RIVM informatiebrochure:

Residuen van gewasbeschermingsmiddelen in cannabis
Extra risico voor de gebruiker?
Auteurs: Anne Kienhuis, Karin Mahieu, Jan Dirk te Biesebeek, Bastiaan Venhuis

Residuen van gewasbeschermingsmiddelen in cannabis: extra risico
voor de gebruiker?
Samenvatting
Bij de teelt van cannabis worden, net als bij de teelt van
gewassen bestemd voor consumptie, gewasbeschermingsmiddelen gebruikt. Gewasbeschermingsmiddelen zijn
bestrijdingsmiddelen die in de landbouw worden gebruikt,
bijvoorbeeld bij het bestrijden van schimmels, insecten en
onkruiden. Op consumptiegewassen kunnen resten
(residuen) van gewasbeschermingsmiddelen achterblijven
die bij consumptie terecht komen in het menselijk lichaam.
Ook op cannabis zijn residuen van gewasbeschermingsmiddelen aangetroffen. De vraag is of deze residuen een
extra risico opleveren voor de gebruiker.
De nadruk in deze informatiebrochure ligt op het extra
risico, omdat het gebruik van cannabis niet zonder risico’s
is. Vooral het roken van cannabis is onveilig omdat er, net
als bij roken van tabaksproducten, giftige en kankerverwekkende verbrandingsproducten worden gevormd en
ingeademd [1]. Roken van cannabis, in pure vorm en in
combinatie met tabak, is in verband gebracht met
verschillende acute en chronische longaandoeningen, zoals
hoesten en bronchitis [2]. Daarnaast leidt het roken van
cannabis, vooral in combinatie met tabak, tot een verhoogd
risico op longkanker [2].
In deze informatiebrochure beschrijft het RIVM de
resultaten van een risicobeoordeling op de gehaltes van
residuen van gewasbeschermingsmiddelen die in
verschillende studies gepubliceerd zijn. Hierbij is uitgegaan
van het meest kritische scenario, waarbij 100% van de
gemeten residuen van gewasbeschermingsmiddelen op
cannabis wordt opgenomen in het lichaam van een
frequent cannabisgebruiker via roken, “dampen” of via
toevoeging aan voedsel. RIVM concludeert dat blootstelling
aan residuen van gewasbeschermingsmiddelen die zijn
aangetroffen in marktmonsters geen extra
gezondheidsrisico oplevert voor de gebruiker naast de
bestaande risico’s van gebruik van cannabis.

Blootstellingsroutes
Cannabis wordt op verschillende manieren gebruikt,
waardoor de blootstelling aan residuen van gewasbeschermingsmiddelen kan verschillen. In dit RIVM
onderzoek wordt uitgegaan van verschillende blootstellingsroutes van cannabis: inhalatoire blootstelling via roken en
verdampen en orale blootstelling via toevoeging aan
voedsel. Verreweg de meeste gebruikers roken cannabis in
joints met tabak (blowen) [3]. Bij consumptie via roken
verbranden de cannabis en de residuen van gewasbeschermingsmiddelen en komen via de rook in aanraking
met het luchtwegstelsel [4]. Cannabis kan ook worden
“gedampt” via zogenaamde vaporizers en e-sigaretten.
Deze manier van gebruik neemt internationaal in
populariteit toe [2]. Bij gebruik van een vaporizer of
e-sigaret komen residuen van gewasbeschermingsmiddelen
in de damp terecht en worden geïnhaleerd. Daarnaast
wordt cannabis gegeten en gedronken, o.a. verwerkt in
cake (spacecake) of thee. Hierbij komen de residuen van
gewasbeschermingsmiddelen in het maag-darmkanaal
terecht.

Cannabisvarianten
Gebruikers consumeren verschillende varianten van
cannabis, namelijk wiet en hasj. Dit RIVM onderzoek richt
zich op residuen van gewasbeschermingsmiddelen op wiet,
omdat dit in de beschikbare studies gemeten is. Bovendien
is wiet de cannabisvariant die het meest gebruikt wordt,
namelijk >66% van de laatste-maand-gebruikers in
Nederland [3].

