Beter monitoren
van mentale
gezondheid bij
mbo-studenten
“Ik heb geen tijd om jouw vragenlijst
in te vullen”

Colofon
© RIVM en Amsterdam UMC 2022
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen
op voorwaarde van bronvermelding: RIVM en Amsterdam UMC,
de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
Auteurs
P. Spruijt, RIVM
C. Dedding, Amsterdam UMC
N.S. Goedhart, Amsterdam UMC
A. Verweij, RIVM
Met dank aan: Alle gesproken studenten, in specifiek: Jesse
van den Berg, Joris Loomulder, Lizet van Gils, Marissa
Eikenaar, Sien Marie de Koning, Samantha Mos en Fatima
Alali. Alle gesproken docenten en andere professionals, in
specifiek: Herman Put, Tineke Klamer, Save the Children
Nederland (Speaking Minds) en Young Society.
Contact: Pita Spruijt, RIVM, pita.spruijt@rivm.nl
Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van VWS.

Inleiding

Kernbevindingen

In 2018 noemde het RIVM de toenemende mentale druk
op jongvolwassenen als een van de drie grote maatschappelijke opgaven1. Uit diverse studies2 komt naar voren dat
jongvolwassenen (16 tot en met 26 jaar) tijdens de eerste
twee jaar van de coronacrisis vaker kampten met mentale
problemen dan voorheen. Over veel jongvolwassenen is
echter weinig bekend, waaronder de ruim 500.000
mbo-studenten in Nederland. Om beter zicht te krijgen op
deze groep hebben het RIVM en het Amsterdam onderzoek
gedaan onder deze diverse groep jongvolwassenen. Dat
levert twee factsheets op waarin mbo-studenten centraal
staan. De eerste factsheet gaat over het mentaal welbevinden van mbo-studenten tijdens de eerste twee jaar van de
coronacrisis (zie: “Ik ben maar een mbo’er” - Het mentaal
welbevinden van mbo-studenten tijdens de coronacrisis).
Deze tweede factsheet gaat over het beter monitoren van
mentale gezondheid bij mbo-studenten. We bespreken
hierin welke onderzoeksmethoden minder en beter geschikt
zijn om de ontwikkeling in het mentaal welbevinden van
mbo-studenten te volgen. We gaan in op de volgende drie
vragen:
1.

I s er vragenlijstonderzoek beschikbaar dat naar de
mentale gezondheid van mbo-studenten kijkt?
2. Hoe denken mbo-studenten over deelname aan
(vragenlijst)onderzoek?
3. Hoe kunnen we de mentale gezondheid van mbostudenten meerjarig in kaart brengen en daarbij recht
doen aan de behoeften en leefwereld van mbo-studenten?
Voor de eerste vraag is een quickscan gedaan van onderzoek naar de mentale gezondheid van mbo-studenten in
Nederland. Voor de tweede vraag hebben we een
participatief actie onderzoek uitgevoerd naar de vraag
hoe studenten denken over deelname aan (vragenlijst)
onderzoek. Op basis van beide onderzoeken doen we
vervolgens aanbevelingen voor de monitoring van mentale
gezondheid in de toekomst. Studenten zijn betrokken bij de
tussentijdse analyses en het formuleren van aanbevelingen
voor beleidsmakers en onderzoekers. Om goed recht te
doen aan de beleving van mbo-studenten, laten we ze in
deze factsheet veel zelf aan het woord. Meer informatie
over de onderzoeksmethoden staat in de wetenschappelijke verantwoording achterin deze factsheet.

1		Er is nauwelijks meerjarig vragenlijstonderzoek
naar de mentale gezondheid van mbo-studenten.
2.		Mbo-studenten zijn kritisch op vragenlijstonderzoek: vragenlijsten worden omschreven als ‘saai’,
‘lang’ en het effect wordt minimaal geacht ‘wat heb
ik er aan?’
3a.	Mbo-studenten willen wél gehoord worden door
beleidsmakers en onderzoekers, het liefst in een
gesprek.
3b.	Mbo-studenten adviseren bij het gebruik van een
vragenlijst maximaal tien korte vragen en het
gebruik van beeld.

Belangrijkste uitdagingen voor de
toekomst
1.

 oe kunnen we rekening houden met behoeften van
H
mbo-studenten en hun adviezen benutten bij het
monitoren van hun mentale gezondheid?
2. Kunnen we meer kwalitatief monitoren? Dat wil
zeggen: met minder vragen en deelnemers, maar wel
met meer interactie en vertrekkend vanuit de leefwereld van jongeren?
3. Kunnen we meer gebruik maken van beeld in
monitoringsonderzoek?
Hieronder volgt eerst een toelichting op de kernbevindingen.
Gevolgd door een bespreking van de uitdagingen voor het
toekomstige monitoren van de mentale gezondheid van
mbo-studenten. We sluiten af met suggesties voor (het
opzetten van) een landelijke monitor met mbo-studenten.

