Mensenrechtenrapportage 2015

Mensenrechtenrapportage 2015

Voorwoord
In april van dit jaar kon ik het echtpaar Leyla and Arif Yunus verwelkomen in Nederland. Zij werden
hier verenigd met hun dochter Dinara. De vrijlating van de twee mensenrechtenverdedigers door de
Azerbeidzjaanse autoriteiten en de komst naar Nederland was een zichtbaar resultaat van niet zo
zichtbare diplomatie. Sinds mijn aantreden heb ik mij persoonlijk voor deze zaak ingezet. Samen met
mijn Duitse collega en de EU hebben wij ons, zowel voor als achter de schermen, onophoudelijk met
de zaak bezig gehouden.
Nederland zet zich op vele wijzen en verschillende fronten sterk in voor de bescherming en
bevordering van mensenrechten. Dat moge ook weer blijken uit de mensenrechtenrapportage 2015.
Wel hebben we daar een lange adem voor nodig. Dat de familie Yunus uit Azerbeidzjan recent het land
heeft mogen verlaten, laat zien dat voortdurende inspanningen – zowel voor als achter de schermen uiteindelijk tot een goed resultaat kan leiden en beloond wordt.
Die inspanningen blijven we verrichten, zoveel mogelijk samen met andere partners en de EU. Het is
hard nodig. Wereldwijd zien we de onderdrukking van rechten en vrijheden toenemen met als
argument dat veiligheid daarom vraagt. Onder het mom van terrorismebestrijding worden
mensenrechten opgeschort, de vrijheid van meningsuiting onderdrukt en de pers, oppositie en
mensenrechtenverdedigers tot zwijgen gebracht. Maar –zoals ik ook tijdens de VN Mensenrechtenraad
afgelopen februari heb uitgesproken -het is een illusie om te denken dat mensenrechten in de wacht
kunnen worden gezet, zelfs tijdelijk, in de naam van stabiliteit of veiligheid. Onderdrukking leidt tot
schijnveiligheid en uiteindelijk instabiliteit, conflict en mensen die hun land ontvluchten.
En dat kennen we helaas maar al te goed: 2015 werd gekenmerkt door grote migratiestromen. De
schrijnende beelden van mensen op drift die dagelijks tot ons komen, leggen een scala aan problemen
en persoonlijk leed bloot, waarvoor geen gemakkelijke en snelle oplossingen bestaan. De aanpak van
de huidige migratiecrisis vraagt om effectief mensenrechtenbeleid. Ten eerste omdat schendingen van
mensenrechten een belangrijke oorzaak zijn van het grote aantal mensen dat huis en haard achter
zich laat. Zij vluchten voor repressie, oorlog en geweld. Maar ook omdat migranten – of het nu gaat
om vluchtelingen of mensen die migreren i.v.m. sociaaleconomische uitzichtloosheid en armoede extra kwetsbaar zijn voor mensenrechtenschendingen.
Voortdurend moeten wij waken voor mensenrechtenschendingen. Te vaak horen we nog dat
mensenrechten nu even niet zo belangrijk zijn. Vooral nu in de discussie over veiligheid. Maar laat ik
duidelijk zijn: er is geen pauze-knop voor mensenrechten. Er is geen keuze mogelijk tussen veiligheid
en mensenrechten. Het één kan niet zonder het ander, ze vullen elkaar aan. Eerbiediging van de
mensenrechten en bescherming van burgers zijn beiden van vitaal belang voor een stabiele, open en
veilige samenleving.

Bert Koenders
Minister van Buitenlandse Zaken

2

Mensenrechtenrapportage 2015

Inhoudsopgave
Voorwoord ......................................................................................................................... 2
Lijst met afkortingen............................................................................................................ 4
Inleiding ............................................................................................................................ 5
1.

2.

Fora waarbinnen Nederland actief is ................................................................................. 7
1.1

Verenigde Naties .................................................................................................... 7

1.2

Europese Unie........................................................................................................ 9

1.3

Raad van Europa en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.............................12

1.4

Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) ....................................13

1.5

Internationale Hoven en Tribunalen ..........................................................................14

Nederlandse Mensenrechtenprioriteiten............................................................................16
2.1

Mensenrechtenverdedigers......................................................................................16

2.2

Gelijke rechten voor LHBTI’s....................................................................................19

2.3

Gelijke rechten voor vrouwen ..................................................................................22

2.4

Ernstigste schendingen...........................................................................................27

2.4.1 Doodstraf.............................................................................................................................. 27
2.4.2 Responsibility to protect ....................................................................................................... 27
2.5

Vrijheid van meningsuiting en internetvrijheid ............................................................29

2.5.1 Vrijheid van Meningsuiting.................................................................................................... 29
2.5.2 Internetvrijheid..................................................................................................................... 31

3.

2.6

Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging .............................................................35

2.7

Mensenrechten en ontwikkeling................................................................................37

2.8

Mensenrechten en bedrijfsleven ...............................................................................39

Mensenrechtenontwikkelingen en -inzet per regio ..............................................................46
3.1

Noord-Afrika en Midden-Oosten ...............................................................................46

3.1.1. Regio-overzicht .................................................................................................................... 46
3.2

Sub-Sahara Afrika .................................................................................................56

3.2.1. Regio-overzicht .................................................................................................................... 56
3.3

Azië ....................................................................................................................62

3.3.1. Regio-overzicht .................................................................................................................... 62
3.4

Westelijk Halfrond .................................................................................................72

3.4.1. Regio-overzicht .................................................................................................................... 72
3.5

Europa en Centraal-Azië .........................................................................................79

3.5.1. Regio-overzicht .................................................................................................................... 79
4.

Bijlage: Overzicht projecten uit het gedelegeerde Mensenrechtenfonds .................................91

3

Mensenrechtenrapportage 2015

Lijst met afkortingen
ASEAN
Association of Southeast Asian Nations
AU
Afrikaanse Unie
AVVN
Algemene Vergadering van de Verenigde Naties
CM
Comité van Ministers van de Raad van Europa
COHOM
EU-Raadswerkgroep voor de Mensenrechten
DRC
Democratische Republiek Congo
ECRI
Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie
EDEO
Europese Dienst voor Extern Optreden
EHRM
Europees Hof voor de Rechten van de Mens
EIDHR
European Instrument for Democracy and Human Rights
EU
Europese Unie
EUSV
Europese Unie Speciaal Vertegenwoordiger
EVRM
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
FOC
Freedom Online Coalition
HDIM
Human Dimension Implementation Meeting (OVSE)
HV(EU)
Hoge Vertegenwoordiger voor het Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbeleid
IACHR
Inter-American Commission on Human Rights
ICC
International Criminal Court (Internationaal Strafhof)
ICRK
Internationaal Comité van het Rode Kruis
ICTR
International Criminal Tribunal for Rwanda
ICTY
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia
IDAHOT
International Day Against Homophobia, Transphobia and Biphobia
ILO
International Labour Organisation
LHBTI’s
Lesbiennes, Homoseksuelen, Biseksuelen, Transgenders, Intersexen
MRR
Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties
MVO
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
Ngo
non-gouvernementele organisatie
ODA
Official Development Assistance
ODIHR Bureau voor Democratische Instellingen en Mensenrechten (OVSE)
OESO
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
OHCHR
Kantoor van de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten (VN)
OVSE
Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa
RtoP
Responsibility to Protect
RvE
Raad van Europa
SGVN
Secretaris-generaal van de Verenigde Naties
SRGR
Seksuele en reproductieve gezondheid en rechten
STL
Speciaal Tribunaal voor Libanon
UPR
Universal Periodic Review
VN
Verenigde Naties
VP’s
Voluntary Principles on Security and Human Rights

4

Mensenrechtenrapportage 2015

Inleiding
Mensenrechten gelden voor alle mensen, overal en altijd. Ze vormen het fundament van menselijke
waardigheid, vrijheid en ontwikkeling en staan aan de basis van open en vrije samenlevingen overal
ter wereld. Zonder de bevordering en bescherming van deze rechten kan er geen sprake zijn van
democratie en een rechtsstaat. Ons mensenrechtenbeleid is een belangrijke pijler van de bevordering
van de ontwikkeling van de internationale rechtsorde waar Nederland zich op basis van artikel 90 van
de Grondwet1 voor inspant.
Ook in 2015 heeft het kabinet zich actief ingezet voor de prioriteiten die in de beleidsbrief ‘Respect en
recht voor ieder mens’ staan vermeld2, namelijk mensenrechtenverdedigers, gelijke rechten voor
lesbiennes, homo’s, biseksuelen, transgenders en mensen met een intersekse conditie (LHBTI’s),
gelijke rechten voor vrouwen, ernstigste mensenrechtenschendingen, vrijheid van meningsuiting (off
en online), vrijheid van godsdienst en levensovertuiging, mensenrechten en bedrijfsleven, en
mensenrechten en ontwikkeling. Om zo slagvaardig mogelijk te zijn heeft Nederland daarnaast op
verschillende terreinen opnieuw intensief met EDEO samengewerkt, zowel met de EDEO-delegaties in
landen als in Brussel.3 Zo heeft Nederland zich sterk en succesvol ingezet voor het opnemen van
specifieke actiepunten in het nieuw EU-Actieplan mensenrechten en democratie 2015-2019.4
Mensenrechten worden door Nederland op bilateraal en op multilateraal niveau op de agenda gezet.
Op het bilaterale niveau zijn het vooral de ambassades en de mensenrechtenambassadeur die ter
plekke uitvoering geven aan het mensenrechtenbeleid. Maar ook worden mensenrechten met landen
besproken in brede politieke of in specifieke mensenrechtendialogen op zowel politiek als hoog
ambtelijk niveau. In de multilaterale fora (in het bijzonder de Europese Unie en de Verenigde Naties,
de Raad van Europa en de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa) zijn het vooral de
permanente vertegenwoordigingen bij deze multilaterale organisaties die het Nederlandse
mensenrechtenstandpunt uitdragen.
De huidige internationale ontwikkelingen waaronder ook de toegenomen invloed van nieuwe spelers
en machten vragen om aandacht voor de manier waarop het buitenlands mensenrechtenbeleid wordt
uitgevoerd. Mensenrechten worden veelal als een westers concept gezien en de universaliteit van
mensenrechten staat onder druk. Het is essentieel om naast het aanspreken van landen op naleving
van mensenrechten vooral de dialoog met ze te voeren over mensenrechten. Daarvoor maakt de
mensenrechtenambassadeur bijvoorbeeld in zijn gesprekken met overheden dankbaar gebruik van de
aanbevelingen die zij zelf tijdens de Universal Periodic Review5 van de VN-Mensenrechtenraad hebben
aanvaard.
Ook wordt effectieve dialoog gezocht middels trilaterale samenwerking met niet-westerse landen.
Deze landen zijn gezien hun kennis, ervaring en contacten in de betreffende regio in een goede positie
om een voortrekkersrol op bepaalde thema’s te vervullen. Een voorbeeld hiervan is de samenwerking
met Uruguay op het terrein van gelijke rechten voor LHBTI’s. In 2015 zijn de voorbereidingen
begonnen voor de internationale LHBTI-conferentie in Montevideo, die in juli 2016 plaats zal vinden.
Het kabinet heeft in 2015 gereageerd op de beleidsdoorlichting van het IOB ‘Navigating a sea of
interests – Policy evaluation of Dutch foreign human rights policy (2008-2013)’.6 Het IOB-rapport
geeft een positief beeld van de Nederlandse inzet en bijdrage aan de bevordering van mensenrechten
in 2008-2013. De aanbevelingen van de IOB worden in grote lijnen door het kabinet onderschreven en
met de opvolging is inmiddels begonnen. Zo zal bijvoorbeeld het Mensenrechtenfonds strategischer en
flexibeler worden ingezet, zodat ondersteuning van ngo’s op landenniveau mogelijk wordt daar waar
Nederland een verschil kan maken en tastbare resultaten kan behalen.7
1

Artikel 90 GW: “De regering bevordert de ontwikkeling van de internationale rechtsorde”.
Zie: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-233168.pdf p. 13-23
Zie ook hoofdstuk 1.2 over de Europese Unie.
4
Uitvoering motie Ten Broeke over begrenzing van doelstellingen mensenrechtenbeleid en intensivering samenwerking met de Europese
Dienst voor Extern Optreden (http://bit.ly/1RI8nvX)
5
Zie ook hoofdstuk 1.1 over Verenigde Naties.
6
Zie de beleidsreactie (http://www.iob-evaluatie.nl/sites/iob-evaluatie.nl/files/Beleidsreactie_0.pdf)
7
Zie ook motie Servaes/Sjoerdsma om het budget van het Mensenrechtenfonds te verhogen en flexibeler in te zetten
2
3

5

Mensenrechtenrapportage 2015

In 2015 is de IOB beleidsdoorlichting Internationale Rechtsorde gereedgekomen. Het rapport
‘Vreedzame geschillenbeslechting en tegengaan van straffeloosheid’ en de daarbij behorende
kabinetsreactie zijn op 18 maart 2016 aan de Tweede Kamer gestuurd.8
De Mensenrechtenrapportage 2015 is als volgt opgezet. Hoofdstuk 1 behandelt alle fora waarbinnen
Nederland actief is op het mensenrechtenterrein. Hoofdstuk 2 gaat dieper in op de Nederlandse
prioriteiten en de daaraan gerelateerde activiteiten en resultaten in 2015. Hoofdstuk 3 behandelt de
ontwikkelingen en inzet door de Nederlandse ambassades en de mensenrechtenambassadeur per
land. Een financieel overzicht verdeeld per land en per prioriteit is achter in het document opgenomen.