Gehaltes van residuen van
gewasbeschermingsmiddelen in
cannabis
Voor de risicobeoordeling is gebruik gemaakt van
wetenschappelijke publicaties waarin residuen van
gewasbeschermingsmiddelen op cannabis (wiet) zijn
gemeten. Voor de literatuursearch zijn de databanken

Medline en Embase afgezocht over de periode 2000-2018.
Hierbij is gezocht op Engelstalige publicaties. Er zijn twee
studies gevonden waarin residuen van
gewasbeschermingsmiddelen op cannabis zijn gemeten [5,
6]. Deze zijn samen met een RIVM rapport [7] meegenomen
in de risicobeoordeling.
In de beschikbare studies zijn in totaal 79 monsters
geanalyseerd. Hierin werden residuen van 14 verschillende
gewasbeschermingsmiddelen aangetroffen (Tabel 1). De
monsters zijn afkomstig uit Uruguay [5], de Verenigde
Staten [6] en Nederland [7]. In alle vier monsters uit
Uruguay werden residuen van gewasbeschermingsmiddelen aangetroffen [5]. In 19 van de 50 monsters van het
Amerikaanse onderzoek [6] werden residuen van gewasbeschermingsmiddelen aangetroffen. De concentraties in
die 19 monsters varieerden van net detecteerbaar tot in een
enkel geval 800 mg/kg (tebuconazool). In het Nederlandse
onderzoek [7] werden in 23 van de 25 monsters residuen
van gewasbeschermingsmiddelen aangetroffen. Hier
varieerden de concentraties van niet detecteerbaar tot
maximaal 10 mg/kg (abamectine) [7]. In een aantal
monsters uit de verschillende studies werden residuen van
twee of meer gewasbeschermingsmiddelen aangetroffen.

Tabel 1. Overzicht van gemeten gehaltes van residuen van gewasbeschermingsmiddelen aangetroffen op cannabis (wiet)
Residu

Gehaltes (mg/kg)
range

aantal monsters
(n aangetroffen/
n bemonsterd)

Referentie

1
2
3
4
5
6
7

Abamectine
Bifenthrin
Carbendazim
Diazinon
Hexythiazox
Imidacloprid
Propamocarb

0,007-10,2
60
8,5
0,03
0,46
80
<0,05-9,80

9/25
1/50
1/25
4/4
1/50
1/50
9/50

[5]
[4]
[5]
[3]
[4]
[4]
[4]

9

Pyrethrines[a]

0,007-1,47

1/50

[5]

10

Tebuconazool

0,19
<0,05-800
0,010-0,17

1/4
8/50
3/25

[3]
[4]
[5]

11

Tebufenpyrad

0,007-2,0

7/25

[5]

12

Teflubenzuron

0,11

1/4

[3]

13

tolylfluanide
(als DMST gemeten)

0,14-53

3/50

[4]

14

Triadimenol

0,011-3,25

5/25

[5]

De gegevens voor Nederlandse monsters [5] zijn aangevuld met oorspronkelijke data.
[a] In de monsters zijn zowel pyrethrine 1 en pyrethrine 2 gemeten. Voor deze risicobeoordeling zijn beide waarden bij elkaar opgeteld.

Gezondheidskundige
referentiewaarden
Voor het beoordelen van de gezondheidsrisico’s wordt de
blootstelling afgezet tegen gezondheidskundige
referentiewaarden. Als de blootstelling lager is dan de
gezondheidskundige referentiewaarden is er geen risico op
gezondheidseffecten door gewasbeschermingsmiddelen. In
deze informatiebrochure vergelijken we de blootstelling
van de frequente joint gebruiker via inhalatie met de door
de EFSA (European Food Safety Authority) vastgestelde
gezondheidskundige referentiewaarden voor langdurige
blootstelling [8]. De referentiewaarde die voor het orale
scenario (via voedsel) wordt gebruikt is de ARfD (acute
referentie dosering). Dit is de hoeveelheid van een stof die
je maximaal binnen 24 uur binnen mag krijgen zonder dat
dit schadelijk is voor je gezondheid. We gebruiken de ARfD
voor het spacecake scenario (zie blootstellingsscenario),
omdat het eten van spacecake niet een dagelijkse
consumptie betreft, maar beperkt is tot speciale
gelegenheden. Voor het joint scenario (zie
blootstellingsscenario) gebruiken we als referentiewaarde
voor inhalatie de AOEL (Acceptable Operator Exposure
Level). De waarde wordt ook gebruikt voor het beoordelen
van risico’s van toepassers (operators) van
gewasbeschermingsmiddelen. De AOEL is doorgaans
afgeleid voor een langere blootstellingsduur en is hiermee
representatief voor de frequente joint roker. Elke actieve
stof kent zijn eigen specifieke ARfD en AOEL [8].

