Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

32 605

Beleid ten aanzien van
ontwikkelingssamenwerking

Nr. 93

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 mei 2012
In overleg met uw Kamer zijn vier speerpunten benoemd voor ontwikkelingssamenwerking, die stap voor stap verder worden uitgewerkt. In
oktober vorig jaar ontving u een brief over het speerpunt voedselzekerheid (Kamerstuk 32 605, nr. 54), in januari van dit jaar over water
(Kamerstuk 32 605, nr. 65) en de brief over veiligheid en rechtsorde volgt
spoedig. Nu ontvangt u een nadere uitwerking van de beleidsvoornemens
op het terrein van seksuele en reproductieve gezondheid en rechten1. Van
de griffie van uw Kamer vernam ik dat u ondanks de demissionaire status
van het kabinet hier prijs op stelt. Deze brief gaat in op concrete
voornemens op het gebied van:
– meer kennis en keuzevrijheid van jongeren over hun seksualiteit;
– verbeterde toegang tot voorbehoedmiddelen en medicijnen;
– betere gezondheidszorg rond zwangerschap en bevalling incl. veilige
abortus;
– meer respect voor seksuele en reproductieve rechten van groepen aan
wie deze rechten worden onthouden.
Nederland is al jaren een standvastig supporter van seksuele en reproductieve gezondheid en rechten, waar family planning een belangrijk
onderdeel van is. Nederland wordt internationaal erkend en gewaardeerd,
niet alleen vanwege de goede resultaten in eigen land (tienerzwangerschappen, lage abortus), maar ook vanwege de voortrekkersrol en
bereidheid zich op lastige vraagstukken (LGBT, abortus) te storten.

1
Om communicatie te vereenvoudigen en
leesbaarheid te vergroten wordt in dit
document verder zo veel mogelijk de term
seksuele gezondheid gebruikt voor «seksuele
en reproductieve gezondheid en rechten,
inclusief hiv/aids. De term «seksuele gezondheid» omvat nadrukkelijk al de verschillende
elementen van SRGR en hiv/aids. Waar
relevant worden elementen specifiek
benoemd.

kst-32605-93
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Voor ieder van bovengenoemde pijlers van het beleid zijn concrete
ambities geformuleerd die nauwgezet zullen worden gemonitord aan de
hand van indicatoren. De ambities worden gerealiseerd in samenwerking
met multilaterale organisaties, private partijen (inclusief Nederlandse en
internationale NGO’s en bedrijven) en in bilaterale programma’s in acht
partnerlanden. De totale uitgaven voor seksuele gezondheid zullen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 93

1

volgens de huidige planning stijgen van 396 miljoen euro in 2011 tot 427
miljoen euro in 2015.
Investeren in seksuele gezondheid werkt...
Sinds de conferentie over bevolking en ontwikkeling in 1994 in Cairo zijn
afspraken gemaakt over de agenda voor seksuele gezondheid die voor
een groot deel in de ambities van de millenniumdoelen 5 en 6 zijn
opgenomen. Sindsdien is door ontwikkelingslanden en de internationale
gemeenschap veel geïnvesteerd. Dat heeft resultaat gehad. In 1990
stierven naar schatting jaarlijks nog 546 000 vrouwen ten gevolge van
zwangerschap en bevalling – 1 500 vrouwen per dag. Nu zijn het er
jaarlijks 188 000 minder, onder meer doordat steeds meer vrouwen
bevallen onder professionele begeleiding. Ook gebruiken steeds meer
mensen moderne voorbehoedmiddelen en is het kindertal per vrouw
wereldwijd gedaald. Investeren in gezinsplanning is zeer kosteneffectief:
een studie in Ethiopië1 wees uit dat elke euro geïnvesteerd in gezinsplanning minstens twee keer zoveel oplevert aan besparingen op het
gebied van o.a. onderwijs, water, sanitatie en gezondheidskosten.
Inmiddels worden meer dan 6,6 miljoen mensen met hiv in ontwikkelingslanden behandeld met aidsremmers2. Nu meer zwangere vrouwen met
hiv goede zwangerschapsbegeleiding en behandeling krijgen, worden er
minder hiv-positieve kinderen geboren, waardoor een «hiv-vrije nieuwe
generatie» tot de mogelijkheden gaat behoren. Vooral in zuidelijk Afrika
heeft dit ook tot dalende moedersterfte geleid3. In de landen die het
zwaarst door hiv zijn getroffen is het aantal nieuwe infecties teruggelopen
met meer dan 25%, door gedragsverandering, in het bijzonder onder
jongeren, maar ook omdat mensen onder behandeling veel minder
infectueus zijn. In de Resultatenrapportage die ik u in september 2011
toestuurde, kunt u zien hoe de Nederlandse hulp aan al deze resultaten
heeft bijgedragen.
... en is onverminderd belangrijk

1
http://www.usaid.gov/our_work/
global_health/pop/techareas/repositioning/
mdg_pdf/ethiopia.pdf
2
http://www.who.int/hiv/pub/
progress_report2011/en/index.html
3
Progress towards MDGs 4 and 5 on maternal
and child mortality: an updated systemic
analysis. Lancet, vol. 378. September 2011.
4
http://www.guttmacher.org/pubs/FB-AIUsummary.pdf
5
Milleniumdoel 5 richt zich op het terugdringen van de moedersterfte in 2015 met
driekwart t.o.v. 1990 en universele toegang tot
reproductieve gezondheid. Millenniumdoel 6
richt zich op het stoppen van de verspreiding
van HIV en aids en het terugdringen van TB en
malaria.

