MOB

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Rapportage 2019

Rapportage aan de Minister van Financiën
Mei 2020

Met een aandeel van 43% was contactloos pinnen aan de toonbank in 2019 het meest populaire betaalproduct.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Inhoudsopgave

1.

Voorwoord

5

2.

Samenvatting resultaten in 2019 

6

3.

Ontwikkelingen in het betalingsverkeer

7

4.

Europese ontwikkelingen

10

5.

Maatschappelijke efficiency

12

6.

Visie op functioneren contant geld 

15

7.

Toegankelijkheid en bereikbaarheid

17

8.

Veiligheid

18

9.

Evaluatie MOB 

22

10.

Prioriteiten 2020

23

Bijlage 1

Missie en organisatie MOB

25

Bijlage 2

Statistische informatie

26

Bijlage 3

Lijst van gebruikte afkortingen

30

3

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

1.

Voorwoord

Het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer (MOB)
draagt sinds zijn oprichting in 2002 bij aan de goede
werking van het retailbetalingsverkeer. Daartoe streeft
het MOB naar een veilig, betrouwbaar, toegankelijk en
efficiënt betalingsverkeer. Dat is uitdagend, want het
betalingsverkeer verandert voortdurend.
Terugkijkend op de laatste jaren zijn er fundamentele
veranderingen in het betalingsverkeer geweest. Denk
bijvoorbeeld aan de overgang naar het uniforme Europees
betalingsgebied (SEPA) en de verdere opmars van
elektronisch betalen, onder meer dankzij de introductie
van contactloos en mobiel betalen. In februari 2019 werd
de herziene Europese richtlijn betaaldiensten (PSD2) door
implementatie in de Nederlandse wetgeving ook hier van
kracht. Op basis van PSD2 kunnen derde partijen, met
expliciete toestemming van de rekeninghouder, toegang
krijgen tot de betaalrekening om voor de rekeninghouder
betalingen te initiëren of rekeninginformatiediensten
te verrichten. Die nieuwe mogelijkheden zorgen voor
een nieuwe dynamiek in de betaalmarkt. Daarbij is het
belangrijk dat innovatie tot producten en diensten met
toegevoegde waarde leidt. Ook is het van groot belang
dat de data- en privacybelangen van de consument goed
beschermd zijn.
Het MOB vindt het belangrijk om voor iedereen een
goede toegang tot het betalingsverkeer te waarborgen.
Dit omvat toegankelijke digitale betaalmethoden zoals
betaalapps, maar bijvoorbeeld ook de distributie en
acceptatie van contant geld. Het MOB werkt momenteel
aan een herziening van zijn standpunt over de rol en het
functioneren van contant geld in onze maatschappij,
tegen de achtergrond van technologische innovaties.
Het MOB werkt al bijna twee decennia lang aan
het goede functioneren van het betalingsverkeer in
Nederland en doet dit met alle betrokken partners, op
basis van consensus. Het succes hiervan staat of valt
met de betrokkenheid en de constructieve inbreng van
marktpartijen aan zowel de aanbod- alsook vraagzijde
van het betalingsverkeer. MOB-leden beseffen dat in het
betalingsverkeer, met betaalketens waar steeds meer
partijen deel van uitmaken, samenwerking noodzakelijk
is. Tegelijkertijd is het belangrijk dat er voldoende
concurrentie tussen de aanbieders is, waardoor zij elkaar
scherp houden en hun betaaldiensten blijven verbeteren.

Het MOB moet met zijn tijd mee. Daarom heeft het MOB
zijn functioneren in het verslagjaar opnieuw onder de
loep genomen. De aanbevelingen uit die evaluatie neemt
het MOB over. Voor de prioriteiten van het MOB in de
komende jaren verwijs ik graag naar hoofdstuk 10 van
dit verslag (bladzijde 23 tot en met 24). Ik hoop dat ook
in de komende jaren het regelmatig overleg en goede
samenwerking het MOB zijn vruchten zal afwerpen.
Tijdens het opstellen van deze MOB-rapportage nam
de coronapandemie ook Nederland in zijn greep. Het
elektronische betalingsverkeer bleek robuust en ging
vrijwel ongestoord door. Supermarkten en andere winkels
vroegen hun klanten om zoveel mogelijk contactloos
te pinnen, en handcontact bij contante betalingen
te vermijden. Banken verhoogden de limieten voor
contactloos betalen (zonder invoering van de pincode)
naar EUR 50 per betaling en de cumulatieve limiet naar
EUR 100. Deze maatregelen hebben bijgedragen aan
de hygiëne bij het betalen aan de toonbank tijdens de
coronacrisis. Cash betalen kan veilig als handcontact
wordt vermeden.
Ten slotte sta ik stil bij het welbevinden van mijn
voorganger en collega Job Swank, die thuis herstelt van
de ziekte die hem in juni 2019 trof. Het verenigen van alle
krachten in het betalingsverkeer rond de tafel vindt hij een
hele mooie “tour de force”. Ik bedank hem hartelijk voor
al zijn werk en wens hem namens het MOB een zo goed
mogelijk herstel toe.

Olaf Sleijpen
Voorzitter MOB

5

MOB

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer
Rapportage 2019

2.

Samenvatting – resultaten in 2019

Het MOB bevordert de goede werking van het
elektronische en contante betalingsverkeer voor
consumenten, winkeliers en bedrijven. In het verslagjaar
is veel aandacht besteed aan de voortschrijdende
digitalisering, de invoering van PSD2 in Nederland
en innovaties in het betalingsverkeer, waaronder de
grootschalige invoering van instant payments.
Opmars digitaal betalen houdt aan
Al sinds de eeuwwisseling is er een aanhoudende groei
van het elektronische betalingsverkeer, en een afname
van het contante betalingsverkeer. Het MOB verwacht
dat deze maatschappelijke trend zich ook de komende
jaren voortzet, De smartphone zorgt er bij velen voor dat
zij altijd en overal toegang hebben tot hun betaalrekening.
Aan de (fysieke) toonbank werd in 2019 67% van de
betalingen via pinnen – met betaalpas en smartphone –
gedaan en 32% met eurobankbiljetten en -munten. In 2018
was dat nog 63% respectievelijk 37%. Banken en winkeliers
verwachten ernaar dat in 2025 nog slechts 25% of minder
van alle toonbanktransacties contant worden afgerekend.
Het MOB herziet visie op contant geld
Het MOB analyseert de gevolgen van deze ontwikkelingen
en herijkt in deze context zijn visie op het maatschappelijk
functioneren van contant geld. Het gaat hierbij om de
beschikbaarheid én acceptatie van contant geld. Tot
nu toe is deze hoog; 97% van alle winkeliers accepteert
contant geld. In 2020 herijkt het MOB haar visie op het
maatschappelijk functioneren van cash.
Het MOB is betrokken bij de invoering van PSD2 in
Nederland
In februari 2019 werd de herziene Europese richtlijn
betaaldiensten (PSD2) door implementatie in de
Nederlandse wetgeving ook hier van kracht. De PSD2
beoogt innovatie, veiligheid en concurrentie op het
gebied van betalingsverkeer te bevorderen. De PSD2
beoogt innovatie, veiligheid en concurrentie op het
gebied van betalingsverkeer te bevorderen. Het geeft
derde partijen de mogelijkheid, mits de rekeninghouder
daarvoor expliciet toestemming geeft, om zogeheten
betaalinitiatie- en/of rekeninginformatiediensten te
verrichten. Momenteel is er in Nederland nog geen sprake
van grote marktverschuivingen als gevolg van PSD2,
maar het betalingsverkeer kan er op termijn wel door
veranderen. Het MOB heeft in het voorjaar van 2019 een
publiekscampagne onder de titel “PSD2 Bankieren, Nieuwe
mogelijkheden, U beslist” gevoerd om rekeninghouders te
informeren over de mogelijke gevolgen van PSD2.

6

Daarnaast is in de werkgroepen van het MOB aandacht
besteed aan diverse PSD2-gerelateerde ontwikkelingen,
zoals de eisen voor sterke cliëntauthenticatie
(tweefactor-authenticatie) en door banken in te
richten dashboards voor het toestemmingsbeheer voor
consumenten. Het PSD2-issuesoverleg van het MOB
bood de mogelijkheid om algemene problemen die
verband hielden met de invoering van PSD2 aan de orde te
stellen. Ook is het MOB geïnformeerd over het nationale
migratieplan van Betaalvereniging Nederland om per
einde 2020 alle (web)winkeliers te laten voldoen aan de
PSD2-eisen voor sterke cliëntauthenticatie.
Instant payments is het “nieuwe normaal” in Nederland
Een belangrijke mijlpaal in 2019 was de invoering van
instant payments voor enkelvoudige overschrijvingen
via internet- en mobiel bankieren. Bij instant payments
kan de ontvanger vrijwel direct na een betaling over
zijn geld beschikken en dat 24 uur per dag en alle dagen
van het jaar. Mede op aandringen van het MOB zijn de
gezamenlijke Nederlandse banken in 2015 gestart met het
ontwerp en bouwen van een nieuwe betaalinfrastructuur
om instant payments mogelijk te maken. Inmiddels is
Nederland gewend aan het gemak van instant payments
(het “nieuwe normaal” voor giraal betalen).
Ook in Europa zijn instant payments bezig aan een
opmars, zij het veelal nog niet op dezelfde schaal als in
Nederland. De Europese banken werken aan een initiatief
om op basis van instant payments nieuwe Europese
betaalmiddelen voor gebruik bij fysieke én online
verkooppunten te ontwikkelen.
Iedereen moet goede toegang houden tot het
betalingsverkeer
Om te voorkomen dat de alsmaar verdergaande
digitalisering ertoe leidt dat bepaalde groepen
consumenten in toenemende mate worden uitgesloten
van het betalingsverkeer, heeft het MOB in 2019
een verdiepend onderzoek uitgevoerd naar de mate
waarin de meer kwetsbare groepen zelfstandig hun
dagelijkse betaalzaken kunnen afhandelen. Dat heeft
geleid tot meerdere verbeterpunten die momenteel
worden doorgevoerd. Zo wordt er gewerkt aan lokale
samenwerking tussen ouderenorganisaties en banken
(bijvoorbeeld het verzorgen van cursussen om te leren
online bankieren).

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

3.

