—
— →

Jaarverslag
Beheer
Staatsdeelnemingen
2016

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 1

—
— ←→

Voorwoord

Beste lezer,
Het economisch herstel van ons land zette in 2016 fors door. Ook de meeste staatsdeelnemingen
boekten een goed resultaat. Dat resulteerde in een dividend van ruim 700 miljoen euro. We
kijken terug op een gunstig jaar met meerdere positieve ontwikkelingen, die zich de komende
jaren verder zullen ontvouwen.
Zo staat TenneT voor miljardeninvesteringen in het elektriciteitsnet. Die zijn nodig om wind­
parken op zee aan te sluiten op het net en het net op het land te versterken. NS schafte 79
nieuwe treinen aan die vanaf 2021 meer reizigers comfortabel op plaats van bestemming zullen
brengen.
In het voorjaar van 2016 fuseerden Staatsloterij en De Lotto. Hiermee ontstond Nederlandse
Loterij, de grootste kansspelorganisatie van het land met een omzet in 2016 van meer dan een
miljard euro. Schiphol, dat vorig jaar 100 jaar bestond, groeide verder. Vorig jaar vlogen meer
dan zestig miljoen mensen via de nationale luchthaven.
De staat verkocht vorig jaar de oudste deelneming, de Koninklijke Nederlandse Munt. Ook zijn
er in 2016 stappen gezet om Holland Casino op termijn te privatiseren en de casinomarkt beperkt
te openen.
Dit jaarverslag beschrijft deze ontwikkelingen in meer detail en laat zien hoe de staat het
afgelopen jaar zijn rol als aandeelhouder heeft vormgegeven. Daarnaast laat dit verslag zien
welke prestaties de staatsdeelnemingen het afgelopen jaar hebben geleverd.
Ik wens u veel leesplezier.
Jeroen Dijsselbloem
Minister van Financiën

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 2

—
— ←→

Inhoud
Inhoud

3

1

Inleiding

6

2

2016 in vogelvlucht

7

3
3.1
3.2
3.3
3.4

Deelnemingenbeleid
Portefeuille staatsdeelnemingen
Portefeuillewijzigingen in 2016
Permanente en niet-permanente staatsdeelnemingen
Evaluatie aandeelhouderschap

8
8
9
9
11

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Goed ondernemingsbestuur
Statuten en Corporate Governance Code
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
Benoemingen
Bezoldigingsbeleid
Risicomanagement

14
14
15
16
19
21

5
5.1
5.2
5.3

Strategie, investeringen en buitenlandse activiteiten
Strategie
Investeringen
Buitenlandse activiteiten

22
22
26
30

6
6.1
6.2
6.3
6.4

Financiële positie
Balanstotaal
Vermogenspositie
Normrendement
Dividend

31
31
31
33
35

7
7.1
7.2

Deelnemingen onder de loep
Staatsdeelnemingen
Beleidsdeelnemingen

38
41
104

8

Toelichting definities en gebruikte afkortingen

157

Financiële gegevens staatsdeelnemingen 2016

160

—
— ←→
Staatsdeelnemingen
Aandeel van de staat en totale omzet (in € mln.)
Schiphol | 69,8% | € 1.506

UCN | 100% | € -152
De Munt | 100% | € 0
NS | 100% | € 5.093
BNG Bank | 50% | € 6.126

FMO| 51% | € 300
HbR | 29,2% | € 675
NWB Bank
17,2% | € 1.680

Gasunie | 100% | € 1.548
Nederlandse Loterij
100% | € 1.103
Holland Casino
100% | € 608

Thales | 1,0% | € 441

COVRA | 100% | € 26
NIO | 100% | € 5

KLM | 5,9% | € 9.800

TenneT | 100% | € 3.227
Volume is de totale omzet
Aandeel van de staat

Beleidsdeelnemingen

Aandeel van de staat en totale omzet (in € mln.)
NOM | 99,97% | € 19
EBN | 100% | € 3.094

LIOF | 94,3% | € 9
GasTerra | 10% | € 9.865

OOST | 55,9% | € 13
BOM | 49,9% | € 7
Innovation Quarter | 36,1% | € 5
ProRail | 100% | € 1.254
Winair | 8% | € 24
DC ANSP | 8% | € 15
Saba Bank | 7,95% | € 0

DNB | 100% | € 422

SSCS | 100% | € 1

Volume is de totale omzet
Aandeel van de staat

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 4

—
— ←→
Holland Casino | Hoofddorp
Kansspelen
Aantal bezoekers

5,9 miljoen

Schiphol | Schiphol
Infrastructuur

KLM | Amstelveen
Transport

Aantal passagiers op Schiphol

Gasunie | Groningen
Energie

Aantal passagiers vervoerd

63,3 miljoen

30 miljoen

Getransporteerd gas

126 miljard m³

UCN | Groningen
Energie
Dividend uitgekeerd
aan de Staat

€ 99 miljoen
BNG Bank | Den Haag
Financiële dienstverlening
Nieuwe langetermijnkredietverlening

€ 10,2 miljard

Groningen

Thales | Hengelo
Defensie
Radar ontwikkeld
die een object kan
detecteren op

2.000 km

FMO | Den Haag
Financiële dienstverlening

afstand

Investeringen in meer dan

85 landen

Hoofddorp

Amstelveen
Schiphol

Den Haag

Hengelo

Utrecht

Rijswijk
Rotterdam

Tennet | Arnhem
Energie

Arnhem

Netbeschikbaarheid

NWB | Den Haag
Financiële dienstverlening
Nieuwe langetermijnkredietverlening

99,9999%
Nieuwdorp

€ 7,1 miljard

De Munt | Utrecht
Metaalbewerking
Geen staatsdeelneming
meer sinds

november 2016
Nederlandse Loterij | Rijswijk
Kansspelen
NS | Utrecht
Transport

Uitgekeerd prijzengeld

€ 725 miljoen

(inclusief kansspelbelasting)

HbR | Rotterdam
Infrastructuur
COVRA | Nieuwdorp
Radioactiefafvalmanagement

Aantal treinreizen
per werkdag
in Nederland ruim

1,2 miljoen

Aantal bezoeken
van zeeschepen

29.022

Opgeslagen radioactief afval

31.830 m³

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 5

—
— ←→

1

Inleiding

Ondernemingen waarvan de staat aandeelhouder is vervullen belangrijke publieke taken.
Via het aandeelhouderschap oefent de staat invloed uit op de koers van die ondernemingen
om de publieke belangen te borgen. Dit jaarverslag geeft een overzicht van de verschillende
ondernemingen waarin de staat aandelen houdt en beschrijft hoe de staat de aandeelhoudersrol
in 2016 heeft vervuld. Ondernemingen waarbij de rol van de overheid als aandeelhouder en
beleidsmaker is gescheiden worden aangeduid als staatsdeelnemingen en ondernemingen waar
deze rollen (nog) niet van elkaar kunnen worden ontvlochten worden beleidsdeelnemingen
genoemd. Niet alleen de staatsdeelnemingen – waar de minister van Financiën de aandeel­
houdersrol vervult – komen aan bod, maar ook voor de beleidsdeelnemingen – in beheer bij
beleidsministers – is aandacht in dit jaarverslag. De belangrijkste feiten en cijfers over de
beleidsdeelnemingen zijn in hoofdstuk 7 gepresenteerd. In de eerste hoofdstukken van dit
jaarverslag komen de beleidsdeelnemingen niet aan de orde.
Een aparte categorie bedrijven waar de staat als aandeelhouder een rol speelt zijn de financiële
instellingen, zoals ABN AMRO. Deze ondernemingen zijn als gevolg van de financiële crisis in
staatshanden gekomen. Omdat het beheer van de financiële instellingen op afstand van het
ministerie van Financiën is geplaatst, bevat dit jaarverslag geen uitgebreide rapportage over
de aandeelhoudersrol bij deze instellingen. Hoofdstuk 3 bevat wel een korte toelichting op
de belangrijkste ontwikkelingen bij deze ondernemingen.
Hoofdstuk 2 bevat een overzicht van de belangrijkste gebeurtenissen in het afgelopen jaar.
De portefeuille staatsdeelnemingen wordt beschreven in hoofdstuk 3. In dat hoofdstuk is ook
aandacht voor wijzigingen in de portefeuille, bijvoorbeeld de verkoop van De Munt. De invulling
van het actief aandeelhouderschap door de minister van Financiën in 2016 komt in hoofdstuk 4,
5 en 6 aan bod. Hoofdstuk 4 gaat in op goed ondernemingsbestuur. Dit hoofdstuk behandelt
achtereenvolgens de statuten waarin de rol van de organen van de vennootschap is vastgelegd,
de opstelling van de aandeelhouder bij benoemingen en bij het vaststellen van het belonings­
beleid. Ook staat in dit hoofdstuk de toepassing van de Corporate Governance Code en het
risicomanagement bij staatsdeelnemingen. In hoofdstuk 5 worden de strategie, de belangrijkste,
koersbepalende investeringen en buitenlandse activiteiten van staatsdeelnemingen besproken.
Hoofdstuk 6 geeft een overzicht van de financiële resultaten op hoofdlijnen. Meer specifieke
informatie over alle afzonderlijke staatsdeelnemingen en het beheer daarvan door de staat als
aandeelhouder is in hoofdstuk 7 gepresenteerd. In hoofdstuk 8 vindt u een toelichting op de
definities en gebruikte afkortingen en een overzicht van de financiële gegevens over 2016 van
de staatsdeelnemingen.

Inleiding

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 6

—
— ←→

2

2016 in vogelvlucht

In 2016 was een aantal staatsdeelnemingen regelmatig in het nieuws. Figuur 2.1 geeft een
overzicht van enkele belangrijke gebeurtenissen bij staatsdeelnemingen. In hoofdstuk 7 wordt
nader ingegaan op de gebeurtenissen per staatsdeelneming.
Figuur 2.1 Belangrijkste gebeurtenissen staatsdeelnemingen 2016
2016

januari
Nederlandse Loterij

Op 31 maart 2016 zijn Staatsloterij en
De Lotto gefuseerd. Met de fusie van deze
twee bedrijven is de grootste kansspelorganisatie
van Nederland ontstaan. De omzet van het fusiebedrijf,
Nederlandse Loterij, bedroeg in 2016 € 1,1 miljard.

februari
maart
april

TenneT

In juli 2016 besloot de staat circa € 1,2 miljard
extra kapitaal (eigen vermogen) beschikbaar
te stellen aan TenneT voor de benodigde
investeringen in het Nederlandse elektriciteitsnet.
Dit stelt TenneT in staat in de komende jaren € 5 tot
€ 7 miljard te investeren in zowel de aansluiting van
nieuwe windparken op de Noordzee als in versterking
van het net op land. TenneT ontvangt het extra kapitaal
verdeeld over vier jaarlijkse tranches, waarvan de laatste
tranche voorwaardelijk is toegezegd.

mei
juni

Schiphol

Schiphol bestond in april 2016 100 jaar.
Sinds 1916 is Schiphol enorm gegroeid, en nog
steeds is het een snelgroeiende luchthaven.
In 2016 reisden 63,6 miljoen passagiers via Schiphol.
Daarmee steeg het aantal passagiers met 9,2%
ten ­opzichte van 2015. Vanaf Schiphol zijn bijna
479 duizend vluchten uitgevoerd, een toename van
6,3% in vergelijking met 2015. Tevens is in 2016
de bouw van een nieuwe pier en terminal om het
groeiend aantal passagiers op te kunnen vangen
goedgekeurd door de aandeelhouders.

juli
NS

augustus
september
oktober

Nederlandse Spoorwegen heeft in 2016
€ 1,3 miljard geïnvesteerd in 79 nieuwe treinen,
goed voor in totaal 25.000 zitplaatsen. Met de
aanschaf van deze Intercity Nieuwe Generatie (ICNG),
wordt niet alleen de capaciteit vergroot, maar wordt
het reizen ook comfortabeler gemaakt. De treinen zullen
vanaf 2021 gaan rijden.

Holland Casino

In oktober 2016 bestond Holland Casino
veertig jaar. Eerder dat jaar, in mei 2016, diende
het kabinet een wetsvoorstel in om het casino­
regime te moderniseren. Het doel is om Holland Casino
onder voorwaarden te privatiseren en de casinomarkt
beperkt te openen. Holland Casino zal daarmee zijn
monopoliepositie verliezen.

2016 in vogelvlucht

november
De Munt

december
2017

De staat heeft de Koninklijke Nederlandse
Munt verkocht. In 2016 is een financieel
moeilijke periode rond het bedrijf afgesloten met
de afboeking van een groot deel van de tot € 17,1 miljoen
opgelopen vordering van de staat op het bedrijf. Kort
daarvoor had de periodieke evaluatie van het aandeel­
houderschap uitgewezen dat aandeelhouderschap voor
borging van het publiek belang niet langer noodzakelijk
was. De aandelen in De Munt zijn verkocht aan het
Belgische bedrijf Groep Heylen. Het gebouw van De Munt
in Utrecht is verkocht aan een private investeerder. Samen
met een besparing op het muntcontract leverde de
verkoop een bedrag op van € 3,6 miljoen.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 7

—
— ←→

3

Deelnemingenbeleid

Eind 2013 publiceerde het kabinet de Nota Deelnemingenbeleid Rijksoverheid 20131 (hierna:
Nota Deelnemingenbeleid), waarin het beleid voor het aandeelhouderschap van de staatsdeel­
nemingen is vastgelegd. Dit beleid was ook in 2016 het uitgangspunt voor de invulling van de
aandeelhoudersrol door de staat.
In dit hoofdstuk wordt allereerst uiteengezet welke staatsdeelnemingen er zijn. Daarna volgen
de gerealiseerde en voorgenomen wijzigingen in de portefeuille. Tot slot is er aandacht voor de
(in de Nota Deelnemingenbeleid al aangekondigde) evaluatie van het aandeelhouderschap.

3.1 Portefeuille staatsdeelnemingen
Een staatsdeelneming is een private vennootschap die activiteiten uitvoert met een specifiek
publiek belang waarin de staat risicodragend participeert. Dit kan zijn doordat de staat (een deel
van) de uitstaande aandelen in bezit heeft, of doordat de staat zeggenschapsrechten heeft in
een stichting die vergelijkbaar zijn met de rechten van een aandeelhouder.
Het uitgangspunt van het deelnemingsbeleid is dat de staat via deze aandelen de publieke
belangen kan borgen. In hoofdstuk 7 staat welk publiek belang de afzonderlijke staatsdeel­
nemingen dienen. De staat als aandeelhouder ziet erop toe dat de staatsdeelnemingen
­verantwoord omgaan met het geïnvesteerde maatschappelijke kapitaal. Dit doet de staat door:
• zeggenschapsrechten te gebruiken bij belangrijke beslissingen;
• ervoor te zorgen dat de staatsdeelnemingen hun financiële waarde behouden;
• een bijdrage te leveren aan goed ondernemingsbestuur.
Staatsaandeelhouderschap is niet het enige noch het voorkeursinstrument om publieke
­belangen te borgen. Er zijn immers al wetten en regels. Toch kan het staatsaandeelhouderschap
in bepaalde gevallen extra bescherming opleveren. Het staatsaandeelhouderschap kan beslag
leggen op maatschappelijk vermogen, dus moeten er aantoonbare redenen zijn voor de staat
om risicodragend te participeren in vennootschappen.
Staatsdeelnemingen zijn actief in verschillende sectoren. In de sectoren energie, infrastructuur
en transport is de staat van oudsher actief met deelnemingen zoals Gasunie, TenneT en ­Schiphol.
Deze sectoren hebben hoge investeringskosten, waardoor concurrentie niet of slechts in
beperkte mate mogelijk is. De staatsdeelnemingen die actief zijn in deze sectoren hebben dan
ook vaak een monopoliepositie.
De financiële dienstverlening en kansspelen zijn voorbeelden van andere sectoren waarin
staatsdeelnemingen actief zijn. Daarnaast ziet de minister van Financiën toe op de Stichting
administratiekantoor beheer financiële instellingen, NL Financial Investments (NLFI). NLFI is
de privaatrechtelijke aandeelhouder van de financiële instellingen die door de financiële crisis
in handen van de staat zijn gekomen, zoals a.s.r. en ABN AMRO.
Figuur 3.1 geeft het belang van de staat in de staatsdeelnemingen in 2016 weer. Zoals blijkt
uit de figuur houdt de staat bij de meeste deelnemingen een meerderheid van de aandelen.
De aandelen van negen staatsdeelnemingen zijn volledig in handen van de staat.

1

Deelnemingenbeleid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 28 165, nr. 165

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 8

—
— ←→
Er is momenteel één staatsdeelneming waarvan de activiteiten worden afgebouwd, namelijk de
Nederlandse Investeringsbank voor Ontwikkelingslanden (NIO). NIO ontplooit al enkele jaren
geen nieuwe activiteiten. De aandeelhoudersrol bij NIO is dan ook beperkt. In het vervolg van dit
jaarverslag komt NIO dan ook niet meer aan bod, met uitzondering van hoofdstuk 7 waarin nog
enkele gegevens over NIO zijn opgenomen.
Figuur 3.1 Deelnemingen met belang staat
Aandeel van de staat en totale omzet (in € mln.)
Schiphol | 69,8% | € 1.506

UCN | 100% | € -152
De Munt | 100% | € 0
NS | 100% | € 5.093
BNG Bank | 50% | € 6.126

FMO| 51% | € 300
HbR | 29,2% | € 675
NWB Bank
17,2% | € 1.680

Gasunie | 100% | € 1.548
Nederlandse Loterij
100% | € 1.103
Holland Casino
100% | € 608

Thales | 1,0% | € 441

COVRA | 100% | € 26
NIO | 100% | € 5

KLM | 5,9% | € 9.800

TenneT | 100% | € 3.227

Volume is de totale omzet
Aandeel van de staat

3.2 Portefeuillewijzigingen in 2016
In 2016 zijn er geen staatsdeelnemingen bijgekomen. Er is één staatsdeelneming afgestoten:
de Koninklijke Nederlandse Munt. Alle aandelen in De Munt zijn verkocht aan het Belgische
bedrijf Groep Heylen. Ook het gebouw van De Munt in Utrecht is verkocht aan een private
onderneming. De totale opbrengst van deze transactie is € 3,6 miljoen. Daarnaast zijn er enkele
wijzigingen in de portefeuille van financiële instellingen die de staat via NLFI beheert.
In paragraaf 3.3 worden deze wijzigingen toegelicht.

3.3 Permanente en niet-permanente staatsdeelnemingen
In tabel 3.2 is de portefeuille staatsdeelnemingen verdeeld in drie typen deelnemingen. De
onderverdeling is gemaakt aan de hand van de voorziene duur van het staatsaandeelhouder­
schap: permanent, bij voorbaat tijdelijk en niet-permanent aandeelhouderschap. De staat
gebruikt twee criteria om de noodzaak van het staatsaandeelhouderschap te bepalen. Dit zijn
de marktordening en het strategisch belang. De marktordening kan, bijvoorbeeld als er sprake
is van een natuurlijk monopolie, een reden zijn om te kiezen voor een staatsdeelneming.
Daarnaast dienen met de deelneming grote, nationale, strategische belangen gemoeid te zijn
(bijvoorbeeld voor de economie of belangrijke infrastructuur). Als deze publieke belangen niet of
zeer lastig toekomstbestendig vast te leggen zijn in contracten of wet- en regelgeving, dan kan
een staatsdeelneming een optie zijn om deze belangen te borgen.

Deelnemingenbeleid

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 9

—
— ←→
Tabel 3.2 Categorieën aandeelhouderschap en verdeling portefeuille staatsdeelnemingen
Permanent
­staatsaandeel­houderschap

Bij voorbaat tijdelijk
­staatsaandeelhouderschap

Niet-permanent
­staatsaandeelhouderschap

De deelnemingen waarvan het
kabinet het van belang acht dat
de staat hierin overwegende invloed
houdt via minimaal een minder­
heidsbelang.

De deelnemingen die in staats­
handen zijn gekomen als gevolg
van de financiële crisis. Deze
ondernemingen vervullen weliswaar
een voor de ­Nederlandse economie
cruciale functie, maar die kan in
principe door volledig private
partijen worden vervuld.

Voor deze deelnemingen ziet het
kabinet in principe geen toe­
gevoegde waarde meer voor
staatsaandeelhouderschap.
Deze belangen zouden op kortere of
langere termijn voor vervreemding
in aanmerking kunnen komen, als
de relevante wet- en regelgeving
voldoende wordt geacht om de
publieke belangen te beschermen.

• BNG Bank
• COVRA
• FMO
• Gasunie
• Havenbedrijf
Rotterdam

Financiële instellingen (via NLFI)

• Holland Casino
• Nederlandse Loterij
• UCN

• KLM
• NS
• NWB Bank
• Schiphol
• TenneT
• Thales

Hierna wordt nader ingegaan op de ontwikkelingen bij de deelnemingen die als ‘bij voorbaat
tijdelijk’ of ‘niet permanent’ zijn aangemerkt.
NLFI
NLFI is namens de staat de aandeelhouder van de financiële instellingen die als gevolg van
de financiële crisis in handen van de overheid zijn gekomen. Op dit moment beheert NLFI de
aandelen van ABN AMRO Groep N.V., de Volksholding B.V. (de Volksbank), a.s.r. Nederland N.V
en RFS Holdings B.V. Op 20 mei 2015 vond de beursgang van ABN AMRO plaats. De staat heeft
toen 23% van de aandelen in ABN AMRO verkocht. Op 17 november 2016 en 26 juni 2017 heeft de
staat opnieuw een deel van zijn belang in ABN AMRO verkocht. Als gevolg van deze transacties is
het belang van de staat in ABN AMRO afgenomen van 77% naar circa 63%. Op 10 juni 2016 vond
de beursgang van a.s.r. plaats: circa 36,3% van de aandelen is toen verkocht. Op 13 januari 2017,
5 april 2017 en 13 juni 2017 hebben vervolgplaatsingen van aandelen a.s.r. plaatsgevonden. De
staat houdt op 14 augustus nog 20,1% van de aandelen a.s.r. Op 1 juli 2016 is een brief gestuurd
aan de Tweede Kamer met betrekking tot de toekomst van de Volksbank (toen nog SNS Bank).
Hierin staat de Volksbank meer tijd nodig heeft om een sterke positie binnen het Nederlandse
bankenlandschap te verwerven en om zich strategische te positioneren in Nederland. Zodra de
Volksbank voldoende gereed is – naar verwachting in twee tot drie jaren – zullen de opties voor
toekomstige eigendomsstructuren verder worden uitgewerkt. SRH (de voormalige holding SNS
REAAL) is een afwikkelorganisatie en houdt zich bezig met de juridische procedures als gevolg
van de nationalisatie. De staat is sinds 19 mei 2017 rechtstreeks aandeelhouder (100% aandelen)
in plaats van via NLFI. Op 28 juni 2016 heeft de staat een koopovereenkomst getekend met Lone
Star voor de verkoop van Propertize. De aandelen in Propertize zijn op 27 september 2016
overgedragen aan Lone Star.
Holland Casino
Op 11 juli 2014 hebben de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Financiën de beleids­
visie kansspelen aan de Tweede Kamer aangeboden. Hierin kondigt het kabinet aan dat het
onverkort hecht aan het voorkomen van kansspelverslaving, het beschermen van de consument
en het tegengaan van fraude en criminaliteit, maar dat het de tijd rijp acht dit op een andere
wijze te doen. Het kabinet wil het stelsel daarom moderniseren.
Het staatsaandeelhouderschap in Holland Casino en een vergaande beperking (per kansspel­
categorie) zijn niet (langer) noodzakelijk. De ervaringen bij onder andere de speelautomaten­

Deelnemingenbeleid

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 10

—
— ←→
sector – die een relatief open vergunningstelsel kent – tonen aan dat de publieke belangen net
zo goed kunnen worden geborgd via een vergunningstelsel waarin meer (private) aanbieders
naast elkaar opereren. Bovendien leidt een opener stelsel in beginsel tot meer diversiteit in
ondernemerschap. Dat vergroot de innovatiemogelijkheden voor aanbieders, zodat beter op
de wensen van het publiek kan worden ingespeeld.
De overtuiging is dat consumenten bij een passend en attractief spelaanbod minder snel geneigd
zijn hun toevlucht tot illegaal kansspelaanbod te zoeken. Deze zogenoemde kanalisatie is een
belangrijke peiler van het kansspelbeleid. Vanwege bovenstaande redenen is het kabinet
voornemens het staatsmonopolie op casino’s op te heffen en te vervangen door een stelsel
waarin meerdere private aanbieders naast elkaar opereren. Voordat Holland Casino geprivati­
seerd kan worden, dient er een concurrerende marktomgeving te worden gecreëerd en moet de
Wet op de kansspelen worden gewijzigd. Het tijdpad voor de privatisering is afhankelijk van de
voortgang in het wetgevingstraject. Op 31 januari 2017 is het wetsvoorstel voor de aanpassing
van de Wet op de kansspelen aangenomen door de Tweede Kamer. Het wetsvoorstel is nu in
behandeling bij de Eerste Kamer. Na goedkeuring van de wet door de Eerste Kamer start het
privatiseringsproces.
Nederlandse Loterij
Nederlandse Loterij is op 31 maart 2016 ontstaan uit de fusie tussen Staatsloterij en De Lotto.
De markt waarop deze nieuwe onderneming actief is, is sterk gereguleerd. Het aanbieden van
loterijen is voorbehouden aan houders van een vergunning. De wijze waarop dit vergunningstel­
sel is ingericht, zal worden herzien. Het ministerie van Veiligheid en Justitie ontwikkelt hiervoor
een nieuwe visie op het loterijstelsel. Een belangrijk onderdeel van een herziene visie is de wijze
waarop de vergunningen voor de monopolieloterijen (de vergunningen van Staatsloterij en
De Lotto) verleend worden. In dit kader heeft het ministerie van Veiligheid en Justitie onderzoek
uitgevoerd naar de financiële effecten van een aantal scenario’s voor de ordening van de
loterijmarkt. De uitkomsten van deze studie vormen belangrijke input voor de nieuwe beleids­
visie op loterijen. De keuzes die het kabinet maakt ten aanzien van de loterijmarkt zijn van groot
belang voor de toekomst van Nederlandse Loterij.
In de Nota Deelnemingenbeleid staat dat het kabinet het aanbieden van gokspelen geen taak
van de overheid vindt. Daarom blijft het kabinet voornemens om Nederlandse Loterij op termijn
te privatiseren. De fusie tussen Staatsloterij en De Lotto heeft hierin geen verandering gebracht.
Op welke termijn de staat het belang in Nederlandse Loterij kan verkopen hangt af van de
nieuwe beleidsvisie. Pas als deze beleidsvisie gereed is, kan het kabinet een definitief besluit
nemen over de privatisering van de onderneming.
UCN
UCN is een staatsdeelneming waarvan de staat 100% van de aandelen houdt. UCN heeft op haar
beurt een derde van de aandelen in Urenco, een onderneming die verrijkt uranium produceert.
De overige aandelen in Urenco zijn in handen van de Britse regering (1/3) en de Duitse partijen
RWE Power AG en E.ON Kernkraft GmbH (gezamenlijk 1/3). Het Verenigd Koninkrijk heeft
besloten om de verkoop van haar belang in Urenco te onderzoeken. Ook de Duitse aandeel­
houders overwegen hun aandeel te verkopen. In voorbereiding hierop ontwikkelen Nederland,
Duitsland en het Verenigd Koninkrijk nieuwe instrumenten om de publieke belangen die Urenco
dient te borgen.

3.4 Evaluatie aandeelhouderschap
In de Nota Deelnemingenbeleid is opgenomen dat het aandeelhouderschap in elke staats­
deelneming minimaal eens in de zeven jaar wordt geëvalueerd. Het doel van de evaluatie is
om te bepalen of het aandeelhouderschap, naast wet- en regelgeving en toezicht, nog toe­
gevoegde waarde heeft.

Deelnemingenbeleid

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 11

—
— ←→
Bij de evaluatie van het staatsaandeelhouderschap gebruikt de staat een uniform evaluatie­
model dat in samenwerking met de Auditdienst Rijk is opgesteld. In eerste instantie komen de
elf in de Nota Deelnemingenbeleid als ‘permanent’ genoemde staatsdeelnemingen (in beheer
van het ministerie van Financiën) in aanmerking voor evaluatie. In figuur 3.2 is aangegeven welke
staatsdeelnemingen het betreft. Tabel 3.3 geeft een planning van de evaluaties van de deel­
nemingen. Deze planning is flexibel. Actuele ontwikkelingen kunnen aanleiding zijn om het
aandeelhouderschap in een deelneming eerder of later te evalueren.
Het kabinet informeert de Tweede Kamer jaarlijks over de evaluaties van deelnemingen, via een
statusoverzicht in dit jaarverslag. Ook informeert het kabinet de Tweede Kamer over uitkomsten
van de afgeronde evaluaties. Via de evaluaties betrekt het kabinet de Tweede Kamer bij de
overwegingen die aan het behouden of (deels) afstoten van deelnemingen ten grondslag liggen.
In 2016 zijn de aandelen van De Munt verkocht. Daarnaast is het aandeelhouderschap van
Thales geëvalueerd en is gestart met de evaluatie van het aandeelhouderschap van COVRA.
Onderstaand staan de belangrijkste conclusies weergegeven.
Koninklijke Nederlandse Munt
De Munt was tot november 2016 voor 100% in handen van de staat. Het bedrijf produceert
o.a. de Nederlandse euromunten en munten rondom bijzondere gelegenheden en Koninklijke
onderscheidingen. Als staatsdeelneming had De Munt diverse taken waarmee het publiek belang
van onverstoord verloop van het muntgeld betalingsverkeer en bescherming tegen valsemunte­
rij werd geborgd.
Wet- en regelgeving en de toezicht op naleving daarvan zijn de eerst aangewezen instrumenten
om publieke belangen te borgen. Uit de evaluatie van De Munt is geconcludeerd dat het publiek
belang ook op een minder ingrijpende wijze dan via het staatsaandeelhouderschap kan worden
gerealiseerd. De productie van muntgeld kan, zonder het publiek belang te schaden, door een
partij worden gedaan waarvan de Nederlandse staat geen aandeelhouder is. Daarnaast was de
conclusie dat De Munt een te beperkt rendement kon maken ten opzichte van de risico’s en dat
de strategische belangen van de onderneming niet langer parallel aan het belang van de staat
lagen. Continuering van het aandeelhouderschap in De Munt paste derhalve niet binnen de
kaders die de Nota Deelnemingenbeleid stelt.
In november 2016 heeft de staat haar 100% belang in De Munt verkocht aan de private partij
Groep Heylen. De productie van Nederlandse circulatiemunten en bijzondere munten wordt op
basis van een muntcontract tussen de staat en De Munt gecontinueerd en zal tegen het eind van
het contract in 2019 een aanbestedingsprocedure doorlopen onder begeleiding van De Neder­
landse Bank (DNB). DNB heeft daarnaast diverse taken van De Munt overgenomen die gemoeid
zijn met de borging van het publiek belang. Het gaat om het beheer van de muntvoorraad,
inname van beschadigde munten, beheer van productiestempels en de activiteiten ter voor­
koming van valsemunterij die vielen onder het ‘Nationaal Analyse Centrum voor Munten’.
Thales
De staat heeft 1% van de aandelen in Thales Nederland B.V., dat onderdeel is van de Thales
Group. Thales is producent van geavanceerde defensietechnologie. Met name op het gebied van
radartechnologie is Thales internationaal toonaangevend. Ook produceert Thales toepassingen
voor openbaar vervoer, zoals de poortjes voor de OV-chipkaart. Het publiek belang van Thales
houdt verband met de productie en ontwikkeling van radartechnologie. Deze technologie heeft
het kabinet in de Defensie Industrie Strategie (DIS) als prioritair bestempeld. Dit houdt in dat
het voor een goed functionerende krijgsmacht van belang is de productie en ontwikkeling
hiervan in Nederland te behouden. Het feit dat Nederland toegang heeft tot hoogwaardige
radartechnologie vergroot ook de internationale militaire relevantie van Nederland. Nederland
kan namelijk een duidelijk aanwijsbare militaire bijdrage leveren door bijvoorbeeld geavan­
ceerde radar­systemen beschikbaar te stellen in internationale missies.

Deelnemingenbeleid

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 12

—
— ←→
In de defensiesector waarin Thales actief is speelt vertrouwen tussen partijen een sleutelrol.
Bedrijven zoals Thales moeten gebruik maken van belangrijke strategische informatie om
geavanceerde technologie te ontwikkelen. Deze informatie ontvangt Thales veelal van buiten­
landse overheden, die vaak klanten van Thales zijn. Informatie-uitwisseling is ook van belang
voor de koppeling van de door Thales ontwikkelde systemen met andere (sub)systemen zoals
geleide wapens. Die overheden zullen alleen informatie ter beschikking stellen als zij volledig
vertrouwen hebben in het bedrijf dat de informatie ontvangt. Het feit dat de Nederlandse staat
een aandeel in Thales heeft, vergroot het vertrouwen in Thales bij sommige buitenlandse
overheden. Hiermee is het met Thales verbonden publiek belang dus geborgd. Bovendien komt
uit gesprekken met Thales en de betrokken beleidsministeries het beeld naar voren dat ver­
vreemding van het staatsaandeel mogelijk een negatief signaal kan afgeven over de betrouw­
baarheid van Thales. Thales zelf ziet een risico dat bepaalde landen hierdoor geen of minder
orders bij het bedrijf zullen plaatsen. Hierdoor kan het behoud van ontwikkeling en productie
van radartechnologie in Nederland in gevaar komen, waardoor borging van het publiek belang
in het geding komt.
Om de doelstelling uit de DIS, het behoud van radartechnologie in Nederland, niet in gevaar te
brengen verdient het de voorkeur om het staatsaandeel te behouden. Daarnaast is het wenselijk
om te onderzoeken of de staat, binnen de bestaande aandeelhoudersbevoegdheden, de
aandeelhoudersrol meer invulling kan geven. De aandeelhouder – het ministerie van Financiën
– zal dit samen met de beleidsministeries – de ministeries van Defensie en Economische Zaken
– doen. Met Thales dienen dan afspraken te worden gemaakt over de wijze waarop de staat als
aandeelhouder betrokken is bij de onderneming.
COVRA
COVRA dient het publieke belang voor langdurige zorg van radioactief afval. Belangrijke beleids­
uitgangspunt daarbij is het veilig beheer van dit afval. De evaluatie is gestart waarbij ook het
beleidsdepartement IenM en ANVS als beleidsvoorbereider wordt gekend. Naar verwachting zal
de evaluatie in het najaar van 2017 worden afgerond.
Tabel 3.3 Planning evaluatie staatsaandeelhouderschap bij permanente staatsdeelnemingen
Deelneming

Jaar van evaluatie
2015

2016

2017

2018

BNG Bank

2019

x

FMO

x

Gasunie

x

Havenbedrijf Rotterdam

x

KLM

x

NS

x

NWB Bank

x

Schiphol

x

TenneT

Deelnemingenbeleid

2021

x

COVRA

Thales

2020

x
x

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 13

—
— ←→

4

Goed ondernemingsbestuur

Dit hoofdstuk gaat over goed ondernemingsbestuur. De eisen die de staat op dit terrein aan de
staatsdeelnemingen stelt liggen met name op het gebied van het vastleggen van de gewenste
rolverdeling via de statuten, het toepassen van de Corporate Governance Code en transparante
rapportage in het kader van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Naast deze onder­
werpen, behandelt dit hoofdstuk de rol van de staat als aandeelhouder bij de benoeming van
bestuurders en commissarissen. Ook is er aandacht voor de rol van de staat bij de beloning van
bestuurders en commissarissen.

4.1 Statuten en Corporate Governance Code
In de statuten van een onderneming staan de bevoegdheden van de verschillende organen van
de vennootschap. De afgelopen jaren heeft de staat een algemene standaard ontwikkeld voor
de statuten van staatsdeelnemingen. Deze standaardstatuten geven de aandeelhouder de
bevoegdheden die nodig zijn om zijn doelstellingen te bereiken, zoals die zijn vastgelegd in de
Nota Deelnemingenbeleid. Hierbij gaat het onder meer om de rolverdeling bij benoemingen
(zie ook paragraaf 4.3), het beloningsbeleid (zie ook paragraaf 4.4) en de strategie (zie ook
paragraaf 5.1). Andere belangrijke onderdelen zijn bepalingen over de betrokkenheid van de
aandeelhouder bij investeringsbeslissingen (zie ook paragraaf 5.2) en over de vaststelling van
dividenden en/of uitkeringen uit de reserves (zie ook hoofdstuk 6). Dit alles overeenkomstig
de bepalingen uit het Burgerlijk Wetboek.
De staat is in 2014, in overleg met de raden van commissarissen, gestart met het aanpassen
van de statuten van de staatsdeelnemingen die wijziging behoefden. Bij zes deelnemingen
(BNG Bank, FMO, Havenbedrijf Rotterdam, De Munt, NWB Bank en UCN) zijn geen wijzigingen
nodig, omdat de statuten al grotendeels voldoen aan de standaard of omdat de staat maar
een zeer gering belang heeft. Nadat in 2014 de statuten van Gasunie en TenneT conform de
standaard­statuten zijn aangepast, zijn in 2015 de standaardstatuten doorgevoerd bij NS, in 2016
bij COVRA en Nederlandse Loterij en in 2017 bij Schiphol. Verder is met Holland Casino overeen­
stemming bereikt over het invoeren van de standaardstatuten bij de transformatie van de
stichting Holland Casino naar een kapitaalvennootschap. Deze transformatie staat voor 2017
gepland. Daarmee is het proces van statutenwijzigingen voltooid.
Geen van de permanente staatsdeelnemingen is beursgenoteerd. Desondanks verlangt de staat
als aandeelhouder dat alle staatsdeelnemingen, voor zover relevant, in hun jaarverslag informa­
tie verschaffen over de mate en de wijze waarop ze de Nederlandse Corporate Governance Code
2008 toepassen. Hiervoor geldt het principe ‘pas toe, of leg uit’. Alle staatsdeelnemingen doen
dat voor de bepalingen die zij relevant achten.
Op 8 december 2016 is de nieuwe Corporate Governance Code gepubliceerd. Momenteel
onderzoekt de staat als aandeelhouder in hoeverre de Corporate Governance Code 2016
aanleiding geeft om aanpassingen door te voeren in de standaardstatuten of in het deel­
nemingenbeleid. In het Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2017 zal hier nader over
gerapporteerd worden.

Goed ondernemingsbestuur

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 14

—
— ←→
4.2 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
Maatschappelijk verantwoord ondernemen is zowel een bedrijfseconomische kans als een
maatschappelijke verantwoordelijkheid. Bedrijven dienen zich bewust te zijn van het effect dat
ze hebben op mens en milieu, rechtstreeks en via hun keten van toeleveranciers en afnemers.
Verslaggeving is een belangrijk instrument om deze bewustwording op het niveau van de
onderneming te bewerkstelligen.
De richtlijnen voor duurzaamheidverslaggeving van het Global Reporting Initiative (GRI) vormen
een internationaal erkende standaard voor het opstellen van een duurzaamheidsverslag. De
zogenaamde G4 GRI richtlijn werkt volgens het materialiteitsprincipe. Dit houdt in dat een
onderneming materiële onderwerpen die essentieel zijn voor de betreffende onderneming en
impact hebben op mensen(rechten), maatschappij, klimaat en milieu adresseert en daarover
rapporteert. Alle staatsdeelnemingen rapporteren conform deze G4 richtlijn en geven inzicht in
de voor hen materiële onderwerpen. Het verschilt per deelneming of de accountant zich
uitspreekt of de verslaggeving in lijn is met GRI en daarmee dus of de MVO gerelateerde
informatie betrouwbaar is.
Ten slotte vindt de staat het belangrijk dat staatsdeelnemingen zijn opgenomen in de transpa­
rantiebenchmark. Dit is een jaarlijks onderzoek van het ministerie van Economische Zaken naar
de inhoud en kwaliteit van externe verslaggeving over maatschappelijke aspecten van het
ondernemen. De benchmark wordt uitgevoerd op een jaarlijks vast te stellen selectie van de
grootste ondernemingen in Nederland. Over het algemeen scoren de staatsdeelnemingen goed
op de transparantiebenchmark. Tabel 4.1 geeft het overzicht.
Tabel 4.1 Score transparantiebenchmark per deelneming
FMO
187

UCN
28

NIO
|

Score Transparantie­ n.v.t.
0
benchmark
|

Thales

Nederlandse Loterij
114
|
25
|

NWB Bank
35

|
50
|

|
75
|

Gasunie
192

COVRA
178
|
100
|

|
125
|

Holland Casino
120

TenneT
183
|
150
|

|
175
|

|
200
|

KLM
184

HbR
186

Goed ondernemingsbestuur

Schiphol
198

BNG Bank
186

NS
197

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 15

—
— ←→
4.3 Benoemingen
De staat heeft als aandeelhouder bij benoemingen van bestuurders en commissarissen van
staatsdeelnemingen de wettelijke bevoegdheden die volgen uit het vennootschapsrecht. Dit
geldt ook voor schorsing en ontslag. De algemene vergadering van aandeelhouders benoemt op
voordracht van de raad van commissarissen met een meerderheid van stemmen de commissa­
rissen. Bij de deelnemingen waarvan de staat honderd procent van de aandelen heeft – te weten
NS, Tennet, Gasunie, COVRA, Holland Casino, Nederlandse Loterij, De Munt en NIO – is er sprake
van een zogenoemd verlicht (of gemitigeerd) structuurregime. In dat geval heeft de staat ook
het recht om bestuurders te benoemen. Ook bij het bedrijf dat is ontstaan uit de fusie tussen
Staatsloterij en De Lotto is de governance volgens het verlicht structuurregime vormgegeven.
Verder is de stichting Holland Casino ingericht volgens het verlicht structuurregime. De bevoegd­
heidsverdeling uit de standaardstatuten voor de staatsdeelnemingen met een verlicht structuur­
regime is opgenomen in tabellen 4.2 en 4.3.
Tabel 4.2 Benoeming, schorsing en ontslag bestuurders
Wie?

Wat?
Benoemen

Schorsen

Ontslaan

RvC

Voordracht aan AvA.

Zelfstandig en direct.

Voorstel aan AvA.

AvA

Benoemt of wijst voordracht af;
na twee maal afwijzen voordracht,
is AvA vrij in benoeming.

Na raadplegen RvC.

Op niet bindend voorstel van RvC of
op eigen initiatief na raadplegen RvC.

Tabel 4.3 Benoeming, schorsing en ontslag commissarissen
Wie?

Wat?
Benoemen

Schorsen

Ontslaan RvC

Ontslaan van een
­commissaris

RvC

Bindende voordracht aan
AvA.

Zelfstandig en direct.

n.v.t.

Verzoek aan Ondernemings­
kamer.

AvA

Benoemt en heeft het recht
om een aanbeveling aan RvC
voor voordracht te doen.

Geen mogelijkheid tot
­schorsen.

Vertrouwen opzeggen op een
AvA; gevolg is onmiddellijk
­ontslag.

Verzoek aan Ondernemings­
kamer.

In paragraaf 4.1 is beschreven dat de standaardstatuten niet bij alle deelnemingen worden
ingevoerd. De bevoegdhedenverdeling voor benoeming, schorsing en ontslag van commissaris­
sen en bestuurders kan er daarom bij de verschillende staatsdeelnemingen net iets anders
uitzien. In hoofdstuk 7 is uiteengezet wat de bevoegdheden per deelneming zijn.
De staat wil als aandeelhouder actief betrokken zijn bij de benoemingen van bestuurders en
commissarissen. Dat betekent dat de staat tijdig en op cruciale momenten in het benoemings­
proces wordt geraadpleegd. In de praktijk betekent dit dat er enkele stappen aan de voordracht
van de raad van commissarissen voorafgaan. Figuur 4.4 geeft de stappen bij een vacature weer.

Goed ondernemingsbestuur

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 16

—
— ←→
Figuur 4.4 Tijdlijn vacature staatsdeelnemingen
Stap

1

RvC stelt profielschets op en stemt af met het ministerie van Financiën.

2

RvC start zoektocht op basis van algemene en specifieke profielschets en informeert het
ministerie van Financiën inzake longlist, eventueel wordt door de aandeelhouder een
(informele) aanbeveling gedaan.

3

RvC brengt longlist terug tot shortlist. De shortlist wordt ter goedkeuring voorgelegd aan
het ministerie van Financiën.

4

RvC doet een voordracht, het ministerie van Financiën heeft een kennismakingsgesprek en
informeert het beleidsdepartement van de voorgenomen benoeming en benoemt.

De staat streeft bij benoemingen naar evenwichtig samengestelde raden van bestuur en raden
van commissarissen. Een goede raad van bestuur en raad van commissarissen bestaat uit
personen met diverse achtergronden en ervaringen. De kwaliteiten waarover bestuurders en
commissarissen moeten beschikken, zijn niet voor iedere functie dezelfde. Wel zijn er enkele
criteria waaraan alle bestuurders en commissarissen moeten voldoen. In zijn algemeenheid
beoordeelt de aandeelhouder kandidaten op hun kennis, vaardigheden, karaktereigenschappen
en maatschappelijke betrokkenheid. Verder wijst de staat de staatsdeelnemingen op het
wettelijk streven van diversiteit van geslacht en beoordeelt voordrachten daar ook op. In de
periode 2013–2016 heeft de minister of staatssecretaris van Financiën in totaal 35 nieuwe leden
benoemd in raden van commissarissen. Het betrof 16 vrouwen en 19 mannen, dat wil zeggen
46% vrouwen. In dezelfde periode van vier jaar zijn 17 nieuwe bestuurders benoemd, onder wie
4 vrouwelijke bestuurders, dat wil zeggen 24% vrouwen. Het gemiddelde percentage vrouwen
in de raden van bestuur is per jaareinde 2016 twintig procent, terwijl het landelijk gemiddelde
van beursgenoteerde bedrijven 7 procent is. Na correctie voor deelnemingen met slechts één
bestuurder voldoen vier van de negen deelnemingen (40 procent) aan het wettelijk streef­
percentage van tenminste dertig procent vrouwen in de raad van bestuur. Voor de raden van
commissarissen is dit hoger. Eind 2016 voldeden op dat vlak tien van de twaalf deelnemingen
(83 procent) aan het wettelijk streefpercentage. Het gemiddelde aandeel van vrouwen in de raad
van commissarissen ligt op een derde, terwijl het gemiddelde van de beursgenoteerde bedrijven
23 procent is. Alle staatsdeelnemingen, met uitzondering van NIO en Thales, voldoen aan de
verplichting van ‘pas toe of leg uit’. Dat betekent dat zij aan het streefpercentage voldoen, of in
hun jaarverslag toelichten waardoor zij nog niet voldoen en wat de onderneming daaraan doet.
Een volledig overzicht is opgenomen in tabel 4.5. Het belang van de staat in Thales is zeer
beperkt (1%) en NIO is in afbeheer.
Volgens de nieuwe Corporate Governance Code 2016 kan een commissaris na twee termijnen
van vier jaar slechts worden herbenoemd voor een termijn van twee jaar, die daarna met
maximaal twee jaar kan worden verlengd. Herbenoeming na acht jaar dient gemotiveerd te
worden. De staat zal met ingang van 2018 een maximumtermijn van acht jaar invoeren (behou­
dens zwaarwegende uitzonderingen). Het jaar 2017 wordt een overgangsjaar waarin commissa­
rissen na een periode van acht jaar nog eenmaal voor twee jaar herbenoemd kunnen worden
(indien de RvC dit voldoende motiveert). Dit geeft de RvC’s gelegenheid zich voor te bereiden op
een gewijzigd rooster van aftreden.

Goed ondernemingsbestuur

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 17

—
— ←→
Tabel 4.5 Diversiteit staatsdeelnemingen binnen RvC en RvB op 31 december 2016
Aantal mannen en vrouwen in RvB
2016

2015

man / vrouw

Aantal mannen en vrouwen in RvC

2014

2013 2016

2015

>30% >30% >30% >30% man / vrouw

2014

2013

>30% >30% >30% >30%

BNG Bank

-

-

-

-

√

√

√

COVRA

1

1

1

1

-

-

-

FMO*

√

√

√

-

√

√

√

√

Gasunie

-

-

-

-

√

√

√

√

Havenbedrijf Rotterdam

-

-

-

-

-

-

-

Holland Casino**

1

√

√

√

√

√

√

√

n.v.t.

1

1

1

√

√

√

√

Nederlandse Loterij*

-

1

1

1

√

-

-

-

NS*

√

-

-

√

√

√

√

√

NWB Bank

√

√

√

√

√

√

√

-

Schiphol

√

√

√

-

√

√

-

-

TenneT

-

-

-

-

√

√

-

-

UCN

1

1

1

1

√

√

-

-

Voldoen aan wettelijk streven

4

4

4

3

10

10

7

6

De Munt

n.v.t.

n.v.t.

√

√ Een vinkje betekent dat er minstens 30% vrouwen aanwezig zijn.
1 Deelneming heeft slechts één statutair directeur waardoor feitelijk niet kan worden voldaan aan de grens van 30%.
* Bij FMO, Nederlandse Staatsloterij en NS waren vacatures in de RvC. Bij de berekening van de diversiteit is uitgegaan van het gebruikelijk aantal commissarissen.
** Bij Holland Casino was een vacature in de RvB. Bij berekening van de diversiteit is uitgegaan van het gebruikelijk aantal bestuurders.

Tabel 4.6 Percentage staatsdeelnemingen dat voldoet aan wettelijk streven voor diversiteit van geslacht*
Aantal deelnemingen met > 30% vrouwen
in raad van bestuur*

Aantal deelnemingen met > 30% vrouwen
in raad van commisarissen

100%

80%

60%

40%

20%

0

2013

2014

2015

2016

2013

2014

2015

2016

* Gecorrigeerd voor de deelnemingen met slechts één bestuurder.

In vergelijking met beursgenoteerde ondernemingen scoren staatsdeelnemingen een stuk
beter op diversiteit van geslacht. Figuur 4.7 laat zien dat het percentage vrouwen in de top van
staatsdeelnemingen groter is dan bij beursgenoteerde ondernemingen.

Goed ondernemingsbestuur

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 18

—
— ←→
Tabel 4.7 Diversiteit staatsdeelnemingen en beursgenoteerde ondernemingen
100%

RvB 2016

RvC 2016

RvB 2015

RvC 2015

80%

60%

40%

20%

0

1

Deelnemingen

Female Board
Index 20161

Deelnemingen

Female Board
Index 20161

Deelnemingen

Female Board
Index 20161

Deelnemingen

Female Board
Index 20161

De Nederlandse Female Board Index van prof. dr. Mijntje Lückerath, hoogleraar Corporate Governance aan TIAS School for
Business and Society, laat sinds 2007 het verloop zien in het aandeel vrouwen in raden van bestuur en raden van commissarissen
van Nederlandse beursondernemingen.

4.4 Bezoldigingsbeleid
De aandeelhouder stelt voor de bestuurders van staatsdeelnemingen een bezoldigingsbeleid
vast. Vervolgens is het aan de raad van commissarissen om daarbinnen de individuele belonings­
afspraken met de bestuurders te maken. De algemene vergadering van aandeelhouders stelt de
vergoeding van de commissarissen vast. In de onderstaande tabellen 4.8 en 4.9 is te zien hoe de
bevoegdheden in standaardstatuten zijn vastgelegd wat betreft de bezoldiging van de raad van
bestuur en raad van commissarissen.
Tabel 4.8 Bezoldiging en bezoldigingsbeleid bestuurders
Wie?

Goed ondernemingsbestuur

Wat?
Bezoldigingsbeleid

Bezoldiging

RvC

Doet voorstel aan AvA, plus adviesrecht aan
AvA.

Stelt bezoldiging vast nadat AvA veertien
dagen van tevoren geïnformeerd is over
de hoogte van de bezoldiging.

AvA

Stelt bezoldigingsbeleid vast en kan RvC
verzoeken om een voorstel te doen. Als RvC
niet binnen drie maanden na ontvangst van
een dergelijk verzoek een voorstel heeft
gedaan of als de AvA het voorstel afwijst,
dan is de AvA vrij om een bezoldigingsbeleid
vast te stellen nadat deze de RvC hierover om
advies heeft gevraagd.

Heeft veertien dagen de tijd om te
kijken of bezoldiging in lijn is met het
bezoldigingsbeleid; kan de RvC informeren
over eventuele afwijkingen voorafgaand
aan de vaststelling.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 19

—
— ←→
Tabel 4.9 Bezoldiging en bezoldigingsbeleid commissarissen
Wie?

Wat?
Bezoldigingsbeleid

Bezoldiging

RvC

Voorstel aan AvA, plus adviesrecht aan AvA.

AvA

Stelt bezoldiging vast en kan RvC verzoeken
om een voorstel te doen. Als RvC niet binnen
drie maanden na ontvangst van een dergelijk
verzoek een voorstel heeft gedaan of als de
AvA het voorstel afwijst, dan is de AvA vrij
om een bezoldigingsbeleid vast te stellen
nadat deze de RvC hierover om advies heeft
gevraagd.

De aandelen van staatsdeelnemingen zijn in overheidshanden en aan de activiteiten van een
staatsdeelneming is een publiek belang verbonden. Daarbij horen bestuurdersbeloningen
die niet louter zijn gerelateerd aan salarissen in de private markt. Bij het vaststellen van het
beloningsbeleid van staatsdeelnemingen wordt daarom ook rekening gehouden met de
bestuurdersbeloningen bij (semi)publieke instellingen. Aan de andere kant zijn staatsdeelnemin­
gen bedrijven. Om die te leiden is specifieke, marktgerelateerde kennis en ervaring noodzakelijk.
De staat als aandeelhouder probeert een evenwicht te vinden tussen beide aspecten. Daarom
geldt voor staatsdeelnemingen sinds 2008 een beloningskader, dat de aandeelhouder gebruikt
om een afgewogen totale beloning vast te stellen. Het beloningskader is tussen 2008 en 2014
bij alle staatsdeelnemingen toegepast.
Het beloningskader is in de Nota Deelnemingenbeleid Rijksoverheid 2013 herbevestigd en
verder aangescherpt. Die aanscherping betreft onder andere een maximering van de eventuele
variabele beloning op twintig procent van het vaste salaris en een herziening van de secundaire
arbeidsvoorwaarden. Op basis van dit aangescherpte kader wordt het bezoldigingsbeleid bij alle
staatsdeelnemingen herzien. Bij zes staatsdeelnemingen is het beloningsbeleid inmiddels
herzien: BNG Bank, NWB Bank, FMO, COVRA, UCN en Schiphol. Naar verwachting is het bezoldi­
gingsbeleid eind 2017 herzien bij nagenoeg alle staatsdeelnemingen die in beheer zijn bij het
ministerie van Financiën.
Tabel 4.10 Maximale beloning na herziening beloningsbeleid
Staatsdeelneming

Maximale beloning
nieuw (x €1.000)

Maximale beloning
oud (x € 1.000)

Verschil tussen oud
en nieuw in %

Schiphol

500

769

-35%

BNG Bank

305

321

-5%

FMO

271

300

-10%

NWB Bank

272

286

-5%

COVRA

144

169

-15%

UCN

144

176

-18%

In 2015 is de staat begonnen met gesprekken met staatsdeelnemingen waar de staat meerder­
heidsaandeelhouder is en waar bestuurders werkzaam zijn die op basis van oude arbeids­
contracten recht hebben op een variabele beloning van meer dan twintig procent. Het resultaat
van die gesprekken is dat in 2016 met al deze staatsdeelnemingen overeenstemming is bereikt
over het terugbrengen van de variabele beloning. Vanaf 2017 ontvangt geen enkele bestuurder
een variabele beloning van meer dan twintig procent van het vaste salaris.

Goed ondernemingsbestuur

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 20

—
— ←→
De staat als aandeelhouder heeft de staatsdeelnemingen verzocht de beloningsverhouding
vanaf 2016 op te nemen in hun jaarverslag. De beloningsverhouding is de verhouding tussen
de daadwerkelijke beloning van de CEO van het bedrijf en de mediaan van de beloning van de
overige medewerkers. Voor de berekening hanteert iedere staatsdeelneming op hoofdlijnen
dezelfde uitgangspunten, conform de daarvoor geldende richtlijnen. Op onderdelen kan de
manier van berekenen tussen staatsdeelnemingen afwijken. In tabel 4.11 staat de belonings­
verhouding per staatsdeelneming, met uitzondering van De Munt (in 2016 verkocht), NIO (geen
jaarverslag) en UCN (slechts 1 fte). KLM en Nederlandse Loterij rapporteren in hun jaarverslag
over 2016 niet over de beloningsverhouding, maar doen dat vanaf 2017 wel. De verschillen
tussen de deelnemingen zijn onder andere te verklaren door de aard van de werkzaamheden.
Zo werkt bij NS meer laagbetaald personeel dan bij bijvoorbeeld NWB Bank.
Tabel 4.11 Beloningsverhouding per staatsdeelneming in 2016
Staatsdeelneming

Beloningsverhouding

BNG Bank

6,59

COVRA

3,48

FMO

4,82

Gasunie

5,24

Havenbedrijf Rotterdam

5,9

Holland Casino

4,9

NS

9

NWB Bank

4,22

Schiphol

10,3

TenneT

7

4.5 Risicomanagement
Staatsdeelnemingen hebben een ondernemende bedrijfsvoering waarmee zij taken uitvoeren
die een publiek belang dienen. Deze ondernemende bedrijfsvoering brengt met zich mee dat
staatsdeelnemingen (net als private ondernemingen) worden blootgesteld aan ondernemings­
risico’s op strategisch, operationeel en financieel gebied, maar ook wat betreft wet- en regel­
geving. De raad van bestuur en raad van commissarissen hebben de verantwoordelijkheid om
deze risico’s actief te beheersen. De staat toetst vanuit het perspectief van de aandeelhouder het
risicomanagementbeleid. Zo beoordeelt de staat of de staatsdeelneming in de externe verslag­
geving transparant rapporteert over de belangrijkste risico’s. Dit betekent dat de deelneming de
belangrijkste risico’s voor zover mogelijk kwantificeert en toelicht welke beheersmaatregelen er
zijn genomen.