Hoewel over de hele linie vooruitgang is geboekt op het terrein van
seksuele gezondheid, zijn er grote verschillen tussen en binnen landen en
bevolkingsgroepen als het gaat om toegang tot seksuele gezondheidszorg. Het gebruik van voorbehoedmiddelen of bevallingen onder
vakkundige begeleiding in ontwikkelingslanden is bijvoorbeeld veel
sterker gestegen onder het rijkere deel van de bevolking dan onder het
armere deel. Nog steeds bevalt echter wereldwijd een derde van de
vrouwen zonder deskundige begeleiding en hebben ruim 215 miljoen
vrouwen een onvervulde behoefte aan voorbehoedmiddelen. Onderzoek
toont aan dat twee derde van de moedersterfte voorkomen kan worden
door deze vrouwen wel te bereiken met gezinsplanning én adequate zorg
voor, tijdens en na de bevalling. Bovendien kunnen 7 op de 10
ongewenste zwangerschappen en abortussen worden voorkomen als alle
vrouwen die dat wensen voorbehoedmiddelen kunnen gebruiken4.
Het aantal behandelingen voor hiv is weliswaar fors toegenomen, maar in
lage en middeninkomenslanden heeft meer dan de helft nog geen
toegang tot aidsremmers. Ook is nog steeds ongeveer de helft van de
mensen met hiv zich niet bewust van het feit dat ze het virus dragen. In
2009 kwamen er per dag wereldwijd 7 000 nieuwe infecties bij. De helft
van de geïnfecteerden is vrouw en 45% is jonger dan 24 jaar. Preventie
gericht op groepen die extra risico lopen, inclusief jongeren en dan vooral
meisjes, blijft dus essentieel. Helaas belemmeren taboes, stigma en
discriminatie van drugsverslaafden, homomannen, transgenders en
sekswerkers de effectiviteit van preventieprogramma’s.
De millenniumdoelen 5 en 65 zullen vooral in Afrika niet worden gehaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 93

2

De moedersterfte is weliswaar in 147 landen gedaald, maar vooral in Sub
Sahara Afrika blijft de daling achter bij de globale trend. De allerhoogste
moedersterfte komt voor in landen met een ernstige hiv-epidemie en in
landen die met langdurige conflictsituaties te maken hebben. Het gaat dan
om een complex van factoren zoals (seksueel) geweld en rechteloosheid,
tekortschietende dienstverlening en zwakke instituties. Voor elke vrouw
die overlijdt zijn er bovendien ongeveer 20 vrouwen die blijvende, soms
zeer ernstige, lichamelijke klachten overhouden aan hun zwangerschap.
... ook voor de andere speerpunten van beleid
Er zijn verschillende dwarsverbanden tussen seksuele gezondheid en mijn
andere prioriteiten en het bredere buitenlandbeleid. Investeren in seksuele
gezondheid draagt bij aan lagere bevolkingsgroei, omdat vrouwen als ze
echt kunnen kiezen vaak minder kinderen krijgen. Dit is belangrijk want
een te hoge bevolkingsgroei is een rem op ontwikkeling, vooral in landen
waar ecosystemen precair zijn en waar de druk op onderwijs- en
gezondheidssystemen en op land en water nu al aanzienlijk is. Een hoge
bevolkingsdruk heeft directe gevolgen voor voedselzekerheid: vooral in
een aantal landen in Afrika is de groei in voedselproductie onvoldoende
om de snel groeiende bevolking te kunnen voeden. Andersom hebben
chronisch ondervoede vrouwen vaker problemen tijdens de zwangerschap en bevalling, en krijgen zij vaak kinderen met een te laag geboortegewicht. Dit leidt niet alleen tot productiviteitsverlies en verminderde
economische groei maar ook tot hogere ziektekosten. In een kleiner gezin
zijn kinderen gezonder en de vrouwen productiever, wat onder meer
bijdraagt een economische productiviteit en de voedselzekerheid
vergroot. Een hoge bevolkingsdruk legt ook een zware druk op de
beschikbaarheid van water en andere natuurlijke hulpbronnen, terwijl
toegang tot veilig drinkwater en goede hygiëne weer leidt tot gezonde
moeders en kinderen. De schaarste aan land, voedsel, water en banen kan
bovendien bijdragen aan het ontstaan van conflicten en verminderde
veiligheid. Andersom staan de seksuele en reproductieve gezondheid en
rechten van vrouwen extra onder druk ten tijde van conflict en in andere
humanitaire noodsituaties.
Investeringen in seksuele gezondheid leiden tot kleinere, gezondere en
beter opgeleide gezinnen, wat bijdraagt aan het zogenaamde «demografisch dividend»: stijgende productiviteit die tot langdurige economische
groei leidt. De keerzijde van de medaille is dat niets doen aan seksuele
gezondheid in landen met een hoge bevolkingsgroei en laag gebruik van
voorbehoedmiddelen, de effecten van andere investeringen in ontwikkeling ernstig ondermijnt.
Wat heeft Nederland te bieden?