Ontwikkelingen in het betalingsverkeer

Betalingsverkeer wordt steeds meer digitaal
In 2019 was er sprake van een verdere groei van
elektronisch betalen en afname van contante betalingen.
Aan de toonbank vond 67% van de betalingen elektronisch
plaats tegen 32% contante betalingen (zie figuur 1 en
tabel 7). In 2018 was dit nog 63% elektronisch versus 37%
contant. Deze afname van contant betalen lag in 2019 wat
hoger dan in voorgaande jaren.
Voor P2P-betalingen wordt ook steeds vaker digitaal
betaald. Dat komt door de opmars van Tikkie en andere
apps om zogeheten betaalverzoeken tussen ontvangers
en betalers uit te wisselen. Naast consumenten gebruiken
ook steeds meer ondernemers deze betaalverzoek-apps.
Tegelijkertijd blijft ook contant betalen goed mogelijk.
97% van alle fysieke winkels accepteren contante
betalingen. Nederland heeft een efficiënt betalingsverkeer,
waar de consument keuzevrijheid heeft om te betalen
zoals hij of zij wenst.
Het aantal betalingen met de betaalpas (debitcard) groeide
in 2019 met 10% tot ruim 4,7 miljard (2018; 4,3 miljard).
De aanhoudende groei van pinbetalingen van de laatste
jaren is grotendeels op het conto te schrijven van de toe­nemende populariteit van contactloos betalen (65% van
alle pinbetalingen in 2019 vond contactloos plaats; zie
figuur 2). Het belangrijkste voordeel van contactloos
betalen is het grotere gebruiksgemak voor de pashouders
(die veelal voor betalingen tot en met EUR 25 geen

pincode hoeven in te toetsen1). Ook de winkeliers zijn blij
met contactloos betalen omdat hierdoor de afrekentijd
aan de kassa wordt bekort. Nederlanders betalen nog
geen 1% van hun toonbankaankopen met de creditcard.
In Nederland wordt de creditcard in winkels vooral
gebruikt voor luxe-aankopen.
Voor online aankopen blijft iDEAL verreweg het meest
gebruikte betaalmiddel. iDEAL groeide in 2019 met
27,3% tot 667 miljoen transacties (2018: 524 miljoen), zie
tabel 7. iDEAL wordt naast voorde traditionele online
aankopen ook steeds vaker gebruikt voor fundraising
(zoals sponsoring voor goede doelen) en het voldoen van
P2P-betaalverzoeken. De bestaansmogelijkheden voor
de lange termijn van iDEAL in Europa zijn nog onbekend.
Dit omdat betalen met iDEAL alleen beschikbaar is voor
consumenten en bedrijven die bij de banken in Nederland
een betaalrekening aanhouden. Wel bieden steeds meer
buitenlandse webwinkels iDEAL als betaalmethode aan,
specifiek voor hun klanten uit Nederland.
Opvallend is de opmars van digitaal betalen met de
smartphone via wallets (elektronische portemonnees).
Vooral de introductie van Apple Pay zorgde vanaf de
zomer van 2019 voor een sterk toenemende populariteit
1 In het voorjaar van 2020 hebben de banken – vanwege de uitbraak van het
Coronavirus – de limieten voor contactloos betalen (zonder invoering van
de pincode) verhoogd naar EUR 50 per betaling en de cumulatieve limiet
naar EUR 100.

Figuur 1 Totaal aantal toonbankbetalingen

Figuur 2 Aantal (contactloze) pinbetalingen

In miljarden

In miljarden

6

5,0
4,5

5
4,37

4,13

4

4,28
3,75

3,76

2,66

3
2,15

2,29

2,47

4,70

3,84
3,44
2,91

3,5

3,57
3,19
3,23

3,0
2,74

2,95

2,53

2,28

2

2,5
2,0
1,5
1,0

1

0

4,0

0,03

0,03

0,03

0,03

0,03

0,03

0,03

0,03

0,03

0,04

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

0,5
0,0

2014

2015

2016

Contant

Pinbetalingen

Pinpas

waarvan contactloze betalingen

Creditcard

Bronnen: DNB, Betaalvereniging en banken

2017

2018

2019

Bronnen: DNB, Betaalvereniging en banken

7

Rapportage 2019

van mobiel betalen. Betalen met Android-smartphones
was al eerder mogelijk, maar het betalen met Apple Pay
trekt ook het betalen met Android-smartphones duidelijk
omhoog. Hierdoor is het totale aantal mobiele nearfield communication (nfc)-betalingen toegenomen van
ruim 14 miljoen in 2018 tot ruim 116 miljoen in 2019. Het
gaat hierbij vooral om Maestro- en V PAY-betalingen,
debitcardmerken van Mastercard respectievelijk Visa.
In 2019 is het aantal girale overschrijvingen gestegen met
8,2% tot een kleine 1,2 miljard transacties (2018: bijna
1,1 miljard), zie tabel 7. Het gebruik van de automatische
incasso kent een stijging van 3,5% tot 1,5 miljard trans­
acties (2018: 1,4 miljard). Door de opkomst van de smartphone vervaagt de grens tussen betalen op afstand en
betalen aan de toonbank. Denk hierbij bijvoorbeeld aan
het in een fysieke winkel met de smartphone scannen
van een QR-code om vervolgens via iDEAL te betalen.
Met de smartphone heeft de consument overal en altijd
toegang tot zijn betaalrekening om gemakkelijk geld over
te maken. Daar komt bij dat door de invoering van PSD2
er steeds meer betaalapps komen die werken op basis
betaalinitiatiediensten (die overschrijvingen initiëren), en
die als alternatief voor kaartbetalingen gebruikt kunnen
worden.
In het verslagjaar was er een daling van het gebruik
van de Overstapservice om van betaalbank te wisselen.
Het aantal overstappers daalde van 91.000 in 2018
naar 66.000 in 2019 (zie tabel 1). In 2018 was het aantal
overstappers door eenmalige sluiting van een aantal
betaalrekeningen hoger dan in andere jaren. De minister
van Financiën heeft in april 2020 het onderzoeksrapport
van DNB, over de mogelijkheden van aliasgebruik van
IBANs als alternatief van Europese nummerportabiliteit,
naar de Tweede Kamer gestuurd. Uit het onderzoek
blijkt dat invoering van een aliassysteem van de IBAN
(bijvoorbeeld een telefoonnummer) geen goede weg
is om tegemoet te komen aan de maatschappelijke en

Tabel 1 Gebruik van de Overstapservice

Aantal
gebruikers

2015

2016

2017

2018

2019

103.000

77.000

67.000

91.000

66.000

Bronnen: Betaalvereniging Nederland

8

politieke wens om overstapdrempels te verlagen bij het
wisselen van bank in het betalingsverkeer. Dit omdat
invoering van een unieke alias voor elk Nederlands
betaalrekeningnummer meer kost dan het oplevert.
Invoering van PSD2 in Nederland
PSD2 heeft als doel om de innovatie, veiligheid en
concurrentie in het Europese betalingsverkeer verder
te stimuleren. Het effect daarvan is zichtbaar in de
ontwikkeling van verschillende nieuwe toepassingen,
zowel door bestaande als nieuwe marktpartijen.
Het tempo van deze ontwikkelingen is in Nederland
nog vrij bescheiden te noemen. Daardoor hebben
consumenten, winkeliers en andere gebruikers de tijd
om aan de nieuwe PSD2-diensten (betaalinitiatie- en
rekeninginformatiediensten) te wennen.
Ten aanzien van de zorg van consumenten over de privacy
van hun betaalgegevens zijn maatregelen genomen om
hen in staat te stellen de toegang tot hun betaalgegevens
ook via de eigen bank te beëindigen. Aanbieders van
betaalinitiatie- en/of rekeninginformatiediensten hebben
te maken met een grote diversiteit in de te gebruiken
door banken aangeboden koppelingen voor toegang
tot de betaalrekening. Dat komt omdat de wetgeving
technologie neutraal is, en geen concrete technische
specificaties voorschrijft.
Hoewel de meeste banken die betaalrekeningen
aanbieden gebruik maken van de basisstandaard van
de Berlin Group, zijn er alsnog veel keuzemogelijkheden
voor de inrichting van de benodigde interfaces. Verdere
harmonisatie hiervan is wenselijk, maar blijft vooral een
zaak van marktwerking. Vanuit de standaardisatieinitiatieven worden hiervoor ‘implementation guidelines’
ontwikkeld. Ook zijn er “technische service providers
(aggregators)” op de markt actief die integratiediensten
voor aanbieders van betaalinitiatie- en/of rekening­
informatiediensten bieden.
PSD2 voorlichtingscampagne in Nederland
Begin 2019 vond de massamediale publiekscampagne
“PSD2 Bankieren, Nieuwe mogelijkheden, U beslist” plaats.
De campagne heeft bijgedragen aan kennis over PSD2,
maar niet aan waardering en acceptatie daarvan. Zes op
de tien consumenten had er na de campagne nog steeds
geen vertrouwen in dat “PSD2-bankieren” veilig is. Het
overgrote deel van de Nederlandse bevolking is er nog
niet aan toe om in dat kader toegang te verlenen aan een

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

derde partij.2 In aankomend DNB-onderzoek (voorjaar van
2020) worden in dat kader vragen over kennis over – en
houding ten opzichte van – PSD2 meegenomen.
Marktontwikkelingen
In 2019 zijn negen nieuwe aanbieders van betaalinitiatieen/of rekeninginformatiediensten op de Nederlandse
markt actief geworden. Ook kredietinstellingen bieden
deze nieuwe diensten aan. De nieuwe diensten betreffen
voor ondernemers vooral diensten op het vlak van
financiële administratie, boekhouden, centraal geregelde
bankdiensten en zakelijke kredietverstrekking. Voor
grote organisaties betreft het vooral betaaldiensten voor
platformen en marktplaatsen. En voor consumenten
gaat het vooral om huishoudboekjes, het bieden van
overzicht van de vaste lasten inclusief bemiddeling op
tarieven en faciliteren van overstappen tussen aanbieders
(zoals tussen energieleveranciers), en beleggen met
wisselgeld. Daarnaast bieden verschillende banken hun
betaalrekeninghouders in de online bankieromgeving
een totaaloverzicht aan van bij aan andere banken
aangehouden betaalrekeningen.
Banken die voor het ondersteunen van de nieuwe PSD2diensten exclusief gebruik maken van speciale interfaces
(Application Programming Interface, ofwel API’s)
zonder een alternatieve fall back mogelijkheid, dienen
hiervoor een ontheffing te verkrijgen van de nationaal
competente toezichthouder (in Nederland: DNB). Om tot
een eenduidige interpretatie van de vereisten hiervoor
te komen, heeft de Betaalvereniging met marktpartijen
een ondersteunend project uitgevoerd. Hierbij was
ook de mogelijkheid om algemene knelpunten in het
PSD2-issuesoverleg van het MOB te bespreken en tot
gezamenlijke oplossingen te komen. Verder is in de
WEE van het MOB de invoering van de PSD2 uitvoerig
besproken. Voor het PSD2-issuesoverleg zijn daarbij geen
specifieke knelpunten ingebracht.
Transparantie rekeninginformatiediensten
Het MOB heeft geconstateerd dat consumenten en
ondernemers behoefte hebben aan transparantie over
rekeninginformatiediensten. Om dit te bevorderen, werkt
het MOB aan “good practices”. Dit zodat consumenten
en ondernemers het verzoek voor toegang tot de