Goed ondernemingsbestuur

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 21

—
— ←→

5

Strategie, investeringen en buitenlandse activiteiten

Als aandeelhouder ziet de staat toe op de koers van de staatsdeelnemingen. Het is belangrijk
dat staatsdeelnemingen keuzes maken waarmee het publiek belang geborgd en gediend wordt.
Deze keuzes komen allereerst tot uiting in de strategie van de onderneming, waarin de koers en
prioriteiten voor de komende jaren zijn vastgelegd. Strategie en investeringen hangen nauw
met elkaar samen. Om de strategie te realiseren moet een onderneming vaak investeren. In
dit hoofdstuk wordt uiteengezet op welke wijze de staat als aandeelhouder betrokken is bij de
invulling en vaststelling van de strategie van staatsdeelnemingen en wat de visie is op investe­
ringen. Ook gaat dit hoofdstuk in op de buitenlandse activiteiten van staatsdeelnemingen.

5.1 Strategie
De strategie vormt de basis van de activiteiten die staatsdeelnemingen ontplooien. De strategie
van een onderneming geeft belangrijke informatie over waar het bestuur met de onderneming
naar toe wil.
Definitie
De staat hanteert de volgende definitie van het begrip strategie:

‘Strategie is een geïntegreerde verzameling keuzes waarmee een onderneming
zich positioneert om een onderscheidende en duurzame koers uit te zetten.’
Deze definitie gaat ervan uit dat een onderneming keuzes maakt. Dit impliceert dat een onder­
neming bewust kiest zich te richten op bepaalde activiteiten, maar zich met bepaalde zaken
bewust ook niet bezig houdt. Verder kenmerkt een goede strategie zich door keuzes die op
logische wijzen met elkaar samen hangen (geïntegreerd zijn). Belangrijk uitgangspunt is dat
een strategie erop gericht is om een onderscheidende en duurzame koers te ontwikkelen, om
te excelleren in een bepaald opzicht. Dit kan tot uiting komen in marktleiderschap op de
Nederlandse en/of internationale markt.
Rol aandeelhouder
Omdat de strategie van staatsdeelnemingen en de borging van publieke belangen sterk met
elkaar samenhangen wil de staat betrokken zijn bij de totstandkoming en wijziging van de koers
van deze ondernemingen. De aandeelhouder heeft echter geen goedkeuringsrecht. Dit is
voorbehouden aan de raad van commissarissen. In de standaardstatuten van de staatsdeel­
nemingen is vastgelegd dat de raad van bestuur de strategie ter goedkeuring voorlegt aan de
raad van commissarissen, na raadpleging van de algemene vergadering van aandeelhouders
(zie tabel 5.1).
Tabel 5.1 Bevoegdheidverdeling strategie
Wie?

Wat?
Strategie

RvB

Stelt de strategie op en uiteindelijk vast.

RvC

Wordt door RvB betrokken bij de vaststelling; de vaststelling gebeurt onder toezicht van de RvC.

AvA

De vaststelling kan pas gebeuren na raadpleging van de algemene vergadering van
­aandeelhouder.

Strategie, investeringen en buitenlandse activiteiten

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 22

—
— ←→
Criteria
Het ministerie van Financiën heeft een kader ontwikkeld voor het beoordelen van de strategie
van staatsdeelnemingen. Figuur 5.2 geeft de criteria van dit kader weer.
Figuur 5.2 Criteria waarop de aandeelhouder de strategie van staatsdeelnemingen beoordeelt
Stap
Proces

• Er is een heldere strategiecyclus, met duidelijke termijnen voor de looptijd en
procedures voor de totstandkoming en/of wijziging van de strategie.
• De relevante stakeholders (waaronder de aandeelhouder en RvC) zijn tijdig en
voldoende betrokken bij de totstandkoming en/of wijziging van de strategie.

Publiek belang

• De missie, visie en strategie zijn in lijn met het publieke belang.
• Bij buitenlandse en branchevreemde activiteiten wordt voldoende onderbouwd wat
deze bijdragen aan het publieke belang en ze zijn voldoende afgeschermd van de
kernactiviteiten.

Vollledig,
ambitieus en
haalbaar

• De strategie bevat duidelijke keuzes over de richting die de deelneming op gaat
(en welke niet).
• Als grondslag wordt grondig de omgeving (o.a. concurrentie) van de onderneming
in kaart gebracht.
• De strategie is gebaseerd op een houdbaar concurrentievoordeel van de
onderneming.
• De strategie houdt rekening met trends, is gebaseerd op realistische en
gekwantificeerde aannames en doelen voor de middellange en lange termijn.
• De onderneming beschrijft hoe doelen bereikt gaan worden met de middelen die
de deelneming ter beschikking staan.
• De strategie is robuust en biedt tevens flexibiliteit om langere tijd mee te gaan.
• Er is in kaart gebracht wat het effect van de beoogde strategie is op de stakeholders
(bijvoorbeeld op de prijs, de werkgelegenheid en het milieu).
• De strategie sluit aan bij de capaciteiten van het managementteam.

Financieel

• De strategie moet door de deelneming zelf (op de markt) gefinancierd kunnen
worden. Daarbij is geanalyseerd hoe het normrendement gehaald gaat worden.

Allereerst bekijkt het ministerie van Financiën het proces dat de onderneming volgt. Van belang
is dat staatsdeelnemingen periodiek hun strategie updaten. De staat beoordeelt of de staats­
deelneming hiervoor een strategiecyclus heeft. Verder kijkt de staat naar de betrokkenheid van
relevante stakeholders bij de totstandkoming van de nieuwe strategie. Heeft de raad van
commissarissen haar rol goed kunnen invullen en heeft de onderneming de aandeelhouder(s) op
de juiste wijze betrokken bij de totstandkoming van de strategie? Het belangrijkste uitgangspunt
bij de inhoudelijke beoordeling van de strategie is of het publiek belang bij de deelneming
voldoende centraal staat en afdoende geborgd wordt. De aandeelhouder beoordeelt dit vaak
in samenspraak met het betrokken beleidsdepartement. Daarnaast dient de onderneming in
de strategie duidelijke keuzes te maken: wat doet de onderneming wel en wat niet? Daarbij
verwacht de aandeelhouder dat de raad van bestuur een visie op de marktontwikkelingen
uiteenzet en moet er een sterkte-zwakteanalyse van de onderneming zijn uitgevoerd. Voor een
onderneming is het van belang een onderscheidende en duurzame strategie te hebben waarmee
de onderneming kan blijven excelleren en ontwikkelen door de tijd heen. De strategie moet de
onderneming bovendien in staat stellen met een beperkt risicoprofiel voldoende rendement te
genereren met het oog op de continuïteit en de borging van het publiek belang dat de onder­
neming dient.
De strategie van de deelneming hoeft niet te worden beperkt tot de directe realisatie van het
met de deelneming gemoeide publiek belang. Er kunnen goede redenen zijn om activiteiten te
ondernemen en klanten te bedienen die indirect gerelateerd zijn aan de realisatie van een
publiek belang. Een voorbeeld hiervan is het bereiken van synergievoordelen, die weer kunnen
leiden tot lagere prijzen of tot meer innovatie. Aanvullende activiteiten van staatsdeelnemingen

Strategie, investeringen en buitenlandse activiteiten

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 23

—
— ←→
mogen het publiek belang niet ondermijnen of de continuïteit van de onderneming in gevaar
brengen. Ook mag er geen marktverstoring uitgaan van aanverwante activiteiten. De staat kijkt
extra kritisch naar deze onderdelen.
De afgelopen jaren hebben verschillende deelnemingen hun strategie herijkt. In tabel 5.3 staat
de strategie van elke deelneming samengevat, wanneer de strategie is geactualiseerd en op
welke wijze de aandeelhouder betrokken was.
Tabel 5.3 Stand van zaken strategie per deelneming
Deelneming

Status strategie

Kern strategie

Rol aandeelhouder in
2016

BNG Bank

Update: 2015

De solvabiliteitsvrije kredietverlening is de kernactiviteit van de bank.
In 2015 is de strategie geactualiseerd. De bank wil haar positie als bankier
voor overheden en instellingen voor het maatschappelijk belang onverkort
handhaven en zal als betrokken partner optreden. De bank wil zich daarnaast
explicieter profileren op het gebied van duurzaamheid.

Geen: strategie
onveranderd in
2016

COVRA

Herijkt: 2015
(voor de periode
2015-2020)

COVRA heeft haar strategie herijkt en haar bestaansreden opnieuw
geformuleerd: ‘Blijvend zorgen voor het Nederlands radioactief afval om mens
en milieu te beschermen’. COVRA wil opereren als professionele organisatie,
gezien worden als het kenniscentrum van Nederland met betrekking tot
radioactief afval en door het inzetten van expertise bijdragen aan de vorming
van spelregels omtrent radioactief afval.

Geen: strategie
onveranderd in
2016

FMO

Herijkt: 2017

FMO investeert in lokale ondernemers in ontwikkelingslanden en draagt
daarmee bij aan de duurzame ontwikkeling van de private sector in
ontwikkelingslanden, waarbij drie VN Duurzame Ontwikkelingsdoelen centraal
staan; ‘Fatsoenlijke banen en economische groei’, ‘Minder ongelijkheid’ en
‘Klimaatverandering’. Dit doet FMO door primair te investeren in de financiële,
energie- en agrarische sector en dan met name in low income countries en
low middle income countries. In 2017 heeft FMO besloten zich steeds meer
te richten op directe investeringen in Afrika, Azië en landen in de cirkel rond
Europa, alsmede op het ondersteunen van de activiteiten van Nederlandse
bedrijven op opkomende markten.

Deelneming
heeft strategie
besproken met
aandeelhouder

Gasunie

Herijkt: 2016

Gasunie heeft als doel om vanuit haar publieke taak een veilige, betrouwbare,
betaalbare en duurzame energievoorziening mogelijk te maken. Gasunie stuurt
daarbij op drie strategische pijlers: het optimaliseren van de gasinfrastructuur
in het kerngebied, bijdragen aan een efficiënte gasinfrastructuur en diensten
voor goed functionerende Europese aardgas- en LNG-markten, en het
versnellen van de transitie naar een CO2-neutrale energievoorziening.

Deelneming
heeft strategie
besproken met
aandeelhouder

Havenbedrijf
Rotterdam

Herijkt: 2015

Het Havenbedrijf Rotterdam wil economische en maatschappelijke waarde
creëren door samen met klanten en stakeholders duurzame groei te realiseren
in de haven. Om dit te realiseren blijft het havenbedrijf onder meer inzetten
op volwassen markten (zoals raffinage en chemie) en groeimarkten (zoals
­containers en LNG). Daarnaast wil het havenbedrijf ook koploper zijn in de
ontwikkeling van nieuwe markten (zoals offshore en biobased).

Geen: strategie
onveranderd in
2016

Holland Casino

Update: 2016

In 2013 zijn drie pijlers gedefinieerd: focus op vaste gasten, lokaal
ondernemerschap en goedkopere en efficiëntere bedrijfsvoering. In 2016
is deze strategie geactualiseerd en zijn er vijf pijlers geformuleerd waarin
extra nadruk gelegd wordt op innovatie, partnerschappen en bijdrage aan de
samenleving.

Deelneming
heeft strategie
besproken met
aandeelhouder

KLM

Herijkt: 2014
Update: 2015

De strategie van KLM is onderdeel van de strategie van Air France KLM,
genaamd Perform 2020. De doelstelling hiervan is om onder meer de kosten
per eenheid te verlagen en de productiviteit te verhogen. KLM wil Europa's
meest klantgerichte, innovatieve en efficiente netwerk carrier worden.
Daarnaast wil KLM voor de klant de eerste keus zijn, voor medewerkers een
aantrekkelijke werkgever en voor aandeelhouders een onderneming die
winstgevend groeit.

Geen: strategie
onveranderd in
2016

Strategie, investeringen en buitenlandse activiteiten

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 24

—
— ←→
Deelneming

Status strategie

Kern strategie

Rol aandeelhouder in
2016

Nederlandse
Loterij

Opgesteld: 2016
(voor de periode
2017-2020)

‘Nederlandse Loterij draagt bij aan een gelukkig, gezond en sportief
Nederland door het ontwikkelen en op verantwoorde wijze aanbieden van
aantrekkelijke kansspelen,’ is de missie van het bedrijf dat ontstaan is uit
de fusie van Staatsloterij en De Lotto. Nederlandse Loterij heeft de ambitie
om de grootste kansspelorganisatie in Nederland te zijn en een leidende
positie op de online markt te verkrijgen, zodra deze markt open is gesteld. De
onderneming profileert zich als een maatschappelijk betrokken loterij van en
voor Nederland. Dit komt tot uiting in afdrachten aan sport, maatschappelijke
doelen en de staat. In het spelaanbod van Nederlandse Loterij speelt
consumentenbescherming een belangrijke rol.

Deelneming
heeft strategie
besproken met
aandeelhouder

NS

Herijkt: 2016

De problemen met de Fyra en de Limburg-affaire hebben geleid tot een
herbezinning op de strategie van de NS. Komende jaren gaat NS zich
nadrukkelijk richten op haar kerntaken om zo tot een verbetering van de
prestaties voor de reiziger te komen. NS geeft invulling aan deze doelstelling
door haar activiteiten te richten op het: (1) leveren van treindiensten op het
hoofdrailnet en de daarmee samenhangende internationale treindiensten;
(2) zorgen voor stations; en (3) bijdragen aan de deur-tot-deur reis. Dat
betekent ook dat NS niet meer zal meebieden op regionale binnenlandse
concessies en grotendeels afscheid neemt van de exploitatie van winkels
en vastgoed.

Deelneming
heeft strategie
besproken met
aandeelhouder

NWB Bank

Opgesteld: 2013

Sinds de oprichting houdt NWB Bank vast aan het strategische concept
‘bank van en voor de overheid’. NWB Bank beoogt met een efficiënte en
hoogwaardige organisatie de Nederlandse overheden en semipublieke sector
van zo goedkoop mogelijke financiering te voorzien. Daarnaast verzorgt de
NWB Bank projectfinanciering voor publiek-private samenwerkingen. Deze
uitbreiding van de activiteiten heeft in 2013 plaatsgevonden.

Geen: strategie
onveranderd in
2016

Schiphol

Herijkt: 2015
(voor de periode
2016-2020)

In 2015 heeft Schiphol Group haar strategie voor de periode 2016-2020
aangescherpt. Schiphol streeft ernaar om ‘Europe’s preferred airport’ te zijn. Als
mainport van Nederland is Schiphol al jarenlang een belangrijke economische
motor. De kern van de strategie is de connectiviteit te vergroten door te
investeren in capaciteit en kwaliteit en de groei van de activiteiten op Schiphol
en de andere luchthavens zo goed mogelijk te faciliteren. Development of
the Group is daarom als vijfde pijler opgenomen in de strategie. De strategie
is nu gebaseerd op vijf pijlers: Top Connectivity, Excellent Visit Value, Competitive
Marketplace, Development of the Group en Sustainable & Safe Performance*.

Geen: strategie
onveranderd in
2016

TenneT

Herijkt: 2015

TenneT heeft de in 2011 vastgestelde strategie tussentijds geëvalueerd.
De evaluatie heeft tot aanscherping van de strategische prioriteiten geleid.
Uitgangspunt hierbij zijn de meest recente inzichten over de ontwikkelingen
in de energiemarkt. De strategie van TenneT bestaat nog steeds uit twee
onderdelen: zorgen voor een veilige en betrouwbare elektriciteitsvoorziening
en als toonaangevend netbeheerder bijdragen aan de integratie van de
Noordwest-Europese energiemarkt.

Geen: strategie
onveranderd in
2016

Thales

Herijkt: 2013
(voor de periode
2013-2023)

De missie van Thales Group luidt: ‘Wherever safety and security matter, we deliver’.
De strategie van Thales vloeit voort uit de koers van Thales Group. Thales heeft
de ambitie om een van de grootste defensiebedrijven in Nederland te blijven
en om deze koppositie uit te breiden naar het (civiele) veiligheidsdomein.

Geen: strategie
onveranderd in
2016

UCN

n.v.t.

Vanwege de status van houdstermaatschappij en het ontbreken van
operationele activiteiten stelt UCN geen strategieplan op.

n.v.t.

* Schiphol vertaalt deze vijf pijlers als volgt: de beste verbindingen, een aantrekkelijke luchthaven, een toplocatie, een sterke groep, duurzaam en veilig.

Strategie, investeringen en buitenlandse activiteiten

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 25

—
— ←→
5.2 Investeringen
Bedrijven moeten investeren om hun activiteiten goed te kunnen blijven uitvoeren. Zo zijn er
vervangingsinvesteringen nodig om huidige taken voort te zetten en als een onderneming
nieuwe activiteiten start, dan zijn daarvoor ook uitbreidingsinvesteringen nodig. Uitbreidings­
investeringen bij staatsdeelnemingen zijn bijvoorbeeld aan de orde bij toename van de vraag of
bij het uitbreiden van de dienstverlening naar een nieuwe markt. Daarnaast kunnen staatsdeel­
nemingen – net als andere ondernemingen – een aandelenbelang in andere bedrijven kopen of
verkopen. Ook een fusie tussen een staatsdeelneming en een andere onderneming is in de
afgelopen jaren aan de orde geweest.
Bij koersbepalende investeringen en het aangaan of afstoten van aandelenbelangen door
staatsdeelnemingen wil de staat betrokken zijn. Daarom heeft de staat goedkeuringsrecht bij
grote investeringen, bij aan- en verkoop van aandelenbelangen en bij fusies.
Goedkeuringsdrempels
Het goedkeuringsrecht voor de aandeelhouder bij koersbepalende investeringen en grote
transacties is wettelijk vastgelegd. Het vennootschapsrecht schrijft voor dat beslissingen over
een belangrijke verandering van de identiteit of het karakter van de onderneming zijn onder­
worpen aan de goedkeuring van de aandeelhouder. Dit geldt in elk geval voor investeringen en
transacties met een waarde van meer dan een derde van het balanstotaal van de onderneming.
Daarnaast biedt de wet de aandeelhouder de mogelijkheid om in de statuten van een onder­
neming lagere goedkeuringsdrempels vast te leggen. De staat als aandeelhouder maakt van
deze mogelijkheid gebruik. Sinds 2014 zijn de statutaire goedkeuringsdrempels bij de staatsdeel­
nemingen herzien en zo nodig aangescherpt.
Bij het vaststellen van de goedkeuringsdrempels is rekening gehouden met het investerings­
gedrag, de omvang van de recente investeringen en de verwachte investeringen van de deel­
neming. Het is niet de bedoeling dat de aandeelhouder alle investeringen van een staatsdeel­
neming beoordeelt. Daarmee zou de aandeelhouder te veel op de stoel van de bestuurder zitten.
Daarom is het van belang de investeringdrempels zodanig vast te stellen dat alleen grote,
belangrijke en koersbepalende investeringen ter goedkeuring aan de aandeelhouder voorgelegd
worden. Voor investeringen in het buitenland of in branchevreemde activiteiten hanteert de
staat vaak lagere goedkeuringsdrempels dan voor binnenlandse en meer reguliere investeringen.
Dit hangt samen met additionele risico’s van dit type investeringen, maar ook met de vraag of
branchevreemde en buitenlandse activiteiten ondersteunend zijn aan het publiek belang dat de
staatsdeelneming dient. In hoofdstuk 7 is per deelneming een overzicht van de goedkeurings­
drempels opgenomen.
Bevoegdheden
Het initiatief voor investeringsplannen ligt bij de raad van bestuur van de staatsdeelneming.
Wanneer de omvang van de investering boven de wettelijke of statutaire goedkeuringsdrempel
ligt, dan informeert het bestuur de aandeelhouder in een vroegtijdig stadium. Voorafgaand aan
goedkeuring van de aandeelhouder heeft de raad van commissarissen reeds ingestemd met het
voorstel van het bestuur. Tabel 5.4 vat de bevoegdheidsverdeling bij het goedkeuren van
investeringen samen.
Tabel 5.4 Verdeling van bevoegdheden bij goedkeuring van investeringen
Wie?

Wat?
Goedkeuring investeringen

RvB

Stelt een investeringsvoorstel op en legt dit voor aan de RvC.

RvC

De RvC beoordeelt het investeringsvoorstel van de RvB en keurt het goed.

AvA

Investeringen die (i) een waarde vertegenwoordigen boven de opgenomen goedkeuringsdrempels
en/of (ii) van ingrijpende en/of principiële aard en/of afwijken van het vastgestelde strategisch plan,
worden na goedkeuring door de RvC voorgelegd aan de AvA. De AvA neemt – indien akkoord – het
investeringsbesluit.

Strategie, investeringen en buitenlandse activiteiten

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 26

—
— ←→
Beoordeling van investeringen
Voor een goede en eenduidige beoordeling van investeringsvoorstellen van staatsdeelnemingen
hanteert de staat een beoordelingskader. Dit beoordelingskader bevat criteria op basis waarvan
de staat investeringsvoorstellen van staatsdeelnemingen beoordeelt. Op hoofdlijnen bestaat dit
beoordelingskader uit vier onderdelen, die in tabel 5.5. zijn genoemd. Deze worden onder de
tabel nader toegelicht.
Tabel 5.5 Kader voor het beoordelen van investeringsvoorstellen door de staat als aandeelhouder
Onderdeel

Criteria investeringskader

1

Strategie en publiek belang

1 Strategische rationale en publiek belang
2 Stakeholderanalyse investering

2

Rendement

1 Rendement en dividendinkomsten
2 Financieel model

3

Risico-analyse

1 Risicoparagraaf
2 Gevoeligheidsanalyse

4

Implementatie

1 Implementatieplan
2 Effect op ondernemingsstructuur

1 Allereerst toetst de staat of er voldoende goede redenen zijn om te investeren. Daarom moet
de staatsdeelneming duidelijk maken wat de strategische rationale van de investering is.
Van groot belang is ook dat de investering aansluit bij het publiek belang dat de onderneming
dient. In ieder geval mag de investering dit publiek belang niet schaden. Investeringen
moeten ook passen in de strategie van de onderneming.
2 Om er zeker van te zijn dat de onderneming na de investering financieel gezond blijft,
verwacht de staat onder andere dat de onderneming een marktconform rendement op de
investering behaalt. Daarnaast vindt een beoordeling plaats op andere gebruikelijke bedrijfs­
economische criteria (het financieel model). De staat beoordeelt onder meer het effect van
de investering op de kredietwaardigheid en de solvabiliteit van de staatsdeelneming.
3 Het derde onderdeel waar de staat op toetst zijn de risico’s. De staat verwacht van de
staatsdeelnemingen dat risico’s voldoende afgewogen zijn in de risicoparagraaf en dat deze
voldoende zijn gekwantificeerd in een sensitiviteitsanalyse. De sensitiviteitsanalyse geeft
weer in welke mate de verschillende aannames in het financieel model invloed hebben op de
uitkomst van dat model. Tegenover de door de deelneming geïdentificeerde risico’s moeten
voldoende mitigerende maatregelen van het management staan. Deze mitigerende maat­
regelen moeten onderdeel van het investeringsvoorstel zijn.
4 Tot slot bekijkt de staat het implementatieplan van de onderneming. Het is vooral belangrijk
dat de onderneming een volledige en realistische planning hanteert voor de voorgenomen
investering. Bij fusies en overnames dient de staatsdeelneming ook de toekomstige onder­
nemingstructuur te beschrijven. Bij de beoordeling daarvan kijkt de staat bijvoorbeeld naar de
bevoegdheidsverdeling in de nieuwe structuur. Het kan namelijk zo zijn dat de bevoegdheden
van de staat als aandeelhouder wijzigen.
Uitgangspunt bij de beoordeling van investeringsvoorstellen is de informatie die de raad van
bestuur ter beschikking stelt aan de aandeelhouder. In sommige gevallen schakelt de staat een
extern adviseur in om (bepaalde onderdelen van) het investeringsvoorstel te toetsen. Voorbeel­
den hiervan zijn technisch complexe onderdelen van een investering of investeringen die erg
afwijken van eerder voorgelegde projecten. Op basis van de ontvangen gegevens, en eventueel
het advies van de externe adviseur, beoordeelt de staat het investeringsvoorstel op de criteria uit
het beoordelingskader. Na deze beoordeling komt de staat al dan niet tot goedkeuring voor de
investering.

Strategie, investeringen en buitenlandse activiteiten

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 27

—
— ←→
Investeringen in 2016
In 2016 heeft de staat in totaal 26 investeringsvoorstellen van staatsdeelnemingen beoordeeld.
Tabel 5.6 geeft een overzicht van deze investeringen.
Tabel 5.6 Overzicht van aan de staat als aandeelhouder voorgelegde investeringsvoorstellen
Deelneming Aantal Omschrijving

Strategische rationale

Goedkeuring

Gasunie

1

Uitbreiding belang in NETRA-pijplijn

De NETRA-pijplijn had drie eigenaren: naast Gasunie Duitsland,
Statoil en OGE. Statoil wilde zijn aandeel verkopen. Gasunie heeft
dit aandeel samen met OGE gekocht, om joint-control over de
pijplijn te verkrijgen.

Ja

Havenbedrijf
Rotterdam

4

Theemswegtracé

Oplossing van een capaciteitsknelpunt voor het vervoer van
­goederen uit de Rotterdamse haven per spoor.

Ja

Container Exchange Route

Realisatie van efficiënte, betrouwbare en snelle uitwisseling van
containers op de Tweede Maasvlakte.

Ja

Porto Central, Brazilië

Investering t.b.v. het opzetten van Braziliaanse dochter­
vennootschappen door Braziliaanse Joint-Venture waarin HbR
participeert.

Ja

PT PMA Jakarta

Opzetten van een dochtervennootschap in Indonesië.

Ja

Nieuwbouw vestiging Utrecht

De huidige Holland Casino-vestiging in Utrecht staat op een
­tijdelijke bestemming sinds het jaar 2000. Inmiddels is het pand
bijna vijftien jaar in gebruik en is er de afgelopen jaren nauwelijks
geïnvesteerd in onderhoud. Er is sprake van substantieel
achterstallig onderhoud. Dit heeft impact op de concurrentie­
kracht van de vestiging.

Nee

Gewijzigd voorstel vestiging Utrecht

Op 15 december 2015 is een eerder investeringsvoorstel voor de
verbouwing van de vestiging in Utrecht goedgekeurd. Holland
Casino heeft geen akkoord kunnen bereiken met de eigenaar van
de grond en de gemeente Utrecht om een permanente bestem­
ming te krijgen. Om de activiteiten in Utrecht te kunnen
voortzetten is Holland Casino op zoek gegaan naar een andere
locatie. De aandeelhouder heeft het investeringsvoorstel voor een
nieuwe locatie aan de Winthontlaan in Utrecht goedgekeurd.

Ja

Holland
Casino

2

Nederlandse
Loterij

1

Contract klantcontactcenter

Nederlandse Loterij besteedt een groot deel van het klantcontact
uit aan een gespecialiseerd bedrijf. Het betreft een nieuw contract
voor deze dienstverlening.

Ja

NS

5

Intercity Nieuwe Generatie (ICNG)

Uitbreiding van het materieel (inclusief materieel dat op het
­HSL-traject kan rijden) en vervanging van materieel dat is
afgeschreven.

Ja

QBuzz bieding concessie
Amstelland-Meerlanden

Naar aanleiding van de strategische herorientatie van NS is
bepaald dat Qbuzz vervreemd zal worden. Tot die tijd blijft Qbuzz
meedingen op concessies voor het waardebehoud van de
organisatie.

Ja

Abellio bieding concessie
West Midland

De biedingen op deze concessie passen in de met de aandeel­
houder afgestemde buitenlandstrategie. Met het bieden op en
het uitvoeren van concessies in het buitenland vergaart NS kennis
en ervaring om de prestaties voor de reiziger op het hoofdrailnet
verder te verbeteren.

Ja

Schiphol

1

Abellio bieding concessie East Anglia

Ja

Abellio bieding regionale
treinconcessie Duitsland (RE8/RB33)

Ja

A-gebied

Strategie, investeringen en buitenlandse activiteiten

Bouw van een nieuwe pier en terminal om de groei van het aantal
passagiers dat via Schiphol reist te kunnen opvangen.

Ja

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 28

—
— ←→
Deelneming Aantal Omschrijving

Strategische rationale

Goedkeuring

TenneT

Gandersee-Wehrendorf: aanpassing
van eerder goedgekeurd budget door
wijzigingen in het project

Wettelijk verplichte investering in Duitsland. Eerder heeft de staat
als aandeelhouder goedkeuring gegeven voor de investering.
De investering is wederom voorgelegd in verband met verhoging
van het reeds goedgekeurde budget.

Ja

Doetinchem-Wesel 380: '
overschrijding van eerder
­goedgekeurd budget

Investering in een interconnector. Eerder heeft de staat als
aandeelhouder goedkeuring gegeven voor de investering. De
investering is wederom voorgelegd in verband met overschrijding
van het goedgekeurde budget.

Ja

Wahle-Mecklar:
overschrijding van eerder goedge­
keurd budget

Wettelijk verplichte investering in Duitsland. Eerder heeft de staat
als aandeelhouder goedkeuring gegeven voor de investering.
De investering is wederom voorgelegd in verband met verwachte
overschrijding van het goedgekeurde budget.

Ja

Stade-Landesbergen: vervanging van
bestaande 220 kV verbinding door
een 380 kV verbinding

Wettelijk verplichte investering in Duitsland, die nodig is om
duurzaam opgewekte energie te kunnen transporteren.

Ja

Hamburg Nord-Kassø: overschrijding
van eerder goedgekeurd budget

Wettelijk verplichte investering in Duitsland. Eerder heeft de staat
als aandeelhouder goedkeuring gegeven voor de investering.
De investering is wederom voorgelegd in verband met verwachte
overschrijding van het goedgekeurde budget.

Ja

Westküstenleitung: overschrijding
van eerder goedgekeurd budget

Wettelijk verplichte investering in Duitsland. Eerder heeft de staat
als aandeelhouder goedkeuring gegeven voor de investering.
De investering is wederom voorgelegd in verband met verwachte
overschrijding van het goedgekeurde budget.

Ja

Hollandse Kust Zuid: aansluiting van
windparken op de Noordzee voor de
kust van Zuid-Holland

TenneT is als aangewezen netbeheerder verantwoordelijk voor de
aanleg van het net op zee. De aansluiting van windparken draagt
bij aan het halen van de doelstellingen uit het energieakkoord.

Ja

Borssele Alpha en Beta: aansluiting
van windparken op de Noordzee voor
de kust bij Borssele

TenneT is als aangewezen netbeheerder verantwoordelijk voor de
aanleg van het net op zee. De aansluiting van windparken draagt
bij aan het halen van de doelstellingen uit het energieakkoord.

Ja

Dolwin6: aansluiting van windparken
op zee in Duitsland

Wettelijk verplichte investering in Duitsland. TenneT verzorgt de
aansluiting van windparken op zee, waardoor duurzaam
opgewekte energie getransporteerd kan worden.

Ja

Ostküstenleitung: versterking van
het net op land in Duitsland

Wettelijk verplichte investering in Duitsland. Met deze investering
vergroot TenneT de leveringszekerheid en wordt de transportca­
paciteit voor duurzaam opgewekte energie vergroot.

Ja

Conneforde-Cloppenburg-Merzen:
versterking van het net op land in
Duitsland

Wettelijk verplichte investering in Duitsland. TenneT vergroot met
deze verbinding de capaciteit van het netwerk en draagt daarmee
bij aan een betere distributie van duurzaam opgewekte
windenergie in Duitsland.

Ja

Strategisch reservevermogen in
Duitsland

TenneT houdt een strategisch reservevermogen aan om in te
kunnen zetten voor het handhaven van de netwerkbalans als
vraag en aanbod van elektriciteit niet op elkaar aansluiten. Het
betreft een nieuw contract voor een periode van vier jaar.

Beoordeling
in 2017

Totaal

12

26

Strategie, investeringen en buitenlandse activiteiten

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 29

—
— ←→
5.3 Buitenlandse activiteiten
De staat heeft bijzondere aandacht voor investeringen van staatsdeelnemingen in buitenlandse
of branchevreemde activiteiten. Dergelijke activiteiten kunnen passen binnen de strategie van
staatsdeelnemingen, bijvoorbeeld met het oog op het versterken van strategische belangen en
kennisuitwisseling. Belangrijk is echter dat de buitenlandse en branchevreemde activiteiten de
continuïteit van de Nederlandse activiteiten op geen enkele manier in gevaar brengen. Boven­
dien moeten deze activiteiten aantoonbaar bijdragen aan het publiek belang dat de betreffende
staatsdeelneming in Nederland borgt. Verder verwacht de staat dat het risico van de investering
tot uiting komt in het vereiste rendement. Omdat branchevreemde en buitenlandse activiteiten
risicovoller kunnen zijn, bevat het beoordelingskader een uitgebreide toets op adequate
risicobeheersing voor buitenlandse en branchevreemde activiteiten .
Figuur 5.7 geeft een overzicht van de buitenlandse activiteiten van staatsdeelnemingen. Omdat
het de kernactiviteit van FMO is om leningen in het buitenland uit te zetten, maakt FMO geen
onderdeel uit van dit overzicht. Hetzelfde geldt voor KLM, waar de kernactiviteiten per definitie
op het buitenland gericht zijn.
In 2016 hebben verschillende staatsdeelnemingen de activiteiten in het buitenland uitgebreid.
Gasunie heeft het belang in een pijpleiding in Duitsland vergroot. Verder participeert Haven­
bedrijf Rotterdam in een joint venture in een Braziliaanse haven. Ook heeft Havenbedrijf
Rotterdam een dochtervennootschap in Indonesië opgericht voor havenactiviteiten in dat land.
NS-dochter Abellio heeft enkele concessies in het Verenigd Koninkrijk gewonnen en breidt de
dienstverlening daar uit. TenneT ten slotte heeft een aantal investeringen gedaan in het Duitse
hoogspanningsnetwerk.
Figuur 5.7 Buitenlandse activiteiten van staatsdeelnemingen
BNG Bank
BNG Bank heeft belegd in
buitenlands staatspapier om een te
grote concentratie van beleggingen
in Nederland te voorkomen. De bank
neemt echter geen nieuwe posities
meer in voor wat betreft leningen en
beleggingen in papier van klanten in
het buitenland. BNG Bank bouwt de
bestaande portefeuille niet actief af,
maar verkoopt indien zich een
aantrekkelijke mogelijkheid
voordoet.

UCN
Aandelen in Britse onderneming
URENCO.

NS
NS is met dochter Abellio met treinen
en bussen actief in Duitsland en het
Verenigd Koninkrijk. In 2016 zijn met
NS regels afgesproken om de risico’s
van de buitenlandse activiteiten te
beheersen. Er is een risicokader
overeengekomen dat de hoeveelheid
risicodragend kapitaal maximeert.

Gasunie
Eigendom Duits gasnetwerk (middels
Gasunie Deutschland GmbH & Co. KG) en
belangen in een aantal internationale
(onderzeese) pijpleidingen.

Thales
Ongeveer driekwart van de omzet van
Thales is afkomstig uit het buitenland.
Daarnaast heeft Thales enkele
deelnemingen in het buitenland:
40% in Yaltes S.A. (Turkije),
2,18% in Thales Canada Inc. (Canada) en
50% in E.T. Marine Systeme GmbH
(Duitsland) welke in liquidatie is.

TenneT
Eigendom Duits elektriciteitsnetwerk
(middels Tennet GmbH & Co. KG) en
verschillende interconnectoren.

Havenbedrijf Rotterdam
Joint venture partner in Sohar Industrial Port Company
en Sohar International Development Company voor de
verdere aanleg en beheer van de haven in Sohar, Oman.
Daarnaast is HbR een joint venture in Brazilië aangegaan
voor de ontwikkeling van een nieuwe haven. Verder
heeft HbR een dochtervennootschap in Indonesië voor
het ontplooien van havenactiviteiten aldaar.

Strategie, investeringen en buitenlandse activiteiten

Schiphol
Minderheidsbelang in de luchthavens van
Parijs en Brisbane. Joint venture partner
met betrekking tot een concessie tot
exploitatie van terminal 4 van het vliegveld
JFK (New York).

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 30

—
— ←→

6

Financiële positie

Een staatsdeelneming vertegenwoordigt financiële waarde. De staat wil als aandeelhouder dat
de staatsdeelnemingen die waarde behouden. Bovendien is behoud van een goede financiële
positie noodzakelijk voor de continuïteit van het bedrijf en om zo de publieke belangen te
beschermen. De staat geeft daar – indirect – richting aan door te sturen op voldoende rende­
ment (normrendement), een acceptabel financieel risicoprofiel (credit rating) en door te streven
naar een gezonde vermogensverhouding van de staatsdeelnemingen. Dividenduitkeringen en
investeringsbeslissingen worden (onder meer) in dat licht beoordeeld. Dit hoofdstuk gaat
achtereenvolgens in op het balanstotaal, de vermogenspositie, de credit rating, het normrende­
ment en het dividendbeleid van de staatsdeelnemingen in 2016.

6.1 Balanstotaal
Hoewel de staat niet stuurt op het balanstotaal van de staatsdeelnemingen, geeft dit wel een
indicatie van de grootte van de ondernemingen. Figuur 6.1 geeft de groei van de staatsdeel­
nemingenportefeuille weer. In totaal was de waarde ruim € 300 miljard. Uit figuur 6.1 blijkt
verder dat het balanstotaal in 2016 licht gestegen is. De groei is met name zichtbaar bij Holland
Casino, Nederlandse Loterij en TenneT. Bij TenneT zijn net als vorig jaar uitbreidingen van het
hoogspanningsnet de verklaring van de groei. TenneT heeft een uitgebreide investeringsagenda
in zowel Nederland als Duitsland, dit leidt tot groei van de vaste activa. Een hoge winst en het
feit dat de uitkering van het dividend nog niet verwerkt was in de jaarcijfers verklaart de stijging
bij Holland Casino. In 2016 zijn Staatsloterij en De Lotto gefuseerd tot Nederlandse Loterij. Dit
verklaart de stijging van de totale activa.
Figuur 6.1 Omvang van de portefeuille staatsdeelnemingen gemeten in balanstotaal
€ miljarden

350
300
250
200
150
100
50
0

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

6.2 Vermogenspositie
Als aandeelhouder heeft de staat belang bij een solide vermogenspositie van staatsdeelnemin­
gen. Met de vermogenspositie wordt de verhouding tussen eigen en vreemd vermogen bedoeld.
Ondernemingen financieren hun bezittingen en activiteiten met het vermogen dat de aandeel­
houders beschikbaar stellen (eigen vermogen) en met vermogen dat andere financiers, zoals
banken, verstrekken (vreemd vermogen). Deze paragraaf licht toe hoe de staat als aandeel­
houder richting geeft aan de vermogenspositie van staatsdeelnemingen.

Financiële positie

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 31

—
— ←→
Eigen vermogen
Een sterke vermogenspositie verschaft de deelneming een buffer om tegenvallers op te vangen.
Ook kan de onderneming nieuwe investeringen financieren als de vermogenspositie in orde is.
In algemene zin geldt dat een goede vermogenspositie bijdraagt aan de continuïteit van de
staatsdeelneming en daarmee aan bescherming van de publieke belangen. De staat wil daarom
dat de reserves van staatsdeelnemingen niet te laag zijn. Aan de andere kant moet het eigen
vermogen van staatsdeelnemingen ook niet te hoog zijn. Het kapitaal dat de staat inbrengt of
het zogenoemde maatschappelijk vermogen van staatsdeelnemingen kan namelijk ook worden
gebruikt om andere publieke zaken te financieren. Bij de beoordeling van de vermogenspositie
bekijkt de aandeelhouder daarom de financiële buffers in verhouding tot de verplichtingen van
de deelneming en de risico’s waarmee de deelneming nu en in de toekomst te maken heeft.
Het eigen vermogen van alle staatsdeelnemingen bedroeg in 2016 ruim € 30 miljard. In figuur 6.2
is de ontwikkeling te zien van het eigen vermogen op de balans bij de staatsdeelnemingen eind
2016 ten opzichte van vijf jaar terug. Daaruit is af te leiden dat de meeste staatsdeelnemingen
een solide buffer aan eigen vermogen hebben. Ook is te zien dat die vermogenspositie over de
afgelopen jaren is verbeterd.
Figuur 6.2 Solvabiliteit van staatsdeelnemingen in 2016 ten opzichte van 2011 (exclusief financiële instellingen)
100%

80%

60%

40%

COVRA

KLM

TenneT

Nederlandse
Staatsloterij

Thales

Holland Casino

NS

Gasunie

Schiphol

Havenbedrijf
Rotterdam

0%

UCN

20%

2011
* De financiële instellingen zijn niet opgenomen in dit overzicht.

2016

Bij een aantal deelnemingen is sprake van een verslechtering van de vermogenspositie. Dit heeft
verschillende oorzaken. Zo is de daling van de solvabiliteit van Nederlandse Loterij te verklaren
door de recente fusie tussen Staatsloterij en De Lotto. Bij KLM is de vermogenspositie de
afgelopen jaren met name teruggelopen door de aanpassing van pensioenverplichtingen. In
2016 is de vermogenspositie van KLM overigens verbeterd ten opzichte van het jaar daarvoor.
COVRA kampt al enige jaren met achterblijvende rendementen op de middelen voor opslag en
eindberging van radioactief aval wat ten koste van het eigen vermogen is gegaan.
Credit rating
De staat heeft als uitgangspunt dat staatsdeelnemingen zelfstandig vreemd vermogen moeten
kunnen aantrekken op de kapitaalmarkt tegen acceptabele voorwaarden. Staatsdeelnemingen
zijn hiertoe in staat als zij financieel gezond zijn. Verschaffers van vreemd vermogen gebruiken
de credit rating om zich een oordeel te vormen over de financiële gezondheid en het risicoprofiel

Financiële positie

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 32

—
— ←→
van de onderneming; de rente die zij vragen voor een lening is mede hierop gebaseerd. Een
deelneming die zich wil financieren met verhandelbaar schuldpapier, zoals obligaties, heeft
dus een credit rating nodig. Daarom gebruikt de staat de credit rating als indicator voor de
aansturing van de financiële gezondheid van de staatsdeelnemingen.
De staat meent dat staatsdeelnemingen minimaal een credit rating moeten hebben die overeen­
komt met wat gebruikelijk is in de markt of sector waarin de onderneming actief is. In 2016
waren alle credit ratings in overeenstemming met wat in de markt gangbaar is. Bovendien
hadden alle staatsdeelnemingen, met uitzondering van Urenco, minimaal een A minus rating of
een A3 rating. Deze ratings staan voor een laag risicoprofiel. Urenco heeft een BBB+/Baa1 rating
door de daling in de wereldwijde vraag naar verrijkt uranium. De potentiële verdiencapaciteit
voor de onderneming is dus gedaald. Urenco heeft wel voldoende liquide middelen en een solide
vermogenspositie. In figuur 6.3 staat de credit rating van de staatsdeelnemingen voor zover zij
daarover beschikken.

Figuur 6.3 Credit ratings van staatsdeelnemingen volgens S&P en Moody’s ultimo 2016

NS
Urenco

S&P

Moody’s

TenneT

BBB+

A-

Schiphol

A

Baa

A3

Urenco

TenneT

BNG Bank
FMO
NWB Bank
De Nederlandse staat

Gasunie

A+

A2

A1

Schiphol
Gasunie

AA

AA+

Aa

AAA

Aaa

BNG Bank
NWB Bank
De Nederlandse staat

6.3 Normrendement
Om de financiële waarde van staatsdeelnemingen voor de toekomst te behouden beoordeelt
de staat het rendement dat iedere staatsdeelneming maakt. Daarom vindt de staat het ook
onderdeel van zijn aandeelhoudersrol om het bestuur van een staatsdeelneming een rende­
mentsverwachting mee te geven. Dit is het zogenoemde normrendement. Het gaat de staat
daarbij niet om winstmaximalisatie, maar om het vaststellen van een rendementsverwachting,
die met het oog op het risicoprofiel nodig is voor financieel waardebehoud en de continuïteit van
de onderneming. De gedachte is dat de onderneming bij dat rendement voldoende buffers kan
opbouwen om tegenvallers op te vangen, er voldoende ruimte is voor de financiering van de
(vervangings)investeringen en de staatsdeelneming ten slotte ook nog dividend kan uitkeren.
In de Nota Deelnemingenbeleid is het voornemen geuit om voor iedere staatsdeelneming een
eigen normrendement vast te stellen. In 2014 heeft de staat voor de grootste deelnemingen een
normrendement vastgesteld. Voor de gereguleerde activiteiten van Gasunie en TenneT is het
normrendement hetzelfde als de door de Autoriteit Consument en Markt (ACM) vastgestelde
rendementen. In 2016 is voor Holland Casino, Nederlandse Loterij en UCN nog geen normrende­
ment bepaald, omdat er over de toekomstige positionering van deze niet-permanente deel­
nemingen nog discussie plaatsvindt. De fusie tussen Staatsloterij en De Lotto is in 2016 tot stand
gekomen. Voor het fusiebedrijf is per 1 januari 2017 een normrendement vastgesteld.

Financiële positie

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 33

—
— ←→
De staat heeft voor de meeste staatsdeelnemingen een normrendement vastgesteld. Figuur 6.4
geeft weer welke bandbreedte de staat bij iedere staatsdeelneming hanteert. Daarnaast
presenteert figuur 6.4 het daadwerkelijk gerealiseerde, gemiddelde rendement op eigen
vermogen over de periode 2012-2016. Het gemiddelde rendement geeft een beter beeld over het
rendement van de staatsdeelnemingen door de jaren heen. Het rendement in het afgelopen jaar
kan een positieve of negatieve uitschieter zijn waardoor een vertekend beeld kan ontstaan over
de financiële prestaties van de onderneming.
Figuur 6.4 Gerealiseerd gemiddelde rendement in de periode 2012-2016 afgezet tegen het normrendement
25%
24,4
20%

15%

10%

13,6

12,5

11,2

9,9

9,1
7,1

8,3

8,0

7,2

5%
4,9

4,6

UCN

Holland Casino

Nederlandse
Loterij*

Havenbedrijf
Rotterdam

Schiphol

NS

Gasunie

FMO

TenneT (gereguleerd)

NWB Bank

COVRA

BNG Bank

0%

* Voor 2016 betrof het de rendementen op eigen vermogen van Staatsloterij.

Tabel 6.5 geeft een toelichting op het door de staatsdeelnemingen gerealiseerde rendement in
de periode 2012-2016 en de afwijking ten opzichte van de vastgestelde norm.
Tabel 6.5 Toelichting op het gerealiseerde gemiddelde rendement per staatsdeelneming
Deelneming

Toelichting

BNG Bank

Bij de berekening van het rendement op eigen vermogen voor BNG Bank is het eigen vermogen gecorrigeerd voor de
herwaarderingsreserve en de cashflow hedge reserve. Sinds 2011 hanteert de bank een lagere pay-out (25 procent i.p.v.
50 procent), waardoor het eigen vermogen sterker groeit dan voorheen. Dit heeft een drukkend effect op het rendement in
vergelijking met voorgaande jaren. Het normrendement in 2016 is gehaald. De sterke stijging van de winst in 2016 is te
danken aan enkele incidentele resultaten, gerealiseerde verkoopresultaten, positieve ongerealiseerde marktwaardeveran­
deringen en het resultaat uit financiële transacties. Het rendement over de afgelopen vijf jaar ligt boven het normrende­
ment, de belangrijkste positieve bijdrage was het renteresultaat van de bank.

COVRA

Bij COVRA heeft het autonome renteresultaat op de middelen voor langetermijnopslag en eindberging verhoudingsgewijs
een groot effect op de resultatenrekening en balans. In de afgelopen jaren heeft het achterblijvende rendement geleid tot
verliezen en ultimo 2016 een licht negatief eigen vermogen. Om meer inzicht te krijgen in de operationele rentabiliteit
wordt bij COVRA voor de berekening van het normrendement (zie hoofdstuk 6) het operationeel resultaat gebruikt en een
genormaliseerd eigen vermogen, geschoond van de effecten van het renteresultaat. Hieruit komt naar voren dat COVRA
zowel in 2016 als gemiddeld over de afgelopen vijf jaar de norm haalt.

FMO

Het gemiddelde rendement op het eigen vermogen van FMO over de afgelopen vijf jaar is in lijn met het vastgestelde
normrendement voor de periode 2015-2017 en ligt boven het vastgestelde normrendement voor de periode 2017-2019.
Voornaamste reden hiervoor is dat de investerings- en leningenportefeuille van FMO over het algemeen goed gepresteerd
heeft.

Financiële positie

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 34

—
— ←→
Deelneming

Toelichting

Gasunie

Gasunie onderneemt zowel niet als wel gereguleerde activiteiten. De gasnetwerken in Nederland, Gas Transport Services,
en Duitsland, Gasunie Deutschland, zijn gereguleerd. Daarnaast ontplooit Gasunie nog een aantal niet gereguleerde
activiteiten met oog op de leveringszekerheid van gas in Nederland, zoals de LNG-terminal in Rotterdam. Het normrende­
ment van Gasunie is opgebouwd uit de gereguleerde rendementen voor de gereguleerde activiteiten en het beoogde
rendement voor de commerciële activiteiten. De daling van het rendement in 2016 is grotendeels toe te schrijven aan het
methodebesluit van de ACM, waardoor Gasunie een impairment van € 450 miljoen heeft moeten doen.

Havenbedrijf
Rotterdam

De omzet van het Havenbedrijf Rotterdam N.V. is in 2016 met € 675,4 miljoen vrijwel constant gebleven (2015: € 676,9
miljoen). De winst was in vergelijking met 2015 wel 5% hoger, voornamelijk als gevolg van een afname van de operatio­
nele lasten. Het rendement op gemiddeld eigen vermogen viel zowel in 2016 (8,9%) als gemiddeld over de laatste vijf jaar
(9,9%) binnen de range van het normrendement (8-10%).

Holland Casino

Na jaren van herstructurering in verband met slecht rendement heeft Holland Casino de afgelopen twee jaar weer een
positief resultaat laten zien. Het rendement is de laatste drie jaar dan ook significant verbeterd.

Nederlandse
Loterij

Het normrendement voor Nederlandse Loterij is vastgesteld per 1 januari 2017. In 2016 hanteerde de staat nog geen
rendementsnorm voor het bedrijf dat ontstaan is uit de fusie tussen Staatsloterij en De Lotto. Het rendement van
Nederlandse Loterij (en voorheen van Staatsloterij) is het resultaat dat overblijft na de verplichte afdracht op basis van de
Wet op de kansspelen en/of de vergunning. De afgelopen jaren is het rendement van de Staatsloterij gedaald als gevolg
van lagere omzet die zich doorvertaalt in teruglopend resultaat.

NS

Het vijfjarig gemiddelde rendement van NS blijft achter bij het normrendement. Belangrijke oorzaken zijn de (minder
rendabele) maatschappelijke investeringen en activiteiten zoals kosten voor sociale veiligheid, de hoge vergoedingen
voor de HSL en de HRN concessie en de afwaardering van het V250-materieel (de Fyra-treinen) in 2013.

NWB Bank

In 2016 is het renteresultaat verder verbeterd. Dit verklaart mede het hogere rendement in 2016 t.o.v. het normrende­
ment. Verder ligt het rendement boven het gemiddelde van de afgelopen jaren. Sinds 2011 keert de bank geen dividend
uit in het kader van het verhogen van de leverage ratio, waardoor het eigen vermogen sterker groeit dan voorheen. Dit
heeft een drukkend effect op het rendement. Het normrendement in 2016 is gehaald.

Schiphol

Het rendement van Schiphol ligt aan de bovenkant van de rendementsdoelstelling. Dit komt met name door een
combinatie van de snelle groei van de luchthaven, kostenbeheersing, solide resultaten op internationale activiteiten en
enkele eenmalige baten in de afgelopen jaren.

TenneT
(gereguleerd)

TenneTs resultaten zijn grotendeels afhankelijk van het gereguleerde rendement op het Nederlandse en Duitse hoogspan­
ningsnet. Het normrendement voor TenneT is bepaald op basis van de kostenvoet eigen vermogen (na belastingen) zoals
opgenomen in de door de ACM en de Bundesnetzagentur vastgestelde regulatorische vergoeding van kapitaalkosten,
gewogen op basis van de gereguleerde activawaarde per land. Hierbij is uitgegaan van de kostenvoeten die gelden in de
huidige reguleringsperiode. Het door TenneT gerealiseerde gemiddelde rendement ligt boven het normrendement door de
resultaten op niet-gereguleerde activiteiten, met name de BritNed kabel, en door eenmalige posten in het resultaat.

UCN

Urenco maakte in 2016 verlies, ondanks een goed operationeel resultaat. Het verlies komt met name door een bijzondere
(eenmalige) waardevermindering van de verrijkingsfaciliteit in de VS. Dit had effect op het rendement op het eigen
vermogen van UCN, dat daardoor sterk afwijkt van het vijfjarige gemiddelde.

6.4 Dividend
De staat heeft kapitaal ingebracht in de staatsdeelnemingen. Dat is maatschappelijk vermogen
waarmee het publiek belang dat de onderneming met haar dienst of product behartigt, kan
worden gediend. Daarnaast kan dit maatschappelijk vermogen via een dividenduitkering op de
winsten van de deelnemingen ook financieel renderen voor de rijksbegroting; dat zijn middelen
die dus weer beschikbaar zijn voor andere publieke zaken.
Elke staatsdeelneming heeft een dividendbeleid waarin vastligt welk deel van de winst de
onderneming jaarlijks als dividend aan de aandeelhouder uitkeert (de zogenoemde pay-out ratio
of uitkeringspercentage). Op basis van het dividendbeleid doen de raad van bestuur en de raad
van commissarissen jaarlijks een voorstel aan de aandeelhouder voor het uit te keren dividend­
bedrag. Tabel 6.6 geeft de verdeling van de bevoegdheden voor de vaststelling van het dividend
weer voor een naamloze vennootschap. Bij een besloten vennootschap is de bevoegdheidsver­
deling min of meer gelijk, met dien verstande dat het bestuur de zogenoemde uitkeringstest
moet doen en dat het besluit van de aandeelhouder(s) pas geldig is als het bestuur dit heeft
goedgekeurd.

Financiële positie

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 35

—
— ←→
Tabel 6.6 Bevoegdheidsverdeling dividend
Wie?

RvB

Wat?
Uitkering van de winst (‘dividend’)

(Tussentijdse) uitkering van de winst en/of
reserves (‘superdividend’)

Stelt de jaarrekening op.

RvB doet voorstel.
RvC keurt voorstel RvB goed.

RvC
De AvA stelt de winstuitkering vast na
v­ aststelling van de jaarrekening.

AvA

AvA neemt besluit en kan RvB (schriftelijk) verzoeken
om een voorstel te doen. De AvA kan het voorstel van
de RvB afwijzen en de RvB nogmaals verzoeken om een
voorstel te doen (dat opnieuw door de RvC goedge­
keurd moet worden). Als AvA ook dit tweede voorstel
afwijst, of de RvB niet tijdig met een voorstel komt,
staat het de AvA vrij om een uitkeringsbesluit te nemen.