6

(https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/32735/kst-32735-131.html). Het budget van het fonds is voor 2016 verhoogd met Euro
1,5 miljoen.
8
Zie: Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 271, nr. 22 (link Kabinetsreactie) (link naar rapport IOB Beleidsdoorlichting)

Mensenrechtenrapportage 2015

1.

Fora waarbinnen Nederland actief is

1.1 Verenigde Naties
Mensenrechtenraad
Het Koninkrijk werd op 1 januari 2015 lid van de Mensenrechtenraad voor de periode 2015-2017.
Zoals de minister van Buitenlandse Zaken aangaf in zijn toespraak voor de Mensenrechtenraad in
maart 2015, staan de mensenrechten onder druk, vooral in conflictgebieden, maar ook als gevolg van
discriminatie en het beperken van vrijheden waarbij de oppositie de mond wordt gesnoerd, soms
onder het mom van terrorisme bestrijding. Daarbij stelde de minister van Buitenlandse Zaken dat het
beschermen van mensenrechten niet mag verworden tot een rituele dans”.9
De Mensenrechtenraad is het centrale forum om mensenrechten wereldwijd te bevorderen en landen
aan te spreken op mensenrechtenschendingen. Het werk van speciale rapporteurs en Commissions of
Inquiry vervullen een belangrijke rol bij het monitoren van mensenrechtensituaties en schendingen
van mensenrechten. Hun rapportages voeden de debatten in de MRR en de onderhandelingen over
resoluties die uiteindelijk moeten leiden tot verbetering van de rechten van de mensen om wie het
gaat
In september 2015 aanvaardde de Mensenrechtenraad met consensus de resolutie inzake ‘Technical
assistance and capacity building for Yemen in the field of human rights’. Nederland heeft tijdens de
onderhandelingen hoog ingezet op een internationaal onderzoek naar mensenrechtenschendingen en
schendingen van oorlogsrecht door de strijdende partijen in Jemen. Hiervoor bleek uiteindelijk te
weinig steun in de Raad. Wel zal de OHCHR de mensenrechtensituatie en de opzet van een nationaal
onderzoek monitoren. Hierover zal in de mensenrechtenraad van september 2016 worden
gerapporteerd.
Nederland heeft zich actief ingezet in de onderhandelingen over resoluties over onder andere de
vrijheid van meningsuiting, mensenrechtenverdedigers en gelijke rechten voor LHBTI’s en vrouwen.
Kind-, vroege en gedwongen huwelijken komen wereldwijd nog steeds vaak voor en vormen een
belemmering voor de ontwikkeling van meisjes. In de Mensenrechtenraad van juni 2015 droeg
Nederland met een brede kerngroep van VN-lidstaten zorg voor een substantiële resolutie tegen
kindhuwelijken. De delegaties ervoeren daarbij steun van een brede coalitie van nationale en
internationale ngo’s die zich voor dit thema inzetten. Samen met Tsjechië, Botswana, Peru en
Indonesië diende Nederland in 2015 opnieuw de resolutie 'Equal Political Participation' in. De resolutie
gaat in op gelijke deelname aan het publieke debat en besluitvormingsprocessen voor een ieder.
Naast specifieke aandacht voor mensenrechtenverdedigers, werd op Nederlands initiatief wederom
ook aandacht besteed aan het belang van politieke participatie van vrouwen.
In de onderhandelingen in de AVVN over de resoluties ‘Rights of the Child’ en de ‘Girl Child’ is hard
ingezet op seksuele en reproductieve gezondheid en rechten voor vrouwen en meisjes.
Onderhandelingen op dit thema blijven moeizaam.
Mensenrechtenexamen
Ook het mensenrechtenexamen (Universal Periodic Review) dat iedere VN-lidstaat elke vijf jaar aflegt
is een belangrijk instrument van de Mensenrechtenraad om landen aan te spreken en aan te sporen
op verbetering. Het universele karakter, de specifieke aanbevelingen en de betrokkenheid van het
maatschappelijk middenveld maken dit tot een uniek instrument en bovendien een belangrijke spiegel
voor de eigen mensenrechtensituatie. In 2017 deed Nederland 84 aanbevelingen aan 42 landen,
waaronder Turkije, de VS, Wit-Rusland, Kenia, Kirgizstan, Georgië, Birma en Oman over onder andere
vrijheid van meningsuiting, gelijke rechten voor LHBTI’s en vrouwen, bescherming van
mensenrechtenverdedigers, afschaffen van de doodstraf en vrijheid van godsdienst. Ons land zal in

9

Zie: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/toespraken/2015/03/02/toespraak-van-minister-koenders-voor-de-mensenrechtenraad

7

Mensenrechtenrapportage 2015

april/mei 2017 zelf worden onderworpen aan het examen. Dan zal de mensenrechtensituatie in ons
eigen land worden beoordeeld door andere landen in de VN.
Nederlandse inzet voor landen-resoluties
Nederland zette zich in voor een groot aantal resoluties, die mensenrechtenschendingen in landen als
Syrië, Irak, Burundi, en Zuid-Sudan aan de orde stelden. In de onderhandelingen zet Nederland onder
andere in op de bescherming van burgers, betrokkenheid van vrouwen in vredesprocessen en
accountability. Er is een toenemende noodzaak om landen te overtuigen van het belang van deze
resoluties. De trend is dat het verkrijgen van consensus over deze resoluties steeds moeilijker wordt
en een toenemend aantal landen zijn steun terugtrekt omdat zij van mening zijn dat resoluties die zich
richten op één land niet constructief zouden zijn en slechts ingegeven door politieke belangen.
Periodieke rapportages onder de VN mensenrechtenverdragen
In 2015 werden twee periodieke rapportages van het Koninkrijk onder de VN
mensenrechtenverdragen behandeld.
Het betrof de behandeling door het VN- Kinderrechtencomité (CRC) van de 4e rapportage onder het
Verdrag voor de Rechten van het Kind (vergaderjaar 2013-2014 kamerstuk 26150 nr. 134) en de
behandeling door het VN-comité tegen rassendiscriminatie (CERD) van de 19e t/m 21e rapportages
onder het Verdrag inzake de Uitbanning van alle vormen van rassendiscriminatie (vergaderjaar 20122013 kamerstuk 30950 nr. 61).
VN-Kinderrechtencomité
Op 27 mei 2015 verantwoordde een delegatie namens het Koninkrijk zich tegenover het VNKinderrechtencomité. De mondelinge behandeling, die werd bijgewoond door een groot aantal ngo’s
die zich sterk maken voor kinderrechten in Nederland evenals door de Kinderombudsman, was
voorafgegaan door de schriftelijke beantwoording van een uitvoerige lijst vragen (‘List of Issues’),
gesteld door het comité aan het Koninkrijk.
De door het comité aangenomen “Concluding Observations” bevatten zowel lof voor een aantal door
het Koninkrijk genomen maatregelen als verbeterpunten in de vorm van ruim 60 aanbevelingen. Een
appreciatie van deze - over het algemeen zeer constructieve - aanbevelingen ging de Tweede Kamer
toe op 13 november 2015 (vergaderjaar 2015-2016 kamerstuk 26150 nr. 47).
VN-comité tegen rassendiscriminatie
Op 18 en 19 augustus 2015 verantwoordde een Koninkrijksdelegatie zich voor het VN-comité tegen
rassendiscriminatie. Tijdens de behandeling van de Nederlandse rapportage kwam een breed palet aan
onderwerpen voorbij. De discussie betrof onder andere het inburgeringsbeleid, de positie van mensen
met een migrantenachtergrond op de arbeidsmarkt, het asielbeleid en (de toon van) het
maatschappelijk debat in Nederland. In dat kader werd ook met het comité van gedachten gewisseld
over Zwarte Piet. Het comité heeft een groot aantal aanbevelingen gedaan, die door het kabinet
worden beschouwd als een stimulans om de aanpak van racisme in Nederland verder te verbeteren.
Op 28 oktober 2015 werden deze aanbevelingen samen met een appreciatie van het kabinet
toegestuurd aan de Tweede Kamer (vergaderjaar 2015-2016 kamerstuk 30950 nr. 80).
Financiële steun
Nederland droeg in 2015 ruim € 8 miljoen bij aan het werk dat het Kantoor van de VN-Hoge
Commissaris voor de Mensenrechten (OHCHR) verricht op het gebied van het beschermen en
bevorderen van mensenrechten wereldwijd. Nederland staat hiermee in de top vijf van grootste
donoren van de OHCHR.
In 2015 droeg Nederland USD 35.000 bij aan het UN Trust Fund for Least Developed States and Small
Island Developing States om hun deelname aan de Mensenrechtenraad en de UPR te stimuleren.

8

Mensenrechtenrapportage 2015

1.2 Europese Unie
Extern EU-mensenrechtenbeleid
Voor het externe beleid van de Europese Unie waren mensenrechten en democratie ook in 2015
onverminderd leidende uitgangspunten. Nederland agendeerde actief relevante onderwerpen en
werkte nauw samen met de EU Hoge Vertegenwoordiger, de EU Speciaal Vertegenwoordiger voor de
Mensenrechten en de Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO) om mensenrechten als leidende
en zichtbare factor in het Europees extern beleid te borgen.
Door de ontwikkelingen in 2015, in het bijzonder de vluchtelingencrisis, wordt de relevantie van
coherentie tussen het interne en externe beleid nog meer gevoeld. Om een overtuigende speler te zijn
op het wereldtoneel moet de EU met één stem spreken en ook intern de universele waarden
beschermen. Nederland speelt een actieve en constructieve rol in het binnen de EU bespreekbaar
maken van mensenrechten, democratie en rechtsstatelijkheid en de weerslag die interne
ontwikkelingen hebben op onze externe geloofwaardigheid.
EU Hoge Vertegenwoordiger
De EU Hoge Vertegenwoordiger (HV) Federica Mogherini was ook in 2015 het boegbeeld van het EUmensenrechtenbeleid. Zij wordt daarbij ondersteund door EDEO. Hoewel de HV en EDEO zelfstandig
optreden, handelen zij binnen de kaders die daartoe worden gesteld door de lidstaten in de Raad,
waaronder Nederland.
EU Speciaal Vertegenwoordiger voor de Mensenrechten
De EU Speciaal Vertegenwoordiger voor de Mensenrechten, Stavros Lambrinidis, heeft tot 2017 het
mandaat om zich in te zetten voor het EU-mensenrechtenbeleid. Hij draagt de universaliteit van
mensenrechten uit over de hele wereld en maakt zich daarnaast hard voor coherentie tussen het
interne en externe mensenrechtenbeleid van de EU.
EU-mensenrechtenraamwerk en –actieplan
Het is voor Nederland van groot belang dat de EU de komende jaren nog sterker en eensgezinder
wordt in het uitdragen van het mensenrechtenbeleid. Een belangrijk onderdeel hiervan is het in juli
2015 aangenomen Actieplan mensenrechten en democratie met daarin de EU-inzet op deze
onderwerpen in de periode 2015-2019. Nederland heeft bij de totstandkoming daarvan intensief
samengewerkt met EDEO. Nederland zette zich sterk en succesvol in voor het opnemen van
actiepunten ten aanzien van vrijheid van religie en geloof, de bescherming van journalisten, aandacht
voor implementatie van VN-Veiligheidsraadresolutie 1325 (inzake vrouwen, vrede en veiligheid),
doodstraf, bedrijfsleven en mensenrechten, mensenrechten-impact assessments, bescherming van
mensenrechtenverdedigers, non-discriminatie van LHBTI’s en het voorkomen van de ernstigste
mensenrechtenschendingen in het Actieplan. Vanzelfsprekend zette Nederland zich na de aanname
van het Actieplan in voor de implementatie van deze actiepunten en zal dit ook blijven doen.
Tegemoetkomend aan een verzoek van het Europees Parlement en de Raad, waaronder Nederland,
om meer aandacht te hebben voor publieke diplomatie, zal EDEO in 2016 het jaarlijkse EU rapport
over mensenrechten en democratie in 2015 vroeger in het jaar publiceren.
EU-richtsnoeren
De EU-richtsnoeren geven aan EU-delegaties en ambassades van EU-lidstaten aan hoe zij bij kunnen
dragen aan het bevorderen en beschermen van de mensenrechten. Nederland zet zich in het bijzonder
in voor de implementatie van de richtsnoeren inzake online en offline vrijheid van meningsuiting,
LHBTI, vrijheid van godsdienst en levensovertuiging, mensenrechtenverdedigers en de doodstraf.
Nederland kaartte actief situaties aan om er zeker van te zijn dat voldoende opvolging werd gegeven
aan de richtsnoeren door EDEO en de lidstaten. Een belangrijke voorwaarde voor de implementatie
van de richtsnoer voor de bescherming van mensenrechtenverdedigers blijft volgens Nederland
voldoende en regelmatig contact met mensenrechtenverdedigers.
De EU-richtsnoeren inzake vrijheid van godsdienst en levensovertuiging zijn in 2015 versterkt door de
aanname van een Guidance Note. Deze nota geeft praktische informatie aan EU-missies over
manieren waarop zij kunnen bijdragen aan een betere bescherming van de vrijheid van godsdienst en
levensovertuiging.