2 Zo blijkt ook uit het DNB bulletin ‘Nederlandse consumenten voelen weinig
voor het delen van bankdata’, 3 oktober 2019. Zie: https://www.dnb.nl/
nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/DNBulletin2019/dnb385796.jsp

betaalrekening van rekeninginformatiedienstaanbieders
gemakkelijk en op een eenduidige manier kunnen
beoordelen. Vanwege de mededingings- en privacy­
aspecten zijn bij de uitwerking van de good practices de
Autoriteit Consument en Markt (ACM) en de Autoriteit
Persoonsgegevens betrokken.
Migratieplan sterke cliëntauthenticatie is in uitvoering
In het kader van de invoering van PSD2 moeten alle
webwinkels, acquirers3 en banken eind 2020 klaar
zijn om sterke cliëntauthenticatie (strong customer
authentication, ofwel ‘SCA’) voor online betalingen te
kunnen faciliteren. Bij iDEAL-betalingen zijn consumenten
hier al aan gewend, maar bij creditcardbetalingen wordt
deze techniek door webwinkeliers nog niet overal ingezet.
Het MOB heeft het door de Betaalvereniging gemaakte
projectplan om te zorgen dat Nederland op tijd gereed
is met de toepassing van de nieuwe SCA-eisen met
instemming beoordeeld. Het plan is gericht op het zonder
verstoringen tot stand brengen van de ondersteuning van
SCA door banken, acquirers, winkeliers en consumenten
in de keten van e-commerce kaartbetalingen. Voor
bepaalde betalingen met een relatief laag risico kan
van SCA worden afgezien, zoals bij lage bedragen,
betalingen naar voor de betaler bekende ontvangers
en/of met dynamische transactierisicoanalyse4. Deze
vrijstellingen vereenvoudigen het doen van de betaling.
Voor ondersteuning van de vrijstellingen is in de meeste
gevallen een nieuwe versie van het 3DS-protocol5 nodig.
De voortgang van de migratie wordt per kwartaal door
DNB gemeten op basis van data die door marktpartijen
is samengebracht in het SCA migratieproject van de
Betaalvereniging, en aan de Europese Bankautoriteit
(EBA) gerapporteerd.

3 Een winkelier sluit een contract met een acquirer (dat is een onder PSD2
gereguleerde betaaldienst) om debitcard, creditcard-, iDEAL-, en/of andere
soorten betalingen te kunnen accepteren bij zijn fysieke en/of online
verkooppunt.
4 Bij TRA (transactierisicoanalyse) wordt beoordeeld of een betaling
een laag risico heeft, conform de onder PSD2 vastgestelde ‘Regulatory
Technical Standards (RTS) on strong customer authentication and secure
communication’. Daarbij moet het fraudepercentage van de aanvragende
instelling onder een bepaalde grens blijven, moet het bedrag van de
transactie onder bepaalde drempelwaardes zijn en moet de betaling
worden gecontroleerd op verschillende aspecten, zoals abnormaal
uitgavepatroon, ongebruikelijke software of een ongebruikelijke locatie van
de gebruiker.
5 Het 3D Secure-protocol regelt voor online kaartbetalingen de
uitwisseling van transactiebeveiligingsgegevens. Eerdere versies van
het protocol hebben daar beperkte functionaliteit voor die enkel sterke
cliëntauthenticatie ondersteunt. De meest recente versie (3DS 2.2)
ondersteunt ook de vrijstellingen die het mogelijk maken om betalingen
zonder SCA te doen indien deze daarvoor in aanmerking komen.

9

Rapportage 2019

4.

Europese ontwikkelingen

Nederland is vijf jaar over op de SEPA-standaarden
Op 1 augustus 2019 was het vijf jaar geleden dat
het massale girale betalingsverkeer in Europa werd
gestandaardiseerd dankzij de invoering van de Single Euro
Payments Area (SEPA). In dat kader werd overgeschakeld
op het gebruik van Europese rekeningnummers (conform
de systematiek van International Bank Account Numbers
(IBAN’s). Ook werden binnen SEPA de verschillende
nationale betaalproducten voor overschrijvingen en
incasso’s gestandaardiseerd. Hierbij werd ISO 20022
(XML) als technische standaard voor betaalformaten
ingevoerd. SEPA was een grote en complexe operatie
waarbij banken en bedrijven hun betaalinfrastructuur
moesten vernieuwen en consumenten moesten wennen
aan het gebruik van het langere rekeningnummer.
ERPB-ontwikkelingen
De Euro Retail Payments Board (ERPB), het Europese
equivalent van het MOB, draagt in belangrijke mate
bij aan de uitbouw en verdieping van het Europese
betalingsverkeer. Voorbeelden hiervan zijn instant
payments, het wegnemen van barrières voor de
ontwikkeling van een Europese standaard voor het
betaalverzoek en de mogelijke ontwikkeling van een
Europese betaaloplossing om aankopen aan de fysieke –
en online toonbank af te kunnen rekenen.
In het verslagjaar is in de ERPB veel gesproken over de
invoering van instant payments. In Europa is er nog lang
niet overal sprake van een massale invoering daarvan
zoals in Nederland het geval is. Dit komt doordat instant
payments nog niet overal als het “nieuwe normaal”
voor girale betalingen wordt beschouwd, maar als
een premium dienst (met dito tarieven). Daarnaast
zijn nog lang niet alle Europese banken toegetreden,
zijn betaalinfrastructuren veelal nog niet geschikt om
grootschalig gebruik van instant payments te faciliteren
en zijn die infrastructuren nog niet 100% interoperabel.
In het kader van de Europese betaalstrategie dringen de
ECB en de Europese Commissie er bij de Europese banken
op aan om meer vaart te maken met grootschalige
invoering van instant payments, en daarbij ook om nieuwe
betaaloplossingen (gebaseerd op instant payments) te
ontwikkelen voor gebruik aan zowel aan de fysieke – als
online toonbank. Zij hopen dat hiermee de Europese
afhankelijkheid van de internationale kaartmerken kan

10

worden verminderd en dat fragmentatie als gevolg van de
verschillende lokale, veelal landgebonden kaartmerken in
Europa kan worden verminderd.
De Europese banken zijn daarop gekomen met het
“European Payment Initiative (EPI)” om dat – mits
mogelijk – te realiseren. Van doorslaggevend belang
hierbij is of er in Europa een business case voor de banken
is op basis waarvan een dergelijke propositie ontwikkeld
kan worden. De uitgangspositie binnen de diverse
Europese landen verschilt op dat vlak. In enkele landen
worden instant payments beschouwd als een extra
service naast het ‘gewone’ girale betalingsverkeer. Ook is
niet in alle landen de onderliggende betaalinfrastructuur
geschikt gemaakt om alle girale betalingen als instant
payments af te wikkelen. Een ander verschil in vertrek­
punt tussen verschillende Europese landen betreft het
al dan niet beschikken over een bestaande domestic
infrastructuur voor toonbankbetalingen en e-commerce.
Een eventuele consensus houdt in dat er level playing field
komt en dat een EPI-infrastructuur gebruik kan maken
van dezelfde ruimte voor Multilateral Interchange Fees
(MIF’s) als de bestaande cardschemes. Intussen lijkt het
Directoraat-generaal Mededinging (DG Competition)
van de Europese Commissie bereid om wellicht tijdelijk
multilaterale interbancaire vergoedingen (multilaterale
interchange fees) toe te staan. De dialoog hierover wordt
in de komende tijd voortgezet. Verwacht wordt dat de
Europese banken in de zomer kunnen aangeven of zij
voldoende potentie zien om door te gaan de uitwerking
van EPI.
Voorts is in de ERPB gesproken over de opkomst van
e-invoicing (digitaal facturen toesturen en betalen)
en het zogeheten “Request-to-Pay” (RTP, ofwel het
‘betaalverzoek’) in Europa. Vooral de ontwikkeling van
een Europese standaard voor het betaalverzoek lijkt
kansrijk. Hiervoor ontwikkelen de banken in EPC-verband
een standaard (vastgelegd in een zogeheten ‘Rule Book’),
zodat op basis daarvan nieuwe Europese betaalproducten
kunnen worden ontwikkeld. Hierbij kan worden gedacht
aan zowel P2P-betaalapps (zoals Nederland Tikkie en
andere betaalverzoekapps kent), aan e-invoicing voor
facturen en mobiele betalingen aan de fysieke toonbank
(denk aan een te scannen QR-code die een betaalverzoek
bevat). Ten slotte wordt er in de ERPB nagedacht over
het verder standaardiseren van API’s door middel van

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

een SEPA API Access Scheme voor PSD2-gerelateerde
(premium)diensten. Het gaat hier om diensten om derde
partijen toegang tot de betaalrekening verlenen, maar
ook tot andere klantgegevens zoals met betrekking tot
sparen of beleggen.
Risico’s na de Brexit verschoven naar eind 2020
Nadat eind januari 2020 het Verenigd Koninkrijk (VK) uit
de EU is getreden, moeten er nieuwe afspraken worden
gemaakt over de handelsrelaties tussen het VK en de
EU. Hierdoor zijn de afbreukrisico’s van de scheiding
verschoven naar eind 2020, als er tegen die tijd geen
nieuwe afspraken zijn gemaakt. Op grond van private
afspraken zal in elk geval het SEPA-betalingsverkeer
worden gecontinueerd. In maart 2019 keurde de EPC de
betreffende aanvraag hiervoor goed.
Mocht er eind 2020 toch geen sprake zijn van een nieuwe
regeling, dan zal in SEPA het VK de status van een nietEER-land krijgen, waardoor incassanten bij hun incassoopdrachten voortaan ook de adres-woonplaatsgegevens
moeten meesturen. Marktpartijen zijn hiervan op de
hoogte.

11

Rapportage 2019

5.

Maatschappelijke efficiency

In Nederland zijn instant payments het ‘nieuwe normaal’
In de periode vanaf februari tot en met juni 2019 is
Nederland geleidelijk overgeschakeld op instant payments
als het ‘nieuwe normaal’ bij enkelvoudige overschrijvingen
gedaan via online bankieren en voor elektronische
betalingen in de P2P-sfeer. Dat sluit goed aan bij de
huidige wensen van consumenten, winkeliers en bedrijven
in de 24-uurs economie. In 2019 zijn er ruim 400 miljoen
girale betalingen (zie figuur 3) als instant payments
uitgevoerd en worden er voor 2020 ruim 1 miljard instant
payments voorzien.
Mede op aandringen van het MOB zijn de banken
in Nederland in 2015 begonnen met een rigoureuze
vernieuwing van de interbancaire betaalinfrastructuur
om massaal gebruik van instant payments mogelijk te
maken. Dat project was in juni 2019 afgerond, waardoor
Nederland een belangrijke voorhoedefunctie vervult om
instant payments ook binnen SEPA verder uit te bouwen.
Het MOB heeft haar waardering naar de Nederlandse
banken uitgesproken om instant payments te realiseren.
In de loop van 2020 wordt per bank bepaald om ook het
girale bulkverkeer (waaronder salarisbetalingen, sociale
uitkeringen en toeslagen, alsmede incasso’s) geleidelijk
te laten overgaan op instant payments. Hiermee beschikt
Nederland over een moderne betalingsinfrastructuur
waarin er ruimte is voor verdere innovaties, én Europese
integratie.

