Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

31 066

Belastingdienst

Nr. 820

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 april 2021
Met mijn brief van 19 februari 2020 heb ik uw Kamer geïnformeerd over
de aanstelling van de adviescommissie praktische rechtsbescherming van
burgers en kleine ondernemers in belastingzaken (hierna: de Commissie)1
naar aanleiding van een motie van het lid Omtzigt.2 Met deze brief wil ik u
het eindrapport «Burgers beter beschermd» aanbieden3.
Ik ben de Commissie dankbaar voor haar onderzoek. In het rapport staat
het burgerperspectief centraal. Uit het rapport blijkt dat sommige burgers
en kleine ondernemers in de praktijk op hindernissen stuiten, waardoor zij
onvoldoende rechtsbescherming ervaren in de praktijk. De overheid is er
volgens de Commissie onvoldoende in geslaagd om bestaande praktische
rechtsbescherming voldoende kenbaar en toegankelijk te maken voor alle
burgers en kleine ondernemers. Dit is niet alleen bij de Belastingdienst of
specifieke onderdelen daarvan het geval, maar ook met betrekking tot
rechtshulp in zijn algemeenheid. Deze bevindingen sluiten aan bij de
lessen die het kabinet de afgelopen tijd hebben geleerd.
De Commissie doet in haar rapport vier aanbevelingen om de praktische
rechtsbescherming te verbeteren. Naar aanleiding van eerdere rapporten
en analyses met vergelijkbare aanbevelingen worden op het terrein van
een aantal van die aanbevelingen al verbeteringen doorgevoerd. Met deze
initiatieven is de goede weg ingeslagen, maar we zijn er nog niet. Het
werk van de Commissie helpt om de aanpak aan te scherpen en uit te
breiden. Hieronder licht ik toe hoe ik de aanbevelingen van de Commissie
wil gaan oppakken.

1

Kamerstuk 31 066, nr. 600.
Kamerstuk 31 066, nr. 468.
3
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
2

kst-31066-820
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 066, nr. 820

1

1. Zet praktische rechtsbescherming van burgers centraal in alle
onderdelen van de Belastingdienst
De Commissie beveelt aan om de Belastingdienst proactief in te richten
door de burger in alle onderdelen (zoals communicatie, dienstverlening,
voorlichting en in de primaire processen) centraal te stellen zodat het
voeren van juridische procedures nauwelijks nodig is.
Fundamentele transformatie van de dienstverlening
Ik herken en erken het beeld van de Commissie dat we toe moeten naar
een Belastingdienst die burgers en ondernemers nog meer centraal stelt.
De urgentie voor actie is duidelijk en alle recent uitgebrachte rapporten
onderstrepen de noodzaak hiervan.4 In reactie op het rapport van EY:
«Handelingsperspectieven voor de fundamentele transformatie van de
Belastingdienst», zal ik uw Kamer op zeer korte termijn nader informeren
over de fundamentele transformatie van de dienstverlening. Hiermee geef
ik ook meer richting aan het invullen van deze aanbeveling van de
Commissie.
Ambtshalve aanslagen
In het bijzonder constateert de Commissie een urgent gebrek aan
praktische rechtsbescherming bij de ambtshalve aanslagen die vaak door
een geautomatiseerd systeem jaar in, jaar uit worden opgelegd. De
Commissie beveelt aan dat bij het uitblijven van een reactie op de eerste
ambtshalve aanslag, pas een tweede ambtshalve aanslag wordt opgelegd
nadat er persoonlijk contact heeft plaatsgevonden met de burger. De
Commissie beveelt dit mede aan omdat het opgelegde inkomen
doorwerkt naar toeslagen en andere uitkeringen. Zowel in dit verband als
ten aanzien van betalingsproblemen beveelt de Commissie aan om een
overheidsbreed sociaal incasso-beleid te voeren gericht op handelingsperspectief. Daarbij beveelt de Commissie aan om over te gaan tot een
systeem van vroegsignalering.
Deze suggesties dragen bij aan een zorgvuldige en proactieve Belastingdienst. Ik ga daarom onderzoeken of deze suggesties kunnen worden
ingevoerd en hoe het contact bij het aangifteverzuim daarmee kan worden
verbeterd. Daarnaast ga ik tezamen met de desbetreffende verantwoordelijke ministeries de doorwerking van ambtshalve aanslagen naar andere
uitkeringen en toeslagen nader bekijken. Ik streef ernaar uw Kamer in het
najaar van 2021 in een voortgangsrapportage hierover nader te
informeren.
2. Houd rekening met het «doenvermogen» van burgers
De Commissie constateert dat «de burger» niet bestaat en dat er
verschillen zijn in het doenvermogen van mensen. Naar de opvatting van
de Commissie kan hieraan tegemoet gekomen worden door organisatieinterne maatregelen, juridische maatregelen en door maatregelen in het
netwerk van de Belastingdienst.