9

Mensenrechtenrapportage 2015

EU-mensenrechtenstrategieën en –dialogen
De EU-mensenrechtenlandenstrategieën (Human Rights Country Strategies, HRCS) hebben tot doel
alle politieke, economische en andere instrumenten van de EU-delegaties en die van de diplomatieke
vertegenwoordigingen van de EU-lidstaten in het land op elkaar af te stemmen. In deze strategieën
worden per land prioriteiten en doelstellingen vastgesteld.
De strategieën bestaan nu vier jaar. In 2015 werd over de implementatie van alle 142 EU
mensenrechtenlandenstrategieën gerapporteerd. Hieruit werd duidelijk dat zij in de praktijk een grote
bijdrage leveren aan de effectiviteit van het EU-mensenrechtenbeleid door een meer gerichte
coördinatie binnen de EU mogelijk te maken. Ook is er sprake van een betere werkverdeling en
inhoudelijke afstemming tussen de EU en de lidstaten, dit blijkt o.a. uit toegenomen joint
programming. Het opstellen van de strategieën en de jaarlijkse rapportageverplichtingen heeft
bovendien een positief effect op de relaties met het lokale en internationale maatschappelijk
middenveld. EDEO concludeerde dit jaar dat de kwaliteit van de rapportages toeneemt.
In 2015 heeft de Raad, met overtuigende inzet van Nederland, een slag geslagen in het bij elkaar
brengen van verschillende rapportages. In het voorjaar van 2016 zullen de strategieën dientengevolge
vernoemd worden tot “landenstrategieën voor mensenrechten en democratie” (Human Rights en
Democracy Country Strategies, HRDCS) en eveneens een profiel van de stand van de democratie
omvatten.
De EU onderhoudt mensenrechtendialogen en consultaties met meer dan 35 niet-EU landen en ook in
2015 werden deze dialogen gevoerd, in zowel derde landen als in Brussel. Dialogen vonden onder
meer plaats met China, Turkmenistan, Vietnam, Oekraïne, Japan, kandidaat-lidstaten en de Afrikaanse
Unie. De EU spreekt daarnaast met bijna alle 79 ACS-landen (Afrika ten zuiden van de Sahara, de
Caraïben en de Stille Oceaan) over mensenrechten, democratie, rechtstaat en goed bestuur in het
kader van zogeheten art. 8-dialogen die voortvloeien uit de Overeenkomst van Cotonou.
Nederland maakt zich uitdrukkelijk sterk voor een duidelijkere stem van het maatschappelijk
middenveld bij deze dialogen. Mensenrechtenorganisaties worden lokaal en in Brussel in grote mate
betrokken bij het opstellen van de agenda en zij krijgen standaard een debriefing achteraf. Ook
spreken delegatieleiders meer en meer met het maatschappelijk middenveld tijdens de dialoog. In
2015 vonden er parallel aan 10 dialogen seminars plaatst met de EU en lokale
mensenrechtenorganisaties. Steeds vaker spreken de delegatieleiders ook met vertegenwoordigers
van de private sector, maar dit is nog onvoldoende echt verankerd.
Toetreding van de EU tot het EVRM
Op 18 december 2014 heeft het Hof van Justitie van de Europese Unie in advies 2/13 bepaald dat het
op expertniveau tussen de EU en de Raad van Europa overeengekomen concept-toetredingsakkoord
op meerdere punten niet verenigbaar is met de EU-Verdragen. Het toetredingsproces loopt hierdoor
aanzienlijke vertraging op. Voor de Commissie blijft de toetreding van de EU tot het Europees Verdrag
voor de Rechten van de Mens (EVRM), waarvoor vicevoorzitter Timmermans verantwoordelijk is, een
topprioriteit.
De besprekingen op raadswerkgroep niveau zijn hervat over oplossingsrichtingen voor de punten die
het Hof in zijn advies naar voren heeft gebracht.
Nederland heeft tijdens de JBZ-Raad aangegeven tijdens het Voorzitterschap een actieve bijdrage te
willen leveren aan het verder brengen van de besprekingen in EU-verband om oplossingen te vinden
voor de bezwaren die het Hof in zijn advies naar voren heeft gebracht. Zodra de Commissie haar
analyses over de nog openstaande punten verspreidt, zullen deze besproken worden in de relevante
raadswerkgroep.
Coherentie tussen intern en extern mensenrechtenbeleid
Het kabinet spant zich blijvend in voor coherentie tussen het interne en het externe
mensenrechtenbeleid van de EU. De Nederlandse inzet is gericht op een ‘practice what you preach’ én
een ‘preach what you practice’ benadering. De bevordering van fundamentele rechten binnen en
buiten de EU betreft een intrinsieke waarde en doelstelling van de Unie.

10

Mensenrechtenrapportage 2015

Betere coherentie draagt bij aan de geloofwaardigheid van het EU externe optreden. Op het terrein
van EU interne mensenrechten, heeft de Raad ook in 2015 conclusies aangenomen over de jaarlijkse
rapportage van de Commissie over de toepassing van het EU Handvest voor de grondrechten.10
Eveneens is daarin het jaarrapport van het Grondrechtenagentschap besproken. Nederland heeft
constructief bijgedragen aan de discussies en verwelkomt dat voor het eerst ook het jaarrapport van
het Grondrechtenagentschap is meegenomen in de Raadsconclusies.
Rechtsstatelijkheidsdialoog
In de Raad Algemene Zaken van november 2015 vond de eerste rechtsstatelijkheidsdialoog plaats
onder het Luxemburgs voorzitterschap. Dit dialoogmechanisme is in december 2014 tot stand
gekomen mede op initiatief van Nederland. Het doel is om rechtsstatelijke ontwikkelingen en
mogelijke risico’s voor de rechtsstaat in de EU en de lidstaten bespreekbaar te maken in
Raadsverband en gezamenlijk te werken aan oplossingen of preventief op te treden.
In deze eerste dialoog werd de lidstaten gevraagd in te gaan op het thema ‘fundamentele rechten in
een digitaal tijdperk’ en daarnaast een ‘best practice’ en een nationale uitdaging te benoemen.
Nederland, evenals een aantal andere lidstaten, is ingegaan op de uitdagingen rond de
vluchtelingencrisis en de lange termijn integratie van immigranten. Andere terugkerende inhoudelijke
thema’s waren het vinden van een goede balans tussen fundamentele rechten en
veiligheidsmaatregelen en de delicate balans tussen vrijheid van meningsuiting en de aanpak van
haatcriminaliteit.
Dit dialoogmechanisme staat los van het ‘kader voor de versterking van de rechtsstaat’ van de
Commissie, wat bedoeld is om direct een gestructureerde dialoog aan te gaan met een lidstaat indien
zich daar een risico voordoet voor een systemische inbreuk op de rechtsstaat.
Financiële steun
Met het Europees Instrument voor democratie en mensenrechten (EIDHR) bevordert de EU wereldwijd
de ontwikkeling en consolidering van democratie en rechtsstaat en de eerbiediging van
mensenrechten en fundamentele vrijheden. In 2015 werden meer dan 260 nieuwe initiatieven van het
EIDHR in 125 landen gefinancierd met een totaalbudget van €110 miljoen. Een speerpunt is de
wereldwijde steun voor mensenrechtenverdedigers waarvoor in 2014 €20,5 miljoen en in 2015 €10,5
miljoen werd geoormerkt.
Het nieuwe mensenrechtenverdedigersmechanisme, waarvoor maar liefst €15 miljoen is gereserveerd,
heeft tot doel de meest uitdagende mensenrechtensituaties in de wereld aan te pakken en steun te
verlenen aan lokale actoren die streven naar het bevorderen en verdedigen van mensenrechten. Dit
instrument is uniek en de eerste in zijn soort en vormt een aanvulling op al bestaande steun voor
mensenrechtenverdedigers vanuit het EIDHR.
Daarnaast ontvingen in 2015 87 individuele gevallen steun vanuit het EIDHR noodfonds voor
bedreigde mensenrechtenverdedigers, voor een totaalbedrag van meer dan €650.000.
Europees Fonds voor Democratie
Het Europees Fonds voor Democratie (EED) is in het leven geroepen om democratische ontwikkeling in
de zuidelijke en oostelijke buurlanden van de EU te ondersteunen. Het EED had een budget van € 28
miljoen voor de periode 2013-2015.
De organisatie is in 2015 goed omgegaan met het, naar de mening van Nederland, enigszins
overhaast genomen besluit om reeds een eerste mandaatuitbreiding toe te passen naar de ring van
landen net buiten de zuidelijke en oostelijke buurlanden van de EU, waar 15% van het budget mee
gemoeid was. Positief was dat deze uitbreiding leidde tot steun aan een aantal onafhankelijke
Russischtalige media-initiatieven. Deze steun vloeide voort uit een grotendeels door Nederland
gefinancierde haalbaarheidsstudie ter ondersteuning van onafhankelijke Russischtalige media
initiatieven, die resulteerde in een uitgebreid rapport met creatieve oplossingen.
10

doc. 9319/15

11

Mensenrechtenrapportage 2015

1.3 Raad van Europa en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens
De bewaking van de Europese normen op het gebied van mensenrechten, democratie en rechtsstaat
blijft voor Nederland de unieke toegevoegde waarde van de Raad van Europa (RvE). Dit komt in de
eerste plaats tot uiting in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) en de
handhaving daarvan door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) in Straatsburg. Ook
in 2015 zette Nederland zich actief in voor het doeltreffend functioneren van het
mensenrechtensysteem van de Raad van Europa in het algemeen en het EHRM in het bijzonder.
Het Koninkrijk heeft op 1 oktober 2015 protocol 15 bij het EVRM bekrachtigd. Dit protocol brengt een
aantal wijzigingen van procedurele aard aan in het EVRM, bedoeld om de autoriteit van het Europees
Hof voor de Rechten van de Mens te garanderen, de effectiviteit van zijn uitspraken te vergroten en
de klachtprocedure verder te stroomlijnen. Protocol 16 bij het EVRM ligt ter goedkeuring voor bij de
Tweede Kamer. Dit protocol maakt het mogelijk voor hoogste nationale gerechten advies te vragen
aan het EHRM over principiële rechtsvragen. Ook bij de overige actiepunten uit de hervormingsagenda
voor het EHRM zoals vastgelegd in de ‘Verklaring van Brighton’ blijft Nederland nauw betrokken.
Zo werd in maart 2015 tijdens de door het Belgisch voorzitterschap van het Comité van Ministers
gehouden conferentie ‘Implementation of the European Convention on Human Rights, our shared
responsibility’ een verklaring aangenomen waarin het belang van het beschermen van de EVRMrechten op nationaal niveau wordt onderstreept.
Eveneens in het kader van de hervorming van de werkzaamheden van het EHRM zat Nederland in
2015 een werkgroep voor die belast is met het doen van voorstellen voor de toekomst van het EVRMsysteem op de langere termijn. In het door de werkgroep in 2015 aangenomen rapport worden
uitdagingen voor het EVRM-systeem geïdentificeerd en oplossingen voor deze uitdagingen gezocht
binnen de bestaande EVRM-structuur, zoals met betrekking tot de nationale implementatie van het
EVRM, de werklast van het EHRM en de legitimiteit van de Hofuitspraken en de tenuitvoerlegging van
Hofuitspraken.
Zoals ieder jaar ontvangen de Eerste en Tweede Kamer apart een rapportage over de positie van
Nederland in internationale mensenrechtenprocedures, zowel bij het Hof als bij andere internationale
instanties die klachtprocedures kennen met daarin opgenomen cijfermateriaal en samenvattingen van
relevante uitspraken en beslissingen uit het jaar 2015. In 2015 heeft het Hof geen enkele keer een
schending van het EVRM door Nederland geconstateerd.
Nederland zat een werkgroep voor die een ontwerpaanbeveling opstelde over mensenrechten en
bedrijfsleven die op 7 maart 2016 werd aangenomen door het Comité van Ministers. Daarnaast was
Nederland actief betrokken bij de opstelling van een rapport van het Stuurcomité over mensenrechten
in pluriforme samenlevingen.
De Raad van Europa is lidstaten behulpzaam bij het aanpassen van nationale wetgeving om die meer
in lijn te brengen met de aanbevelingen van de Raad. Voor bijvoorbeeld minderheden en LGBTI kan
dat leiden tot een versterking van hun (rechts)positie. Nederland heeft zich ook in 2015 binnen de
Raad van Europa zeer actief ingezet voor deze ontwikkeling.
Nederland heeft in 2015 de Istanbulconventie, die beoogt het geweld tegen vrouwen en huiselijk
geweld terug te dringen, geratificeerd en stimuleert andere lidstaten zich hierbij aan te sluiten.