Figuur 3 Instant Payments

Plan van aanpak acceptatie nieuwe debitcard-merken in
Nederland
In toenemende mate hebben winkeliers te maken met
buitenlandse debitcard-houders die willen betalen
met Debit Mastercard (in plaats van het in Nederland
gangbare Maestro) of Visa Debit (in plaats van het in
Nederland gangbare V-Pay). Debit Mastercard en Visa
Debit worden door lang niet alle winkeliers geaccepteerd.
Daardoor zijn er de afgelopen jaren – vooral in
Amsterdam en op andere plekken waar veel toeristen
komen – geldautomaten van commerciële exploitanten
bijgeplaatst. Het MOB vindt dat niet de juiste weg om de
maatschappelijke efficiency in het betalingsverkeer verder
te vergroten.
Een effectievere oplossing is dat winkeliers hun kaart­
acceptatie uitbreiden en acquirers hun pakketaanbod
(met betrekking tot aan de toonbank te accepteren
kaartmerken) aan winkeliers aanpassen. Om dit bereiken,
heeft de Betaalvereniging samen met de kaartmaat­
schappijen en andere relevante marktpartijen een plan
van aanpak opgesteld om het acceptatieprobleem voor
2021 op te lossen. Een belangrijk aandachtspunt hierbij
is dat de Nederlandse betaalinfrastructuur de nieuwe
merken debitcards nu vooral verwerkt als creditcards.
Om credit- en debit-acceptatie te kunnen ontkoppelen
zijn er aanpassingen in de betaalketen nodig, maar ook
in de contracten van winkeliers met hun acquirers. Het
MOB heeft het betreffende plan van aanpak goedgekeurd.
Het MOB zal in 2020 de voortgang van de noodzakelijke
activiteiten regelmatig bespreken.

Aantal transacties in miljoen
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0

2019K1

2019K2

2019K3

2019K4

Instant Payments
Instant Payments cumulatief

12

Bronnen: DNB en banken

Beschikbaarheid pinnen, iDEAL en mobiel betalen van
groot belang
Voor de maatschappij is het essentieel dat het
elektronische betalingsverkeer goed functioneert en
er niet geregeld “uit” ligt. De bancaire infrastructurele
beschikbaarheid van pinnen in winkels was in de
afgelopen jaren bijna 100% (wettelijke norm sinds begin
2019 is 99,88% in piekuren). Het beeld van beschikbaarheid
van iDEAL voor online betalen, alsook van betalen via
internetbankieren en mobiele bank app, laat de laatste
jaren een meer wisselend beeld zien (figuur 4). Vanaf
begin 2018 verbetert de beschikbaarheid van sommige
van deze producten. Naast de beschikbaarheid in het
bancaire systeemdomein is het belangrijk dat ook in het
winkeldomein – denk bijvoorbeeld aan de wifi-verbinding
en routers ten behoeve van betaalautomaten – er zo min
mogelijk verstoringen zijn.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Het MOB stemde in het verslagjaar in met de door de
Betaalvereniging geactualiseerde Robuustheidsanalyse
2018. Deze analyse richt zich op het bevorderen van de
beschikbaarheid van kritische betaalproducten en het
zo goed mogelijk ondervangen van verstoringen. Altijd
100% beschikbaarheid is vanwege de complexiteit van
de betaalketens, de vele betrokken partijen en aanvallen
van cybercriminelen (waaronder DDoS-aanvallen) in de
praktijk simpelweg niet haalbaar. De analyse wijst uit dat
pinnen, iDEAL, internet- en mobiel bankieren een hoge
mate van betrouwbaarheid en beschikbaarheid kennen,
al blijft er enige ruimte bij sommige betaalproducten voor
verdere verbetering.

Aangezien het MOB geen formele beslissingsbevoegdheid
heeft, is per 20 januari 2020 het landelijke Meldpunt IBANdiscriminatie overgedragen aan DNB Oversight. DNB heeft
als toezichthouder nu de bevoegdheid om overtreders
op grond van de Wft een last onder dwangsom of een
boete op te leggen. Potentiële wetsovertreders krijgen
een waarschuwing en drie maanden de tijd om klachten
over IBAN-discriminatie adequaat te verhelpen, alvorens
het sanctietraject wordt ingezet. Klachten over IBANdiscriminatie kunnen via het formulier op de DNB-website
worden ingediend.
Innovatie in de Nederlandse betaalmarkt
Nieuwe betaalproducten en -infrastructuren (denk
aan die voor instant payments) kunnen het betaalgemak
van consumenten, winkeliers, bedrijven en instellingen
vergroten. Naast de opmars van contactloze betalingen
met de smartphone en de nieuwe PSD2-diensten voor
toegang tot de betaalrekening is in het verslagjaar
ook tokenisation bij kaartbetalingen een veelbelovende
ontwikkeling. Bij tokenisation is het onder meer mogelijk
om een variant van het kaartidentificatienummer
(Payment Account Number (PAN)) op te slaan in wallets
zoals die van Apple Pay of Android, of in wearables zoals
horloges om daarmee contactloos te betalen.

Invoering sanctieregime IBAN-discriminatie
De bestrijding van IBAN-discriminatie gaat een
nieuwe fase in nu per 20 januari 2020 het wettelijke
Sanctieregime IBAN-discriminatie is ingevoerd. Verwacht
wordt dat klachten over IBAN-discriminatie nu effectiever
en sneller worden verholpen. IBAN-discriminatie is het
fenomeen dat een betaler of ontvanger weigert om
een betaling naar of vanaf een buitenlandse IBAN te
accepteren. IBAN-discriminatie is op grond van de SEPAverordening (EU 260/2012) wettelijk verboden, aangezien
dit het goede functioneren van SEPA ondermijnt.

Figuur 4 Beschikbaarheid van diverse betaalproducten
100,00%

99,80%

99,60%

99,40%
99,20%

99,00%

iDEAL ondernemersbanken
Internet bankieren

-4

-3

19
20

-2

19
20

-1

19
20

-4

19
20

-3

18
20

-2

18
20

-1

18
20

-4

18
20

-3

17
20

-2

17
20

17

-1

iDEAL consumentenbanken
Mobiel bankieren

20

-4

17
20

16
20

-3
16
20

-2

-1

16
20

16

-4
20

-3

15
20

-2

15
20

15
20

20

15

-1

98,80%

Bronnen: Betaalvereniging

Toelichting: Deze rapportage heeft betrekking op de “primetime” uren. Dit zijn alle uren behalve tussen
1.00 uur ‘s nachts en 7.00 uur (werk en zaterdagen) of 8.00 uur ’s (zon- en feestdagen) ochtends.

13

Rapportage 2019

Box 1 – Voorkom IBAN-discriminatie
Sinds medio 2014 heeft het Meldpunt IBAN-discriminatie 670 klachten over IBAN-discriminatie opgelost. Klachten
over IBAN-discriminatie hebben betrekking op vrijwel alle sectoren van de economie ben komen in alle SEPAlanden voor. Aan IBAN-discriminatie kunnen diverse oorzaken ten grondslag liggen. Zo kan het zijn dat bedrijven
en andere instellingen hun wettelijke verplichtingen daaromtrent niet kennen. Ook kunnen zij technisch niet in
staat zijn om IBAN’s uit andere SEPA-landen in hun ERP/CRM-systemen te accepteren. En sommige bedrijven en
andere instellingen weigeren buitenlandse IBAN’s uit angst voor kostbare en tijdrovende verhaalprocedures bij nonbetaling. In ons land wordt IBAN-discriminatie vaak in de hand gewerkt door tekortschietende webformulieren die
alleen Nederlandse IBAN’s accepteren. Aanbieders dienen erop te letten dat de prefix "NL" in het veld waar de IBAN
moet worden ingevoerd, niet is toegestaan. Voorst moeten aanbieders zorgen dat de IBAN-veldruimte maximaal
34 posities kan bevatten. Ook de Europese Commissie, ECB en ERPB blijven in 2020 IBAN-discriminatie bestrijden.

Dit bevordert het betaalgemak en een groot voordeel is
ook dat de opslag van kaartgegevens in de gehele keten,
waaronder bij betaaldienstverleners, winkeliers en in de
wallets beter kan worden beveiligd.
Digitaal identificeren en - authenticeren bij betalen steeds
belangrijker
In februari 2020 heeft de Tweede Kamer het gewijzigde
Wetsontwerp digitale overheid aangenomen. Deze
richt zich vooral op het publieke domein. Dankzij de

14

toenemende digitalisering is er steeds meer behoefte aan
digitale middelen om de identiteit te kunnen vaststellen,
zeker ook in relatie tot het betalingsverkeer. In het MOB
is steun om te komen tot het digitaal paspoort, en zou
het mogelijk moeten zijn om zowel publieke als private
identificatiemiddelen in het economisch verkeer te
kunnen gebruiken. Het MOB beziet in 2020 hoe veilig en
gemakkelijk digitaal identificeren en betalen kan worden
bevorderd.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

6.