Het uitkeringspercentage verschilt per deelneming. Bij de vaststelling speelt de balans tussen
enerzijds een vergoeding op het aandelenkapitaal en anderzijds het belang van een duurzame
gezonde financiële positie een belangrijke rol. Onder andere de gewenste vermogenspositie en
de investeringsagenda voor de toekomst van de onderneming worden in samenhang met elkaar
bezien. Het deel van de winst dat de staatsdeelneming niet als dividend uitkeert, wordt toege­
voegd aan de reserves (het eigen vermogen) van het bedrijf. De staat stelt zich hierbij op als
prudent aandeelhouder. Als een deelneming bijvoorbeeld een uitgebreide investeringsagenda
heeft, kan het verstandig zijn een groter deel van de winst te reserveren (en dus minder dividend
uit te keren). Of als er substantiële risico’s bij een deelneming zijn gesignaleerd die de toekom­
stige resultaten onder druk kunnen zetten, kan het van wijsheid getuigen om een groter deel
van het resultaat toe te voegen aan het eigen vermogen. Aan de hand van financiële ratio’s die
relevant zijn voor de credit rating van de deelnemingen en door een vergelijking met vergelijk­
bare ondernemingen, toetst de staat het dividendbeleid en de dividendvoorstellen van de
deelnemingen. Figuur 6.7 geeft een overzicht van de uitkeringspercentages van de staatsdeel­
nemingen in 2015 en 2016.
Figuur 6.7 Pay-out ratio’s per staatsdeelneming in 2016 ten opzichte van 2015
125%
100%
75%
50%
25%
0%
-25%
-50%

Thales

NWB Bank

COVRA

FMO

KLM

BNG Bank

TenneT

NS

Holland Casino

Havenbedrijf
Rotterdam

Schiphol

Gasunie

UCN

Nederlandse
Loterij

-75%

2015
2016

Financiële positie

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 36

—
— ←→
In 2016 heeft de staat € 736 miljoen aan dividend ontvangen uit de portefeuille staatsdeel­
nemingen (in 2015: € 977 miljoen). Een meerjarig overzicht van de totale dividendontvangsten
is weergegeven in figuur 6.8. Figuur 6.9 geeft weer welke bijdrage de afzonderlijke staatsdeel­
nemingen in 2016 leverden aan de totale dividendontvangsten van de staat. Hieruit volgt dat
de totale omvang van de dividendontvangsten sterk afhankelijk is van een klein deel van de
staatsdeelnemingen: vier staatsdeelnemingen keren 62 procent van het totale dividend uit.
TenneT draagt in 2016 met 20 procent het grootste deel bij aan de dividendontvangsten, gevolgd
door Gasunie (15 procent), Schiphol (14 procent) en UCN (13 procent). Ook in eerdere jaren was
een klein deel van de staatsdeelnemingen verantwoordelijk voor het grootste deel van de
dividendontvangsten. In 2015 waren bovengenoemde deelnemingen zelfs goed voor 83 procent
van de dividendopbrengsten. Dat deze deelnemingen in 2016 een kleiner deel van de totale
dividendontvangsten voor hun rekening nemen komt met name door het fors lagere dividend
van Gasunie.
Er zijn veel verschuivingen in de dividendopbrengsten ten opzichte van 2015. De grootste daling
in de dividendontvangsten is te zien bij Gasunie (€ 222 miljoen lager). Grotendeels komt dit door
het nieuwe methodebesluit van de ACM dat in het boekjaar 2016 een eenmalige waardevermin­
dering van het Nederlandse gasnetwerk van Gasunie tot gevolg had. NS laat de grootste stijging
zien (€ 33 miljoen hoger). Dit komt door een stijging van de winst en de uitkering van een
bijzonder dividend vanwege afspraken gemaakt in het verleden. In hoofdstuk 7 is per deel­
neming een toelichting op het uitgekeerde dividend opgenomen.
Figuur 6.8 Totale dividendontvangsten uit staatsdeelnemingen
(€ miljoenen)
1.400
1.200
1.000
800
600
400
200
0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Figuur 6.9 Dividendontvangsten uit staatsdeelnemingen in 2016
(€ miljoenen)
Holland Casino 35

HbR 27

FMO 3
KLM 0
TenneT 146

BNG Bank 46

NS 74

Gasunie 110

Nederlandse
Lotterij 91

UCN 99

Financiële positie

Schiphol 104

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 37

—
— ←→

7

Deelnemingen onder de loep

Eind 2016 was de staat aandeelhouder in 28 ondernemingen. Deze zijn onder te verdelen in twee
categorieën, namelijk staatsdeelnemingen en beleidsdeelnemingen. Sinds 2001 is de aandeel­
houdersrol van staatsdeelnemingen zoveel mogelijk centraal belegd bij het ministerie van
Financiën. Er zijn ook deelnemingen waarvoor het decentrale model geldt. Het aandeelhouder­
schap van deze bedrijven is ondergebracht bij een beleidsdepartement. In dit hoofdstuk worden
de individuele deelnemingen uit beide categorieën beschreven. Iedere beschrijving bestaat uit
een algemene omschrijving, een toelichting op de invulling van het aandeelhouderschap, een
overzicht van de zeggenschap van de staat als aandeelhouder en een financieel overzicht met
enkele algemene en financiële kerncijfers.
Algemene gegevens, publiek belang, strategie
Elke deelneming is in eerste instantie opgenomen met de naam zoals deze bekend is in de
volksmond. Bij ‘Naam staatsdeelneming’ wordt de volledige en/of statutaire naam van de
deelneming genoemd. Per deelneming is allereerst een algemene beschrijving opgenomen: wat
doet de onderneming, voor wie doet ze dat en hoeveel mensen werken er? Ook worden bedrijfs­
specifieke kerncijfers gepresenteerd. Naast de algemene gegevens wordt beschreven wat de
belangrijkste ontwikkelingen van 2016 waren.
Vervolgens wordt ingegaan op de juridische status van de deelneming en de zeggenschap die de
staat heeft over deze onderneming. Daarna komt aan de orde wat het specifieke publieke belang
is dat met de deelneming samenhangt en hoe dit geborgd wordt. Verder worden de buitenland­
se activiteiten beschreven en is een korte vooruitblik opgenomen met daarin de belangrijkste
ontwikkelingen na balansdatum en agendapunten voor de komende tijd. Ook wordt uiteengezet
wat de belangrijkste speerpunten uit de strategie zijn en hoe hier met de aandeelhouder over is
gesproken.
Corporate governance
Na de meer algemene thema’s is er aandacht voor de corporate governance. Hierbij wordt
vermeld of het bij deze staatsdeelneming gaat om een (verlicht) structuurregime, wat de
samenstelling van de directie of raad van bestuur en de raad van commissarissen is, welke
wijzigingen zich daar in 2016 hebben voorgedaan en wat het gehanteerde beloningsbeleid was.
Bij de beloning van de leden van directie of raad van bestuur is een onderscheid gemaakt tussen
het vaste en eventuele variabele deel. Ook zijn de pensioenlasten als component opgenomen.
Voor deze beloningsgegevens geldt dat enkel de feitelijk toegekende, reguliere beloningen
(inclusief variabele beloning) zijn opgenomen. Voor een eventuele extra toelichting op de
beloningen van bestuurders bij staatsdeelnemingen wordt verwezen naar de remuneratie­
rapporten in de jaarverslagen van de respectievelijke deelnemingen.
Daarnaast is er een schematisch overzicht opgenomen met daarin de bevoegdheden van de
aandeelhouder en de raad van commissarissen ten aanzien van benoeming, ontslag, schorsing
en bezoldiging van de raad van bestuur en de raad van commissarissen. Verder zijn in een tabel
indicatoren opgenomen over maatschappelijk verantwoord ondernemen en de naleving van
de Corporate Governance Code. Voor het onderwerp van maatschappelijk verantwoord onder­
nemen zijn GRI (Global Reporting Initiative) en de Transparantiebenchmark als indicator
opgenomen.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 38

—
— ←→
Voor GRI is het door de staatsdeelneming gebruikte toepassingsniveau van de GRI-richtlijnen
opgenomen. Voor de Transparantiebenchmark is de positie van de betreffende staatsdeel­
neming in de Transparantiebenchmark 2016 vermeld. De Transparantiebenchmark 2016
­beoordeelt de mate van transparantie van de externe verslaggeving over het verslagjaar 2015.
De Transparantiebenchmark met de beoordeling van verslaggeving over het jaar 2016 is nog
niet gepubliceerd.
Financieel overzicht
Het financieel overzicht bevat financiële kernindicatoren over de balans en de winst- en verlies­
rekening van de staatsdeelneming. Deze worden in tabel- en grafiekvorm gepresenteerd. Door
deze meer generieke aanpak kan het voorkomen dat de gekozen indicatoren niet helemaal recht
doen aan het specifieke karakter van een deelneming, waardoor onderlinge vergelijkingen niet
goed mogelijk zijn. Een voorbeeld betreft de solvabiliteitsratio (een ratio van het eigen vermo­
gen ten opzichte van het vreemd vermogen zoals opgenomen in de balans) voor financiële
instellingen. Deze zal in de regel voor financiële instellingen aanzienlijk lager zijn dan voor
niet-financiële instellingen. Voor financiële instellingen is het gebruikelijk om het risicoprofiel
van de bezittingen te betrekken in de berekening van de ratio voor de solvabiliteit. Hiervoor
wordt – bijvoorbeeld door de toezichthouder – de BIS Tier 1 ratio gebruikt. Dergelijke indicatoren
die samenhangen met het specifieke karakter van een staatsdeelneming, zijn opgenomen onder
de kop ‘Bedrijfsspecifieke kerncijfers’.
Investeringen
Ten slotte is er aandacht voor de investeringen die door de deelneming aan de aandeelhouder
ter goedkeuring zijn voorgelegd. Daarbij worden indien relevant ook de in 2016 geldende
investeringsdrempels vermeld.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 39

—
— ←→

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 40

—
— ←→
7.1 Staatsdeelnemingen
Aandeel van de staat en totale omzet (in € mln.)
Schiphol | 69,8% | € 1.506

UCN | 100% | € -152
De Munt | 100% | € 0
NS | 100% | € 5.093
BNG Bank | 50% | € 6.126

FMO| 51% | € 300
HbR | 29,2% | € 675
NWB Bank
17,2% | € 1.680

Gasunie | 100% | € 1.548
Nederlandse Loterij
100% | € 1.103
Holland Casino
100% | € 608

Thales | 1,0% | € 441

COVRA | 100% | € 26
NIO | 100% | € 5

KLM | 5,9% | € 9.800

TenneT | 100% | € 3.227
Volume is de totale omzet

Tabel 7.1 Afkorting, volledige naam en kernactiviteit van de staatsdeelnemingen

Aandeel van de staat

Afkorting

Volledige naam

Kernactiviteit

BNG Bank

Bank Nederlandse Gemeenten

Bank voor gemeenten, provincies en (semi)publieke sector.

COVRA

Centrale Organisatie voor Radioactief Afval

Verwerken en opslaan van radioactief afval.

FMO

Financierings-Maatschappij voor
Ontwikkelingslanden

Bank ter financiering van private projecten in ontwikkelingslanden.

Gasunie

Nederlandse Gasunie

Beheerder van het landelijk gastransportnet en uitvoerder van
gasinfrastructuuractiviteiten.

HbR

Havenbedrijf Rotterdam

Beheerder, exploitant en ontwikkelaar van het Rotterdamse haven- en
industriegebied.

Holland Casino

Nationale Stichting tot Exploitatie van
Casinospelen in Nederland

Aanbieder van casinospelen.

KLM

Koninklijke Luchtvaart Maatschappij

Vervoerder van reizigers door de lucht.

De Munt

Koninklijke Nederlandse Munt

Producent van munten ten behoeve van o.a. de staat.

Nederlandse Loterij

Nederlandse Loterij

Aanbieder van loterijen.

NIO

Nederlandse Investeringsbank voor
Ontwikkelingslanden

Beheerder van in het verleden verstrekte leningen aan overheden in
ontwikkelingslanden; NIO geeft geen nieuwe leningen meer uit.

NS

Nederlandse Spoorwegen

Vervoerder van reizigers over het spoor.

NWB Bank

Nederlandse Waterschapsbank

Bank voor de Nederlandse (semi)publieke sector.

Schiphol

Schiphol

Exploitant van luchthavens.

Thales

Thales Nederland

Producent van geavanceerde elektronica voor defensie en openbaar vervoer.

TenneT

TenneT

Beheerder van het landelijk elektriciteitstransportnet.

UCN

Ultra Centrifuge Nederland

Houdstermaatschappij van URENCO, een internationaal opererende
uraniumverrijkende onderneming.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 41

—
— ←→

BNG Bank
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

N.V. Bank Nederlandse Gemeenten

Bedrijfssector

Financiële dienstverlening

Vestigingsplaats

Den Haag

Staatsdeelneming sinds

1922

Website

www.bngbank.nl

Belang staat der Nederlanden

50%

provincies en de semipublieke sector aan de
andere kant. Hoewel BNG Bank in de kern
een kredietbedrijf is, biedt de bank haar
klanten ook aanvullende diensten aan op
het gebied van betalingsverkeer en gebieds­
ontwikkeling. Decentrale overheden,
woningcorporaties en zorginstellingen zijn de
belangrijkste klantengroepen van BNG Bank.
BNG Bank had eind 2016 292 fte in dienst.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

405

450

444

530

473

462

Verstrekte kredieten (€ mln.)

87.576

89.366

90.732

92.074

90.699

90.775

Naar risico gewogen activa (€ mln.)

12.328

12.797

11.681

11.530

11.729

11.647

BIS-ratio Tier 1 (%)

32%

27%

24%

24%

22%

20%

Capital ratio (%)

3,0%

2,6%

2,0%

2,3%

2,0%

1,8%

Aantal werknemers (fte)

292

285

278

273

279

278

Renteresultaat (€ mln.)

Nieuwe
langetermijnkredietverlening

€ 10,2 mld

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
N.V. Bank Nederlandse Gemeenten
(BNG Bank) is in 1914 door de Vereniging
van Nederlandsche Gemeenten opgericht als
de Gemeentelijke Credietbank. Zij fungeert
sindsdien als intermediair tussen (grote)
beleggers aan de ene kant en gemeenten,

2016 in vogelvlucht
2016 was een goed jaar voor BNG Bank.
De bank heeft haar doelen gehaald en een
goed financieel resultaat geboekt. BNG Bank
heeft haar leverage ratio verhoogd tot 3%
(de verwachte Europese minimumeis) door
winstinhouding en plaatsing van hybride
kapitaal. BNG Bank is er in 2016 in geslaagd
om overheden en semipublieke instellingen
te voorzien van goedkope financiering en
heeft op die manier een bijdrage geleverd aan
het maatschappelijk belang. Duurzaamheid is
voor BNG Bank een belangrijk thema en is als
accent toegevoegd bij de recente strategie­
herziening van 2015. In 2016 heeft de bank dit
vormgegeven met de uitgifte van duurzame
obligaties, duurzame projectfinancieringen,
de verwerving van een duurzaamheidsrating
door het bureau Oekom en de lancering van
de Energietransitie Financieringsfaciliteit.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 42

—
— ←→

BNG Bank | Verdieping
Juridische status en eigendom
BNG Bank is een naamloze vennootschap, waarvan de aandelen in
handen zijn van Nederlandse overheden. De staat houdt 50% van
de aandelen. De overige aandelen zijn in het bezit van gemeenten,
provincies en een hoogheemraadschap. BNG Bank heeft meer dan
vierhonderd aandeelhouders. Het ministerie van Financiën is het
betrokken beleidsministerie voor de financiële markten.
Publiek belang
BNG Bank verzorgt op rendabele wijze financiële dienstverlening
tegen lage tarieven voor overheden en instellingen uit de semipu­
blieke sector. Hiermee draagt BNG Bank bij aan het zo laag mogelijk
houden van de kosten van maatschappelijke voorzieningen. Dit
publiek belang wordt naast het staatsaandeelhouderschap geborgd
door:
• Gemeentewet en Provinciewet;
• Wet Financiering Decentrale Overheden;
• Financiële Verhoudingswet;
• Wet Financieel Toezicht;
• Ministeriële Regeling uitzettingen derivaten decentrale overheden.

Strategie
BNG Bank is een bank voor overheden en instellingen voor het
maatschappelijk belang. De strategie van BNG Bank is gericht op het
inspelen op de (veranderende) behoeften van de klant door het volgen
van het overheidsbeleid en het bieden van oplossingen voor
financieringsvraagstukken. De solvabiliteitsvrije kredietverlening is de
kernactiviteit van de bank. In 2016 heeft BNG verder invulling gegeven
aan de nieuwe accenten in de herijkte strategie: duurzaamheid, een
sterke klantoriëntatie en kennisdeling en flexibiliteit. Deze aanpassin­
gen zijn besproken met het ministerie.
Vooruitblik
De focus van BNG Bank blijft het zo goed mogelijk voldoen aan de
maatschappelijke vraag naar goedkope financiering in de (semi)
publieke sector. In het kader van duurzaamheid zal BNG Bank naar
verwachting in 2017 twee nieuwe SRI-obligaties uitgeven. BNG Bank
voldoet reeds aan de verwachte Europese leverage ratio van 3%. Er
wordt echter nog in Brussel onderhandeld over de implementatie­
datum en over de exacte vormgeving van de leverage ratio.

Buitenlandse activiteiten
BNG Bank financiert zich op de internationale geld- en kapitaalmark­
ten. In 2010 besloot BNG Bank de nieuwe kredietverlening volledig te
richten op de Nederlandse markt en buitenlandse kredietverlening
nog slechts in uitzonderlijke gevallen aan te gaan. BNG Bank bouwt
de bestaande kredietverlening aan buitenlandse klanten af.

Vestigingsplaats BNG Bank

Den Haag

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 43

—
— ←→

BNG Bank | Governance
Corporate governance
BNG Bank is ingericht volgens het structuurregime.
Raad van bestuur
De RvB bestaat uit drie leden, allen man. In 2016 is voor het laatst
het beloningsbeleid bij BNG Bank vastgesteld.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

dhr. C. van Eykelenburg

Vast

Voorzitter

456

dhr. O.J. Labe

Lid

320

dhr. J.C. Reichardt

Lid

362

*

Variabel* Pensioen
80

137
49

64

56

Totaal 2016
(vast plus variabel*)
536

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011
560

512

552

592

590

320

229

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

426

431

406

438

470

468

De helft van deze variabele beloning betreft een lange termijn variabele beloning.

Raad van commissarissen
De RvC bestond ultimo 2016 uit negen leden, onder wie drie vrouwen.
In 2016 kwamen de heer T.J.F.M. Bovens en de heer J.J. Nooitgedagt
in aanmerking voor herbenoeming. Tijdens de AvA 2016 hebben de
aandeelhouders hiermee ingestemd.

raad van commissarissen
(€ duiz.)

Functie

Vergoeding 2016

2015 2014 2013 2012 2011

mw. M. Sint

Voorzitter

42

34

30

26

11

dhr. J.J. Nooitgedagt

Vice-voorzitter en secretaris

29

29

29

29

22

n.v.t.
n.v.t.

dhr. C.J. Beuving

Lid

35

33

22

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. L.M.M. Bolsius

Lid

26

26

20

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. T.J.F.M Bovens

Lid

26

26

26

26

20

n.v.t.

mw. P.H.M. Hofsté

Lid

29

29

29

22

n.v.t.

n.v.t.

mw. J. Kriens

Lid

32

30

20

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. J.B. S. Conijn

Lid

26

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. J.C.M. van Rutte

Lid

29

5

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Zeggenschap bij BNG Bank

Commissaris

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Zelfstandig.

Geen bevoegdheden.

Schorsen

Zelfstandig.

Geen bevoegdheden.

Ontslaan

Zelfstandig.

Geen bevoegdheden.

Bezoldigingsbeleid

Voorstel aan AvA.

Stelt bezoldigingsbeleid vast en kan RvC verzoeken om een
voorstel te doen.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging vast binnen het vastgestelde bezoldigingsbeleid. Geen bevoegdheden.

Benoemen

Voordracht aan AvA.

Benoemt, kan voordracht afwijzen en heeft het recht om een
aanbeveling aan RvC voor voordracht te doen.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Geen mogelijkheid tot schorsen.

Ontslaan
commissaris

Verzoek aan Ondernemingskamer doen namens devennootschap. Verzoek aan Ondernemingskamer doen namens de AvA.

Ontslaan gehele RvC

Kan zelf opstappen.

Vertrouwen opzeggen, nadat RvB OR om standpunt heeft
gevraagd; gevolg is onmiddellijk ontslag.

Bezoldiging

Voorstel aan AvA.

Stelt bezoldiging vast en kan RvC verzoeken om een voorstel te
doen.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 44

—
— ←→

BNG Bank | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
BNG Bank had in 2016 een balanstotaal van
€ 154 miljard (2015: € 149,5 miljard) en
behaalde een winst van € 369 miljoen. Het
rendement op eigen vermogen bedroeg
9,9%. De gewijzigde internationale regel­
geving omtrent kapitaalbuffers stelt
zwaardere vermogens- en liquiditeitseisen
aan banken. Per eind 2016 voldeed BNG Bank
aan de verwachte Europese minimumeis van
de zogeheten leverage ratio van 3%. Om op
de verwachte eis in te spelen keerde BNG
Bank over het boekjaar 2016 25% van de
nettowinst als dividend uit (voorheen: 50%).
De staat ontving € 45,5 miljoen aan dividend.
Investeringen
Het verstrekken van kredieten vormt
verreweg de belangrijkste activiteit van BNG
Bank. De kredietportefeuille bedroeg in 2016
€ 87,6 miljard. Voor kredietverlening is geen
instemming van de aandeelhouders nodig.
BNG Bank heeft in 2016 geen investeringen
gedaan waarvoor instemming van de
aandeelhouder nodig was.

Financieel overzicht
2016

(€ mln.)

Totaal activa

2015

2014

2013

2012

2011

154.000 149.511 153.505 131.183 142.228 136.460

Eigen vermogen

3.753

Vreemd vermogen

3.739

3.582

3.430

2.752

1.897

150.247 145.772 149.923 127.753 139.476 134.563
6.126

998

1.258

1.514

2.115

2.327

Winst

369

226

126

283

332

256

Dividend

91

57

32

71

83

64

Inkomsten*

Ontvangen door staat

46

28,5

16

35

41

32

Solvabiliteitsratio

2,4%

2,5%

2,3%

2,6%

1,9%

1,4%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen**

9,9%

6,2%

3,6%

9,2%

14,3%

12,3%

Pay-out ratio

25%

25%

25%

25%

25%

25%

*

Voor de BNG Bank betreft het hier de rentebaten. In de jaarrekening 2015 werden zowel de rentebaten als
de rentelasten op activa en de bijbehorende derivaten van totaal EUR 998 miljoen over 2015 opgenomen
onder de post Rentebaten. In de jaarrekening 2016 zijn over 2015 de rentebaten van alle activa en passiva
van totaal EUR 6.278 miljoen opgenomen onder de post Rentebaten.
De post Rentebaten over 2015 is door deze presentatiewijziging gestegen met EUR 5.280 miljoen.
** Het rendement op eigen vermogen wijkt af van hetgeen daarover in het jaarverslag van BNG Bank is
gerapporteerd vanwege een andere berekeningswijze.

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

186

179

184

186

185

161

Global Reporting Initiative (GRI)

G4

G4

G4

A+

A+

B+

Code Banken

√

√

√

√

√

√

Nederlandse Corporate
Governance Code

√

√

√

√

√

√

Financiële gegevens
15%

€ mln.

divi ren

350
12%

winstsol

300
250

9%

200
6%

150
100

3%

50
0%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

0

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Investeringsdrempels voor de AvA

Deelnemingen onder de loep

Binnenland

Buitenland

Investering

Een bedrag gelijk aan ten minste een
derde gedeelte van het geplaatste
kapitaal met de reserves van de
­vennootschap volgens de balans.

Een bedrag gelijk aan ten minste een
derde gedeelte van het geplaatste
kapitaal met de reserves van de
­vennootschap volgens de balans.

Overname /
participatie

Een bedrag gelijk aan ten minste een
derde gedeelte van het geplaatste
kapitaal met de reserves van de
­vennootschap volgens de balans.

Een bedrag gelijk aan ten minste een
derde gedeelte van het geplaatste
kapitaal met de reserves van de
­vennootschap volgens de balans.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 45

—
— ←→

COVRA
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Centrale Organisatie Voor Radioactief Afval N.V.

Bedrijfssector

Radioactiefafvalmanagement

Vestigingsplaats

Nieuwdorp

Staatsdeelneming sinds

2002

Website

www.covra.nl

Belang staat der Nederlanden

100%

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Totale volume opgeslagen laagen middenradioactief afval (m3)

31.731

31.525

29.612

27.967

25.724

23.444

Totale volume opgeslagen hoog­
radioactief afval (m3)

98,8

98,2

90,8

85,6

73,0

67,9

Aantal bezoekers voorlichtings­
centrum

2.111

2.567

2.540

2.857

2.839

3.365

Stralingsdosis aan de terreingrens

80%

82%

72%

69%

33%

4%

Omgevingsbesmetting

Nihil

Nihil

Nihil

Nihil

Nihil

Nihil

Aantal werknemers (fte)

58,1

55,3

56,3

55,7

54,3

53,3

(% van toegestane limiet)

Opgeslagen
radioactief afval

31.830 m³

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
De Centrale Organisatie Voor Radioactief
Afval (COVRA) is in 1982 opgericht en sinds
2002 volledig in eigendom van de staat.
COVRA geeft uitvoering aan het nationale
radioactief afvalbeleid waarin is bepaald dat

er één centrale organisatie verantwoordelijk
is voor achtereenvolgens overname van het
radioactief afval van producenten, verwer­
king hiervan en opslag onder gecontroleerde
omstandigheden en de voorbereiding van
een geologische eindberging. COVRA slaat
het afval voor ten minste honderd jaar
bovengronds op, waarna het resterende
radioactieve deel wordt ondergebracht in een
eindbergingsfaciliteit in de diepe ondergrond.
Leveranciers van het afval betreffen onder
meer de producent van verrijkt uranium
Urenco, de kerncentrale Borssele (EPZ), de
onderzoeksreactor Petten (ECN/NRG) en
ziekenhuizen. COVRA heeft 61 medewerkers
in dienst.
2016 in vogelvlucht
COVRA is gestart met de voorbereidingen op
uitbreiding van de opslaglocatie voor hoog
radioactief afval en met de bouw van een
extra opslaggebouw voor verarmd uranium
afkomstig van Urenco. Ondanks een positief
bedrijfsresultaat en een positieve kasstroom,
leed COVRA een nettoverlies van € 5,1 miljoen
(2015: € 1,5 miljoen verlies). Dit was voorna­
melijk het gevolg van de lage rendementen
op de middelen die zijn gereserveerd voor de
opslag en eindberging en, welke achterbleven
bij de rendementsdoelstelling.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 46

—
— ←→

COVRA | Verdieping
Juridische status en eigendom
COVRA is een naamloze vennootschap met de staat als 100%
aandeelhouder. De minister van Financiën vervult de aandeelhouders­
rol bij COVRA. De minister van Infrastructuur en Milieu draagt de
verantwoordelijkheid voor nucleaire veiligheid, waaronder aangele­
genheden op het terrein van radioactief afval.
Publiek belang
Radioactieve stoffen worden in diverse toepassingen gebruikt en zijn
niet weg te denken uit de huidige maatschappij. Hierdoor zal altijd
radioactief afval worden geproduceerd, hoewel de hoeveelheid afval
in omvang beperkt is. COVRA draagt als enige partij in Nederland
de langdurige zorg voor radioactief afval en is in essentie verant­
woordelijk voor:
• overname van radioactief afval van de producenten;
• verwerking tot een geconditioneerde vorm van dit afval;
• langdurige opslag onder gecontroleerde omstandigheden;
• het bewaken en controleren van het opgeslagen afval;
• voorbereiden van de eindberging en
• reserveren en beheren van financiële middelen voor
‘langetermijnopslag’ en eindberging.

Strategie
De in 2015 herijkte strategie van COVRA is gericht op het bieden van
blijvende zorg voor het Nederlands radioactief afval om mens en
milieu te beschermen. COVRA opereert als professionele organisatie,
wordt gezien als kenniscentrum op het gebied van tot radioactief afval
en draagt door het inzetten van deze expertise bij aan de vorming van
spelregels omtrent radioactief afval.
Vooruitblik
In 2017 wordt het nieuwe opslaggebouw voor verarmd uranium
(VOG2) opgeleverd. Daarnaast stelt de aandeelhouder naar verwach­
ting in 2017 een vernieuwd beleggingsmandaat vast, waarna COVRA
kan beginnen met de implementatie hiervan. Het Onderzoekspro­
gramma Eindberging Radioactief Afval (OPERA) wordt afgerond en het
vervolgtraject ingericht. COVRA werkt verder aan ontwikkeling en
borging van kennis en kunde in haar organisatie.

Dit publiek belang wordt, naast het publiek aandeelhouderschap,
geborgd door de Kernenergiewet 1963 en de daarop gebaseerde
besluiten.
Buitenlandse activiteiten
COVRA heeft zelf geen activiteiten in het buitenland. Wel werkt
COVRA in internationaal verband samen om evaringen uit te wisselen.
Ook draagt COVRA bij aan de ontwikkeling en implementatie van
radioactief afvalbeleid in andere landen.

Vestigingsplaats COVRA

Nieuwdorp

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 47

—
— ←→

COVRA | Governance
Corporate governance
COVRA is ingericht volgens het verlicht structuurregime.
Raad van bestuur
COVRA heeft één directeur: de heer J. Boelen.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

dhr. J. Boelen

Vast

directeur

Variabel

169

Pensioen

0

Totaal 2016
(vast plus variabel)

28

169

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011
156

147

25

n.v.t.

n.v.t.

Raad van commissarissen
De RvC bestaat uit vier leden, allen man. In 2016 is de heer T.H.J.J. van
der Hagen herbenoemd. Bij het benoemen van nieuwe leden wordt
gestreefd naar een meer evenwichtige participatie van mannen en
vrouwen. In 2016 is nieuw beloningsbeleid vastgesteld dat in lijn ligt
met het beleidskader dat het ministerie van Financiën hiervoor
hanteert.

raad van commissarissen
Vergoeding 2016

2015 2014 2013 2012 2011

(€ duiz.)

Functie

dhr. J.J. Verwer

Voorzitter

21

21

21

21

21

14

dhr. P.L.B.A. van Geel

Lid

16

16

16

16

14

6

dhr. T.H.J.J. van der Hagen

Lid

16

16

16

16

7

n.v.t.

dhr. J. Lintjer

Lid

16

16

16

16

14

11

Zeggenschap bij COVRA

Commissaris

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Voordracht aan AvA.

Benoemt of wijst voordracht af; na 2 maal afwijzen voordracht, is
AvA vrij in benoeming.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Kan bestuurder schorsen na raadplegen RvC.

Ontslaan

Voorstel aan AvA.

Ontslaat als gevolg van niet bindend voorstel van RvC of op eigen
initiatief na raadplegen RvC.

Bezoldigingsbeleid

Voorstel aan AvA, plus adviesrecht aan AvA.

Stelt bezoldigingsbeleid vast op voorstel van RvC en kan RvC
verzoeken om een voorstel te doen. Indien RvC niet binnen drie
maanden na ontvangst van een dergelijk verzoek een voorstel
heeft gedaan of indien de AvA het voorstel afwijst, dan is de AvA
vrij tot het vaststellen van een bezoldigingsbeleid nadat deze de
RvC hierover om advies hebben gevraagd.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging vast nadat AvA 14 dagen van tevoren
geïnformeerd is over de hoogte van de bezoldiging.

AvA wordt 14 dagen voorafgaand aan vaststelling geïnformeerd
over de hoogte van de bezoldiging.

Benoemen

Bindende voordracht aan AvA na aanbevelingsrecht
Aandeelhouders en Ondernemingsraad.

Benoemt of wijst voordracht af; na 2 maal afwijzen voordracht, is
AvA vrij in benoeming.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Ontslaan
commissaris

Verzoek aan Ondernemingskamer doen namens de
vennootschap, RvC of Ondernemingsraad.

Ontslaan gehele RvC

Bezoldiging

Deelnemingen onder de loep

Verzoek aan Ondernemingskamer doen namens de AvA.
AvA kan bij met redenen omkleed besluit vertrouwen opzeggen in
RvC. Voormeld besluit wordt niet genomen dan nadat de directie
de OR van het voorstel voor het besluit en de gronden daartoe in
kennis heeft gesteld.

Voorstel aan AvA, plus adviesrecht aan AvA.

Stelt bezoldiging vast en kan RvC verzoeken om een voorstel te
doen. Indien RvC niet binnen drie maanden na ontvangst van
een dergelijk verzoek een voorstel heeft gedaan of indien de AvA
het voorstel afwijst, dan is de AvA vrij tot het vaststellen van een
bezoldigingsbeleid nadat deze de RvC hierover om advies hebben
gevraagd.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 48

—
— ←→

COVRA | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
Kenmerkend voor de balans van COVRA
zijn de voorzieningen ter dekking van de
toekomstige kosten van de opslag en
de eindberging van het radioactief afval
(rond 2130). COVRA indexeert de voorzienin­
gen met 4,3% (2,3% reëel doelrendement
+ 2% inflatie) per jaar. De middelen groeien
op twee manieren. Door de vergoeding die
aanbieders van afval aan COVRA betalen voor
het gehele traject van behandeling, opslag en
de eventuele eindberging en daarnaast door
het realiseren van rendement op de reeds
gespaarde middelen. In 2016 heeft COVRA
het doelrendement op de middelen voor
langetermijnopslag en eindberging wederom
niet gehaald door de lage rentestand. De
­aangroei van deze middelen blijft hierdoor
al enige jaren achter bij de aangroei van de
voorzieningen. Dit resulteert in een negatief
‘renteresultaat’. COVRA heeft hierdoor een
nettoverlies geleden van € 5,1 miljoen
(2015: € 1,5 miljoen negatief), ondanks een
positief bedrijfsresultaat van € 3,6 miljoen
(2015: € 5,2 miljoen). Het in 2016 geleden
verlies komt ten laste van de algemene
reserve van COVRA. Over het achterblijvende
rendement op de gereserveerde middelen en
het voornemen het beleggingsmandaat te
verruimen is de Tweede Kamer schriftelijk
geïnformeerd2. COVRA werkt dit mandaat uit
en legt dit voor aan de aandeelhouder.
Investeringen
In 2016 heeft COVRA geen investeringen
gedaan die ter goedkeuring dienden te
worden voorgelegd aan de aandeelhouder.
De investeringen rondom de uitbreiding van
opslagruimte voor radioactief afval, zijn voor
rekening en risico van de aanbieders van
het afval.

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014

2013

2012

2011

242

227

199

190

181

189

Totaal activa
Eigen vermogen

-1

4

5

7

10

11

Vreemd vermogen*

243

223

194

183

171

179
27

Inkomsten

26

45

17

18

18

Winst

-5

-2

-2

-3

-1

0

Dividend

0

0

0

0

0

0

Ontvangen door staat

0

0

0

0

0

0

Solvabiliteitsratio

-0,4%

1,7%

2,7%

3,7%

5,5%

5,6%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen

–**

-32,1%

-24,2%

-34,4%

-6,8%

2,2%

Pay-out ratio

0%

0%

0%

0%

0%

0%

* Hoofdzakelijk voorzieningen opslag en eindberging.
** Omdat het eigen vermogen ultimo 2016 licht negatief was, is het rendement op gemiddeld eigen vermogen
niet opgenomen. Voor een duiding van het rendement van COVRA wordt verwezen naar paragraaf 6.3.

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

178

117

142

158

155

106

Global Reporting Initiative (GRI)

Core

C+

C+

C+

C+

C+

Financiële gegevens
10%

€ mln.

ren

0

0%

so

-1
-10%

-2
-3

-20%

-4
-30%
-40%

-5
2011

2012

2013

2014

2015

2016

-6

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA
Binnenland

Buitenland

(Des)investering

€ 5 mln.

€ 1 mln.

Overname / participatie

€ 1 mln.

€ 1 mln.

2 Tweede Kamer, vergaderjaar 2015-2016, 25422,
nrs. 142 en 153.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 49

—
— ←→

FMO
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Nederlandse Financierings-Maatschappij Voor
Ontwikkelingslanden N.V.

Bedrijfssector

Financiële dienstverlening

Vestigingsplaats

Den Haag

Staatsdeelneming sinds

1970

Website

www.fmo.nl

Belang staat der Nederlanden

51%

alleen om projecten die marktpartijen onder
identieke condities niet zouden financieren
en die voldoen aan FMO’s standaarden op
het gebied van sociale omstandigheden,
milieu en ‘good governance’. FMO had in
2016 gemiddeld 404 fte in dienst.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011
29%

BIS Solvency ratio

24%

24%

21%

28%

29%

Equityportefeuille (€ mln.)

1.828

1.500

1.149

962

914

795

Leningportefeuille private partijen

4.527

4.307

3.860

2.981

2.817

2.585

404

372

362

342

306

283

(€ mln.)

Aantal werknemers (fte)

Investeringen
in meer dan

85 landen

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
De Financierings-Maatschappij voor
Ontwikkelingslanden N.V. (FMO) is in 1970
opgericht om duurzame economische groei
in ontwikkelingslanden te bevorderen. Dat
doet FMO door het verschaffen van eigen
vermogen of leningen voor rendabele
projecten in voornamelijk de financiële,
energie- en agrarische sector. Het gaat

2016 in vogelvlucht
De financiële cijfers over 2016 waren over het
algemeen goed. FMO realiseerde de hoogste
winst ooit, hoewel dit deels kwam door het
vrijvallen van een voorziening. Tegelijkertijd is
een aantal voor 2016 verwachte verkopen van
participaties doorgeschoven naar 2017. De
ontwikkelingsdoelstellingen, het verdubbelen
van de ontwikkelingsimpact en het halveren
van de ecologische voetafdruk in 2020,
bleven enigszins achter. Dit komt met name
doordat er in 2016 minder geïnvesteerd is in
projecten voor hernieuwbare energie. In 2016
heeft FMO samen met Rabobank en Norfund
het nieuwe financieringsplatform Arise
opgezet en EU funding voor het ElectriFi
fonds weten aan te trekken. Daarnaast heeft
de moord op de activiste Berta Caceres, die
onder andere protesteerde tegen een mede
door FMO gefinancierd project (Agua Zarca),
veel impact gehad. FMO is bezig om zich op
een verantwoorde wijze terug te trekken uit
dit project. Dit gebeurt in nauw overleg met
onder meer de lokale bevolking.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 50

—
— ←→

FMO | Verdieping
Juridische status en eigendom
FMO is een naamloze vennootschap waarvan de staat 51% van de
stemgerechtigde aandelen houdt. De overige 49% van de aandelen
is grotendeels in handen van ABN AMRO Bank, ING Bank, Rabobank,
Triodos Bank en Regiobank. FMO heeft een volledige banklicentie
en valt onder toezicht van DNB. Daarnaast heeft FMO te maken met
het ministerie van Buitenlandse Zaken als beleidsministerie voor
ontwikkelingssamenwerking.
Publiek belang
Het publiek belang van FMO betreft het bevorderen van duurzame
economische groei in ontwikkelingslanden. Het verminderen van
armoede door middel van het versterken van de private sector in deze
landen is een afgeleide van dit publiek belang. Het uitgangspunt van
FMO is dat de activiteiten additioneel zijn: FMO verleent financiële
diensten voor zover de markt daar niet of in onvoldoende mate en
niet op redelijke voorwaarden in voorziet. Daarnaast maximaliseert en
katalyseert FMO de stroom van financieringen door andere partijen.
FMO stelt daarbij voorwaarden op het punt van ‘goed bestuur’ aan het
beschikbaar stellen van financiering. Door de staatsgarantie kan de
bank relatief goedkoop kapitaal aantrekken. Het publiek belang wordt
naast het staatsaandeelhouderschap geborgd door de overeenkomst
tussen de staat en FMO van 16 november 1998. Hierin zijn onder
andere de beleidsuitgangspunten van de ontwikkelingsbank
opgenomen.
Buitenlandse activiteiten
FMO investeert vanuit haar doelstelling uitsluitend in het buitenland.
De onderneming houdt participaties in en verschaft leningen aan
ondernemingen in ontwikkelingslanden. De risico’s die FMO hierbij
loopt zijn inherent aan het bedrijfsmodel. FMO doet in de beoorde­
lingsfase van een project uitgebreid klantonderzoek, waarbij FMO
onder meer kijkt naar de effecten op sociale omstandigheden, het
milieu en de governance. Het voornaamste risico is dat een klant niet
langer in staat is om aan zijn verplichtingen te voldoen, bijvoorbeeld
als gevolg van een verslechterende financiële situatie, gewijzigde
regelgeving en/of politieke instabiliteit. Deze risico’s zijn ingeprijsd in
de rente die FMO op leningen vraagt.
Veel Nederlandse bedrijven zijn al actief in ontwikkelingslanden en
creëren door hun ondernemerschap duurzame ontwikkelingsimpact.
Toch kunnen Nederlandse bedrijven nog beter worden ondersteund
om competitief te blijven in opkomende markten. Met haar uitge­
breide ervaring en netwerk in opkomende landen en haar financiële
slagkracht en expertise, is FMO goed gepositioneerd om Nederlandse
bedrijven in opkomende markten bij te staan. FMO investeert daar
samen met het Nederlands midden- en grootbedrijf met behulp van
kapitaal en leningen. FMO biedt ook exportfinanciering aan, zolang
ze additioneel blijft aan de commerciële banken. Tevens ontwikkelt
FMO samen met de Nederlandse overheid en bedrijven financierbare
projecten in het domein van voedselzekerheid en klimaatadaptatie.
Daarmee wil de ontwikkelingsbank lokale ontwikkelingsimpact
combineren met nieuwe zakelijke kansen voor Nederlandse bedrijven.
FMO kijkt momenteel hoe deze activiteiten eventueel ondergebracht
kunnen worden in een joint venture met het nog op te richten
Invest-NL, om zo de slagkracht nog verder te vergroten.

Deelnemingen onder de loep

Strategie
In 2012 heeft FMO een nieuwe strategie vastgesteld voor de periode
2013-2016. FMO’s doel is om in 2020 haar ontwikkelingsimpact te
verdubbelen en haar ecologische voetafdruk te halveren. FMO richt
zich primair op de financiële, energie- en agrarische sector in
ontwikkelingslanden. In de strategie stelt FMO zich ten doel om
35% van de investeringen te laten plaatsvinden in de 55 armste
ontwikkelingslanden uit zowel de lijst van de Low Income Countries
als de lijst van Low to Middle Income Countries. Deze strategie wordt
momenteel herzien, waarbij de focus in ieder geval blijft liggen op
de eerdergenoemde sectoren. FMO verwacht de herziening van de
strategie medio 2017 af te ronden en bespreekt deze met de staat als
aandeelhouder.
Vooruitblik
Vooruitkijkend naar 2017 verwacht FMO een volatiele markt. Dit
vereist dat FMO voorzichtig is met het beheer van haar balans en in
het bijzonder met het kredietrisico van de opkomende markten in de
portefeuille. Voor FMO is het van belang om te voldoen aan de regels
voor kapitaalvereisten en financiële verslaglegging. Op dit terrein
wordt nieuwe regelgeving verwacht. FMO neemt hier maatregelen
voor, zodat de financiële duurzaamheid van FMO gewaarborgd blijft.

FMO investeringen in verschillende regio’s van de wereld

Regio
ongerelateerd

€ 0,6 mld
Den Haag

€ 1,2 mld
€ 2,1 mld

Midden Amerika
en
de Cariben

€ 2,1 mld

€ 2,7 mld

Oost Europa
en
Centraal Azië
Afrika

Azië

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 51

—
— ←→

FMO | Governance
Corporate governance
De vennootschap is ingericht volgens het structuurregime.
Raad van bestuur
De RvB bestaat per 31 december 2016 uit twee leden, de heer
J. Rigterink (CEO) en mevrouw L.G. Broekhuizen (CIO). De heer
N.D. Kleiterp is per 1 oktober 2016 teruggetreden als CEO,

waarna de CRFO is doorgeschoven naar de CEO positie. De vacature
voor CRFO is momenteel vacant. In 2016 is het nieuwe beloningsbeleid
vastgesteld.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

Vast

Variabel Overig Pensioen**

dhr. J. Rigterink

CRFO*

237

0

42

mw. L.G. Broekhuizen

CIO

243

0

dhr. N.D. Kleiterp (tot 1 oktober 2016)

CEO*

303

0

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011

63

237

241

227

227

227

241

20

57

243

241

227

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

32

104

303

300

297

297

297

316

* Sinds 1 oktober 2016 is dhr. Kleijterp teruggetreden als CEO. Per 1 oktober is hij opgevolgd door dhr. Rigterink.
** Dit is inclusief de toelage voor pensioenopbouw boven de aftoppingsgrens.

Raad van commissarissen
De RvC bestaat op dit moment uit vijf leden, onder wie twee
vrouwen. De heer A. Bruggink en mevrouw A.M. Jongerius zijn in 2016
terug­getreden als commissaris en mevrouw T. Menssen en de heer

D.J. van den Berg zijn als commissaris benoemd. Er zijn momenteel
twee vacatures.

raad van commissarissen
Vergoeding 2016

Functie

(€ duiz.)

2015 2013 2013 2012 2011

dhr. J.M.G. Frijns

Voorzitter

26

28

28

28

28

25

dhr. P. Vellinga

Vice-voorzitter

19

20

18

18

18

18

dhr. A. Bruggink

Lid

8

19

19

18

19

19

mw. A.M. Jongerius

Lid

8

19

19

19

18

17

mw. A.E.J.M. Schaapveld

Lid

19

18

18

18

11

n.v.t.

mw. T. Menssen

Lid

11

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. D.J. van den Berg

Lid

5

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Zeggenschap bij FMO
Wat?

Bestuur

Benoemen

RvC

AvA

RvC benoemt. Legt benoeming ter kennisgeving voor aan AvA.

Neemt kennis van benoeming.

Schorsen

RvC heeft te allen tijde bevoegdheid tot schorsing bestuurder
onder opgave van redenen.

Ontslaan

RvC heeft te allen tijde bevoegdheid tot ontslag bestuurder onder
opgave van redenen.

AvA wordt gehoord vooraf aan voorgenomen ontslag.

Bezoldigingsbeleid

RvC doet voorstel aan AvA.

Stelt bezoldigingsbeleid vast op voorstel van RvC.

Bezoldiging

RvC doet voordracht bezoldiging zoals is vastgelegd in bezoldi­
gingsbeleid aan AvA.

AvA stelt bezoldigingsbeleid vast waarin een beloningsplafond
voor de CEO is opgenomen.

Op voordracht RvC door AvA.

Benoemt en heeft het recht om een aanbeveling aan RvC voor
voordracht te doen. De AvA kan met volstrekte meerderheid van
de uitgebrachte stemmen vertegenwoordigend tenminste ¹⁄₃ van
het geplaatste kapitaal de voordracht afwijzen.

Benoemen

Commissaris

Wie?

Schorsen

RvC kan zelfstandig en direct schorsen. De schorsing vervalt van
rechtswege indien de RvC niet binnen een maand na schorsing een
verzoek tot ontslag aan de Ondernemingskamer heeft ingediend.

Ontslaan commis­
saris

Verzoek aan Ondernemingskamer tot ontslag commissaris kan
worden ingediend ingediend door de vennootschap te dezen ver­
tegenwoordigd door de RvC, alsmede door een vertegenwoordiger
van de AvA of een van de Ondernemingsraad.

Ontslaan gehele RvC

Bezoldiging

Deelnemingen onder de loep

De AvA kan bij volstrekte meerderheid van de uitgebrachte
stemmen, verrtegenwoordigend ten minste ¹⁄₃ van het geplaats­
te kapitaal, het vertrouwen in de RvC opzeggen. Besluit AvA na
raadpleging OR; gevolg onmiddellijk ontslag.
Voorstel aan AvA.

Stelt bezoldiging RvC vast.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 52

—
— ←→

FMO | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
Van 1999 tot en met 2005 heeft de staat in
totaal € 658 miljoen kapitaal in FMO gestort.
Hiermee heeft de staat meer dan 90% van
FMO’s gestorte eigen vermogen verschaft.
Inmiddels is het eigen vermogen door
winstinhouding gegroeid tot ongeveer
€ 2,8 miljard. FMO realiseerde in 2016 een
nettowinst van € 176 miljoen (2015: € 174
miljoen). Het rendement op eigen vermogen
in 2016 was 6,7%, waarmee wordt voldaan
aan het vastgestelde normrendement voor
FMO. De staat als aandeelhouder ontving
over 2016 € 3,4 miljoen aan dividend. De
kredietwaardigheid is in 2016 gelijk gebleven:
AAA.
Investeringen
FMO heeft in 2016 geen investeringen ter
goedkeuring aan de aandeelhouder
voorgelegd. FMO heeft een zeer gespreide
investeringsportefeuille, waardoor investe­
ringen en financiering boven de investerings­
drempel van € 360 miljoen per project
uitzonderlijk zijn. De grote spreiding in de
portefeuille verkleint het risico van de
portefeuille.
In 2016 heeft FMO in totaal voor € 1,6 miljard
aan nieuwe investeringen gedaan. Daarnaast
heeft FMO voor rekening van de overheids­
fondsen van Buitenlandse Zaken € 118
miljoen geïnvesteerd (2015: € 184 miljoen).
Met de bijdrage van FMO zijn volgens FMO
812.000 banen ondersteund en is 500.000
ton CO2-uitstoot voorkomen. De totale
investeringsportefeuille was eind 2016
€ 9,8 miljard, waarvan € 1,2 miljard voor
rekening van de overheidsfondsen.

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014

2013

2012

2011

Totaal activa

8.553

8.421

7.088

6.184

5.564

5.059

Eigen vermogen

2.774

2.511

2.138

1.963

1.815

1.665

Vreemd vermogen

5.779

5.910

4.950

4.221

3.749

3.394

Inkomsten

300

320

260

254

271

238

Winst

176

174

124

133

145

93

Dividend

7

6

5

5

7

2

Ontvangen door staat

3

3

2

3

3

1

Solvabiliteitsratio

32,4%

29,8%

30,2%

31,7%

32,6%

32,9%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen

6,7%

7,5%

6,1%

7,1%

8,4%

5,9%

4%

4%

4%

4%

5%

2%

Pay-out ratio

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

187

146

143

170

175

152

Global Reporting Initiative (GRI)*

G4

G4

n.v.t.

B+

B+

B+

Code Banken

√

√

√

√

√

√

* FMO bevindt zich in een transitiefase voor wat betreft de reporting methodologien.

Financiële gegevens
35%

€ mln.

ren

30%

sol

150

25%
20%

100
15%
10%

50

5%
0%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

0

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Investeringsdrempels voor de AvA
Buitenland**
(Des)investering

€ 360 mln.

Deelneming (nemen van, vergroten, verminderen)

€ 360 mln.

Andere rechtshandelingen die het in het Directiereglement vermelde
bedrag of belang voor de vennootschap te boven gaan.

€ 360 mln.

** Gezien het karakter van FMO investeert FMO alleen in het buitenland.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 53

—
— ←→

Gasunie
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

N.V. Nederlandse Gasunie

Bedrijfssector

Energie

Vestigingsplaats

Groningen

Staatsdeelneming sinds

1963

Website

www.gasunie.nl

Belang staat der Nederlanden

100%

Nederland. De activiteiten van Gasunie in
Europa dragen hier aan bij. Gasunie beschikt
over ongeveer 15.500 km aan gasleidingen,
waarvan circa 12.000 km in Nederland en
3.500 km in Duitsland. Tevens is Gasunie
actief in gasopslag en LNG-infrastructuur.
Gasunie had eind 2016 1.771 fte in dienst.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Getransporteerd volume in
­
Nederland (mld. m3)

99

95

100

116

105

102

Getransporteerd volume in
­Duitsland (mld. m3)

27

25

26

24

24

25

Investeringen materiële vaste
activa (€ mln.)

294

357

507

678

501

681

1.771

1.748

1.704

1.664

1.685

1.683

Aantal werknemers (fte)

Getransporteerd gas

126 mld m³

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
N.V. Nederlandse Gasunie (Gasunie) is in 1963
opgericht. Gasunie is een gasinfrastructuur­
bedrijf met als kernactiviteiten de exploitatie
en het beheer van gasinfrastructuur in

2016 in vogelvlucht
In 2016 is ruim 5% meer gas door het netwerk
van Gasunie getransporteerd ten opzichte
van 2015. Door de productiebeperking van
het Groningenveld is de Nederlandse
gasimport toegenomen. Dit gas wordt
vermengd met stikstof om dezelfde
gaskwaliteit als het gas uit het Groningenveld
te leveren. Het nieuwe methodebesluit van
toezichthouder ACM voor dochteronder­
neming Gasunie Transport Services (GTS) per
2017 had een bijzondere waardevermindering
van € 450 miljoen in 2016 tot gevolg. De
overige activiteiten van Gasunie zorgden
ervoor dat ondanks deze afwaardering
Gasunie toch een dividend heeft kunnen
uitkeren aan de aandeelhouder over de
resultaten van 2016.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 54

—
— ←→

Gasunie | Verdieping
Juridische status en eigendom
Gasunie is een naamloze vennootschap, waarvan de staat 100% van
de stemgerechtigde aandelen houdt. De wettelijke taken aangaande
het onafhankelijk beheer van het Nederlandse gastransportnet
worden uitgevoerd door de 100% dochteronderneming GTS. Gasunie
Deutschland GmbH & Co. KG is verantwoordelijk voor het NoordDuitse netwerk. De minister van Economische Zaken is verantwoorde­
lijk voor het energiebeleid in Nederland.
Publiek belang
Het publiek belang van Gasunie bestaat uit het borgen van de
zekerheid van transport en de leveringszekerheid, waarbij efficiency,
veiligheid van de gasinfrastructuur en duurzaamheid de belangrijkste
randvoorwaarden zijn. Specifiek voor Gasunie-dochter GTS, als
beheerder van het landelijk gastransportnet, gelden de volgende
publieke belangen:
• garanderen van continuïteit en kwaliteit van het gastransportnet
en aanverwante taken;
• op doelmatige wijze investeren in voldoende transportcapaciteit
om te voorzien in de totale marktbehoefte, waaronder b
­ evordering
van inname uit kleine velden;
• non-discriminatoire toegang tot het gastransportnet;
• doelmatig beheer van het gastransportnet; en
• veiligheid van het gastransportnet en installaties die gas
­verbruiken, waarbij het milieu zoveel mogelijk wordt ontzien.

Strategie
In 2016 heeft Gasunie een nieuwe strategie vastgesteld, na overleg
met de aandeelhouder hierover. Gasunie heeft als doel om een veilige,
betrouwbare, betaalbare en duurzame energievoorziening mogelijk
te maken. Gasunie stuurt daarbij op drie strategische pijlers:
• het optimaliseren van de gasinfrastructuur in het kerngebied
• bijdragen aan een efficiënte gasinfrastructuur en diensten voor
een goed functionerende Europese aardgas- en LNG-markten
• het versnellen van de transitie naar een CO2-neutrale energie­
voorziening
Vooruitblik
Door het methodebesluit dat de ACM in 2017 heeft genomen, dalen
de tarieven die GTS in rekening mag brengen in 2017. Hierdoor daalt
het bedrijfsresultaat uit de reguliere activiteiten ten opzichte van 2016.
Voor Gasunie Deutschland wordt in 2017 een nieuw methodebesluit
genomen. In het Operational Excellence programma stuurt Gasunie
de komende jaren op een kostenbesparing van 3% per jaar door
effectiviteit en efficiency te verbeteren. De veranderende rol van
aardgas in de toekomstige energievoorziening zal ook een impact
hebben op Gasunie. Daarom is Gasunie actief aan het bekijken hoe zij
kan bijgedragen aan het versnellen van de energietransitie en welke
rol Gasunie en gas in de toekomstige energievoorziening spelen.

Dit publiek belang wordt naast het publieke aandeelhouderschap en
het toezicht door de ACM geborgd door: de Gaswet, het Besluit
milieutaak gasbedrijven Gaswet, het Besluit stimulering duurzame
energieproductie en het Besluit leveringszekerheid Gaswet.
Buitenlandse activiteiten
Gasunie bezit een netwerk in Noord-Duitsland en belangen in een
aantal internationale (onderzeese) pijpleidingen, zoals Nord Stream
(een leiding onder de Baltische Zee). De buitenlandse activiteiten
zorgen onder andere voor consolidatie van activiteiten en dragen bij
aan een effectieve en efficiënte Europese gasinfrastructuur. De totale
waarde van de buitenlandse activa was eind 2016 ongeveer € 2,2
miljard. Van de totale omzet van Gasunie was 15% (€ 235 miljoen)
afkomstig van de gereguleerde activiteiten in het buitenland. De
voornaamste risico’s van de buitenlandse activiteiten betreffen
regulering en de vraag naar transportcapaciteit.

Deelnemingen onder de loep

Gasnetwerk van Gasunie in Nederland

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 55

—
— ←→

Gasunie | Governance
Corporate governance
Gasunie is ingericht volgens het verlicht structuurregime.
Raad van bestuur
De raad van bestuur is in 2016 uitgebreid met twee niet-statutaire
bestuursleden. Daarmee bestaat de Raad van Bestuur uit een CEO en
CFO als statutaire bestuursleden en de Algemeen Directeur Participati­

ons en de Algemeen Directeur GTS als niet-statutaire bestuursleden.
Per 1 april 2017 is laatstgenoemde vertrokken, waarmee een vacature
is ontstaan. Het beloningsbeleid voor de RvB wordt in 2017 herijkt.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

Vast

Variabel

Pensioen

Totaal 2016
(vast plus variabel)

dhr. J.J. Fennema

CEO

301

48

64

350

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011
346

340

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. I.M. Oudejans

CFO

278

45

59

323

319

314

324

79

n.v.t.

mw. A.J. Krist (vanaf 1 mei 2016)*

Directeur GTS

161

26

34

187

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. U. Vermeulen (vanaf 1 mei 2016)*

Directeur P&BD

161

26

34

187

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

*

Variabele beloning betreft de variabele beloning voor de periode van zitting in de Raad van Bestuur.

Raad van commissarissen.
De RvC bestaat uit zes leden, van wie twee vrouwelijke leden. De heer
W.I.A.H. Schoeber is in 2016 herbenoemd voor een tweede termijn
van vier jaar. Begin 2017 zijn mevrouw M.M. Jonk en mevrouw
M.J. Poots-Bijl herbenoemd voor een nieuwe termijn van vier jaar.

raad van commissarissen
(€ duiz.)

Functie

dhr. R. de Jong

Voorzitter

Vergoeding 2016
33

2015 2014 2013 2012 2011
32

37

43

15

n.v.t.

dhr. D.J. van den Berg

Vice-voorzitter

26

26

5

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. M.M. Jonk

Lid

23

22

22

6

n.v.t.

n.v.t.

mw. M.J. Poots-Bijl

Lid

27

27

27

29

29

9

dhr. W.J.A.H. Schoeber

Lid

26

25

25

6

n.v.t.

n.v.t.

dhr. J.P.H.J. Vermeire

Lid

26

25

22

30

30

30

Zeggenschap bij Gasunie
Wat?
RvC

AvA

Voordracht aan AvA.

Benoemt de RvB op niet-bindende voordracht van de RvC. Na twee maal
afwijzen voordracht, is AvA vrij in benoeming.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Kan bestuurder schorsen, maar pas na raadplegen RvC.

Ontslaan

Niet-bindend voorstel aan AvA.

Ontslaat als gevolg van niet bindend voorstel van RvC of op eigen initiatief na
raadplegen RvC.

Bezoldigingsbeleid

Voorstel aan AvA. Indien AvA zelfstandig overgaat Stelt bezoldigingsbeleid vast na voorstel van de RvC. De AvA kan de RvC
tot het vaststellen van een bezoldigingsbeleid, dan verzoeken om een voorstel te doen. Indien RvC niet binnen drie maanden
heeft de RvC een adviesrecht.
na ontvangst van een dergelijk verzoek een voorstel heeft gedaan of indien
de AvA het voorstel afwijst, dan is de AvA vrij tot het vaststellen van een
bezoldigingsbeleid nadat deze de RvC hierover om advies hebben gevraagd.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging vast nadat AvA 14 dagen van
te voren geïnformeerd is over de hoogte van de
bezoldiging.

AvA wordt 14 dagen voor vaststellen van de bezoldiging geïnformeerd door RvC.

Benoemen

Voordracht aan de AvA.

Benoemt en heeft het recht om een aanbeveling aan RvC voor voordracht te
doen. Daarbij is een derde van de RvC op aanbeveling van de OR, tenzij de RvC
bezwaar maakt tegen de door de OR aanbevolen persoon.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Geen mogelijkheid tot schorsen.

Ontslaan
commissaris

Verzoek aan Ondernemingskamer doen namens
Verzoek aan Ondernemingskamer doen namens de AvA.
de vennootschap (vertegenwoordigd door de RvC).

Ontslaan gehele RvC

Geen mogelijkheid tot ontslaan (kan alleen zelf
opstappen).

Bezoldiging

Voorstel aan AvA. Indien AvA zelfstandig overgaat Kent bezoldiging toe aan. De AvA kan de RvC verzoeken om een voorstel te
tot het vaststellen van een bezoldigingsbeleid, dan doen. Indien RvC niet binnen drie maanden na ontvangst van een dergelijk
heeft de RvC een adviesrecht.
verzoek een voorstel heeft gedaan of indien de AvA het voorstel afwijst, dan
is de AvA vrij tot het vaststellen van een bezoldigingsbeleid nadat deze de RvC
hierover om advies hebben gevraagd.