4

Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag (Kamerstuk 35 510, nr. 2), Werk
aan Uitvoering (Kamerstuk 29 362, nr. 290) de Tijdelijke Commissie Uitvoeringsorganisaties
(Kamerstuk 35 387, nr. 1), Beleidsdoorlichting Dienstverlening Belastingdienst (Kamerstuk,
31 935, nr. 66), Handelingsperspectieven voor de fundamentele transformatie van de Belastingdienst (Kamerstuk 31 066, nr. 745).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 066, nr. 820

2

Ik ben me ervan bewust dat het belastingstelsel en alle bijkomende
verplichtingen veel van burgers vraagt, en voor sommige burgers zelfs te
veel. Naast voor de uitvoering ligt hier ook een verantwoordelijkheid voor
de wetgever. Een structurele aanpak hiervoor is namelijk het aanpassen
en vereenvoudigen van regelgeving. Op korte termijn kan dit worden
aangepakt door betere voorlichting over hun rechten en plichten en goede
hulp bij de uitvoering hiervan.
De Belastingdienst biedt hulp bij het doen van aangifte aan particulieren
die daar behoefte aan hebben. Daarnaast ondersteunt de Belastingdienst
maatschappelijk dienstverleners, zoals vak- of ouderenbonden, wijkcentra,
belastingwinkels, of vrijwilligers. Zij houden door heel Nederland
spreekuren in de plaatselijke bibliotheken (250 locaties) of op hun
kantoren of helpen burgers thuis met hun belastingaangifte. Tevens
intensiveert de Belastingdienst de contacten met gemeenten om ook zo
burgers direct vlakbij huis te kunnen helpen met hun fiscale zaken.5
Zoals ook vermeld in het Jaarplan 2021 Belastingdienst gaan we dit jaar
verder met het vereenvoudigen en beter leesbaar maken van onze
brieven, berichten en formulieren. We gaan hierin met burgers samenwerken door burgerpanels alle brieven te laten testen. In dit traject wordt
als eerst gekeken naar brieven over betalingen, aangiften en bezwaren.
Daar is de urgentie – afgaande op de onderwerpen waar de Belastingtelefoon over wordt gebeld – het grootst. De Belastingdienst zet verder in op
het stap voor stap verbeteren van de digitale bereikbaarheid voor burgers,
bijvoorbeeld door meer formulieren digitaal beschikbaar te stellen.
Doenvermogen bij ontwerp van beleid
Goede voorlichting en hulp bij aangifte is niet voldoende. De complexe
fiscale wet- en regelgeving sluit niet altijd aan bij het doenvermogen van
mensen en zorgt ervoor dat sommige burgers moeite hebben om hun
weg te vinden naar rechtsbescherming. Het is belangrijk dat de overheid
al aan het begin van de totstandkoming van beleid of nieuwe wetgeving,
de burger en zijn perspectief centraal stelt. Daarom speelt doenvermogen
structureel een rol bij alle fiscale wet- en regelgeving. Zo moet bij de
totstandkoming van wetgeving met een doenvermogenscan geïnventariseerd en meegewogen worden in hoeverre de beleidsvoornemens een
beroep doen op het doenvermogen van mensen. De methoden uit de
toolbox doenvermogen van de WRR6 helpen ons het doenvermogen te
kunnen meenemen en meewegen bij de vormgeving van een maatregel.
3. Breng rechtshandhaving en rechtsbescherming met elkaar in
evenwicht;
De Commissie is van mening dat eenvoudigere wetgeving essentieel is in
het verbeteren van de praktische rechtsbescherming. Als burgers wet- en
regelgeving niet begrijpen, begrijpen zij ook hun rechten niet.
Aanpassing van wetgeving
Ik ben het volledig eens met de observatie dat het zowel voor de burger
als voor de Belastingdienst gemakkelijk zou zijn als een foutje in de
aangifte eenvoudig kan worden hersteld, zonder dat dat herstel via een
juridische procedure dient plaats te vinden (deformalisering). Ik verken op
welke wijze dit verantwoord kan worden gerealiseerd. Ik streef ernaar uw
Kamer dit jaar nog nader te kunnen informeren.
5
6