1 Synthese | Handelingsopties 3 opgaven | Volksgezondheid Toekomst
Verkenning (vtv2018.nl)
2 Zie referenties in bijlage 1 & Monitor Mentale gezondheid en
Middelengebruik Studenten hoger onderwijs, Deelrapport I, 2021.
https://www.rivm.nl/publicaties/monitor-mentale-gezondheid-enmiddelengebruik-studenten-deelrapport-I

“Ik heb geen tijd om jouw vragenlijst in te vullen” 

| 3

Kernbevinding 1: Nauwelijks (vragenlijst)
onderzoek naar mentale gezondheid van
mbo-studenten
In Nederland bestaan meerdere landelijk representatieve
vragenlijstonderzoeken met gegevens over de mentale
gezondheid van jongeren en jongvolwassenen. Het gaat
hierbij om onderzoek met periodieke metingen waarmee
de mentale gezondheid van jongeren en jongvolwassenen
in de tijd gevolgd wordt. De meeste onderzoeken liepen al
voordat de coronacrisis begon. Aan de hand van deze
onderzoeken kan de mentale gezondheid van jongeren en
jongvolwassenen tijdens de coronacrisis vergeleken worden
met de periode ervoor. Enkele aanvullende onderzoeken
zijn gestart tijdens de coronacrisis. Zo is er sinds 2021 de
Monitor Mentale gezondheid en Middelengebruik
Studenten hoger onderwijs (hbo en wo). Een dergelijk
onderzoek/monitor specifiek gericht op mbo-studenten
ontbreekt.
Bij verschillende vragenlijstonderzoeken (zoals de
Gezondheidsenquête , de Enquête Sociale samenhang en
de Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen) kan de groep
‘mbo-studenten’ apart bekeken worden, maar het absoluut
aantal deelnemende mbo’ers is in alle onderzoeken klein.
Bovendien zijn de deelnemende studenten geen afspiegeling van het diverse palet aan mbo-opleidingen.
Er zijn onderzoeksgegevens beschikbaar over de mentale
gezondheid van mbo-studenten tijdens de eerste twee jaar
van de coronacrisis (zie ook de factsheet “Ik ben maar een
mbo’er” - Het mentaal welbevinden van mbo-studenten
tijdens de coronacrisis). Deze gegevens komen uit eenmalige
onderzoeken3 en zijn daarom niet te gebruiken voor het
monitoren (d.i. in de tijd volgen) van de mentale gezondheid
van mbo-studenten. De onderzoeken die alleen gericht zijn
op het mbo gaan bovendien vaak over een specifieke
groep, zoals studenten van enkele scholen met een specifieke opleidingsrichting of over alleen niveau 4-studenten.
Hierdoor zijn de onderzoeken niet representatief voor de
totale groep mbo-studenten in Nederland.
Een ander aandachtpunt bij deze onderzoeksgegevens is
dat het mentaal welbevinden afhangt van het moment
waarop het onderzoek plaatsvond. Zo kwam bij jongvolwassenen in het algemeen naar voren dat de mentale
gezondheid meebewoog met de fases van de COVID-19epidemie en bijbehorende maatregelen4. De peilingen die

bij mbo-studenten zijn gehouden, vonden veelal plaats op
één moment in de tijd. Sommige uitkomsten gelden
daarom specifiek voor een bepaalde fase van de COVID-19epidemie, bijvoorbeeld tijdens een lockdown-periode.
Samenvattend is er nauwelijks onderzoek beschikbaar dat
geschikt is voor het volgen van de mentale gezondheid van
mbo-studenten over de tijd en dat recht doet aan de hoge
mate van diversiteit die deze populatie kent.
Samenvattend is er nauwelijks onderzoek beschikbaar dat
geschikt is voor het volgen van de mentale gezondheid van
mbo-studenten over de tijd en dat recht doet aan de hoge
mate van diversiteit die deze populatie kent.