Bestuur

Benoemen

Commissaris

Wie?

Deelnemingen onder de loep

OR om standpunt vragen en daarna vertrouwen opzeggen op een AvA;
gevolg onmiddellijk ontslag.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 56

—
— ←→

Gasunie | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
De totale activa van Gasunie bedroegen
€ 10,3 miljard per eind 2016 (2015: € 10,4
miljard). Gasunie realiseerde in 2016 een
omzet van ruim € 1,5 miljard (2015: € 1,6
miljard) en een winst van € 183 miljoen
(2015: € 553 miljoen). Van die winst is € 110
miljoen (60% van de winst) als dividend aan
de aandeelhouder uitgekeerd. Het rendement
op het gemiddeld eigen vermogen bedroeg
3,2%. Ten opzichte van 2015 is de krediet­
waardigheid van Gasunie gelijk gebleven:
AA- (Standard & Poor’s) en A2 (Moody’s).
Investeringen
De investeringen van Gasunie in 2016 bedroe­
gen in totaal € 350 miljoen (2015: € 356
miljoen). Deze bestonden voornamelijk uit
reguliere onderhoudsinvesteringen in de
netten van Gasunie en de uitvoering van
uitbreidingsinvesteringen die in eerdere jaren
zijn goedgekeurd. Er is in 2016 één investe­
ringsvoorstel voorgelegd aan de aandeel­
houder, dat is goedgekeurd. Dit betrof de
uitbreiding van het aandeel van Gasunie
Deutschland (van 30% naar 50%) in de
NETRA-pijplijn, één van de grootste pijplijnen
in Duitsland.

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014

2013

2012

2011

Totaal activa

10.271

10.362

10.299

10.188

11.073

10.109

Eigen vermogen

5.602

5.718

5.505

5.214

4.857

4.437

Vreemd vermogen

4.669

4.644

4.794

4.974

6.216

5.672

Inkomsten

1.548

1.631

1.651

1.464

1.506

1.726

Winst

183

553

603

464

359

-602

Dividend

110

332

362

325

215

0

Ontvangen door staat

110

332

362

325

215

0

Solvabiliteitsratio

54,5%

55,2%

53,5%

51,2%

43,9%

43,9%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen

3,2%

9,9%

11,3%

9,2%

7,7%

-12,4%

Pay-out ratio

60%

60%

60%

70%

60%

0%

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

192

181

161

156

164

157

Global Reporting Initiative (GRI)

G4

G4

C

C

C

C

Financiële gegevens
60%

€ mln.

40%

400

30%

200

20%

sol

0

10%

-200

0%

-400

-10%
-20%

ren

600

50%

2011

2012

2013

2014

:2015

2016

-600

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA

Deelnemingen onder de loep

Nederland

Duitsland

Overig buitenland

(Des)investering

€ 100 mln.

€ 100 mln.
(wettelijk verplicht en
gereguleerd)
€ 50 mln. (overig)

€ 50 mln.

Overname / participatie

€ 50 mln.

€ 25 mln.

€ 25 mln.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 57

—
— ←→

Havenbedrijf Rotterdam
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Havenbedrijf Rotterdam N.V.

Bedrijfssector

Infrastructuur

Vestigingsplaats

Rotterdam

Staatsdeelneming sinds

2007

Website

www.portofrotterdam.com

Belang staat der Nederlanden

29,2%

Beschrijving
Het Havenbedrijf Rotterdam is beheerder,
exploitant en ontwikkelaar van het Rotter­
damse haven- en industriegebied. Via
langlopende contracten verhuurt Haven­
bedrijf Rotterdam haventerreinen aan met
name op- en overslagbedrijven en (petro-)
chemische ondernemingen. De belangrijkste
inkomsten zijn huurinkomsten en haven­
gelden. Het Havenbedrijf Rotterdam had eind
2016 in totaal 1.130 medewerkers in dienst.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
Overslag (mln. metric tons)

2016

2015

2014

2013

2012

2011

461

466

445

440

442

435

Aantal bezoeken zeeschepen

29.022

29.122

29.027

29.448

32.057

33.681

Marktaandeel in
Hamburg-Le Havre range

38%

38%

37%

38%

38%

37%

Aantal werknemers (fte)

1.130

1.113

1.128

1.118

1.149

1.210

29.022

bezoeken
van zeeschepen

Deelnemingen onder de loep

2016 in vogelvlucht
De overslag van goederen in de Rotterdamse
haven is in 2016 met 1,1% afgenomen, met
name door afnemende droge bulk overslag
(kolen en ijzererts). De overslag van ruwe olie
en minerale olieproducten was in 2016 vrijwel
gelijk aan 2015. De overslag van containers
groeide in 2016 licht. Het marktaandeel in
de zogenaamde Hamburg-Le Havre range
(een serie havens van de haven van Hamburg
in Duitsland tot de haven van Le Havre in
Frankrijk, waaronder de Haven van Antwer­
pen daalde licht naar 37,6% (38% in 2015). De
omzet bleef met € 675 miljoen vrijwel stabiel,
terwijl de winst steeg naar € 222,2 miljoen.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 58

—
— ←→

Havenbedrijf Rotterdam | Verdieping
Juridische status en eigendom
Na de verzelfstandiging van het Gemeentelijk Havenbedrijf tot
Havenbedrijf Rotterdam N.V. in 2004 is in 2007 de staat toegetreden
als medeaandeelhouder, naast de gemeente Rotterdam. Het
aandelenbelang van de gemeente Rotterdam en de staat is respectie­
velijk 70,83% en 29,17%. Er is sprake van joint control: beide aandeel­
houders hebben evenveel zeggenschap. De minister van Infrastructuur
en Milieu is verantwoordelijk voor het zeehavenbeleid.
Publiek belang
De Rotterdamse haven is als belangrijk kruispunt van goederen­
stromen van grote betekenis voor de Nederlandse economie en het
vestigingsklimaat. De staat participeert in het Havenbedrijf Rotterdam
vanwege de aanleg van de Tweede Maasvlakte. De volgende publieke
belangen zijn gedefinieerd voor het Havenbedrijf Rotterdam:
• continuïteit en kwaliteit van de haven Rotterdam als vitale schakel
in de mainport;
• nautische veiligheid en duurzaam ruimtegebruik.
Deze publieke belangen worden geborgd door het publiek aandeel­
houderschap en door wet- en regelgeving, waaronder het Haven­
meesterconvenant en het Borgingskader publieke belangen zee­
havens.
Buitenlandse activiteiten
Het Havenbedrijf Rotterdam werkt wereldwijd aan het bevorderen
van de handel met Rotterdam. De buitenlandse activiteiten zijn
gericht op het creëren van een verdieping van het commerciële
netwerk van het Havenbedrijf Rotterdam in groeimarkten. Het
Havenbedrijf Rotterdam heeft buitenlandse deelnemingen in Oman,
Brazilië en Indonesië. In 2016 heeft het Havenbedrijf Rotterdam een
joint venture overeenkomst getekend met Pelindo I, een Indonesisch
staatshavenbedrijf, om gezamenlijk een haalbaarheidsstudie uit te
voeren voor de havenontwikkeling op Sumatra. Ook in Brazilie is
Havenbedrijf Rotterdam door middel van een joint venture betrokken
bij de ontwikkeling van een haven. Doel van deze activiteiten is
waardecreatie voor klanten en de Nederlandse economie, maar ook
om als bedrijf te leren en beter te worden. In Oman participeert
Havenbedrijf Rotterdam voor 50% in de haven van Oman, een van
de snelst groeiende havens ter wereld. De buitenlandse dochter­
ondernemingen droegen in 2016 € 8,9 miljoen bij aan het financiële
resultaat, dat is 4% van de winst. De waarde van de buitenlandse
deelnemingen bedraagt 1,0% van het balanstotaal van Havenbedrijf
Rotterdam.

Deelnemingen onder de loep

Strategie
In 2015 heeft het Havenbedrijf Rotterdam, in samenspraak met de
aandeelhouders, een nieuwe strategie vastgesteld voor de periode
2016-2020. In 2016 is gestart met de implementatie. Het Havenbedrijf
Rotterdam wil economische en maatschappelijke waarde creëren door
samen met klanten en belanghebbenden duurzame groei te realiseren
in de haven. Om deze strategische doelstelling te realiseren blijft het
Havenbedrijf Rotterdam onder meer inzetten op volwassen markten
(zoals raffinage en chemie) en groeimarkten (zoals containers en LNG).
Daarnaast wil het Havenbedrijf Rotterdam ook koploper zijn in de
ontwikkeling van nieuwe markten (zoals offshore en biobased
industrie). De aandeelhouders worden periodiek betrokken bij
gesprekken over strategische onderwerpen.
Vooruitblik
Vanaf 1 januari 2017 zijn de Nederlandse Zeehavens, waaronder het
Havenbedrijf Rotterdam, vennootschapsbelastingplichtig. De exacte
gevolgen van de vennootschapsbelastingplicht worden naar verwach­
ting in 2017 duidelijk.
CO2 is een ander belangrijk onderwerp. Circa 20% van de CO2-uitsoot
is afkomstig uit de Rotterdamse haven. Havenbedrijf Rotterdam heeft
daarom de ambitie om de CO2-uitstoot in de haven verregaand terug
te dringen, mede om bij te dragen aan de (inter)nationale doelstellin­
gen om de CO2-uitstoot te reduceren. In dit kader zal Havenbedrijf
Rotterdam in 2017, samen met andere partners waaronder gemeente
Rotterdam, provincie Zuid-Holland en Gasunie, bezien of er een
businesscase is voor een warmtenet voor de levering van restwarmte
uit de Rotterdamse haven aan woningen in Leiden en Den Haag en
de glastuinbouw in het Westland.

Havengebied van Havenbedrijf Rotterdam

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 59

—
— ←→

Havenbedrijf Rotterdam | Governance
Corporate governance
Op Havenbedrijf Rotterdam is het verlicht structuurregime van
toepassing.
Raad van bestuur
De RvB bestaat uit drie leden (CEO, CFO en COO), allen zijn man. In
2016 is de COO (de heer R. Paul) herbenoemd voor een periode van
vier jaar. Het beloningsbeleid voor de RvB dateert uit 2012. Er zijn
gesprekken gaande tussen aandeelhouders en RvC om dit te herijken.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

Vast

Variabel*

Pensioen

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. A.S. Castelein

CEO

381

98

56

480

391

398

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. P.R.J.M. Smits

CFO

305

100

47

405

312

318

310

307

175

dhr. R. Paul

COO

305

100

44

405

312

318

310

99

n.v.t.

*

De variabele beloning 2016 bevat de variabele beloning voor de lange termijn
(2013-2016).

R2ad van commissarissen
De Raad van Commissarissen bestaat uit vijf leden, onder wie één
vrouw. Per 1 maart 2016 is afscheid genomen van de heer T. Huges.
Op 1 januari 2016 is mevrouw M. Maes toegetreden tot de RvC.

raad van commissarissen
Vergoeding 2016

2015 2014 2013 2012 2011

(€ duiz.)

Functie

dhr. R.P.M. van Slobbe

President-commissaris

35

dhr. R. Frohn

Lid

30

30

30

30

30

n.v.t.

dhr. T.H. Huges

Lid

5

30

30

30

25

n.v.t.

35

35

35

35

33

dhr. J.M. Kroon

Lid

34

30

30

30

30

30

mw. M.H. Maes

Lid

30

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Zeggenschap bij Havenbedrijf Rotterdam
Wat?

Wie?
RvC

Commissaris

Bestuur

Benoemen

AvA
Benoemt.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Ontslaan

Zelfstandig en direct ontslaan.

Bezoldigingsbeleid

Zelfstandig en direct schorsen.
AvA stelt bezoldigingsbeleid vast.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging vast met inachtneming van het
bezoldigingsbeleid.

Benoemen

Voordracht aan AvA.

Benoemt en heeft het recht om een aanbeveling aan RvC voor
voordracht te doen.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Geen mogelijkheid tot schorsen.

Ontslaan
commissaris

Door de Ondernemingskamer op verzoek vennootschap,
vertegenwoordigd door RvC.

Door de Ondernemingskamer op verzoek vennootschap,
vertegenwoordigd door de AvA.

Ontslaan gehele RvC

Geen mogelijkheid tot ontslaan (kan alleen zelf opstappen).

OR om standpunt vragen en daarna vertrouwen opzeggen op
een AvA.

Bezoldiging

Deelnemingen onder de loep

AvA stelt bezoldiging vast.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 60

—
— ←→

Havenbedrijf Rotterdam | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
De vermogenspositie van Havenbedrijf
Rotterdam is goed, met een solvabiliteitsratio
van ruim zestig procent. De winst over 2016
was € 222,2 miljoen. Dat is een lichte stijging
ten opzichte van 2015, ondanks een iets
lagere omzet. Havenbedrijf Rotterdam
voldeed aan de rendementseis. De dividend­
uitkering van € 93 miljoen was in lijn met de
dividend­afspraken zoals gemaakt ten tijde
van de aanleg van de Tweede Maasvlakte.
Investeringen
Om concurrerend te zijn en de beste haven
van Europa te blijven, investeert Havenbedrijf
Rotterdam actief in duurzame groei van het
haven- en industriegebied, zodat dit ook in
de toekomst maatschappelijke en economi­
sche waarde blijft creëren. Havenbedrijf
Rotterdam creëert een vitaal gebied met
uitstekende vestigingscondities voor
bestaande en nieuwe klanten, breidt het
internationale havennetwerk uit en zet in
op ontwikkeling van duurzame en efficiënte
ketens, clusters en modaliteiten. In dit kader
zijn in 2016 een viertal investeringsvoorstel­
len aan de aandeelhouders voorgelegd, met
een totale waarde van € 271 miljoen.
Vanwege een capaciteitsknelpunt voor het
vervoer van goederen uit de Rotterdamse
haven per spoor legt Havenbedrijf Rotterdam
het zogenaamde Theemswegtracé aan.
Dit betreft een investering van € 96 miljoen.
Voor de efficiënte, betrouwbare en snelle
uitwisseling van containers op de Tweede
Maasvlakte investeert Havenbedrijf
Rotterdam € 175 miljoen in de zogenaamde
Container Exchange Route. Daarnaast is
Havenbedrijf Rotterdam een tweetal joint
ventures aangegaan in het buitenland,
als onderdeel van het uitbreiden van het
internationale netwerk. Met deze joint
ventures is een bedrag gemoeid ad. € 0,3
miljoen.

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014

2013

2012

2011

Totaal activa

4.216

3.967

3.961

3.918

3.698

3.215

Eigen vermogen

2.575

2.440

2.311

2.178

2.038

1.902

Vreemd vermogen

1.641

1.527

1.650

1.740

1.660

1.313

Inkomsten

675

677

660

640

615

588

Winst

222

212

215

227

228

195

Dividend

93

91

89

87

86

65

Ontvangen door staat

27

27

26

26

25

19

Solvabiliteitsratio

61,1%

61,5%

58,3%

55,6%

55,1%

59,2%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen

8,9%

8,9%

9,6%

10,7%

11,6%

10,6%

Pay-out ratio

42%

43%

41%

39%

38%

33%

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

186

191

186

193

193

176

Global Reporting Initiative (GRI)

Core

Core

Core

A+

A+

A+

Financiële gegevens
80%

€ mln.

ren

70%
200

60%
50%

sol

150

40%
100

30%
20%

50

10%
0%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

0

2011

2012

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA
Binnenland
(Des)investering
Overname / participatie

Deelnemingen onder de loep

2013

Buitenland

€ 50 mln.

€0

1/3 van het bedrag van de financiële
vaste activa die betrekking hebben op
de deelnemingen van de vennootschap.

€0

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 61

—
— ←→

Holland Casino
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Nationale Stichting tot Exploitatie
van Casinospelen in Nederland

Bedrijfssector

Kansspelen

Vestigingsplaats

Hoofddorp

Staatsdeelneming sinds

1974

Website

www.hollandcasino.nl

Belang staat der Nederlanden

Stichting onder controle van de staat

Beschrijving
Holland Casino is in 1974 opgericht om een
legaal alternatief te bieden voor het illegale
aanbod op het gebied van casinospelen.
Sinds 1975 is Holland Casino de enige
vergunninghouder in Nederland voor
het aanbieden van casinospelen. In 2016
bezochten 1,1 miljoen bezoekers één van
de veertien casino’s van Holland Casino.
In totaal ging het om 5,9 miljoen bezoeken,
een stijging van 1,7% ten opzichte van een
jaar eerder. Eind 2016 had Holland Casino
in totaal 2.519 medewerkers (fte).

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

5.931

5.832

5.465

5.403

5.594

5.699

Besteding per bezoek (€)

103

99

95

93

97

98

Afgedragen kansspelbelasting

162

153

137

131

140

145

2.519

2.360

2.308

2.621

3.079

3.210

Aantal bezoeken (duizendtallen)

(mln. €)

Aantal medewerkers (fte)

Aantal bezoekers

5,9 miljoen

Deelnemingen onder de loep

2016 in vogelvlucht
In 2016 bestond Holland Casino veertig jaar,
een bijzondere mijlpaal. Net als in 2015 heeft
Holland Casino een succesvol financieel jaar
achter de rug. De omzet steeg met € 32
miljoen naar € 608 miljoen, waarbij het
resultaat na belasting toenam naar € 74,1
miljoen. Over 2016 heeft de staat € 35,0
miljoen aan winstafdracht ontvangen. Sinds
2016 dient Holland Casino vennootschaps­
belasting af te dragen. De klanttevredenheid
score bleef nagenoeg gelijk en het ziekte­
verzuim onder medewerkers daalde verder in
vergelijking met de twee voorgaande jaren.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 62

—
— ←→

Holland Casino | Verdieping
Juridische status en eigendom
Holland Casino is een stichting en heeft dus geen aandelenkapitaal.
In de statuten van Holland Casino is echter geregeld dat de minister
van Financiën een vergelijkbare zeggenschap heeft als de aandeel­
houder van een kapitaalvennootschap. De minister (in casu de
staatssecretaris) van Financiën is verantwoordelijk voor het beheer
van de stichting en treedt op als ware hij aandeelhouder. De minister
(in casu de staatssecretaris) van Veiligheid en Justitie gaat over het
kansspelbeleid.
Publiek belang
Holland Casino geeft bij haar bedrijfsvoering invulling aan de
doelstellingen van het Nederlands kansspelbeleid, zijnde het reguleren
en beheersen van kansspelen met bijzondere aandacht voor het
tegengaan van kansspelverslaving, het beschermen van de consument
en het tegengaan van illegaliteit en criminaliteit. Uit dit algemene
hoofddoel volgt het publiek belang van Holland Casino, namelijk:
• het leiden van de vraag naar een betrouwbaar en gecontroleerd
legaal aanbod van casinospelen;
• het beschermen van de consument en het tegengaan van
kansspelverslaving door te voorkomen dat de sector wordt
verstoord door oneerlijke, ondeskundige en onbetrouwbare
aanbieders van (casino)spelen; en
• het tegengaan van witwassen van geld.

Strategie
In 2013 heeft Holland Casino haar strategie herijkt. Hierbij zijn drie
pijlers gedefinieerd: focus op vaste gasten, lokaal ondernemerschap
en goedkopere en efficiëntere bedrijfsvoering. In 2016 is deze strategie
geactualiseerd en zijn er vijf pijlers geformuleerd waarin extra nadruk
gelegd wordt op innovatie, samenwerkingsverbanden en bijdrage aan
de samenleving. Het ministerie van Financiën is geconsulteerd over de
strategie.
Vooruitblik
2017 staat in het teken van de voorbereiding op de legalisering van
online kansspelen in Nederland, de voor 2017 beoogde modernisering
van de landbased casinomarkt en de voor 2019 voorziene privatisering
van de onderneming. Daarnaast staan er enkele grote verbouwingen
en de opening van een nieuwe vestiging gepland. Ook voert Holland
Casino gesprekken met de vakbonden om te komen tot een moderni­
sering van de cao, waarin de belangen van de medewerkers en de
financiële gezondheid van de onderneming ook voor de lange termijn
geborgd worden.

Dit publiek belang wordt momenteel – naast het publiek aandeel­
houderschap – geborgd door wet- en regelgeving, zoals de Wet op
de Kansspelen, Beschikking Casinospelen 1996 en Uitvoeringsbesluit
Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme.
Buitenlandse activiteiten
Holland Casino heeft geen activiteiten in het buitenland.

Holland Casino vestigingen

Groningen
Leeuwarden

Zandvoort

Amsterdam
Schiphol-Airport

Scheveningen

Enschede

Utrecht

Rotterdam
Nijmegen
Breda

Eindhoven

Venlo

Valkenburg

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 63

—
— ←→

Holland Casino | Governance
Corporate governance
De governancestructuur van Holland Casino is overeenkomstig een
verlicht structuurregime ingericht.
Raad van bestuur
De RvB bestaat uit twee leden (CEO en CFO). Mevrouw A.M.J.H. de
Kleijn fungeerde tot 7 maart 2016 als waarnemend bestuursvoorzitter
naast haar functie als CFO. Per 7 maart 2016 is de heer E. van Lambaart
aangetreden als nieuwe CEO. Op 22 december 2016 is mevrouw
A.M.J.H. de Kleijn overleden. Met ingang van 21 maart 2017 is de

heer R.J. Bergervoet benoemd als haar opvolger. Het huidige
beloningsbeleid is vastgesteld per 1 januari 2011. De CFO heeft over
2016 een extra vergoeding ontvangen voor het tijdelijk waarnemen
van de CEO-taken, alsmede een overlijdensuitkering.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

Vast

Variabel

Pensioen

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. E. Van Lambaart (vanaf 7 maart 2016)

CEO

204

38

30

242

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. A.M.J.H. de Kleijn

CFO

228

21

32

249

303

200

200

33

n.v.t.

*

*

Op last van de accountant van Holland Casino is in het jaarverslag van Holland Casino de beloning over 2015 gecorrigeerd van 301.000 naar 303.400.

Raad van commissarissen
De RvC bestond ultimo 2016 uit vijf leden, onder wie twee vrouwen. In
2016 zijn de heer A. Schouwenaar (voorzitter), mevrouw A. Schaapveld
en de heer W. Stevens afgetreden vanwege het voltooien van hun
laatste termijn. In deze vacatures is voorzien door de benoeming

van de heer W. Bröcker (voorzitter), mevrouw R. Dekker en de heer
J.W. Baud. Ultimo 2016 voldeed de RvC aan het wettelijke streefcijfer
voor diversiteit. De RvB bestond ultimo 2016 uit één lid.

raad van commissarissen
Vergoeding 2016

(€ duiz.)

Functie

dhr. W.L.J. Bröcker (vanaf 20 juli 2016)

Voorzitter

9

2015 2014 2013 2012 2011
n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. M.M. van Zuijlen

Lid

23

23

23

22

22

12

mw. R.E. Dekker (vanaf 20 juli 2016)

Lid

10

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. P.F. Roks

Lid

21

21

3

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. J.W. Baud (vanaf 19 december 2016)

Lid

0

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. A. Schouwenaar (tot 1 december 2016)

Voorzitter

26

29

29

29

29

29

mw. A.E.J.M. Schaapveld (tot 1 juli 2016)

Lid

12

23

23

23

23

22

dhr. W.F.C. Stevens (tot 31 december 2015)

Lid

n.v.t.

21

21

21

21

21

Het overige salaris van de CFO betreft een overlijdensuitkering en afkoop vakantierechten.

Zeggenschap bij Holland Casino

Commissaris

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Benoemt, indien de minister van Financiën binnen een periode
van acht weken geen bezwaar heeft gemaakt.

De minister van Financiën wordt van de voorgenomen
benoeming op de hoogte gesteld en heeft acht weken om
eventueel bezwaar tegen de voorgenomen benoeming aan
te tekenen.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Geen formele rol.

Ontslaan

Zelfstandig ontslaan.

Geen formele rol.

Bezoldigingsbeleid

Voorstel aan AvA.

Stelt bezoldigingsbeleid vast.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging vast.

Geen formele rol.

Benoemen

Wordt gehoord door AvA.

Benoemt nadat de RvC gehoord is.

Schorsen

Wordt gehoord door AvA.

Schorst nadat de RvC gehoord is.

Ontslaan
commissaris

Wordt gehoord door AvA.

Ontslaat nadat de RvC gehoord is.

Ontslaan gehele RvC

Wordt gehoord door AvA.

Ontslaat nadat de RvC gehoord is.

Bezoldiging

Geen formele rol.

Bezoldiging behoeft voorafgaande toestemming van de minister
van Financiën.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 64

—
— ←→

Holland Casino | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
De omzet steeg met € 32 miljoen naar € 608
miljoen. Holland Casino sloot het jaar af met
een resultaat na belasting van € 74,1 miljoen
(2015: € 70,7 miljoen). Gezien het feit dat
Holland Casino voor het eerst vennoot­
schapsbelasting diende te betalen, is dit een
goed resultaat. Het resultaat voor belasting
nam toe van € 70,8 miljoen naar € 81,7
miljoen. Holland Casino heeft € 35,0 miljoen
als winstafdracht uitgekeerd aan de staat
(2015: € 27,3) en € 39,1 miljoen wordt gebruikt
om het eigen vermogen van Holland Casino
te versterken. Het rendement op het eigen
vermogen kwam uit op 50,4 %.
Investeringen
Eén nieuw voorstel voor de verplaatsing van
de vestiging in Utrecht is door de aandeel­
houder goedgekeurd. Holland Casino heeft
verder in 2016 € 65,3 miljoen geïnvesteerd
in materiële vaste activa. Dit betreft onder
andere investeringen in nieuwe speelauto­
maten van € 27,8 miljoen (2015: € 9,7
miljoen), bouw- en verbouwingsprojecten
in Amsterdam West, Rotterdam en Venlo
(€ 17,7 miljoen) en reguliere vervangings­
investeringen (€ 19,8 miljoen).

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014

2013

2012

2011

305

241

215

200

228

246

Totaal activa
Eigen vermogen

184

110

55

43

65

66

Vreemd vermogen

121

131

142

140

152

164
558

Inkomsten

608

576

521

504

540

Winst

74

71

12

-22

-1

4

Dividend

35,0

27,3

0,0

0,0

0,0

0,0

Ontvangen door staat

35,0

27,3

0,0

0,0

0,0

0,0

Solvabiliteitsratio

60,3%

45,6%

25,5%

21,4%

28,6%

26,8%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen

50,4%

85,8%

24,5%

-41,2%

-1,0%

5,9%

47%

39%

0%

0%

0%

0%

2016

2015

2014

2013

2012

2011

120

92

70

178

164

138

4 core

4 core

Niet
gerapporteerd

C

C

C

Pay-out ratio

Corporate governance
Transparantiebenchmark
Global Reporting Initiative (GRI)

Financiële gegevens
300%

€ mln.

250%

ren

60

so

200%
40

150%
100%

20

50%

0

0%
-50%

-20
2011

2012

2013

2014

2015

2016

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA
Binnenland
(Des)investering
Overname / participatie

Deelnemingen onder de loep

Buitenland

-

-

1/3 van de activa

1/3 van de activa

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 65

—
— ←→

KLM
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Koninklijke Luchtvaart Maatschappij N.V.

Bedrijfssector

Transport

Vestigingsplaats

Amstelveen

Staatsdeelneming sinds

1919

Website

www.klm.nl

Belang staat der Nederlanden

5,92%

haar oorspronkelijke naam opereert. Onder
de KLM groep vallen verder de 100% dochters
KLM Cityhopper, Transavia en Martinair.
Sinds de fusie met Air France in 2004 maakt
de KLM groep deel uit van de Air France KLM
groep. In 2016 vervoerde KLM 30,4 miljoen
passagiers en 636 duizend ton vracht. De KLM
groep had in 2016 wereldwijd gemiddeld
31.876 fte in dienst.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
Bezettingsgraad passagiers (%)

2016

2015

2014 2013*

2012 2011**

87,2%

86,4%

86,5%

85,7%

85,8%

85,6%

Bezettingsgraad vrachtvervoer (%)

65,9%

67,4%

68,9%

68,8%

69,1%

70,4%

Aantal werknemers (fte)

31.876

32.343

32.694

32.505

32.850

33.918

* De cijfers voor boekjaar 2013 zijn aangepast naar aanleiding van wijzigingen in IAS19.
** Het betreft een periode van 9 maanden, namelijk april 2011 tot en met december 2011.

Vervoerde passagiers

30 miljoen

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
Koninklijke Luchtvaart Maatschappij (KLM) is
op 7 oktober 1919 opgericht voor Nederland
en haar toenmalige ‘koloniën’. KLM is de
oudste luchtvaartmaatschappij die nog onder

2016 in 2ogelvlucht
Mede door de aanhoudende lage olieprijs
was 2016 financieel gezien een relatief goed
jaar voor KLM. Het blijft echter belangrijk dat
er continue stappen gezet worden om KLM
concurrerender te maken en gezond voor de
toekomst. KLM werkt hard aan de implemen­
tatie van haar nieuwe strategie, door met
behulp van productiviteitsverbetering en
kostenverlaging te investeren in groei. In 2016
staat KLM samen met Air France voor de
twaalfde achtereenvolgende keer op de
eerste plaats op de Dow Jones Sustainability
Index, als meest duurzame luchtvaartmaat­
schappij.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 66

—
— ←→

KLM | Verdieping
Juridische status en eigendom
De KLM groep maakt onderdeel uit van de Air France KLM groep.
KLM is een naamloze vennootschap, waarvan de staat 5,9% van de
aandelen houdt. Andere aandeelhouders zijn Air France KLM S.A, die
49% van de stemgerechtigde aandelen houdt, Stichting Administratie­
kantoor KLM (SAK I) met 33,6% van de stemrechten en Stichting
Administratiekantoor Cumulatief Preferente Aandelen (SAK II) met
een belang van 11,3%. Verder is er een aantal minderheidsaandeel­
houders, die in totaal 0,2% van de stemgerechtigde aandelen houden.
Air France KLM heeft via het economisch eigendom in SAK I en SAK II
93,9% van het economisch eigendom van de KLM groep. Het
luchtvaartbeleid is belegd bij de minister (in casu de staatssecretaris)
van Infrastructuur en Milieu.
Publiek belang
Het netwerk van internationale verbindingen dat vanaf mainport
Schiphol wordt aangeboden is van groot belang voor de bereikbaar­
heid, economie en concurrentiekracht van Nederland. KLM is als
Nederlandse luchtvaartmaatschappij met Schiphol als thuisbasis en
met een uitgebreid intercontinentaal en Europees netwerk een
belangrijke pijler binnen de Nederlandse luchtvaart. Het publiek
belang van KLM is vooral verbonden met netwerkkwaliteit, markt­
toegang en luchtvaartpolitiek. Dit publiek belang wordt geborgd door:
• Wet Luchtvaart;
• State assurances3;
• Luchtvaartovereenkomsten Nederland en derden;
• Luchtvaartovereenkomsten Europese Unie en derden.
Buitenlandse activiteiten
Air France KLM SA is statutair gevestigd in Frankrijk. De aard van de
activiteiten van KLM als luchtvaartmaatschappij brengt met zich mee
dat KLM op veel plekken ter wereld aanwezig is en transacties aangaat
(bijvoorbeeld de verkoop van vliegtickets in lokale valuta). Een
belangrijk risico van deze buitenlandse activiteiten is een verandering
in wisselkoersen. KLM gebruikt verschillende financiële instrumenten
om dit risico zoveel mogelijk te mitigeren. Naast haar eigen activitei­
ten in het buitenland heeft KLM ook belangen in enkele buitenlandse
luchtvaartmaatschappijen: KLM houdt 27% van de aandelen in Kenya
Airways en, via dochtermaatschappij Transavia Airlines C.V., 40% van
de aandelen in Transavia France S.A.S.

Strategie
Het is de ambitie van KLM om Europa's meest klantgerichte,
innovatieve en efficiënte luchtvaartmaatschappij met een wereldwijd
netwerk te worden. Daarnaast wil KLM voor de klant de eerste keus
zijn, voor medewerkers een aantrekkelijke werkgever en voor
aandeelhouders een onderneming die winstgevend groeit. De
strategie van KLM maakt deel uit van de gemeenschappelijk Air France
KLM groepsstrategie ‘Perform 2020’, dat gericht is op enerzijds de
kosten per eenheid te verlagen en anderzijds de productiviteit te
verhogen. In 2016 heeft Air France KLM het strategisch project ‘Trust
Together’ gelanceerd. Dit project is een aanvulling op het eerder
gelanceerde Perform 2020.
Vooruitblik
In 2017 zal KLM verder gaan met investeren, innoveren, het verbeteren
van de prestaties en het enthousiastmeren van de klanten over KLM.
Verdere kostenreductie en productiviteitsverhoging zullen daarbij
centraal staan. Voor KLM zal een voldoende autonome positie binnen
de holding een belangrijk onderwerp op de agenda blijven.

KLM vliegt wereldwijd op 148 bestemmingen,
met 14 nieuwe bestemmingen in 2016

Inverness
Dublin
Southampton
Salt Lake City
Miami

Alicante
Ibiza
Valencia

Astana

Dresden
Genoa
Teheran

Colombo

3 Kamerstuk 2009 – 2010, 29232, nr. 6

Deelnemingen onder de loep

Windhoek

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 67

—
— ←→

KLM | Governance
Corporate governance
KLM is ingericht volgens het verlicht structuurregime.
Raad van bestuur
De RvB heeft per eind 2016 een driehoofdige directie, bestaande uit de
heer P.J.Th. Elbers, CEO, de E.R. heer Swelheim, CFO en de heer R.M.
De Groot, COO. In 2015 heeft de aandeelhoudersvergadering in
meerderheid een nieuw beloningsbeleid voor de RvB goedgekeurd. De

staat heeft tegen het nieuwe beloningsbeleid gestemd, omdat het niet
conform het beloningsbeleid voor staatsdeelnemingen is. Ook in 2016
heeft de staat daarom aangegeven tegen de vastgestelde beloning
van de directie te zijn.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

dhr. P.J.Th. Elbers

President en CEO

Vast

Variabel

450

Pensioen

405

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011*

107

855

824

511

588

303

n.v.t.

dhr. R.M. de Groot

COO

310

166

74

476

313

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. E.R. Swelheim

CFO

300

153

72

453

455

212

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

*

Het betreft een periode van 9 maanden, namelijk april 2011 tot en met december 2011.

Raad van commissarissen
De RvC bestond eind 2016 uit negen leden, waarvan zes mannen
en drie vrouwen. In 2016 zijn de heer H.N.J. Smits, mevrouw
I.P. Asscher-Vonk en de heer P. Calavia herbenoemd. Daarnaast zijn
de heer F. Enaud en de heer P.F. Riolacci benoemd voor een eerste
termijn.

raad van commissarissen
(€ duiz.)

Functie

dhr. H.N.J. Smits

Voorzitter

Vergoeding 2016

2015 2014 2013 2012 2011*

44

46

42

31

31

24

mw. I.P. Asscher-Vonk

Lid

28

30

30

29

33

22

dhr. P. Calavia**

Lid

27

27

27

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. A. Dautry-Varsat

Lid

27

27

18

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. C. 't Hart

Lid

31

29

19

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. J. Peyrelevade

Lid

35

31

29

27

27

20

mw. A.J.M. Roobeek

Lid

31

29

29

29

29

14

dhr. F. Enaud (vanaf 26 april 2016)

Lid

18

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. P.F. Riolacci

Lid

-

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. H. Guillaume (tot 26 april 2016)

Lid

9

29

29

29

29

22

dhr. R. Laan (tot 26 april 2016)

Lid

10

31

31

30

36

22

* Het betreft een periode van 9 maanden, namelijk april 2011 tot en met december 2011.
** Afgetreden als CFO Air France KLM eind januari 2014.

Zeggenschap bij KLM
Wat?

Wie?

Commissaris

Bestuur

RvC

AvA

Benoemen

Draagt een kandidaat voor.

Benoemt.

Schorsen

Schorst.

Schorst.

Ontslaan

Doet voorstel tot ontslag aan AvA.

Ontslaat, ook zonder voorstel RvC.

Bezoldigingsbeleid

Op voorstel RvC.

Stelt bezoldigingsbeleid vast.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging vast, na goedkeuring Air France
KLM.

Indien de bezoldiging uit aandelen bestaat, goedkeuring door de AvA.

Benoemen

Bindende voordracht aan AvA.

Benoemt en heeft het recht om een aanbeveling aan RvC voor voordracht te
doen.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Ontslaan
commissaris

Verzoek aan Ondernemingskamer doen namens
de vennootschap.

Verzoek aan Ondernemingskamer doen namens de AvA.

Ontslaan gehele RvC

OR om standpunt vragen en daarna vertrouwen opzeggen; gevolg onmiddellijk
ontslag.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging vast.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 68

—
— ←→

KLM | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
De omzet van KLM is in 2016 met 1% gedaald
naar € 9,8 miljard (2015: € 9,9 miljard). Het
aantal passagiers nam in 2016 toe met 6%
naar 30,4 miljoen. Het operationeel resultaat
is gestegen, van € 384 miljoen in 2015 naar
€ 681 miljoen in 2016. De winst van KLM
kwam uit op € 519 miljoen (2015: € 54
miljoen). Met name door deze winst steeg
het eigen vermogen van KLM van € 392
miljoen naar € 987 miljoen. Over 2016 heeft
KLM € 16,9 miljoen dividend uitgekeerd aan
de gewone aandeelhouders en € 1,2 miljoen
aan de preferente aandeelhouders, waar­
onder de staat der Nederlanden.
Investeringen
De netto investeringskasstroom van de KLM
groep bedroeg in 2016 € 76 miljoen. Dit
bedrag bestaat onder meer uit € 534 miljoen
voor de vernieuwing van de vloot en
aanpassingen aan de vliegtuigen. Daarnaast
heeft de KLM groep voor € 200 miljoen aan
de vloot gerelateerde investeringen gedaan
en € 147 miljoen aan overige investeringen.
Verkoop van vliegtuigen en andere activa
leidde tot een opbrengst van € 120 miljoen.
KLM heeft in 2016 geen investeringsvoorstel­
len voorgelegd aan de aandeelhouders.

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014

2013*

2012

2011**

Totaal activa

9.028

8.725

8.499

9.609

10.788

10.617

Eigen vermogen

988

396

9

1.611

2.441

2.558

Vreemd vermogen

8.040

8.329

8.490

7.998

8.347

8.059

Inkomsten

9.800

9.905

9.643

9.688

9.473

6.985

Winst

519

54

341

133

-44

48

Dividend

18

3

0

7

0

0

Ontvangen door staat

0

1

0

0

0

1

Solvabiliteitsratio

10,9%

4,5%

0,1%

16,8%

22,6%

24,1%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen

75,0%

26,7%

42,1%

6,6%

-1,8%

2,0%

3%

5%

0%

5%

0%

0%

Pay-out ratio

* De cijfers voor boekjaar 2013 zijn aangepast naar aanleiding van wijzigingen in IAS19.
** Het betreft een periode van 9 maanden, namelijk april 2011 tot en met december 2011.

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

184

166

168

168

169

170

n.n.b.

G4 core

A

A

A

A

Transparantiebenchmark
Global Reporting Initiative (GRI)

Financiële gegevens
80%

€ mln.

70%
60%

sol

400

50%
40%

300

30%

200

20%

100

10%

0

0%
-10%

ren

500

2011

2012

2013

2014

2015

2016

-100

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA

Deelnemingen onder de loep

Nederland

Buitenland

(Des)investering

¹⁄₃ van het bedrag van de activa
volgens de balans.

¹⁄₃ van het bedrag van de activa
volgens de balans.

Overname / participatie

¹⁄₃ van het bedrag van de activa
volgens de balans.

¹⁄₃ van het bedrag van de activa
volgens de balans.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 69

—
— ←→

De Munt
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Koninklijke Nederlandse Munt N.V.

Bedrijfssector

Metaalbewerking

Vestigingsplaats

Utrecht

Staatsdeelneming sinds

1994

Website

www.knm.nl

Belang staat der Nederlanden

100%

gerelateerde producten, de ontwikkeling
en exploitatie van de hiervoor noodzakelijke
kennis en de verkoop van deze producten.
Dit alles ten behoeve van de Nederlandse
staat, andere overheden, consumenten en
commerciële partijen. De Munt produceert
ook munten die de staat voor bijzondere
gelegenheden uitgeeft, de Koninklijke
onderscheidingen en de onderscheidingen
voor de Huisorde van Oranje.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers

*

*

2016

2015

2014

2013

2012

2011

Productie van euromunten (mln.)

-

57,4

71,2

39,1

16,4

26,2

Aantal werknemers (fte)

-

107

99

88

88

84

In verband met de verkoop van alle aandelen op 22 november 2016 is er geen jaarrekening vastgesteld onder
verantwoordelijkheid van de staat.

Geen staatsdeelneming meer sinds

november
2016

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
De basis van de Koninklijke Nederlandse
Munt (De Munt) werd in 1567 gelegd als
munthuis van Utrecht. De Munt is in 1994
verzelfstandigd met de staat als enig
aandeelhouder. De taken van De Munt
zijn het slaan van munten en daaraan

2016 in vogelvlucht
In 2016 is de periodieke strategische
heroriëntatie op het aandeelhouderschap van
de staat afgerond. Verschillende toekomst­
varianten voor De Munt zijn onderzocht.
De conclusie daarvan was dat het voor het
borgen van het publiek belang niet langer
noodzakelijk is om het aandeelhouderschap
van de staat in De Munt aan te houden. In
april 2016 heeft het kabinet besloten om de
aandelen te verkopen. Na een marktverken­
ning en een verkooptraject, verkocht de staat
in november 2016 het muntgebouw en de
aandelen aan Groep Heylen.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 70

—
— ←→

De Munt | Verdieping
Juridische status en eigendom
De Munt was een naamloze vennootschap. De oprichting is geregeld
in de Wet tot oprichting van de naamloze vennootschap De Neder­
landse Munt N.V. d.d. 27 april 1994. De staat hield 100% van de
aandelen van De Munt, welk belang in november 2016 volledig is
verkocht. De beleidsverantwoordelijkheid ligt bij de directie Financiële
Markten van het ministerie van Financiën.
Publiek belang
De Munt vervult een rol binnen het publiek belang van een onver­
stoord verloop van de chartale geldmarkt, namelijk de productie
van betrouwbaar contant muntgeld. Na de verkoop van De Munt is
De Nederlandse Bank (DNB) belast met het toezicht op deze productie
van de Nederlandse circulatiemunten. DNB heeft de activiteiten ter
bescherming van de euro tegen valsemunterij overgenomen van
De Munt. De hiervoor benodigde regelgeving is per 1 januari 2017 in
werking getreden. Tot die tijd heeft De Munt de activiteiten waar­
genomen.

Strategie
Met het oog op de verkoop van de aandelen was de strategie in 2016
erop gericht om de bestaande activiteiten zo goed mogelijk voort te
zetten en een problematisch verlopen order voor de centrale bank
met Chili zo snel mogelijk af te ronden.
Vooruitblik
Onder de nieuwe private handen loopt het muntcontract tot en met
eind 2019 door.

Buitenlandse activiteiten
De Munt had een 16,7% deelneming in World Money Fair Berlijn in
Duitsland. Naast de productie van Nederlandse euromunten droegen
buitenlandse klanten voor een aanzienlijk deel bij aan de omzet, door
opdrachten aan De Munt voor de productie van buitenlandse
circulatiemunten.

Vestigingsplaats De Munt

Utrecht

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 71

—
— ←→

De Munt | Governance
Corporate governance
De Munt kende een verlicht structuurregime.
Raad van bestuur
De RvB bestond uit één statutair benoemde directeur. Het belonings­
beleid is begin 2012 vastgesteld. De heer K. Bruinsma heeft De Munt
tot aan de verkoop in 2016 als interim-bestuurder geleid.

raad van bestuur
(€ duiz.)

dhr. C.J. Bruinsma (t/m 22 november 2016)

Functie

Vast

Variabel

Directeur

Pensioen

Totaal 2016*
(vast plus variabel)
-

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011
214

226

186

185

181

Raad van commissarissen
De RvC bestond uit drie leden, onder wie één vrouw.

raad van commissarissen
(€ duiz.)

Functie

Vergoeding

2016*

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. A. Verberk RA (t/m 22 november 2016)

Voorzitter

-

22

22

22

22

20

dhr. M.H. Hendrikse (t/m 22 november 2016)

Lid

-

15

15

15

15

3

mw. W.A.A. Peek-Vissers (t/m 22 november 2016)

Lid

-

15

15

15

15

14

*

In verband met de verkoop van alle aandelen op 22 november 2016 is er geen
jaarrekening vastgesteld onder verantwoordelijkheid van de staat.

Zeggenschap bij De Munt
Niet meer relevant.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 72

—
— ←→

De Munt | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
Door de verkoop in november 2016 zijn
de jaarcijfers 2016 door de nieuwe aandeel­
houder vastgesteld. Deze cijfers zijn derhalve
niet meer in dit jaarverslag opgenomen.
De voor De Munt problematisch verlopen
order voor de centrale bank van Chili, met als
gevolg enkele verliesjaren, is in het najaar van
2016 afgerond. De opgelopen vordering van
de staat op De Munt (€ 17,1 miljoen) is voor
€ 15,9 miljoen geconverteerd naar eigen
vermogen. Vlak voor de verkoop van de
aandelen is het muntgebouw verkocht en
kon daaruit de resterende vordering van
€ 1,2 miljoen worden afgelost en een interim
dividend van € 0,5 miljoen worden uitge­
keerd. De aandelen van De Munt zijn voor
€ 0,67 miljoen verkocht.
Investeringen
In 2016 heeft De Munt geen investeringen
ter goedkeuring aan de aandeelhouder
voorgelegd.

Financieel overzicht
2016*

2015

2014

2013

2012

2011

Totaal activa

-

41

53

49

31

35

Eigen vermogen

-

-10

-2

11

11

10

Vreemd vermogen

-

27

27

38

20

25

Inkomsten

-

46,1

39,8

42,7

28,2

32,2

Winst

-

-8,5

-12,1

1,0

0,5

0,2

Dividend

-

0,0

0,0

0,5

0,2

0,1

Ontvangen door staat

-

0,0

0,0

0,5

0,2

0,1

Solvabiliteitsratio

-

-24,4%

-3,8%

22,5%

34,4%

29,4%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen

-

negatief

negatief

9,0%

4,7%

1,7%

Pay-out ratio

-

0%

0%

50%

50%

50%

(€ mln.)

*

In verband met de verkoop van alle aandelen op 22 november 2016 is er geen jaarrekening vastgesteld onder
verantwoordelijkheid van de staat.

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

-

-

-

105

102

73

Global Reporting Initiative (GRI)

-

-

C+

C+

C+

C+

Financiële gegevens
40%

€ mln.

30%

ren

0

sol

20%
-3

10%

-6

0%
-10%

-9

-20%
-12

-30%
-40%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

-15

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA
(Des)investering
Overname / participatie

Deelnemingen onder de loep

Nederland

Overig buitenland

€ 1 mln.

altijd

altijd

altijd

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 73

—
— ←→

Nederlandse Loterij
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Nederlandse Loterij

Bedrijfssector

Kansspelen

Vestigingsplaats

Rijswijk

Staatsdeelneming sinds

1992

Website

www.nederlandseloterij.nl

Belang staat der Nederlanden

Stichting onder controle van de staat

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Bruto-uitkeringspercentage

66%

68%

69%

69%

69%

70%

Prijzengeld,
inclusief kansspelbelasting (€ mln.)

725

473

512

530

546

573

Aantal verkooppunten

6.000

5.000

6.000

Aantal werknemers (fte)

218

132

147

158

151

136

Uitgekeerd
prijzengeld (inclusief
kansspelbelasting)

€ 725 mln

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
Nederlandse Loterij is in 2016 ontstaan uit de
fusie tussen de Nederlandse Staatsloterij en
De Lotto. De Nederlandse Staatsloterij is
opgericht in 1992. In dat jaar is de organisatie
van de Staatsloterij, die al sinds 1726 bestaat,
verzelfstandigd met de oprichting van de
Stichting Exploitatie Nederlandse Staats­
loterij. Staatsloterij organiseert de maande­
lijkse Staatsloterij en speciale trekkingen,
zoals de Koningsdagtrekking en de Oude­
jaarstrekking. Daarnaast organiseert

Staatsloterij ook wekelijks het ‘Miljoenen­
spel’. De geschiedenis van De Lotto gaat
terug tot 1957 toen de eerste nationale Toto
van start ging, waarvan de inkomsten voor
de clubkas van voetbalverenigingen was
bestemd. In 1961 is de Stichting Nationale
Sporttotalisator opgericht. De Lotto
organiseert de Toto, de wekelijkse lotto­
trekking, Lucky Day, Eurojackpot en verkoopt
krasloten. Staatsloterij blijft als merknaam
bestaan onder de paraplu van Nederlandse
Loterij, net als de merknamen van De Lotto.
Bij Nederlandse Loterij waren eind 2016 218
fte in dienst.
2016 in vogelvlucht
2016 heeft in het teken gestaan van de fusie
tussen Staatsloterij en De Lotto, die op
31 maart 2016 een feit was. Daarna heeft
Nederlandse Loterij gewerkt aan de integratie
van de twee bedrijven. Naast het in goede
banen leiden van de fusie en de integratie
heeft Nederlandse Loterij ook in 2016
gewerkt aan het bereiken van een oplossing
in de zaak van de misleidende reclame in de
periode 2000-2008. Nederlandse Loterij heeft
inmiddels een gebaar gemaakt richting alle
spelers uit die periode. De resultaten van
Nederlandse Loterij waren goed. De omzet
van Staatsloterij is uit het dal gekomen en
ook de meeste andere merken presteren
goed.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 74

—
— ←→

Nederlandse Loterij | Verdieping
Juridische status en eigendom
Tot 31 maart 2016 was Nederlandse Staatsloterij een stichting.
De staat had volledige zeggenschap in deze stichting. Het beheer
was vormgegeven zoals bij andere staatsdeelnemingen. De staats­
secretaris van Financiën was verantwoordelijk voor het beheer. In
het kader van de fusie is de rechtsvorm van zowel Staatsloterij als
De Lotto omgezet van een stichting in een B.V. Na de fusie met De
Lotto is op 31 maart 2016 een holding opgericht, Nederlandse Loterij
B.V. Hieronder zijn de dochterondernemingen Staatsloterij B.V., Lotto
B.V., Online B.V en een shared service center ondergebracht. De staat
heeft 99,01% van de gewone aandelen van Nederlandse Loterij B.V.
in handen. De overige stemrechtloze aandelen zijn – via een stichting
administratiekantoor – in handen van NOC*NSF en Stichting
Aanwending Loterijmiddelen Nederland (ALN). Het ministerie van
Veiligheid en Justitie is verantwoordelijk voor het kansspelbeleid en
is als beleidsdepartement betrokken bij Nederlandse Loterij.
Publiek belang
Het publiek belang van Nederlandse Loterij is na de fusie niet
gewijzigd. Dit publiek belang is verankerd in het kansspelbeleid.
Het ministerie van Veiligheid en Justitie is verantwoordelijk voor het
kansspelbeleid. Het belangrijkste doel hiervan is het reguleren en
beheersen van kansspelen met bijzondere aandacht voor het
tegengaan van kansspelverslaving, het beschermen van de consument
en het tegengaan van illegaliteit en criminaliteit. Specifieke doelstel­
lingen van het kansspelbeleid voor Nederlandse Loterij zijn:
• het kanaliseren van de vraag naar loterijspelen door te voorzien
in een betrouwbaar, door de overheid gestuurd aanbod;
• het stellen van een norm voor het overige loterijaanbod;
• het tegengaan van illegaal aanbod door te voorzien in een
betrouwbaar aanbod;
• het beschermen van de consument.

Strategie
Na de fusie heeft Nederlandse Loterij gewerkt aan een nieuwe
strategie. Eind 2016 heeft het bestuur de strategie met de aandeel­
houder besproken. Nederlandse Loterij heeft de ambitie om markt­
leider op de Nederlandse loterijmarkt te zijn. Ook op het gebied van
sportweddenschappen en bij online kansspelen (zodra de markt
daarvoor is geopend) wil Nederlandse Loterij een leidende rol spelen.
Dit moet resulteren in een consistente groei van afdrachten aan de
staat, de sport en aan maatschappelijke doelen. Nederlandse Loterij
wil een betrouwbare aanbieder met een verantwoord spelaanbod zijn.
Vooruitblik
In 2017 zal Nederlandse Loterij de integratie van de twee gefuseerde
bedrijven afronden. Daarnaast zal de focus liggen op het implemente­
ren van de strategische doelstellingen. Nederlandse Loterij zal 2017
benutten om het dossier van de misleidende reclame bij Staatsloterij
af te sluiten. Een belangrijke stap daarin is de organisatie van de
eenmalige loterij waarmee Nederlandse Loterij een gebaar heeft
gemaakt waar een groot aantal oud-spelers van Staatsloterij aan
­deelneemt.

Spreiding miljoenenprijzen in 2016

Het publiek aandeelhouderschap is één van de instrumenten om
bovenstaande doelstellingen te bereiken. Daarnaast is het publiek
belang geborgd door wet- en regelgeving, zoals de Wet op de
kansspelen, de Wet Stichting exploitatie Nederlandse Staatsloterij,
de Wet op de kansspelbelastingen en de Beschikking Staatsloterij.
Ook houdt de Kansspelautoriteit toezicht op Nederlandse Loterij.

26,1

miljoen

1 mln
Buitenlandse activiteiten
Nederlandse Loterij heeft geen activiteiten in het buitenland.

1 mln

1 mln

7,5

1 mln

miljoen

1 mln

3 mln

1 mln
1 mln

1 mln
3 mln

1 mln

15

miljoen

2,7
1 mln

miljoen

1 mln
1 mln

1 mln
1 mln

1 mln

1 mln

1 mln

miljoen

1 mln
1 mln

1 mln1 mln

15

1 mln

5 mln

1 mln

26,7

1 mln

miljoen

1 mln
1 mln

1 mln

Deelnemingen onder de loep

1 mln

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 75

—
— ←→

Nederlandse Loterij | Governance
Corporate governance
De Nederlandse Staatsloterij was tot 31 maart 2016 een stichting,
waarbij in de governance zoveel mogelijk aansluiting bij een kapitaal­
vennootschap is gezocht. Per 31 maart 2016 is de staat aandeelhouder

van Nederlandse Loterij B.V., waar de Staatsloterij B.V. en De Lotto B.V.
dochtervennootschappen zijn. De statuten van Nederlandse Loterij
B.V. zijn overeenkomstig het verlicht structuurregime ingericht.

Raad van bestuur
Tot de fusie had de Staatsloterij één statutair bestuurder (man).
Nederlandse Loterij heeft twee statutair bestuurders, een CEO en
een CFO (beiden man). De positie van CEO is van 1 april 2016 tot
1 november 2016 ingevuld door de heer F. van Steenis.
Per 1 september 2016 is de heer N.R. Onkenhout benoemd als

­ estuurder, hij heeft op 1 november 2016 de CEO-positie overgeno­
b
men. Direct na de fusie is mevrouw C.B. Lurvink benoemd als CFO.
Zij is per 1 november 2016 opgevolgd door de heer A. Blok. De
beloning past binnen het beloningsbeleid dat in 2016 is vastgesteld.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

Vast

Variabel

Pensioen

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. N.R. Onkenhout (vanaf 1 november 2016) CEO

37

6

3

43

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. A. Blok (vanaf 1 november 2016)

CFO

33

3

3

36

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. F.H. van Steenis (tot 1 november 2016)

CEO

200

16

56

216

216

213

212

197

200

mw. C.B. Lurvink (van 1 april tot 1 november 2016)

CFO

130

0

7

130

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Raad van commissarissen
De RvC van Staatsloterij had vijf leden, die actief waren tot 31 maart
2016. Vanaf die datum is de RvC van Nederlandse Loterij actief, met
eveneens vijf leden. Per 1 oktober 2016 is mevrouw S.J. Rijxman
toegetreden tot de RvC, na het vertrek van de heer E. van Lambaart.
Daarmee kwam het aantal vrouwen op twee. Inmiddels heeft

mevrouw S.J. Rijxman de RvC weer verlaten. Haar positie is per 1 april
2017 overgenomen door mevrouw A. van Zutphen. M. Rintel neemt de
plaats in van de heer J.E. Lagerweij die de RvC heeft verlaten per 1 april
2017. De heer J.D. Loorbach is vanaf die datum voorzitter van de RvC.

raad van commissarissen
Vergoeding 2016

2015 2014 2013 2012 2011

(€ duiz.)

Functie

dhr. J.E. Lagerweij

Voorzitter

21

31

31

31

26

17

dhr. J.H.L. Albers (vanaf 1 april 2016)

Lid

18

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. J.D. Loorbach

Lid

18

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. G.J.M. van Maagdenburg (vanaf 1 april 2016)

Lid

18

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. S.J. Rijxman (vanaf 1 oktober 2016)

Lid

6

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. W.F.C. Stevens (tot 1 april 2016)

Vice-voorzitter

4

21

21

21

17

17

dhr. J.A. Kamps (tot 1 april 2016)

Lid

6

21

21

21

17

17

dhr. E. van Lambaart (tot 1 oktober 2016)

Lid

16

21

21

21

17

17

Zeggenschap bij Nederlandse Loterij
Wat?

Commissaris

Bestuur

Benoemen

Wie?
RvC

AvA

Doet bindende voordracht aan de AvA.

Benoemt bestuurders op bindende voordracht RvC.

Schorsen

Worden voorafgaand gehoord door de AvA.

Kan bestuurder schorsen na het horen van de RvC.

Ontslaan

Worden voorafgaand gehoord door AvA en kan een niet-bindend
voorstel tot ontslag van een bestuurder aan de AvA doen.

Kan bestuurder ontslaan na het horen van de RvC.

Bezoldigingsbeleid

Doet een voorstel voor het bezoldigingsbeleid van bestuurders
aan de AvA.

Stelt het bezoldigingsbeleid vast op voorstel van de RvC.

Bezoldiging

Stelt de bezoldiging van bestuurders vast binnen het
bezoldigingsbeleid.

Wordt voorafgaand geïnformeerd door RvC.

Benoemen

Doet een voordracht voor de benoeming van nieuwe
commissarissen aan de AvA.