Blootstellingsscenario’s
Voor het schatten van de blootstelling gaan we in deze
informatiebrochure uit van de meest kritische scenario’s.
We nemen als uitgangspunt een frequent gebruiker.
Hiervoor hebben we een maximaal joint scenario en een
maximaal space cake scenario vastgesteld. Met deze
kritische scenario’s zijn de overige orale (eten, drinken) en
inhalatoire (roken, dampen) scenario’s afgedekt. Bij de
blootstelling gaan we uit van de hoeveelheid cannabis (in

grammen (g) of milligrammen (mg)) vermenigvuldigd met
de hoogste concentratie residu van het gewasbeschermingsmiddel (in mg/kg plant) dat is aangetroffen in verschillende
monsters volgens de literatuur. Hierbij doen we de
aanname dat 100% van de residuen van gewasbeschermingsmiddelen die aanwezig zijn op de cannabis ook daadwerkelijk worden geconsumeerd via inhalatie of met
voedsel. Bij deze benadering wordt geen rekening gehouden
met het verlies van residuen door verhitting van cannabis.
Deze residuen ontleden vaak al bij temperaturen variërend
van ca. 150 tot 300 °C. In de praktijk zal een frequent
gebruiker niet dagelijks de hoeveelheid spacecake of joints
in de door ons vastgestelde maximale scenario’s gebruiken.
Verder zal in de praktijk een deel van het residu niet worden
gegeten of geïnhaleerd, voornamelijk omdat het wordt
omgezet tijdens bereidingsprocessen of wordt verbrand bij
roken [4]. Deze benadering leidt dus tot een overschatting
van de extra gezondheidsrisico’s van residuen van
gewasbeschermingsmiddelen voor de frequente gebruiker.
In deze informatiebrochure beperken we ons tot het
extra risico van blootstelling aan residuen van gewasbeschermingsmiddelen op cannabis. De gezondheidsrisico’s
van blootstelling aan rook of damp worden in deze
informatiebrochure buiten beschouwing gelaten. Deze
gezondheidsrisico’s bij roken betreffen onder andere acute
en chronische longaandoeningen, zoals hoesten en bronchitis
[6]. Het roken van cannabis in combinatie met tabak lijkt het
risico op longkanker te verhogen [6].
Spacecake scenario:
Voor dit scenario wordt uitgegaan van incidentele
blootstelling. Het eten van spacecake is niet een dagelijkse
bezigheid, maar beperkt zich doorgaans tot speciale
gelegenheden. Voor het vaststellen van het spacecake
scenario zijn verschillende websites bezocht, want er wordt
aangenomen dat ook gebruikers recepten via internet
zullen opzoeken [9-11]. In de recepten wordt een maximum
van 0,5 gram cannabis per cakeconsumptie (een plak cake)
aanbevolen. We gaan daarom uit van een inname van 0,5 g
cannabis per persoon via het eten van spacecake,
vermenigvuldigd met de hoogst aangetroffen concentratie
residu (Cmax in mg/kg), gecorrigeerd naar juiste gewichtseenheden (/1000) en gedeeld door een standaard lichaamsgewicht (/60) om de waarde te kunnen vergelijken met de
gezondheidskundige referentiewaarde. In de risicobeoordeling wordt uitgegaan van een persoon met een
standaard gemiddeld lichaamsgewicht van 60 kg.
Orale inname in mg/kg lg: (0,5 * Cmax/1000)/60.

Joint scenario:
Voor het meest kritische jointscenario is uitgegaan van
gebruiksgegevens [12]. We gaan uit van een frequent gebruiker
die 4 joints per dag rookt met elk 250 mg cannabis (= 1 gram
cannabis/dag), vermenigvuldigd met de hoogst aangetroffen
concentratie residu (Cmax in mg/kg), gecorrigeerd naar
juiste gewichtseenheden (/1000) en gedeeld door een
standaard lichaamsgewicht (/60) om de waarde te kunnen
vergelijken met de gezondheidskundige referentiewaarde.
In de risicobeoordeling wordt uitgegaan van een persoon
met een standaard gemiddeld lichaams-gewicht van 60 kg.
Inhalatoire inname ( mg/kg lg/dag): (1,0 * Cmax/1000)/60 per dag