Kernbevinding 2: mbo-studenten zijn
niet enthousiast over onderzoek met
vragenlijsten
Mbo-studenten geven in het participatieve onderzoek aan
dat zij zelden in aanraking komen met onderzoek:
“Ik heb nog nooit gehoord dat onderzoek gebeurt op een
mbo-opleiding.” (mbo4, BOL).
Onzekerheid over wat onderzoek inhoudt, maar ook over het
eigen kunnen, kan studenten weerhouden om mee te doen:
“Ik heb niks te zeggen […] ik weet niet waar ik kennis over
heb.” (mbo 1, BOL)
“Ik ben maar een mbo-student.” (mbo4, BOL).
Doorpratend over onderzoek geven studenten aan oprechte
interesse te missen. Ook benoemen ze de behoefte dat er
daadwerkelijk iets met hun input wordt gedaan:
“Ja, leuk die interesse [vanuit het ministerie], maar ze
gaan er toch niks mee doen.” (mbo3, BOL).
“Dan ga ik allemaal dingen invullen en dan kijken ze
ernaar en dan zeggen ze van, oh, hetzelfde als die, nou
boeie!” (mbo4, BOL).
Bij het invullen van de vragenlijst vertrekken jongeren vanuit
hun individuele problemen en mogelijke hulpvraag, die vooral
lokaal georiënteerd zijn (eigen opleiding, werk- en woonomgeving), en minder aan de op afstand staande overheid:

3 Zie referenties in bijlage 2
4 Welbevinden en leefstijl | RIVM

4 |

Beter monitoren van (mentale gezondheid bij) mbo-studenten

“[deze vragenlijst] wordt sowieso niet gebruikt om ons te
helpen, maar gewoon meer voor de overheid van ‘hé,
[lacht] de gedragsproblemen die zijn nu meer dan vijf
jaar terug’. Maar ja, dat is belachelijk eigenlijk, want ik zit
nu te zeggen van hé, ik heb autisme, ik heb dyslexie en ik
heb een andere beperking… Terwijl dat eigenlijk meer
voor school bedoeld was, van kunnen jullie mij hiermee
helpen?” (mbo2, BOL)
Als de verandering uitblijft, voelt het invullen van een
vragenlijst als tijdverspilling:
“Ja, maar waarom stoppen we daar dan onze tijd in?”
(mbo2, BOL).
Daarnaast komt een vragenlijst zelden op het moment dat
studenten er een zouden willen invullen:
“Als ik de vraag had willen krijgen, kreeg ik ze niet.”
(mbo2, BOL).
Ten slotte zijn er studenten die bang zijn dat antwoorden
op de verkeerde plek terecht komen en dat dit negatieve
consequenties kan hebben:
“Je verzendt zomaar naar iets hè? Je weet niet, je weet niet
waar je het naar, hoe zeg je dat, naar verzendt. Ik heb altijd
zo’n wantrouwen dat ze kunnen lekken of zo.” (mbo4, BOL)

“Ik heb geen tijd om jouw vragenlijst in te vullen” 

“Stel, ik zou een vraag invullen over de thuissituatie, en
ik zou zeggen van hé, het gaat niet goed thuis, ik word
mishandeld […] de overheid ziet dat, en die denkt van oh,
laten we maar jeugdzorg sturen. Dan staat jeugdzorg
hier ineens op de stoep. En daar zit ik niet op te wachten,
omdat ik denk van ja, ik red me wel.” (mbo2, BOL)
Samenvattend zijn veel mbo-studenten kritisch op vragenlijstonderzoek. Ze vinden vragenlijsten saai, lang en ze
twijfelen over het effect van deelname (‘wat heb ik er aan?’).
Sommige studenten hebben het gevoel dat het eerlijk delen
van je verhaal misschien negatieve consequenties heeft.

Kernbevinding 3a: mbo-studenten willen
wél gehoord worden, het liefst in een
gesprek
Bovenstaande kritiek op vragenlijsten wil echter niet
zeggen dat zij niet gehoord willen worden, in tegendeel:
“[Wij willen ook] ons woord kunnen zeggen [...] dat wij
ook gewoon nog bestaan, en niet alleen maar de slimme
mensen, zeg maar, die met hun hoofden werken...”
(mbo2, BOL).

| 5

Studenten noemen manieren om de overheid te laten
weten hoe het met ze gaat, zoals rechtsreeks met elkaar in
gesprek gaan en elkaar echt ontmoeten:
“Laat mij als 21-jarige gewoon even een biertje drinken
met die gasten.” (mbo4, BOL)
“Ministers moeten in onze schoenen staan. Met onze stage
meelopen en zien hoe wij het doen. En dan het liefst een
paar weken tot een maand zodat ze echt zien hoe we het
doen en alles, en wat we meemaken.” (mbo3, BOL).
In een gesprek is het soms makkelijker om je mening te
geven dan op papier:
“In een gesprek komt het bij mij sneller naar boven dan
als ik een vraag lees…” (mbo4, BOL).
Een andere student:
“Op papier is moeilijker over te brengen wat je zelf vindt
en wilt. En iedereen kan iets anders interpreteren.”
(mbo4, BOL)
Ook het actief ervaringen met elkaar delen zoals in het
participatieve onderzoek is gefaciliteerd wordt gewaardeerd, het helpt studenten om te reflecteren op de eigen
situatie en je minder alleen te voelen:
“Het is fijn om een keer samen te kunnen praten […]
daardoor voel ik toch wel een stukje opluchting van ja,
ik heb eigenlijk nu kunnen zeggen wat ik hiervan vind.”
(mbo4, BOL).
“Het is fijn om een keer samen te kunnen praten […]
daardoor voel ik toch wel een stukje opluchting.”