Benoemt commissarissen op voordracht van de RvC. Heeft
aanbevelingsrecht aan de RvC voor de voordracht.

Schorsen

Kan een commissaris schorsen.

Ontslaan
commissaris

Kan namens de vennootschap bij de Ondernemingskamer een
verzoek doen tot ontslag van een individuele commissaris.

Ontslaan gehele RvC
Bezoldiging

Deelnemingen onder de loep

Kan namens de vennootschap bij de Ondernemingskamer een
verzoek doen tot ontslag van een individuele commissaris.
Kan vertrouwen in de gehele RvC opzeggen met ontslag tot gevolg.
De nieuwe RvC wordt benoemd door de Ondernemingskamer.

Kan over verzoek van de AvA een voorstel doen voor de
bezoldiging van commissarissen.

Stelt de bezoldiging van de RvC vast. Kan de RvC verzoeken een
voorstel voor de bezoldiging van de commissarissen te doen.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 76

—
— ←→

Nederlandse Loterij | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
Nederlandse Loterij heeft in het eerste jaar
van haar bestaan als fusieorganisatie goed
gepresteerd. De omzet bedroeg € 1.103
miljoen. Dit is hoger dan de gecombineerde
omzet van Staatsloterij en De Lotto in 2015
(€ 1.050 miljoen). De totale afdracht van
Nederlandse Loterij kwam uit op € 149
miljoen (2015: € 144 miljoen). Hiervan heeft
de staat volgens de vastgestelde verdeelsleu­
tel € 91 miljoen ontvangen. In 2015 ontving
de staat € 75 miljoen uit alleen Staatsloterij.
NOC*NSF heeft € 42 miljoen ontvangen en
aan maatschappelijke organisaties, verenigd
in Stichting Aanwending Loterijgelden
Nederland (ALN), is € 16 miljoen afgedragen.
Naast de wettelijk verplichte afdracht heeft
Nederlandse Loterij geen restafdracht
uitgekeerd.
Investeringen
Nederlandse Loterij heeft in 2016 één
investering aan de aandeelhouder voor­
gelegd. Het ging om een contract voor een
nieuw klantcontactcenter. De aandeelhouder
heeft ingestemd met het voorstel.

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016*

2015

2014

2013

2012

2011

408

244

273

240

244

251

Totaal activa
Eigen vermogen

92

82

73

80

73

69

Vreemd vermogen

316

163

200

161

171

182

1.103

692

738

773

787

821

Winst

Inkomsten

122

84

83

98

98

110

Dividend

149

75

83

95

94

90

Ontvangen door staat

91

75

83

95

94

90

Solvabiliteitsratio

22,5%

33,5%

26,8%

33,1%

29,9%

27,6%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen**

0,0%

0,0%

0,7%

18,8%

16,6%

35,9%

Pay-out ratio

122%

90%

100%

92%

96%

86%

*

Op 31 maart 2016 zijn de Nederlandse Staatsloterij en De Lotto gefuseerd tot de Nederlandse Loterij.
Over 2016 zijn gegevens over de fusie-organisatie opgenomen. Tot en met 2015 betreft het gegevens over
alleen de Nederlandse Staatsloterij.
** Het gemiddeld rendement op eigen vermogen wordt berekend door uit te gaan van het resultaat na
belastingen en de verplichte afdrachten aan de staat.

Corporate governance
2016
Transparantiebenchmark

Global Reporting Initiative (GRI)

2015

2014

2013

2012

2011

114

110

128

157

146

90

G4 Core

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

B+

B+

***

*** De transparantiebenchmark is weergegeven voor de Staatsloterij.

Financiële gegevens
40%

€ mln.

ren

35%
160

30%
25%

sol

120

20%
80

15%
10%

40

5%
0%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

0

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA
Binnenland

Deelnemingen onder de loep

Buitenland

(Des)investering

€ 2 mln.

€ 1 mln.

Overname / participatie

€ 1 mln.

€ 0,5 mln.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 77

—
— ←→

NIO
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

De Nederlandse Investeringsbank voor
Ontwikkelingslanden N.V.

Bedrijfssector

Financiële dienstverlening

Vestigingsplaats

Den Haag

Staatsdeelneming sinds

1965

Website

www.dnio.nl

Belang staat der Nederlanden

100%

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Leningenportefeuille (€mln.)

325

386

429

480

533

586

Aantal leningen

64

74

87

101

113

123

Aantal landen met een lening

13

13

15

15

17

18

Aantal werknemers (fte)

0

0

0

0

0

0

Beschrijving
De Nederlandse Investeringsbank voor
Ontwikkelingslanden N.V. (NIO) is in 1965
opgericht als 100% dochter van de Nationale
Investeringsbank. De Nationale Investerings­
bank, de voorloper van het huidige NIBC, was
toen een volledige staatsbank, die in 1945 is
opgericht om de Marshall-hulp te kanaliseren

Deelnemingen onder de loep

naar het Nederlandse bedrijfsleven.
Dochteronderneming NIO had als doelstelling
leningen te verstrekken aan ontwikkelings­
landen onder gunstige voorwaarden zodat
deze landen, die destijds geen toegang
hadden tot de reguliere kapitaalmarkt, in
staat waren om ontwikkelingsrelevante
investeringen te doen. De door NIO verstrek­

te leningen hadden een lange looptijd en een
lage rente. Deze zogenaamde bilaterale
concessionele leningen (alle verstrekt voor
2001) waren destijds een onderdeel van het
Nederlandse ontwikkelingssamenwerking­
beleid. Eind jaren negentig is de Nationale
Investeringbank geprivatiseerd. In 2000 zijn
de aandelen van NIO overgenomen door
FMO (waar de staat 51% van de aandelen in
houdt). Sindsdien is het aantal taken van NIO
sterk afgenomen. De voornaamste reste­
rende taak van NIO is het beheren van de aan
ontwikkelingslanden verstrekte leningen.
Tussen deze taken en de kerntaak van FMO
zijn weinig raakvlakken. FMO ondersteunt
het bedrijfsleven in ontwikkelingslanden,
terwijl NIO zich richt op ondersteuning van
overheden in ontwikkelingslanden. Op
verzoek van FMO heeft de staat 17 november
2010 de aandelen NIO overgenomen voor
het symbolische bedrag van € 1.
2016 in vogelvlucht
NIO verstrekt al geruime tijd geen nieuwe
leningen meer aan overheden van ontwikke­
lingslanden. In 2016 is de leningenportefeuille
van NIO verder afgenomen.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 78

—
— ←→

NIO | Verdieping

‘funding’ van leningen onder dit programma en lopen daarmee ook
het financiële risico.

Juridische status en eigendom
NIO is een naamloze vennootschap waarin de staat 100% van de
aandelen houdt. NIO heeft één bestuurder en één commissaris.
Het verlicht structuurregime is van toepassing. Het ministerie van
Buitenlandse Zaken is het beleidsministerie.

Buitenlandse activiteiten
NIO verschafte leningen in ontwikkelingslanden. Daarom vinden per
definitie alle financieringsactiviteiten in het buitenland plaats.
Eventuele verliezen die kunnen ontstaan als partijen niet voldoen aan
hun betalingsverplichtingen worden vergoed door de ministeries van
Buitenlandse Zaken en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Publiek belang
Het publiek belang dat NIO dient is het beheren van de in het verleden
verstrekte leningen aan overheden in ontwikkelingslanden. Nederland
verstrekt sinds 2001 geen leningen meer aan ontwikkelingslanden in
het kader van ontwikkelingssamenwerking. De deelneming is dan ook
in afbeheer en de leningenportefeuille wordt afgebouwd. Daarnaast
speelt NIO een rol bij het in 2008 gesloten China Promotional Loan
Scheme (PLS) met het Chinese ministerie van Financiën. Dit PLS houdt
in dat commerciële banken exporttransacties via NIO zouden kunnen
financieren tot maximaal € 300 miljoen ten gunste van exporteurs van
(materiaal voor) baggerschepen. In 2013 is hieronder een lening
verstrekt. De commerciële banken dragen zorg voor de zogenaamde

Invulling aandeelhouderschap
NIO verricht sinds de oprichting in 1965 voornamelijk activiteiten in
opdracht van de minister van Buitenlandse Zaken. In een overeen­
komst tussen NIO en de minister van Buitenlandse Zaken worden de
taken van NIO en de bevoegdheden van de minister van Buitenlandse
Zaken omschreven, alsmede de wijze waarop NIO daarvoor kosten­
dekkend wordt vergoed. Hierdoor is de aandeelhoudersrol beperkt.

NIO | Governance
raad van bestuur
(€ duiz.)

dhr. T.C. Sevenster*

Functie

Vast

Directeur

Variabel

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Pensioen

40

40

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012

Totaal

Totaal

2011

40

Totaal

40

53

67

115

raad van commissarissen
Vergoeding 2016

(€ duiz.)

Functie

dhr. A. Betting

Voorzitter

2015 2014 2013 2012 2011**

2

2

2

2

2

n.v.t.

*

NIO heeft een contract met T.C. Sevenster B.V. om een directeur, i.c. T.C. Sevenster ter beschikking te stellen aan NIO. De als vaste vergoeding genoemde getallen zijn
inclusief de kantoor- en overige kosten die T.C. Sevenster B.V. maakt ten behoeve van de werkzaamheden van de ter beschikking gestelde directeur.
** NIO heeft sinds 2012 een RvC.

NIO | Financiële gegevens
Financieel overzicht
(€ mln.)

Financiële gegevens
2016

2015

2014

2013

2012

2011

1,2%

132

145

165

192

224

326

1,0%

Eigen vermogen

1

1

1

1

1

1

0,8%

Vreemd vermogen

131

144

164

191

223

325

0,6%
0,4%

Totaal activa

Inkomsten

5

5

6

7

11

13

Winst

0

0

0

0

0

0

0,2%

Dividend

0

0

0

0

0

0

0,0%

Ontvangen door staat

0

0

0

0

0

0

Solvabiliteitsratio

0,9%

0,8%

0,7%

1,0%

0,0%

0,0%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

Pay-out ratio

0,0%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen
€ mln.

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,8
0,6
0,4
0,2
0,0

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 79

—
— ←→

Nederlandse Spoorwegen
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

N.V. Nederlandse Spoorwegen

Bedrijfssector

Transport

Vestigingsplaats

Utrecht

Staatsdeelneming sinds

1937

Website

www.ns.nl

Belang staat der Nederlanden

100%

stations via haar dochterbedrijf NS Stations.
In 2001 werd dochterbedrijf Abellio opgericht
ter uitvoering van de internationale strategie
ter voorbereiding op de effecten van de
liberalisering van de Europese spoormarkt.
NS is met Abellio actief op de Engelse en
Duitse spoormarkt. In 2016 had NS 30.945 fte
in dienst.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

94%

94%

95%

94%

94%

95%

Aankomst punctualiteit trein NL

77%

75%

75%

75%

74%

74%

Algemeen klantoordeel reizen
per trein in NL

70%

70%

65%

60

57

NB

30.945

28.748

25.532

28.592

27.879

24.201

Vervoersomvang (miljoen
treinreizigerskilometers in NL)

Aantal werknemers (in fte)

In Nederland ruim

1,2 miljoen
treinreizen
per werkdag

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
In 1937 is de NV Nederlandse Spoorwegen
opgericht. De overheid beoogde destijds een
concentratie van het aantal spoorwegmaat­
schappijen. NS werd een naamloze vennoot­
schap met de staat der Nederlanden als enig
aandeelhouder. Reizigersvervoer over het
spoor is de belangrijkste taak van NS,
waaronder ook de zorg voor de Nederlandse

2016 in vogelvlucht
2016 was het jaar waarin NS een moeilijke
periode achter zich liet en de blik weer op de
toekomst kon richten. NS heeft maatregelen
getroffen voor structurele verbetering van
de prestaties en paste de strategie aan.
Daarnaast heeft NS veel aandacht besteed
aan het verbeteren van de compliance en
integriteit. Veel van de prestaties zijn in
2016 verbeterd ten opzichte van 2015. De
algemene tevredenheid over het reizen met
de trein op het hoofdrailnet steeg, net als de
punctualiteit. Toch ging het nog niet op alle
vlakken goed genoeg. Zo bleven de prestaties
van de HSL-Zuid diensten achter bij wat
gewenst is. De winst is toegenomen tot
€ 212 miljoen (2015: € 118 miljoen), bij een
omzetstijging naar € 5.093 miljoen (2015:
€ 4.973). Daarmee presteerde NS binnen
de bandbreedte van het door ons gestelde
normrendement (6,2% in 2016 versus 3,6%
in 2015).

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 80

Nederlandse Spoorwegen | Verdieping
Juridische status en eigendom
NV Nederlandse Spoorwegen is een naamloze vennootschap met
de staat als 100% aandeelhouder. Het ministerie van Infrastructuur
en Milieu is concessieverlener voor het hoofdrailnet en is het
beleidsdepartement voor het vervoer per spoor.
Publiek belang
Omdat het spoor een landelijk dekkend, goed verbonden netwerk van
stations heeft tot in de kern van stedelijke agglomeraties, is het spoor
onmisbaar om de stedelijke gebieden bereikbaar te houden, waar
grote concentraties zijn van werken, wonen en winkelen. Het vervoer
per spoor draagt bij aan economische activiteit en geeft vorm aan de
ruimtelijke ordening van Nederland. Het hoofdrailnet is het belang­
rijkste onderdeel van het spoornet in Nederland. Via de onderhands
verleende concessie en het aandeelhouderschap borgt de staat de
volgende publieke belangen: bereikbaarheid van Nederland via het
hoofdrailnet, betrouwbaarheid en benutting, kwaliteitsaspecten
personenvervoer, betaalbaarheid en (sociale) veiligheid.
Buitenlandse activiteiten
NS is met Abellio (100% dochter) actief op de buitenlandse spoor­
markt. Met de activiteiten van Abellio op de dynamische en complexe
markten in het buitenland vergaart NS kennis en ervaring om de
prestaties voor de reiziger op het hoofdrailnet verder te verbeteren.
De schaalvergroting en de ervaring die NS hiermee opdoet, verschaf­
fen het bedrijf bovendien een stevigere positie om eventuele
wijzigingen in de Europese marktordening (vierde spoorwegpakket)
in de toekomst op te vangen. Daarnaast is het van belang dat NS
voorbereid is op de eventuele toekomstige wijzigingen in de markt­
ordening in Nederland. De belangrijkste risico’s van de activiteiten
in het buitenland zijn financieel van aard. Mogelijke verliezen in het
buitenland kunnen uiteindelijk voor rekening van NS komen. Om die
reden heeft de staat als aandeelhouder in 2016 grenzen gesteld aan
de totale omvang van de buitenlandse activiteiten.4

—
— ←→
Strategie
NS heeft de strategie in 2016 gewijzigd. Voor het vaststellen van de
strategie heeft NS de staat als aandeelhouder geraadpleegd. In haar
strategie geeft NS de hoogste prioriteit aan het herstellen van het
vertrouwen van de reiziger en het verbeteren van de prestaties op het
hoofdrailnet. NS kiest ervoor zich te richten op drie kernactiviteiten:
(1) leveren van goede prestaties op het hoofdrailnet en de daarmee
samenhangende internationale treindiensten, (2) het ontwikkelen en
beheren van stations ten behoeve van de reiziger en (3) bijdragen aan
een optimale deur-tot-deur reis. Als onderdeel van de internationale
strategie blijft NS met Abellio actief in Duitsland en het Verenigd
Koninkrijk.
VOoruitblik
NS gaat in 2017 door op de ingeslagen weg, met een duidelijke focus
op de prestaties op het hoofdrailnet, inclusief de HSL, de deur-totdeur reis en de stations. NS wil de reiziger op de eerste, tweede én
derde plaats zetten door zich te richten op de bovengenoemde
kernactiviteiten. In 2019 is de mid-term review van de HRN-concessie
en toetst het ministerie van Infrastructuur en Milieu of NS de
afgesproken streefwaarden voor de prestatie-indicatoren voor 2019
heeft gerealiseerd. NS heeft met de herijking van de strategie in 2016
keuzes gemaakt om prestaties daadwerkelijk te verbeteren. Deze
verbeteringen worden voortgezet in 2017.

Spoorlijnen waarop NS het reizigersvervoer verzorgt

Abellio behaalde over 2016 een omzet van ruim € 2,1 miljard en boekte
daarbij een nettowinst van € 50 miljoen.

4 Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 165, nr. 265 en 261

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 81

—
— ←→

Nederlandse Spoorwegen | Governance
Corporate governance
NS is ingericht volgens het gemitigeerde structuurregime.
Raad van bestuur
De raad van bestuur bestaat met ingang van 1 april 2017 uit vijf
personen, waarvan twee vrouwen. In december 2016 is de heer
R.H.L.M. van Boxtel aangesteld als president-directeur tot augustus
2019. Tot die tijd vervulde hij die rol ad interim. Mevrouw S.M.
Zijderveld is 1 februari 2016 in dienst getreden als directeur Risico­
beheersing, Mevrouw M.E.F. Rintel in juli 2016 als directeur Operatie,

de Heer H.L.L. Groenewegen in september 2016 als directeur Financiën
en de heer T.M. Smit per 1 april 2017 als directeur Commercie &
Ontwikkeling. De beloningen van de RvB zijn in lijn met het belonings­
beleid dat voor het laatst in 2012 is vastgesteld. Alle bestuurders
hebben afgezien van een variabele beloning en hebben hier ook
geen compensatie voor ontvangen.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

Vast

Variabel

Pensioen

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. R.H.L.M. van Boxtel

President-directeur

439

0

55

439

179

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr H.L.L. Groenewegen

directeur Financiën

101

0

13

101

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

directeur Operatie

158

0

21

158

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

directeur
Risicobeheersing

315

0

40

315

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

(vanaf 1 februari 2016)

dhr. E.M. Robbe (tot 1 juni 2016)

directeur Financiën

177

0

32

177

415

461

392

379

471

(vanaf 15 september 2016)

mw. M.E.F. Rintel
(vanaf 15 juli 2016)

Mw. S.M. Zijderveld

Raad van commissarissen
Mevrouw M.E. van Lier Lels en mevrouw J.L. Stuijt zijn per 3 februari
respectievelijk 15 augustus toegetreden tot de RvC. Op 2 juni heeft
mevrouw T.M. Lodder na twaalf jaar afscheid genomen als lid en

laatstelijk ook voorzitter van de raad. Ook mevrouw I.M.G. Jankovich
verliet de RvC. De heer G. van de Aast is per 2 juni benoemd tot
voorzitter van de raad.

raad van commissarissen
(€ duiz.)

Functie

mw. T.M. Lodder (tot 2 juni 2016)

Voorzitter

Vergoeding 2016
17

2015 2014 2013 2012 2011
40

39

35

35

36
n.v.t.

dhr. G. van de Aast (lid en voorzitter vanaf 16 augustus 2016)

Voorzitter

38

33

25

n.v.t.

n.v.t.

dhr. P. Rosenmöller

Lid

37

33

30

30

30

30

dhr. J.J.M. Kremers

Lid

35

35

34

30

28

n.v.t.

mw. M.E. van Lier Lels

Lid

26

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. J.L. Stuijt

Lid

11

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. I.M.G. Jankovich (tot 28 april 2016)

Lid

10

30

30

24

n.v.t.

n.v.t.

Zeggenschap bij NS

Commissaris

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Voordracht aan AvA.

Benoemt of wijst voordracht af; na 2 maal afwijzen, is AvA vrij in benoeming.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Kan bestuurder schorsen, maar pas na raadplegen RvC.

Ontslaan

Voorstel aan AvA.

Ontslaat als gevolg van niet bindend voorstel van RvC of op eigen initiatief na raadplegen RvC.

Bezoldigingsbeleid

Voorstel aan AvA, plus adviesrecht
aan AvA.

Stelt bezoldigingsbeleid vast op voorstel van RvC en kan RvC verzoeken om een voorstel te
doen. Indien RvC niet binnen drie maanden na ontvangst een voorstel heeft gedaan of indien
de AvA het voorstel afwijst, is de AvA vrij tot het vaststellen van een bezoldigingsbeleid nadat
de RvC is geraadpleegd.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging vast nadat AvA 14
dagen van te voren geïnformeerd is
over de hoogte van de bezoldiging.

Heeft bij (her)benoeming 14 dagen de tijd om te kijken of bezoldiging in lijn is met het
bezoldigingsbeleid; kan de RvC informeren over eventuele afwijkingen voorafgaand aan
de vaststelling.

Benoemen

Bindende voordracht aan AvA.

Benoemt en heeft het recht om een aanbeveling aan RvC voor voordracht te doen.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Ontslaan
commissaris

Verzoek aan Ondernemingskamer
doen namens de vennootschap.

Ontslaan gehele RvC
Bezoldiging

Deelnemingen onder de loep

Verzoek aan Ondernemingskamer doen namens de AvA.
OR om standpunt vragen, daarna vertrouwen opzeggen op een AvA; gevolg ontslag.

Voorstel aan AvA, plus adviesrecht
aan AvA.

Stelt bezoldiging vast en kan RvC verzoeken om een voorstel te doen. Indien RvC niet
binnen drie maanden na ontvangst een voorstel heeft gedaan of indien de AvA het voorstel
afwijst, is de AvA vrij tot het vaststellen van een bezoldigingsbeleid nadat de RvC hierover is
geraadpleegd.
Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 82

—
— ←→

Nederlandse Spoorwegen | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
De omzet van NS bedroeg in 2016 € 5.093
miljoen. NS investeerde afgelopen jaar voor
€ 791 miljoen, vooral in treinen en stations.
Over 2016 bedroeg de winst € 212 miljoen
(2015: € 118 miljoen). Van de winst over 2016
is in 2017 35% (€ 74 miljoen) uitgekeerd als
dividend. Daarnaast is € 4,7 miljoen aan
bijzonder dividend uitgekeerd vanwege
afspraken gemaakt in het verleden. De
solvabiliteit is met 55% iets hoger dan vorig
jaar (2015: 53%). Het rendement op het
gemiddeld eigen vermogen was 6,2% in 2016
(2015: 3,6%). Het rendement van NS valt
binnen de bandbreedte (6%-8%) die de
aandeelhouder hanteert bij NS.
Besparingsmonitor
Op 17 januari 2013 is het V250-materieel
(Fyra) uit dienst gehaald. Door het wegvallen
van het materieel en het uitvoeren van een
alternatief voorstel voor de reiziger, heeft NS
naast een dividendverlies van ca € 119 mln.
een vermogensverlies geleden van ca. € 221
mln. NS heeft toegezegd zich maximaal in te
zetten om de financiële schade van € 340
mln. in de periode 2016-2024 te compense­
ren door o.a. efficiencymaatregelen. Deze
efficiencymaatregelen betreffen onder
andere: i) besparing op advies, ii) besparing
op inhuur; iii) verlaging energiegebruik
treinen, iv) efficiënter materiaalverbruik en
besparing op overheadkosten. De Tweede
Kamer zal jaarlijks via dit jaarverslag
staatsdeelnemingen over de voortgang
worden geïnformeerd. Bij de oplevering van
dit jaarverslag waren de gegevens 2016 nog
niet voorhanden.
Investeringen
In 2016 heeft NS dochter Abellio drie
voorstellen voorgelegd om te participeren
in de aanbesteding van openbaar vervoer­
concessies. Het betrof twee spoorconcessies
in het buitenland (Verenigd Koninkrijk en
Duitsland) en een busconcessie in Nederland.
Deze voorstellen vormen een onderdeel van
de strategie Abellio. De aanbesteding van de
concessie in Engeland is nog niet afgerond.
De concessies in Duitsland en Nederland zijn
niet door Abellio gewonnen.

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014

2013

2012

2011

Totaal activa

6.359

6.286

5.881

5.870

6.253

6.050

Eigen vermogen

3.511

3.309

3.216

3.044

3.168

2.977

Vreemd vermogen

2.848

2.977

2.665

2.826

3.085

3.073

Inkomsten

5.093

4.973

4.144

3.873

4.638

3.628

Winst

212

118

180

-43

263

211

Dividend

78,7

41

48

0

92

74

Regulier dividend ontvangen
door staat

74

41

48

0

92

74

Bijzonder dividend ontvangen
door staat

4,7

0

0

0

0

0

Solvabiliteitsratio

55,2%

52,6%

54,7%

51,9%

50,7%

49,2%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen

6,2%

3,6%

5,8%

-1,4%

8,6%

7,3%

Pay-out ratio regulier dividend

35%

35%

27%

0%

35%

35%

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

197

194

195

195

174

157

Global Reporting Initiative (GRI)

G4

G4

G4

A+

A+

A+

Financiële gegevens
60%

€ mln.

50%

250

40%

200

30%

150

20%

100

10%

50

0%

0

-10%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

-50

ren

sol

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA
Binnenland

Buitenland

(Des)investering

€ 200 mln.

€ 100 mln.

Overname/participatie

€ 100 mln.

€ 50 mln.

Verkrijgen/verlengen concessie

€ 100 mln.

€ 50 mln.

In het kader van de aanbesteding voor de
nieuwe generatie intercity’s, een omvangrijke
order, heeft de aandeelhouder in 2016
goedkeuring gegeven voor de aanschaf van
een serie van deze treinen ter waarde van
€ 1,2 miljard.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 83

—
— ←→

NWB Bank
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Nederlandse Waterschapsbank N.V.

Bedrijfssector

Financiële dienstverlening

Vestigingsplaats

Den Haag

Staatsdeelneming sinds

1982

Website

www.nwbbank.com

Belang staat der Nederlanden

17,2%

investeringen in onder meer dammen en
dijken. Sindsdien heeft NWB Bank zich
ontwikkeld tot een financiële dienstverlener
voor de Nederlandse (semi-)publieke sector.
Momenteel vormen woningcorporaties de
grootste klantengroep. NWB Bank had in
2016 53,2 fte in dienst.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

218

177

117

95

107

75

Verstrekte kredieten op lange
termijn (€ mln.)

48.260

49.069

49.421

49.595

48.142

45.474

Naar risico gewogen activa (€ mln.)

1.821

1.421

1.152

1.039

933

1.112

Renteresultaat (€ mln.)

BIS Solvency ratio (Tier-1 ratio)

61%

80%

73%

101%

111%

90%

Capital ratio

2,3%

2,1%

1,8%

1,9%

1,6%

1,8%

Aantal werknemers (fte)

53,2

49,6

48,5

46,2

44,2

38,7

Nieuwe
langetermijnkredietverlening

€ 7,1 mld

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
Na de watersnoodramp van 1953 hebben
Nederlandse waterschappen in 1954
de Nederlandse Waterschapsbank N.V.
(NWB Bank) opgericht om hen te voorzien
van financiering voor de omvangrijke

2016 in vogelvlucht
NWB Bank heeft een goed jaar achter de rug.
De nettowinst was € 107 miljoen. In 2016
heeft de bank haar marktaandeel kunnen
handhaven, ondanks de toegenomen
concurrentie van binnen- en buitenlandse
institutionele beleggers. De nieuwe lange
kredietverlening (inclusief renteherzieningen)
van NWB Bank aan de Nederlandse publieke
sector bedroeg in 2016 € 7,1 miljard. Naast de
financiering van haar reguliere klanten, heeft
de bank in 2016 haar positie op de markt voor
Publiek-Private Samenwerking kunnen
versterken (€ 370 miljoen aan PPS-trans­
acties). Directievoorzitter R. Walkier bereikte
in 2016 de pensioengerechtigde leeftijd en
is per 1 september 2016 opgevolgd door de
heer M. Snel.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 84

—
— ←→

NWB Bank | Verdieping
Juridische status en eigendom
NWB Bank is een naamloze vennootschap waarvan de aandelen in
handen zijn van Nederlandse overheden. De staat bezit 17,2% van de
stemgerechtigde aandelen en 7,7% van het economische belang5.
De overige aandelen worden gehouden door waterschappen en
provincies. Het ministerie van Financiën is het betrokken beleids­
ministerie voor de financiële markten.
Publiek belang
De kosten van maatschappelijke voorzieningen behoren zo laag
mogelijk te zijn. NWB Bank draagt daaraan bij door rendabele
financiële dienstverlening tegen lage tarieven te verzorgen voor
overheden en instellingen in de semipublieke sector; zowel in goede
als in slechte tijden. Dit publiek belang wordt – naast het publiek
aandeelhouderschap – geborgd door:
• Wet op het financieel toezicht;
• Wet financiering decentrale overheden en
• Ministeriële Regeling uitzettingen derivaten decentrale overheden.
Buitenlandse activiteiten
NWB Bank financiert zich op de internationale geld- en kapitaal­
markten. Dit brengt geen bedrijfsspecifieke risico’s met zich mee.
De investeringen, met name in de vorm van kredietverlening, vinden
uitsluitend plaats in Nederland.

Strategie
Sinds de oprichting houdt NWB Bank vast aan het strategische
concept ‘bank van en voor de overheid’. NWB Bank beoogt met een
efficiënte en hoogwaardige organisatie de Nederlandse overheden
en semipublieke sector van zo goedkoop mogelijke financiering te
voorzien. Daarnaast verzorgt NWB Bank projectfinanciering voor
Publiek-Private Samenwerkingen. In 2016 is de duurzame investe­
ringsagenda steeds centraler komen te staan in de missie van NWB
Bank. Dit uit zich o.a. in de uitgifte van ongeveer € 1 miljard aan
groene obligaties (waterobligaties) in 2016.
Vooruitblik
De strategie van de bank blijft gericht op het efficiënt en zo goedkoop
mogelijk voldoen aan de kredietvraag van haar klantengroep en op
het behoud van de hoogste kredietwaardigheid. Sinds 2011 heeft NWB
Bank in verband met de introductie van de leverage ratio norm onder
het Bazel III raamwerk belangrijke stappen gezet om te kunnen
voldoen aan de verwachte toekomstige minimumeis. Zo heeft de bank
begin 2011 besloten tot maximale reservering van de jaarlijkse
nettowinst (derhalve geen dividenduitkeringen) en is zij in 2015 gestart
met het aantrekken van aanvullend Tier 1-kapitaal.6 Een eventuele
verdere toekomstige uitgifte van hybride kapitaal is afhankelijk van
de mate waarin hybride kapitaal nodig is om te kunnen voldoen aan
(Europese) leverage ratio eisen. De Europese Centrale Bank houdt
toezicht op NWB Bank en op de stappen die zij zet om te voldoen aan
de te verwachten leverage ratio norm. Er is op dit moment echter nog
geen bindende Europese leverage ratio norm afgesproken.

Vestigingsplaats NWB Bank

Den Haag

5 Het gestorte kapitaal van NWB Bank bestaat uit aandelen A en B. Op aandelen B is
25% van de nominale waarde gestort, maar voor elk aandeel B kunnen tijdens een
aandeelhoudersvergadering vier stemmen worden uitgebracht. De staat houdt
relatief meer aandelen B, waardoor het stemgerechtigde (of: juridische) belang
van de staat in NWB Bank groter is dan het ‘economische’ belang.
6 Common Equity Tier 1 (CET1): betreft doorgaans aandelenkapitaal, reserves
en ingehouden winsten. Deze vorm van kapitaal kan ingezet worden voor alle
onderdelen van zowel de risicogebaseerde als de ongewogen kapitaaleisen. Dit
zogenaamd kernkapitaal is primair bedoeld om going concern verliezen op te
vangen.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 85

—
— ←→

NWB Bank | Governance
Corporate governance
NWB Bank kent geen verlicht structuurregime.
Directie
De directie van NWB Bank bestaat uit drie leden, onder wie één vrouw.
In 2016 heeft de heer M. Snel de heer R.A. Walkier opgevolgd als
voorzitter van de directie. Zijn bezoldiging is vastgesteld in lijn met
het in 2015 door de aandeelhouders vastgestelde beloningsbeleid.

directie
Functie

(€ duiz.)

Dhr. M. Snel (vanaf 1 september 2016)

Voorzitter

Vast

Variabel

79

Pensioen

12

Totaal 2016
(vast plus variabel)

16

91

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011
n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. L.M.T. van Velden

Directielid

214

32*

64

246

240

239

241

231

229

dhr. F.J. van der Vliet

Directielid

214

32*

62

246

240

228

231

231

n.v.t.

Dhr. R. Walkier (tot en met april 2016)

Voorzitter

94

0**

38

94

280

277

277

277

304

* Dit bedrag bestaat uit 21k korte termijn variabele en 11k lange termijn variabele beloning.
** Dhr. Walkier ziet i.v.m. de geldende dividendstop als voorzitter van de directie vanaf 2012 af van zijn variabale beloning.

Raad van commissarissen
De RvC bestond eind 2016 uit zes leden, onder wie twee vrouwen.
Daarnaast bestaat er een in 2017 te vervullen vacature. In 2016 volgde
de heer M. Schepers mevrouw E.F. Bos op. Tijdens de AvA van 2017 is
mevrouw F. van den Maagdenberg benoemd als opvolger van de heer

B.J.M. van Voorst tot Voorst. In de loop van 2017 wordt de vacature die
ontstaat door het vertrek van mevrouw A. van Vliet-Kuiper ingevuld.

raad van commissarissen
Vergoeding 2016

2015 2014 2013 2012 2011

(€ duiz.)

Functie

dhr. A.F.P. Bakker

Voorzitter

45

32

27

20

21

dhr. P.C.G. Glas

lid

25

18

16

14

15

9

dhr. M.B.G.M. Oostendorp

Vice-voorzitter

31

21

19

15

1

n.v.t.

dhr. M. Schepers (vanaf 26 april 2016)

Lid

15

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. A. van Vliet-Kuiper

Lid

23

18

16

12

1

n.v.t.

mw. P. van Hoeken

Lid

28

14

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. E.F. Bos (tot 26 april 2016)

Lid

10

19

18

20

21

25

dhr. B.J.M. van Voorst tot Voorst (tot 26 april 2016)

Lid

8

16

19

17

19

24

Zeggenschap bij NWB Bank

Commissaris

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Bindende voordracht aan AvA.

Benoemt of wijst voordracht af (door ontnemen bindend karakter
aan de voordracht).

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Zonder raadplegen RvC schorsen.

Ontslaan

Voorstel aan AvA.

Ontslaat als gevolg van niet bindend voorstel van RvC of op eigen
initiatief (met quorumvereiste) zonder raadplegen RvC.

Bezoldigingsbeleid

Voorstel aan AvA voor vaststellen bezoldigingsbeleid.

Stelt bezoldigingsbeleid vast en kan RvC verzoeken om een
voorstel te doen.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging vast binnen het vastgestelde bezoldigingsbeleid.

Benoemen

Bindende voordracht aan AvA.

Benoemt en heeft het recht om eventueel een aanbeveling aan
RvC voor voordracht te doen.

Schorsen

Geen mogelijkheid tot schorsen.

Kan schorsen.

Ontslaan
commissaris

Geen mogelijkheid tot ontslaan.

Ontslaat met quorumvereiste.

Ontslaan gehele RvC

Geen mogelijkheid tot ontslaan (kan alleen zelf opstappen).

De commissarissen kunnen te allen tijde door de algemene
vergadering worden geschorst en ontslagen.

Bezoldiging

Voorstel aan AvA.

Stelt bezoldiging vast en kan RvC verzoeken om een voorstel te
doen.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 86

—
— ←→

NWB Bank | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
De nettowinst van NWB Bank bedroeg € 107
miljoen in 2016 tegen € 95 miljoen in 2015.
Deze stijging kwam geheel voort uit een forse
verbetering van het renteresultaat. Het
rendement op het eigen vermogen bedroeg
7,4% (2015: 7,0%). Hiermee voldeed de bank
ruim aan het normrendement van 4.8%.
NWB Bank heeft over 2016 geen dividend
uitgekeerd omdat de leverage ratio uitkwam
op 2,3% en daarmee onder de aangekondigde
internationale norm van 3% lag. De credit
ratings van NWB Bank waren in 2016 gelijk
aan die van de Nederlandse staat: AAA van
Standard and Poor’s en Aaa van Moody’s.
Investeringen
NWB Bank heeft in 2016 geen investering
ter goedkeuring aan de aandeelhouders
­voorgelegd. Op basis van de statuten hoeven
kredietverstrekkingen, die verreweg de
belangrijkste investeringen van NWB Bank
vormen, niet te worden voorgelegd. In 2016
verstrekte NWB Bank € 7,1 miljard (2015: € 7,4
miljard) aan langlopende kredieten aan
Nederlandse decentrale overheden en aan
door de overheid gegarandeerde instellingen
in sociale woningbouw en zorg.

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014

2013

2012

2011

Totaal activa

94.414

91.314

88.249

73.006

76.084

67.696

Eigen vermogen

1.507

1.399

1.303

1.256

1.226

1.188

Vreemd vermogen

92.907

89.915

86.946

71.750

74.858

66.508

Inkomsten*

1.680

1.759

1.852

1.862

1.864

1.832

Winst

107

95

49

34

40

75

Dividend

-

-

-

-

-

-

Ontvangen door staat

-

-

-

-

-

-

Solvabiliteitsratio

1,6%

1,5%

1,5%

1,8%

1,6%

1,8%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen

7,4%

7,0%

3,8%

2,7%

3,3%

6,6%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

2016

2015

2014

2013

2012

2011

35

31

28

21

32

80

Core

Core

Core

B+

B+

B+

√

√

√

√

√

√

Pay-out ratio
*

Voor de NWB Bank betreft het hier de rentebaten.

Corporate governance
Transparantiebenchmark
Global Reporting Initiative (GRI)
Code Banken

Financiële gegevens
8%

120

7%

100

6%

ren

solv

80

5%
60
4%
40

3%

20

2%
1%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

0

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Investeringsdrempels voor de AvA
Binnenland

Buitenland

(Des-)investeringen vanaf een
bedrag gelijk aan ten minste een
derde gedeelte van het geplaatste
kapitaal met de reserves van de
vennootschap volgens haar balans
of geconsolideerde balans.

(Des-)investeringen vanaf een
bedrag gelijk aan ten minste een
derde gedeelte van het geplaatste
kapitaal met de reserves van de
vennootschap volgens haar balans
of geconsolideerde balans.

Overname / participatie Het nemen of afstoten van een
deelneming of het ingrijpend
vergroten of verminderen van
een deelneming vanaf een bedrag
gelijk aan ten minste een derde
gedeelte van het geplaatste
kapitaal met de reserves van de
vennootschap volgens haar balans
of geconsolideerde balans.

Het nemen of afstoten van een
deelneming of het ingrijpend
vergroten of verminderen van
een deelneming vanaf een bedrag
gelijk aan ten minste een derde
gedeelte van het geplaatste
kapitaal met de reserves van de
vennootschap volgens haar balans
of geconsolideerde balans.

(Des)investering

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 87

—
— ←→

Schiphol
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

N.V. Luchthaven Schiphol

Bedrijfssector

Infrastructuur

Vestigingsplaats

Schiphol

Staatsdeelneming sinds

1958

Website

www.schiphol.nl

Belang staat der Nederlanden

69,77%

Airport en Lelystad Airport. De luchthaven is
één van de thuishavens van Air France KLM.
Schiphol had in 2016 gemiddeld 2.063 fte in
dienst.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Aantal lijnbestemmingen

322

322

319

323

317

313

Marktaandeel passagiers

12%

11%

11%

11%

11%

11%

14%

14%

15%

15%

14%

14%

2.063

2.000

2.039

2.058

2.087

2.115

(Euro top-10)

Marktaandeel vracht
(Euro top-10)

Aantal werknemers (fte)

Vervoerde passagiers
ruim

30 miljoen

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
Royal Schiphol Group (Schiphol), opgericht in
1919, is exploitant van een aantal Nederland­
se luchthavens, waarvan de luchthaven
Amsterdam Airport Schiphol de belangrijkste
is. De vennootschap is (mede-)eigenaar van
Rotterdam The Hague Airport, Eindhoven

2016 in vogelvlucht
Schiphol bestond dit jaar 100 jaar, kreeg het
predicaat ‘koninklijk’ en had een goed jaar.
Het eigen vermogen steeg van € 3,7 miljard
naar € 3,9 miljard, een stijging van 3,9%.
Het aantal passagiers op de luchthavens in
Nederland steeg van 64,3 naar 70,0 miljoen.
Schiphol handelde hiervan 63,3 miljoen
passagiers af. Het aantal vliegtuigbewegingen
nam met 5,8% toe tot 527.285 op alle
luchthavens. Op Schiphol nam het aantal
met 6,3% toe tot 479.000. Het aantal
bestemmingen waarop vanaf Schiphol kan
worden gevlogen bleef gelijk op 322. Via
Schiphol is 1,66 miljoen ton vracht vervoerd
(2015: 1,62 miljoen ton vracht). De aandeel­
houders van Schiphol hebben begin 2016
goedkeuring gegeven aan de investering in
het A-gebied. Dit project bestaat onder meer
uit de bouw van een nieuwe pier en terminal.
Ook wordt extra parkeergelegenheid
gecreëerd. Schiphol heeft per 1 april 2016 de
luchthaventarieven verlaagd met ruim 11%.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 88

—
— ←→

Schiphol | Verdieping
Juridische status en eigendom
Schiphol is een naamloze vennootschap, waarvan de staat 69,77%
van de aandelen houdt. Andere aandeelhouders zijn de gemeenten
Amsterdam (20,03%) en Rotterdam (2,2%) en het Franse Aeroports
de Paris S.A. (8%). De minister van Infrastructuur en Milieu (in casu
de staatssecretaris) gaat over het luchtvaartbeleid, het ministerie van
Economische Zaken is betrokken vanwege het economische belang
van Schiphol voor de Nederlandse economie.
Publiek belang
Het publiek belang van Schiphol is direct verbonden met het
algemeen belang van de luchtvaart in Nederland. Het gaat daarbij om
het borgen van optimale internationale bereikbaarheid en netwerk­
kwaliteit, gecombineerd met een concurrerende en hoogwaardige
luchtvaart. Een goede internationale bereikbaarheid door de lucht is
belangrijk voor de economische ontwikkeling van de Randstadregio
en de Nederlandse economie als geheel. Dit publiek belang wordt niet
alleen door het publieke aandeelhouderschap geborgd, maar ook
door de Wet luchtvaart en de onderliggende regelgeving.
Buitenlandse activiteiten
Schiphol kan door samen te werken met andere luchthavens haar
klanten (luchtvaartmaatschappijen) beter faciliteren. Daarom is
Schiphol een aantal internationale deelnemingen, management­
contracten en samenwerkingsverbanden aangegaan. Zo heeft
Schiphol activiteiten op luchthavens in Australië, Aruba, Frankrijk,
Hong Kong en de Verenigde Staten. De omvang van het resultaat van
Schiphol in buitenlandse luchthavens bedroeg 22% van het netto­
resultaat van Schiphol. De resultaten – samen met de opgedane
kennis en ervaring uit de buitenlandse activiteiten – versterken
Schiphol en zijn daarmee van toegevoegde waarde voor het publiek
belang dat Schiphol dient. Een voorbeeld is het uitwisselen van best
practices op het gebied van beveiliging en energiemanagement. De
risico’s van buitenlandse activiteiten zijn in grote mate vergelijkbaar
met die van Nederlandse activiteiten, bijvoorbeeld volumerisico’s,
reguleringsrisico’s en financiële risico’s. Tegelijkertijd zorgen deze
activiteiten ook voor een betere spreiding van risico’s.

Strateie
De strategie van Schiphol is gebaseerd op vijf pijlers: Top Connectivity,
Excellent Visit Value, Competitive Marketplace, Development of the Group en
Sustainable & Safe Performance. Schiphol streeft ernaar om ‘Europe’s
preferred airport’ te zijn. Als mainport van Nederland is Schiphol al
jarenlang een belangrijke economische motor. Het versterken van de
concurrentiepositie van Schiphol als knooppunt van continentaal en
intercontinentaal luchtverkeer is een belangrijke doelstelling van de
onderneming. Schiphol heeft de aandeelhouder geïnformeerd over de
strategie die is vastgesteld eind 2015 en de periode 2016-2020 betreft.
Sinds het wijzigen van de statuten van Schiphol wordt de strategie
voordat deze wordt vastgesteld besproken met de aandeelhouders.
Vooruitblik 2017
Het is de verwachting dat in 2017 het maximum aantal vliegtuig­
bewegingen dat is afgesproken met de Omgevingsraad Schiphol
wordt bereikt. De haventarieven zijn sinds 1 april 2017 verlaagd met
7,1 procent . In 2018 zullen de tarieven weer gaan stijgen (nadat deze
sinds 2015 cumulatief 23% zijn gedaald). De stijging wordt met name
veroorzaakt door investeringen in capaciteit en kwaliteit in combinatie
met de meer geringe passagiersgroei als gevolg van het bereiken van
het maximum aantal vliegtuigbewegingen in de nabije toekomst.
Verder worden de statuten in 2017 aangepast aan de standaardstatu­
ten. De CFO, mevrouw E.A. de Groot heeft per 1 mei 2017 afscheid
genomen en per 1 april is mevrouw J. van der Meijs als haar opvolger
benoemd.

Luchthavens van Schiphol

Lelystad

Schiphol

Rotterdam-The Hague

Eindhoven

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 89

—
— ←→

Schiphol | Governance
Corporate governance
Schiphol is ingericht volgens een structuurregime.
Raad van bestuur
De RvB bestaat uit vier statutair directeuren: twee mannen en twee
vrouwen. Per 1 april 2016 is de heer A. van den Berg benoemd als
opvolger van de heer M.M. de Groof, wiens benoemingstermijn is
afgelopen. De heer J.A. Nijhuis is herbenoemd voor 2 jaar tot eind
2018. Zijn remuneratie is aangepast aan het beloningsbeleid. Het
beloningsbeleid voor de directie is begin 2014 vastgesteld en zal naar
verwachting in 2017 herzien worden.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

Vast

Variabel

Pensioen

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. J.A. Nijhuis

President-directeur

397

315

139

712

659

759

738

699

744

mw. E.A. de Groot

CFO

351

46

57

397

402

409

431

283

n.v.t.

mw. B.I. Otto

COO

351

46

59

397

388

137

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. A. van den Berg

CCO

263

34

46

297

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

CCO

78

85

29

163

569

585

572

541

574

(vanaf 1 april 2016)

dhr. M.M. de Groof (tot 1 april 2016)

Raad van commissarissen
De RvC bestond eind 2014 uit acht leden, onder wie drie vrouwen.

raad van commissarissen
Vergoeding 2016

2015 2014 2013 2012 2011

(€ duiz.)

Functie

mw. L.J. Gunning Schepers

Voorzitter

48

37

26

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. H.J. Hazewinkel

Vice-Voorzitter

38

45

35

35

35

35

mw. C. Clarke

Lid

30

21

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. E. Arkwright*

Lid

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. R.J van de Kraats

Lid

31

23

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. A.B.M. Ohlsson

Lid

35

25

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. M.A. Scheltema

Lid

38

34

34

34

32

29

dhr. J.G. Wijn

Lid

36

35

34

33

16

n.v.t.

*

Dhr. Arkwright heeft aangegeven geen bezoldiging en onkostenvergoeding te
willen ontvangen.

Zeggenschap bij Schiphol

Commissaris

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Benoemt.

Wordt geïnformeerd over voorgenomen benoeming.

Schorsen

Schorst.

Geen mogelijkheid te schorsen of bij schorsing te worden betrokken.

Ontslaan

Ontslaat.

Wordt geraadpleegd.

Bezoldigingsbeleid

Voorstel aan AvA, plus adviesrecht aan AvA.

Stelt bezoldigingsbeleid vast en kan zelf een voorstel doen, dat vooraf met de RvC
is besproken.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging vast.

Geen rol bij vaststellen bezoldiging.

Benoemen

Bindende voordracht aan AvA.

Benoemt en heeft het recht om een aanbeveling aan RvC voor voordracht te doen.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Geen mogelijkheid tot schorsen.

Ontslaan
commissaris

Verzoek aan Ondernemingskamer doen
namens de vennootschap.

Verzoek aan Ondernemingskamer doen namens de AvA.

Ontslaan gehele RvC

Geen mogelijkheid tot ontslaan (kan alleen
zelf opstappen).

Vertrouwen opzeggen op een AvA; gevolg onmiddellijk ontslag.
Ondernemingskamer benoemt nieuwe RvC.

Bezoldiging

-

Stelt vergoeding vast.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 90

—
— ←→

Schiphol | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
In 2016 behaalde Schiphol een omzet van
€ 1,4 miljard (2015: € 1,4 miljard). Het
balanstotaal van Schiphol bedroeg € 6,4
miljard (2015: € 6,4 miljard). De kredietwaar­
digheid van Schiphol is ongewijzigd gebleven.
Standard & Poor’s hanteert een ratio A+ en
Moody’s beoordeelt Schiphol met A1. De
winst van Schiphol daalde van € 374 miljoen
in 2015 tot € 306 miljoen in 2016. Ook het
rendement op gemiddeld eigen vermogen
van Schiphol kwam in 2016 lager uit en
bedroeg 8,2% (2015: 10,4%). Hiermee voldoet
Schiphol aan het normrendement van 6,7%.
Per 2015 is het dividendbeleid aangepast.
De pay-out ratio is verhoogd van 50% naar
60%. Bij de vaststelling van het dividend
wordt getoetst wat de onderneming nodig
heeft voor de gebudgetteerde investeringen
voor de komende vier jaar. Bovendien
worden zogenoemde non-cash bijdragen aan
het resultaat niet meegeteld bij de dividend­
uitkering. Op deze manier is het dividend­
beleid toekomstbestendiger geworden.
Over 2016 keert Schiphol € 104 miljoen aan
dividend uit aan de staat als aandeelhouder.
Investeringen
In 2016 is voor € 303 miljoen geïnvesteerd,
30,8% minder dan in 2015: € 439 miljoen.
In 2016 is onder meer voor een bedrag van
€ 17 miljoen geïnvesteerd in de renovatie van
Lounge 2. Voorts is € 15 miljoen geïnvesteerd
in de tijdelijke vertrekhal en € 14 miljoen in
de aankoop van grond ten behoeve van de
ontwikkeling van Lelystad Airport. Deze
investeringen vallen onder de statutaire
drempels; de staat als aandeelhouder had
daarom geen betrokkenheid.

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014*

2013

2012

2011

Totaal activa

6.426

6.399

5.830

5.828

5.788

5.735

Eigen vermogen

3.860

3.716

3.453

3.309

3.198

3.173

Vreemd vermogen

2.566

2.683

2.378

2.518

2.590

2.562

Inkomsten

1.506

1.540

1.474

1.382

1.353

1.278

Winst

306

374

272

227

199

194

Dividend

148

187

138

135

108

97

Ontvangen door staat

104

131

97

94

76

68

Solvabiliteitsratio

60,1%

58,1%

59,2%

56,8%

55,2%

55,3%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen

8,1%

10,4%

8,0%

7,0%

6,2%

6,2%

Pay-out ratio

48%

50%

51%

59%

55%

50%

* Cijfers zijn volgens IFRS 11.

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

198

191

178

181

161

160

Global Reporting Initiative (GRI)

G4

G4

G4

B+

B+

B+

Financiële gegevens
80%

400

70%

350

60%

300

50%

250

40%

200

30%

150

20%

100

10%

50

0%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

0

ren

sol

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA

Deelnemingen onder de loep

Binnenland

Buitenland

(Des)investering

10% van het balanstotaal

10% van het balanstotaal

Overname / participatie

¹⁄₃ van het eigen vermogen

¹⁄₃ van het eigen vermogen

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 91

—
— ←→

TenneT
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

TenneT Holding B.V.

Bedrijfssector

Energie

Vestigingsplaats

Arnhem

Staatsdeelneming sinds

1998

Website

www.tennet.eu

Belang staat der Nederlanden

100%

hoogspanningsverbindingen in Nederland en
Duitsland. Met bijna € 19 miljard aan assets,
een investeringsportfolio van circa € 25
miljard de komende 10 jaar en 41 miljoen
eindgebruikers behoort TenneT tot de
grootste TSO's in Europa.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016
Netbeschikbaarheid (%)

2015

2014

2013

2012

2011

99,9999% 99,9975% 99,9999% 99,9999% 99,9999% 99,9996%

Aantal onderbrekingen

6

18

4

9

8

18

Niet-getransporteerde
elektriciteit (MWh)

59

3.824

77

383

127

362

Aantal werknemers (fte)

3.029

2.879

2.770

2.500

2.282

2.140

Beschrijving
TenneT is beheerder van de Nederlandse
hoogspanningsnetten (van 110 tot 380 kV) en
een aanzienlijk deel (40%) van de Duitse
hoogspanningsnetten (van 220 kV tot 380
kV). Ook de landsgrensoverschrijdende
verbindingen en de netaansluitingen voor
offshore windparken worden door TenneT

Netbeschikbaarheid
van

99,9999%

Deelnemingen onder de loep

in beide landen ontwikkeld, gebouwd en
beheerd. Een belangrijke taak van TenneT
als Transmission System Operator (TSO) is het
bewaken van de continuïteit van de
elektriciteitsvoorziening door het verzorgen
van transport- en systeemdiensten.
Daarnaast draagt TenneT in hoge mate bij
aan de marktwerking, integratie van de
Europese elektriciteitsmarkten en de
ontwikkeling van een duurzame energievoor­
ziening. TenneT onderhoudt en vernieuwt
met 3.029 fte meer dan 22.500 kilometer aan
bovengrondse, ondergrondse en onderzeese

2016 in vogelvlucht
Met een beschikbaarheidspercentage van
99,9999% (2015: 99,9975%) is TenneT één
van de meest betrouwbare netbeheerders
van Europa. Verder heeft TenneT in 2016
opnieuw een belangrijke bijdrage geleverd
aan de verduurzaming van de elektriciteits­
voorziening. In totaal heeft TenneT nu negen
offshore netaansluitingen gerealiseerd,
waarmee duurzame elektriciteit van zestien
windparken van zee naar land wordt
getransporteerd. Ook op financieel vlak
draagt TenneT bij aan vergroening door het
uitgeven van groene obligaties. TenneT was
in 2016 met de uitgifte van € 2 miljard aan
zogenoemde Green Bonds de grootste
uitgever van groene schuld in Nederland.
Hiermee draagt TenneT in belangrijke mate
bij aan de verdere ontwikkeling van de markt
voor groene financiering. Verder heeft TenneT
in 2016 bij de staat een verzoek ingediend om
extra kapitaal te ontvangen voor investerin­
gen in het Nederlandse hoogspanningsnet.
De staat heeft besloten om dat aan TenneT
ter beschikking te stellen. Eind 2016 hebben
TenneT en de staat de overeenkomst voor de
kapitaalstorting getekend.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 92

—
— ←→

TenneT | Verdieping
Juridische status en eigendom
De staat is 100% eigenaar van TenneT Holding B.V. waarvan TenneT
TSO B.V. een 100% dochteronderneming is. Deze dochteronderneming
is verantwoordelijk voor de gereguleerde taken in Nederland. In
Duitsland voeren de 100% dochterondernemingen TenneT TSO
GmbH, TenneT Offshore GmbH en hun dochterondernemingen de
TSO-taken uit. Daarnaast heeft TenneT Holding B.V. belangen in
enkele ondernemingen die niet gereguleerde taken uitvoeren.
De verantwoordelijkheid voor het energiebeleid ligt bij de minister
van Economische Zaken.

Strategie
De strategie van TenneT heeft drie speerpunten. Allereerst de
flexibiliteit en veerkracht van het transportnet verbeteren om de
leveringszekerheid te waarborgen. Daarnaast wil TenneT als toon­
aangevende netbeheerder de integratie van de Noordwest-Europese
elektriciteitsmarkt bevorderen, met speciale aandacht voor
­Nederland, België en Duitsland. Ten slotte wil TenneT het gebruik
van gegevens en analysemethodes stimuleren. De aandeelhouder is
betrokken geweest bij de meest recente herijking van de strategie in
2015.

Publiek belang
Een betrouwbare, betaalbare en duurzame energievoorziening zijn de
doelstellingen van het Nederlandse energiebeleid. Het publiek belang
van TenneT is afgeleid van deze beleidsdoelstellingen en is gelegen in
de borging van de zekerheid van de elektriciteitsvoorziening in
Nederland. TenneT streeft ernaar de continuïteit en leveringszekerheid
van de Nederlandse elektriciteitsvoorziening te garanderen. Ook met
inzet op verdere ontwikkeling, verduurzaming en integratie van de
Europese markt voor elektriciteit draagt TenneT bij aan de doelstellin­
gen van het energiebeleid.
De publieke belangen van TenneT zijn als volgt samen te vatten:
• continuïteit, betrouwbaarheid en kwaliteit van het elektriciteitsnet
(leveringszekerheid);
• non-discriminatoire toegang tot het elektriciteitsnet voor
producenten en afnemers, waarbij TenneT onafhankelijk is van
productie, handel en levering van elektriciteit;
• het bijdragen aan de versterking en de doelmatigheid van de
elektriciteitsmarkt in Nederland en Europa.

Vooruitblik
De energievoorziening in Europa verandert sterk de komende jaren
(meer groene energie). De energietransitie heeft grote impact voor
TenneT als netbeheerder, bijvoorbeeld door het aansluiten van
windparken op zee op het hoogspanningsnetwerk. De activiteiten van
TenneT blijven gericht op leveringszekerheid, verdere integratie van
de Noordwest-Europese energiemarkt en het bijdragen aan een
doelmatige energiemarkt. Bij deze activiteiten hoort een uitgebreide
investeringsagenda in Nederland en Duitsland van in totaal € 25
miljard voor de periode tot 2027. TenneT staat voor de uitdaging om
hiervoor voldoende financiële middelen aan te trekken. TenneT vult
dit deels in met de kapitaalinjectie die de staat in 2016 heeft toege­
zegd voor de Nederlandse activiteiten. Vanwege de energietransitie
is ook aanpassing van wet- en regelgeving noodzakelijk. In dat kader
is in 2016 de Elektriciteitswet reeds gewijzigd voor net op zee en de
regulering van grootschalige projecten. Komend jaar zal het ministerie
van Economische Zaken deze wet ook op een aantal andere onder­
delen aanpassen.

De Elektriciteitswet 1998 (‘E-wet’) en het publieke aandeelhouder­
schap borgen de publieke belangen.