12

Mensenrechtenrapportage 2015

1.4 Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE)
In 2015 is de mensenrechtensituatie in een groot deel van de OVSE-regio achteruit gegaan.
Voorbeelden hiervan zijn de nieuwe restrictieve wetgeving voor ngo’s in Rusland, Centraal-Azië en
Azerbeidzjan, de opkomst van neonazisme en extreem rechts in onder andere Hongarije, Griekenland
en Rusland, en het inperken van vrijheid van meningsuiting in onder andere Turkije. Bovendien is er
sprake van een toename van hate speech richting vluchtelingen, misbruik van antiterrorismeregelgeving om mensenrechtenverdedigers te intimideren en op te pakken, en inperking
van rechten van LHBTI’s en vrouwen onder het mom van de bevordering van traditionele waarden.
Een rapport van de Hoge Commissaris voor Nationale Minderheden (HCNM) en het Bureau voor
Democratische Instellingen en Mensenrechten (ODHIR) concludeerde dat het zeer slecht gesteld is
met de mensenrechtensituatie op de door Rusland illegaal geannexeerde Krim en dat er dringend
internationale presentie op het schiereiland nodig is om te weten wat hier gaande is.
Binnen de organisatie lijkt de ruimte voor dialoog over mensenrechten steeds beperkter en staan de
drie onafhankelijke instellingen (HCNM, ODHIR en RfoM11) onder toenemende druk in verband met
hun autonome optreden dat door een aantal deelnemende landen niet wordt gewaardeerd. In deze
context heeft Nederland actief gezocht naar mogelijkheden om de discussie over en de monitoring van
mensenrechten in de regio te bevorderen. Zo heeft Nederland nauw samengewerkt met de
Vertegenwoordiger voor Mediavrijheid (RfoM) om bijvoorbeeld de positie van journalisten te
verbeteren door onder andere het organiseren van een dialoog tussen Russische en Oekraïense
journalisten en het bevorderen van online vrijheid van meningsuiting in de Balkan.
Tijdens de jaarlijkse Human Dimension Implementation Meeting (HDIM) in Warschau heeft de
mensenrechtenambassadeur sterke nationale verklaringen afgelegd over vrijheid van meningsuiting
en over vrijheid van vereniging en vergadering. In de laatste verklaring is specifiek op gelijke rechten
voor LHBTI’s en mensenrechtenverdedigers ingegaan. Ook was Nederland medeorganisator van drie
side events: met het Nederlands Helsinki Comité (NHC) over mediavrijheid in het digitale tijdperk, met
Noorwegen, Frankrijk en Zwitserland over gedwongen verdwijningen, en met het COC over de situatie
van LHBTI’s in Kirgizië, Tadzjikistan en Oekraïne.
Nederland heeft tijdens de jaarlijkse OVSE Ministeriële Conferentie in Belgrado zijn zorg uitgesproken
over de steeds kleiner wordende ruimte die mensenrechtenverdedigers en maatschappelijk
middenveld hebben in de OVSE-regio en het belang van de onafhankelijke OVSE-instellingen
onderstreept. Helaas zijn er dit jaar tijdens de Ministeriële Raad geen mensenrechtenbesluiten
aangenomen, wat de gepolariseerde verhoudingen binnen de OVSE weerspiegelt.
Financiële steun
Ook dit jaar heeft Nederland een project van het NHC ondersteund om ngo’s en
mensenrechtenactivisten deel te laten nemen aan OVSE-bijeenkomsten. Als onderdeel van dit project
hebben ngo’s gezamenlijke aanbevelingen opgesteld over onder andere de krimpende ruimte waarin
ngo’s moeten opereren en het beschermen van mensenrechtenverdedigers. Deze zijn aangeboden aan
het Servische OVSE-voorzitterschap (in 2015) en het daaropvolgende Duitse voorzitterschap (in
2016).
Verder heeft Nederland in 2015 met middelen uit het mensenrechtenfonds en Stabiliteitsfonds een
aantal andere projecten ter verbetering van de mensenrechtensituatie in de OVSE-regio gefinancierd.
Zo werden mensenrechtenverdedigers ondersteund door middel van bijvoorbeeld advocacy-trainingen
en capaciteitsversterking op het gebied van monitoring van mensenrechtensituaties; werd er in de
Balkan voorlichting gegeven aan regeringsvertegenwoordigers, journalisten, academici en anderen
over internationale standaarden op het gebied van online vrijheid van meningsuiting; en werd – in het
kader van de aanpak van straffeloosheid – de toegang tot het rechtssysteem bevorderd van de
Servische minderheid in Kosovo.

11

http://www.osce.org/fom

13

Mensenrechtenrapportage 2015

1.5 Internationale Hoven en Tribunalen
Aanpak straffeloosheid
Het tegengaan van straffeloosheid en de bevordering van de internationale rechtsorde, die ook in
de Nederlandse Grondwet is vastgelegd, blijven belangrijke onderdelen van het Nederlands
buitenlands beleid. Genocide, oorlogsmisdrijven en misdrijven tegen de menselijkheid mogen niet
ongestraft blijven. De opsporing en vervolging van verdachten van internationale misdrijven is in de
eerste plaats een verantwoordelijkheid van staten op nationaal niveau. Wanneer landen zelf echter
niet in staat of bereid zijn om tot nationale vervolging over te gaan, is er een effectief internationaal
systeem nodig voor de vervolging en berechting van verdachten. De internationale hoven en

tribunalen, waaronder het permanente Internationaal Strafhof, spelen hierbij een belangrijke
rol.”12

Internationaal Strafhof
In 2015 zette het in Den Haag gevestigde Strafhof de onderzoeken naar negen situaties op het
Afrikaanse continent voort. Het betreft 18 zaken die zich in verschillende procesfases bevinden. In
aanvulling hierop heeft de Aanklager in oktober 2015 autorisatie gevraagd aan de Pre-Trial Chamber
om een strafrechtelijk onderzoek te starten in Georgië naar vermeende misdrijven onder de
rechtsmacht van het Internationaal Strafhof die zijn gepleegd gedurende het gewapende conflict in en
om Zuid-Ossetië, Georgië, tussen 1 juli en 10 oktober 2008.13 Deze autorisatie is l toegekend op 27
januari 2016.
Daarnaast analyseert de Aanklager van het Strafhof sinds januari 2015 de situatie in de Palestijnse
Gebieden vanaf 13 juni 2014 in een voorbereidend onderzoek. De Palestijnse Autoriteit trad in januari
2015 toe tot het Statuut van Rome en werd daarmee de 123e verdragspartij. In september 2015 heeft
Oekraïne met een tweede verklaring voor een aanvullende periode de rechtsmacht van het Strafhof
geaccepteerd. Waar dit eerder werd gedaan voor de periode rond de Maidandemonstraties (21
november 2013 tot 22 februari 2014), wordt in de tweede verklaring de rechtsmacht van het Strafhof
aanvaard ten aanzien van vermeende misdrijven vanaf 20 februari 2014. Nederland heeft diverse
briefings en seminars gesponsord om toetreding van Oekraïne als verdragspartij aan te moedigen.
Ook gedurende 2015 hield de kritiek vanuit verschillende Afrikaanse landen op het Strafhof aan en
bleef draagvlak voor het Strafhof in Afrika een aandachtspunt.
In oktober 2015 heeft Nederland daarom samen met Noorwegen en het Strafhof een seminar
ondersteund, gericht op de bevordering van samenwerking van verdragspartijen met het Strafhof. Het
seminar met deelnemers op ministerieel en hoog ambtelijk niveau vond plaats in Botswana voor
landen uit zuidelijk Afrika.
VN Rechtsmechanisme voor Internationale Tribunalen
Sinds 2012 neemt het VN Rechtsmechanisme voor Internationale Tribunalen (MICT) geleidelijk steeds
meer taken over van het in 2015 gesloten Rwanda-tribunaal (ICTR), en sinds 2013 ook van het nog
actieve Joegoslavië-tribunaal (ICTY). Het MICT zal na sluiting van beide tribunalen de
verantwoordelijkheid overnemen voor hoger beroepszaken en belangrijke restfuncties, zoals
getuigenbescherming, eventuele herzieningsprocedures en het beheer van de archieven. De VN
Veiligheidsraad heeft op 22 december 2015 besloten de aanstelling van 17 rechters en de aanklager
van het Joegoslavië-tribunaal te verlengen met meer dan een jaar, tot uiterlijk 31 december 2016.
In maart 2016 zijn voorts twee belangrijke uitspraken gedaan. Op 24 maart werd Karadzic
veroordeeld vooronder meer genocide in en rondom Srebrenica Een week later sprak het tribunaal
Seselj vrij van de beschuldiging van oorlogsmisdrijven en misdrijven tegen de menselijkheid.

12

De kabinetsreactie op de IOB-beleidsdoorlichting inzake de bevordering van de ontwikkeling van de internationale rechtsorde is op 18
maart 2016 aan de tweede Kamer gezonden. Zie: Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 271, nr. 22 (link Kabinetsreactie)
(link naar IOB Beleidsdoorlichting)
13
Zie de Kamerbrief Internationaal Strafhof met daarin de laatste stand van zaken met betrekking tot het Strafhof:
https://www.rijksoverheid.nl/regering/inhoud/bewindspersonen/ard-van-der-steur/documenten/kamerstukken/2015/11/04/kamerbrief
over-het-internationaal-strafhof

14

Mensenrechtenrapportage 2015

Restmechanisme voor het Siërra Leone-tribunaal
Ook de parlementaire goedkeuringsprocedure voor het interim zetelverdrag van het Restmechanisme
van het Siërra Leone-tribunaal (R-SCSL) werd in 2015 afgerond en ratificatie wordt voorzien in de
eerste helft van 2016. Financieel gezien is het R-SCSL afhankelijk van vrijwillige bijdragen van staten.
In de praktijk blijkt het moeilijk voor het R-SCSL om voldoende fondsen te werven, waardoor het
mechanisme in 2015 in financiële nood verkeerde. Nederland heeft daarom een éénmalige bijdrage
van €500.000 gedaan, onder de voorwaarde dat het mechanisme actief op zoek gaat naar een
structurele oplossing voor het financieringsprobleem. Momenteel onderzoekt het R-SCSL onder andere
de mogelijkheid van een (gedeeltelijke) integratie met het MICT.
Special Tribunal for Lebanon
Onder publieke belangstelling is in 2014 het Hariri-proces van start gegaan. De verdachten worden in
absentia berecht. Het mandaat voor het Special Tribunal for Lebanon (STL) werd in 2015 met drie jaar
verlengd. Op 14 mei 2016 kwam één van de vijf hoofdverdachten om bij een artillerie-aanval op de
militaire basis van Hezbollah bij het vliegveld van de Syrische hoofdstad Damascus. Nederland draagt
als gastland bij aan het functioneren van het STL, onder meer door de huurkosten van de huisvesting
voor zijn rekening te nemen.
Chambres Africaines Extraordinaires
Het proces tegen de oud-dictator van Tsjaad Hissène Habré door de Chambres Africaines
Extraordinaires in Dakar heeft in 2015 vertraging opgelopen door onder meer het weigeren van Habré
om te verschijnen in de rechtszaal en een aanvraag voor extra tijd door de advocaten van de
verdediging. De uitspraak door de rechter in wordt nu eind mei 2016 verwacht.
De Nederlandse ambassade te Dakar volgt het proces op de voet en ondersteunt onder meer de
sensibiliseringscampagne van het tribunaal, die zich inzet voor balanceerde verslaggeving van de zaak
in Tsjaad en Senegal.
Overige initiatieven
Ook heeft Nederland in 2015 in EU- en VN-verband en in bilaterale contacten aandacht gevraagd voor
bestrijding van straffeloosheid. Zo werd bijvoorbeeld de Universal Periodic Review van de
Mensenrechtenraad door Nederland ook in 2015 weer gebruikt om landen te vragen naar hun intenties
ten aanzien van de ratificatie van het Statuut van Rome. In februari 2015 werd een expertbijeenkomst
georganiseerd over vergaring en documentatie van bewijs van oorlogsmisdrijven met organisaties die
actief zijn in Syrië.
In juni 2015 nam Nederland samen met België en Luxemburg het initiatief om een brief aan de VNVeiligheidsraad te sturen waarin een oproep werd gedaan om actie te ondernemen op het gebruik van
vatenbommen door het Syrische regime. De brief werd door 71 landen ondertekend, inclusief de
permanente leden VS, VK en Frankrijk

15

Mensenrechtenrapportage 2015

2.

Nederlandse Mensenrechtenprioriteiten

2.1 Mensenrechtenverdedigers
Mensenrechtenverdedigers zijn onmisbaar voor duurzame verandering naar meer open en vrije
samenlevingen. In 2015 bleef de ondersteuning en bescherming van mensenrechtenverdedigers een
kernprioriteit, waarbij Nederland, veelal in EU-verband en met gelijkgezinde partners, zich er voor
inzette dat mensenrechtenverdedigers, individuen en organisaties, veilig hun belangrijke werk konden
doen. Mensenrechtenverdedigers staan in veel landen zwaar onder druk en de ruimte voor
maatschappelijk middenveld blijft in veel landen krimpen. Een aantal regeringen neemt wetgeving aan
die de vrijheden en rechten van mensenrechtenverdedigers drastisch beperkt.
Mensenrechtenverdedigers zijn vaak het doelwit van intimidatie, arrestatie en soms zelfs moord.
“ Human rights defenders worldwide prove daily that human rights are more than words on paper,
more than treaties and conventions… The lack of observance of human rights is a daily reality a lot of
people face, which human rights defenders address. That is why it is one of the main priorities of the
Dutch human rights policy to make sure human rights defenders can do their work safely and
unhindered.”
Minister Koenders bij de filmvertoning ‘A Burden of Peace' over de Guatemalteekse Claudia Paz Y
Paz., ‘Movies that Matter’ filmfestival, 21 maart 2015.
Multilaterale inzet
In de Derde Commissie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (VN) stond de
resolutie over mensenrechtenverdedigers op de agenda, waarbij Noorwegen het
onderhandelingsproces leidde.
Helaas is de tekst uit eerdere resoluties over het positief reageren op verzoeken van bezoeken van de
VN Speciaal Rapporteur afgezwakt. De tekst omvat wel belangrijke paragrafen over het aanpakken
van straffeloosheid voor bedreigingen van mensenrechtenverdedigers en hun familie en roept staten
op mensenrechtenverdedigers die zijn opgepakt voor het uitoefenen van hun rechten vrij te laten.
Daarnaast wordt gewezen op de verantwoordelijkheid van bedrijven om betekenisvolle consultatie te
organiseren met mensenrechtenverdedigers en de mogelijke negatieve implicaties ten aanzien van
mensenrechten te identificeren en adresseren.
Bilaterale inzet
Uitbreiding Shelter City
De uitbreiding van Shelter City14 ging in 2015 door. In zes steden zijn mensenrechtenverdedigers
tijdelijk opgevangen (Den Haag, Middelburg, Maastricht, Utrecht, Nijmegen en Amsterdam). In 2015
besloot ook Tilburg een Shelter City te worden.
De Nederlandse Shelter City-ervaring wordt actief in EU en VN-verband gedeeld om andere landen aan
te moedigen ook dergelijke programma’s op te zetten.
Inzet door ambassades
De meeste bilaterale inzet gebeurt door onze ambassades, voor en achter de schermen. Nederlandse
diplomaten onderhielden contact met mensenrechtenverdedigers en boden ondersteuning en
bescherming waar dat nodig was, vaak in EU-verband en met gelijkgezinde landen. Hierbij zijn de EURichtsnoeren voor mensenrechtenverdedigers leidend.