Daarbij gaat het niet alleen over praten met een onderzoeker,
maar ook met elkaar:
“Ik vind dat ook wel veel mensen andere interpretaties
hadden dat ook best wel leuk was om te horen, want
iedereen heeft er een andere kijk op natuurlijk, dat best
wel interessant is.” (mbo4, BOL)

Kernbevinding 3b: mbo-studenten
adviseren een korte vragenlijst en gebruik
van beeld
Uit het participatieve onderzoek zijn een aantal manieren
naar voren gekomen die volgens studenten werken om mee
te doen aan onderzoek (zie tabel 1). Studenten adviseren
om, zeker bij het (online) stellen van gestandaardiseerde
vragen, het kort en krachtig te houden. Tot ongeveer tien
vragen vinden studenten te doen:
“Ik denk dat je bij de eerste tien vragen sowieso je concentratie nog wel bij je hebt, maar op een gegeven moment, als
het zoveel blijft worden dat je op een gegeven moment
echt denkt van weet je, laat maar zitten.” (mbo3, BOL)
Vragen moeten volgens studenten dus kort en krachtig zijn
en aansluiten bij het dagelijks leven. Een student gaf, na bij
het bekijken van een onderzoeksvraag, de volgende
suggestie voor verbetering:
“Oude vraag: ‘Na de opleiding moet je kiezen: verder
leren of gaan werken. Hoe helpt je school bij deze keuze’.
Ik zou d’r dan van maken: ‘Hoe goed helpt je school bij
de keuze om te gaan werken of leren?” (mbo4, BOL)
“En deze vraag gaat over werkplek; maar op school hebben
we geen werkplek. Dan krijg ik een error in mijn hoofd,
want het is school, het is geen werkplek. Ik zou er iets van
maken met zelfstudie.” (mbo3, BOL)

Tabel 1: manieren die volgens studenten werken om deelname aan (vragenlijst)onderzoek te bevorderen.
Wat werkt volgens studenten
Type interactie

Liever in gesprek met onderzoekers en elkaar
(in plaats van een (online) vragenlijst)

Vraagformulering

Korte vragen die aansluiten bij de leefwereld

Manier van vragen

Met beeld en eventueel sociale media
(in plaats van alleen tekst)

Aantal vragen bij vragenlijstonderzoek

Maximaal 10

Resultaat onderzoek

Onderzoekers moeten duidelijk maken waarvoor de uitkomsten
gebruikt worden (én een terugkoppeling geven over de resultaten)

6 | 

Beter monitoren van (mentale gezondheid bij) mbo-studenten

Daarnaast adviseren studenten om meer gebruik te maken
van beeld. Bij het zien van een vragenlijst verzuchten
studenten:
“Er zit niet eens een plaatje bij...” (mbo3, BOL)
“Het doet me een beetje denken aan een examen of zo,
dat je dat krijgt en dat je dan zo van oké, dit is het
voorblad, en nu komen d’r allemaal vragen die ik goed
moet beantwoorden.” (mbo4, BOL).
Een student verduidelijkt de roep om beeld:
“Social media is alleen maar beeld. Heel veel mensen van
onze leeftijd lezen niet meer. Alles zien we in beeld. Kijk
maar naar logo’s dat zijn geen woorden meer, maar
allemaal beeldmerken.” (mbo4, BOL)
“Social media is alleen maar beeld. Heel veel mensen van
onze leeftijd lezen niet meer.”
Het participatieve onderzoek laat zien dat beeld een ingang
biedt om over persoonlijke ervaringen te vertellen, vanuit
de eigen leefwereld. Zo laten onderstaande drie voorbeelden
zien van kaarten die studenten uitzochten en waar zij bij
schreven hoe ze de coronacrisis beleefden:
“Ik heb geen tijd om jouw vragenlijst in te vullen” 