1
Harm reduction: zijn interventies die deel uit
maken van duurzame ontwenning en die de
gezondheidsschade van het gebruik van
verslavende middelen verminderen. Concreet
betekent dit: spuitenomruil en methadonverstrekking.

Om seksuele gezondheid te bereiken zijn goede wetgeving en naleving
daarvan, universele toegang tot informatie en voorbehoedmiddelen en
toegang tot adequate zorg nodig. Deze aanpak heeft in Nederland geleid
tot goede resultaten. Zo behoort het aantal tienerzwangerschappen en
abortussen hier tot de laagste in de wereld en worden in Nederland geen
baby’s met hiv meer geboren. Ook het Nederlandse harm reduction1
beleid heeft positieve effecten op het bereiken van injecterende drugsgebruikers. Dit beleid heeft in veel landen navolging gekregen.
Nederland is een betrokken speler, meer dan een donor alleen. We
brengen Nederlandse inzichten en betrokkenheid in via internationale en
bilaterale programma’s die we ondersteunen. Onze kracht ligt in het aan
de orde stellen van de diepgewortelde oorzaken van genderongelijkheid,
discriminatie, stigmatisering en uitsluiting en in het aandragen van
pragmatische en innovatieve oplossingen. Deze combinatie van activisme
en pragmatisme en onze standvastigheid als donorland hebben

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 93

3

Nederland internationaal een reputatie van betrouwbaarheid en leiderschap opgeleverd. Die positie zullen wij moeten gebruiken om de levens
van moeders te redden, om jongeren de zeggenschap over hun lijf en
relaties te geven, de aidsepidemie blijvend te keren en een stem te geven
aan groepen die naar de marges van de samenleving gedreven zijn. In
deze brief bouw ik dan ook voort op de expertise die in de afgelopen
twintig jaar is opgebouwd.
Wat willen we bereiken?
Nederland wil een substantiële bijdrage leveren aan millenniumdoel 5, nl:
– Een verdere verlaging van moedersterfte (doel is 75% verlaging tussen
1990 en 2015) en universele toegang tot reproductieve gezondheid;
en aan millenniumdoel 6, nl:
– Een halt toeroepen aan de verspreiding van hiv (doel is 50% verlaging
van hiv-infecties onder jongeren tussen 2011 en 2015)
Nederland zal hieraan een bijdrage leveren door partnerschappen aan te
gaan met nationale overheden in partnerlanden, met internationale en
maatschappelijke organisaties en bedrijven om kosteneffectieve,
levensreddende interventies mogelijk te maken zijn en om seksuele en
reproductieve rechten te verbeteren.
Wereldwijd zijn er voor 2015 concrete streefcijfers voor levensreddende
interventies afgesproken:
– 90% van de bevallingen vindt plaats onder medische begeleiding
– 80% van de hiv patiënten wordt behandeld met aidsremmers
– 90% van de hiv-positieve zwangere vrouwen wordt behandeld om de
transmissie van het hiv-virus van moeder op kind te voorkomen
Deze doelen en streefcijfers zijn internationaal overeengekomen. Bij het
monitoren daarvan maken wij zoveel mogelijk gebruik van wereldwijde en
nationale onderzoeken en monitoringsystemen.
Op basis van onze kennis en meerwaarde zal Nederland zich samen met
strategische partners, wereldwijd én in acht partnerlanden, richten op vier
resultaatgebieden.
Resultaatgebied 1:
Jongeren hebben meer kennis en zijn zo in staat gezondere
keuzes te maken over hun seksualiteit.
Hierbij zet Nederland specifiek in op:
– seksuele voorlichting op scholen en daarbuiten;
– toegang tot jeugdvriendelijke zorg en preventieve maatregelen;
– kansen voor jongeren om hun stem te laten horen en op te komen
voor hun rechten.
Waarom?

1
Allen in de leeftijd van 10–24 jaar (definitie
WHO).

Veel jongeren1 zijn seksueel actief of worden dat op enig moment. Het is
belangrijk dat ze daarin verstandige keuzes kunnen maken die bijdragen
aan een positieve beleving van seksualiteit. Helaas is seksualiteit van
jongeren nog vaak een taboe en daardoor hebben jongeren veelal te
weinig feitelijke kennis over seks en seksuele gezondheid. Bovendien
hebben ze vaak geen of onvoldoende toegang tot voorbehoedmiddelen
en dienstverlening. Dit heeft ernstige gevolgen. Elk jaar worden
wereldwijd bijvoorbeeld zestien miljoen meisjes tussen de 15 en 19 jaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 93