14

In september 2012 is in Den Haag het Shelter City programma van start gegaan. Het tijdelijk opvangen van mensenrechtenverdedigers in
Nederland om hen weer even op adem te laten komen, is een manier om hen concreet bij te staan.

16

Mensenrechtenrapportage 2015

Zorgen voor bescherming: EU-richtsnoeren over mensenrechtenverdedigers15
Het steunen van mensenrechtenverdedigers is al lang een vast onderdeel van het externe
mensenrechtenbeleid van de Unie. Doel van deze richtsnoeren is praktische suggesties te doen ter
verbetering van het EU-optreden op dit terrein. De richtsnoeren kunnen bij contacten met derde
landen op alle niveaus en in multilaterale mensenrechtenfora worden gebruikt ter ondersteuning en
versterking van de inspanningen van de Unie om te bevorderen en aan te moedigen dat het recht om
op te komen voor de mensenrechten wordt geëerbiedigd. De richtsnoeren voorzien ook in stappen van
de Unie ten bate van mensenrechtenverdedigers die gevaar lopen en stellen praktische middelen voor
om mensenrechtenactivisten te steunen en bij te staan.
Een belangrijk element van de richtsnoeren is steun voor de speciale procedures van de
Mensenrechtenraad van de VN, vooral voor de Speciale Rapporteur voor de situatie van mensenrechtenverdedigers, en voor passende regionale mechanismen ter bescherming van mensenrechtenverdedigers. De richtsnoeren helpen de EU-missies (ambassades en consulaten van EUlidstaten en delegaties van de EU) hun gedragslijn ten aanzien van mensenrechtenverdedigers te
bepalen. Hoewel het aanpakken van specifieke problemen betreffende mensenrechtenverdedigers het
hoofddoel is, dragen de richtsnoeren ook bij aan versterking van het mensenrechtenbeleid van de EU
in het algemeen.
Stille en publieke diplomatie werden hierbij ingezet, waarbij effectiviteit van de inzet het leidende
criterium is. Zo waren Nederlandse vertegenwoordigers aanwezig bij rechtszaken tegen
mensenrechtenverdedigers in onder meer de Democratische Republiek Congo, Rusland, SaoediArabië, Marokko, Egypte, Azerbeidzjan en Sudan.
Hoewel het bijwonen van rechtszaken in China tegen mensenrechtenverdedigers door buitenlandse
waarnemers praktisch nooit wordt toegestaan, onderneemt de Nederlandse ambassade daar in EUverband regelmatig pogingen toe. Zo ook in de zaak tegen Gao Yu (gepensioneerde journaliste die in
eerste aanleg tot 7 jaar werd veroordeeld voor het delen van een Partijdocument met de buitenlandse
pers) in april en de zaak tegen Pu Zhiqiang (een mensenrechtenadvocaat) in december, waarbij het
wederom niet lukte toegang tot de rechtszaal te krijgen. De pogingen worden door
mensenrechtenverdedigers erg gewaardeerd.
Vanuit het gedelegeerde mensenrechtenfonds financieren ambassades ook projecten om
mensenrechtenverdedigers te ondersteunen. Zo heeft de Nederlandse ambassade in de DRC een
project gesteund van Justice and Peace waarbij Nederlandse advocaten hun Congolese collega’s
helpen. De Congolese advocaten, die vanwege hun functie regelmatig worden bedreigd, weten
daardoor beter wat hun rechten zijn en doen nieuwe kennis op die gebruikt kan worden in zaken
tegen mensenrechtenverdedigers.
De ministers, de mensenrechtenambassadeur en andere hoge ambtenaren spraken tijdens hun reizen
ook met mensenrechtenverdedigers en deelden zorgen met de autoriteiten.
Minister Koenders sprak in augustus 2015 publiekelijk zijn scherpe veroordeling uit over de jarenlange
gevangenisstraf die was opgelegd aan Leyla en Arif Yunus in Azerbeidzjan. In december 2015 zijn zij
voorwaardelijk vrijgelaten.
Rondom Mensenrechtendag (10 december) zijn door ruim 40 ambassades films vertoond over
mensenrechten, vaak gecombineerd met een discussie waarvoor ook mensenrechtenverdedigers
werden uitgenodigd. De films werden beschikbaar gesteld via Movies that Matter.
De Nederlandse Ambassade in Peking organiseerde op 9 december 2015 de speelfilm ‘Timbuktu’ ter
gelegenheid van Mensenrechtendag. Deze speelfilm gaat over Timboektoe, een stad in Mali die in
handen is van IS-strijders. Nieuwe regelgeving leidt ertoe dat absurde vonnissen worden gewezen
door een geïmproviseerd tribunaal.

15

http://bit.ly/1Q2Hk94

17

Mensenrechtenrapportage 2015

Mensenrechtentulp
In 2015 werd de Mensenrechtentulp uitgereikt aan IRA-Mauritania, een organisatie die strijdt tegen
slavernij. Deze prijs geeft hen erkenning en met het prijzengeld kunnen zij hun werkzaamheden
verder uitbreiden.
Minister Koenders sprak bij de uitreiking zijn bewondering uit voor de organisatie. Hij benadrukte de
belangrijke rol voor mensenrechtenverdedigers en het maatschappelijk middenveld in de strijd tegen
terreur: “In the fight against terrorism, human rights defenders are our allies”.
Financiële steun
Vanuit het centrale deel van het mensenrechtenfonds werden in 2015 onder meer de volgende
projecten gesteund:
Het programmer van East and Horn of Africa Human Rights Defenders. Dit project richt zich op
bescherming en capaciteitsversterking van mensenrechtenverdedigers in de betreffende regio.
Een project van het Nederlands Helsinki Comité richt zich op het steunen van
mensenrechtenverdedigers in een aantal post-sovjetlanden, onder meer door te werken aan
communicatiestrategieën.
Het internationale programma van Movies that Matter ondersteunt mensenrechtenfilmfestivals over de
hele wereld met inhoudelijk advies, workshops voor startende festivalorganisatoren en financiële
bijdragen.
Bij de The Hague Training Course on Human Rights Dienders and Security, georganiseerd door Justice
and Peace met partners, leren mensenrechtenverdedigers zichzelf beschermen en effectief aan
beïnvloeding te doen.

18

Mensenrechtenrapportage 2015

2.2 Gelijke rechten voor LHBTI’s
Een wereld waarin iedereen zichzelf kan en mag zijn, ongeacht wie je bent of van wie je houdt: dat
was ook in 2015 de inzet van het Nederlandse LHBTI-beleid wereldwijd. In vele delen van de wereld
ondervinden lesbiennes, homoseksuelen, biseksuelen, transgenders en mensen met een
intersekseconditie (LHBTI’s) nog altijd dagelijks de gevolgen van discriminatie en uitsluiting.
Vooral lesbische en transvrouwen zijn onevenredig vaak het slachtoffer van geweld. Adequate
registratie en vervolging van deze incidenten ontbreekt vaak. In 2015 stond in meer dan 75 landen
homoseksualiteit in het Wetboek van Strafrecht, terwijl nieuwe anti-homopropaganda wetgeving in
onder meer Kirgizië werd voorgesteld. Intersekse is omgeven door stigma, taboe en onwetendheid,
waardoor mensenrechtenschendingen op basis van geslachtskenmerken nog nauwelijks de aandacht
krijgen die ze verdienen.16
Er waren ook positieve ontwikkelingen. In Botswana en Kenia waren er bemoedigende gerechtelijke
uitspraken waardoor LHBTI-organisaties het recht kregen zich te registeren. In december 2015
kondigde de Minister van Justitie van Malawi aan de strafbaarstelling van homoseksualiteit niet langer
te zullen handhaven omdat deze strijdig is met de internationale verdragen waarbij Malawi partij is.
Na een referendum werd in Ierland het huwelijk opengesteld voor paren van gelijk geslacht, en na
uitspraak van het Hooggerechtshof gebeurde hetzelfde in de gehele Verenigde Staten.
In veel landen worden LHBTI-organisaties sterker, en zijn steeds beter in staat om voor hun rechten
op te komen. Bijkomend gevolg is wel dat deze grotere zichtbaarheid in sommige gevallen juist leidt
tot toenemende maatschappelijke weerstand, polarisatie en anti-LHBTI-retoriek.
Multilaterale inzet
Verenigde Naties
Nederland blijft internationaal een leidende rol spelen als het gaat om de rechten van LHBTI’s.
De LHBT-kerngroep bij de VN in New York, waar Nederland samen met de EU-Delegatie voorzitter van
is, agendeerde dit onderwerp in 2015 verschillende malen.
Op 24 augustus 2015 werden de rechten van LHBT’s voor het eerst in het kader van de VNVeiligheidsraad besproken in een Arria formule bijeenkomst17 over “Vulnerable Groups in Conflict:
ISIL’s Targeting of LGBT Individuals”.
En marge van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (AVVN) werd in september een
ministeriële bijeenkomst georganiseerd over gelijkheid en insluiting van LHBTI’s in de post-2015agenda. Op 10 december, Internationale Mensenrechtendag, organiseerde de kerngroep een
bijeenkomst over de economische kosten van uitsluiting van LHBT’s.
Via het periodiek mensenrechtenexamen (UPR) van de Mensenrechtenraad dat iedere VN-lidstaat
ondergaat, spreekt Nederland landen regelmatig aan op de bescherming van de rechten van LHBTI’s.
In 2015 deed Nederland dat in het geval onder andere Jamaica, Mongolië en Malawi.
Een belangrijke ontwikkeling in 2015 was dat 12 VN-organisaties18 zich in een unieke, gezamenlijke
verklaring uitspraken tegen mensenrechtenschendingen tegen LHBTI’s.19
De verklaring benadrukt dat het ontzeggen van gelijke rechten aan lesbiennes, homoseksuelen,
biseksuelen, transgenders en mensen met een intersekse conditie grote negatieve impact heeft op de
maatschappij en kan leiden tot gezondheidsproblemen, sociale en economische uitsluiting en
spanningen binnen familie en gemeenschap.

16

De rechten van mensen met een interseks conditie vormen inmiddels integraal onderdeel van het Nederlands mensenrechtenbeleid.
Waar het de algemene Nederlandse inzet betreft, wordt daarom de term ‘LHBTI’ gebruikt. In veel landen is hier echter nog weinig of geen
aandacht voor, en zetten organisaties zich vaak (vooralsnog) alleen in voor LHBT’s. Daarom zal in voorkomende gevallen de term ‘LHBT’
gebruikt worden.
17
http://www.un.org/en/sc/about/methods/bgarriaformula.shtml
18
UNAIDS, Unicef, WHO, Unesco, UN Women, OHCHR, UNDP, UNHCR, UNFPA, WFP, UNODC en ILO
19
Te vinden op de website van OHCHR: http://www.ohchr.org/Documents/Issues/Discrimination/Joint_LGBTI_Statement_ENG.PDF.