Kamerbrief Verbeteringen Belastingdienst, Kamerstukken 31 066 en 32 140, nr. 700.
WRR 2017, via: https://www.wrr.nl/publicaties/rapporten/2017/04/24/weten-is-nog-geen-doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 066, nr. 820

3

Met de fiscale vereenvoudigingswet 2017 heb ik de rechtsbescherming bij
uitstel van betaling en kwijtschelding willen wijzigen. Dit is ook een
probleem wat de Commissie aankaart. Het betreft een onderdeel van het
programma Stroomlijnen Rood Blauw dat op dit moment wordt heroverwogen.7 Daarnaast ga ik de Invorderingswet 1990 herijken om ervoor te
zorgen dat er voldoende ruimte is om rekening te houden met individuele
omstandigheden van burgers. Ik zal in ieder geval kijken naar de
voorwaarden om in aanmerking te komen voor een betalingsregeling en
wil een hardheidsclause toevoegen. Uw Kamer wordt in de volgende brief
over de kabinetsreactie POK nader geïnformeerd.
Om ZZP’ers met betalingsproblemen beter te kunnen helpen heb ik een
aantal maanden geleden het saneringsbeleid bij de Belastingdienst
gewijzigd.8 Vanaf nu staat het minnelijk schuldsaneringstraject ook open
voor natuurlijke personen die ondernemer zijn, waaronder ook ZZP’ers.
Daarnaast ga ik onderzoeken wat de mogelijkheden zijn om het uitstelbeleid voor ondernemers te herijken. Hierbij zal ik ook de optie overwegen
om medewerkers meer discretionaire ruimte te bieden bij het vragen van
zekerheid aan ondernemers wanneer zij vragen om uitstel van betaling.
Tot slot refereert de Commissie aan de evaluatie van artikel 17, tweede lid,
Invorderingswet 1990. Ik bevestig dat we met deze evaluatie bezig zijn en
ik hoop deze zo snel mogelijk aan uw Kamer te kunnen toesturen.
Complexe fiscale wetgeving
De mate waarin het belastingstelsel in de toekomst beter uitvoerbaar zal
zijn, hangt af van politieke keuzes. Het rapport «Bouwstenen voor een
beter belastingstelsel»9 biedt handelingsperspectieven om te komen tot
een eenvoudiger belastingstelsel. Het rapport geeft inzicht in knelpunten
van beleid en helpt daarmee de politiek om betere keuzes te maken.
4. Herijk de organisatiestructuur en -cultuur van de Belastingdienst met meer oog voor de menselijke maat.
De Commissie is van mening dat de inrichting en werking van de
Belastingdienst op dit moment op verschillende punten een belemmering
vormt voor de praktische rechtsbescherming van burgers.
Het is mijn ambitie om de Belastingdienst tot een Dienst te maken voor
iedereen: nauwkeurig, gemakkelijk en geautomatiseerd voor wie kan en
wil, maar tegelijkertijd ook persoonlijk, geduldig en begripvol voor wie het
nodig heeft. Een dergelijke verandering kost tijd. Ik wil mij de komende
tijd hiervoor blijven inspannen.
Zoals de Commissie ook aanbeveelt, wordt geïnvesteerd in de bestaande
Stella teams. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om vroegsignalering van
problemen, waardoor schrijnende situaties eerder kunnen worden
opgespoord en sneller kunnen worden aangepakt en opgelost. Daarnaast
wil ik inzetten op vernieuwingen zoals videobellen om de dienstverlening
toegankelijker te maken.