Risicobeoordeling
Voor de risicobeoordeling is het maximale gehalte van 14
residuen gemeten in 79 monsters (Tabel 1) als uitgangspunt
genomen. De orale en inhalatoire innames zijn vergeleken
met de respectievelijke ARfDs en AOELs [ref EFSA EU
pesticide database]. Op basis daarvan is de opvulling van de
ARfD (space cake scenario) en AOEL (joint scenario)
berekend (Tabel 2). Als ≤100% van de ARfD of AOEL wordt
opgevuld is er geen sprake van een gezondheidsrisico. Als
dit percentage hoger is dan 100% kan een gezondheidsrisico niet worden uitgesloten. De blootstelling aan
gewasbeschermingsmiddelen via het roken en eten van
cannabis is in alle gevallen lager dan de gezondheidskundige referentiewaarden (ARfD en AOEL) en varieert van
0,005 tot maximaal 22% van de ARfD voor het space cake
scenario en 0,01-89% van de AOEL voor het joint scenario.
Wanneer we alleen de Nederlandse monsters
(schuingedrukt) in ogenschouw nemen, is dit respectievelijk
maximaal 1,7% en 6,8% van de ARfD en AOEL.

Tabel 2. Overzicht van berekende risicopercentages en marges van residuen van gewasbeschermingsmiddelen aangetroffen
op cannabis (wiet)
Residu

Cmax
(mg/kg)

Space cake scenario
Blootstelling
(mg/kg lg/dag)

ARfD (mg/
kg lg/dag)

Blootstelling
%ARfD (mg/kg lg/dag)

Joint scenario
AOELsyst
(mg/kg lg/dag)

%AOEL

1

Abamectine

10,2

0.85 x 10-4

0,005

1,7

0.17 x 10-3

0,0025

6,8

2
3
4
5
6
7

Bifenthrin
Carbendazim
Diazinon
Hexythiazox
Imidacloprid
Propamocarb

60
8,5
0,03
0,46
80
9,80

0.5 x 10-2
0.71x10-4
0.25 x 10-6
0.38 x 10-5
0.13 x 10-2
0.16 x 10-3

0,03
0,02
0,025
0,03[a]
0,08
1,0

1,7
0,35
0,001
0,013
0,83
0,008

0.001
0. 14 x 10-3
0.5 x 10-6
0.77 x 10-5
0.0013
0.16 x 10-3

0,0075
0,02
0,0002
0,009
0,08
0,29

13
0,71
0,25
0,09
1,7
0,06

9

Pyrethrines[a]

1,47

0.12 x 10-4

0,2

0,06

0.25 x 10-4

0,04

0,06

10 Tebuconazool

0,19
800
0,17

0.16 x 10-5

0,03

0,005
22
0,005

0.32 x 10-5
0.013
0.28 x 10-5

0,015[c]

0.02
89
0,02

11 Tebufenpyrad

2,0

0.67 x 10-2

0,02

0,084

0.33 x 10-4

0,01

0,33

12 Teflubenzuron

0,11

0.14 x 10-5

0,01[a]

0,01

0.18 x 10-6

0,016

0,01

13 tolylfluanide (als
DMST gemeten)

53

0.17 x 10-4

0,25

0,18

0.88 x 10-3

0,3

0,29

14 Triadimenol

3,25

0.92 x 10-6

0,05

0,05

0.54 x 10-4

0,05

0,11

De schuingedrukte getallen vertegenwoordigen de waarden in de Nederlandse monsters [5]. De gegevens voor Nederlandse monsters [5] zijn aangevuld met oorspronkelijke data.
[a] Geen ARfD afgeleid. We vallen hier terug op de ADI (Acceptabele Dagelijkse Inname). Dit is de hoeveelheid van een stof die je levenslang elke dag binnen mag krijgen
zonder dat dit slecht is voor je gezondheid. Deze waarde is meer worst case dan een ARfD.
[b] In de monsters zijn zowel pyrethrine 1 en pyrethrine 2 gemeten. Voor deze risicobeoordeling zijn beide waarden bij elkaar opgeteld.
[c] Voor deze beoordeling is uitgegaan van een orale absorptie van 50% bij een ADI van 0,03 (meest kritische scenario). Dit komt neer op een AOEL van 0,015 mg/kg lg/dag.