Hoogspanningsnet van TenneT

Buitenlandse activiteiten
Sinds 2010 is TenneT in Duitsland actief. Ongeveer twee derde van
alle activa van TenneT staat in Duitsland. Ruim drie kwart van de
inkomsten van TenneT zijn uit Duitsland afkomstig (Duitsland € 2,5
miljard versus Nederland € 0,7 miljard). In Duitsland zijn grote investe­
ringen nodig in verband met de energietransitie en het hoge ambitie­
niveau van de Duitse overheid om deze transitie te realiseren. Op de
wettelijk verplichte investeringen ontvangt TenneT in Duitsland een
gereguleerd rendement, waarmee ze winstgevend zijn. Er zijn ook
risico’s verbonden aan de investeringen. Een belangrijk risico is een
verlaging van het gereguleerd rendement in een nieuwe regulerings­
periode. TenneT onderhoudt goede contacten met de toezichthouder
en de beleidsmakers om dit risico te minimaliseren. Daarnaast zijn er
operationele risico’s verbonden aan het op grote schaal implemente­
ren van nieuwe technologie, zoals de aanleg van ondergrondse
hoogspanningskabels, en is er een risico van vertraging in de realisatie
van projecten, door langdurige vergunningstrajecten en door de eisen
die aanvullend worden gesteld zoals voornoemde verkabeling. De
grote investeringsopgave in Duitsland brengt ook financiële uitdagin­
gen met zich mee. TenneT dient financieel gezond te blijven om
voldoende middelen te kunnen aantrekken om de investeringsagenda
in zowel Nederland als Duitsland te kunnen financieren.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 93

—
— ←→

TenneT | Governance
Corporate governance
Op TenneT is het verlicht structuurregime van toepassing.
Raad van bestuur
De RvB bestaat uit vier statutair directeuren en twee niet–statutair
directeuren, allen man. In de bezetting van de RvB hebben zich geen
wijzigingen voorgedaan. Afgelopen jaar is de variabele beloning van
de RvB teruggebracht tot maximaal 20% van de vaste beloning.

Daarnaast is de herijking van het in 2011 vastgestelde beloningsbeleid
gestart.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

dhr. J.M. Kroon

CEO

Vast

Variabel

355

Pensioen

57

158

Totaal 2016
(vast plus variabel)
412

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011
410

411

397

393

392

dhr. U.T.V. Keussen

Vice CEO

351

49

110

400

395

83

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. O. Jager

CFO

265

40

40

305

304

304

126

n.v.t.

n.v.t.

dhr. B.G.M. Voorhorst

COO

272

38

49

310

308

306

300

293

279

Raad van commissarissen
De samenstelling van de RvC is niet gewijzigd in 2016. Van de zes
leden zijn er twee vrouw. In 2016 is een opvolger gevonden voor
de voorzitter van de RvC , de heer A.W. Veenman, die na de AvA

van begin 2018 zal vertrekken. De heer A. van der Touw zal per 1 juni
2018 toetreden tot de RvC.

raad van commissarissen
(€ duiz.)

Functie

dhr. A.W. Veenman

Voorzitter

Vergoeding 2016
40

2015 2014 2013 2012 2011
39

39

37

37

36

dhr. J.L.M. Fischer

Lid

25

25

25

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. L.J. Griffith

Lid

25

13

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. S. Hottenhuis

Lid

25

25

25

7

n.v.t.

n.v.t.

dhr. P.M. Verboom

Vice-voorzitter

29

29

29

26

9

n.v.t.

dhr. R.G.M. Zwitserloot

Lid

31

31

31

25

25

24

Zeggenschap bij TenneT

Commissaris

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Voordracht aan AvA.

Benoemt of wijst voordracht af; na twee maal afwijzen voordracht is AvA vrij in
benoeming.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Kan bestuurder schorsen, maar pas na raadplegen RvC.

Ontslaan

Voorstel aan AvA.

Ontslaat aan de hand van niet bindend voorstel van RvC of op eigen initiatief na
raadplegen RvC.

Bezoldigingsbeleid

Voorstel aan AvA, plus adviesrecht aan
AvA.

Stelt bezoldigingsbeleid vast op voorstel van RvC en kan RvC verzoeken om een voorstel
te doen. Indien RvC niet binnen drie maanden na ontvangst van een dergelijk verzoek
een voorstel heeft gedaan of indien de AvA het voorstel afwijst, dan is de AvA vrij tot
het vaststellen van een bezoldigingsbeleid nadat deze de RvC hierover om advies heeft
gevraagd.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging vast nadat AvA 14 dagen
van te voren geïnformeerd is over de
hoogte van de bezoldiging.

Heeft bij (her)benoeming 14 dagen de tijd om te kijken of bezoldiging in lijn is met het
bezoldigingsbeleid; kan de RvC informeren over eventuele afwijkingen voorafgaand aan
de vaststelling.

Benoemen

Bindende voordracht aan AvA.

Benoemt en heeft het recht om een aanbeveling aan RvC voor voordracht te doen.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Ontslaan
commissaris

Verzoek aan Ondernemingskamer doen
namens de vennootschap.

Ontslaan gehele RvC
Bezoldiging

Deelnemingen onder de loep

Verzoek aan Ondernemingskamer doen namens de AvA.
OR om standpunt vragen en daarna vertrouwen opzeggen op een AvA; gevolg
onmiddellijk ontslag.

Voorstel aan AvA, plus adviesrecht aan
AvA.

Stelt bezoldiging vast en kan RvC verzoeken om een voorstel te doen. Indien RvC niet
binnen drie maanden na ontvangst van een dergelijk verzoek een voorstel heeft gedaan
of indien de AvA het voorstel afwijst, dan is de AvA vrij tot het vaststellen van een
bezoldigingsbeleid nadat deze de RvC hierover om advies heeft gevraagd.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 94

—
— ←→

TenneT | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
De nettowinst is gedaald tot € 523 miljoen
(2015: € 681 miljoen). Toch was 2016
financieel gezien een goed jaar voor TenneT.
De winst in 2015 lag namelijk hoger door een
aantal eenmalige posten. Gecorrigeerd voor
deze eenmalige posten is het resultaat van
TenneT in 2016 in lijn met het resultaat in
2015. Het dividendbeleid is vastgesteld voor
de periode tot 2019 en schrijft voor dat
TenneT 35% van de winst aan de aandeel­
houder uitkeert in de vorm van dividend. In
2016 heeft dat geresulteerd in € 146 miljoen
dividend. In 2015 ontving de staat € 196
miljoen. Het rendement op gemiddeld eigen
vermogen bedroeg 12,2% in 2016 (2015:
19,3%). Daarmee voldoet TenneT aan het
door de aandeelhouder geëiste minimale
rendement (6-8%). TenneT’s kredietwaardig­
waardigheid is ongewijzigd vastgesteld op
A- / A3. In 2016 hebben de aandeelhouder en
de RvB intensief contact gehad over de
kapitaalbehoefte bij TenneT. Dit heeft
geresulteerd in een toegezegde kapitaalinjec­
tie door de staat van in totaal € 1,2 miljard
verdeeld over vier tranches, waarvan de
laatste onder voorbehoud is.
Investeringen
Om haar taken goed te kunnen uitvoeren
heeft TenneT een ambitieuze investeringsa­
genda. Deze investeringen moeten ervoor
zorgen dat de leveringszekerheid is geborgd,
dragen bij aan integratie van de elektriciteits­
markt in Noordwest-Europa en verbeteren de
werking van de elektriciteitsmarkt. De
investeringsagenda bevat projecten in zowel
Nederland als Duitsland en bedraagt € 25 mil­
jard voor de periode tot 2027. Belangrijke
elementen zijn het aansluiten van windpar­
ken op zee, het versterken van het netwerk
op land voor transport van duurzaam
opgewekte energie en het vergroten van de
capaciteit op verbindingen met het buiten­
land (interconnectoren). In 2016 was de staat
als aandeelhouder betrokken bij twaalf
investeringsvoorstellen, die allen zijn
goedgekeurd. Het gaat om negen projecten,
twee budgetaanpassingen en een voorstel
voor het inkopen van strategisch reservever­
mogen in Duitsland. In paragraaf 5.2 staat
een toelichting per investering.

Deelnemingen onder de loep

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014

2013

2012*

2011

Totaal activa

18.974

15.424

13.645

11.534

10.283

8.592

Eigen vermogen

4.792

3.803

3.236

2.593

2.221

2.597

Vreemd vermogen

14.182

11.621

10.409

8.941

8.062

5.995

Inkomsten

1.567

3.227

3.290

2.316

2.242

1.770

Winst

523

681

418

357

181

231

Winst toekomend aan aandeel­
houder

418

561

333

246

144

196

Dividend

146

196

117

98

59

60

Ontvangen door staat

146

196

117

98

59

60

Solvabiliteitsratio

25,3%

24,7%

23,7%

22,5%

21,6%

30,2%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen

12,2%

19,3%

14,3%

14,8%

7,5%

11,9%

35%

35%

35%

40%

41%

31%

Pay-out ratio
*

Cijfers vanaf 2012 op basis van TenneTs ‘underlying’ accounting policies. In tegenstelling tot de huidige IFRS
weerspiegelen ‘underlying’ cijfers zogenoemde gereguleerde activa en verplichtingen voortvloeiend uit TenneTs
gereguleerde activiteiten. Dit betekent dat bedragen die voortvloeien uit gebeurtenissen in het verleden en
die in toekomstige tarieven mogen of moeten worden verrekend, onder de activa of verplichtingen worden
verantwoord.

Corporate governance
2016
Transparantiebenchmark
Global Reporting Initiative (GRI)

2015

2014

2013

2012*

2011

183

174

166

135

140

138

G4 Core

G4 Core

G4 Core

G4 Core

C+

C+

Financiële gegevens
35%

800

30%

700

ren

sol

600

25%

500

20%

400
15%

300

10%

200

5%
0%

100
2011

2012

2013

2014

2015

2016

0

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA
Nederland

Duitsland

Overig
buitenland

(Des)investering

€ 200 mln.

€ 200 mln.
(wettelijk verplicht en
­gereguleerd)
€ 100 mln. (overig)

€ 100 mln.

Overname / participatie

€ 100 mln.

€ 50 mln.

€ 50 mln.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 95

—
— ←→

Thales
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Thales Nederland

Bedrijfssector

Defensie

Vestigingsplaats

Hengelo

Staatsdeelneming sinds

1989

Website

www.thalesgroup.com/nl

Belang staat der Nederlanden

1,0%

Nederland voert veel opdrachten uit voor
buitenlandse overheden. De omzet van het
bedrijf is voor circa 70 procent afkomstig uit
het buitenland. In 2016 bedroeg de totale
omzet van Thales Nederland € 441 miljoen.
Bij de onderneming waren in 2016 gemiddeld
1.638 medewerkers (fte) in dienst.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
Aantal werknemers (fte)

2016

2015

2014

2013

2012

2011

1.638

1.732

1.755

1.770

1.769

1.837

Beschrijving
De staat heeft de voorloper van Thales
Nederland, Hollandsche Signaalapparaten, in
1945 genationaliseerd. In de loop der jaren is
het belang van de staat in de onderneming

Radar ontwikkeld met
een reikwijdte van

2.000 km

Deelnemingen onder de loep

verder afgebouwd. Toen het bedrijf voor 99%
in handen kwam van het Franse Thales S.A is
het onderdeel Hollandsche Signaalapparaten
omgedoopt tot Thales Nederland. Thales
Nederland is gespecialiseerd in de ontwikke­
ling, productie en integratie van complexe
high tech systemen voor de defensie,
transport en veiligheidsindustrie zoals radar,
command & control, OV-chipkaart, commu­
nicatie systemen en cybersecurity. Thales

2016 in vogelvlucht
Hoewel investeringen in de markt voor
nieuwe marineschepen achterbleven, won
Thales Nederland samen met Unica een
belangrijke opdracht voor de beveiliging van
170 locaties van het ministerie van Defensie,
waarmee de actieve bijdrage van Thales in
de veiligheid van Nederland wordt vergroot.
Daarnaast leverde Thales een geavanceerde
trainingsfaciliteit voor het Cybercommando.
Investeringen in Onderzoek en Technologie­
ontwikkeling bleven in lijn met de jaren
ervoor. In 2016 heeft de staat het aandeel­
houderschap in Thales Nederland geëvalu­
eerd. De conclusie luidt dat het wenselijk
is om het belang van 1% te handhaven.
Het staatsaandeel draagt namelijk bij aan
het behoud van belangrijke technologie
voor de Nederlandse defensie.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 96

—
— ←→

Thales | Verdieping
Juridische status en eigendom
Thales Nederland is een besloten vennootschap. De staat heeft een
aandelenbelang van 1%. De overige 99% van de aandelen is in handen
van Thales S.A. (Thales Groep). Het ministerie van Defensie is als
beleidsministerie betrokken bij Thales Nederland.
Publiek belang
Het aandelenbelang van de staat is een bekend fenomeen in de
hoogwaardige defensiesector. In deze sector zijn vrijwel alleen
bedrijven met overheidsbelangen of bedrijven met een bijzondere
relatie met de overheid actief. Via andere instrumenten is de
defensie-industrie ook gereguleerd, bijvoorbeeld ten aanzien van
de export van wapens en ander defensiematerieel.
Bij het handhaven van het 1%-belang in Thales spelen diverse
overwegingen een rol. De belangrijkste overweging voor het hebben
van een aandelenbelang is het zekerstellen van toegang tot essentiële
technologie voor de Nederlandse defensie. Daarnaast spelen andere
overwegingen een rol. Bijvoorbeeld het behouden van een nationale
defensie-industrie, de bescherming van gevoelige informatie en het
behoud van technologische kennis in Nederland in algemene zin.
Buitenlandse activiteiten
Thales Nederland heeft enkele deelnemingen in het buitenland:
40% in Yaltes S.A. (Turkije) en 50% in E.T. Marine Systeme GmbH
(Duitsland) welke in liquidatie is. Thales Nederland is sterk afhankelijk
van buitenlandse klanten. Ongeveer 70% van de omzet realiseert het
bedrijf in het buitenland.

Strategie
De strategie van Thales Nederland hangt nauw samen met de koers
van de Thales Groep. De groep heeft in 2013 een visie geformuleerd
onder de noemer Ambition 10. Hierin zijn de missie, visie en strategie
voor de komende tien jaar uitgezet. De missie van Thales Groep luidt:
‘Wherever safety and security matter, we deliver’. Thales Nederland heeft
de ambitie om één van de grootste defensiebedrijven in Nederland
te blijven en om deze koppositie uit te breiden naar het (civiele)
veiligheidsdomein. Bij het opstellen van de strategie is de staat als
aandeelhouder niet betrokken geweest.
Vooruitblik
De Thales Groep heeft het voornemen aangekondigd de revenue
collection systems activiteiten waaronder de OV Chipkaart activiteiten in
Nederland te verkopen. Thales Nederland blijft in Nederland actief in
de Transport sector met hun activiteiten op het gebied van main line
signalling, communicatie, systeemintegratie en cyberscurity.
De minister van Defensie heeft in december aangekondigd voor­
nemens te zijn begin 2017 een contract te ondertekenen met Thales
over de ontwikkeling van een nieuw AWW-cluster. Hoewel het
personeelsbestand van Thales in 2016 terugliep, blijft het aantrekken
van high-tech talent het aandachtspunt voor Thales en de hele sector.

Activiteiten van Thales

Hengelo
Huizen

Enschede

Delft

Eindhoven

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 97

—
— ←→

Thales | Governance
Corporate governance
Thales Nederland is een besloten vennootschap, waar het gemiti­
geerde structuurregime wordt toegepast.
Raad van bestuur
De RvB van Thales Nederland wordt gevormd door één bestuurder
(man) en is ongewijzigd in 2016. De wet biedt Thales Nederland de
mogelijkheid om geen informatie te verschaffen over de beloning van
de bestuurder. Thales Nederland maakt gebruik van die mogelijkheid.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

dhr. G.J. Edelijn
*

Vast

CEO

Variabel
*

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Pensioen
*

*

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011

*

*

*

*

*

*

Onder verwijzing naar artikel 383 van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek maakt
Thales de beloningsgegevens van de enige statutair directeur niet bekend.

Raad van commissarissen
De RvC bestaat uit vijf leden. In 31 december 2016 heeft de heer
D.L. Berlijn de RvC verlaten. Hij is begin 2017 opgevolgd door de heer
P.J.M. van Uhm. Twee van de vijf commissarissen krijgen een beloning,
de overige drie hebben geen recht op een beloning. In 2016 ontvingen
deze twee commissarissen in totaal een vergoeding van € 30.000.
De beloning per commissaris maakt Thales niet bekend.

raad van commissarissen
(€ duiz.)

Functie

dhr. P.E.D.A. Pommellet

Voorzitter

dhr. A.C.K. Cresswel

Lid

dhr. M.M.G. Darmon

Lid

mw. M. Kopp-Raadgever (vanaf 1 december 2015)

Lid

dhr. D.L. Berlijn (tot 1 januari 2017)

Lid

dhr. E.A. van Amerongen (tot 1 december 2015)

Lid

Vergoeding 2016

Totale vergoeding*
*

2015 2014 2013 2012 2011

30

37

56

56

56

68

Thales Nederland maakt sinds 2013 voor de transparantiebenchmark gebruik
van de groepsregeling voor Nederlandse ondernemingen met een buitenlandse
moeder. Het rapport voor Thales is te vinden op https://www.thalesgroup.com/
sites/default/files/asset/document/thales_2014_crar_accede.pdf.

Zeggenschap bij Thales

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Geen bevoegdheid tot benoeming van de RvB

Benoemt de RvB en kan één van de leden van de RvB benoemen tot voorzitter.

Schorsen

Kan de gehele RvB of afzonderlijke leden schorsen.

Kan de gehele RvB of afzonderlijke leden schorsen. AvA kan een schorsing door
de RvC te allen tijde opheffen.

Ontslaan

Geen bevoegdheid tot ontslag van de RvB.

Kan de RvB ontslaan.

Bezoldigingsbeleid

Statutair en wettelijk niet vastgelegd.

Statutair en wettelijk niet vastgelegd.

Commissaris

Bezoldiging

Stelt de bezoldiging van de RvB vast.

Benoemen

Doet een voordracht aan de AvA.

Benoemt de RvC. Daarbij is een derde van de RvC op aanbeveling van de OR,
tenzij de RvC bezwaar maakt tegen de door de OR aanbevolen persoon. De AvA
kan afwijken van de voordracht door de RvC bij volstrekte meerderheid van
stemmen vertegenwoordigend ten minste een derde van het geplaatst kapitaal.

Schorsen

Kan zelfstandig en direct schorsen.

Geen mogelijkheid tot schorsen.

Ontslaan
commissaris

Kan namens de vennootschap een verzoek tot
ontslag doen aan de Ondernemingskamer.

Een aangewezen vertegenwoordiger van de AvA kan namens de vennootschap
een verzoek tot ontslag doen aan Ondernemingskamer.

Ontslaan gehele RvC

Geen mogelijkheid tot ontslaan (kan alleen zelf
opstappen).

Kan na het vragen van het standpunt van de OR het vertrouwen opzeggen op
een AvA; gevolg onmiddellijk ontslag.

Bezoldiging

Geen bevoegdheid op het gebied van bezoldiging
van de RvC.

Stelt de bezoldiging van de RvC vast. De AvA kan aan de voorzitter van de RvC
een extra bezoldiging toekennen.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 98

—
— ←→

Thales | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
De omzet van Thales Nederland bedroeg
€ 441 miljoen in 2016 (2015: € 429 miljoen) en
het resultaat is uitgekomen op € 26 miljoen
(2015: € 12 miljoen). Deze winst is toegevoegd
aan de reserves van de onderneming. Thales
Nederland heeft dus, net als voorgaande
jaren, geen dividend uitgekeerd aan de
aandeelhouders. De laatste dividenduitkering
dateert van 2012 (over het jaar 2011). Het
betrof toen een superdividenduitkering van
in totaal € 100 miljoen, waarvan de staat 1%
(€ 1 miljoen) heeft ontvangen.
Over vorig boekjaar heeft Thales Nederland
een rendement op het gemiddeld eigen
vermogen van 14% behaald. Voor Thales
Nederland wordt geen rendementsnorm
gehanteerd.
Investeringen
Thales heeft in 2016 geen investeringen ter
goedkeuring voorgelegd aan de aandeel­
houder.

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014

2013

2012

2011

517

499

519

458

445

505

Totaal activa
Eigen vermogen

200

175

115

133

89

198

Vreemd vermogen
(incl. voorzieningen)

317

324

404

325

356

307

Inkomsten

441

429

422

406

404

484
27

Winst

26

12

39

26

13

Dividend

0

0

0

0

0

1

Ontvangen door staat

0

0

0

0

0

1

Solvabiliteitsratio

38,7%

35,0%

22,1%

28,9%

20,0%

39,2%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen

13,9%

8,5%

31,2%

23,3%

9,2%

14,8%

0%

0%

0%

0%

0%

4%

2016

2015

2014

2013

2012

2011

-

-

-

-

-

-

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Pay-out ratio

Corporate governance
Transparantiebenchmark*
Global Reporting Initiative (GRI)
*

Thales Nederland maakt sinds 2013 voor de transparantiebenchmark gebruik van de groepsregeling voor
Nederlandse ondernemingen met een buitenlandse moeder. Het rapport voor Thales is te vinden op
https://www.thalesgroup.com/sites/default/files/asset/document/thales_2014_crar_accede.pdf.

Financiële gegevens
40%

40

35%

35

30%

30

25%

25

20%

20

15%

15

10%

10

5%

5

0%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

ren

sol

0

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA**
Binnenland

Buitenland

(Des)investering

n.v.t.

n.v.t.

Overname / participatie

n.v.t.

n.v.t.

** Er zijn geen goedkeuringsdrempels voor de AvA. Wel is goedkeuring door RvC vereist bij (des)investeringen
en het aangaan of afstoten van deelnemingen ter waarde van meer dan een kwart van het geplaatste
maatschappelijk kapitaal.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 99

—
— ←→

UCN
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Ultra Centrifuge Nederland N.V.

Bedrijfssector

Energie

Vestigingsplaats

Groningen

Staatsdeelneming sinds

1969

Website

-

Belang staat der Nederlanden

100%

drie landen werkzame gascentrifugeonder­
nemingen. Dit leidde tot de fusienaam
Urenco Ltd (‘Urenco’). Sindsdien houdt UCN
als houdstermaatschappij de Nederlandse
aandelen in Urenco. UCN zelf heeft geen
operationele activiteiten. Bij UCN werkt 1 fte.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

1

1

1

1

1

1

Aantal werknemers (fte)

Uitgekeerd dividend
aan de Staat

€ 99 mln

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
Ultra Centrifuge Nederland N.V. (UCN) is in
1969 opgericht met het doel de
gascentrifuge­techniek om uranium te
verrijken verder te ontwikkelen. In het
Verenigd Koninkrijk en in Duitsland waren
soortgelijke ondernemingen actief. In 1970
sloten het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en
Nederland een samenwerkings- en nonproliferatieverdrag op dit gebied, het
zogenoemde Verdrag van Almelo. In 1993
werd besloten tot een fusie van de in deze

2016 in vogelvlucht
Het Verenigd Koninkrijk heeft besloten om
de verkoop van haar belang in Urenco te
onderzoeken. De Duitse aandeelhouders
overwegen ook hun aandeel te verkopen.
Nederland ontwikkelde afgelopen jaren
samen met Duitsland en het Verenigd
Koninkrijk een nieuw en toekomstbestendig
instrumentarium om de publieke belangen te
borgen. Dit instrumentarium bestond uit een
samenstel van een Nederlands wetsvoorstel
met publiekrechtelijke regulering en een
nieuwe vennootschappelijke structuur van
de Urenco-groep. Over de structuur is echter
geen overeenstemming bereikt, waardoor
het wetsvoorstel niet aan de Kamer is
aangeboden. Dit is 31 oktober 2016 aan de
Kamer medegedeeld. De staat beraadt zich
op alternatieve mogelijkheden om de
publieke belangen te borgen.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 100

—
— ←→

UCN | Verdieping
Juridische status en eigendom
UCN is een naamloze vennootschap. De aandelen waren bij oprichting
deels in handen van private aandeelhouders en deels in handen van
de staat. Sinds november 2009 is de staat de enige aandeelhouder.
UCN houdt een derde van de aandelen in Urenco, een besloten
vennootschap naar Engels recht. De Britse regering houdt via de
houdstermaatschappij Enrichment Investments Limited een derde
van de aandelen in Urenco. De Duitse partijen RWE Power AG en
EON Kernkraft GmbH houden gezamenlijk ook een derde van de
aandelen, via hun houdstermaatschappij URANIT. Het ministerie
van Economische Zaken is het betrokken beleids­ministerie.
Publiek belang
Het publiek belang van UCN bestaat uit het borgen van de publieke
belangen van Urenco. De publieke belangen van Urenco zijn nonproliferatie, veiligheid en leveringszekerheid. Dit publiek belang
wordt, in combinatie met het aandeelhouderschap, op dit moment
geborgd door:
• Kernenergiewet;
• In- en uitvoerwet;
• Geheimhoudingsbesluit kernenergiewet;
• Non-Proliferatieverdrag;
• Euratom Verdrag;
• Nuclear Suppliers Guidelines;
• Verdrag van Almelo;
• Verdrag van Washington; en
• Verdrag van Cardiff.
Buitenlandse activiteiten
UCN heeft als houdstermaatschappij geen buitenlandse activiteiten.
Urenco is wel actief in het buitenland. Naast een verrijkingsfaciliteit in
Nederland heeft Urenco ook soortgelijke verrijkingsfaciliteiten in het
Verenigd Koninkrijk, Duitsland en de Verenigde Staten. Urenco levert
haar diensten aan kerncentrales wereldwijd. Het grootste deel van de
omzet wordt dan ook buiten de Nederlandse landsgrenzen behaald.
Dit brengt algemene bedrijfseconomische risico’s met zich mee,
bijvoorbeeld fluctuaties in de omzet vanwege wisselkoerseffecten.
Deze risico’s worden zoveel mogelijk gemitigeerd.

Strategie
Vanwege de status van houdstermaatschappij en het ontbreken van
operationele activiteiten stelt UCN geen strategieplan op. Wel
bespreekt de staat als aandeelhouder jaarlijks het business plan van
Urenco. De strategische beslissingen waarbij de staat betrokken was
inzake UCN stonden in 2016 volledig in het teken van de ontwikkeling
van een nieuw instrumentarium voor de borging van de publieke
belangen. Urenco heeft in 2016 haar strategie herzien, o.a. naar
aanleiding van veranderende marktomstandigheden zoals het
uittreden uit kern­energie door Duitsland. Onderdeel hiervan is een
kostenbesparingsprogramma. De staat is hier als aandeelhouder
gehoord.
Vooruitblik
In 2017 zal verder uitvoering worden gegeven aan het borgen van
de publieke belangen en implementatie van de nieuwe strategie bij
Urenco.

Vestigingsplaatsen

Groningen

UCN

Almelo

Urenco NL

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 101

—
— ←→

UCN | Governance
Corporate governance
UCN kent geen verlicht structuurregime.
Raad van bestuur
UCN is een houdstermaatschappij met één bestuurder (man). Het
beloningsbeleid is in 2016 opnieuw vastgesteld. Er hebben in 2016
geen wijzigingen in de bestuurssamenstelling plaatsgevonden.
Per 1 januari 2017 is de heer P.L. Sterkenburgh aftreden als directeur.
De staat heeft de heer A.E.M. Broenink per 1 januari 2017 benoemd
als zijn opvolger.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

dhr. P.L. Sterkenburgh

CEO

Vast

Variabel

59

Pensioen

0

Totaal 2016
(vast plus variabel)

0

59

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011
59

88

115

77

64

Raad van commissarissen
Per 1 oktober 2015 is de heer W.G. Kooijman teruggetreden als
commissaris van UCN. Mevrouw M.H. Maes is benoemd als zijn
opvolger. De RvC bestaat daarmee uit drie leden, onder wie één
vrouw.

raad van commissarissen
Functie

(€ duiz.)

Vergoeding 2016

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. G.H.B. Verberg

Voorzitter

14

14

14

14

14

dhr. V.I. Goedvolk

Vice-voorzitter

12

12

12

12

12

14
12

mw. M.H. Maes

Lid

12

3

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Zeggenschap bij UCN

Commissaris

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Voordracht aan AvA.

Benoemt of wijst voordracht af; AvA vrij in benoeming.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Zonder raadplegen RvC schorsen.

Ontslaan

Voorstel aan AvA.

Ontslaat als gevolg van niet bindend voorstel van RvC of op
eigen initiatief.

Bezoldigingsbeleid

Voorstel aan AvA.

Stelt bezoldigingbeleid vast en kan RvC verzoeken om een
voorstel te doen.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging binnen het vastgestelde beleid.

Benoemen

Voordracht aan AvA.

Benoemt en heeft het recht om een aanbeveling aan RvC voor
voordracht te doen.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Zelfstandig en direct schorsen.

Ontslaan
commissaris

Verzoek aan Ondernemingskader doen namens
de vennootschap.

Zelfstandig en direct ontslaan.

Ontslaan gehele RvC

Geen mogelijkheid tot ontslaan (kan alleen zelf opstappen).

Zelfstandig en direct ontslaan.

Bezoldiging

Voorstel aan AvA.

Stelt bezoldiging vast en kan RvC verzoeken om een voorstel
te doen.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 102

—
— ←→

UCN | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
De solvabiliteit van UCN is goed. De balans
van UCN bestaat vrijwel alleen uit eigen
vermogen, dat is opgebouwd uit waarde­
vermeerdering van de aandelen in Urenco.
Het balanstotaal bedroeg ultimo 2016 € 515
miljoen (2015: € 811 miljoen). Het resultaat
bestaat uit het aandeel in het resultaat van
Urenco en bedroeg over 2016 € -152 miljoen
(2015: € 150 miljoen). Deze daling is het
gevolg van een bijzondere waardeverminde­
ring op de Urenco assets in de Verenigde
Staten en reflecteert de waardedaling
veroorzaakt door de verslechterde markt­
omstandigheden voor uranium verrijking.
Ondanks de verslechterde marktomstandig­
heden is het operationele resultaat van
Urenco in lijn met 2015. Daarom is van het
resultaat over 2016 € 99 miljoen als dividend
aan de staat als aandeelhouder uitgekeerd.
Het rendement op het eigen vermogen
bedraagt -22,6% in 2016.
Investeringen
Door het ontbreken van operationele
activiteiten vinden geen investeringen plaats
bij UCN. De staat heeft geen goedkeurings­
recht voor investeringen van Urenco.

Financieel overzicht
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Totaal activa

515

811

716

661

635

553

Eigen vermogen

515

811

716

660

630

552

Vreemd vermogen

0

0

0

1

6

0

Inkomsten

-152

151

135

112

134

120

Winst

-151

150

134

111

133

119

Dividend

99

117

113

112

90

30

(€ mln.)

Ontvangen door staat

99

117

113

112

90

30

Solvabiliteitsratio

100%

100%

100%

100%

99%

100%

Rendement op gemiddeld eigen
vermogen

-22,8%

19,6%

19,5%

17,2%

22,6%

23,4%

-66%

78%

84%

101%

68%

25%

Pay-out ratio

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

28

22

25

33

29

31,4

Global Reporting Initiative (GRI)

G4

G4

C+

C+

C+

C+

Financiële gegevens
100%

160

80%

120

ren
so

80

60%

40

40%

0
20%

-40

0%

-80

-20%
-40%

-120
2011

2012

2013

2014

2015

2016

-160

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA

Deelnemingen onder de loep

Binnenland

Buitenland

(Des)investering

€ 5 mln.

€ 5 mln.

Overname / participatie

€ 5 mln.

€ 5 mln.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 103

—
— ←→

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 104

—
— ←→
7.2 Beleidsdeelnemingen
Aandeel van de staat en totale omzet (in € mln.)
NOM | 99,97% | € 19
EBN | 100% | € 3.094

LIOF | 94,3% | € 9
GasTerra | 10% | € 9.865

OOST | 55,9% | € 13
BOM | 49,9% | € 7
Innovation Quarter | 36,1% | € 5
ProRail | 100% | € 1.254
Winair | 8% | € 24
DC ANSP | 8% | € 15
Saba Bank | 7,95% | € 0

DNB | 100% | € 422

SSCS | 100% | € 1

Volume is de totale omzet
Aandeel van de staat

Tabel 7.2 Afkorting, volledige naam en kernactiviteit van de beleidsdeelnemingen
Afkorting

Volledige naam

Kernactiviteit

BOM

Brabantse Ontwikkelings Maatschappij

Regionale ontwikkelingsmaatschappij.

DC-ANSP

Dutch Caribbean Air Navigation Service
Provider

Luchtverkeersdienstverlening in het gedeelte van de vluchtinformatiegebieden
Curaçao en San Juan dat zich boven het territoir van de openbare lichamen
Bonaire, Sint Eustatius en Saba bevindt.

DNB

De Nederlandsche Bank

Centrale bank, toezichthouder op de financiële sector en resolutieautoriteit.

EBN

Energie Beheer Nederland

Opsporen en beheren van olie- en gasvoorraden.

GasTerra

GasTerra

Handel en levering van aardgas in binnen- en buitenland.

Innovation
Quarter

Innovation Quarter

Regionale ontwikkelingsmaatschappij.

LIOF

Industriebank Limburgs Instituut voor
Ontwikkeling en Financiering

Regionale ontwikkelingsmaatschappij.

NOM

NOM

Regionale ontwikkelingsmaatschappij.

OOST

Ontwikkelingsmaatschappij OOST Nederland

Regionale ontwikkelingsmaatschappij.

ProRail

ProRail

Beheerder van het landelijk hoofdspoorwegennet.

Saba Bank

Saba Bank Resources

Opslag, transport, verwerking en handel van petroleum in het gebied van de
onderzeese verhoging 'Saba bank'.

SSCS

Saba Statia Cable System

Aanleg, beheer en exploitatie van de glasvezel zeekabel tussen Saba en Sint
Eustatius.

Winair

Winair

Vervoerder van reizigers door de lucht.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 105

—
— ←→

BOM
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM)

Bedrijfssector

Participatiemaatschappij

Vestigingsplaats

Tilburg

Staatsdeelneming sinds

1983

Website

www.bom.nl

Belang staat der Nederlanden

49,9%

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Aantal participaties ultimo

31

30

29

33

32

35

Geïnvesteerd vermogen in
­participaties (€ mln.)

36

33

31

29

39

33

Investeringsvolume in boekjaar

5

3

4

4

10

6

39

40

40

40

45

43

(€ mln.)

Aantal werknemers (fte)

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
De BOM is één van de vijf huidige regionale
ontwikkelingsmaatschappijen (ROMs). Het
zorgen voor meer bedrijvigheid en werk­
gelegenheid in de regio’s is een kerntaak van
de ROMs. BOM is opgericht in 1983 en heeft
als werkgebied de provincie Noord-Brabant.
De kernactiviteiten zijn gericht op ontplooiing
van investeringsbevordering, bevordering
van ontwikkeling van innovatie en het
verstrekken van risicokapitaal voor partici­
paties in ondernemingen. Hierbij richt de
BOM zich vooral op het innovatieve MKB in
de topsectoren van de betreffende regio.
De BOM had in 2014 39,4 fte in dienst.
2016 in vogelvlucht
In 2016 heeft Ecorys de evaluatie van de
ROMs afgerond. De uniciteit van de huidige
ROMs als regionale uitvoeringsorganisatie
werd herbevestigd. Dit betekent dat het Rijk
actief betrokken blijft bij de uitvoeringstaken
van de BOM, uiteraard in nauwe samen­
spraak met de provincie Noord-Brabant.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 106

BOM | Verdieping
Juridische status en eigendom
In de afgelopen jaren is de betrokkenheid van de provincie NoordBrabant bij de BOM sterk uitgebreid. Dit heeft geleid tot een gewij­
zigde vennootschappelijke structuur. In een aantal vennootschappen
van de BOM zijn activiteiten ondergebracht waarin uitsluitend de
provincie deelneemt. Waar het de gezamenlijke activiteiten van
provincie en staat betreft is voor een 50/50 eigendomsstructuur
gekozen.
In de gewijzigde structuur van de BOM heeft de staat samen met de
provincie Noord-Brabant een belang in BOM Capital I (participatie­
activiteiten) en BOM Business Development & Foreign Investment
(overige activiteiten). In beide vennootschappen houdt de staat 49,9%
van de aandelen. De provincie Noord-Brabant participeert via zijn
100% deelneming Brabantse Ontwikkelings Maatschappij Holding B.V.
met 50,1% in deze vennootschappen. Het ministerie van Economische
Zaken vervult namens de staat de aandeelhoudersrol in de BOM.

—
— ←→
Strategie
Als gevolg van de uitgebreide betrokkenheid van de provincie heeft
de BOM een uitgebreid werkpakket. Naast de aandacht voor de
bestaande taken, geeft de BOM zelf uitvoering aan specifieke
regionale uitvoeringstaken, die door de provincie Noord-Brabant
gefinancierd worden.
Vooruitblik
De komende jaren richt de BOM haar dienstverlening op veelbelo­
vende Brabantse ondernemingen met groeiambities, op buitenlandse
bedrijven die het Brabantse ecosysteem versterken en op duurzame
energieprojecten. De BOM zal bedrijven en innovatieprojecten steeds
meer selecteren op potentiële economische en maatschappelijke
impact. In het kader van de oprichting van Invest-NL zal het Rijk in
samenspraak met de regio bekijken hoe de ROMs hierbij het best
kunnen worden aangesloten.

Publiek belang
In algemene zin richten de ROMs zich op het stimuleren van de
regionale economie en het bevorderen van regionaal ondernemer­
schap door het versterken van de economische structuur van de regio.
Buitenlandse activiteiten
De BOM heeft geen buitenlandse activiteiten.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 107

—
— ←→

BOM | Governance
Corporate governance
De BOM heeft een directie en een raad van commissarissen.
Raad van bestuur
De BOM staat onder leiding van een tweehoofdige directie, allen man.
Dochtervennootschap BOM Capital I staat onder leiding van een
­directeur (vrouw). Het uitgangspunt van het beloningsbeleid is dat
bij een nieuwe benoeming van een directeur de bezoldiging op het
niveau van schaal 18 van het Bezoldigingsbesluit Burgerlijke Rijks­
ambtenaren (BBRA) ligt.

raad van bestuur
(€ duiz.)

Functie

Vast Variabel Pensioen

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015* 2014 2013 2012 2011

dhr. J.J. Pelle

Algemeen directeur

169

0

49

169

167

170

172

184

159

dhr. M. van Meurs

Operationeel directeur

130

0

17

130

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

*

Het basissalaris van de Algemeen directeur is inclusief de kosten voor een leaseauto.
De kosten van de bestuurders komen voor circa 49% ten laste van BOM Capital I en BOM BD&FI.

Raad van commissarissen
De RvC bestond in 2016 uit vier leden, allen man. Medio 2017 is een
vrouw aan de RvC toegevoegd.

raad van commissarissen
(€ duiz.)

Functie

dhr. J.H.M. Hommen

Voorzitter

Vergoeding 2016

2015** 2014 2013 2012 2011

18

18

18

5

n.v.t.

n.v.t.

dhr. J.H.M. Dröge

Lid

13

13

13

7

n.v.t.

n.v.t.

dhr. G.H. Hoefsloot

Lid

13

13

13

7

n.v.t.

n.v.t.

dhr. R.G.M. Penning de Vries

Lid

13

13

13

7

n.v.t.

n.v.t.

** De kosten van de leden RvC komen voor circa 49% ten laste van BOM Capital I en BOM BD&FI.

Zeggenschap bij BOM

Commissaris

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Recht op voordracht nadat AvA is gehoord.

Benoemt directieleden op basis van voordracht van de RvC nadat
AvA over de voordracht is gehoord.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Zelfstandig en direct schorsen.

Ontslaan

Zelfstandig en direct ontslaan.

Bezoldigingsbeleid

Stelt het bezoldigingsbeleid vast.

Bezoldiging

Stelt de bezoldiging en andere arbeidsvoorwaardenvast met in
acht name van het bezoldigingsbeleid en na raadpleging van de
AvA.

Dient te worden geraadpleegd door de RvC.

Benoemen

RvC heeft recht om één lid voor te dragen nadat de minister
van EZ en de provincie Noord-Brabant over de voordracht zijn
gehoord.

Benoemt op basis van voordrachten. De minister van EZ heeft
voordrachtsrecht voor één commissaris, nadat de provincie
Noord-Brabant en de RvC over de voordracht zijn gehoord.
Provincie Noord-Brabant heeft voordrachtsrechten voor drie
commissarissen, nadat de minister van EZ en de RvC gehoord zijn
over de voordrachten.

Schorsen

Indien de RvC uit meer dan vijf leden gaat bestaan, geldt voor
de zesde en volgende leden dat de RvC deze leden voordraagt,
nadat de minister van EZ en de provincie Noord-Brabant over de
voordracht zijn gehoord.

Zelfstandig en direct schorsen.

Ontslaan
commissaris

Zelfstandig en direct ontslaan.

Ontslaan gehele RvC
Bezoldiging

Deelnemingen onder de loep

Stelt bezoldiging vast.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 108

—
— ←→

BOM | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
In 2016 bedroeg de omzet van de BOM € 6,6
miljoen en is een verlies van € 1,9 miljoen
gerealiseerd. Er is geen dividend uitgekeerd
aan de aandeelhouders. Het rendement van
BOM was -5% in 2016. Als norm voor het
rendement geldt voor de ROMs dat gelijke
tred wordt gehouden met de ontwikkeling
van de door het CBS jaarlijks achteraf
gepubliceerde inflatiepercentages gedurende
de evaluatieperiode 2016-2020.
Investeringen
Het ministerie van Economische Zaken heeft
voor het investeringsbeleid met betrekking
tot participaties een aandeelhoudersinstruc­
tie opgesteld. Voor participatieactiviteiten
geldt een investeringsplafond van € 2,5
miljoen per onderneming. Zonder goed­
keuring van de aandeelhouders mag hiervoor
geen risicokapitaal of bancair krediet worden
aangetrokken. Investeringen door de BOM
in participatieactiviteiten worden door een
separate investeringscommissie beoordeeld.
Goedkeuring van de aandeelhouders voor
individuele investeringen is niet nodig.

Financieel overzicht
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Totaal activa

40

39

28

29

73

50

Eigen vermogen

36

35

24

24

31

32

Vreemd vermogen

4

4

4

5

43

19
9

(€ mln.)

Inkomsten

7

7

8

6

0

Winst

-2

11

0

-8

-1

1

Dividend

0

0

0

0

0

0

Ontvangen door staat

0

0

0

0

0

0

Solvabiliteitsratio

89,2%

91,0%

85,0%

83,0%

41,9%

62,8%

Rendement op eigen
vermogen

5,4%

31,9%

1,7%

-29,4%

-2,8%

1,9%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

Pay-out ratio
*

Bedragen zijn inclusief btw.

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

90

66

156

163

153

82

Global Reporting Initiative (GRI)

G4

C

C

C

C

C

(€ mln.)

Financiële gegevens
100%

€ mln.

ren

10

80%

8

60%

6

40%

4

20%

0

so

2
-2

0%

-4

-20%
-40%

-6
2011

2012

2013

2014

2015

2016

-8

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA
Overname / participatie

Deelnemingen onder de loep

Binnenland

Buitenland

In beginsel maximaal
€ 2,5 miljoen.

Investeringen en participaties buiten de
regio en in het buitenland zijn statutair
uitgesloten bij regionale ontwikkelings­
maatschappijen.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 109

—
— ←→

DC ANSP
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Dutch Caribbean Air Navigation Service Provider*

Bedrijfssector

Transport

Vestigingsplaats

Willemstad, Curacao

Jaar van oprichting

2005

Website

dc-ansp.org

Belang staat der Nederlanden

7,95%

*

Op het moment van publicatie van dit jaarverslag moet de AvA van DC ANSP nog plaatsvinden waarop
de jaarrekening wordt vastgesteld.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016
Aircraft movements in
Curacao FIR
Aantal werknemers (fte)

83

Beschrijving
Dutch Caribbean Air Navigation Service
Provider (DC ANSP) is sinds 2005 verantwoor­
delijk voor de luchtverkeersdienstverlening
in het gedeelte van de vluchtinformatie­
gebieden Curaçao en San Juan, dat zich boven
het territoir van de openbare lichamen
Bonaire, Sint Eustatius en Saba bevindt.
DC ANSP verleent luchtvaartdiensten aan
het vliegverkeer in de Flight Information

Deelnemingen onder de loep

2015

2014

2013

2012

2011

139.642 159.511 148.293 134.064 129.092 123.267
85

82

84

81

82

Region (FIR) Curaçao. Ook levert DC ANSP
naderings- en terminaldiensten aan
vliegverkeer van, naar en op Curaçao en
Bonaire. De dienstverlening omvat onder
meer de verlening van vluchtinlichtingen­
diensten, alarmeringsdiensten, adviesdien­
sten voor het luchtverkeer en de luchtver­
keersleiding in de genoemde gebieden.
DC ANSP had in 2016 83 fte in dienst.

2016 in vogelvlucht
Het aantal verkeersbewegingen in het
werkgebied van DC ANSP is in 2016 met
12,5% afgenomen en bedroeg 139.642
(2015: 159.511). De voornaamste redenen voor
deze afname zijn politieke ontwikkelingen in
de regio en sterke verhoging van routeheffin­
gen in omringend luchtruim, waardoor
luchtvaartmaatschappijen andere, goed­
kopere routes kiezen. Zowel het aantal
directe verbindingen als de hoeveelheid
overvliegend verkeer zijn afgenomen; voor
betalend overvliegend verkeer was de
afname echter beperkt (-1,5%). De omzet van
DC ANSP is desalniettemin gestegen, met
3,5%. Dit is met name het gevolg van gebruik
van grotere vliegtuigen die een hoger tarief
per beweging betalen, en ontvangen
betalingen voor diensten die het voorgaande
jaar geleverd zijn. DC ANSP heeft in 2016
bijna € 2 miljoen geïnvesteerd in hardware,
systemen en nieuwbouw. Er is onder andere
een belangrijke stap gezet richting de
toekomst van de dienstverlening op Bonaire,
met de installatie van luchtverkeersleidings­
systemen in de nieuwe verkeerstoren op
Bonaire ­International Airport.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 110

DC ANSP | Verdieping
Juridische status en eigendom
DC ANSP is een naamloze vennootschap naar Curaçaos recht.
DC ANSP heeft drie aandeelhouders:
• Land Curaçao: 75,3% van de aandelen;
• Land Sint Maarten: 18,75% van de aandelen; en
• Staat der Nederlanden: 7,95% van de aandelen.
De minister van Infrastructuur en Milieu vervult namens de staat de
aandeelhoudersrol en is samen met de minister van Economische
Zaken verantwoordelijk voor het Nederlandse luchtvaartbeleid.
Publiek belang
Luchtverkeersdienstverlening en de aanpalende activiteiten zijn
publieke taken. De taken die DC ANSP dient te vervullen zijn vast­
gelegd in het Besluit luchtverkeer en de Regeling aanwijzing luchtruim
en luchtverkeersdienstverleners BES.
De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) is verantwoordelijk
voor het handhaven van de op en in het Nederlandse luchtruim van
toepassing zijnde (veiligheids-)regelgeving. ILT houdt dus ook toezicht
op DC ANSP in relatie tot de dienstverlening op Bonaire.
Via het aandeelhouderschap zorgt de staat ervoor dat ook de strategie
van DC ANSP in lijn is met bovengenoemde belangen.

—
— ←→
Strategie
Als autonome en professionele verlener van luchtverkeersdiensten
staat DC ANSP garant voor de kwaliteit van haar diensten in termen
van veiligheid en efficiëntie in het aan DC ANSP toegewezen lucht­
ruim. DC ANSP heeft haar strategische doelstellingen geformuleerd in
het Business Plan 2017-2021. Het business plan moet leiden tot een
verbetering van de veiligheid, capaciteit, efficiëntie en kwaliteit van
DC ANSP. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu bewaakt de
voortgang bij het bereiken van deze doelen.
Vooruitblik
Veel tijd en aandacht van het management van DC ANSP is nodig voor
het uitvoeren van het Business Plan 2017-2021 en het realiseren van
de hierin geformuleerde doelstellingen op het gebied van veiligheid,
capaciteit, efficiëntie en kwaliteit.

Buitenlandse activiteiten
DC ANSP heeft geen buitenlandse activiteiten.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 111

—
— ←→

DC ANSP | Governance
Corporate governance
DC ANSP kent een directie en een raad van commissarissen. Afhanke­
lijk van de omstandigheden zijn er operationele contacten tussen de
directie en het ministerie van Infrastructuur en Milieu. In 2016 heeft
het ministerie intensief met DC ANSP overlegd over aanpassing van
het meerjarige naderings- en terminaltarief op Bonaire. Daarover zal
in 2017 een besluit worden genomen.
Raad van bestuur
De directie bestaat momenteel uit één vrouw die de functie van
algemeen directeur vervult, en één man in de functie van waarnemend
directeur. Het beloningsbeleid is niet gewijzigd in 2016.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

Vast Variabel

Pensioen

Totaal 2016 Totaal Totaal Totaal Totaal
(vast plus variabel) 2015 2014 2013 2012

mw. M. Albertus-Verboom

Algemeen Directeur

194

25

194

dhr. J. Lasten (sinds april 2016)

Waarnemend Directeur

92

12

92

*

175

189

156

Totaal

2011*

137

125

In 2010 en 2011 slechts totaal remuneratie directie vermeld; in 2010 sprake van correcties van remuneraties van voorgaande jaren.

Raad van commissarissen
De RvC bestaat uit drie personen, allen man. De heer A.S.V. Isidora is
in oktober teruggetreden na voltooiing van zijn tweede en laatste
periode van vier jaar. De heer R.F. Emers, de heer A. Agard en de heer
M. Beringer hebben in april het einde van hun eerste periode van
vier jaar bereikt, waarop de heer R.F. Emers is teruggetreden.

De heer A. Agard en de heer M. Beringer zijn in september
­herbenoemd voor een tweede periode. De heer M. Beringer is
benoemd tot interim-voorzitter.

raad van commissarissen
Vergoeding 2016

Functie

(€ duiz.)

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. R.F. Emers

Voorzitter (teruggetreden)

5

14

15

13

8

dhr. A. Agard

Lid

7

12

12

10

6

dhr. M. Beringer

Lid / interim voorzitter

7

12

12

10

6

dhr. A.S.V. Isidora

Lid (teruggetreden)

9

12

12

10

8

dhr. R. Tromp

Lid

11

12

3

n.b.

Zeggenschap bij DC ANSP
Wat?

Wie?
RvC

Benoemen

Bestuur

Schorsen

Benoemt bestuurders. Het aantal bestuurder wordt bepaald
door de AvA. AvA is bevoegd een bestuurder te benoemen tot
voorzitter en een of meer bestuurders tot vice-voorzitter(s).
Kan bestuurders te allen tijde schorsen. Indien een bestuurder
is geschorst dient de AvA binnen twee maanden te besluiten
tot hetzij ontslag hetzij opheffing van de schorsing. Bij gebreke
daarvan vervalt de schorsing. Geschorste bestuurder wordt in
gelegenheid gesteld zich in AvA te verantwoorden.

Ontslaan

Kan bestuurders te allen tijde schorsen. Indien een bestuurder
is geschorst dient de AvA binnen twee maanden te besluiten
tot hetzij ontslag hetzij opheffing van de schorsing. Bij gebreke
daarvan vervalt de schorsing. Geschorste bestuurder wordt in
gelegenheid gesteld zich in AvA te verantwoorden.
Kan bestuurders te allen tijde ontslaan.

Bezoldigingsbeleid

Commissaris

AvA

Stelt bezoldigingsbeleid vast.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging voor iedere bestuurder vast met inachtneming
van het bezoldigingsbeleid.

Benoemen

Stelt een profielschets voor omvang en samenstelling van de RvC
vast.

Benoemt de commissarissen. Voorzitter wordt door de AvA
aangewezen. Profielschets en iedere wijziging daarvan wordt ter
goedkeuring voorgelegd aan de AvA.

Schorsen

Kunnen te allen tijde door AvA worden geschorst.

Ontslaan
commissaris

Kunnen te allen tijde door AvA worden commissaris ontslagen.

Ontslaan gehele RvC
Bezoldiging
Deelnemingen onder de loep

Stelt de vergoeding voor commissarissen vast.
Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 112

—
— ←→

DC ANSP | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
De omzet van DC ANSP in lokale valuta is
in 2016 met 3,5% gestegen en bedraagt
omgerekend € 14,8 miljoen7, terwijl het
luchtverkeer met 12,5% afnam. Bij een
operationeel kostenniveau van € 10,8 miljoen
resulteerde dit in een operationele winst
van € 4,0 miljoen en een netto winst van
€ 3,0 miljoen (2015: € 5,4 miljoen). De afname
in het resultaat is met name gerelateerd aan
personeelskosten, doordat in 2015 een
eenmalige, significante vrijval van een
voorziening met betrekking tot pensioen­
verplichtingen heeft plaatsgevonden.

Financieel overzicht
(€ mln.) *

2016

2015

2014

2013

2012

2011

28

28

27

21

17

17

Totaal activa
Eigen vermogen

15

12

6

5

4

4

Vreemd vermogen

13

16

21

16

13

13

Inkomsten

15

14

13

10

8

8

Winst

3

5

1

1

0

0

Dividend

0

0

0

0

0

0

Ontvangen door staat

0

0

0

0,0

0

0

Solvabiliteitsratio

52,0%

42,0%

23,0%

22,5%

23,1%

24,4%

Rendement op eigen
vermogen

22,8%

60,3%

15,8%

13,5%

8,5%

10,4%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

Pay-out ratio

Het rendement van het geïnvesteerde
vermogen in 2016 bedroeg 22,8%. Voor
DC ANSP is geen normrendement vastge­
steld.
Het resultaat is geheel aan de kapitaalreser­
ves toegevoegd. Dit is in lijn met de door
DC ANSP in overleg met de aandeelhouders
geformuleerde dividendpolitiek.
Het ministerie van Infrastructuur en Milieu
beoordeelt de ontwikkeling van DC ANSP
op de gebruikelijke financiële ratio’s en
beoordeelt de performance op de belangrijk­
ste gebieden zoals veiligheid, capaciteit,
kostenefficiëntie en kwaliteit van de
dienstverlening. Over inconsistenties en
risico’s treedt het ministerie in overleg met
DC ANSP.
Investeringen
DC ANSP heeft in 2016 een bedrag van bijna
€ 2 miljoen geïnvesteerd in systemen en
hardware. De investeringsbegroting wordt
jaarlijks ter goedkeuring aan de RvC
voorgelegd. DC ANSP hoeft investeringen op
basis van de statuten niet aan de aandeel­
houders ter goedkeuring voor te leggen.

*

Bedragen zijn geconverteerd van ANG naar euro volgens de in het betreffende jaar geldende wisselkoers.
Op 31-12-2015 was de wisselkoers 1 ANG = € 0,5.

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Global Reporting Initiative (GRI)

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

(€ mln.)

Financiële gegevens
70%

7
€ mln.

60%

6

50%

5

40%

4

30%

3

20%

2

10%

1

0%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

0

ren

sol

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA
Binnenland

Buitenland

(Des)investering

n.v.t.

n.v.t.

Overname / participatie

n.v.t.

n.v.t.

7 Valutakoers 1 ANG = € 0,5

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 113

—
— ←→

DNB
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

De Nederlandsche Bank N.V.

Bedrijfssector

Financiële Dienstverlening

Vestigingsplaats

Amsterdam

Jaar van oprichting

1814

Website

www.dnb.nl

Belang staat der Nederlanden

100%

DNB onder meer toezicht uit op financiële
instellingen en afwikkelingstaken met
betrekking tot banken en beleggingsonder­
nemingen. Ook bevordert DNB de goede
werking van het betalingsverkeer en de
stabiliteit van het financiële stelsel.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
Bankbiljetten in omloop (€ mln.)
Kosten prudentieel toezicht

2016

2015

2014

2013

2012

2011

58.929

56.690

53.505

50.161

47.856

46.660

150

148

182

141

128

119

1.703

1.707

1.692

1.659

1.625

1.589

(€ mln.)

Aantal werknemers (fte)

Beschrijving
De Nederlandsche Bank N.V. (DNB) is in 1814
opgericht en is de onafhankelijke centrale
bank, en als zelfstandig bestuursorgaan
prudentieel toezichthouder en nationale
resolutieautoriteit van Nederland. Als
centrale bank heeft zij als doelstelling het
handhaven van prijsstabiliteit. DNB onder­
steunt het algemene economische beleid in
de Europese Unie. Als nationale taken oefent

Deelnemingen onder de loep

2016 in vogelvlucht
In verband met fors hoger uitvallende risico’s
voor de balans van DNB die bovendien
langdurig aanwezig zijn, creëerde DNB met
betrekking tot boekjaar 2015 een voorziening
voor krediet- en renterisico. DNB doteerde
daaraan over boekjaar 2016 € 500 miljoen.
Het resultaat over 2016 bedraagt € 43 miljoen
(2015: € 183). De winstdaling wordt voorna­
melijk veroorzaakt door een afname van het
resultaat op de aandelenportefeuille. DNB
werkte in 2016 in haar tweede jaar als
autoriteit voor resolutie, én voor het recent
herijkte depositogarantiestelsel aan de
verdere operationalisering van de ordelijke
aanpak van falende banken. In 2016 is
besloten dat een aantal publieke munttaken
die eerder door de Koninklijke Nederlandse
Munt (KNM) werden uitgevoerd, per 1 januari
2017 bij DNB worden belegd. DNB maakte in
2016 bekend voornemens te zijn het
bankbiljettenbedrijf en de goudkluis te
verplaatsen naar een nieuw DNB Cash Centre.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 114

DNB | Verdieping
Juridische status en eigendom
DNB is een naamloze vennootschap. De vorm van de vennootschap is
historisch ingegeven. De staat houdt 100% van de aandelen in DNB.
DNB is ook als zelfstandig bestuursorgaan verbonden met de staat.
Als deelnemer aan het Europees Stelsel van Centrale Banken (ESCB) is
DNB onafhankelijk in de uitvoering van de bij het Verdrag betreffende de
werking van de Europese Unie opgedragen taken en plichten. Ook voor
het toezicht op de financiële instellingen en als resolutieautoriteit
heeft DNB een onafhankelijke positie.
De activiteiten van DNB volgen uit genoemd verdrag, de statuten van
het ESCB en de Europese Centrale Bank (ECB), de Bankwet 1998, de Wet
op het financieel toezicht en uit de relatie met de staat als zelfstandig
bestuursorgaan. De onafhankelijke uitvoering van de bij het Verdrag
betreffende de werking van de Europese Unie opgedragen taken en
plichten heeft tot een beperkte invulling van het aandeelhouderschap
geleid. De eigenaars- en opdrachtgeversrol wordt vooral in het kader
van het toezicht op de financiële markten vervuld.