4

zwanger1. Dit heeft te maken met enerzijds veel vroege huwelijken en
seksuele relaties, al dan niet gedwongen, en anderzijds gebrekkige
toegang tot voorbehoedmiddelen voor deze leeftijdsgroep. Vooral jonge
meisjes die geen of weinig onderwijs hebben genoten krijgen vaak vroeg
kinderen. Complicaties rond zwangerschap en bevalling zijn doodsoorzaak
nummer één voor meisjes in deze leeftijdsgroep. Bijna de helft van alle
nieuwe hiv-infecties treft jongeren onder de 24 jaar; in Afrika is drie kwart
daarvan een meisje.2
Investeren in de seksuele gezondheid van jongeren loont. In veel landen is
60% van de bevolking jonger dan 24 jaar. Jongeren zullen in belangrijke
mate de demografische ontwikkeling van de komende jaren bepalen én ze
zijn een bron van energie en verandering. Maar dan moeten ze wel een
stem krijgen en moeten ze toegang tot informatie en voorzieningen
hebben. Onderzoek toont aan dat jongeren met meer kennis over
seksualiteit later seksueel actief worden, minder seksuele partners
hebben, later en minder kinderen krijgen en veiliger vrijen.
Wat en hoe?
Om jongeren beter te informeren over seksuele en reproductieve
gezondheid en rechten en hen een grotere stem te geven zal Nederland
– ondersteuning bieden bij de uitvoering van een seksueel voorlichtingsbeleid op scholen in samenwerking met de nationale verantwoordelijke instanties. Nederlandse kennisinstellingen kunnen hiervoor
worden ingezet via het NICHE programma, bijvoorbeeld voor de
ontwikkeling van cultureel aangepaste communicatiematerialen.
– samenwerking zoeken met lokale organisaties om ook jongeren die
niet naar school gaan te bereiken. Dit kan via TV, radio, internet of via
jongeren vertegenwoordigers in dorpen. In Benin wordt samen met
Population Services International (PSI) een tweewekelijks radioprogramma gemaakt door jongeren, dat honderdduizenden luisteraars
trekt en waar tegelijkertijd via telefoon of Facebook op gereageerd kan
worden.
– samenwerkingsverbanden aangaan met internationale en nationale
organisaties zoals International Planned Parenthood Federation (IPPF)
en Marie Stopes International (MSI) om jeugdvriendelijke dienstverlening te stimuleren.
Met Nederlandse subsidie zal IPPF tussen 2011 en 2014 ruim 4
miljoen ongewenste tienerzwangerschappen voorkomen door
jongeren in 20 landen te bereiken met informatie over anticonceptie
en seksualiteit, en door jeugdvriendelijke diensten in klinieken aan te
bieden. Hier kunnen jongeren in een veilige omgeving terecht voor
seksuele gezondheidszorg zoals hiv en soa testen, behandeling
hiervan, anticonceptie informatie en voorziening, en veilige abortus.
In 4 jaar zal IPPF ruim 6.2 miljoen van dit soort diensten aan
jongeren bieden. Hiernaast zal IPPF ook nog ruim 16 miljoen
condooms per jaar verspreiden onder jongeren.
–

1

Bron: http://www.unfpa.org/public/home/
factsheets/young_people
2
Bron: IPPF, 2011.

stimuleren dat jongeren een stem krijgen om hun problematiek en
wensen kenbaar te maken. Dit kan zowel gebeuren met hulp van de
ambassades in partnerlanden bij strategische nationale bijeenkomsten
als op internationale bijeenkomsten. Ook gaan we een jongerenvertegenwoordiger aanstellen die zich, in nauwe samenwerking met de
Ambassadeur voor seksuele gezondheid en hiv/aids, nationaal en
internationaal profileert. Jongeren worden opgenomen in Nederlandse
delegaties naar relevante internationale bijeenkomsten en kunnen dus
invloed uitoefenen op beleid dat hen zal raken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 93

5

–

–

faciliteren van het initiatief om een internationaal partnerschap
«Jongeren en ICPD» op te zetten samen met NGO’s als CHOICE en
dance4life, met als doel om op landenniveau samenwerking tussen
jongeren en de overheid te bevorderen, om zo samen de belangrijkste
obstakels voor de seksuele gezondheid van jongeren in dat land in
kaart te brengen en aan te pakken.
in multilaterale fora waaronder de mensenrechtenraad, de Commission on Population and Development, de Commission on the Status of
Women inzetten op verankering van de rechten van jongeren in
internationale verdragen en overeenkomsten.

Monitoring
We zullen de voortgang mede bepalen aan de hand van de volgende
resultaatsindicatoren:
– hoger % jongeren met correcte kennis over hiv;
– toenemend aantal jeugdvriendelijke centra, met een groeiend aantal
bezoekers;
– afnemend % tienerzwangerschappen.
Resultaatgebied 2:
Een groeiend aantal mensen krijgt toegang tot aidsremmers,
voorbehoedmiddelen en andere levensreddende middelen voor
een goede seksuele gezondheid.
Hierbij zet Nederland specifiek in op:
– een ruimere keuze en beter aanbod van voorbehoedmiddelen;
– een verbeterd aanbod van medische middelen om moedersterfte en
problemen op het gebied van seksuele gezondheid te voorkomen;
– het wegnemen van cultureel bepaalde en kennis gerelateerde
obstakels die vrouwen verhinderen voorbehoedmiddelen te gebruiken.
Waarom?
Voor seksuele gezondheid zijn goede en betaalbare medische middelen
nodig. Het gaat daarbij om medicijnen, zoals hormonale anticonceptie en
aidsremmers, maar ook om mannen- en vrouwencondooms en verloskundige apparatuur. In veel ontwikkelingslanden heeft lang niet iedereen
die ze nodig heeft daar toegang toe. Dat geldt vooral voor armen en
mensen op het platteland. Dat kan veel verschillende oorzaken hebben,
zowel aan de aanbod- als aan de vraagkant: de aanvoer kan ernstig
haperen, middelen kunnen te duur zijn voor de eindgebruiker, er kan
onvoldoende keuze zijn (niet elk voorbehoedmiddel is geschikt voor
iedereen), dienstverleners geven geen goede voorlichting, (jonge)
vrouwen wordt het recht ontzegd om zelf te kiezen of de overheid geeft er
onvoldoende prioriteit aan. Ook zijn middelen soms van slechte kwaliteit.
Voorbehoedmiddelen staan vaak niet op de nationale lijst van
zogenaamde «essential medicines» die met voorrang moeten worden
ingekocht of ze zitten niet in het verzekeringspakket. Ook kunnen middelen
duur zijn als gevolg van internationale handelsafspraken.
Wat en hoe?
Om de toegang tot middelen voor seksuele en reproductieve gezondheid
te vergroten zal Nederland
– bijdragen aan het Global Program for Reproductive Health Commodity
Security (GP-RHCS), onder leiding van UNFPA. Overheden in 45 landen
worden geholpen bij het verbeteren en verduurzamen van planning,
inkoop en distributiesystemen. Daarnaast worden obstakels aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 93