7

Kamerbrief met reactie kabinet op rapport «Ongekend onrecht» Kamerstuk 35 510, nr. 4.
Stcrt. 2020, nr. 62963. In het bijzonder artikel 1, onderdelen Q en R.
9
Kamerstuk 32 140, nr. 50.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 066, nr. 820

4

Leer- en verbetercyclus
Om de uitvoering te kunnen verbeteren is het van groot belang dat
signalen uit de praktijk worden opgepakt. Deze signalen moeten niet
achterblijven bij medewerkers, maar ook de wetgever en beleidsmakers
bereiken en onderling worden uitgewisseld tussen verschillende
afdelingen. Hiervoor is een open en inclusieve cultuur nodig, waarin
medewerkers worden gewaardeerd, vakmanschap centraal staat en
samenwerking de standaard is. In 2021 ligt de focus op burgers en
bedrijven en op een open en veilig werkklimaat. Dit wordt in het jaarplan
2021 nader toegelicht.10
Rechtsbescherming Rijksbreed
De Commissie constateert dat veelal kwetsbare burgers die afhankelijk
zijn van hulp van de overheid, worden geraakt door de knelpunten in het
huidige systeem. Deze groep is bijvoorbeeld met meerdere overheidsorganen in contact die allen weer aparte wet- en regelgeving uitvoeren en
onvoldoende rekening houden met de regelingen van anderen. Dit beeld
is niet nieuw. Eerder constateerden ook de POK, Tijdelijke Commissie
Uitvoeringsorganisaties en Werk aan Uitvoering deze problematiek. Dit
heeft geleid tot een agenda om de kwaliteit en samenwerking in alle
uitvoeringsorganisaties te verbeteren. Daarnaast is de Minister voor
Rechtsbescherming bezig met een stelselvernieuwing van de gesubsidieerde rechtsbijstand.11 Ook is er op dit terrein een aantal moties door uw
Kamer aangenomen, waarover de Minister voor Rechtsbijstand uw Kamer
recentelijk heeft geïnformeerd12 of op korte termijn nog gaat informeren.13
Verbetering signaleringsfunctie
Zo is de Raad voor Rechtsbijstand (Raad) samen met het Juridisch Loket
(het JL), Sociaal Werk Nederland en de Nederlandse Orde van Advocaten
(NOvA) bezig om de signaleringsfunctie te verbeteren. Daarbij is ook
aandacht voor de invulling van zelfredzaamheid en hoe de uitleg daarvan
bij de tijd gebracht kan worden.
Deelprogramma Burgergerichte Overheid
Een belangrijke pijler van de stelselvernieuwing rechtsbijstand is
onnodige procedures voorkomen tussen de burger en de overheid in het
bestuursrecht. Dit is in lijn met de aanbeveling die de Commissie doet om
gedurende het hele proces zo proactief mogelijk te zijn en daarmee een
juridische procedure achteraf, te voorkomen. Op dit moment wordt bij de
Belastingdienst, maar ook bij het UWV, de IND en de SVB, ingezoomd op
de oorzaken waarom procedures ontstaan, voordat een oplossingsrichting
wordt gekozen. Ook worden de al lopende initiatieven op het gebied van
het voorkomen van procedures in kaart gebracht. Vanuit deze probleemanalyse wordt een aanpak opgesteld gericht op betere dienstverlening en
10