Conclusie
RIVM concludeert dat blootstelling aan residuen van
gewasbeschermingsmiddelen die zijn aangetroffen in
marktmonsters geen extra gezondheidsrisico oplevert voor
de gebruiker naast de bestaande risico’s van gebruik van
cannabis, omdat de blootstelling onder de
gezondheidskundige grenswaarden blijft. 

Referenties
1.

 oir, D., et al., A comparison of mainstream and
M
sidestream marijuana and tobacco cigarette smoke
produced under two machine smoking conditions.
Chem Res Toxicol, 2008. 21(2): p. 494-502.
2. Russell, C., et al., Routes of administration for cannabis
use - basic prevalence and related health outcomes: A
scoping review and synthesis. Int J Drug Policy, 2018.
52: p. 87-96.
3. van Laar, M.W. and B. Gestel, Nationale Drug Monitor:
jaarbericht 2017. 2017, Trimbos-instituut.
4. Sullivan, N., S. Elzinga, and J.C. Raber, Determination of
pesticide residues in cannabis smoke. Journal of
Toxicology, 2013. 2013.
5. Pérez-Parada, A., et al., Evaluation of Three
Multiresidue Methods for the Determination of
Pesticides in Marijuana (Cannabis sativa L.) with Liquid
Chromatography-Tandem Mass Spectrometry.
Chromatographia, 2016. 79(17-18): p. 1069-1083.
6. Schneider, S., R. Bebing, and C. Dauberschmidt,
Detection of pesticides in seized illegal cannabis plants.
Analytical Methods, 2013. 6: p. 515-520.
7. Venhuis, B.J. and S. van der Nobelen, Cannabis
contaminanten. 2015, RIVM.
8. EFSA. EU Pesticides database. [cited 2018; Available
from: http://ec.europa.eu/food/plant/pesticides/eu-pesticidesdatabase/public/?event=homepage&language=EN.
9. Drugsforum. Spacecake hoeveelheid wiet? [cited 2018;
Available from: http://drugsforum.info/kweek-en-crea/
spacecake-hoeveelheid-wiet-t2315.html.
10. FunX. Zo bak je de perfecte spacecake zonder er
misselijk van te worden. [cited 2018; Available from:
https://www.funx.nl/news/
funx/28362-zo-bak-je-de-perfecte-spacecake-zonder-ermisselijk-van-te-worden.
11. Smulweb. Spacecake. [cited 2018; Available from:
http://www.smulweb.nl/recepten/1112004/Spacecake.
12. van der Pol, P.M., The dynamics of cannabis use and
dependence. 2014, University of Amsterdam. p. 232.


Bijlage
Opmerkingen
• Een klein deel van de gebruikers gebruikt hasj. Er zijn
geen studies beschikbaar waarin residuen van
gewasbeschermingsmiddelen op hasj zijn onderzocht,
waardoor een risicobeoordeling niet mogelijk is.
• Deze blootstellingsschatting in deze beoordeling is
gebaseerd op een beperkt aantal studies (3), waarin een
beperkt aantal monsters gemeten is (totaal 79).
• Bij het afleiden van gezondheidskundige referentiewaarden wordt rekening gehouden met gevoelige
groepen. Dit zijn kinderen, zwangeren en ouderen. Er is
in deze risicobeoordeling geen rekening gehouden met
een extra kwetsbare groep waar bij cannabisgebruik
sprake van kan zijn: personen die om medische
redenen cannabis gebruiken. Deze kwetsbare groep
kan door haar gezondheidstoestand extra gevoelig zijn
voor schadelijke gezondheidseffecten van residuen van
gewasbeschermingsmiddelen in cannabis. Bovendien
gebruikt deze groep vaak extra geneesmiddelen. Er is
weinig bekend over de interactie tussen
geneesmiddelen en gewasbeschermingsmiddelen en
de mogelijke schadelijke gezondheidseffecten.
• Voor kwetsbare groepen die om medische redenen
cannabis gebruiken wordt geadviseerd om medicinale
cannabis als thee te gebruiken of met behulp van een
vernevelaar. Het roken van cannabis –met of zonder
tabak- wordt afgeraden [7].
• In de risicobeoordeling is geen rekening gehouden met
een gecombineerde blootstelling. Op veel monsters
werden twee, drie of meer
gewasbeschermingsmiddelen aangetroffen. De
aangetroffen residugehaltes en percentages van de
ARfD/AOEL geven echter geen aanleiding tot het
uitvoeren van een cumulatieve risicobeoordeling.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
juni 2018

010561

De zorg voor morgen begint vandaag