Visie op functioneren contant geld

Standpunt MOB over contant geld
In 2019 besloot het MOB met het oog op de
ontwikkelingen rond contant geld te bezien of het
zijn standpunt uit 2015 zou moeten herzien. Eind 2019
stelde het MOB vast dat ook in een omgeving waarin
geleidelijk steeds meer elektronisch betaald wordt, het
voor de maatschappij belangrijk is dat contant geld goed
blijft functioneren als toonbankbetaalmiddel. Hiermee
bevestigde het MOB zijn visie uit 2015. In 2020 zal het
MOB bezien of het goede functioneren van contant
geld aan de markt kan worden overgelaten, dan wel dat
bijsturen van de ontwikkelingen wenselijk is, en zo ja hoe
dat het beste zou kunnen geschieden.
Recente ontwikkelingen rond contant geld
Al een aantal jaren daalt het gebruik van contant geld
in het toonbankbetalingsverkeer, zowel in absolute
als relatieve zin (zie figuur 1 op pagina 7). Ook in 2019
heeft deze trend zich voortgezet. In 2019 betaalden
consumenten in Nederland 32% van hun aankopen - ruim
2,3 miljard transacties - in winkels, horeca en dergelijke
met contant geld, ruim 67% met hun pinpas en minder
dan 1% met hun creditcard. Ook bij onderlinge betalingen
van consumenten neemt het gebruik van contant geld af.
Nederlanders deden in 2018 bijna 600 miljoen onderlinge
betalingen, waarvan 59% contant en 38% elektronisch.
De acceptatie van cash in het toonbankbetalingsverkeer
is in het algemeen hoog. Onderzoek uit 2019 laat zien dat
circa 97% van de ondervraagde bedrijven contant geld
accepteert. Bij 87% kan met de pinpas worden betaald
en bij 43% met de creditcard. In specifieke sectoren staat
de acceptatie van cash echter onder druk, zoals – om
veiligheidsredenen – in het openbaar vervoer. Van de
instellingen die contant geld accepteren, schat ruim 13%
de kans dat zij dat over vijf jaar niet meer doen op 50% of
meer; bijna twee derde van de instellingen acht die kans
nihil. Dit was voor de coronacrisis (zie hierna).e aantallen
en het gebruik van geldautomaten nemen gestaag af.
In 2019 werd 248 miljoen keer geld opgenomen voor
een totale waarde van EUR 38 miljard. In 2015 was dit
351 miljoen respectievelijk 46 miljard (zie tabel 6 en 7).
Eind 2019 waren er in Nederland 5.990 geldautomaten
om contant geld op te nemen (eind 2009: 9.304) en
1.685 geldautomaten om te storten (eind 2009: 2.320).
Ondanks deze teruggang, blijft de bereikbaarheid van de
automaten goed (zie volgend hoofdstuk). Vanwege het
risico op plofkraken zijn medio december 2019 tijdelijk
een aantal geldautomaten buiten werking gesteld (zie
hoofdstuk 8).

Een structurele verandering in het beheer van de
geldautomaten vloeit voort uit het Geldmaatinitiatief van
de drie grootste banken. In 2017 besloten zij hun contantgelddienstverlening op afstand te plaatsen en samen
te voegen in de joint venture Geldmaat. Doel hiervan
is om contant geld op de lange termijn beschikbaar,
bereikbaar, betaalbaar en veilig te houden. Daarmee
ontstaat één gezamenlijk netwerk van geldautomaten
voor alle rekeninghouders in plaats van drie voor de
eigen rekeninghouders (wel met onderling gastgebruik)
en verdwijnt de contant-gelddienstverlening uit de
bankkantoren. Achtergrond van het initiatief is dat een
gezamenlijk netwerk tot lagere exploitatiekosten zal
leiden door het weghalen van de automaten die naast
of dichtbij elkaar staan (‘ontdubbelen’). Door tevens
enige automaten te plaatsen op nieuwe plekken en te
investeren in de veiligheid kunnen de banken een goed
bereikbaar en veilig netwerk aanbieden. Doel is om
de migratie naar een gezamenlijk netwerk omstreeks
eind 2020 af te ronden. Geldmaat heeft namens haar
aandeelhouders in het MOB toegezegd de dekkingsgraad
te handhaven op het niveau van 2016 (99,67%, gemeten
op basis van een straal van vijf kilometer).
Winkeliers kunnen, behalve hun contanten direct af te
storten via een geldautomaat, ook gebruikmaken van
een waardevervoerder. Ruim de helft van alle stortingen
door retailers bij banken wordt zo verricht. Vooral het
grootwinkelbedrijf en tankstations maken van deze
methode gebruik. Het waardevervoer in Nederland
wordt grotendeels door één partij6 verzorgd sinds het
faillissement van concurrent SecurCash begin 2019.
In maart 2020 kreeg Nederland te maken met de
coronapandemie en werd het openbare leven vrijwel
stilgelegd. De coronacrisis had direct effect op het
betaalgedrag van consumenten. Om afstand te houden
en handcontact te vermijden verzochten veel winkels hun
klanten contactloos, in plaats van contant te betalen. Om
dat te faciliteren, hebben de banken tijdelijk de limieten van
contactloos pinnen verhoogd. Hierbij kunnen klanten hun
aankopen tot EUR 50 in plaats van EUR 25 per transactie
contactloos betalen en cumulatief is de limiet tijdelijk
verhoogd van EUR 50 naar EUR 100. Degelijke maatregelen
zijn ook in andere Europese landen genomen.

6 Dat betreft G4S. In februari 2020 maakte de Amerikaanse firma Brink’s
(The Brink’s Company) bekend dat zij het geldtransport van G4S in
zeventien landen over zal nemen, onder andere in Nederland en België.
Naast G4S/Brink’s verricht RCCS een klein deel van het waardentransport
en zijn hier en daar kleine (regionale) transporteurs actief.

15

Rapportage 2019

Toekomstverwachting
Het MOB verwacht dat het gebruik van contant geld
(in lijn met internationale ontwikkelingen) de komende
jaren verder zal afnemen, mogelijk versterkt door de
coronacrisis. Zo gaat de digitalisering van het toonbanken onderlinge betalingsverkeer voort, mede onder invloed
van de toegenomen concurrentie tussen aanbieders van
betaaldiensten. Daarbij komt dat retailorganisaties en
banken ernaar streven om de relatieve verhouding cash/
pinnen verder terug te brengen tot 25%/75% in 2025.
Onderzoek onder consumenten wijst in dezelfde richting.
Van de ondervraagden verwachtte 48% over vijf jaar
minder dan nu, en 21% helemaal geen contant geld meer
te zullen gebruiken.
Maatschappelijke functies van contant geld
Ook indien geleidelijk steeds meer gepind zal worden,
meent het MOB dat het belangrijk is voor de maatschappij
dat contant geld goed blijft functioneren.
Contant geld heeft namelijk een aantal maatschappelijke
functies:
▪ Contant geld is voor diverse groepen in de
samenleving een voorwaarde om zelfstandig de
eigen financiën te kunnen regelen (inclusiviteit). Dit
betreft mensen met een beperking, mensen die geen
of onvoldoende digitale vaardigheden (meer) hebben,
laaggeletterden en mensen die vanwege financiële
problemen hun budget actief moeten beheren.
▪ Contant geld is publiek geld. Het is een vordering op de
centrale bank en daarmee een betrouwbaar alternatief
voor giraal (digitaal) geld, dat een vordering op een
particuliere bank behelst. Hiermee kunnen mensen
desgewenst een deel van hun financiële middelen
buiten het bankwezen aanhouden.
▪ Contant geld biedt de burger – zowel de particulier
als de ondernemer/ winkelier – de zelfstandige
beschikkingsmacht over zijn (of haar) geld,
onafhankelijk van zijn bank en haar systemen.
▪ Contant geld kan dienen als middel om waarde
aan te houden (oppotmiddel). Deze functie neemt
wereldwijd in belang toe. Oppotten is, met de huidige
lage spaarrentes, een van de verklaringen voor het feit
dat de hoeveelheid eurobiljetten in omloop toeneemt,
terwijl het gebruik van contant geld aan de toonbank
afneemt.
▪ Contant geld biedt de burger een alternatief voor
digitaal betalen en daarmee de keuzevrijheid om te
betalen zoals hij of zij wil. Hiermee kan de burger
aankopen doen zonder digitale sporen achter te laten
en zo zijn anonimiteit behouden.

16

▪ Contant geld kan dienen als terugvaloptie voor
het geval het digitale betalingsverkeer niet
functioneert. Het contante en elektronische
toonbankbetalingsverkeer vormen gezamenlijk
één van de vitale processen voor de financiële
kerninfrastructuur in Nederland.
Het ligt in de rede dat met de voortgaande digitalisering
sommige functies van contant geld op termijn door
andere betaalmiddelen kunnen worden overgenomen,
maar vooralsnog is dit niet het geval. Zowel cash als noncash betaalinstrumenten voldoen aan specifieke behoeften;
zolang die niet veranderen zijn beide nodig om aan
het spectrum van gebruikersbehoeften te voldoen.
Vooralsnog lijkt een cashloze samenleving niet wenselijk.
Dit kan op termijn veranderen wanneer er volwaardige
alternatieven komen voor contact geld. In dit verband
kan worden gewezen op de initiatieven die verschillende
centrale banken, waaronder ook DNB en de ECB,
nemen om zogenoemd digitaal centrale bankgeld7 te
onderzoeken.
Vooruitblik
Om bovenstaande redenen meent het MOB dat het
voor de maatschappij belangrijk is dat contant geld
goed blijft functioneren als toonbankbetaalmiddel,
ook al neemt het gebruik ervan ten opzichte van
pinnen af. Daarmee zal, gegeven een relatief vaste
chartale infrastructuur bij banken, waardevervoerders
en winkelbedrijven, op enig moment overcapaciteit
ontstaan. In 2020 werkt het MOB uit wat het goede
functioneren van contant geld in concreto inhoudt, en hoe
met de genoemde overcapaciteit en de kosten daarvan
kan worden omgegaan. Ook zal het MOB bezien of de
marktontwikkelingen kunnen worden bijgestuurd en zo
ja, op welke wijze.

7 Zie ook het halfjaarlijkse Overzicht Financiële Stabiliteit dat DNB in het
voorjaar van 2020 zal publiceren.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

7.

Toegankelijkheid en bereikbaarheid

Bereikbaarheid van geldautomaten en afstortfaciliteiten
Het aantal geldautomaten van banken neemt door de
opmars van digitalisering geleidelijk af. Hierdoor kan de
bereikbaarheid van geldautomaten onder druk komen te
staan, zodat burgers verder moeten reizen om contant
geld op te nemen. Klachten van inwoners van kleine
kernen hierover en zorgen in de Tweede Kamer waren
voor het MOB vanaf 2014 aanleiding om de bereikbaarheid
van geldautomaten jaarlijks te inventariseren. Deze
zorgen zijn nog steeds actueel mede vanwege de stijging
van het aantal plofkraken in 2019 en de (tijdelijke)
maatregelen die banken hebben moeten nemen om
dit tegen te gaan. Sinds 2017 kijkt het MOB ook naar
de bereikbaarheid van automaten waar ondernemers
contant geld kunnen afstorten. Als gevolg van plofkraken
hebben de banken ook bij afstortautomaten begin april
2020 de dienstverlening tijdelijk moeten beperken.