6

–

–

–

vraagzijde geslecht. Hierdoor wordt mensen de keuze geboden
voorbehoedmiddelen te gebruiken die het beste bij hen passen.
een bijdrage geven aan het Global Fund to fight Aids, Tuberculosis and
Malaria, financieren om de toegang tot goedkope geneesmiddelen en
producten (zoals aidsremmers) in 150 lage- en middeninkomenslanden
te bevorderen en tegelijkertijd het inkoop- en bevoorradingsbeleid van
de landen zelf te versterken. Met de voorgenomen Nederlandse
bijdrage kunnen bijvoorbeeld 30,000 extra mensen behandeld worden
met aidsremmers (en 32,000 TB patiënten worden genezen).
steun verlenen aan Product Development Partnerships (PDP’s) die
nieuwe preventieve middelen ontwikkelen zoals het International Aids
Vaccine Initiative (IAVI), PATH (vrouwencondoom) en het International
Partnership for Microbicides.
publiek private partnerschappen (PPP’s) stimuleren die kunnen
bijdragen aan het oplossen van knelpunten in de beschikbaarheid van
middelen, zoals Universal Access to Female Condoms (UAFC). We
richten ons daarbij vooral op cruciale producten (inclusief voor
medische abortus) en op innovatieve marktbenaderingen.
Het vrouwencondoom is tot nog toe het enige voorbehoedmiddel
dat vrouwen zelf kunnen gebruiken om zich te beschermen tegen
zowel ongewenste zwangerschap als Hiv-infectie. Het wordt echter
nog betrekkelijk weinig gebruikt. Het in Nederland geïnitieerde/
gevestigde Universal Access to Female Condoms joint program
(UAFC) is een publiek privaat partnerschap. Het ontvangt in 2012
nogmaals financiering om o.a. de vraag naar vrouwencondooms te
stimuleren, verschillende condoomproducenten te ondersteunen bij
het verkrijgen van het WHO kwaliteitskeurmerk en de prijs naar
beneden te krijgen. In 2012 zullen in tenminste drie landen 2,7
miljoen vrouwencondooms worden verkocht en zullen er twee
nieuwe «modellen» op de markt komen.

–

–

in de partnerlanden samenwerken met lokale en internationale NGO’s
en Nederlandse maatschappelijke organisaties (de Unite for Body
Rights alliantie) die van cruciaal belang zijn om vraag en aanbod van
voorbehoedmiddelen nader tot elkaar te brengen.
samen met het Ministerie van EL&I plannen voor de financiering van
de topsector life-sciences ontwikkelen, waarbij activiteiten gericht op
seksuele gezondheid prioritaire financiering kunnen krijgen.

Monitoring
We zullen de voortgang mede bepalen aan de hand van de volgende
resultaatsindicatoren:
– toenemend % / aantal koppels dat voorbehoedmiddelen gebruikt
– toenemend % / aantal mensen met hiv dat aidsremmers slikt;
– er zijn nieuwe, gebruiksvriendelijke producten en medicijnen op de
markt die moedersterfte en hiv-infectie voorkomen.
Resultaatgebied 3:
Publieke en private klinieken bieden betere seksuele en reproductieve zorg aan, waar een toenemend aantal mensen gebruik van
maakt.
Hierbij zet Nederland specifiek in op:
– een verbeterde samenwerking tussen publieke en private zorg;
– een beter geïntegreerde aanpak van HIV en seksuele gezondheid
binnen het nationale gezondheidsbeleid in partnerlanden;
– verbeterde kwaliteit van verloskundige hulp;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 93

7

–

innovatieve manieren om seksuele gezondheidszorg betaalbaar en
toegankelijk te houden.