19

Mensenrechtenrapportage 2015

Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE)
Hoewel gelijke rechten voor LHBTI’s binnen de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa
(OVSE) gevoelig liggen, blijft Nederland dit ook binnen deze organisatie op de agenda zetten, als
onderdeel van de bestaande commitments op het gebied van tolerantie en non-discriminatie. Tijdens
de HDIM van september 2015 sprak Nederland zich uit over de zorgwekkende trend in sommige
landen binnen de OVSE-regio waarbij de vrijheid van meningsuiting en vereniging van LHBTI’s wordt
ingeperkt.
Raad van Europa
Binnen de Raad van Europa blijft Nederland zich met andere lidstaten sterk maken voor een
verankering van de gelijke rechten voor LHBTI’s binnen het werk van de Raad. Vanuit het ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap werd ook in 2015 een LHBT-expert gedetacheerd, en het
ministerie van Buitenlandse Zaken steunde de Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie
(ECRI) om de situatie van LHBT’s in de lidstaten te monitoren.
Europese Unie
De in 2013 door de Raad van Ministers van de Europese Unie aangenomen richtsnoeren inzake gelijke
rechten van LHBTI’s vormden ook in 2015 de basis van het externe LHBTI-beleid van de Unie. Zo
werd het onderwerp aangekaart tijdens de EU-mensenrechtendialogen met onder meer Turkmenistan
en Mexico. Tijdens de 28e sessie van de VN-Mensenrechtenraad schaarden alle 28 EU-lidstaten zich
achter een Gezamenlijke Verklaring inzake de bestrijding van geweld en discriminatie op basis van
seksuele oriëntatie en genderidentiteit. Binnen het Europees Instrument voor Democratie en
Mensenrechten (EIDHR) worden LHBTI-organisaties gesteund in hun strijd tegen discriminatie
wereldwijd. Nederland vindt echter dat op Europees niveau meer gedaan zou kunnen en moeten
worden, en heeft hier in 2015 verschillende malen aandacht voor gevraagd, onder meer in de
Raadswerkgroep Mensenrechten.
Een ander zorgpunt is het ontbreken van een coherent beleid binnen de Unie zelf. Het LHBTI-Actieplan
dat op 7 december 2015 door de Europese Commissie werd gepresenteerd is een stap in de juiste
richting. De Raad van Ministers van de Europese Unie slaagde er op 7 maart 2016 echter niet in om
hierover raadsconclusies aan te nemen vanwege het verzet van één enkele lidstaat.
Verder is en blijft Nederland een warm pleitbezorger van wederzijdse erkenning van het voor paren
van gelijk geslacht opengestelde huwelijk binnen de Europese Unie.
Het ministerie van OCW detacheerde ook in 2015 een expert op het gebied van LHBT-emancipatie bij
de Europese Commissie.
Bilaterale inzet
De mensenrechtenambassadeur kaart gelijke rechten voor LHBTI’s ook regelmatig aan tijdens zijn
bilaterale bezoeken. In 2015 gebeurde dat bijvoorbeeld in Kazachstan, Senegal en de Filipijnen. Ter
gelegenheid van de International Day Against Homophobia, Transphobia and Biphobia (IDAHOT) op 17
mei waren veel ambassades actief om de rechten van LHBTI’s onder de aandacht te brengen.
Ter gelegenheid van de Amsterdam Gay Pride 2015 was traditiegetrouw een groep LHBTI-activisten in
ons land in het kader van het Influentials Programme van het ministerie van Buitenlandse Zaken,
uitgevoerd door RVO.nl in samenwerking met het ministerie van OCW. Dit jaar volgden activisten
afkomstig uit onder meer Indonesië, Jordanië, Zimbabwe en Oekraïne het studieprogramma. Ook in
het kader van Shelter City waren enkele LHBTI-mensenrechtenverdedigers tijdelijk in Nederland.
Financiële steun
Vanuit het mensenrechtenfonds steunde Nederland concrete projecten om de positie van LHBTI’s
wereldwijd te verbeteren. Via COC Nederland werden projecten gesteund die zich richten op de
dialoog ten aanzien van homoseksualiteit en islam, de training van activisten in internationale
belangenbehartiging, en het versterken van de LHBTI-beweging in Armenië, Azerbeidzjan, WitRusland, Georgië, Rusland en Oekraïne. Oxfam Novib implementeert een project dat zich richt op de
situatie van LHBTI’s in Pakistan, Zimbabwe en Zuid-Afrika. Met ICCO wordt een project gesteund dat
zich ten doel stelt te werken aan dialoog over seksuele oriëntatie en genderidentiteit binnen
christelijke geloofsgemeenschappen in zuidelijk Afrika.

20

Mensenrechtenrapportage 2015

In Armenië, Azerbeidzjan, Wit-Rusland, Georgië, Rusland en Oekraïne is de situatie voor LHBTI’s verre
van rooskleurig. Nederland steunt daarom sinds 2014 een project van de International Lesbian, Gay,
Bisexual, Trans and Intersex Association (ILGA)-Europe en COC Nederland om de LHBT-beweging in
die landen aan de basis te versterken. Daarbij is de inzet om juist organisaties die zich niet specifiek
op LHBT’s richten bij de strijd voor gelijke rechten te betrekken, als partners en als bondgenoten. Zo
werd de Wit-Russische organisatie DOTYK door dit project in staat gesteld om in het Center of Modern
Art in Minsk een tentoonstelling te organiseren over de positie van LHBT’s.
Ana Lok (Co-chair of DOTYK): “Allies in Action is an innovative program for developing cooperation
and partnership with potential allies. Thanks to support of this project, organization DOTYK was able
to improve cooperation with the Center of Modern Art in Minsk in promotion and advocating for LGBTQ
rights and queer topics in public spaces. It will be the first project/ exhibition on this topic on a
governmental space in Belarus. We believe that the language of art/ art-activism is a good tool
for promotion and advocacy of LGBTQ rights in our context. We are so happy that we are one of the
first participants of this program.”
Ana Lok is directeur van het DOTYK queer filmfestival in Minsk, curator en artactivist.
Als onderdeel van het Strategisch Partnerschap binnen het nieuwe beleidskader ‘Samenspraak en
Tegenspraak’ zal COC Nederland de komende vijf jaar EUR 3,6 miljoen per jaar ontvangen voor
capaciteitsopbouw van LHBTI-organisaties in lage- en middeninkomenslanden in Azië, Afrika, het
Midden-Oosten en het Caribisch gebied.
In het kader van de strijd tegen hiv/aids is binnen het Bridging the Gaps-project onder meer aandacht
voor Mannen die Seks hebben met Mannen (MSM). Binnen het Funding Leadership and Opportunities
for Women-fonds (FLOW), dat zich richt op de positie van vrouwen en meisjes in lage- en lagemiddeninkomenslanden, worden activiteiten ondersteund die de zichtbaarheid en/of de veiligheid van
lesbische, biseksuele en transgendervrouwen vergroten.
Ook een aantal kleinere Matra-projecten20 richt zich op de bevordering van gelijke rechten voor
LHBTI’s. Deze kleine bijdragen kunnen een relatief grote impact hebben, vooral in landen waar de
LHBTI-beweging nog in de kinderschoenen staat.

20

Programma Maatschappelijke Transformatie (MATRA).
Zie: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/europese-subsidies/inhoud/nederlands-fonds-voor-regionale-partnerschappen-nfrp/nfrpmatra-subsidie

21

Mensenrechtenrapportage 2015

2.3 Gelijke rechten voor vrouwen
Zowel de minister van Buitenlandse Zaken als de minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking hebben vrouwenrechten en gendergelijkheid bestempeld als één van de
prioritaire thema’s binnen hun beleid. Focus van de Nederlandse inzet is het bestrijden van geweld
tegen vrouwen, het versterken van leiderschap en politieke participatie van vrouwen, follow-up van
VN-Veiligheidsraadresolutie 1325 en economische zelfredzaamheid van vrouwen.
Bestrijding van geweld tegen vrouwen
Geweld tegen vrouwen en meisjes is een mensenrechtenschending, die naast fysiek letsel en mentale
schade, ook economische en maatschappelijke kosten tot gevolg heeft. Geweld vormt één van de
belangrijkste obstakels voor de politieke en economische zelfontplooiing van vrouwen en meisjes. Het
is zaak de belofte van ‘zero tolerance’ om te zetten in daadkrachtige actie en Nederland heeft aan die
vertaalslag zijn aandeel geleverd, deels door consistente genderdiplomatie en gerichte inzet in
internationale onderhandelingen en fora, en deels door programmatische inzet.
Op 15 november 2015 heeft Nederland het Verdrag van de Raad van Europa gericht op het
voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld geratificeerd. Dit verdrag
behelst onder meer de verplichting om effectieve maatregelen te treffen om geweld tegen vrouwen te
voorkomen en aan te pakken. Nederland heeft ook een financiële bijdrage geleverd om de
Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa te ondersteunen bij de promotie van het verdrag
onder de parlementariërs van de lidstaten. Daarnaast heeft de Nederlandse overheid de derde World
Conference Women’s Shelters ondersteund, georganiseerd door het Global network Women’s Shelters
en gehouden in november 2015 te Den Haag.
Preventie van Kindhuwelijken
Nederland trekt op met landen als Canada, het Verenigd Koninkrijk, VN-organisaties, private donoren,
allianties van Nederlandse ngo’s en de internationale ngo-netwerkorganisatie Girls not Brides in de
strijd tegen kindhuwelijken. In oktober 2015 werd door een groep Nederlandse ngo’s samen met het
ministerie van Buitenlandse Zaken een conferentie georganiseerd met bijdragen van prinses Mabel
van Oranje van Girls Not Brides en prinses Viktória Bourbon de Parme als beschermvrouwe van Save
the Children om ervaringen te delen en best practices te identificeren. 21 Nederland ondersteunt ook
het UNICEF/UNFPA Global programme to accelerate the action to end child marriages. Door inzet op
verschillende niveaus (van ngo’s tot VN organisaties), weet Nederland verschillende organisaties bij
elkaar te brengen en invloed uit te oefenen binnen verschillende fora, om het thema ‘bestrijding van
kindhuwelijken’ hoog op nationale en internationale agenda’s te houden. Dit is relevant omdat een
effectieve bestrijding van kindhuwelijken bewustwording vergt op verschillende niveaus in de
samenleving en politieke wil op hoog niveau.
Seksueel geweld in conflict
In 2015 heeft Nederland programma’s ondersteund om seksueel geweld in conflictsituaties te
bestrijden. Zo droeg Nederland bij aan de bestrijding van seksueel geweld in Mali via de detachering
van een senior expert als hoofd van de gendereenheid binnen de VN-missie in Mali (MINUSMA). Ook
versterkte Nederland de VN-missie in de Democratische Republiek Congo (MONUSCO) met additionele
detacheringen van civiele experts als Women Protection Advisor. VN vredesmissies komen vaak
capaciteit te kort op het gebied van gender en door het leveren van deze expertise kunnen VN
vredestroepen hun mandaat om burgers te beschermen, seksueel geweld te bestrijden en slachtoffers
bij te staan beter uitvoeren.
Pre-deployment training van vredestroepen is cruciaal voor het effectief tegengaan van seksueel
geweld in conflictgebieden. In dit kader heeft Nederland in 2015 een pilot trainingsprogramma
ondersteund van UN Women waarin vrouwelijke legerofficieren specifieke technische vaardigheden
ontwikkelen die relevant zijn voor hun werk in vredesmissies, bijvoorbeeld met het oog op contact
met en steunverlening aan (vrouwelijke) slachtoffers van seksueel geweld. Deze training is een
aanvulling op bestaande cursussen die Nederland ondersteunt op het gebied van gender in missies en
het trainen van civiele-en militaire deelnemers aan vredesmissies.
21

Symposium “Lifting the Veil, expert meeting on child marriage” Den Haag, 7 oktober 2015.

22

Mensenrechtenrapportage 2015

Vrouwen, vrede en veiligheid
2015 was een belangrijk jaar voor de vrouwen, vrede en veiligheid-agenda waarin, 15 jaar na de
aanname van VN-Veiligheidsraadsresolutie 1325 werd (het gebrek aan) voortgang op dit terrein
besproken. De VNVR heeft daarmee de situatie van vrouwen en meisjes in conflictsituaties in 2015
nadrukkelijk hoog op de agenda gezet. Nederland organiseerde in februari een tweedaagse
expertconferentie ‘Women: Powerful Agents for Peace and Security’ met meer dan 200 deelnemers uit
meer dan 30 landen.22 De conferentie diende om van vrouwen in conflictlanden zelf te horen hoe de
uitvoering beter kan. De uitkomsten zijn meegenomen in de Global Study on the Implementation of
UNSCR 1325, die als uitgangspunt diende voor een Open Debat in de VN-Veiligheidsraad op 13
oktober 2015. VN-lidstaten kwamen bij die gelegenheid bijeen om te bespreken hoe vrouwen beter
kunnen worden betrokken in vrede en veiligheidsprocessen en namen VR-resolutie 2242 aan, die
onder andere door Nederland werd gecosponsord. Deze resolutie benadrukt het belang van betere
samenwerking binnen het VN-secretariaat en VN-organisaties, de integratie van de 1325 agenda in
counter-terrorisme activiteiten en het belang van meer vrouwen op hoge posities binnen de VN en in
missies en operaties.
15 jaar na aanname van de resolutie is duidelijk dat nog veel gedaan moet worden om de ambities
van de verschillende resoluties te vertalen naar concrete activiteiten en resultaten voor vrouwen in
conflictlanden. Zo zijn vrouwen nog steeds onvoldoende vertegenwoordigd binnen vredesmissies en
vredesonderhandelingen en worden de rechten van vrouwen ingeperkt door opkomende
extremistische groeperingen. Geweld tegen vrouwen wordt ingezet als oorlogsinstrument.
Binnen het tweede Nationale Actieplan voor de uitvoering van VNVR-resolutie 1325 zijn programma’s
uitgevoerd die de politieke participatie en leiderschap van vrouwen in Afghanistan, Burundi, de
Democratische Republiek Congo (DRC), Zuid-Sudan, Sudan, Colombia en de regio Midden-Oosten en
Noord-Afrika (MENA) bevorderen. In Colombia zijn vrouwen mede door onze inspanningen nauw
betrokken bij (de uitvoering van) het vredesproces. In verschillende landen in de MENA-regio zijn
vrouwen getraind om politiek actief te worden. In DRC is een programma opgezet om vrouwen beter
te beschermen tegen seksueel geweld.
Het derde Nationaal Actieplan (2016-2019) is begin 2016 gepresenteerd. In het nieuwe actieplan ligt
de nadruk op de samenwerking met lokale vrouwen(organisaties) en het verbinden van concrete
activiteiten in een beperkt aantal landen23 met de diplomatieke inspanningen van Nederland en de
lobbyactiviteiten van de ondertekenaars uit het maatschappelijk middenveld. Een voorbeeld is de
steun van Nederland aan vrouwenrechtenorganisaties in Irak bij hun lobby voor de implementatie van
het Iraakse Nationaal Actieplan.
Nederland heeft een groep Syrische vrouwen van het Syrian Women’s Initiative for Peace and
Democracy gesteund bij hun deelname aan besprekingen over de toekomst van Syrië. Verschillende
vrouwen uit deze groep zijn onderdeel geworden van de Women’s Advisory Board, een adviesgroep
die is opgezet door UN Women met steun van Nederland op verzoek van de VN Speciaal Gezant voor
Syrië De Mistura. Deze groep is nauw betrokken bij de vredesbesprekingen over Syrië in Genève.
Seksuele en Reproductieve Gezondheid en Rechten
Nederland heeft zich stelselmatig ingezet om seksuele en reproductieve rechten en gezondheid op de
internationale agenda te krijgen en te houden. In 2015 is het ministerie van Buitenlandse Zaken
nieuwe partnerschappen aangegaan met allianties van ngo’s die werken aan zaken als toegang tot
informatie over seksualiteit en gezondheid, betrokkenheid van jongeren bij ontwikkeling en uitvoering
van beleid dat hun seksuele en reproductieve gezondheid raakt, hiv aids preventie en zorg voor
risicogroepen of het tegengaan van kinderprostitutie. Deze partnerschappen geven inzicht in kansen,
prioriteiten en obstakels voor het verbeteren van onder meer seksuele rechten. Die inzichten gebruikt
Nederland weer in internationale onderhandelingen en processen, zoals in het kader van de Universal
Periodic Reviews in de Mensenrechtenraad.
22
23

Symposium "Women: Powerful Agents for Peace and Security", Den Haag 16-17 February 2015
De focuslanden van het derde Nationaal Actieplan Vrouwen, Vrede en Veiligheid zijn Afghanistan, DRC, Zuid-Sudan, Libië, Jemen, Irak,
Syrië en Colombia.