Figuur 5 Bereikbaarheid van geldautomaten
Medio 2019

Uit de Tussenrapportage 2019 blijkt dat de landelijke
dekking van geldautomaten nog steeds hoog is (zie
figuur 5). Medio 2019 woonde 99,50% van de huishoudens
binnen een straal van vijf kilometer van een geldautomaat.
Medio 2018 was dat 99,55%. Ook de dekking van
afstortfaciliteiten blijft hoog. Medio 2019 had 96,82%
(in 2018: 96,91%) van de ondernemers binnen een straal
van vijf kilometer toegang tot een automaat om contant
geld af te storten.
Vervolg verdiepend onderzoek onder kwetsbare groepen
Met de toenemende digitalisering van het betalings­
verkeer en het verminderen van het aantal bankkantoren
in Nederland is toegang tot het betalingsverkeer niet
altijd vanzelfsprekend voor ouderen, gehandicapten en
laaggeletterden. Het MOB heeft daarom verdiepend
onderzoek gedaan naar de vraag in hoeverre mensen
in een kwetsbare positie zelfstandig gebruik kunnen
maken van basis betaaldiensten en of die zelfstandigheid
in de afgelopen jaren is veranderd. Een punt van zorg is
de uitkomst dat mensen die geen gebruik maken van
online betaaldiensten een achteruitgang ervaren in
het zelfstandig kunnen gebruiken van alle onderzochte
betaaldiensten.
Het MOB heeft geconstateerd dat banken in het
algemeen zeker rekening houden met de belangen van
klanten in kwetsbare posities en bereid zijn om op dit
vlak stappen te blijven zetten. Een uitdaging is echter
om deze groepen daadwerkelijk te bereiken. Om de
toegankelijkheid voor hen verder te verbeteren heeft
het MOB een aantal aanbevelingen gedaan. Denk aan
de aanbeveling om bij het ontwerp van betaalproducten
en -diensten al vanaf het begin vertegenwoordigers
van mensen in kwetsbare posities te betrekken en
om meer samen te werken met bijvoorbeeld (lokale)
ouderenorganisaties om deze groep daadwerkelijk te
kunnen bereiken om tot oplossingen te komen.

Toelichting: Bovenstaande kaart geeft de bereikbaarheid
van geldautomaten per 6-positie postcodegebied weer. In
de groen en grijs gekleurde gebieden zijn een of meer geldautomaten aanwezig. Een gebied is rood gekleurd als het
geografische midden ervan hemelsbreed meer dan vijf kilometer verwijderd is van de dichtstbijzijnde geldautomaat.

17

Rapportage 2019

8.

Veiligheid

Fraude in het elektronische betalingsverkeer gestegen
Hoewel de Nederlandse fraudecijfers in Europees
perspectief nog steeds laag zijn, is de fraudeschade
is in 2019 ten opzichte van 2018 fors toegenomen
van 12,6 miljoen naar 24,1 miljoen euro8. Hierbij
zijn betaalpasfraude en phishing de belangrijkste
schadeposten.
Fraude met internetbankieren is met een totale schade van
€ 8,4 miljoen meer dan verdubbeld ten opzichte van 2018
(€ 3,9 miljoen). Phishing veroorzaakte vrijwel de gehele
schade binnen deze categorie, namelijk € 7,9 miljoen9.
Ook social engineering technieken10 worden veel gebruikt
om mensen te misleiden, zoals bij Marktplaatsfraude
8 De gerapporteerde cijfers betreffen directe en daadwerkelijk geleden
bancaire schade. Schade geleden door consumenten of zakelijke klanten
die onder valse voorwendselen zijn verleid tot het doen van betalingen is
hier niet in meegenomen.
9 Phishing gebeurt per e-mail, SMS (smishing) of aan de telefoon (vishing,
voice phishing). Het bericht of de beller lijkt van een betrouwbare, bekende
organisatie afkomstig te zijn, bijvoorbeeld van een bank. Het uiteindelijk
doel van de fraudeur is om vertrouwelijke persoonsgegevens of bancaire
beveiligingscodes van het doelwit te bemachtigen. Er kan worden gevraagd
om die gegevens of codes in te vullen op een valse website, om ze op te
sturen in een e-mail of tekstbericht, of om ze mondeling aan de telefoon
door te geven.
10 Social engineering is het misbruiken van menselijke eigenschappen zoals
nieuwsgierigheid, vertrouwen, hebzucht, angst en onwetendheid. Social
engineering is zo oud als de mensheid en kent vele vormen (bron: www.
veiligbankieren.nl).

waarbij de klant denkt 1 eurocent over te maken voor
verificatiedoeleinden, maar feitelijk de internetcrimineel
toegang geeft tot zijn betaalrekening. Ook misleidende
betaalverzoeken via o.a. Whatsapp worden steeds vaker
gebruikt.
Van de totale fraude is 45% ontstaan door fraude met
bankpassen (€ 10,9 miljoen), waarbij de categorie
‘gestolen of verloren passen’ met € 6,6 miljoen het
grootste deel vormt. Deze schade is meer dan verdubbeld
ten opzichte van 2018, wat vooral veroorzaakt is door pasopstuurfraude. Daarbij worden consumenten via e-mail
of sms gemaand hun pas om “veiligheidsredenen” te
vervangen en naar een recycle-adres op te sturen. Dit alles
nadat consumenten zijn verleid gegevens, waaronder de
pincode van de pas, in te vullen op een phishing website.
Bij de categorie “overige fraude” (€4,8 miljoen) is “card
not present” fraude met €2,1 miljoen de belangrijkste
categorie. Dit gaat om creditcardbetalingen op afstand,
zoals bij internetaankopen.
De Betaalvereniging heeft publieksvoorlichting
ontwikkeld op Veiligbankieren.nl, zoals eerder met
“Hang op, klik weg, bel uw bank”. Dit materiaal kan door
de MOB leden ten behoeve van de eigen achterban
worden gebruikt.

Tabel 2 Financiële schade als gevolg van fraude
in EUR miljoen

Giraal
waarvan internetbankieren
Betaalpas

2014

2015

2016

2017

2018

2019

5,4

6,3

1,2

2,7

4,3

9,4

4,7

3,7

0,8

1,2

3,9

8,4

8

8,3

5,6

7,3

4,9

10,9

waarvan door skimming

1,3

1,7

1,3

1,5

1,2

1,4

waarvan door diefstal of verlies pas

3,3

4,7

3,2

3,5

3,3

6,6

Creditcard

3,9

3,3

3,3

2,8

3,4

3,8

Totale schade

17,3

17,9

10,2

12,9

12,6

24,1

Bron: Betaalvereniging
Toelichting: Deze cijfers betreffen 96 á 97% van het door banken in Nederland verwerkte retailbetalingsverkeer.
Omdat restcategorieën zijn weggelaten, tellen de bedragen niet op.

18

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Minister Grapperhaus van Justitie en Veiligheid heeft op
15 november 2019 de Tweede Kamer geïnformeerd over
de aanpak van internetoplichting11. Daarin werken banken
en de politie samen om fraudeurs op te sporen, zoals
binnen de samenwerking tussen banken en het Landelijk
Meldpunt Internet Oplichting (LMIO) en binnen de
Electronic Crime Taskforce (ECTF).
Uniforme Veiligheidsregels Particulieren aangepast
Met de invoering van PSD2 zijn de Uniforme
Veiligheidsregels voor particulieren in overleg met
de Consumentenbond aangepast. De Uniforme
veiligheidsregels gelden sinds 2014 en zijn van toepassing
op elektronisch bankieren en betalen. In de nieuwe
Uniforme veiligheidsregels geldt er – conform de
Nederlandse wetsimplementatie van de PSD2 – geen
eigen risico meer voor de betaler bij een niet-toegestane
betaaltransactie.
Ook mag op grond van PSD2 een betaalrekeninghouder
(bankklant) de beveiligingscodes voor online bankieren
van zijn bank in bepaalde gevallen invoeren op de
website of in de app van een door DNB geautoriseerde
derde partij, ten behoeve van een betaalinitiatie- of
rekeninginformatiedienst.

Wanneer gaan bij u
de alarmbellen rinkelen?

Onder allerlei voorwendselen wordt u gebeld, gemaild of
aangesproken door mensen die achter uw persoonlijke
gegevens aanzitten. Marc van Veilig Bankieren TV vertelt u
in een serie korte online video’s wat de meest voorkomende
trucs zijn en hoe u zich hiertegen kunt wapenen. Bekijk ze snel,
dan weet u voortaan direct wanneer de alarmbellen moeten
gaan rinkelen. Ga vandaag nog naar veiligbankieren.nl

20181101 Ad_VBtv_ENTER_170x240mm.indd 1

In opdracht van de
gezamelijke
banken

02-11-18 week44 10:47

11 Zie kamerstuk 29911-260: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst29911-260.html.

19

Rapportage 2019

Tabel 3 Vervalsing contant geld
in EUR miljoen en percentages

Aantal vervalsingen

2014

2015

2016

2017

2018

2019

48.700

66.500

47.200

43.200

38.900

38.900

waarvan 50-eurobiljetten (%)

67

60

72

72

79

63

waarvan 20-eurobiljetten (%)

24

27

13

14

8

14

2,5

4,2

3,5

3,8

3,5

2,95

Schade (EUR miljoen)

Bron: DNB

Aantal vervalste eurobiljetten stabiel
In 2019 werden in Nederland 38.900 valse eurobiljetten
uit omloop gehaald. Dit aantal ligt op hetzelfde niveau als
in 2018 (zie tabel 3). De financiële schade daalde met 15%
tot EUR 2,95 miljoen. Wereldwijd nam het aantal valse
eurobiljetten af met 0,7% tot 559.000. Vergeleken met de
24 miljard eurobiljetten die wereldwijd in omloop zijn, is
het aantal aangetroffen vervalsingen gering. Hoewel de
EUR 50 biljet nog het meest vervalste biljet is, heeft er een
verschuiving plaatsgevonden naar de lagere coupures.
Het betreft vervalsingen van een relatief lage kwaliteit
die eenvoudig van echt te onderscheiden zijn. Dat kan
handmatig met behulp van de kijk, voel, kantel-methode.
Winkeliers checken eurobankbiljetten steeds vaker
met behulp van detectieapparaten die door de ECB zijn
gecertificeerd.

Plofkraken en aanpak daarvan
Een concreet gevaar vormen aanvallen op geldautomaten
en sealbagautomaten, waarbij criminelen steeds zwaardere
explosieven inzetten om die te beroven (zogenoemde
plofkraken). Zie tabel 4 voor het aantal plofkraken per
jaar. Vooral het risico op fysiek letsel bij mensen die
boven of naast geld- en sealbagautomaten wonen, baart
hier grote zorgen. Daarom werken banken, Geldmaat,
Openbaar Ministerie, politie en DNB samen aan nieuwe
maatregelen. Om de schade en risico’s voor omwonenden
te beperken, zijn deze maatregelen erop gericht de
potentiële buit te verlagen en de pakkans voor de daders
te vergroten. Tegelijkertijd moet de toegang tot contant

Tabel 4 Aantal plofkraken per jaar
aantal * 1

Plofkraken

2014

2015

2016

2017

2018

2019

44

56

79

65

42

71

Bron: Nederlandse vereniging van banken
https://www.bankinbeeld.nl/thema/veiligheid/

geld zo goed mogelijk gewaarborgd blijven.