Waarom?
Een goede dienstverlening op het gebied van seksuele gezondheid kan
niet zonder een functionerend gezondheidszorgsysteem, waarbinnen
goede onderlinge afstemming plaatsvindt tussen de publieke en de
private sector. Door onvoldoende financiering en onvoldoende (goed)
opgeleid personeel laten kwaliteit en toegang van de zorg vaak te wensen
over, vooral in rurale gebieden. Daarnaast zijn er voor arme vrouwen,
jongeren, gemarginaliseerde groepen en mensen met beperkingen vaak
extra barrières.
Zo is het percentage bevallingen dat met voldoende opgeleide verloskundige hulp plaatsvindt in Ethiopië slechts 10%1 (gemiddeld voor
Sub-Sahara Afrika 47%2). Wereldwijd is onveilige abortus verantwoordelijk voor maar liefst 13% van de moedersterfte, in sommige landen
oplopend tot 25–40%. Binnen een land zijn de verschillen in toegang tot
goede zorg tussen arm en rijk aanzienlijk. Er is veel efficiëntiewinst te
behalen door het zorgaanbod goed geïntegreerd aan te bieden, het z.g.
continuüm of care (b.v. testen op soa’s samen met voorlichting over
voorbehoedmiddelen).
Wat en hoe?
Om betere zorg voor seksuele gezondheid te bevorderen zal Nederland
– in acht van de 15 partnerlanden3 seksuele gezondheid tot prioriteit
maken. Daar doen we een gerichte inzet om de reproductieve zorg te
verbeteren in samenwerking met private partners, NGO’s en overheid.
•

•

•

•
•

–

–

–
1

Ethiopië DHS, 2011.
UNFPA, State of World Population 2011:115.
3
Bangladesh, Jemen, Ethiopië, Mozambique,
Burundi, Benin, Mali en Ghana.
2

In alle 8 SRGR partnerlanden werken ambassades met internationale en lokale NGO’s om jongeren beter voor te lichten, en de
capaciteit in de private en publieke zorg te verbeteren rond family
planning, behandeling en diagnose van HIV en SOA’s te
verbeteren.
In Mozambique en Ethiopië werken we met de overheid om de
publieke dienstverlening rondom zwangerschap en bevalling te
versterken, en hierbij de integratie met HIV preventie te verbeteren. Publieke zorg is vaak de enige aanwezige zorg op het
platteland.
In alle 15 partnerlanden pleit de ambassade voor het respecteren
van mensenrechten, ook seksuele en reproductieve rechten in
nationale fora, de beleids- en politieke dialoog.
20,7% van het totaal goedgekeurde budget op SRGR (1,6 miljard
euro in de periode 2012–2015) wordt bilateraal ingezet.
Dit is 297 miljoen euro voor de 8 partnerlanden en 35,6 miljoen
euro voor het regionaal programma van zuidelijk Afrika.

verbeterde toegang tot veilige abortus ondersteunen: zowel op
internationaal als op landenniveau. Dit doen we via partners zoals IPAS
en de IPPF.
betere seksuele gezondheidszorg in humanitaire hulpsituaties en
wederopbouwfases bevorderen door dit consequent te agenderen bij
daarbij betrokken VN organisaties en NGO’s.
als onderdeel van mijn beleidsprioriteit voedselzekerheid zorgen dat er
voldoende aandacht is voor voeding van meisjes en (zwangere)
vrouwen. Ondervoeding van (zwangere) vrouwen leidt tot meer
complicaties tijdens zwangerschap en bevalling en hogere moeder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 93

8

–

–

–

sterfte. Ondervoeding zorgt voor een agressiever verloop van
hiv-infecties.
de beroepsgroep van vroedvrouwen versterken. In de vakkundige
begeleiding van zwangerschap en bevalling is de beroepsgroep van
verloskundigen een onmisbare schakel. Ook bij het verstrekken van
voorbehoedmiddelen spelen zij een steeds grotere rol. Via het NICHE
programma worden opleidingen van vroedvrouwen in Ghana
gesteund. Nederland steunt een programma van UNFPA en de in Den
Haag gevestigde International Confederation of Midwives.
blijven investeren in financiële duurzaamheid en toegankelijkheid door
gebruik te maken van de Nederlandse expertise met ziektekostenverzekering.
innovatieve samenwerkingsverbanden onderzoeken met ICT providers
om ondersteuning van zorgverlening door middel van m- and e-health
mogelijk te maken.

Monitoring
We zullen de voortgang mede bepalen aan de hand van de volgende
resultaatsindicatoren:
– toenemend aantal/% hiv-positieve zwangere vrouwen, dat behandeld
wordt ter voorkoming van moeder-tot-kind overdracht van het
hiv-virus;
– groeiend aantal artsen, verpleegkundigen en verloskundigen per 1 000
inwoners;
– verbeterde naleving van de laatste richtlijnen voor veilige abortus en
de nazorg hiervan WHO (2012).
Resultaatgebied 4:
Meer respect voor seksuele en reproductieve rechten van
groepen aan wie deze rechten worden onthouden.
Hierbij zet Nederland nationaal en internationaal specifiek in op:
– aankaarten van naleving van mensenrechten van specifieke groepen,
zoals seksuele minderheden, drugsgebruikers en sekswerkers;
– toegang geven tot voorzieningen en middelen voor seksuele gezondheid aan bovengenoemde specifieke groepen;
– bepleiten van zelfbeschikking van vrouwen en meisjes over hun
seksualiteit;
– bevorderen van een rechtenbenadering in beleid en wetgeving in
partnerlanden.
Waarom?
De wereldwijde oppositie tegen reproductieve en seksuele rechten is
aanzienlijk en groeit. Veel landen hebben wet- en regelgeving die toegang
van vrouwen en jongeren tot informatie en dienstverlening voor seksuele
gezondheid verhindert. Vooral rondom veilige abortus bestaan veel
beperkingen, wat leidt tot gevaarlijke clandestiene praktijken en tot hogere
moedersterfte.