“Tijdens de lockdown is het werk op stage meer op lopende band
werk gaan lijken doordat er geen afwisseling meer was in gerechten,
waardoor de motivatie en het plezier in werk een stuk minder was.”
(mbo4, BBL)

| 7

Gebruik van sociale media-apps die jongvolwassenen al
gebruiken, maakt de conversatie over mentaal welbevinden
volgens studenten eenvoudiger en sneller:
“Op Insta heb je heel veel van die vragen dat je gewoon
twee antwoorden in kan typen. Nou als je gewoon op
Insta gevolgd wordt en je komt in je verhaal dat tegen,
dan klik je heel snel, lees je het gewoon even en klik je
iets aan van nou ja of nee of… Dat is denk ik wel iets wat
ook wel een goeie optie is, want het is wel gewoon iets
wat je heel snel aanklikt en je hebt wel een idee alsof je
je mening kan geven.” (mbo4, BOL)
Het gebruik van sociale media voor onderzoek wordt
niet door alle mbo-studenten als goede optie gezien.
Sommige mbo-studenten zeggen liever face-to-face hun
verhaal te delen:
“In de lockdown heb ik enorm veel op het water gezeten omdat het
heel lekker weer was. De online les was toen ingevoerd en daarbij
kon ik het op water vaker volgen.” (mbo4, BOL)

“Misschien ook dat het, als je gewoon op, op Instagram
een advertentie ziet, dan is het ook heel anoniem hè, d’r
zit niemand…[…] Je weet niet echt wat, met wie je te
maken hebt, of hoe of wat. Ik vind wel, nou, ik vind het
zelf heel erg leuk om gewoon persoonlijk contact te
hebben.” (mbo3, BOL)
Anderen benadrukken dat sociale media een plek voor
ontspanning is en dus niet voor onderzoek:
“Social media, dat is allemaal leuk, maar je zit daarop om
gewoon een filmpje te kijken, of een leuk fotootje te
zoeken. Als je dan iets van de Rijksoverheid ziet, dan klik
je het gelijk weg.” (mbo4, BOL)
Sociale media zijn dus niet per definitie de oplossing,
maar aspecten ervan (gemak, snelheid, beeld, kort)
kunnen gebruikt worden om meedoen aan onderzoek
toegankelijker te maken.

“De naakte vrouw, omdat ik veel volwassen video’s heb gekeken,
aangezien er niks anders te doen was. De verveelde mannen, omdat
ik me ook gruwelijk verveeld heb.” (mbo4, BOL)
Bron bovenstaande drie foto's: Espérance Blaauw, Picture This! Coachkaarten.nl

8 | 

Beter monitoren van (mentale gezondheid bij) mbo-studenten

Uitdagingen voor het toekomstig
monitoren van mentaal welbevinden van
mbo-studenten
We concluderen dat mbo-studenten ondervertegenwoordigd zijn in bestaand (vragenlijst)onderzoek en dat zij zich
weinig uitgenodigd voelen om deel te nemen aan vragenlijstonderzoek. Daarmee ontbreekt zicht op ontwikkelingen
in het mentale welbevinden door de jaren heen van deze
diverse groep jongvolwassenen (40% van de studentenpopulatie). Vraag is dan hoe dit meerjarige beeld passend bij
hun leefwereld kan worden verkregen. Welke onderzoeksmethoden zijn hier beter geschikt voor? Kunnen we de
alternatieven die jongeren aandragen, zoals met elkaar in
gesprek gaan, het gebruik van beeldtaal en iets terug willen
zien voor hun bijdrage, inzetten bij grootschalig monitoren?
We weten nu dat studenten vragenlijsten lang en saai
vinden en dat ze niet weten wat er met de uitkomsten van
het onderzoek gedaan wordt (‘wat heb ik er aan?’).
Bovendien bieden vragenlijsten studenten geen kans om te
reflecteren op de eigen ervaring en hun eigen verhaal te
vertellen. Zij moeten het doen met de vragen waarvan de
onderzoeker denkt dat ze belangrijk zijn. Tegelijkertijd
willen studenten wel graag gehoord worden door beleidsmakers en onderzoekers. Bij het delen van hun persoonlijke
verhaal helpen foto’s of andere beelden om ‘taal’ te vinden
voor hun ervaringen en dit met elkaar te delen. Het maken
of kiezen van beelden, zo illustreerde dit onderzoek
genereert rijkere inzichten, dan ‘ja/nee’, ‘het gaat goed’,
‘normaal’ of ‘weet niet’.
Deze suggesties en vragen die jongeren opwerpen zijn niet
nieuw. Al langer is er in de wetenschap een roep om meer
recht te doen aan de complexe realiteit en behoeften van
mensen (Moher et al. 2014) en om meer aandacht te
besteden aan de context waarin data wordt verkregen (RVS,
2017). Dit is mogelijk als data niet opgehaald wordt uit de
praktijk, maar samen met de praktijk wordt gegenereerd
(Dedding et al. 2022). Jongeren, beleidsmakers en
onderzoekers leren dan samen wat werkt, voor wie en
waarom en ontstaat meer begrip voor elkaars leefwereld
(Dedding, 2021). Wanneer handelingsperspectieven
vervolgens ook gezamenlijk worden opgesteld vergroot
dit het draagvlak en de slagingskans van implementatie
(ICPHR, 2020). Ook de voordelen van creatieve onderzoeksmethoden zijn reeds uitgebreid gedocumenteerd (Mitchel,
2017; Boonekamp, 2020). Deze methoden doen bijvoorbeeld minder een beroep op ongelijke verbale vermogens,
geven mensen de kans om hun eigen verhaal te vertellen in
plaats van vragen van de onderzoeker te beantwoorden, en
bieden ruimte voor (gezamenlijke) reflectie. De eventuele
creatieve eindproducten, zoals een fototentoonstelling
kunnen een dialoog faciliteren tussen groepen die elkaar
“Ik heb geen tijd om jouw vragenlijst in te vullen” 