20

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Box 2 – Maatregelen tegen plofkraken
De genomen maatregelen tegen plofkraken zijn:
▪ Banken en Geldmaat ontwikkelen een effectief geldontwaardingssysteem, waarvan de toepassing in de loop van
2020 wordt gestart.
▪ Banken en Geldmaat verplaatsen automaten met een verhoogd risico voor omwonenden naar veiliger locaties
(vanaf april 2020), rekening houdend met de verlangde beschik- en bereikbaarheid van contant geld.
▪ De opsporing van daders wordt onverminderd voortgezet en de samenwerking tussen de sector, politie en Justitie
is geïntensiveerd.
▪ Vanaf medio december 2019 hebben de banken en Geldmaat – als tijdelijke oplossing – hun geldautomaten van
23:00 tot 07:00 uur buiten werking gesteld. Deze nachtsluiting blijft naar verwachting tot het eerste kwartaal
van 2021 in stand. Tussentijds zal het sluitingsvenster van automaten met een relatief hoog aantal geldopnames
’s nachts worden verkort (van 02:00 tot 07:00 uur) om de overlast voor het publiek zoveel mogelijk te beperken.
▪ Op 7 april 2020 hebben banken en Geldmaat – na een aantal opeenvolgende plofkraken op afstortautomaten –
uit voorzorg circa tweederde van het aantal afstortautomaten (sealbagautomaten) tijdelijk afgesloten12.
12 Zie ook: https://www.nvb.nl/nieuws/banken-nemen-noodzakelijke-veiligheidsmaatregel-met-sealbagautomaten/.

Plan van aanpak witwassen en acceptatie EUR 500
bankbiljet
Om witwassen beter aan te pakken, heeft het kabinet
besloten om het betalen met het EUR 500 bankbiljet te
ontmoedigen, en de grens van contante betalingen op
EUR 3.000 te maximeren. De ECB en nationale centrale
banken geven sinds 2018 het EUR 500 biljet niet meer
uit. De in omloop zijnde EUR 500 biljetten behouden
vooralsnog hun status van wettig betaalmiddel. Het MOB
bespreekt of en hoe zij het ingezette ontmoedigingsbeleid
zou kunnen ondersteunen.

21

Rapportage 2019

9.

Evaluatie MOB

Zelfevaluatie MOB in 2019
In 2019 vond de tweede MOB-zelfevaluatie plaats (de
eerste was in 2015). De evaluatie is uitgevoerd via een
online enquête, gevolgd door bilaterale gesprekken
door het MOB-secretariaat met vertegenwoordigers
van de partijen die in het MOB vertegenwoordigd zijn.
Doel van de zelfevaluatie was om te beoordelen of
het MOB naar wens functioneert en of er eventuele
aanpassingen wenselijk zijn in bijvoorbeeld het mandaat,
de samenstelling of de werkwijze. Daarnaast zijn de
resultaten van de tweede zelfevaluatie gebruikt om de
MOB-prioriteiten voor komende jaren beter te bepalen,
om voortgang meer zichtbaar te maken en resultaten te
evalueren.

Het MOB moet zich aan deze ontwikkelingen
aanpassen om ook in de toekomst te blijven bijdragen
aan een efficiënt, veilig, betrouwbaar en toegankelijk
betalingsverkeer in Nederland. Dit zal het MOB doen door
onder andere de toegankelijkheid voor nieuwe partijen
te vergroten om een bijdrage te leveren op specifieke
thema’s binnen de werkgroepen van het MOB. In 2020
besteedt het MOB onder meer aandacht aan het verder
monitoren van toegang tot de betaalrekening, innovaties,
de toegankelijkheid van het betalingsverkeer in een
wereld die steeds meer digitaal wordt, en de herziening
van de visie op cash. Tevens wordt aandacht besteed aan
de implementatie van de European Accessibility Act in
Nederland op het gebied van betalingsverkeer.

In de evaluatie kwam naar voren dat de MOB-leden en
-waarnemers tevreden zijn over het functioneren van
het MOB en de rol van DNB. Het MOB voorziet in een
behoefte en brengt een structuur en zekere mate van rust
in de maatschappelijke dialoog over betalingsverkeer.
Men ervaart, in grote lijnen, de structuur met de drie
MOB-werkgroepen als efficiënt. De taakopdracht wordt
als adequaat beschouwd en als zodanig breed genoeg om
bestaande en nieuwe activiteiten te beslaan.

Follow-up MOB-evaluatie
Op basis van de resultaten van de zelfevaluatie heeft het
MOB ingestemd met de volgende aanbevelingen:
1. Belangrijke onderwerpen voor het MOB blijven
toegankelijkheid, veiligheid, betrouwbaarheid en
efficiëntie.
2. Focus de inspanningen van het MOB inzake Europa op
coördineren en informeren en laat de Europese lobby
en inbreng van (stand)punten over aan de koepels.
3. Maak het MOB toegankelijker voor nieuwe partijen
aan vraag-, aanbod- en institutionele zijde door hen
tijdelijk te betrekken, via consultatie of eenmalige
deelname, in werkgroepen en ad hoc task forces.
4. Verbeter de “onboarding” van nieuwe MOB-leden en
de vindbaarheid van documenten van het MOB op de
DNB-website.
5. Maak heldere afspraken over wie waarvoor
verantwoordelijk is bij eventuele mediacampagnes die
het MOB voert.

De MOB-partijen zien een aantal ontwikkelingen in en
rond het betalingsverkeer die relevant zijn voor het MOB.
Zoals de opkomst van nieuwe betaalvormen – inclusief
het daarmee gepaard gaande teruglopend gebruik van
contant geld – door de steeds verdergaande digitalisering.
De digitalisering, maar ook de PSD2 en de Europeanisering
van het betalingsverkeer leiden ertoe dat nieuwe partijen
toetreden tot de betaalmarkt, waardoor de complexiteit
van het betalingsverkeer toeneemt, terwijl de eigen
handelingsruimte op onderdelen op nationaal niveau
afneemt.

22

In 2020 wordt het MOB over de opvolging van deze
aanbevelingen door het MOB-secretariaat
geïnformeerd.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

10.

Prioriteiten 2020

Algemeen
De effecten van de invoering van PSD2 worden naar
verwachting pas in 2020 echt zichtbaar. Daarnaast is er
een aantal andere ontwikkelingen voor het MOB van
belang. De opkomst van nieuwe betaalmiddelen en –
vormen dankzij de alsmaar verdergaande digitalisering,
de opkomst van meer en nieuwe spelers in het
betalingsverkeer en toenemende Europeanisering.
Tegen deze achtergrond heeft het MOB zes prioriteiten
voor 2020 bepaald.

MOB in januari 2020 een workshop georganiseerd met
banken en verschillende organisaties om te verkennen of
lokale samenwerking mogelijk is. De uitkomst van deze
workshop, waarin wordt voorgesteld over te gaan op het
uitvoeren van een drietal ideeën uit deze workshop, wordt
in de mei-vergadering van het MOB besproken. Ook zal in
2020 weer de Bereikbaarheidsmonitor worden uitgevoerd
om meer inzicht te verkrijgen in de bereikbaarheid
en toegankelijkheid van het betalingsverkeer voor
consumenten en ondernemers.

Toegang tot de betaalrekening/invoering PSD2
Het MOB blijft de toepassing van de interfaces voor
de toegang tot de betaalrekening door derde partijen
(die betaalinitiatie en/of rekeninginformatiediensten
leveren) monitoren en begeleiden om zo de veiligheid
en betrouwbaarheid van het betalingsverkeer te
waarborgen. Het zo min mogelijk ondervinden van
obstakels voor genoemde derde partijen om toe te treden
tot de Nederlandse betaalmarkt en voldoende begrip
bij consumenten waar zij toestemming voor geven, zijn
doelen waar het MOB binnen haar mandaat ook naar
streeft.

Visie op contant geld in ontwikkeling
Het MOB herziet zijn visie op contant geld tegen de
achtergrond van een trendmatige daling van het gebruik
ervan aan de kassa. Naast zijn rol aan de toonbank heeft
cash een aantal maatschappelijke functies. Zo is het
een alternatief voor mensen die niet digitaal kunnen
(inclusiviteit) of willen (privacy) betalen, biedt het
financiële beschikkingsmacht onafhankelijk van banken,
en kan het dienen als terugvaloptie bij storingen in het
elektronische toonbankbetalingsverkeer. Het MOB zal
dit laatste en de diverse beleidsopties onderzoeken,
waaronder onderlinge afspraken over de acceptatie
en bereikbaarheid van contant geld en bijbehorende
diensten.

Innovatie in een veranderend betaallandschap
PSD2 en instant payments kunnen innovaties in het
betalingsverkeer bevorderen. Het MOB staat daar
in beginsel positief tegenover. Innovaties worden
beoordeeld aan de hand van het beoordelingskader dat
in mei 2015 is vastgesteld (met criteria zoals efficiency,
veiligheid en toegankelijkheid). Ook zal het MOB de
toegankelijkheid tot deelname aan het MOB voor
nieuwe partijen aan vraag-, aanbod en institutionele
zijde makkelijker maken door hen meer te betrekken in
werkgroepen en ad hoc taskforces.
Toegankelijkheid van het betalingsverkeer blijft belangrijk
Om te voorkomen dat verdergaande digitalisering
tot gevolg heeft dat bepaalde groepen consumenten
worden uitgesloten van het betalingsverkeer, heeft het

Veiligheid en privacy
Het MOB besteedt in 2020 aandacht – ook in Europees
verband – aan de ontwikkeling van authenticatiemethoden
en veiligheidsaspecten van nieuwe betaalmethoden.
Het MOB zal ook de ontwikkelingen op het gebied van
fraude in het betalingsverkeer nauwlettend blijven
volgen. Instant payments zullen in 2020 ook voor giraal
bulkbetalingsverkeer worden ingevoerd. Ook voor instant
payments volgt het MOB nauwlettend de ontwikkelingen,
vooral inzake eventuele fraude- en veiligheidsissues.
In 2020 worden vanuit PSD2 de nieuwe door de
EBA ontwikkelde richtsnoeren (‘guidelines’) voor
frauderapportage van kracht, het hoe en wat zal ook
zeker aandacht krijgen in het MOB.