1
Zoals sekswerkers, LGBT mensen, mannen
die seks hebben met mannen, injecterende
druggebruikers.

Hiernaast is er een groot aantal mensen dat lijdt onder stigma en
discriminatie en daardoor geen toegang heeft tot informatie en/of
seksuele gezondheidszorg1. Dit leidt er in veel landen toe dat het
hiv-preventiebeleid niet effectief is. Zo neemt in Oost Europa en Centraal
Azië de overdracht van hiv onder injecterende druggebruikers toe, omdat
adequaat preventiebeleid, te weten harm reduction, ontbreekt en vaak
zelfs verboden is. Homoseksuelen en transgenders lopen overal ter
wereld disproportioneel veel risico op hiv-infectie. Toch hebben zij geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 93

9

toegang tot informatie en zorg omdat hun bestaan wordt ontkend.
Sekswerk is in veel landen illegaal en maatschappelijk niet geaccepteerd.
Dit maakt sekswerkers kwetsbaar voor uitbuiting, seksueel geweld en
gezondheidsproblemen als hiv en andere soa’s, terwijl ze ook moeilijk te
bereiken zijn met voorlichting. Mannen die seks hebben met mannen,
injecterende druggebruikers en sekswerkers zijn in juni 2011 tijdens de
VN-top over hiv/aids in New York voor het eerst expliciet erkend als key
populations. Dat is een goed begin, maar het moet vertaald worden in
concrete verbeteringen. Daarbij is het van belang dat de mensen over wie
het gaat nauw betrokken worden bij de oplossingen. Nederland maakt
zich hier van oudsher hard voor.
Wat en hoe?
Om eraan bij te dragen dat seksuele en reproductieve rechten beter
gerespecteerd worden in maatschappij, wetgeving, beleid en uitvoering
zal Nederland
– door middel van het key populations fonds (uitvoering van de motie
Hachchi (Kamerstuk 32 500 V, nr. 37) vijf samenwerkende NGO’s
ondersteunen zodat ze hun activiteiten met én ten behoeve van
gemarginaliseerde en uitgesloten groepen kunnen bestendigen.
Hiermee zullen in 16 landen ruim 400 000 LGBT, sekswerkers en
injecterende druggebruikers bereikt worden en toegang krijgen tot
seksuele gezondheidszorg, waaronder hiv preventie en behandeling.
– de speciale ambassadeur voor seksuele gezondheid strategisch
inzetten om op te komen voor seksuele en reproductieve rechten. In
multilaterale fora zal Nederland potentiële medestanders benaderen
door aan te haken bij beschikbaar bewijs dat het respecteren van
ieders seksuele en reproductieve rechten de volksgezondheid
bevordert. Onze inzet is om deze rechten goed te verankeren in de
ontwikkelingsdoelen die na 2015 in de plaats zullen komen van de
Millenniumdoelen.
– het traject in aanloop naar de 20e verjaardag van de International
Conference on Population and Development (ICPD+20) in 2014
financieel en inhoudelijk ondersteunen. Als onderdeel daarvan zal
Nederland optreden als gastland voor een internationale consultatie
over seksuele en reproductieve rechten.
– de ervaringen met uitstapprogramma’s voor sekswerkers verwerken in
een beleid dat zal aansluiten bij de specifieke problemen en behoeften
van de vrouwen zelf. De internationale bijeenkomst «Stepping Up,
Stepping Out, Taking Out» in april 2012 was daarvoor het startpunt.
Twee Nederlandse NGO’s hebben in twee jaar met zeven lokale
partners in vier landen meer dan 5 000 sekswerkers bereikt, o.a. met
advies en training voor het opzetten van een bedrijfje, microkrediet,
versterken van sociale netwerken, opvang en voorlichting over
gezondheid en veiligheid. Dit heeft bijgedragen aan betere werk- en
leefomstandigheden van deze moeilijk bereikbare groep.
–

in tenminste drie partnerlanden (Rwanda, Oeganda en Kenia) in het
kader van het speerpunt veiligheid en rechtsorde aandacht besteden
aan seksuele en reproductieve rechten. In de acht partnerlanden waar
seksuele gezondheid een zelfstandige prioriteit is wordt hier uiteraard
ook aandacht aan besteed, onder andere middels capaciteitsversterking van het maatschappelijk middenveld.

Monitoring
We zullen de voortgang mede bepalen aan de hand van de volgende
resultaatsindicatoren:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 93

10

–
–

toenemend gebruik van goede probleemanalyses op landenniveau
over seksuele gezondheid van gemarginaliseerde groepen in beleid;
betere nationale wetgeving, wetshandhaving en concreet beleid op het
terrein van seksuele en reproductieve rechten (voor een hogere
huwelijksleeftijd voor meisjes, tegen vrouwenbesnijdenis, tegen
criminalisering van homoseksualiteit, liberalere wetgeving rondom
abortus).