zelden spreken. Participatief (actie) onderzoek integreert
voorgaande elementen in een iteratief leerproces, maar
heeft zich vooral bewezen als het gaat om lokaal, situationeel en kleinschalig onderzoek. Participatief onderzoek is
dus niet eenvoudig te vertalen naar grootschalige en
longitudinale monitoring. Kortom, we hebben belangrijke
aanknopingspunten gevonden voor toekomstige monitoring,
maar het verbinden van deze aanknopingspunten met
beleidsdoelen vraagt nog verder onderzoek.

Suggesties voor het opzetten van een
landelijke monitor met mbo-studenten
Bij het opzetten van een landelijke monitor over de mentale
gezondheid van mbo-studenten is het belangrijk om de
‘doelgroep’ actief te betrekken bij het ontwerpen en
uitvoeren van de monitor. Het enkel ophalen van onderzoeksdata via vragenlijsten werkt niet, maar aandacht
geven aan mentaal welbevinden (interventie) biedt wel een
kans om onderzoeksdata op te halen. Het is hierbij wel
lastig om grote aantallen mbo-studenten te betrekken bij
participatief onderzoek. De precieze vorm waarin data
verzameld wordt, vraagt daarom om verder onderzoek en
ontwikkeling. Voor de toekomst is het doel het ontwikkelen
van een methodiek waar de kracht van creatieve en
participatieve methoden gebruikt wordt, maar waar ook
het idee om grootschalig te monitoren een plek krijgt.
Als voorschot op de doorontwikkeling van een methodiek
stellen we het gebruik van beeldmateriaal voor waarbij
kwalitatieve onderzoeksmethoden gecombineerd worden
met korte vragenlijsten. Naast vragenlijsten kan ook
verkend worden welke registraties gegevens bevatten die
iets kunnen zeggen over het mentaal welbevinden van
mbo-studenten (te denken valt aan registraties over het
gebruik van Jeugdzorg die gekoppeld worden aan
opleidingsgegevens).
Verder weten we dat de fysieke gezondheid van invloed is
op mentaal welbevinden en vice versa. Daarom is het goed
om te bekijken of een combinatie mogelijk is met
"test-je-leefstijl" - een methodiek die door verschillende
mbo-scholen wordt ingezet om de fysieke gezondheid van
leerlingen te monitoren.
Bij het gebruik van beeldmateriaal vergt de materiaalkeuze
wel aandacht: passen de beelden bij de belevingswereld
van mbo-studenten en geven zij voldoende ruimte voor
diversiteit? Genereren we nog rijkere data wanneer we
meer dan een foto laten uitzoeken, bijvoorbeeld naast een
foto die aanspreekt een foto die niet bij iemand past, of
verhalen maken op basis van meerdere foto’s? Naast het
gebruik van foto’s (zelfgekozen via photo elicitation of
zelfgemaakt, ook wel photo voice genoemd) kunnen andere
| 9

vormen van beeldgebruik in onderzoek verkend worden,
zoals smileys en kleuren om uit te zoeken hoe het met
mensen gaat. Welke werkvorm het meest bruikbaar is om
aan te geven hoe studentenwelzijn zich over tijd ontwikkelt,
moet nog verder uitgezocht worden.Tot slot geven docenten
aan dat aandacht voor en onderzoek doen naar de mentale
gezondheid van mbo-studenten onderdeel kan worden van
het onderwijscurriculum (bijvoorbeeld in een burgerschapsles, mentorles of bij studieloopbaanbegeleiding). Op deze
manier creëer je een win-winsituatie voor studenten,
scholen én onderzoek.