23

Mensenrechtenrapportage 2015

Multilaterale inzet
VN
Een van de belangrijkste resultaten in 2015 van de Nederlandse inspanningen voor versterking van
gendergelijkheid en vrouwenrechten is de verankering van het eigenstandig genderdoel (SDG-5) in de
Duurzame Ontwikkelingsdoelen (verder: Global Goals) en de integratie van een genderperspectief in
de overige doelen.24
Dit vormt de bekroning van de consistente inzet van Nederland in de internationale onderhandelingen
via de multilaterale fora, vooral het Gendernetwerk van de OESO-landen, en in samenwerking met
maatschappelijke organisaties. Nederland heeft zich daarbij in het bijzonder hard gemaakt voor de
opname van de ambitie om alle vormen van geweld tegen vrouwen en meisjes in de publieke en
privésfeer uit te bannen, met speciale aandacht voor de aanpak van kindhuwelijken,
vrouwenbesnijdenis en vrouwenhandel. Dat dit is gelukt is een belangrijke verbetering ten opzichte
van de Millenniumontwikkelingsagenda, waarin de geweldsdimensie volledig ontbrak in het
genderdoel. Ook is het gelukt om seksuele en reproductieve gezondheid en reproductieve rechten te
integreren in de nieuwe agenda; opname van seksuele rechten bleek helaas een brug te ver.
Nederland, Canada en de Organisation Internationale de la Francophonie organiseerden ook het
afgelopen jaar, in samenwerking met OHCHR en het Graduate Institute of International and
Development Studies, een cursus vrouwenrechten voor delegaties bij de Mensenrechtenraad. Deze
cursus was voor alle missies in Genève en heeft een groot bereik met deelnemers van alle
continenten. Deze cursus draagt eraan bij dat vrouwenrechten beter verankerd worden in het werk
van de Mensenrechtenraad. Partijen zijn hierdoor beter geïnformeerd over bestaande verdragen en
laten zich minder leiden door culturele verschillen. Bijgevolg worden de besluiten beter, zowel
inhoudelijk als qua implementatie.
In de Derde Commissie van de AVVN sprak de Nederlandse Vrouwenvertegenwoordiger gepassioneerd
over gelijke rechten voor vrouwen waarbij ze specifiek aandacht vroeg voor de rechten van LBTvrouwen. Haar toespraak werd zeer goed ontvangen.
Mensenrechtenexamen (UPR)
De Universal Periodic Review (UPR, mensenrechtenexamens van VN-lidstaten) is een door Nederland
veelgebruikt instrument om de positie van vrouwen direct onder de aandacht te brengen van andere
VN-lidstaten. Een substantieel deel van de Nederlandse aanbevelingen wordt gewijd aan
vrouwenrechten. In 2015 ging het daarbij om 19 van de 42 aanbevelingen, die door NL zijn gedaan.
EU
Namens de Europese Unie trad Nederland ook op in de onderhandelingen over de
mensenrechtenraadresolutie inzake geweld tegen vrouwen, dit jaar op het deelthema huiselijk geweld.
Het was de eerste keer dat de Mensenrechtenraad zich over dit thema uitsprak. Het resultaat was een
tekst waarin voldoende aandacht wordt besteed aan seksuele en reproductieve gezondheid en
rechten. Binnen de Europese Unie heeft Nederland zich daarnaast sterk gemaakt voor de benoeming
van een senior adviseur voor Vrouwen, Vrede en Veiligheid binnen de Europese Dienst Extern
Optreden (EDEO).
Bilaterale inzet
Ambassades hebben zich ook in 2015 ingezet voor gelijke rechten van vrouwen. Daarbij wordt gebruik
gemaakt van deskundig advies op het gebied van vrouwenrechten en integratie van genderdoelen en
op externe genderexpertise die gebundeld wordt door de Gender Resource Facility. Deze heeft
bijvoorbeeld de ambassade in Burundi ondersteund bij de opstelling van een regionaal programma
voor bevordering van vrouwenrechten en seksuele en reproductieve gezondheid in het Grote
Merengebied.

24

De Duurzame Ontwikkelingsdoelen (Global Goals, Sustainable Development Goals, SDG’s) zijn het resultaat van onderhandelingen tussen
lidstaten. De doelen zijn bij consensus aangenomen tijdens de SDG-top in New York in september 2015.

24

Mensenrechtenrapportage 2015

Ook de Taskforce Vrouwenrechten en Gendergelijkheid (TFVG) van het ministerie van Buitenlandse
Zaken, opgezet in het voorjaar van 2014, heeft afgelopen jaar bewezen een cruciale rol te spelen in
de coördinatie van het internationale genderbeleid van het ministerie.
Financiële steun
Nederland financiert diverse vrouwenrechtenprojecten wereldwijd via het FLOW-fonds (Funding
Leadership Opportunities for Women), het SRGR-fonds, programma’s in het kader van ‘Samenspraak
en Tegenspraak’ en een aantal activiteiten onder het mensenrechtenfonds.
FLOW-fonds
FLOW (‘Funding Leadership Opportunities for Women’) is ‘s werelds grootste fonds op het gebied van
vrouwenrechten. Via dit programma werden in de periode 2012-2015 wereldwijd maatschappelijke
organisaties gefinancierd die zich voornamelijk inzetten voor de bevordering van politieke participatie
en leiderschap van vrouwen. Programma’s zetten in op training van vrouwelijke kandidaten voor het
publieke ambt, leiderschapsontwikkeling en capaciteitsontwikkeling voor politiek, gender en
mensenrechten. Daarnaast zetten de FLOW-programma’s in op bestrijding van geweld tegen vrouwen
en bevordering van economische participatie van vrouwen. Een voorbeeld van een gesteunde activiteit
in 2015 is legal literacy trainingen in Oostelijk Ghana, georganiseerd door WiLDAF, waarin vrouwen
leren om op te komen voor hun eigen rechten en die van de gemeenschap, zoals landrechten. Na de
training staan vrouwelijke leiders op binnen de gemeenschappen.
Preventie van Kindhuwelijken
Nederland draagt van 2014 tot en met 2017 jaarlijks 5 miljoen euro bij aan het Global Programme for
Accelerating Action to End Child Marriage van UNICEF en UNFPA.
In het kader van het SRGR partnerschappen fonds (2016-2020) financiert Nederland 3 allianties van
Nederlandse ngo’s die zich richten op het bestrijden van kindhuwelijken. Hier is een totaalbedrag van
75 miljoen euro mee gemoeid. De inzet is om de zelfstandigheid van adolescente meisjes en jonge
vrouwen te vergroten, en om sociale normverandering met betrekking tot genderongelijkheid te
stimuleren om vroegtijdige huwelijken, tienerzwangerschappen en seksueel geweld tegen te gaan.
Ook heeft Nederland besloten om een partnerschap aan te gaan met de internationale ngonetwerkorganisatie Girls not Brides. Voor deze inzet stelt Nederland in totaal 2,5 miljoen euro
beschikbaar voor een periode van vijf jaar.
SRGR
Binnen het speerpunt van seksuele en reproductieve rechten en gezondheid (SRGR), inclusief hiv/aids,
dat volledig gebaseerd is op een rechtenbenadering, besteedde Nederland in 2015 wereldwijd € 372
miljoen.
Mensenrechtenfonds
Uit het centrale mensenrechtenfonds droeg Nederland in 2015 onder meer bij aan de bevordering van
politieke participatie van vrouwen (India, Bangladesh, Kenia, Colombia, Tunesië, Irak, Palestijnse
Gebieden), het voorkomen van geweld tegen vrouwen (Irak, Palestijnse Gebieden, Mexico, Cuba,
Colombia) en de bestrijding van vrouwenbesnijdenis door middel van versterking van
mensenrechtenverdedigers (Egypte, Ethiopië, Kenia, Sudan). Via ambassades werden daarnaast
lokale vrouwenrechtenorganisaties ondersteund.
VN-bijdragen
Nederland gaf ook in 2015 een bijdrage aan UN Women (€ 8,6 miljoen in 2015), de VN-organisatie die
zich richt op gendergelijkheid en emancipatie van vrouwen door onder andere versterking van
vrouwelijk leiderschap (ook in conflictsituaties), politieke participatie van vrouwen, economische
zelfredzaamheid en bestrijding geweld tegen vrouwen. Nederland draagt ook jaarlijks bij aan het UN
Trust Fund to End Violence against Women (€ 2 miljoen in 2015). Het fonds besteedt speciale
aandacht aan kwetsbare groepen, zoals vluchtelingen of vrouwen en meisjes in (post-)
conflictsituaties.
Ook droeg Nederland, naast de reguliere vrijwillige bijdrage, bij aan het genderprogramma van het
Kantoor van de VN-Hoge Commissaris voor de Mensenrechten (OHCHR). De bijdrage werd in 2015
aangewend om gender stereotypering door West-Afrikaanse media aan te pakken en ter bevordering
van gendersensitieve schadeloosstelling van slachtoffers van seksueel en ander gender gerelateerd

25

Mensenrechtenrapportage 2015

geweld in Guatemala. Van de Nederlandse bijdrage heeft OHCHR tevens mensenrechtenorganen
ondersteund bij de verdere ontwikkeling van een normatief kader voor vrouwenrechten, waaronder de
actualisering van aanbeveling 19 (geweld tegen vrouwen) van de UN Commitee on the Elimination of
Discrimination against Women (CEDAW). Bij activiteiten van OHCHR wordt altijd bijzondere aandacht
geschonken aan de situatie van vrouwelijke mensenrechtenverdedigers.

26

Mensenrechtenrapportage 2015

2.4 Ernstigste schendingen
Hoewel alle mensenrechtenschendingen ernstige gevolgen hebben voor individu en samenleving,
raken de ernstigste mensenrechtenschendingen (vooral doodstraf, foltering, buitengerechtelijke
executies, gedwongen verdwijningen, genocide, oorlogsmisdrijven en misdrijven tegen de
menselijkheid) het hart van de menselijke waardigheid. Nederland zet zich daarom ook in om deze
mensenrechtenschendingen te bestrijden. Om het Nederlandse standpunt kracht bij te kunnen zetten
wordt zoveel mogelijk ingezet op een gezamenlijk optreden met de EU of VN, maar Nederland kaart
ernstigste mensenrechtenschendingen ook regelmatig bilateraal aan.

2.4.1 Doodstraf
Multilaterale inzet
EU-Hoge Vertegenwoordiger Mogherini zet zich persoonlijk in voor de wereldwijde afschaffing van de
doodstraf.
In 2015 sprak zij zich mede op initiatief van Nederland uit tegen executies in onder meer de WitRusland, Iran, Egypte, Pakistan en Singapore. In diverse gevallen werden EU-demarches uitgevoerd.
Daarnaast verwelkomde zij de besluiten van Mongolië en Suriname om de doodstraf af te schaffen.
Op 10 oktober, ter gelegenheid van de Internationale Dag tegen de Doodstraf, vaardigden de EU Hoge
Vertegenwoordiger en de Secretaris-Generaal van de Raad van Europa een gezamenlijke verklaring uit
waarin zij de doodstraf in alle gevallen en in alle omstandigheden met klem veroordelen en aangeven
naar wereldwijde afschaffing te streven. Hierbij werd in het bijzonder een dringend beroep gedaan op
de autoriteiten van Wit-Rusland om een moratorium in te stellen tegen de doodstraf als eerste stap
naar afschaffing. Ook werden zorgen uitgesproken over het toegenomen aantal executies voor
drugsdelicten, zeker waar dat minderjarigen betreft, wat in strijd is met internationaal recht.
Bilaterale inzet
Het aantal landen dat de doodstraf nog actief uitvoert is al jaren in de minderheid. Meer dan de helft
van de landen ter wereld hanteert een verbod op de doodstraf, terwijl daarnaast ook een groep landen
een moratorium heeft ingesteld. Ook in 2015 heeft een aantal nieuwe landen de doodstraf afgeschaft,
namelijk Suriname, Fiji, de Republiek Congo en Madagaskar. Daarentegen hebben landen als
Indonesië en Pakistan het moratorium juist opgeheven voor drugszaken, dan wel aan terrorisme
gerelateerde misdrijven. Ook is het aantal executies in Iran, Saoedi-Arabië en Pakistan toegenomen
ten opzichte van 2014 en vinden vaker massa-executies plaats. De meeste executies vinden nog altijd
plaats in China, Iran, Saoedi-Arabië, Pakistan en de Verenigde Staten.
Nederland blijft zich onverminderd uitspreken tegen het opleggen en uitvoeren van de doodstraf.
De mensenrechtenambassadeur spreekt regelmatig landen aan op het gebruik van de doodstraf. Zo
werd de doodstraf expliciet aangekaart tijdens zijn reizen naar onder andere Pakistan, Botswana en
Indonesië. Daarnaast vraagt de mensenrechtenambassadeur regelmatig aandacht voor individuele
gevallen waarin de doodstraf is opgelegd, onafhankelijk van hun nationaliteit.
Ook Nederlandse ambassades hebben als taak nationale ontwikkelingen op het gebied van
de doodstraf te monitoren en waar nodig individuele gevallen onder de aandacht te brengen
van de betreffende overheden.