Stakeholders en partners
Gelukkig is ook internationaal het besef doorgedrongen dat een extra
inspanning nodig is om millenniumdoelen 5 en 6 te realiseren. Deze
hernieuwde impuls vindt zijn weerslag in de Global Strategy for Women
and Children «Every Woman, Every Child», die in september 2010 werd
gelanceerd door de Secretaris-Generaal van de VN. Het Partnership for
Maternal, Neonatal and Child Health (PMHCH), waarin partners uit alle
geledingen (overheden, NGO’s, kennisinstellingen, bedrijfsleven,
multilateralen) samenkomen, speelt hierin een belangrijke rol. Onder
andere door alle partners te stimuleren te doen waar ze goed in zijn en
effectief samen te werken.
Nederland zet ongeveer de helft van het geld dat beschikbaar is voor
seksuele gezondheid in via multilaterale organisaties en mondiale
fondsen. UNFPA, GFATM, UNAIDS, GAVI en WHO zijn daarbij de belangrijkste. Maar ook UNICEF, UNWOMEN en de Wereldbank, zetten een deel
van de Nederlandse financiering in voor seksuele gezondheid. We kiezen
hiervoor omdat deze organisaties en fondsen, vanuit hun specifieke
mandaat en kennis, door hun grotere bereik en door hun samenstelling,
dingen voor elkaar kunnen krijgen die wij als bilaterale donor niet kunnen.
Zo is UNFPA al sinds jaar en dag dé organisatie die bewaakt dat de
afspraken die in 1994 in Cairo werden gemaakt worden nagekomen. De
organisatie is daarmee, temidden van alle oppositie tegen seksuele
gezondheid, een strategische partner. De consequente steun door
Nederland, zowel voor UNFPA’s kernmandaat als voor concrete
programma’s voor vroedvrouwen en reproductive health commodity
security, heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de vooruitgang die
geboekt is. En zonder het Global Fund en UNAIDS hadden we nooit de
koers van de hiv-epidemie kunnen verleggen. Via de inbreng in de
besturen van de diverse internationale organisaties en in onze contacten
in de partnerlanden stimuleren wij optimale samenwerking.
Die samenwerking moet vooral gestalte krijgen op landenniveau – dat is
immers waar concrete resultaten worden geboekt. Dat is ook waar
nationale overheden beleid bepalen en uitvoeren. Daarom is onze
samenwerking met de partnerlanden zo belangrijk. In Bangladesh, Jemen,
Ethiopië, Mozambique, Mali en Ghana was Nederland al langer actief in
de gezondheidszorg. Nog meer dan in het verleden wordt die inzet nu
gericht op het behalen van resultaten voor seksuele gezondheid, door
nationaal beleid positief te beïnvloeden én door gerichte activiteiten te
ondersteunen. In Benin en Burundi worden nieuwe programma’s opgezet.
Daarnaast is er een regionaal programma voor hiv/aids bestrijding in
zuidelijk Afrika, de regio die het zwaarst getroffen is door de hiv-epidemie.
Zowel in de programma’s van de ambassades als rechtstreeks vanuit het
ministerie wordt nauw samengewerkt met NGO’s. Het maatschappelijk
middenveld heeft een bijzondere rol om het debat over ongelijkheid,
discriminatie en taboes met betrekking tot seksuele gezondheid aan te
zwengelen en het beleid van overheden te beïnvloeden of hen ter
verantwoording te roepen. Ook spelen NGO’s vaak een cruciale rol bij het
bereiken van achtergestelde groepen en bij het aanbieden van diensten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 93

11

die gevoelig liggen, zoals voorlichting aan jongeren of veilige abortus. Uit
het eerste Keuzes en Kansen fonds worden vier grote internationale
organisaties gesteund voor een combinatie van dienstverlening, capaciteitsopbouw en pleitbezorging. De ervaring leert dat het vooral voor
kleinere zuidelijke en noordelijke NGO’s lastig is om financiering te krijgen
voor pleitbezorging en capaciteitsopbouw. Daarom zijn er plannen in de
maak om de financiering van de activiteiten van NGO’s internationaal
efficiënter in te richten, door het opzetten van een SRGR-Civil Society
fonds.
Kennis en onderzoek
Het Nederlandse SRGR-beleid is altijd gebaseerd op een pragmatische
aanpak. We zijn op zoek naar wat werkt in de praktijk. Daarvoor zijn kennis
van zaken en onderzoek van het grootste belang. Internationaal erkend
kennis en onderzoek op het gebied van seksuele gezondheid wordt
geleverd door een aantal instituten waaraan Nederland in de afgelopen
jaren aanzienlijk heeft bijgedragen. Zo leverde Nederland een bijdrage aan
het Guttmacher Institute, dat onlangs nog verontrustende cijfers publiceerde over de toename van onveilige abortus en de afname van het
gebruik van family planning1. Ook in de Nederlandse bijdragen aan de
Wereldbank en de WHO is steun voorzien aan invloedrijke kennisinstituten. Daarnaast is het van belang de in Nederland aanwezige expertise
en kennis optimaal in te zetten om beleid en praktijk met elkaar te
verbinden. Zoals eerder met uw Kamer afgesproken ben in gesprek met
de belangrijkste spelers, zowel NGO’s als kennisinstituten en universiteiten, om een kennisplatform op te richten dat voor het einde van dit jaar
operationeel zal zijn. Het platform zal zich vooral richten op onderzoek
naar de langere termijn impact van interventies en onderliggende
oorzaken voor succes en mislukking. In het platform werken noordelijke
en zuidelijke kennisinstellingen en NGO’s samen zodat de onderzoekscapaciteit in het zuiden ook wordt versterkt.
De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
H. P. M. Knapen

1
http://www.guttmacher.org/media/nr/2012/
01/18/index.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 93

12