Waarom een landelijke monitor met
mbo-studenten?

Over het mentaal welbevinden van de ruim 500.000
mbo-studenten in Nederland is weinig bekend. Als je
als overheid je wilt inzetten voor deze grote, diverse
groep jongvolwassenen, dan is het van belang om goed
zicht te krijgen en houden op hun fysiek, sociaal en
mentaal welbevinden. Dit vormt een essentieel
onderdeel van schoolgezondheidsbeleid in het mbo.
Naast de constatering dat een monitor behulpzaam zou
zijn biedt de rijksoverheid mbo-scholen al ondersteuning
via het programma Gezonde School. Het programma
biedt handelingsperspectieven die ingezet kunnen
worden om het welbevinden van studenten te bevorderen
opdat zij als gezonde burgers aan de samenleving
kunnen deelnemen. Het programma Gezonde School
wordt gefinancierd door de ministeries van VWS, OCW,
LNV en SZW.

Wetenschappelijke
verantwoording
Dit onderzoek is uitgevoerd door het Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en Amsterdam UMC,
afdeling Ethiek, Recht en Humaniora in opdracht van het
ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).
Het onderzoek vond plaats in de periode mei 2021 - maart
2022.
Het doel van het onderzoek was tweeledig: 1) samen met
studenten en docenten reflecteren op de impact van de
COVID-19-epidemie op het mentale welbevinden van
studenten en 2) inzicht krijgen in hoe het welbevinden van

10 | 

mbo-studenten meerjarig kan worden gemonitord. Voor de
resultaten ten aanzien van de tweede doelstelling zie de
factsheet: Beter monitoren van (mentale gezondheid bij)
mbo-studenten - “Ik heb geen tijd om jouw vragenlijst in te
vullen”. Voor het realiseren van beide doelen is het belang­
rijk om met studenten in gesprek te gaan over hun ervaring
en behoeften en hoe ze deze willen en kunnen delen.
Daarom is uitdrukkelijk gekozen voor participatief actieonderzoek (PAR), waarbij het doel niet is om data in de
praktijk op te halen, maar om data samen te genereren,
samen te leren en samen te komen tot positieve verandering.
Door combinatie van verschillende onderzoeksmethoden
(interviews, focusgroepen en sessies in de klas) is met 198
mbo-studenten en 35 docenten gesproken (zie tabel 2 en 3).
In de klassen hebben we gebruik gemaakt van creatieve
methodes zoals photo-elicitation (Harper, 2002; Shaw,
2021) en auto-photography (Glaw 2017), die studenten
uitnodigen hun persoonlijke ervaringen te delen en daar
samen op te reflecteren. Een sessie in de klas duurde per
keer 1 tot 1,5 uur en vond overwegend plaats tijdens
reguliere onderwijsmomenten. In 2 klassen hebben we
eenmalig met studenten gesproken. De overige klassen zijn
2 tot 3 keer bezocht, zodat de studenten en onderzoekers
elkaar rustig konden leren kennen en samen de verdieping
kon worden gezocht. De dataverzameling is per opleiding
afgesloten met een (online) dialoog met de mentor,
opleidingsmanager, directeur en/of beleidsmedewerkers
van de ministeries van VWS en OCW. Iedere school heeft
daarnaast een samenvatting van de onderzoeksresultaten
van de eigen opleiding(en) ontvangen.
Voor de analyse is gebruikgemaakt van een etnografische
content analyse (Altheide, 1987) met behulp van MaxQDA.
Het doel van de analyse is het diepgaand begrijpen en
systematisch documenteren van verhalen van studenten.
De analyse startte meteen bij aanvang van het onderzoek,
zodat tussentijdse bevindingen continu getoetst en
verdiept konden worden. Een adviesraad bestaande uit
beleidsmedewerkers, onderzoekers van relevante kennisin­
stituten, mbo-docenten en mbo-studenten, kwam tijdens
het onderzoek 4 keer bij elkaar om te reflecteren op de
opzet, tussentijdse bevindingen en resultaten. Parallel
daaraan heeft een groep van 8 studenten de tussentijdse
bevindingen en de volledige analyse bediscussieerd, zodat
deze recht doet aan wat studenten hebben ervaren en voor
het voetlicht willen brengen.
Voor meer informatie over de demografische gegevens
van de deelnemende studenten en professionals,
evenals de uitgebreide versie van de gebruikte literatuur
zie: “Ik ben maar een mbo’er” - Het mentaal welbevinden
van mbo-studenten tijdens de coronacrisis.