—
— ←→
Strategie
De onafhankelijke uitvoering van de bij het Verdrag betreffende de
werking van de Europese Unie opgedragen taken en plichten leidt tot een
beperkte invulling van het aandeelhouderschap. Vanuit het aandeel­
houderschap is er derhalve geen betrokkenheid bij strategische keuzes
van DNB.
Vooruitblik
DNB gaf met betrekking tot boekjaar 2015 aan in de komende jaren
een voorziening voor krediet- en renterisico op te bouwen voor
risico’s gerelateerd aan het onconventionele monetair beleid. Op basis
van de aangepaste modellen, recente marktprijzen en de huidige
inzichten over het monetaire beleid wordt daarbij de gepaste hoogte
van een dergelijke voorziening gemonitord. Ten behoeve van de
vaststelling van de jaarcijfers over 2016 zijn de inschattingen inzake
deze voorziening geactualiseerd aan de geldende beleids- en
marktomstandigheden.

Publiek belang
Het publiek belang van DNB komt tot uiting in haar missie: DNB
maakt zich sterk voor financiële stabiliteit en draagt daarmee bij
aan duurzame welvaart in Nederland. Daarvoor werkt DNB als
onafhankelijke centrale bank, toezichthouder en resolutieautoriteit
samen met Europese partners aan:
• prijsstabiliteit en een evenwichtige macro-economische
­ontwikkeling in Europa;
• een schokbestendig financieel systeem en een veilig, betrouwbaar
en efficiënt betalingsverkeer;
• solide, integere en afwikkelbare financiële instellingen die
hun verplichtingen en toezeggingen nakomen.
Door onafhankelijk economisch advies uit te brengen, versterkt DNB
het beleid gericht op haar primaire doelstellingen.
Deze publieke belangen worden geborgd door:
• Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie;
• Wet op het financieel toezicht;
• Bankwet 1998;
• Kaderwet zelfstandige bestuursorganen (m.i.v. 1 januari 2013);
• Publiek aandeelhouderschap.
Buitenlandse activiteiten
DNB maakt onderdeel uit van het ESCB (centrale bank), van het Single
Supervisory Mechanism (toezicht) en van het Single Resolution
Mechanism (resolutie). Vanuit het aandeelhouderschap is hierbij geen
directe betrokkenheid.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 115

—
— ←→

DNB | Governance
Corporate governance
DNB is een naamloze vennootschap (NV) waarvan het dagelijkse
bestuur in handen is van de directie. De raad van commissarissen
houdt toezicht op de algemene gang van zaken binnen DNB en op
het beleid van de directie ter uitvoering van haar nationale taken.
Directie
De samenstelling van de directie wijzigde in 2016 niet. De salarissen en
de toezeggingen omtrent het pensioen alsmede regelingen omtrent
vergoeding van onkosten van de directieleden dienen op grond van de
Bankwet 1998 te worden vastgesteld door de raad van commissarissen
en goedgekeurd door de minister van Financiën.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

Vast

Variabel

Pensioen

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. K.H.W. Knot

President

393

0

25

393

379

326

324

321

159

dhr. J. Sijbrand

Directeur

347

0

25

347

348

301

294

293

135

dhr. F. Elderson

Directeur

321

0

25

321

318

277

275

272

135

dhr. J. Swank

Directeur

320

0

25

320

318

277

275

272

23

Raad van commissarissen
Conform de Bankwet 1998 bestond de raad van commissarissen
in 2016 uit minimaal zeven en maximaal tien leden.
Mevrouw M.T.H. de Gaay Fortman trad op 1 juli 2016 toe tot de raad
van commissarissen van DNB. Zij volgde daarmee de heer A.H. van

Delden op die per 30 oktober 2016 terugtrad uit die raad bij het
bereiken van het einde van zijn derde termijn. De heren F. Sijbesma
en K.P. Goudswaard zijn per 1 september 2016 respectievelijk 1 oktober
2016 herbenoemd voor een tweede termijn van vier jaren.

raad van commissarissen
Functie

(€ duiz.)

Vergoeding 2016

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. W.J. Kuijken

Voorzitter

27

32

38

32

21

n.v.t.

dhr. J.A. van Manen

Vice-voorzitter

18

18

32

32

30

24

mw. M.T.H. de Gaay Fortman (vanaf 1 juli 2016)

Lid

9

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. K.P. Goudswaard

Lid

29

32

38

38

7

n.v.t.

mw. A.G. Nijhof

Lid

18

10

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. M.A. Scheltema

Lid

18

6

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. F. Sijbesma

Lid

28

32

32

32

10

n.v.t.

dhr. A.H. van Delden (tot 30 oktober 2016)

Lid

27

32

32

32

30

24

Zeggenschap bij DNB
Wat?

Wie?

Commissaris

Bestuur

RvC
Benoemen

De directieleden worden voor een periode van zeven jaar bij
koninklijk besluit benoemd.

Schorsen

Directieleden kunnen onder voorwaarden bij koninklijk besluit
worden geschorst.

Ontslaan

Directieleden kunnen op eigen verzoek of onder voorwaarden bij
koninklijk besluit uit hun functie worden ontheven.

Bezoldigingsbeleid

De raad van commissarissen doet een voorstel.

Bezoldiging

De raad van commissarissen stelt vast. Goedkeuring van de
minister van Financiën is nodig.

Benoemen

De raad van commissarissen draagt voor. Een lid wordt van
overheidswege benoemd.

AvA

De algemene vergadering stelt vast.

De aandeelhouders benoemen. Eén lid wordt van overheidswege
benoemd.

Schorsen

De aandeelhouders kunnen onder voorwaarden schorsen.

Ontslaan
commissaris

De aandeelhouders kunnen commissarissen op eigen verzoek of
onder voorwaarden uit hun functie worden ontheven.

Bezoldiging

Deelnemingen onder de loep

De raad van commissarissen doet een voordracht.

De algemene vergadering stelt vast.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 116

—
— ←→

DNB | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
Door fors hoger uitvallende risico’s voor de
balans van DNB die bovendien langdurig
aanwezig zijn, heeft DNB met betrekking tot
boekjaar 2015 een voorziening voor kredieten renterisico gecreëerd en daaraan met
betrekking tot boekjaar 2016, net als met
betrekking tot boekjaar 2015, een dotatie van
€ 500 miljoen gedaan. Het resultaat over 2016
bedraagt na deze dotatie van € 500 miljoen
over boekjaar 2016 € 43 miljoen en is hiermee
lager dan in het voorgaande jaar. Aan de staat
is € 41 miljoen als dividend uitgekeerd.
De winstdaling wordt voornamelijk veroor­
zaakt door een afname van het resultaat op
de aandelenportefeuille. In tegenstelling tot
2015 zijn dit jaar geen verkoopopbrengsten
gerealiseerd. In 2016 komt de waardestijging
op de aandelenportefeuille van € 110 miljoen
tot uiting in de herwaarderingsreserve. In
2016 had DNB bovendien hogere bedrijfs­
lasten dan in 2015, voornamelijk door grotere
bankbiljettenorders. Dit heeft geleid tot
hogere productielasten van € 23 miljoen.
De lagere winst op de aandelenportefeuille
en de hogere bedrijfslasten worden slechts
gedeeltelijk gecompenseerd door hogere
inkomsten op de monetaire operaties.
De winstgevendheid zal de komende jaren
naar verwachting laag blijven en grotendeels
worden gebruikt voor de verdere opbouw van
de voorziening voor krediet- en renterisico.
Investeringen
Investeringen door DNB worden niet aan de
aandeelhouder voorgelegd. Wel gelden ten
aanzien van bepaalde rechtshandelingen
wettelijke en/of statutaire voorwaarden.

Deelnemingen onder de loep

Financieel overzicht
2016

(€ mln.)

Totaal activa

2015

2014

2013

2012

2011

290.326 210.436 140.237 158.528 254.392 266.577

Eigen vermogen

29.276

Vreemd vermogen

261.050 183.705 113.184 133.812 222.297 235.457

26.731

27.053

24.716

32.095

31.120

Inkomsten

422

518

1.329

1.527

2.390

1.518

Winst

43

183

951

1.178

2.079

1.213

Dividend

41

174

903

1.119

1.975

750

Ontvangen door staat

41

174

903

1.119

1.975

750

Solvabiliteitsratio

10,1%

12,7%

19,3%

15,6%

12,6%

11,7%

Rendement op eigen
vermogen

0,1%

0,7%

3,7%

4,1%

6,6%

4,1%

Pay-out ratio

95%

95%

95%

95%

95%

62%

2016

2015

2014

2013

2012

2011

170

174

150

176

156

164

A+

A+

A+

A+

Corporate governance
(€ mln.)

Transparantiebenchmark
Global Reporting Initiative (GRI)

Financiële gegevens
25%

€ mln.

20%

2000

15%

1500

10%

1000

5%

500

0%

2011

2012

2013

2014

2015

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

2016

0

ren

sol

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 117

—
— ←→

EBN
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

EBN B.V.

Bedrijfssector

Energie

Vestigingsplaats

Utrecht

Jaar van oprichting

1973

Website

www.ebn.nl

Belang staat der Nederlanden

100%

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Aantal winningsvergunningen
aan land

33

33

31

29

27

24

Aantal winningsvergunningen
op zee

109

109

107

106

101

101

Aantal opsporingsvergunningen

46

48

55

56

48

47

Afzet gas (m3)

20

21

27

32

30

30

Aantal werknemers (fte)

75

75

72

69

66

64

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
In de Nederlandse bodem zit nog voldoende
olie en gas voor enkele tientallen jaren. De
resterende voorraden zijn echter niet meer zo
eenvoudig te winnen. Dit komt doordat de
velden kleiner zijn en veelal verstopt zitten
onder minder voor de hand liggende
aardlagen. EBN B.V. is in 1973 opgericht om
nauwkeurig in kaart te brengen waar de
grootste voorraden zich bevinden en om vast
te stellen hoe deze voorraden het best uit de
grond gehaald kunnen worden. EBN B.V. had
ultimo 2016 74,5 fte in dienst.
2016 in vogelvlucht
Het zijn woelige tijden sinds 2013. De
discussie over het meest verantwoorde
productieniveau uit het Groningenveld gaat
onverminderd verder. Bewoners maken zich
terecht zorgen over hun veiligheid en over
hun huizen. Zij vragen de overheid en NAM
meer inspanning te leveren om hun
problemen op te lossen. EBN B.V. maakt deel
uit van het gasgebouw en is betrokken bij de
wijze waarop invulling wordt gegeven aan de
vermindering van het productieniveau uit
het Groningenveld.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 118

EBN | Verdieping
Juridische status en eigendom
EBN B.V. is een besloten vennootschap met de Nederlandse staat
(vertegenwoordigd door het ministerie van Economische Zaken) als
enige aandeelhouder.
Publiek belang
EBN B.V. is primair gericht op de uitvoering van de in de Mijnbouwwet
opgedragen publieke taken in het kader van de opsporing en winning
van koolwaterstoffen en het gasgebouw. EBN B.V. speelt ook een
belangrijke rol bij de opslag en verkoop van Nederlandse aardolie en
aardgas op land. Dit geldt ook voor het Nederlandse deel van het
continentaal plat op de Noordzee. Deze activiteiten zijn van groot
belang voor de Nederlandse economie.
EBN B.V. is partner in een groot aantal samenwerkingsverbanden
met olie- en gasmaatschappijen. EBN B.V. is ook aandeelhouder in
gashandelsonderneming GasTerra en op die manier betrokken bij
de verkoop van aardgas.
Buitenlandse activiteiten
EBN B.V. heeft geen buitenlandse activiteiten.

Deelnemingen onder de loep

—
— ←→
Strategie
Om de opbrengsten voor de Nederlandse samenleving uit olie- en
gaswinning zolang mogelijk voort te laten duren, moet er in toe­
nemende mate gas uit kleine velden worden geproduceerd. Om dit te
bereiken heeft EBN B.V. een strategie geformuleerd die rust op drie
pijlers:
1 Het stimuleren van operators om velden optimaal te benutten;
2 Het ontdekken en ontwikkelen van ondergronds potentieel;
3 Bijdragen aan een duurzame energiehuishouding.
Vooruitblik
In het Energierapport 2016 van januari 2016 is het ministerie van
Economische Zaken ingegaan op de bredere ontwikkelingen op het
terrein van energiebeleid en op het verlengen van de levensduur van
andere velden. Hoewel voor veel bestaande infrastructuur op zee
het einde van haar levensduur in zicht is, bieden nieuwe technieken
voldoende mogelijkheden om marginale velden winstgevend te
kunnen ontwikkelen. EBN B.V. zal zich er de komende tijd op richten
om de gasvoorraad in kleine velden voor zowel het bedrijfsleven als
de Nederlandse samenleving winstgevend te kunnen winnen. Ook zal
EBN B.V. zich inspannen om de levensduur van andere velden te
verlengen.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 119

—
— ←→

EBN | Governance
Corporate governance
EBN B.V. heeft een directie en een raad van commissarissen.
Raad van bestuur
De directie is belast met het besturen van EBN B.V. en bestaat uit één
algemeen directeur (man). De directie wordt benoemd door de
aandeelhoudersvergadering. Per 1 maart 2016 is J.W. van Hoogstraten
benoemd tot algemeen directeur. Hij volgt daarmee J.D. Bokhoven op
die op 1 november 2015 is teruggetreden. In de tussenliggende periode
was A.J. Boekelman kortstondig waarnemend directeur.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.) *

dhr. J.W. van Hoogstraten

Vast

Variabel

Pensioen

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011

Algemeen Directeur

209

31

13

240

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Algemeen Directeur

53

4

2

57

32

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

(vanaf 1 maart 2016)

dhr. A.J. Boekelman
(t/m 29 februari 2016)
*

Bovenstaande vergoedingen zijn exclusief btw en exclusief onkostenvergoeding ad € 2.400 p.p.

Raad van commissarissen
De RvC houdt toezicht op de directie en de algemene gang van zaken
binnen EBN B.V. en bestaat uit vijf leden, allen man. De algemene
vergadering van aandeelhouders benoemt de leden van de RvC.
Eenmaal per jaar is er een reguliere aandeelhoudersvergadering. Daar­
naast voeren het ministerie van Economische Zaken en EBN B.V.
regelmatig overleg.

raad van commissarissen
Functie

(€ duiz.) *

Vergoeding 2016

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. H.M.C.M. van Oorschot

Voorzitter

25

25

26

27

23

23

dhr. A.H.P. Gratama van Andel

Lid

22

22

22

22

23

23

dhr. J.W.E. Weck

Lid

20

7

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. E.M. Kneppers-Heijnert

Lid

20

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. J.G. Huijskens

Lid

20

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

*

Bovenstaande vergoedingen zijn exclusief btw en exclusief onkostenvergoeding ad € 2.400 p.p.

Zeggenschap bij EBN

Commissaris

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Bindende voordracht aan AvA. De minister van Economische
Zaken dient de voordracht vooraf goed te keuren.

Benoemt bestuurder op bindende voordracht van de RvC.
Bindend karakter kan door AvA worden ontnomen.

Schorsen

Kan bestuurder schorsen.

Kan bestuurder schorsen na overleg met de RvC.

Ontslaan

Overlegt met AvA over ontslag van bestuurder.

Kan bestuurder ontslaan na overleg met de RvC.

Bezoldigingsbeleid

Stelt bezoldigingsbeleid vast.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging en verdere arbeidsvoorwaarden vast met in
achtneming van het geldende bezoldigingsbeleid.

Benoemen

Voordracht aan AvA.

Stelt de profielschets van de RvC alsmedede profielschets van de
individuele commissarissen vast. Benoemt een commissaris op
voordracht van de RvC.

Schorsen

Kan schorsen conform de wettelijke bevoegdheden.

Ontslaan
commissaris

Conform wettelijke bevoegdheden.

Ontslaan gehele RvC

Conform wettelijke bevoegdheden.

Bezoldiging

Vaststellen van de bezoldiging.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 120

—
— ←→

EBN | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
In 2016 heeft EBN B.V. een winst gemaakt van
€ 333 miljoen. Dit bedrag is bijna volledig
door de staat als dividend ontvangen. Het
rendement op het eigen vermogen bedroeg
184%. Voor EBN B.V. is geen normrendement
vastgesteld.
Investeringen
In 2016 zijn geen investeringen aan de
aandeelhouder voorgelegd boven de statutair
vastgelegde grens van € 200 miljoen.

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014

2013

2012

2011

Totaal activa

5.636

5.828

5.664

5.528

5.765

5.888

Eigen vermogen

178

184

199

219

200

204

Vreemd vermogen

5.458

5.644

5.465

5.309

5.565

5.684

Inkomsten

3.094

4.766

6.598

8.737

8.528

7.103

Winst

333

450

1.614

2.327

2.360

2.131

Dividend

303

450

1.614

2.327

2.360

2.131

Ontvangen door staat

303

450

1.614

2.327

2.360

2.131

Solvabiliteitsratio

3%

3%

4%

4%

3%

3%

Rendement op eigen
vermogen

184%

244,6%

Pay-out ratio

91%

100%

100%

100%

100%

100%

811,1% 1.062,6% 1.180,0% 1.044,6%

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

172

138

152

120

96

93

Global Reporting Initiative (GRI)

G4

G4

G4

B

C+

C+

(€ mln.)

Financiële gegevens
10%

1200% € mln.
1000% 2500

8%

800% 2000

6%

600% 1500
4%

400% 1000

2%
0%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

200%

500

0%

0

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio (l)
Rendement op eigen vermogen (r)

Investeringsdrempels voor de AvA
Binnenland

Deelnemingen onder de loep

Buitenland

(Des)investering

€ 200 mln. bij investeringen conform wettelijke taken.
€ 50 mln. bij investeringen conform niet-­wettelijke
taken.

n.v.t.

Overname / participatie

1/3 van het bedrag van de activa met uitzondering van
handelingen betreffende het aangaan of uitvoeren
van een overeenkomst van samenwerking voor
opsporings- of mijnbouwwerkzaamheden.

n.v.t.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 121

—
— ←→

GasTerra
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

GasTerra B.V.

Bedrijfssector

Energie

Vestigingsplaats

Groningen

Jaar van oprichting

2005

Website

www.gasterra.nl

Belang staat der Nederlanden

10,0%

structuur (de gasleidingen) en alle transport­
gerelateerde activiteiten achter bij Gasunie,
terwijl het nieuwgevormde GasTerra alle
gashandelsactiviteiten voortzette. GasTerra
had ultimo 2016 158 fte in dienst.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Gasverkoop Nederland (€ mln.)

3.555

5.680

8.044

9.574

8.895

8.667

Gasverkoop overig Europa (€ mln.)

6.250

8.974

11.407

14.666

14.368

12.312

Afzet Nederland (mld. m3)

23

27

34

36

35

38

Afzet buitenland (mld. m3)

41

43

47

53

49

49

Aantal werknemers (fte)

158

169

179

186

189

197

Beschrijving
GasTerra is actief in de handel en levering van
aardgas in Nederland en het buitenland. De
onderneming is op 1 juli 2005 opgericht toen
N.V. Nederlandse Gasunie juridisch gesplitst
werd in een transportbedrijf en een handels­
onderneming. Daarbij bleven de infra­

Deelnemingen onder de loep

2016 in vogelvlucht
Nationale en internationale spanningen
hebben GasTerra in 2016 op diverse manieren
geraakt. Nationaal speelde vooral de
discussie over aardbevingsrisico’s in het
gebied rondom het Groningenveld. De
mensen die daar wonen hebben vaak schade
aan hun huis, hebben gevoelens van
onzekerheid en angst. Zo heeft de winning
van aardgas, dat maatschappelijke en
economische voordelen brengt, ook een
schaduwzijde gekregen. Als bedrijf dat
onderdeel uitmaakt van de keten die die
schade veroorzaakt is GasTerra zich daar zeer
van bewust. Internationaal stond de
verhouding van de EU met Rusland de
afgelopen tijd op scherp. Dit heeft ook de
gasverkoop geraakt, aangezien de politieke
en economische belangen van het gas voor
zowel Rusland als de EU groot zijn.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 122

GasTerra | Verdieping
Juridische status en eigendom
GasTerra is een besloten vennootschap met beperkte aansprakelijk­
heid. De aandeelhoudersstructuur is als volgt:
• Staat der Nederlanden 10%
• EBN 40%
• Shell Nederland 25%
• Esso Nederland 25%
Het ministerie van Economische Zaken vervult de aandeelhoudersrol
namens de staat.
Publiek belang
De publieke belangen die GasTerra dient hebben te maken met het
planmatig beheer van de nationale bodemschatten. Dit doet GasTerra
onder andere door voortzetting van het kleine velden beleid. Door het
aandeel in GasTerra behoudt de overheid een aandeel in de opbreng­
sten van de bodemschatten. De verdeling van de baten uit het kleine
veldengas is geregeld in de Mijnbouwwet. De afdracht van het
Groningengas is vastgelegd binnen het zogenaamde Gasgebouw, het
stelsel van contracten en relaties tussen de partijen, die zich bezig
houden met de productie en de in- en verkoop van gas uit het
Groningerveld.

—
— ←→
Strategie
GasTerra geeft uitvoering aan haar missie en visie door haar positie
in de Europese markt optimaal te benutten met name in de markt­
segmenten waar de vraag naar aardgas gepaard gaat met de vraag
naar aanvullende diensten. Daarbij wordt gebruik gemaakt van gas en
flexibiliteit uit Nederlandse bronnen. Gas uit andere dan Nederlandse
bronnen wordt ingekocht als dat past in de algehele aanbod- en
vraagportfolio. GasTerra ontwikkelt als exponent van een vrije
energiemarkt voortdurend nieuwe producten en diensten. De
onderneming wil in dit kader een betrouwbare en concurrerende
gasleverancier voor haar klanten zijn. GasTerra levert een bijdrage aan
het versterken van de positie van aardgas in de energiemix.
Vooruitblik
De uitdagingen voor de energiesector zijn enorm. De energie-econo­
mie staat voor grote en fundamentele veranderingen. Zeker is dat gas
daar een rol in blijft spelen. De vermindering van verkoopvolume en
de veranderende marktomstandigheden dwingen GasTerra kritisch te
kijken naar kosten en organisatie.

Buitenlandse activiteiten
GasTerra exporteert ook gas naar het buitenland, met name naar
Duitsland.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 123

—
— ←→

GasTerra | Verdieping
Corporate governance
GasTerra wordt bestuurd door een directie en heeft een raad van
commissarissen.
Raad van bestuur
De directie bestaat uit één statutair directeur (man). De directeur is
benoemd door de algemene vergadering van aandeelhouders onder
goedkeuring van de minister van Economische Zaken. Voor de

beloning van de directie geldt een beloningsbeleid dat in overleg met
de aandeelhouders is vastgesteld.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

dhr. G.J. Lankhorst

Statutair Directeur

Vast

Variabel Pensioen

388

67

Raad van commissarissen
De RvC van GasTerra telt acht leden. Op dit moment is één positie
vacant. Er hebben geen vrouwen zitting in de RvC.
Belangrijke beslissingen van GasTerra moeten worden goedgekeurd
door de RvC of door het College van Gedelegeerde Commissarissen.
Het College van Gedelegeerde Commissarissen is een statutair orgaan

Totaal 2016
(vast plus variabel)

71

455

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011
498

453

432

393

379

van de vennootschap. Dit college wordt door de RvC uit zijn midden
aangewezen en bestaat uit vijf commissarissen, waaronder de
commissaris die door de minister van Economische Zaken is
­benoemd.

raad van commissarissen
Vergoeding 2016

Functie

(€ duiz.)

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. C.W.M. Dessens

Voorzitter

17

17

17

17

17

17

mw. J.M.W.E. van Loon

Lid

7

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. A.F. Gaastra (vanaf 15 september 2016)

Lid

2

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. J.W. van Hoogstraten (vanaf 1 maart 2016)

Lid

6

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. R.M. de Jong (vanaf 1 augustus 2016)

Lid

3

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. R.G. de Jongh (vanaf 1 april 2016)

Lid

4

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. T.W. Langejan (vanaf 15 februari 2016)

Lid

3

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. P. Dekker (t/m 31 maart 2016)

Lid

1

5

5

5

5

5

dhr. M.E.P. Dierikx (t/m30 juni 2016)

Lid

4

7

7

7

7

3

dhr. J.M. Van Roost (t/m 31 juli 2016)

Lid

4

7

7

7

7

7

dhr. T.W. Starink (t/m 29 februari 2016)

Lid

1

1

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. B.E. Westgren (1juli t/m 14 september 2016)

Lid

1

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

*

Bedragen exclusief btw.

Zeggenschap bij GasTerra
Wat?

Bestuur

Benoemen

Wie?
RvC

AvA

Bindende voordracht na goedkeuring van
minister van Economische Zaken.

Benoemt op basis van bindende voordracht van de RvC na goedkeuring van minister
van Economische Zaken.

Schorsen

Kan schorsen, met meerderheid van tweederde van de uitgebrachte stemmen.

Ontslaan

Kan ontslaan, met meerderheid van twee derde van de uitgebrachte stemmen.

Bezoldigingsbeleid

Commissaris

Bezoldiging

Stelt bezoldiging vast.

Benoemen

Benoemt de RvC (afhankelijk van de omvang van de RvC worden één (bij een RvC
van acht leden) of twee (bij een RvC van twaalf leden) leden benoemd door de
minister van Economische Zaken).

Schorsen

Kan schorsen met meerderheid van tweederde van de uitgebrachte stemmen (m.u.v.
van de door de minister van Economische Zaken benoemde leden; schorsingsrecht
van deze commissarissen ligt bij de minister van Economische Zaken).

Ontslaan
commissaris

Kan ontslaan met meerderheid van tweederde van de uitgebrachte stemmen (m.u.v.
van de door de minister van Economische Zaken benoemde leden; ontslagrecht van
deze commissarissen ligt bij de minister van Economische Zaken).

Ontslaan gehele RvC
Bezoldiging

Deelnemingen onder de loep

Stelt bezoldiging vast.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 124

—
— ←→

GasTerra | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
In 2016 heeft GasTerra een winst van € 36
miljoen behaald op een omzet van € 9,9
miljard. Van de winst is € 3,6 miljoen als
dividend uitgekeerd aan de staat. De door
GasTerra behaalde jaarlijkse winst is het
uitvloeisel van een overeenkomst tussen de
aandeelhouders van GasTerra over de door
GasTerra te behalen winst na belasting. De
prijs van het door de Nederlandse Aardolie
Maatschappij B.V. (NAM) aan GasTerra
verkochte Gronings aardgas wordt gedurende
het jaar zodanig vastgesteld, dat een winst
na belastingen van € 36 miljoen bij GasTerra
resteert. Het rendement op het gemiddeld
eigen vermogen bedroeg 16,7%.
Investeringen
Investeringen van GasTerra worden niet aan
de aandeelhouder voorgelegd.

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014

2013

2012

2011

Totaal activa

1.995

2.353

3.747

3.943

3.734

4.121

Eigen vermogen

216

216

216

216

216

216

Vreemd vermogen

1.779

2.137

3.531

3.727

3.518

3.905

Inkomsten

21.095

9.865

14.740

19.501

24.293

23.381

Winst

36

36

36

36

36

36

Dividend

36

36

36

36

36

36

Ontvangen door staat

3,6

4

4

4

4

4

Solvabiliteitsratio

10,8%

9%

6%

5%

6%

5%

Rendement op eigen
vermogen

16,7%

16,7%

16,7%

16,7%

16,7%

16,7%

Pay-out ratio

100%

100%

100%

100%

100%

100%

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

163

151

154

132

116

98

Global Reporting Initiative (GRI)

G4

G4

G4

G4

C+

C+

(€ mln.)

Financiële gegevens
25%

€ mln.

20%

ren
sol

30

15%
20
10%
10

5%
0%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

0

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA

Deelnemingen onder de loep

Nederland

Buitenland

(Des)investering

n.v.t.

n.v.t.

Overname / participatie

n.v.t.

n.v.t.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 125

—
— ←→

Innovation Quarter
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Innovation Quarter B.V.

Bedrijfssector

Participatiemaatschappij

Vestigingsplaats

Den Haag

Jaar van oprichting

2013

Website

www.innovationquarter.nl

Belang Staat der Nederlanden

36,1%

heid en werkgelegenheid in de provincie
Zuid-Holland. Qua activiteiten uit zich dat in
ontplooiing van investeringsbevordering,
bevordering van ontwikkeling van innovatie
en het verstrekken van risicokapitaal voor van
participaties in ondernemingen. IQ richt zich
hierbij met name op het innovatieve MKB in
de topsectoren in Zuid-Holland. IQ had
ultimo 2016 48,5 fte in dienst.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

Aantal participaties ultimo

19

8

2

Geïnvesteerd vermogen in participaties (€ mln.)

9

6

1

Investeringsvolume in boekjaar (€ mln.)

4

5

1

Aantal werknemers (fte)

49

35

30

Beschrijving
Innovation Quarter (IQ) is één van de vijf
huidige regionale ontwikkelingsmaatschap­
pijen (ROMs). IQ is op 23 september 2013
opgericht. De kern van de werkzaamheden
van IQ is om te zorgen voor meer bedrijvig­

Deelnemingen onder de loep

2016 in vogelvlucht
2016 was het derde volledige jaar van IQ.
IQ is aan de slag met de versterking van de
innovatiekracht van de regio door onder
meer het realiseren van open innovatiefacili­
teiten en het samenbrengen van innovatieve
ondernemers gericht op de ontwikkeling van
nieuwe producten, diensten en markten. In
2016 heeft Ecorys de evaluatie van de ROMs
afgerond. De uniciteit van de huidige ROMs
als regionale uitvoeringsorganisatie werd
daarin herbevestigd. Dit betekent dat het Rijk
actief betrokken blijft bij de uitvoeringstaken
van IQ, uiteraard in nauwe samenspraak met
haar medeaandeelhouders.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 126

Innovation Quarter | Verdieping

—
— ←→

Juridische status en eigendom
IQ is een besloten vennootschap. De staat heeft een aandeel van
36,1% en het aandeelhouderschap wordt ingevuld door het ministerie
van Economische Zaken. De overige aandelen zijn in handen van de
provincie Zuid-Holland, de gemeentes Rotterdam, Den Haag, Leiden,
Delft, Dordrecht en Westland, het Leids Universitair Medisch Centrum,
het Erasmus Medisch Centrum, de Universiteit van Leiden en de
Technische Universiteit Delft.

Strategie
IQ is een jonge organisatie, met focus op het financieren van
vernieuwende en snelgroeiende bedrijven, het assisteren van
buitenlandse ondernemingen bij het vestigen in Zuid-Holland en het
organiseren van samenwerking tussen innovatieve ondernemers,
kennisinstellingen en de overheid. Naast de landelijke speerpunten
zijn richt IQ zich in Zuid-Holland ook op Cleantech en Safety &
Security.

Publiek belang
In algemene zin richten de ROMs zich op het stimuleren van de
regionale economie en het bevorderen van regionaal ondernemer­
schap door het versterken van de economische structuur van de regio.
De oprichting van IQ past in het streven om via publieke regionale
ontwikkelingsmaatschappijen de inspanningen van Rijk en regio te
bundelen op de kerntaken acquisitie, ontwikkeling en innovatie
(business development) en participatie of ondernemingsfinanciering.
Het gaat hier nadrukkelijk om een gezamenlijk initiatief met de regio.
In het geval van IQ zijn provincie, gemeenten en kennisinstellingen in
Zuid-Holland nauw betrokken. Hierbij zijn draagvlak in de regio en de
bereidheid tot financiële participatie door partijen in de regio van
groot belang.

Vooruitblik
Qua Business Development zit de uitdaging voor IQ in 2017 voor een
belangrijk deel in het versterken van cross-sectorale samenwerking.
Daar liggen veel kansen in de regio. Daarnaast zal IQ verder bouwen
aan haar investeringsportefeuille. In het kader van de oprichting van
Invest-NL zal het Rijk in samenspraak met de regio bekijken hoe de
ROMs hierbij het best kunnen worden aangesloten.

Buitenlandse activiteiten
IQ heeft geen activiteiten in het buitenland.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 127

—
— ←→

Innovation Quarter | Governance
Corporate governance
IQ heeft een directie en een raad van commissarissen.
Raad van bestuur
IQ staat onder leiding van een directeur (man), die in 2013 door de
aandeelhouders is benoemd. De bezoldiging van de directeur past
binnen het beloningsbeleid. Dit houdt in dat bij benoeming van
een directeur de bezoldiging op het niveau van schaal 18 van het
Bezoldigingsbesluit Burgerlijke Rijksambtenaren (BBRA) ligt.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

dhr. R. Zonneveld
*

Directeur

Vast

Variabel

157

0

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Pensioen
7

Totaal

Totaal

2015 2014

157

148

135

Inclusief kosten van lease-auto á € 9.000.

Raad van commissarissen
De RvC bestaat uit vijf leden, allen man. In 2014 is gestart met de
­voorzitter. Op 3 februari en op 2 juni 2014 zijn telkens twee nieuwe
leden benoemd. Bij de benoeming van alle leden van de RvC zijn
de aandeelhouders betrokken geweest.

raad van commissarissen
(€ duiz.)

Vergoeding 2016**

Functie

2015 2014

dhr. R.A. Verberk

Voorzitter

15

15

15

dhr. K. de Koning

Lid

10

10

6

mw. B. van der Maarel

Lid

11

11

10

dhr. H.C.M. van der Zeeuw

Lid

11

11

10

dhr. P. van Zunderd

Lid

11

11

6

** Bedragen inclusief btw.

Zeggenschap bij Innovation Quarter

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Geeft advies aan de AvA.

Benoemt leden van de directie na advies van de RvC.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Zelfstandig en direct schorsen; AvA heeft het recht om schorsing
door de RvC op te heffen.

Ontslaan

Zelfstandig en direct ontslaan.

Bezoldigingsbeleid
Bezoldiging

Commissaris

Benoemen

Stelt bezoldiging van de RvB vast.
Doet een voordracht aan de AvA.

Benoemt op voordracht van RvC.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Ontslaan
commissaris

Zelfstandig en direct ontslaan.

Ontslaan gehele RvC
Bezoldiging

Deelnemingen onder de loep

Stelt bezoldiging van de RvC vast.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 128

—
— ←→

Innovation Quarter | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
In 2016 bedroeg de omzet van IQ € 5,1
miljoen en bedroeg het verlies € 2,6 miljoen.
Het rendement van IQ lag op -10%. Als norm
voor het rendement geldt voor de ROMs
dat gelijke tred wordt gehouden met de
ontwikkeling van de door het CBS jaarlijks
achteraf gepubliceerde inflatiepercentages
gedurende de evaluatieperiode 2016-2020.
Investeringen
Het ministerie van Economische Zaken heeft
voor het investeringsbeleid met betrekking
tot ROMs een aandeelhoudersinstructie
opgesteld. Voor participatieactiviteiten geldt
een investeringsplafond van € 2,5 miljoen
per onderneming. Zonder goedkeuring van
de aandeelhouders mag hiervoor geen
risicokapitaal of bancair krediet worden
aangetrokken. Investeringen door IQ in
participatieactiviteiten worden door een
separate investeringscommissie beoordeeld.
Goedkeuring van de aandeelhouders voor
individuele investeringen is niet nodig.

Financieel overzicht
2016

2015

2014

Totaal activa

27,7

28

29

Eigen vermogen

26,2

27

27

Vreemd vermogen

1,5

1

1

Inkomsten

5,1

5

4

Winst

-2,6

0

0

Dividend

0

0

0

(€ mln.)

Ontvangen door staat

0

0

0

Solvabiliteitsratio

95%

97%

95%

Rendement op eigen vermogen

-9,8%

-1,5%

-1,5%

0%

0%

0%

Pay-out ratio

Corporate governance
2016

2015

2014

Transparantiebenchmark 2014 (over 2013)

137

n.v.t.

n.v.t.

Global Reporting Initiative (GRI)

G4

n.v.t.

n.v.t.

(€ mln.)

Financiële gegevens
100%

€ mln.

80%

2

60%

1

40%

0

20%

-1

0%

-2

-20%

2014

2015

2016

ren

sol

-3

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA
Overname / participatie

Deelnemingen onder de loep

Nederland

Buitenland

In beginsel maximaal
€ 2,5 miljoen.

Investeringen en participaties
buiten de regio en in het
buitenland zijn statutair
uitgesloten bij regionale
ontwikkelingsmaatschappijen.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 129

—
— ←→

LIOF
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

N.V. Industriebank Limburgs Instituut voor Ontwikkeling
en Financiering

Bedrijfssector

Participatiemaatschappij

Vestigingsplaats

Maastricht

Jaar van oprichting

1975

Website

www.liof.nl

Belang staat der Nederlanden

94,3%

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Aantal participaties ultimo

89

98

106

111

114

12

Geïnvesteerd vermogen in
participaties (€ mln.)*

81

85

95

108

102

103

Investeringsvolume in boekjaar

8

4

6

16

5

15

40

45

44

43

47

46

(€ mln.)**

Aantal werknemers (fte)
* Inclusief bedragen nog te storten.
** Exclusief Nedermaas/Limburg Ventures.

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
N.V. Industriebank LIOF (LIOF) is één van de
vijf huidige regionale ontwikkelingsmaat­
schappijen (ROMs). LIOF is opgericht in 1975
en heeft als kerntaak om te zorgen voor meer
bedrijvigheid en werkgelegenheid in de
provincie Limburg. De activiteiten van LIOF
zijn gericht op ontplooiing van investerings­
bevordering, bevordering van ontwikkeling
van innovatie en het verstrekken van
risico­kapitaal voor van participaties in
ondernemingen. LIOF concentreert zich op
het innovatieve MKB in de topsectoren van
de provincie Limburg. LIOF had ultimo 2016
40 fte in dienst.
2016 in vogelvlucht
In 2016 heeft Ecorys de evaluatie van de
ROMs afgerond. De uniciteit van de huidige
ROMs als regionale uitvoeringsorganisatie
werd daarin herbevestigd. Dit betekent dat
het Rijk actief betrokken blijft bij de
uitvoeringstaken van LIOF, uiteraard in nauwe
samenspraak met de provincie Limburg. In
2016 heeft de staat het voornemen om de
eigendomsverhoudingen in LIOF op een gelijk
niveau te brengen met de provincie geëffec­
tueerd. Dit betekent dat de zeggenschap van
het Rijk en de provincie nu evenredig
verdeeld is.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 130

LIOF | Verdieping
Juridische status en eigendom
LIOF is een naamloze vennootschap met als aandeelhouders de staat
(50%) en de provincie Limburg (50%). Namens de staat vervult het
ministerie van Economische Zaken de aandeelhoudersrol.
Publiek belang
In algemene zin richten de ROMs zich op het stimuleren van de
regionale economie en het bevorderen van regionaal ondernemer­
schap door het versterken van de economische structuur van de regio.
Buitenlandse activiteiten
LIOF heeft geen buitenlandse activiteiten.

Deelnemingen onder de loep

—
— ←→
Strategie
De herschikking van de eigendomsverhoudingen en de zeggenschap
met betrekking tot LIOF sluit aan bij de verantwoordelijkheid van de
regio voor de regionale economische structuur en bij het streven van
het Rijk en de regio om deze in gezamenlijkheid te versterken.
Vooruitblik
LIOF wil zich nadrukkelijker manifesteren als de professionele
uitvoeringsorganisatie van de provincie voor het uitvoeren van het
regionaal beleid van de provincie en van de nationale overheid. Dit
moet leiden tot een transparante en klantgerichte aanpak van het
MKB in Limburg, zowel door middel van innovatie en business
development als door gerichte financieringen en participaties. In het
kader van de aangekondigde oprichting van Invest-NL zal het Rijk in
samenspraak met de regio bekijken hoe de ROMs hierbij het best
kunnen worden aangesloten.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 131

—
— ←→

LIOF | Governance
Corporate governance
LIOF heeft een directie en een raad van commissarissen.
Raad van bestuur
LIOF staat onder leiding van één directeur (man). Het uitgangspunt
van het beloningsbeleid is dat bij een nieuwe benoeming van
een directeur de bezoldiging op het niveau van schaal 18 van het
Bezoldigingsbesluit Burgerlijke Rijksambtenaren (BBRA) ligt.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

dhr. Th. M.A.J. Verhagen*

Statutair Directeur

dhr. L.R.M. Radix
*

Vast

Variabel Pensioen

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011

372

0

31

372

189

186

186

184

183

216

0

0

216

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Inclusief transitievergoeding.

Raad van commissarissen
De RvC bestaat uit vijf leden onder wie twee vrouwen.

raad van commissarissen
Functie

(€ duiz.)

Vergoeding 2016**

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. M.W.G. Litjens

Voorzitter

23

22

23

22

21

21

mw. H.G.O.M. Berkers

Lid

13

12

12

12

11

11

mw. D.M.T. van Boxtel

Lid

13

12

12

12

11

11

dhr. J.H.M. Lamkin

Lid

13

7

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. T.F. Wammes

Lid

13

7

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

** Bedragen inclusief btw.

Zeggenschap bij LIOF

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Heeft bindend recht op voordracht.

Directieleden worden benoemd door de AvA op bindende
voordracht van de RvC. De AvA kan aan de voordracht het
bindende karakter ontnemen bij een besluit van tweederde
meerderheid van de uitgebrachte stemmen indien deze
meerderheid meer dan de helft van het geplaatste kapitaal
vertegenwoordigt.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Zelfstandig en direct schorsen.

Ontslaan

Geeft advies aan AvA.

Ontslaat na de RvC gehoord te hebben.

Bezoldigingsbeleid

Commissaris

Bezoldiging

Stelt het bezoldigingsbeleid vast.
Stelt de bezoldiging en andere arbeidsvoorwaarden vast met in
acht name van het bezoldigingsbeleid en na de AvA gehoord te
hebben.

Dient gehoord te zijn door RvC voordat de RvC de beloning
vaststelt.

Benoemen

Benoemt op basis van bindende voordrachten van de
afzonderlijke aandeelhouders (twee door provincie Limburg; twee
door de minister van Financiën en de minister van EZ; één, tevens
voorzitter, door de minister van EZ en de provincie Limburg).

Schorsen

Kan commissaris schorsen.

Ontslaan
commissaris

Kan commissaris ontslaan.

Ontslaan gehele RvC
Bezoldiging

Deelnemingen onder de loep

Stelt bezoldiging vast.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 132

—
— ←→

LIOF | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
LIOF heeft een omzet van € 8,9 miljoen
behaald in 2016. Er resulteerde een winst van
€ 2,3 miljoen. In 2016 heeft geen dividend­
uitkering plaatsgevonden. Het rendement
van LIOF was daarmee positief (3%). Als norm
voor het rendement geldt voor de ROMs
dat gelijke tred wordt gehouden met de
ontwikkeling van de door het CBS jaarlijks
achteraf gepubliceerde inflatiepercentages
gedurende de evaluatieperiode 2016-2020.
Investeringen
Het ministerie van Economische Zaken heeft
voor het investeringsbeleid met betrekking
tot ROMs een aandeelhoudersinstructie
opgesteld. Voor participatieactiviteiten geldt
een investeringsplafond van € 2,5 miljoen
per onderneming. Zonder goedkeuring van
de aandeelhouders mag voor investeringen
geen risicokapitaal of bancair krediet worden
aangetrokken. Investeringen door LIOF in
participatie-activiteiten worden door de RvC
beoordeeld. Goedkeuring van de aandeel­
houders voor individuele investeringen is niet
nodig.

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014

2013

2012

2011

86

101

113

142

153

167

Totaal activa
Eigen vermogen

76

74

83

97

97

101

Vreemd vermogen

11

27

30

45

57

66
14

Inkomsten

9

10

10

17

14

Winst

2

-10

-14

1

-4

0

Dividend

0

0

0

0

0

0

Ontvangen door staat

0

0

0

0

0

0

Solvabiliteitsratio

88%

73%

74%

68%

63%

61%

Rendement op eigen
vermogen

3,1%

-13,3%

-16,4%

0,5%

-4,5%

0,2%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

Pay-out ratio

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

153

138

127

153

143

101

Global Reporting Initiative (GRI)

G4

G4

C

C

C

C

(€ mln.)

Financiële gegevens
100%

€ mln.

80%

0

60%

-3

40%

-6

20%

-9

0%

-12

-20%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

-15

ren

so

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA
Overname / participatie

Deelnemingen onder de loep

Nederland

Buitenland

In beginsel maximaal
€ 2,5 miljoen.

Investeringen en participaties
buiten de regio en in het
buitenland zijn statutair
uitgesloten bij regionale
ontwikkelingsmaatschappijen.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 133

—
— ←→

NOM
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

N.V. NOM

Bedrijfssector

Participatiemaatschappij

Vestigingsplaats

Groningen

Jaar van oprichting

1974

Website

www.nom.nl

Belang staat der Nederlanden

99,97%

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Aantal participaties ultimo

81

87

84

94

107

138

Geïnvesteerd vermogen in
participaties (€ mln.)

70

78

69

66

80

102

Investeringsvolume in boekjaar

4

13

9

6

3

11

42

37

39

37

43

58

(€ mln.)

Aantal werknemers (fte)

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
De NOM is één van de vijf huidige regionale
ontwikkelingsmaatschappijen (ROMs).
De NOM is in 1974 opgericht en heeft als
kerntaak om te zorgen voor meer bedrijvig­
heid en werkgelegenheid in de provincies
Groningen, Friesland en Drenthe. Qua
activiteiten uit zich dat in ontplooiing van
investeringsbevordering, bevordering van
ontwikkeling van innovatie en het verstrek­
ken van risicokapitaal voor van participaties
in ondernemingen. Hierbij focust de NOM
zich voornamelijk op het innovatieve MKB in
de topsectoren van de noordelijke provincies.
De NOM had in 2016 41,5 fte in dienst.
2016 in vogelvlucht
In 2016 heeft Ecorys de evaluatie van de
ROMs afgerond. De uniciteit van de huidige
ROMs als regionale uitvoeringsorganisatie
werd daarin herbevestigd. Dit betekent dat
het Rijk actief betrokken blijft bij de
uitvoeringstaken van de NOM, uiteraard in
nauwe samenspraak met de provincies
Drenthe, Groningen en Friesland. In 2016
heeft de staat het voornemen om de
eigendomsverhoudingen in de NOM op
een gelijk niveau te brengen met de drie
provincies geeffectueerd. Dit betekent dat
de zeggenschap van het Rijk en de drie
provincies gezamenlijk evenredig verdeeld is.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 134

NOM | Verdieping
Juridische status en eigendom
De NOM is een naamloze vennootschap met als aandeelhouders de
staat (50%) en de provincies Groningen, Friesland en Drenthe (50%).
Het ministerie van Economische Zaken is namens de staat aandeel­
houder.
Publiek belang
In algemene zin richten de ROMs zich op het stimuleren van de
regionale economie en het bevorderen van regionaal ondernemer­
schap door het versterken van de economische structuur van de regio.
Buitenlandse activiteiten
De NOM ontplooit geen buitenlandse activiteiten.

Deelnemingen onder de loep

—
— ←→
Strategie
De eventueel grotere betrokkenheid van de provincies bij de NOM
heeft impact op de koers van de NOM. Het ministerie van
­Economische Zaken is nauw betrokken bij het overleg over de
toekomstige positionering van de NOM en over toekomstige
betrokkenheid van het Rijk bij de NOM.
Vooruitblik
De NOM wil nog nadrukkelijker inzetten op het MKB om zo optimaal
mogelijk economische en maatschappelijke waarde te creëren in
Noord-Nederland. Ook zijn er voldoende beloftevolle leads op het
gebied van acquisitie en business development. In het kader van de
oprichting van Invest-NL zal het Rijk in samenspraak met de regio
bekijken hoe de ROMs hierbij het best kunnen worden aangesloten.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 135

—
— ←→

NOM | Governance
Corporate governance
De NOM heeft een directie en een raad van commissarissen.
Raad van bestuur
De NOM staat onder leiding van één directeur (man). Het uitgangs­
punt van het beloningsbeleid is dat bij een nieuwe benoeming van
een directeur de bezoldiging op het niveau van schaal 18 van het
Bezoldigingsbesluit Burgerlijke Rijksambtenaren (BBRA) ligt.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

dhr. S. Jansen

Directeur

Vast

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Variabel Pensioen

164

0

32

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011

164

166

155

159

159

156

Raad van commissarissen
De RvC telt vier leden, van wie twee vrouw. Er is momenteel één
openstaande vacature.

raad van commissarissen
Vergoeding 2016*

2015

Voorzitter

15

18

17

11

11

n.v.t.

Lid

11

10

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

(€ duiz.)

Functie

dhr. R. Rabbinge
mw. S.E. Korthuis

2014 2013 2012 2011

mw. A.M.C. Kuks (vanaf 1 juli 2016)

Lid

6

dhr. B.P. Woldring

Lid

11

9

17

11

11

n.v.t.

dhr. J. Kruse (t/m 30 juni 2016)

Lid

6

14

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. J.E. de Vries (t/m 30 juni 2016)

Lid

6

14

14

13

13

13

Zeggenschap bij NOM

Commissaris

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Geeft advies aan AvA.

Benoemt bestuurder na de RvC gehoord te hebben.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Zelfstandig en direct schorsen.

Ontslaan

Geeft advies aan AvA.

Ontslaat na de RvC gehoord te hebben.

Bezoldigingsbeleid

Geeft advies aan AvA.

Stelt het bezoldigingsbeleid vast na de RvC gehoord te hebben.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging en andere arbeidsvoorwaarden vast met in acht
name van het bezoldigingsbeleid.

Benoemen

Voordracht aan AvA.

Kan voorkeurskandidaten aandragen bij RvC. Benoemt op basis
van voordracht van de RvC. Bindende karakter van voordracht
kan worden ontnomen bij tweederde meerderheid van stemmen.

Schorsen

Kan commissaris schorsen.

Ontslaan
commissaris

Kan commissaris ontslaan.

Ontslaan gehele RvC
Bezoldiging

Deelnemingen onder de loep

Stelt bezoldiging vast.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 136

—
— ←→

NOM | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
De winst van de NOM bedroeg € 14,5 miljoen
in 2016 bij een omzet van € 19,2 miljoen. Er
is € 22 miljoen aan dividend uitgekeerd aan
de aandeelhouders. Het rendement van de
NOM lag op 21% in 2016. Als norm voor het
rendement geldt voor de ROMs dat gelijke
tred wordt gehouden met de ontwikkeling
van de door het CBS jaarlijks achteraf
gepubliceerde inflatiepercentages gedurende
de evaluatieperiode 2016-2020.
Investeringen
Het ministerie van Economische Zaken heeft
voor het investeringsbeleid met betrekking
tot ROMs een aandeelhoudersinstructie
opgesteld. Voor participatieactiviteiten geldt
een investeringsplafond van € 2,5 miljoen per
onderneming. Zonder goedkeuring van de
aandeelhouders mag hiervoor geen
risicokapitaal of bancair krediet worden
aangetrokken. Investeringen door de NOM in
participatieactiviteiten worden door de RvC
beoordeeld. Goedkeuring van de aandeel­
houders voor individuele investeringen is niet
nodig.

Financieel overzicht
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Totaal activa

74

74

83

74

93

89

Eigen vermogen

65

72

80

71

88

84

Vreemd vermogen

9

2

3

3

4

5

(€ mln.)

Inkomsten

19

10

22

11

17

14

Winst

15

3

9

2

4

-1

Dividend

22

10

0

20

0

0

Ontvangen door staat

10

10

0

20

0

0

Solvabiliteitsratio

88%

98%

96%

96%

95%

94%

Rendement op eigen
vermogen

21,2%

3,9%

11,3%

3,4%

4,8%

-1,5%

Pay-out ratio

152%

359%

0%

833%

0%

0%

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

180

171

164

144

131

93

Global Reporting Initiative (GRI)

G4

C

C

C

C

C

(€ mln.)

Financiële gegevens
100%

€ mln.

80%

20

60%

15

40%

10

20%

5

0%

0

-20%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

-5

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA
Overname / participatie

Deelnemingen onder de loep

Nederland

Buitenland

In beginsel maximaal
€ 2,5 miljoen.

Investeringen en participaties
buiten de regio en in het
buitenland zijn statutair
uitgesloten bij regionale
ontwikkelingsmaatschappijen.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 137

—
— ←→

OOST
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Ontwikkelingsmaatschappij OOST Nederland N.V.

Bedrijfssector

Participatiemaatschappij

Vestigingsplaats

Deventer

Jaar van oprichting

2003

Website

www.oostnv.nl

Belang staat der Nederlanden

55,9%

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Aantal participaties ultimo

86

103

116

125

117

120

Geïnvesteerd vermogen in
participaties (€ mln.)

47

59

65

58

58

63

Investeringsvolume in boekjaar

3

5

16

11

9

15

89

90

88

89

78

75

(€ mln.)

Aantal werknemers (fte)

Deelnemingen onder de loep

Beschrijving
Ontwikkelingsmaatschappij Oost Nederland
N.V. (OOST) is opgericht in 2003 en is één
van de vijf huidige regionale ontwikkelings­
maatschappijen (ROMs). Het werkgebied
van OOST zijn de provincies Gelderland en
Overijssel. De kerntaak van ROMs is om te
zorgen voor meer bedrijvigheid en werk­
gelegenheid in deze regio. Qua activiteiten
uit zich dat in ontplooiing van investerings­
bevordering, bevordering van ontwikkeling
van innovatie en het verstrekken van
risico­kapitaal voor van participaties in
ondernemingen. Hierbij richt OOST zich
met name op het innovatieve MKB in de
topsectoren van werkgebied. OOST had in
2016 89 fte in dienst.
2016 in vogelvlucht
In 2016 heeft Ecorys de evaluatie van de
ROMs afgerond. De uniciteit van de huidige
ROMs als regionale uitvoeringsorganisatie
werd daarin herbevestigd. Dit betekent dat
het Rijk actief betrokken blijft bij de
uitvoeringstaken van OOST, uiteraard in
nauwe samenspraak met de provincies
Gelderland en Overijssel.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 138

OOST | Verdieping
Juridische status en eigendom
OOST is een naamloze vennootschap met als aandeelhouders de staat
(55,9%), de provincie Gelderland (30,6%) en de provincie Overijssel
(13,5%). De aandeelhoudersrol namens de staat wordt door het
ministerie van Economische Zaken vervuld. De participatieactiviteiten
zijn ondergebracht in een separate dochter van OOST. Een beperkt
deel van de aandelen van deze dochter zijn in handen van de Regio
Twente en de Universiteit Twente.
Publiek belang
In algemene zin richten de ROMs zich op het stimuleren van de
regionale economie en het bevorderen van regionaal ondernemer­
schap door het versterken van de economische structuur van de regio.

—
— ←→
Strategie
ROMs zijn uitvoeringsinstrumenten voor en in de regio. Voor OOST
geldt dat de focus voor de activiteiten op het gebied van participaties
uitsluitend gericht dient te zijn op de nationale topsectoren en de
regionale speerpunten. Het is niet mogelijk om participaties aan te
gaan die hiertoe niet behoren.
Vooruitblik
Oost NV zal zich blijven focussen op het helpen verzilveren van
groeikansen van start-ups en bestaande bedrijven in Oost-Nederland.
Daarnaast zal de voorgenomen fusie tussen OOST NV en PPM Oost in
2017 gestalte krijgen. In het kader van de oprichting van Invest-NL zal
het Rijk in samenspraak met de regio bekijken hoe de ROMs hierbij
het beste kunnen worden aangesloten.

Buitenlandse activiteiten
OOST heeft geen activiteiten in het buitenland.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 139

—
— ←→

OOST | Governance
Corporate governance
OOST heeft een directie en een raad van commissarissen.
Raad van bestuur
OOST staat onder leiding van één directeur (vrouw), die benoemd is
door de aandeelhouders. De vennootschap waarin de participatie­
activiteiten zijn ondergebracht heeft een eigen directeur (man). Het
uitgangspunt van het beloningsbeleid is dat bij een nieuwe benoeming
van nieuwe directeuren de bezoldiging op het niveau van schaal 18 van
het Bezoldigingsbesluit Burgerlijke Rijksambtenaren (BBRA) ligt.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

mw. C.W. van Willigen
*

Directeur

Vast*

Variabel Pensioen

145

0

Totaal 2016
(vast plus variabel)

17

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011

145

141

137

137

139

139

Inclusief fiscale bijtelling voor lease-auto.

Raad van commissarissen
De RvC bestaat uit vijf leden. De RvC bestaat momenteel uit vier
mannen en één vrouw.

raad van commissarissen
Functie

(€ duiz.)

Vergoeding 2016**

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. G.H.N.L. van Woerkom

Voorzitter

15

9

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. H.A. Doek

Lid

11

11

11

11

11

n.v.t.
11

dhr. J.Schepers

Lid

11

11

11

11

11

11

dhr. G. Braaksma

Lid

11

10

8

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

mw. C.E. Habes

Lid

11

10

5

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

*

Bedragen exclusief btw.

Zeggenschap bij OOST

Commissaris

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Geeft advies aan AvA.

AvA benoemt de directie na advies van de RvC.

Schorsen

Zelfstandig en direct schorsen.

Zelfstandig en direct schorsen.

Ontslaan

Geeft advies aan AvA.

Ontslaat na advies van de RvC.

Bezoldigingsbeleid

Stelt bezoldigingsbeleid vast.

Bezoldiging

Geeft een standpunt over bezoldiging aan AvA.

Stelt bezoldiging vast na ontvangst van standpunt van de RvC.

Benoemen

Heeft bindende voordrachtrechten bij benoeming van de vijfde
commissaris, die tevens voorzitter RvC is.

Benoemt commissaris op basis van bindende voordrachten.
Aandeelhouders hebben ieder bindend voordrachtsrecht voor
één lid van de RvC. Het bindende karakter van de voordracht kan
worden ontnomen bij tweederde meerderheid van stemmen.

Schorsen

Kan commissaris schorsen.

Ontslaan
commissaris

Kan commissaris ontslaan na schriftelijk verzoek van degene die
de betreffende commissaris heeft voorgedragen.