Jaarplan 2021, Belastingdienst, Toeslagen en Douane, 11 november 2020, pagina 51 tot en
met 53.
11
Vierde voortgangsrapportage programma stelselvernieuwing rechtsbijstand, Kamerstuk
31 753, nr. 225).
12
Kamerbrief n.a.v. de motie van de leden Van der Graaf en Van Nispen over het beroep op
gefinancierde rechtsbijstand in bezwaarprocedures tegen de Belastingdienst, Kamerstuk
31 753, nr. 234.
13
In de vijfde voortgangsrapportage van het programma stelselvernieuwing rechtsbijstand, die
uw Kamer in juli zal ontvangen, wordt uw Kamer door de Minister van Rechtsbescherming
nader geïnformeerd over een motie van het lid Van Wijngaarden (VVD) in retroperspectief
vermijdbare rechterlijke procedures tegen de Belastingdienst (Kamerstuk 31 753, nr. 235).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 066, nr. 820

5

meer burgergerichte wet- en regelgeving. Deze aanpak leidt bij deze
uitvoeringsorganisaties en gemeenten naar verwachting tot minder
procedures.
Verhoging proceskostenvergoeding in het bestuursrecht
Daarnaast is onlangs het Besluit proceskosten bestuursrecht gewijzigd. De
wijziging treedt 1 juli 2021 in werking en verhoogt de proceskostenvergoeding – meer in het bijzonder de vergoeding van de kosten van door
een derde beroepsmatig verleende rechtsbijstand – die de burger krijgt als
hij met succes een bepaald overheidsbesluit aanvecht bij de bestuursrechter.
Vergezichten en conclusie
Aanvullend schetst de commissie een aantal «vergezichten»; ontwikkelingen voor de lange termijn. Ik ben de Commissie dankbaar voor deze
visies voor de lange termijn. Deze visies onderstrepen het belang van een
aantal initiatieven die al zijn gestart, bijvoorbeeld het traject Leiderschap
en Cultuur14, de Fundamentele transformatie van de Dienstverlening en
trajecten die lopen naar aanleiding van Werk aan Uitvoering en het
onderzoek van de Tijdelijke Commissie Uitvoeringsorganisaties. Ook op
het gebied van privacy en gegevensverwerking, waarvoor de Commissie
concrete aanbevelingen doet, staan we niet stil. Een voorbeeld hiervan is
het plan Herstellen Verbeteren Borgen15 met het belangrijke onderdeel:
«bedrijfsprocessen op orde». Daarnaast ben ik bezig met de voorbereiding
van een wetsvoorstel waarborgen gegevensverwerking Belastingdienst,
Douane en Toeslagen.
De Commissie heeft onbeperkte beschikking gehad over stukken van de
Belastingdienst. De Commissie verwijst in het eindrapport naar een intern
rapport van de Belastingdienst dat ik in de bijlage16 bij deze brief
meestuur.
De Staatssecretaris van Financiën,
J.A. Vijlbrief

14

Jaarplan 2021, Belastingdienst, Toeslagen en Douane, 11 november 2020, pagina 51 tot en
met 53.
15
Op 27 januari bent U geïnformeerd over de stand van zaken van het plan, zie hiervoor
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/01/27/kamerbrief-herstellenverbeteren-borgen-hvb. Zie ook «Kamerbrief en beantwoording feitelijke vragen FSV bij de
Belastingdienst» (Kamerstuk 31 066, nr. 709).
16
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 066, nr. 820

6