Beter monitoren van (mentale gezondheid bij) mbo-studenten

Bijlagen
Bijlage 1: Eerdere studies waarin literatuur
over de mentale gezondheid van jongeren
en jong-volwassenen bij elkaar is gezet:
Nederlands Jeugdinstituut. Effect van corona op jeugd, gezin
en jeugdveld. Een literatuuroverzicht, 2021
RIVM. Inventarisatie Nederlandse COVID-19 Onderzoeken:
Preventie en Zorg & Brede Maatschappelijke vraagstukken.
Rapportage nr. 12: update mentaal welbevinden, 2021
Nivel & RIVM, De gevolgen van de coronapandemie voor de
gezondheid en het welzijn van de jeugd. Een systematische
literatuurstudie, 2022.
Gezondheidsraad. Mentale gevolgen van de coronapandemie:
een eerste inventarisatie, 2022.

Bijlage 2: Onderzoeken met gegevens
over de mentale gezondheid van mbostudenten tijdens de eerste twee jaar van
de COVID-19-epidemie:
Crezee, A. en Engelbert, J. (2020). Wat leert het mbo van
de coronapandemie: Duurzaam doorontwikkelen op basis
van gezamenlijke ervaringen en lessen van zestien
onderwijsinstellingen en 5.000 studenten, docenten en
medewerkers. Leusden: Turner. final-sectoronderzoekonderwijs-digitaal_1.pdf (mboraad.nl)
De Jong, F. en Lans, T. (2020). Wat is de impact van COVID-19/Social
distancing op de mbostudent? – een eerste verkenning. Den Bosch:
ECBO. https://ecbo.nl/wpcontent/uploads/sites/3/2020_
06_02_De_Jong_Lans_eerste_inzichten_final.pdf
Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs (JOB) (2020).
Onderzoeksverslag JOB corona. https://www.jobmbo.nl/
wp-content/uploads/2020/10/Onderzoeksverslag-JOBCorona.pdf
Onderwijsinspectie (2021). Technisch rapport - Gevolgen van 16
maanden corona voor het middelbaar beroepsonderwijs.
https://www.onderwijsinspectie.nl/onderwerpen/
corona-onderzoeken/documenten/rapporten/2021/
10/12/technisch-rapport-mbo-16-maanden-corona

Stevens, G., Weinberg, D., Visser, K., Jonker, M., &
Finkenauer, C. (2021). Het welzijn van mbo-studenten in
tijden van corona. Utrecht: Universiteit Utrecht.
https://www.uu.nl/sites/default/files/FactsheetWelzijn-MBO-Studenten-corona.pdf

Bijlage 3: Literatuur over participatie in
onderzoek en het gebruik van creatieve
methoden:
Broek, J. van den, W. Koetsenruijter, J. de Jong, and L. Smit
(2015). Beeldtaal: perspectieven voor makers en gebruikers.
Houten: Boom.
Boonekamp, G. M., Dierx, J. A., Van Hove, P., & Jansen, E.
(2020). Interactive interviewing and imaging: engaging Dutch
PVE-students in dialogue. Educational Action Research,
28(5), 807-822.
Dedding, C., B. Groot, M. Slager & T. Abma (2022) Building an
alternative conceptualization of participation: from shared
decision-making to acting and work, Educational Action
Research, DOI: 10.1080/09650792.2022.2035788
Dedding, C., N. Goedhart, J.E.W. Broerse & T. Abma (2021)
Exploring the boundaries of ‘good’ Participatory Action
Research in times of increasing popularity: dealing with
constraints in local policy for digital inclusion, Educational
Action Research, 29:1, 20-36, DOI:
10.1080/09650792.2020.1743733
International Collaboration for Participatory Health
Research (ICPHR) (2020). Position Paper 3: Impact in
Participatory Health Research. Version: March 2020. Berlin:
International Collaboration for ParticipatoryHealth
Research.
Mitchell, Claudia, Naydene De Lange, and Relebohile
Moletsane. 2017. Participatory visual methodologies: Social
change, community and policy. Sage.
Moher, D., P. Glasziou, I. Chalmers et al. (2014). Increasing
value and reducing waste in biomedical research: who’s
listening? The Lancet, Volume 387, Issue 10027,
1573 - 1586
Raad voor de Volksgezondheid (RVS) (2017). Zonder context
geen bewijs. Over de illussie van evidence-based practice in de
zorg. Den Haag.

Save the Children (2020). En wij dan. De mening van 1.500 mbo
jongeren in coronatijd. https://www.savethechildren.nl/sci-nl/
files/d8/d8e34ef9-e60c-4f28-bd895d120499f9be.pdf
“Ik heb geen tijd om jouw vragenlijst in te vullen” 

| 11

Dit is een uitgave van:

In samenwerking met:

Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
mei 2022

013883

De zorg voor morgen begint vandaag