Ontslaan gehele RvC
Bezoldiging

Deelnemingen onder de loep

Stelt bezoldiging vast.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 140

—
— ←→

OOST | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
In 2016 heeft OOST een omzet van € 12,9
miljoen behaald. Het resultaat is uitgekomen
op een verlies van € 1,1 miljoen. Er is geen
dividend uitgekeerd aan de aandeelhouders.
Het rendement in 2016 bedroeg 1,4%. Als
norm voor het rendement geldt voor de
ROMs dat gelijke tred wordt gehouden met
de ontwikkeling van de door het CBS jaarlijks
achteraf gepubliceerde inflatiepercentages
gedurende de evaluatieperiode 2016-2020.
Investeringen
Het ministerie van Economische Zaken heeft
voor het investeringsbeleid met betrekking
tot ROMs een aandeelhoudersinstructie
opgesteld. Voor participatieactiviteiten geldt
een maximaal investeringsplafond van € 2,5
miljoen per onderneming. Zonder goedkeu­
ring van de aandeelhouders mag hiervoor
geen risicokapitaal of bancair krediet worden
aangetrokken. Investeringen door OOST in
participatieactiviteiten worden door een
separate investeringscommissie beoordeeld.
Goedkeuring van de aandeelhouders voor
individuele investeringen is niet nodig.

Financieel overzicht
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Totaal activa

87

87

93

108

72

67

(€ mln.)

Eigen vermogen

81

82

88

82

64

59

Vreemd vermogen

5

4

5

26

8

8
17

Inkomsten

13

15

19

8

13

Winst

-1

-6

6

-2

5

1

Dividend

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Solvabiliteitsratio

94%

95%

95%

76%

89%

88%

Rendement op eigen
vermogen

-1,4%

-7,3%

6,9%

-2,3%

8,3%

2,2%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

Ontvangen door staat

Pay-out ratio

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

135

129

146

149

126

127

Global Reporting Initiative (GRI)

G4

C

C

C

C

C

(€ mln.)

Financiële gegevens
100%

€ mln.

ren

6

80%

sol

4
60%

2

40%

0
-2

20%

-4
0%
-20%

-6
2011

2012

2013

2014

2015

2016

-8

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA
Overname / participatie

Deelnemingen onder de loep

Nederland

Buitenland

In beginsel maximaal
€ 2,5 miljoen.

Investeringen en participaties
buiten de regio en in het
buitenland zijn statutair
uitgesloten bij regionale
ontwikkelingsmaatschappijen.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 141

—
— ←→

ProRail
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

ProRail B.V.

Bedrijfssector

Infrastructuur

Vestigingsplaats

Utrecht

Jaar van oprichting

1995

Website

www.prorail.nl

Belang staat der Nederlanden

100% (via Railinfratrust B.V.)

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Geleverde Treinpaden

98%

98%

98%

98%

98%

99%

Aantal werknemers (fte)

4.069

3.909

4.000

4.083

4.326

4.306

Beschrijving
In 1995 zijn de taakorganisaties van de NV
Nederlandse Spoorwegen verzelfstandigd tot:
Railinfrabeheer BV, Railverkeersleiding BV
en Railned. Zij hadden de status van een
rechtspersoon met wettelijke taak (RWT).
Deze ondernemingen zijn vanaf 2000
ondergebracht in Railinfratrust BV.
Op 1 januari 2005 zijn de drie dochters van
Railinfratrust BV gefuseerd tot de RWT
ProRail BV.

met 2024. ProRail is op grond van de
beheersconcessie verantwoordelijk voor:
• Het onderhoud van de hoofdspoorweg­
infrastructuur;
• De voorbereiding en uitvoering van de
uitbreiding van de hoofdspoorweg­
infrastructuur;
• Een eerlijke, niet-discriminerende en
transparante verdeling van de capaciteit;
• Het leiden van het verkeer over de
hoofdspoorweginfrastructuur.

ProRail is beheerder van de hoofdspoorweg­
infrastructuur. Voor dit beheer heeft de staat
op 15 december 2014 een concessie verleend
aan ProRail voor de periode van 2015 tot en

De belangen van de treinreizigers, de
vervoerders en verladers staan centraal in
de dienstverlening van ProRail. In 2016 had
ProRail gemiddeld 4.069 fte in dienst.

Deelnemingen onder de loep

2016 in vogelvlucht
In 2016 was er veel aandacht voor de
positionering van ProRail. In oktober 2016
besloot het kabinet om tot herpositionering
over te gaan en de organisatievorm van
ProRail te wijzigen naar een publiekrechte­
lijke. In december 2016 volgde het kabinets­
besluit waarbij gekozen is voor de vorm van
een ZBO. Daarnaast is per 1 april 2016 een
nieuwe topstructuur ingevoerd. Deze bestaat
uit een Raad van Bestuur en een Executive
Committee (ExCo). De ExCo is verantwoorde­
lijk voor het inrichten en uitvoeren van de
dagelijkse operatie. De bedoeling van de
ExCo is dat er een effectievere organisatie
ontstaat vanwege de scheiding tussen het
richten van de organisatie (RvB) en de
uitvoering (ExCo).
Er hebben veel vernieuwingen plaatsgevon­
den in 2016. ProRail heeft stations vernieuwd,
nieuwe stations opgeleverd en op veel
plaatsen is het spoor vernieuwd.
Het in 2015 opgestelde financieel verbeter­
plan heeft in 2016 prioriteit gekregen. De
voorgenomen acties zijn grotendeels
gerealiseerd en de resterende openstaande
acties liggen op koers. In het verbeterplan is
aandacht besteed aan de volgende onder­
werpen:
• Kwaliteit van de financiële organisatie;
• Prognoses;
• Financiële projectbeheersing;
• Administratieve verslaglegging; en
• Rechtmatigheid subsidie besteding.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 142

ProRail | Verdieping
Juridische status en eigendom
De staat bezit 100% van de aandelen van Railinfratrust BV. Deze BV
heeft op haar beurt 100% van de aandelen ProRail BV in handen.
Railinfratrust heeft het juridische eigendom van de hoofdspoorweg­
infrastructuur en ProRail is economisch eigenaar hiervan, met
uitzondering van de HSL-Zuid waarvan het eigendom bij de staat ligt.
Het aandeelhouderschap van ProRail BV ligt bij de minister van
Infrastructuur en Milieu (in casu de staatssecretaris), die tevens
verantwoordelijk is voor het beleid voor het openbaar vervoer en het
spoor in Nederland. De ondersteuning bij het aandeelhouderschap is
om die reden belegd bij een separate eenheid van het ministerie van
Infrastructuur en Milieu. De sturing vanuit de aandeelhoudersrol is
complementair aan de sturing als concessie- en als subsidieverlener.
Het toezicht op ProRail is belegd bij de Autoriteit Consument & Markt,
de Inspectie Leefomgeving en Transport en de Directie Openbaar
Vervoer en Spoor van het Directoraat Generaal Bereikbaarheid van
het ministerie van Infrastructuur en Milieu.
Publiek belang
De belangen die zijn gemoeid met het Nederlandse spoor liggen met
name in bereikbaarheid van Nederland, zowel ten aanzien van het
vervoer van personen als van goederen. De hoofdspoorweginfrastruc­
tuur is een vitale schakel in de bereikbaarheid van Nederland. Met
ProRail zijn de volgende publieke belangen gemoeid:
• Betrouwbaarheid, beschikbaarheid en kwaliteit van de hoofd­
spoorweginfrastructuur en de daarmee samenhangende
­voorzieningen;
• De eerlijke, niet-discriminerende en transparante verdeling van
de capaciteit van de hoofdspoorweginfrastructuur;
• Veiligheid en duurzaamheid; en
• De rechtmatige en doelmatige besteding van de subsidie bedoeld
voor het beheer, onderhoud en vervanging van het spoor.
Dit publiek belang wordt geborgd door:
• Europese wet- en regelgeving, Spoorwegwet en de daarbij
behorende regelgeving;
• Lange Termijn Spooragenda 2;
• Regeling hoofdspoorweginfrastructuur;
• Wet en Besluit Infrastructuurfonds;
• Wettelijke bevoegdheden uit hoofde van het vennootschapsrecht
en statutaire bevoegdheden van het ministerie van Infrastructuur
en Milieu als aandeelhouder.
Buitenlandse activiteiten
ProRail BV heeft geen buitenlandse activiteiten. Wel werkt ProRail
samen met internationale sectorpartners en in samenwerkings­
verbanden8.

—
— ←→
Strategie
Het ministerie van Infrastructuur en Milieu stelde begin 2014 de Lange
Termijn Spooragenda 2 vast. Hierin staat het belang van de reiziger en
verlader op de eerste plaats. ProRail heeft als strategische doelstellin­
gen een veilig, betrouwbaar, punctueel en duurzaam spoor waarbij
transparant te werk wordt gegaan. De organisatie werkt aan de
bereikbaarheid van Nederland door te zorgen voor een optimaal
vervoer over de hoofdspoorweginfrastructuur. Dit wordt gedaan
door de ruimte op het spoor te verdelen, het treinverkeer te regelen,
stations te bouwen en te beheren, en nieuw spoor aan te leggen.
Daarnaast wordt de bestaande spoorweginfrastructuur zoals spoor,
wissels, seinen en overwegen beheerd, onderhouden of vervangen.
Samen met vervoerders en overheden werkt ProRail verder aan het
beter benutten van het spoornetwerk. ProRail overlegt met gemeen­
ten en provincies hoe het best aan hun vraag naar treinvervoer,
stationsvoorziening en (spoorweg)infrastructuur kan worden voldaan.
De strategie van de organisatie is onderwerp van gesprek tijdens de
algemene vergadering van aandeelhouders bij de bespreking van het
jaarverslag.
Vooruitblik
ProRail geeft invulling aan de Lange Termijn Spooragenda met als
doel het realiseren van kwaliteitsverbeteringen voor treinreizigers en
goederenverladers. ProRail werkt in 2017 aan het verhogen van de
kwaliteit en beschikbaarheid van de spoorinfrastructuur en de verdere
vernieuwing en uitbreiding van stations. Samen met de NS voert
ProRail via het gezamenlijke verbeterprogramma Beter en Meer op
de A2-corridor werkzaamheden uit, zodat in 2018 hoogfrequent kan
worden gereden tussen Amsterdam en Eindhoven. Verder voert
ProRail de nodige kleinschalige werkzaamheden aan het spoor uit.
Omdat de komende tijd op het spoor veel onderhoud en vervanging
nodig is, werkt ProRail toe naar een toekomstbestendig en efficiënt
spooronderhoud waarbij een betere optimalisatie plaatsvindt tussen
(1) zo min mogelijk hinder voor de gebruikers van het spoor,
(2) de onderhouds- en vervangingsbehoefte om de kwaliteit van
het spoorwegnetwerk op de lange termijn te waarborgen en
(3) de beschikbare financiële middelen. Daarnaast blijft bij ProRail
voortdurende verbetering en een goede samenwerking met vervoer­
ders, decentrale overheden en consumentenorganisaties het
uitgangspunt.
Voor het jaar 2017 heeft ProRail een aantal speerpunten benoemd
waaronder vermindering klanthinder, Beter en Meer, ERTMS
(European Rail Traffic Management System), innovatie, duurzaamheid
en goederenvervoer. Daarnaast werkt ProRail aan de lange termijn
strategie.

8 Voor meer informatie hierover wordt verwezen naar het ProRail jaarverslag 2016
onder het kopje ‘ProRail internationaal’ (p. 57, kamerstuk 29984, nr, 715)

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 143

—
— ←→

ProRail | Governance
Corporate governance
ProRail is een structuurvennootschap volgens het verlicht structuur­
regime. Er zijn jaarlijks twee formele contactmomenten tussen de

aandeelhouder en de RvB en RvC in de vorm van de algemene
vergadering van aandeelhouders.

Raad van bestuur
De RvB bestaat uit drie personen. De heer P. Eringa is de CEO van
ProRail. In januari 2016 is de heer J.J.A van Leeuwen benoemd tot CFO
en de heer J. Voppen is in maart 2016 benoemd tot COO.
De minister van Infrastructuur en Milieu heeft in 2010 besloten dat
ProRail wordt ingedeeld in de categorie ‘publiek’ conform het
deelnemingenbeleid. Per 13 april 2011 is een normbedrag voor de
vaste beloning in het bezoldigingsbeleid van ProRail vastgelegd.

De aandeelhouder heeft het bezoldigingsbeleid op 27 juni 2012
gewijzigd vanwege het afschaffen van de variabele beloning en
aansluiting bij de WNT (Wet normering bezoldiging topfunctionarissen
publieke en semipublieke sector). Het bezoldigingsbeleid is in 2016
opnieuw vastgesteld, waarbij is aangesloten bij de bezoldigings­
normen uit de WNT2.

raad van bestuur
(€ duiz.)

Functie

Vast

Variabel

Pensioen

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. P. Eringa

CEO/voorzitter RvB

228

0

14

228

173

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. P.E.M. Buck

President-directeur a.i.

54

0

8

62

214

212

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

J.J.A. van Leeuwen

CFO

174

0

14

174

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

J. Voppen

COO

140

0

17

140

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Raad van commissarissen
In 2016 hebben zich geen wijzigingen voorgedaan in de samenstelling
en de bezoldigingen van de RvC.

raad van commissarissen
Vergoeding 2016

2015 2014 2013 2012 2011

(€ duiz.)

Functie

dhr. J.G.M. Alders

President-commissaris

42

41

20

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. W.E. Kooijman

Lid

38

31

29

28

33

32

mw. J.G.H. Helthuis

Lid

38

43

73

30

21

21

dhr. P.T.H. Timmermans

Lid

30

29

29

28

21

21

mw. A.C.W. Sneller

Lid

38

26

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

dhr. L.M. Sondag

Lid

38

26

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Zeggenschap bij ProRail

Commissaris

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Bindende voordracht van tenminste 2 personen aan de AvA.

Leden van de RvB worden benoemd door de AvA. De AvA bepaalt
het aantal leden van de RvB.

Schorsen

Kan de bestuurders te allen tijde schorsen.

Indien een bestuurder is geschorst kan deze schorsing te allen
tijde worden opgeheven door de AvA.

Ontslaan

Voorstel aan de AvA.

De AvA kan bestuurders ontslaan.

Bezoldigingsbeleid

De AvA stelt het beleid op het terrein van de bezoldiging van het
bestuur vast. Indien de AvA het vastgestelde beleid wil wijzigen
treedt zij in overleg met de RvC ter bespreking.

Bezoldiging

Bezoldiging van het bestuur wordt vastgesteld door RvC binnen
het door AvA vastgestelde beleid.

Benoemen

Voordracht met redenen omkleed aan de AvA.

Schorsen

Een commissaris kan geschorst worden door de RvC.

Ontslaan
commissaris

De Ondernemingskamer kan een commissaris ontslaan op
verzoek van de RvC of de AvA.

Commissarissen worden benoemd door de AvA. De AvA en de OR
(voor 1/3e deel) kunnen aan de RvC personen aanbevelen om als
commissaris te worden voorgedragen.
De Ondernemingskamer kan een commissaris ontslaan op
verzoek van de RvC of de AvA.

Ontslaan gehele RvC

De AvA kan het vertrouwen in de RvC opzeggen nadat de OR en
het bestuur in kennis zijn gesteld. Het besluit heeft ontslag van de
RvC tot gevolg.

Bezoldiging

De AvA stelt de bezoldiging van de RvC vast.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 144

—
— ←→

ProRail | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
ProRail voert de beheerconcessie uit voor
rekening van de staat, waarbij een deel van
de variabele kosten wordt doorbelast aan de
vervoerders (gebruiksvergoeding). Financie­
ring geschiedt middels een subsidie van het
ministerie van Infrastructuur en Milieu vanuit
het ‘Infrastructuurfonds’. ProRail is – naast de
gebruiksvergoedingen en subsidie – voor de
financiering van de activiteiten afhankelijk
van vergoedingen van andere overheden.
De rijksbijdragen worden als vreemd
vermogen op de balans van Prorail verant­
woord. Jaarlijks wordt een deel van deze
rijksbijdragen geamortiseerd ter compensatie
van de afschrijvingen van de activa. ProRail
maakt geen winst en keert geen dividend uit.
Vandaar dat er ook geen winst kan worden
gerapporteerd en een normrendement niet
wordt vastgesteld.
Investeringen
ProRail investeert continu in de aanleg en
het onderhoud van de railinfrastructuur.
Investeringen, zowel in uitbreiding van de
railinfrastructuur (aanleg van spoor) als in
vervanging en wijziging van bestaande
railinfrastructuur (het onderhoud) – worden
gedaan conform de daartoe vastgelegde
procedures in de Wet en het Besluit Infra­
structuurfonds. Deze investeringen zijn
goedgekeurd vanwege hun bijdrage aan
de verbetering van de railinfrastructuur.
In 2016 heeft de RvB van ProRail de RvC en
de aandeelhouder gevraagd akkoord te gaan
met de aanschaf van de kantoorpanden de
Inktpot en Tulpenburgh. Zowel de aandeel­
houder als de RvC zijn akkoord gegaan met
de aanschaf van de panden Inktpot en
Tulpenburgh.

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014

2013

2012

2011

Totaal activa

18.820

18.605

18.228

20.908

20.582

20.414

Eigen vermogen

1.605

1.604

1.604

5.477

5.704

5.702

Vreemd vermogen

17.198

17.001

16.624

15.431

14.878

14.712

Inkomsten

1.267

1.254

1.200

1.203

1.236

1.237

Winst

0

0

0

0

0

0

Dividend

0

0

0

0

0

0

Ontvangen door staat

0

0

0

0

0

0

Solvabiliteitsratio

9%

9%

9%

26%

28%

28%

Rendement op eigen
vermogen

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

Pay-out ratio

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

161

159

140

141

146

148

Global Reporting Initiative (GRI)

G4

G4

G4

G4

B

B

(€ mln.)

Financiële gegevens
30%

€ mln.

25%

ren

0,8

20%

sol

0,6

15%
0,4

10%

0,2

5%
0%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

0,0

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA
(Des)investering
Overname / participatie

Deelnemingen onder de loep

Nederland

Buitenland

€ 35 mln.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 145

—
— ←→

Saba Bank
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Saba Bank Resources N.V.

Bedrijfssector

Energie

Vestigingsplaats

Saba

Jaar van oprichting

1976

Website

-

Belang staat der Nederlanden

7,95%

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
2016
Er zijn geen bedrijfsspecifieke
kerncijfers bekend.

Deelnemingen onder de loep

2015

2014

2013

2012

2011

Beschrijving
De Saba Bank is een onderzeese verhoging
bij het Nederlandse Caraïbische eiland Saba.
De Saba Bank is ongeveer 50 bij 70 km groot.
De bank heeft een afgevlakte bovenkant en
het grootste deel ligt twintig tot veertig meter
onder zeeniveau. Saba Bank Resources N.V. is
in 1976 opgericht en heeft in het verleden de
Saba Bank geleased aan oliebedrijven die de
bank exploreerden. Hoewel er toen geen olie
werd gevonden leverde dat toch veel geld op.
Olie-exploraties zijn ook winstgevend omdat
veel bewoners van Saba tijdelijk werk krijgen.
Het (diepere) zeegebied om Saba heen
behoort tot de Exclusieve Economische Zones
van Nederland. Er is nog geen zeemijnwet­
geving afgekondigd voor dit zeegebied. De
geologische, geochemische en geofysische
data die door de jaren zijn verzameld in het
ondiepe gebied van de Saba Bank bevatten
mogelijk aanwijzingen die helpen bij het
in kaart brengen van het olie- en/of gas­
potentieel in het diepere zeegebied.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 146

Saba Bank | Verdieping
Juridische status en eigendom
Saba Bank Resources is een naamloze vennootschap, gevestigd op
Saba. De aandelen hiervan werden gehouden door de eilanden die het
land de Nederlandse Antillen vormden. Met de opheffing van het land
de Nederlandse Antillen heeft de Staat der Nederlanden een belang
van 7,95% in Saba Bank Resources N.V. verkregen. De overige
aandeelhouders zijn het land Sint Maarten en het land Curaçao.
Het ministerie van Economische Zaken vervult namens de staat de
aandeelhoudersrol.
Publiek belang
Het Koninkrijk der Nederlanden heeft de soevereine rechten toebe­
deeld gekregen voor de winning van gas en olie uit de ondergrond van
een deel van de zeebodem dat in de nabijheid van het eiland Saba ligt,
de zogenoemde Saba Bank. De rechten zijn ondergebracht in de
naamloze vennootschap Saba Bank Resources N.V. Saba Bank
Resources vervult de in de Petroleumlandsverordening opgedragen
taken, en draagt zorg voor het doen opslaan, het transport, de
verwerking, de handel van petroleum.

—
— ←→
Strategie
Saba Bank Resources bewaart de geologische, geochemische en
geofysische gegevens en fungeert als een vraagbaak, voor het
afhandelen en beantwoorden van vragen over het koolwaterstofpo­
tentieel.
Vooruitblik
Het ministerie van Economische Zaken heeft de potentie van olie en
gas van de Saba Bank en de Exclusieve Economische Zone laten
onderzoeken. Uit dit onderzoek blijkt dat de kans op het aantreffen als
zeer klein wordt ingeschat. Het ministerie van Economische Zaken zal
in overleg met Saba Bank Resources bekijken wat dit betekent voor de
toekomst van de vennootschap.

Buitenlandse activiteiten
Saba Bank heeft geen buitenlandse activiteiten.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 147

—
— ←→

Saba Bank | Governance
Corporate governance
Saba Bank Resources heeft een directie en een raad van
­commissarissen.
Raad van bestuur
De directie bestaat uit één persoon. De directeur van de onderneming
wordt benoemd door de algemene vergadering van aandeelhouders.

raad van bestuur
(€ duiz.)

dhr. C. Gomes Casseres
*

Functie

Vast

Variabel Pensioen

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Directeur

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015* 2014 2013 2012 2011

9

7

7

7

7

Over 2015 zijn geen gegevens bekend.

Raad van commissarissen
De RvC bestaat uit zeven leden, onder wie één vrouw.

raad van commissarissen
(€ duiz.)

Functie

dhr. W.S. Johnson

Voorzitter

Vergoeding 2016

2015* 2014 2013 2012 2011

1

1

1

1

1

dhr. F. Hanze

Lid

1

1

1

1

1

dhr. J. Rollocks

Lid

1

1

1

1

1

dhr. C. Lindo

Lid

1

1

1

1

1

dhr. H. Smith

Lid

1

1

1

1

1

mw. M. Hoeve

Lid

0

1

1

1

1

dhr. M. Peterson

Lid

0

1

1

1

1

*

Over 2015 zijn geen gegevens bekend.

Zeggenschap bij Saba Bank
Wie?
Wat?

RvC

Benoemen

Bestuur

Schorsen

Benoemt bestuurder met volstrekte meerderheid van
de stemmen uit bindende voordracht.
Kan bestuurder schorsnen met meerderheid van tweederde
van de stemmen.

Kan bestuurder schorsen met meerderheid van tweederde van
de stemmen.

Ontslaan

Kan bestuurder ontslaan met meerderheid van tweederde van
de stemmen.

Bezoldigingsbeleid

Stelt bezoldigingsbeleid vast.

Bezoldiging

Stelt de bezoldiging en de overige arbeidsvoorwaarden vast.

Benoemen

Benoemt commissarissen.

Schorsen
Commissaris

AvA

Kan commissaris schorsen.

Kan commissaris schorsen bij besluit genomen met tenminste
tweederde van de uitgebrachte stemmen die meer dan de helft
van het geplaatste kapitaal vertegenwoordigen.

Ontslaan
commissaris

Kan commissaris ontslaan bij besluit genomen met tenminste
tweederde van de uitgebrachte stemmen die meer dan de helft
van het geplaatste kapitaal vertegenwoordigen.

Ontslaan gehele RvC

Zie ‘ontslaan commissaris’.

Bezoldiging

Stelt de bezoldiging vast.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 148

—
— ←→

Saba Bank | Financiële gegevens
Investeringen
Volgens de statuten van SBR moeten
investeringen boven een bedrag van circa
€ 250.00010 alleen ter goedkeuring aan de RvC
worden voorgelegd.

Financieel overzicht
(€ mln.)

2016

2015

2014

2013

2012

2011

1

1

1

1

1

1

Totaal activa
Eigen vermogen

1

1

1

1

1

1

Vreemd vermogen

0

0

0

0

0

0

Inkomsten

0

0

0

0

0

0

Winst

0

0

0

0

0

0

Dividend

0

0

0

0

0

0

Ontvangen door staat

0

0

0

0

0

0

Solvabiliteitsratio

98,8%

99,2%

91%

99%

99%

98%

Rendement op eigen
vermogen

-2,3%

-5,0%

-1,0%

-1,0%

-1,0%

-3,7%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

Pay-out ratio

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Global Reporting Initiative (GRI)

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

(€ mln.)

*

Over 2015 zijn geen gegevens bekend.

Financiële gegevens
100%

€ mln.

80%

ren

0,8

60%

so

0,6

40%
0,4

20%

0,2

0%
-20%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

0,0

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA
Nederland

Buitenland

(Des)investering

n.v.t.

n.v.t.

Overname / participatie

n.v.t.

n.v.t.

10 Valutakoers 1 ANG = € 0,5

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 149

—
— ←→

SSCS
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Saba Statia Cable System B.V.

Bedrijfssector

Telecommunicatie

Vestigingsplaats

Bonaire

Jaar van oprichting

2012

Website

www.sscsbv.com

Belang staat der Nederlanden

100%

Sint Maarten en Sint Barts. Tevens wordt
de capaciteit van het netwerk op en richting
de Benedenwindse eilanden beheerd.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
Beschikbaarheidsgraad
Verkoopprijs index*

Aantal werknemers (fte)
Koers dollar – euro
*

2016

2015

2014

2013

2012

2011

99,90%

99,75%

99,50%

98,00%

n.v.t.

n.v.t.

11

21

30

33

100

n.v.t.

geen

geen

geen

geen

n.v.t.

n.v.t.

0,95043 0,92094 0,82638 0,72591

n.v.t.

n.v.t.

Prijs per Mbit die SSCS aan haar klanten in rekening brengt.

Beschrijving
Saba Statia Cable System bv (SSCS bv) is sinds
2014 operationeel en verantwoordelijk voor
de afronding van de aanleg, het beheer en de
exploitatie van de glasvezel zeekabel die Saba
en Sint Eustatius verbindt met de Internatio­
nale zeekabel infrastructuur op Sint Kitts,

Deelnemingen onder de loep

Het betreft een open kabelsysteem waarop
alle houders van een internationale telecom­
concessie volgens gelijke voorwaarden
diensten op kunnen inkopen. SSCS bv heeft
een machtiging van Agentschap Telecom
verkregen waarmee ze op Saba en Sint
Eustatius haar diensten mag leveren aan
internationale telecom concessiehouders
(maar niet rechtstreeks aan eindgebruikers).
SSCS bv heeft geen vaste medewerkers in
dienst. De benodigde menskracht/expertise
wordt ingehuurd.
2016 in vogelvlucht
SSCS bv werkt kostendekkend en zonder
winstoogmerk. Er is een voorziening voor
calamiteiten zoals een kabelbreuk. De
exploitatie van de in gebruik genomen
verbindingen is succesvol. De tarieven voor
de gebruikers zijn aanzienlijk gedaald ten
opzichte van de periode van voor de
zeekabel. Er zijn geen aan SSCS bv toe te
rekenen signaalonderbrekingen geweest.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 150

SSCS | Verdieping
Juridische status en eigendom
SSCS bv is een besloten vennootschap waarvan alle aandelen in
handen zijn van de Nederlandse staat. Het (inhoudelijk) aandeel­
houderschap wordt uitgeoefend door het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties.
Publiek belang
Saba en Sint Eustatius zijn relatief kleine eilanden die beperkt waren
aangesloten op de internationale telecom infrastructuur. Gezien de
kleine lokale markt was het voor internationale carriers niet interes­
sant de eilanden te ontsluiten via een breedbandige telecom
infrastructuur.
Ter stimulering van de maatschappelijke en sociaal-economische
ontwikkeling van Saba en Sint Eustatius heeft de Nederlandse
overheid in 2010 besloten om deze marktimpasse te doorbreken en
een zeekabelnetwerk aan te leggen waardoor Saba en Sint Eustatius
via een glasvezelkabel worden aangesloten op de internationale
telecominfrastructuur.

—
— ←→
Strategie
De strategische koers van SSCS bv is regelmatig onderwerp van
gesprek tussen aandeelhouder (BZK) en de raad van bestuur. Overleg
tussen aandeelhouder en RvB vindt periodiek en waar nodig dagelijks
plaats. De strategie van SSCS bv is om het aantal gebruikers van het
SSCS kabelsysteem uit te breiden met als doel om de operationele
kosten per eenheid gebruik verder te kunnen laten dalen. Tevens
wordt gestreefd naar toename van de omvang van het gebruik in zijn
geheel, aangezien bij een groter inkoopvolume de tarieven per
eenheid gebruik zullen dalen.
Vooruitblik
In 2017 worden een aantal kwaliteitsverbeteringen in het netwerk
doorgevoerd en wordt een verdere groei in verkeer voorzien.

Hiermee wordt bovendien een belangrijke bijdrage geleverd aan de
invulling van de randvoorwaarden voor de realisatie van de door
Verenigde Naties geformuleerde telecom doelen voor buiten gebieden
(de zogenaamde ITU 2015 targets). Ook waarborgt de Nederlandse
staat hiermee de eigen communicatiebehoefte in het Caribisch gebied,
wat onder andere van belang is gelet op de ligging in de ‘hurricane
zone’.
Met de ingebruikname van de zeekabel op Saba en Sint Eustatius in
2012 zijn de tarieven voor internetverkeer aanzienlijk gedaald. De
inkooptarieven voor de lokale operators zijn hiermee gedecimeerd.
Eindgebruikers zien dit vervolgens terug in lagere tarieven voor
internet of aanzienlijk hogere snelheden voor dezelfde prijs.
Buitenlandse activiteiten
Het kabelnetwerk van SSCS bv is op Sint Barths, Sint Kitts en Sint
Maarten aangesloten op de internationale telecominfrastructuur. Op
deze locaties zijn inkoopcontracten voor co-locatie, inter-connectie
en afwikkeling van telecomverkeer afgesloten. Tevens wordt de
mogelijkheid geboden aan aldaar gevestigde telecombedrijven om
gebruik te maken van de zeekabel richting de andere eilanden.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 151

—
— ←→

SSCS | Governance
Corporate governance
De statuten van SSCS bv komen op hoofdlijnen overeen met de
standaard statuten van het ministerie van Financiën.
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft als
aandeelhouder veelvuldig contact met de RvB. Er vindt veelvuldig
(inhoudelijke) afstemming met de lokale overheden en operators
plaats, aanvankelijk over de aanleg van de zeekabel en daarna over
verdere toename van gebruik op de eilanden. Daarnaast vindt er
inhoudelijke afstemming plaats met ministerie van Economische
Zaken, Agentschap Telecom en de Rijksdienst Caribisch Nederland
over de verdere toename van gebruik van internet en met het
ministerie van Defensie over het gebruik van het kabelsysteem en
de dienstverlening van SSCS bv.
Raad van bestuur
Het bestuur en de dagelijkse leiding van SSCS bv wordt uitgevoerd
door een tweehoofdige RvB, beiden man. Het beloningsbeleid is
vastgesteld door de AvA en voor het afgelopen jaar onveranderd. Het
beleid is passend binnen de wetgeving en daarvoor gestelde kaders.

raad van bestuur
Functie

(€ duiz.)

Vast

Variabel

Pensioen

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012 2011

dhr. W. Haan

statutair directeur

128

115

98

0

n.v.t.

n.v.t.

dhr. N. Scheper

directeur

55

49

42

0

n.v.t.

n.v.t.

Raad van commissarissen
Mede gezien de actieve invulling van de aandeelhoudersrol door
het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijk Relaties is er
geen raad van commissarissen ingesteld bij SSCS bv.

SSCS bv – bevoegdheden AvA
Wat?

Wie?

Commissaris

Bestuur

RvC

AvA

Benoemen

Bepaalt aantal bestuurders en benoemt bestuurders.

Schorsen

Kan bestuurders te allen tijde schorsen.

Ontslaan

Kan bestuurders te allen tijde ontslaan. Indien de Ava of RVC een bestuurder heeft geschorst
dient de AvA binnen twee maanden te besluiten tot hetzij ontslag, hetzij opheffen schorsing.

Bezoldigingsbeleid

Stelt het beleid op het gebied van bezoldiging en overige contractvoorwaarden van de
bestuurders vast.

Bezoldiging

Stelt de bezoldiging en de overige contractvoorwaarden voor iedere bestuurder vast met in
achtneming van het beleid zoals vastgesteld door AvA.

Benoemen

De vennootschap kan een RvC hebben. De RvC ontstaat doordat de AvA overgaat tot
benoeming van de eerste leden daarvan. Zolang de RvC niet is ontstaan worden de in de
statuten aan de RvC toegekende bevoegdheden uitgeoefend door de AvA. De commissarissen
worden door de AvA benoemd en kunnen te allen tijde door de AvA worden geschorst en
ontslagen.

Schorsen

Kan de commissarissen te allen tijde schorsen.

Ontslaan commissaris

Kan de commissarissen te allen tijde ontslaan.

Ontslaan gehele RvC

Kan de commissarissen te allen tijde ontslaan.

Bezoldiging

De AvA is bevoegd de bezoldiging voor de commissarissen vast te stellen.

Deelnemingen onder de loep

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 152

—
— ←→

SSCS | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
SSCS bv is financieel autonoom en heeft
voldoende inkomsten waarmee de exploita­
tie kan worden afgedekt (kostendekkend).
Er vinden geen dividenduitkeringen plaats.
SSCS bv is een not-for-profit organisatie,
waarbij eventuele opbrengsten die niet
benodigd zijn voor de continuïteit van de
dienstverlening terugvloeien naar de
gebruikers in de vorm van lagere tarieven.
Als zodanig is er geen sprake van winst, wordt
het rendement op eigen vermogen niet als
sturingsmiddel gebruikt en worden er met
SSCS bv ook geen afspraken over een
normrendement gemaakt. Er is wel een
financiële voorziening beschikbaar om de
risico’s van een kabelbreuk af te dekken.
Het vermogen van SSCS bv bestaat uit de
waarde van de aangelegde kabel en
apparatuur op de verschillende eilanden.
Tegenover dit vermogen staan verschillende
soorten contracten voor inkoop en levering
van diensten.
Investeringen
Er zijn in 2016 geen investeringen gedaan
die dienden te worden voorgelegd. Wel is
geïnvesteerd in apparatuur kasten en reserve
onderdelen. Dit investeringsvoorstel
(<USD 50.000) is besproken met, en
goed­gekeurd door, de aandeelhouder.
Besluiten van de RvB omtrent het aangaan
van rechtshandelingen en omtrent het
aangaan van een duurzame samenwerkings­
relatie met andere rechtspersonen of
vennootschappen zijn conform het bepaalde
in de statuten en het directie reglement
besproken met en goedgekeurd door de AvA.

Financieel overzicht
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Totaal activa

20

20

19

11

0

0

Eigen vermogen

12

11

9

0

0

0

Vreemd vermogen

8

9

10

11

0

0

(€ mln.)

Inkomsten

1

1

1

0

0

0

Winst

0

0

0

0

0

0

Dividend

0

0

0

0

0

0

Ontvangen door staat

0

0

0

0

0

0

Solvabiliteitsratio

140%

125%

108%

100%

0%

0%

Rendement op eigen
vermogen

0,7%

0,1%

-0,7%

0,0%

0,0%

0,0%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

Pay-out ratio

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

-

-

-

-

-

-

Global Reporting Initiative (GRI)

-

-

-

-

-

-

(€ mln.)

Financiële gegevens
150%

€ mln.

120%

ren

0,8

90%

sol

0,6

60%
0,4

30%

0,2

0%
-30%

2011

2012

2013

2014

2015

2016

0,0

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio
Rendement op eigen vermogen

Investeringsdrempels voor de AvA

Deelnemingen onder de loep

Nederland

Buitenland

(Des)investering

Boven USD 15.000 goedkering
AvA.

Boven USD 15.000 goedkeuring
AvA.

Overname / participatie

Goedkeuring AvA benodigd.

Goedkeuring AvA benodigd.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 153

—
— ←→

Winair
Algemene gegevens staatsdeelneming
Naam staatsdeelneming

Winair

Bedrijfssector

Transport

Vestigingsplaats

Sint Maarten

Jaar van oprichting

1961

Website

www.fly-winair.com

Belang staat der Nederlanden

7.95%

Beschrijving
Winair is opgericht in 1961 en voert vanaf
de thuisbasis Princess Juliana International
Airport op Sint Maarten vluchten uit op
diverse bestemmingen in het noordoostelijk
deel van het Caribisch gebied, waaronder de
bijzondere Nederlandse gemeenten Saba en
Sint Eustatius. Winair vervoert hoofdzakelijk
passagiers, maar ook vracht in het Caribisch
gebied. Winair had in 2016 gemiddeld 115 fte
in dienst.

Bedrijfsspecifieke kerncijfers
Bezettingsgraad passagiers (%)
Aantal passagiers
Aantal werknemers

Deelnemingen onder de loep

2016

2015

2014

2013

2012

2011

56%

63%

56%

59%

63%

65%

216.882 189.424 189.291 161.270 154.948 158.540
115

118

126

128

117

117

2016 in 2ogelvlucht
In 2016 heeft Winair de positieve trend van
2015 doorgezet en winst gemaakt. Winair
heeft in 2016 ruim 216.000 passagiers
vervoerd op bijna 22.800 vluchten. Het aantal
passagiers is circa 27.000 hoger dan vorig jaar
en het aantal vluchten ligt ongeveer 3.500
hoger. De bezettingsgraad op de vluchten van
Winair is gedaald tot 56,0% (2015: 63,0%).

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 154

Winair | Verdieping
Juridische status en eigendom
Winair is een naamloze vennootschap. Winair heeft twee aandeel­
houders, waarover de aandelen als volgt zijn verdeeld.
• Land Sint Maarten: 92,05%
• Staat der Nederlanden: 7,95%
Namens de staat wordt de aandeelhoudersrol vervuld door het
ministerie van Infrastructuur en Milieu.
Publiek belang
Saba en Sint Eustatius zijn voor hun bereikbaarheid sterk afhankelijk
van de luchtverbinding met Sint Maarten. Voor Sint Eustatius is de
luchtvaart op dit moment zelfs de enige vervoersdienst. De Staat
der Nederlanden heeft de aandelen in Winair per oktober 2010
overgenomen om de betrouwbare, veilige en kostenefficiënte
bereikbaarheid van Saba en Sint Eustatius – een publiek belang – zo
goed mogelijk te borgen. Door het aandelenbelang van 7,95% in
Winair heeft de staat de mogelijkheid de ontwikkelingen goed te
monitoren en met het bestuur van Winair te spreken over zaken
die betrekking hebben op de duurzame verbinding naar Saba en
Sint Eustatius.
Buitenlandse activiteiten
Winair heeft geen buitenlandse activiteiten.

Deelnemingen onder de loep

—
— ←→
Strategie
Winair is als luchtvaartmaatschappij al bijna 55 jaar actief in het
Caribisch gebied. De missie van Winair is om een leidende, levens­
vatbare, betrouwbare en winstgevende regionale luchtvaartmaat­
schappij te zijn. Winair streeft naar het hoogste veiligheidniveau en is
voortdurend bezig met uitbreiding en verbetering van de diensten.
Vooruitblik
In 2017 zal Winair zich hoofdzakelijk bezighouden met het consolide­
ren van haar positie op de bestaande routes, het opstarten van de
route Curaçao-Sint Maarten-Port-au-Prince-Sint Maarten-Curaçao,
de grond- en passagiersafhandeling voor derde partijen en de verdere
versterking van haar operatie. Gedurende het komende laagseizoen
zal Winair verder gaan met het aannemen en trainen van nieuwe
piloten, customer service agents, ground crew en maintenance
personeel. In het hoogseizoen kan Winair dan op volle sterkte
opereren. Winair heeft inmiddels de concessie voor grondafhandeling
toegezegd gekregen. Aan de uitbouw van de grondafhandeling voor
derde partijen zal daarom veel aandacht worden besteed. Winair heeft
plannen om van operationeel leasen over te gaan op het aanschaffen
van eigen vliegtuigen omdat dit veel voordelen zal opleveren (zowel
kostentechnisch als operationeel gezien). 2017 belooft wederom een
succesvol jaar te worden.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 155

—
— ←→

Winair | Governance
Corporate governance
Winair heeft een directie en een raad van commissarissen.
Raad van bestuur
De directie bestaat uit twee personen, beiden man. De directie is
ongewijzigd ten opzichte van 2015. Het salaris en de overige arbeids­
voorwaarden van de directeuren zijn vastgesteld door de RvC binnen
het bezoldigingsbeleid dat de RvC ook vaststelt.

raad van bestuur
(€ duiz.)

Functie

Vast

Variabel

Pensioen

Totaal 2016
(vast plus variabel)

Totaal

Totaal

2015 2014 2013 2012

Totaal

Totaal

Totaal

2011

dhr. M.D. Cleaver

President & CEO

179

0

0

179

179

168

208

208

74

dhr. R.A. Gibbs

Vice-President & CFO

129

0

0

129

129

129

131

131

n.v.t.

2015 2014 2013 2012

2011

Raad van commissarissen
De RvC bestaat uit drie personen, allen man. In 2016 is de samen­
stelling van de RvC niet gewijzigd.

raad van commissarissen
Vergoeding 2016

(€ duiz.)

Functie

dhr. G. Greaux

Voorzitter

18

18

18

8

8

23

dhr. G. Draai

Lid

11

11

11

5

5

16

dhr. R. Budike

Lid

11

11

11

5

5

16

Zeggenschap bij Winair

Commissaris

Bestuur

Wat?

Wie?
RvC

AvA

Benoemen

Voordracht aan AvA. Benoemt uit leden van de directie een
president en kan een plaatsvervangend president benoemen.

Benoemt op voordracht van de RvC. Indien de RvC niet binnen
twee maanden een voordracht doet kan de AvA zonder
tussenkomst van de RvC de vacature te vervullen.

Schorsen

Kan zelfstandig en voor niet langer dan twee maanden (nadat
Kan leden van de directie zelfstandig schorsen voor niet langer
betrokkene in de gelegenheid is gesteld zijn belangen te bepleiten dan twee maanden.
of te doen bepleiten) schorsen. In geval van eventueel ontslag kan
de termijn met ten hoogste twee maanden worden verlengd.

Ontslaan

Te allen tijde met dien verstande dat hiertoe kan worden besloten
nadat betrokkene in de gelegenheid is geweest zich tegenover de
AvA te verantwoorden.

Bezoldigingsbeleid

Stelt bezoldigingsbeleid vast. Daarin moet tenminste aan de orde
komen: uitkeringen bij beëindiging dienstverband, winstdelingen
en bonusbetalingen alsmede beloningen.

Bezoldiging

Stelt bezoldiging vast binnen het door de AvA vastgestelde
bezoldigingsbeleid.

Benoemen

Deelt tijdig aan de AvA mede wanneer, ten gevolge waarvan en
overeenkomstig welk profiel een plaats moet worden vervuld.
Indien de AvA niet benoemt en niet besluit tot afwijzing van de
voordracht benoemt de RvC de voorgedragen persoon.

Benoemt op voordracht van de RvC. AvA kan personen
aanbevelen om als commissaris voorgedragen te worden. AvA
kan bij volstrekte meerderheid van de uitgebrachte stemmen de
voordracht van de RvC afwijzen.

Schorsen

Kan zelfstandig schorsen. Schorsing vervalt indien niet binnen
twee maanden na aanvang van de schorsing een voordracht voor
ontslag is gedaan.

Op verzoek van de AvA en de directie kan een commissaris
worden geschorst.

Ontslaan
commissaris

Op verzoek van de vennootschap (vertegenwoordigd door de
RvC) kan een commissaris worden ontslagen door de rechter.

Op verzoek van de AvA en de directie kan een commissaris
worden ontslagen door de rechter.

Ontslaan gehele RvC
Bezoldiging

Deelnemingen onder de loep

Stelt de bezoldiging van iedere commissaris vast en bevoegd deze
te allen tijde te wijzigen.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 156

—
— ←→

Winair | Financiële gegevens
Vermogenspositie, rendement en dividend
De gecontroleerde cijfers van 2016 zijn op 30
mei 2017 aan de Raad van Commissarissen
gepresenteerd. De Algemene Vergadering van
Aandeelhouders zal op 12 juli 2017 plaatsvin­
den. Winst van de deelneming voor belastin­
gen is volgens de gecontroleerde cijfers USD
2.673.653. Rendementseis: Afhankelijk van
door de Staat der Nederlanden gestelde eis.
Geen specifieke eis gesteld door Land St.
Maarten. Het parool is noodgedwongen:
zonder financiële hulp van de aandeel­
houders winstgevend zijn en daar waar
mogelijk groeien. Er is geen dividendbeleid
vastgesteld. Gezien het negatieve eigen
vermogen en de statutaire regels heeft Winair
daar voorlopig geen last van.
Investeringen
De aandeelhouders van Winair hebben in
2015 een Financing and Restructuring Plan
goedgekeurd voor een bedrag van USD 27,5
miljoen, grotendeels bestemd voor het
aanschaffen van vier nieuwe vliegtuigen ter
vervanging van toestellen die nu worden
geleased.

Financieel overzicht
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Totaal activa

8

5

3

3

3

2

Eigen vermogen

-1

-4

-6

-5

-6

-9

Vreemd vermogen

8

10

9

9

9

11

(€ mln.)

Inkomsten

24

21

16

13

13

11

Winst

4

3

-1

1

2

-1

Dividend

0

0

0

0

0

0

Ontvangen door staat

0

0

0

0

0

0

Solvabiliteitsratio

-7%

-83%

-194%

-149%

-205%

-354%

-730,9%

-63,4%

17,5%

-18,8%

-27,0%

12,9%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

Rendement op eigen
vermogen
Pay-out ratio

Corporate governance
2016

2015

2014

2013

2012

2011

Transparantiebenchmark

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Global Reporting Initiative (GRI)

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

(€ mln.)

Financiële gegevens
200%

€ mln.

3

0%

2

-200%

1
-400%

0

-600%
-800%

-1
2011

2012

2013

2014

2015

2016

-2

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Nettoresultaat voor winstbestemming
Dividend

Solvabiliteitsratio (r)
Rendement op eigen vermogen (l)

Investeringsdrempels voor de AvA

Deelnemingen onder de loep

Binnenland (Sint-Maarten)

Buitenland

(Des)investering

Binnen Sint Maarten door AvA vast
te stellen bedrag van tenminste
USD 500.000. En verder: (des)
investeringen die van ingrijpende
betekening kunnen zijn voor de
vennootschap; branchevreemd
zijn en die van principiële aard zijn.

Buiten Sint Maarten door AvA
vast te stellen bedrag van
tenminste USD 250.000. En
verder: (des)investeringen die van
ingrijpende betekening kunnen
zijn voor de vennootschap;
branchevreemd zijn en die van
principiële aard zijn.

Overname / participatie

1/3 van het bedrag van de
financiële vaste activa, dan wel
van tenminste USD 150.000.

1/3 van het bedrag van de
financiële vaste activa, dan wel
van tenminste USD 150.000.

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 157

—
— ←→

8

Toelichting definities en gebruikte afkortingen

Belang staat der Nederlanden
Percentage eigendom van de stemgerechtigde aandelen.
CEO
Chief Executive Officer, voorzitter van de raad van bestuur.
CFO
Chief Financial Officer, verantwoordelijk voor het financieel beheer van een onderneming.
COO
Chief Operational Officer, verantwoordelijk voor operationele activiteiten van een onderneming.
Code Banken
De Code Banken is op 9 september 2009 vastgesteld door het bestuur van de Nederlandse
Vereniging van Banken (NVB). De Code Banken bevat principes met betrekking tot de raad van
commissarissen, de raad van bestuur, het risicomanagement, audit- en beloningsbeleid. Op
de Code Banken is het pas toe of leg uit-beginsel van toepassing. Banken vermelden in hun
jaarverslag op welke wijze zij de principes in het voorafgaande jaar hebben toegepast en zetten,
indien van toepassing, gemotiveerd uiteen waarom een principe eventueel niet (volledig) is
nageleefd. De Code Banken is van toepassing op alle banken die beschikken over een bank­
vergunning die is verleen dop grond van de Wet op het financieel toezicht (Wft).
Corporate Governance Code
De Nederlandse Corporate Governance Code is van toepassing op alle beursvennootschappen
met statutaire zetel in Nederland. De code bevat zowel principes als concrete bepalingen die de
bij een vennootschap betrokken personen (onder andere bestuurders en commissarissen) en
partijen (onder andere institutionele beleggers) tegenover elkaar in acht zouden moeten nemen.
De principes kunnen worden opgevat als de moderne, en inmiddels breed gedragen, algemene
opvattingen over goed ondernemingsbestuur. De vennootschap vermeldt elk jaar in haar
jaarverslag op welke wijze zij de principes van de code in het afgelopen jaar heeft toegepast.
Credit rating
Een kredietbeoordeling (credit rating) beoordeelt de financiële sterkte van een uitgevende
instelling van obligaties. Dit helpt de belegger om te bepalen wat de kans is dat de uitgevende
instelling couponbetalingen tijdig zal voeldoen en, nog belangrijker, dat de initiële investering
op de vervaldag wordt terugbetaald. De twee belangrijkste kredietbeoordelaars zijn Standard &
Poors en Moody. Beide voeren een uitgebreid onderzoek op de obligatie-uitgevende instelling
uit voordat een kredietbeoordeling wordt toegekend. De rating heeft invloed op de rente die
de beleggers bereid zullen zijn te accepteren: hoe sterker de rating, hoe lager de rentelasten
voor de uitgevende instelling.
Dividend
Een uitkering van een deel van de winst van een bedrijf aan zijn aandeelhouders. Op voordracht
van de raad van bestuur en na goedkeuring door de raad van commissarissen wordt het uit te
keren dividend met instemming van de algemene vergadering van aandeelhouders vastgesteld.
Eigen vermogen
Hiermee wordt bedoeld het totale eigen vermogen.

Toelichting definities en gebruikte afkortingen

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 158

—
— ←→
Global Reporting Initiative
De Global Reporting Initiative (GRI) stuurt aan op een duurzaamheidrapportage door alle
organisaties. GRI produceert ’s werelds meest volledige Sustainability Reporting Framework,
om zo meer transparantie van organisaties te bewerkstelligen. Het framework, met de reporting
guidelines als hart, zet principes en indicatoren uiteen die bedrijven kunnen gebruiken bij het
meten en rapporteren van hun economische, ecologische en sociale prestaties.
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) houdt in dat een bedrijf de verantwoordelijk­
heid neemt voor de sociale, ecologische en economische gevolgen van de activiteiten van
het bedrijf.
Pay-out ratio
Percentage van de nettowinst dat wordt uitgekeerd als dividend.
Raad van Bestuur
Het orgaan dat verantwoordelijk is voor het bestuur van de onderneming.
Raad van Commissarissen
Het orgaan dat bij bedrijven toezicht houdt op en adviezen geeft aan de raad van bestuur.
Rendement op het eigen vermogen
Indicator van de winstgevendheid van de onderneming. De ratio wordt verkregen door
het nettoresultaat te delen door het eigen vermogen.
Solvabiliteitsratio
Indicator van de vermogensstructuur van de onderneming. De ratio wordt verkregen door
het eigen vermogen te delen door het totale vermogen.
Structuurregime, verlicht structuurregime en gewone vennootschap
Afhankelijk van de aard van de kapitaalvennootschap onderscheidt boek 2 van het Burgerlijk
Wetboek enkele vennootschappelijke regimes die verschillende implicaties hebben voor de
zeggenschapsrechten van een aandeelhouder: gewone vennootschappen, het structuurregime
en het verlicht (of: gemitigeerd) structuurregime. Vennootschappen die aan bepaalde door de
wet gestelde criteria voldoen, zijn verplicht om bepalingen van het zogenoemde structuurregime
toe te passen. Die criteria zien ondermeer op de omvang van het geplaatste kapitaal en het
aantal werknemers.
Het belangrijkste verschil tussen een structuurregime en een ‘gewone’ vennootschap betreft de
taken van de raad van commissarissen. In een structuurregime vindt een verschuiving plaats van
de zeggenschap van aandeelhouders naar de raad van commissarissen. Bij het structuurregime
heeft de raad van commissarissen naast zijn toezichthoudende taak tevens tot taak het bestuur
te benoemen (en te ontslaan) en een aantal bestuursbesluiten goed te keuren. De wet noemt
enkele uitzonderingen waarbij het structuurregime niet volledig, maar slechts beperkt van
toepassing is. Dit is het zogenaamde verlicht of gemitigeerd structuurregime. Bij een dergelijk
regime heeft niet de raad van commissarissen de bevoegdheid om leden van het bestuur te
benoemen en te ontslaan, maar blijft deze bevoegdheid toegewezen aan de algemene vergade­
ring van aandeelhouders. Van een verlicht structuurregime kan ondermeer sprake zijn indien een
publiekrechterlijke rechtspersoon (zoals de staat of een decentrale overheid) het gehele kapitaal
verschaft.

Toelichting definities en gebruikte afkortingen

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 159

—
— ←→
Transparantiebenchmark
Een jaarlijks terugkerend onderzoek met als doel de inhoud en kwaliteit in maatschappelijke
verslaggeving van de grootste Nederlandse ondernemingen in beeld te brengen. Deelnemende
ondernemingen doen kennis op van algemeen geaccepteerde criteria voor maatschappelijke
verslaggeving en krijgen inzicht in eventuele verbeterpunten voor de verslaggeving.
Vreemd vermogen
Hiermee wordt bedoeld het totale vreemd vermogen.
Winst
In dit jaarverslag wordt hiermee de nettowinst bedoeld, tenzij anders vermeld. De nettowinst is
het bedrag dat overblijft nadat alle kosten van de onderneming zijn betaald.

Toelichting definities en gebruikte afkortingen

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 160

—
— ←→
Transparantiebenchmark

GRI

Pay-out ratio

RoE

154.000

Dividend aan staat (€
mln.)

Financiële dienstverlening

Winst (€ mln.)

Activa (€ mln.)

Eigen vermogen (€ mln.)

Sector

Aandeelhouderschap

Staatsaandeel

Financiële gegevens staatsdeelnemingen 2016

Operationale deelnemingen bij Financiën
BNG Bank

50,0% Financiën

3.753

369

46

9,9%

25% G4

186

COVRA

100,0% Financiën

Radioactiefavalmanagement

242

-1

-5

0

–*

0% Core

178

FMO

51,0% Financiën

Financiële dienstverlening

8.553

2.774

176

3

6,7%

4% G4

187

Gasunie

100,0% Financiën

Energie

10.271

5.602

183

110

3,2%

60% G4

192

HbR

29,2% Financiën

Infrastructuur

4.216

2.575

222

27

8,9%

42% Core

186

Holland Casino

100,0% Financiën

Kansspelen

305

184

74

35

50,4%

47% 4 core

120

5,9% Financiën

Transport

9.028

988

519

0

75,0%

3% n.n.b.

184

408

92

122

91

0,0%

122% G4 Core

114

KLM
De Munt

100,0% Financiën

Metaalbewerking

Nederlandse Loterij

100,0% Financiën

Kansspelen

NIO

100,0% Financiën

Financiële dienstverlening

132

1

0

0

0,0%

0% n.v.t.

n.v.t.

NS

100,0% Financiën

Transport

6.359

3.511

212

74

6,2%

35% G4

197

NWB Bank

17,2% Financiën

Financiële dienstverlening

94.414

1.507

107

0

7,4%

0% Core

35

Schiphol

69,8% Financiën

Infrastructuur

6.426

3.860

306

104

8,1%

48% G4

198

TenneT

100,0% Financiën

Energie

18.974

4.792

523

146

12,2%

35% G4 Core

183
-

Thales

1,0% Financiën

Defensie

517

200

26

0

13,9%

UCN

100,0% Financiën

Energie

515

515

-151

99

-22,8%

-66% G4

0% n.v.t.

28

49,9% EZ

Participatiemaatschappij

40

36

-2

0

-5,4%

0% G4

90

8,0% I&M

Transport

28

15

3

0

22,8%

0% n.v.t

n.v.t

290.326 29.276

43

41

0,1%

95% 0

170

Beleidsdeelnemingen
BOM
DC ANSP
DNB

100,0% Financiën

Financiële dienstverlening

EBN

100,0% EZ

Energie

5.636

178

333

303

184,0%

91% G4

172

GasTerra

10,0% EZ

Energie

1.995

216

36

4

16,7%

100% G4

163

Innovation Quarter

36,1% EZ

Participatiemaatschappij

28

26

-3

0

-9,8%

0% G4

137

LIOF

94,3% EZ

Participatiemaatschappij

86

76

2

0

3,1%

0% G4

153

NOM

100,0% EZ

Participatiemaatschappij

74

65

15

10

21,2%

152% G4

180

OOST

55,9% EZ

Participatiemaatschappij

87

81

-1

0

-1,3%

0% G4

135

ProRail

100,0% I&M

Infrastructuur

0,0%

0% G4

n.v.t.

Saba Bank

2,8% EZ

*

Telecommunicatie

20

12

0

0

Transport

8

-1

4

0% n.v.t.

n.v.t.

0 -730,9%

0% n.v.t.

n.v.t.
Transparantiebenchmark

0,7%

GRI

n.v.t.

Pay-out ratio

n.v.t.

RoE

Dividend aan staat
(€ mln.)

0

Winst (€ mln.)

0

0

Eigen vermogen
(€ mln.)

0

0

Activa (€ mln.)

8,0% I&M

1.605

0

Sector

Winair

Aandeelhoudersschap

100,0% BZK

Staatsaandeel

SSCS

18.802

Energie

Omdat het eigen vermogen ultimo 2016 licht negatief was, is het rendement op gemiddeld eigen vermogen niet opgenomen.
Voor een duiding van het rendement van COVRA wordt verwezen naar paragraaf 6.3.

Financiële gegevens staatsdeelnemingen 2016

Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 161

—
— ←

www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/staatsdeelnemingen
Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2016 | 162