23

Rapportage 2019

Europa
Voor wat het retailbetalingsverkeer betreft zullen
de ECB en de Europese Commissie zich in 2020
richten op het verder ontwikkelen van een Europese
betalingsverkeerstrategie en het stimuleren van het
gebruik van instant payments. Nederland heeft voor
dat laatste al grote stappen gezet. De ECB en Europese
Commissie moedigen een door de markt te ontwikkelen
(op instant payments-gebaseerde) betaaloplossing
aan waarmee zowel in fysieke - als online winkels
kan worden afgerekend. Voorts wil de ECB binnen
SEPA grensoverschrijdende digitale P2P-betalingen
via de "SEPA Proxy Lookup Service"12 stimuleren, en

12 In 2018 is een Europees systeem ("SEPA Proxy Lookup (SPL) service")
ingericht, dat het mogelijk maakt om IBAN-proxy’s (ofwel: aliassen) die in
verschillende nationale P2P-betaalsystemen in gebruik zijn, onderling met
elkaar te verbinden. Dat maakt het binnen SEPA mogelijk om via nationale
P2P-betaalsystemen grensoverschrijdend te betalen, mits deze op de SPLservice zijn aangesloten.

24

grensoverschrijdende betalingen van en naar landen
buiten Europa sneller en goedkoper maken. Ook wordt via
de EPC gewerkt aan standaardisering van ‘Request-toPay’ (RTP, ofwel het ‘betaalverzoek’). RTP kan bijvoorbeeld
worden ingezet ten behoeve van P2P-betalen,
e-commerce en e-invoicing.
Het MOB zal haar leden informeren en, indien gewenst, de
input van Nederlandse marktpartijen in Europese gremia
coördineren, maar laat de Europese lobby en inbreng van
punten over aan de koepels.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Bijlage 1

Missie en organisatie MOB

Missie en taakopdracht MOB
Het MOB is in 2002 door de minister van Financiën
ingesteld en heeft als opdracht bij te dragen aan een
maatschappelijk efficiënte inrichting van het Nederlandse
retailbetalingsverkeer door:
▪ periodiek te overleggen over knelpunten en
maatschappelijke gevolgen van ontwikkelingen in het
betalingsverkeer;
▪ samen te werken bij het verzamelen,
analyseren en publiceren van cijfermatige, nietconcurrentiegevoelige gegevens;
▪ principeafspraken te maken over
efficiencymaatregelen en maatregelen op het terrein
van veiligheid, toegankelijkheid en bereikbaarheid in
het betalingsverkeer en standaardisatie (bijvoorbeeld
gezamenlijke campagnes om gebruik van efficiënte
betaalproducten te stimuleren);
▪ open en vrij van gedachten te wisselen met betrekking
tot beleidsvraagstukken in het betalingsverkeer.
Samenstelling en werkwijze MOB
Het MOB is breed samengesteld en bestaat uit instanties
die aanbieders en gebruikers van het betalingsverkeer
vertegenwoordigen. DNB zit het MOB voor en verzorgt
tevens het secretariaat. Het MOB komt twee keer per jaar
bijeen.

Deelnemers
▪ Algemene Nederlandse Bond voor Ouderen
▪ Betaalvereniging Nederland
▪ BOVAG/Vereniging Nederlandse Petroleum Industrie/
BETA
▪ Consumentenbond
▪ Detailhandel Nederland
▪ Gebruikersplatform Betalingsverkeer
▪ Ieder(in)
▪ KBO-PCOB, NVOG en NOOM (ouderenorganisaties)
▪ Koninklijke Horeca Nederland
▪ MKB-Nederland
▪ Nederlandse Vereniging van Banken
▪ Oogvereniging
▪ Thuiswinkel.org
▪ Verenigde Betaalinstellingen Nederland
▪ Verenigde Groot Incassanten
Waarnemers
▪ Ministerie van Economische Zaken
▪ Ministerie van Financiën
Het MOB heeft drie werkgroepen: de Werkgroep
Efficiency en Europese zaken (WEE), de Werkgroep
Toegankelijkheid en Bereikbaarheid (WTB) en de
Werkgroep Veiligheid (WV). Sinds begin 2019 bestaat ook
de Task Force Review visie contant geld om de MOB-visie
uit 2015 te herijken.

25

Rapportage 2019

Bijlage 2

Statistische informatie

Tabel 5 Aanbieders van betaaldiensten
Aantallen (jaarultimo)

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

Centrale bank
Aantal kantoren
Banken
Banken
Bankkantoren 1

88

81

77

74

66

52

50

45

44

41

41

3.186

2.917

2.700

2.513

2.182

1.863

1.759

1.672

1.614

1.487

1.260

Overige in Nederland geregistreerde
aanbieders van betaaldiensten
Geregistreerde wisselinstellingen

12

13

10

7

7

7

7

8

6

7

9

Creditcardmaatschappijen

4

4

4

4

3

3

3

3

3

3

2

Elektronischgeldinstellingen

1

2

2

2

2

2

2

1

1

1

5

Betaalinstellingen

0

3

23

31

37

36

38

38

38

38

37

2

Bronnen: DNB en banken.
1 Algemene en coöperatieve banken.
2	Met ingang van 1 november 2009 is de EU Richtlijn Betaaldiensten (PSD) in de Wft geïmplementeerd.
De PSD voorziet in een apart type betaaldienstverlener: de betaalinstelling.

26

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Tabel 6 Betaalpas- en creditcardinfrastructuur
Aantallen

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

9.304

8.356

9.012

8.795

8.633

8.811

8.319

8.066

7.847

7.113

5.990

Pinnen
Geldautomaten 1
Betaalautomaten PIN

340.160 258.585 289.901 296.614 298.789 322.197 326.993 346.097 361.033 371.872 378.337

waarvan contactloos

56.000 122.738 221.738 286.855 343.018 374.500

Betaalpassen (miljoenen)

24,4

24,4

24,4

24,7

24,5

waarvan contactloos

25,6

26,2

25,7

26,0

26,5

27,8

8

15

19

23

24

27

6,4

6,2

6,3

6,4

6,5

6,6

Creditcards
Creditcards (miljoenen)

5,8

5,8

6,0

5,8

5,9

Bronnen: DNB, banken, Currence (voorheen Interpay)
en creditcardmaatschappijen.
1 Inclusief de automaten van niet-bancaire aanbieders en overige gelduitgiftepunten.

27

Rapportage 2019

Tabel 7 Aantallen transacties
(miljoenen)

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Giraal 1

2.697

2.716

2.775

2.886

3.056

2.914

2.834

2.924

3.276

2.511

2.649

Overschrijvingen

1.513

1.572

1.543

1.600

1.707

1.558

1.484

1.540

1.881

1.076

1.164

85

139

229

300

392

517

643

waarvan via mobiel apparaat
Incasso-opdrachten

1.184

1.144

1.232

1.286

1.349

1.356

1.350

1.384

1.395

1.434

1.485

45

69

93,9

117,7

142,5

180,2

222,1

282,6

378,2

523,8

666,9

Toonbank (niet-contant)

1.981

2.189

2.324

2.512

2.699

2.953

3.271

3.620

3.903

4.393

4.788

Pinnen

1.946

2.154

2.285

2.474

2.661

2.913

3.226

3.567

3.843

4.326

4.712

8

135

630

1.543

2.244

3.015

Online betaalmethoden
iDEAL-transacties

waarvan contactloos
Creditcard 2

35

35

39

38

38

40

45

53

60

67

76

4.400

4.100

3.800

3.800

3.400

3.200

2.950

2.740

2.530

2.275

455

434

437

419

395

379

351

328

302

276

248

10

7

6

5

6

2

1

0

0

0

0

Chartaal
Contante transacties 3
Opnames bij geldautomaten
Opnames aan balie

4

Bronnen: DNB, banken, Betaalvereniging Nederland/Currence,
creditcardmaatschappijen en toonbankinstellingen.
1	Cijfers voor girale transacties en onderdelen daarvan wijken af van die van voorgaande publicaties
ls gevolg van een nieuwe wijze van reeksbreukcorrectie.
2 Gebruik door Nederlandse kaarthouders in Nederland.
3 Schattingen DNB.
4 Geldopnames van Nederlandse kaarthouders met credit- en debetkaarten in Nederland.

28

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Tabel 8 Waarde van transacties
(EUR miljard)

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Giraal 1

5.595

5.680

5.273

5.287

5.337

5.069

4.779

4.885

19.188

14.300

13.995

Overschrijvingen

5.305

5.407

4.992

4.997

5.048

4.814

4.536

4.639

18.944

14.050

13.738

29

36

49

64

88

145

201

waarvan via mobiel apparaat
Incasso-opdrachten

290

273

281

290

289

255

243

247

244

250

257

iDEAL-transacties

3

5

6,9

8,7

10,8

14,1

18,1

23,7

33,1

42,9

54,6

Toonbank (niet-contant)

80

85

87

89

89

93

98

103

107

118

124

Pinnen

76

81

83

84

85

89

93

97

101

112

117

0

1

7

20

33

50

4

4

5

5

4

5

5

6

6

6

7

52

52

50

47

42

40

38

35

25

32

54

52

52

49

47

46

46

45

43

41

38

11

6

5

5

5

3

4

1

1

1

1

Online betaalmethoden

waarvan contactloos
Creditcard 2
Chartaal
Contante transacties 3
Opnames bij geldautomaten
Opnames aan balie

4

Bronnen: DNB, banken, Betaalvereniging Nederland/Currence,
creditcardmaatschappijen en toonbankinstellingen.
1	Cijfers voor girale transacties en onderdelen daarvan wijken af van die van voorgaande publicaties
als gevolg van een nieuwe wijze van reeksbreukcorrectie.
2 Gebruik door Nederlandse kaarthouders in Nederland.
3 Schattingen DNB.
4 Geldopnames van Nederlandse kaarthouders met credit- en debetkaarten in Nederland.

29

Rapportage 2019

Bijlage 3

Lijst van gebruikte afkortingen

API		

Application Programming Interface

DDoS		

Distributed Denial of Service

DG COMP

Directoraat-generaal Mededinging

DNB 		

De Nederlandsche Bank

EBA		

European Banking Authority

ECB		

Europese Centrale Bank

EER		

Europese Economische Ruimte

EPC		

European Payments Council

EPI		

European Payment Initiative

ERPB		

Euro Retail Payments Board

EU		

Europese Unie

IBAN		

International Bank Account Number

MOB 		

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

NFC		

Near-field communication

PAN		

Payment Account Number

PSD2		

Payment Services Directive 2

RTP		

Request-to-Pay

RTS		

Regulatory Technical Standards

SCA		

Strong Customer Authentication

SCT 		

SEPA Credit Transfer

SEPA 		

Single Euro Payments Area

SMS		

Short Message Service

TRA		

Transaction Risk Analysis

VK		

Verenigd Koninkrijk

WEE 		

Werkgroep Efficiency en Europese zaken

WTB 		

Werkgroep Toegankelijkheid en Bereikbaarheid

WV 		

Werkgroep Veiligheid

30