2.4.2 Responsibility to protect
In 2015 is het tien jaar geleden dat tijdens de World Summit in New York regeringsleiders unaniem de
verantwoordelijkheid erkenden die staten hebben om burgers te beschermen tegen vier meest grove

27

Mensenrechtenrapportage 2015

internationale misdrijven, te weten genocide, misdrijven tegen de menselijkheid, oorlogsmisdrijven en
etnische zuivering (grootschalige mensenrechtenschendingen, mass atrocities).
Bij de Verenigde Naties in New York en Genève speelt Nederland als covoorzitter van de Group of
Friends (GoF) of Responsibility to Protect (RtoP) een centrale rol bij het op de agenda plaatsen en
houden van RtoP en het creëren en behouden van draagvlak ervoor.
In New York heeft Nederland, net als in voorgaande jaren, tijdens de ministeriële week van de
Algemene Vergadering van de VN in 2015 een prominent RtoP-event georganiseerd waaraan naast
DSG Eliasson en de Special Advisers Genocidepreventie en RtoP, verschillende ministers deelnamen.
Doel van de sessie, waarbij de dwarsverbanden tussen RtoP en andere burgerbeschermingsconcepten
centraal stonden, was herbevestiging op hoog niveau van de politieke wil om burgers te beschermen
tegen geweld en mensenrechtenschendingen.
Het is in de komende tien jaar van groot belang om RtoP ook buiten de context van de VN in New York
tot norm te maken. De meeste aandacht moet de komende jaren dan ook uitgaan naar het in de
praktijk brengen van preventie van genocide, misdrijven tegen de menselijkheid en oorlogsmisdrijven
(internationale misdrijven).
Nederland heeft daar in 2015 hard aan gewerkt, zowel in multilateraal als in bilateraal verband.
In november 2015 werd een Group of Friends of RtoP opgericht in Genève, die net als zijn evenbeeld
in New York door Nederland en Rwanda wordt voorgezeten. Deze coalitie van rond de 50 gelijkgezinde
landen heeft tot doel om bescherming van burgers tegen grootschalige mensenrechtenschendingen
prominenter op de agenda te plaatsen bij de Geneefse VN-instellingen, zoals de Mensenrechtenraad
en bijbehorende verdragsorganen en hulporganisaties als UNHCR.
De eerste bijeenkomst van de Geneefse GoF RtoP werd zeer goed bezocht; alle aanwezigen erkenden
het belang om ook in Genève actief te werken aan de preventie van internationale misdrijven.
In Genève was Nederland een van de drijvende krachten achter de speciale sessie die de
mensenrechtenraad in december 2015 organiseerde over de escalerende situatie in Burundi, waar
inmiddels sprake is van wijdverbreid geweld tegen burgers. De sessie resulteerde in een krachtige
resolutie waarin het geweld wordt veroordeeld en de regering wordt opgeroepen haar
verantwoordelijkheid te nemen voor bescherming van burgers. Concreet resultaat is dat waarnemers
van OHCHR naar Burundi reizen voor monitoring.
Mede dankzij Nederland werd aanstaand MRR-lid Burundi in deze resolutie ook herinnerd aan de
voorbeeldrol die een MRR-lid geacht wordt te vervullen als het aankomt op eerbiediging en uitvoering
van de mensenrechtenverdragen. Wat betreft Burundi heeft Nederland namens Hoge
Vertegenwoordiger Mogherini de art 96 dialoog gevoerd met Burundi in Brussel. Nederland maakt zich
in Brussel dan ook hard voor een duidelijker engagement van de EU op RtoP.
Mede dankzij niet aflatende druk van Nederland heeft Hoge Vertegenwoordiger Mogherini een
hooggeplaatste functionaris benoemd tot RtoP Focal Point, aanspreekpunt binnen en buiten de
organisatie voor RtoP-beleid van de EU. Dit betekent dat de EU gerichter zal werken aan een eigen
beleid op dit gebied maar ook dat burgerbescherming en preventie van internationale misdrijven een
prominentere rol krijgen binnen andere beleidsterreinen, zoals het conflictpreventiebeleid.

28

Mensenrechtenrapportage 2015

2.5 Vrijheid van meningsuiting en internetvrijheid
2.5.1 Vrijheid van Meningsuiting
Wereldwijd gaat het niet goed met de vrijheid van meningsuiting en persvrijheid. De wereldwijde
persvrijheid daalde in 2015 tot zijn laagste punt in meer dan 10 jaar. Slechts één op de zeven mensen
woont in een land waar de vrije pers gemeengoed is. Ook online gaat het niet goed; in ruim 60 landen
ter wereld is er sprake van online censuur.
De Nederlandse focus ligt op de veiligheid van journalisten en bloggers, het bevorderen van de
mediadiversiteit en kwaliteit en de versterking van de verbinding tussen traditionele media en nieuwe
media.
Internationaal vraagt Nederland aandacht voor veiligheid van journalisten in individuele gevallen,
multilateraal (EU, UNESCO, VN-Mensenrechtenraad) waar mogelijk, bilateraal waar nodig, onder
andere via inzet van ambassades en de mensenrechtenambassadeur.
Multilaterale inzet
Nederland heeft zich sterk gemaakt voor- en is tevreden over de verankering van mensenrechten in
de SDG’s. Dit is een belangrijke verbetering ten opzichte van de Millenniumdoelen (MDG’s). Zo worden
fundamentele vrijheden en publieke toegang tot informatie expliciet genoemd in doel 16.10.
VN-Veiligheidsraad (VNVR)
De VNVR heeft op 27 mei 2015 unaniem resolutie 2222 aangenomen die het groeiende geweld tegen
journalisten veroordeelt en een oproep doet ter bescherming van journalisten. Nederland heeft deze
resolutie gesponsord en een nationale verklaring afgegeven om het belang van dit onderwerp te
onderstrepen. Dit is de tweede keer dat de VN-Veiligheidsraad een specifieke resolutie heeft
aangenomen over geweld tegen journalisten, de eerste was in 2006.
OVSE
Nederland hecht grote waarde aan de positie van de OVSE-vertegenwoordiger voor mediavrijheid. De
mediavrijheid staat in sommige OVSE deelnemende landen zeer onder druk en ook de onafhankelijke
positie van de OVSE-vertegenwoordiger behoeft verdediging. Deze functie wordt momenteel vervuld
door Dunja Mijatovic. Haar mandaat zou in maart 2016 eindigen, maar is inmiddels met een jaar
verlengd. Nederland heeft in 2015 de rol als één van de Friends of the Chair op zich genomen om een
geschikte opvolger te vinden.
Bilaterale inzet
Ring van instabiliteit rondom Europa
Bescherming van vrijheid van meningsuiting, inclusief persvrijheid en veiligheid van journalisten, blijft
essentieel, zeker ook in de ring van instabiliteit rondom Europa.
Sinds 2015 steunt Nederland in Oekraïne bijvoorbeeld een project van het Institute for War and Peace
Reporting. Daarin worden journalisten uit heel Oekraïne - ook de Krim - getraind in journalistiek,
waarbij de nadruk ligt op reportages over het conflict in het oosten van Oekraïne en de
hervormingsagenda van de Oekraïense overheid. Dit tweejarige project heeft tot doel accurate,
objectieve en neutrale berichtgeving in Oekraïne te verhogen, zodat de bevolking beter is
geïnformeerd over politiek, wetgeving en ontwikkelingen in het oosten van Oekraïne.
Nederland heeft ook in 2015 een studie van de European Endowment for Democracy mogelijk
gemaakt waarin is onderzocht wat internationale donoren kunnen ondernemen om onafhankelijke
Russischtalige media te stimuleren en ondersteunen. Op basis van deze studie heeft Nederland
besloten 1,3 miljoen euro bij te dragen aan de organisatie Free Press Unlimited (FPU) om
onafhankelijke Russischtalige journalistiek te ondersteunen in landen zoals Wit-Rusland, Moldavië,
Oekraïne en de landen in de Zuidelijke Kaukasus.

29

Mensenrechtenrapportage 2015

RNW Media
Sinds 2013 geeft RNW Media uitvoering aan zijn missie om de vrijheid van meningsvorming en
meningsuiting te bevorderen in landen waar het vrije woord sterk aan banden ligt. RNW richt zich op
jongeren in Sub-Sahara Afrika, de Arabische landen, China en Latijns-Amerika met een scala aan
multimediale, prikkelende producties rond de thema's mensenrechten, seksuele rechten, democratie
en goed bestuur.
In 2015 bereikte RNW Media 24 miljoen bezoekers via haar websites en een veelvoud van dat aantal
via sociale mediakanalen. RNW droeg onder andere bij aan de informatievoorziening in Libië, Syrië en
andere landen die geteisterd worden door oorlog, maar ook in landen als Egypte.
In 2015 heeft het ministerie ook actief bijgedragen aan een aantal projecten van RNW in Nederland,
waaronder de China-Azië Carrousel, debatten in het kader van de conferentie over cyberspace, een
street art tentoonstelling over seksuele rechten in Egypte en een workshop voor een bloggerscollectief
uit Burundi.
RNW Media opereert in landen waar de vrijheid van meningsuiting onder druk staat en sommige
onderwerpen nauwelijks bespreekbaar zijn. Een van die landen is Burundi, waar na de mislukte
staatsgreep in 2015 alle radio- en tv-stations werden gesloten of vernietigd. De meeste journalisten
zijn het land ontvlucht. Wel waren er nog bloggers actief, het Yaga-collectief. Yaga betekent verhalen
vertellen in het Kirundi. RNW heeft deze 30 bloggers bijeengebracht, training gegeven en een
webplatform voor hun artikelen gefaciliteerd.
De groep Yaga-bloggers heeft inmiddels aan status en invloed gewonnen in binnen- en buitenland. De
publicaties op sociale media worden goed gelezen en trekken veel internationale media-aandacht. De
website WazaVote Burundi trok in totaal 55.000 bezoekers; 11% van alle internetgebruikers in het
land.
Ook elders ondersteunt RNW jonge “changemakers” die via internet en sociale media de
mensenrechtensituatie in hun land willen verbeteren. Met hun publicaties vullen bloggers in China en
Cuba het vacuüm dat door het muilkorven van de media in deze landen is ontstaan. Ze hanteren
daarbij het model van overtuigende storytelling dat is ontwikkeld door RNTC, het trainingscentrum van
RNW Media.
In de gepolariseerde media omgeving van Ivoorkust en Kenia biedt RNW samen met lokale bloggers
pluriforme informatie over de processen die tegen hun (voormalige) leiders lopen bij het
Internationaal Strafhof in Den Haag. De bezoekers aan deze sites komen voor meer dan 90% uit
Ivoorkust en Kenia. Discussies op sociale media verlopen in het algemeen constructief en respectvol.
RNW Media komt op voor democratie en goed bestuur, en voor seksuele rechten en seksuele
gezondheid. Het Love Matters platform over liefde en seksualiteit geniet grote en alsmaar groeiende
populariteit in India, China en de Arabische wereld. Het positieve, laagdrempelige concept heeft
inmiddels diverse internationale prijzen in de wacht gesleept.
In 2015 bereikte RNW Media 24 miljoen bezoekers via haar websites en een veelvoud van dat aantal
via sociale mediakanalen.
Mensenrechtenambassadeur
De mensenrechtenambassadeur is zeer actief op het gebied van vrijheid van meningsuiting. Hij heeft
dit onderwerp tijdens bezoeken in 2015 in bijvoorbeeld Pakistan, de Filipijnen, Senegal en Guatemala
aangekaart. Ook heeft de mensenrechtenambassadeur tijdens de mensenrechtenconsultaties met
China op 8-9 oktober 2015 het belang van vrijheid van meningsuiting opgebracht.
Tijdens zijn speech op het congres van PEN WiPC (Writers in Prison Committee) en ICORN
(International Cities of Refuge Network) in Amsterdam in mei 2015, benadrukte de
mensenrechtenambassadeur het belang van vrijheid van meningsuiting en veiligheid van journalisten
en schrijvers.

30

Mensenrechtenrapportage 2015

Financiële steun
Vanuit het mensenrechtenfonds worden projecten ondersteund die bijdragen aan het bevorderen van
de kwaliteit en diversiteit van de media in landen waar hieraan een groot tekort bestaat. Zo
ondersteunde Nederland in 2015 via FPU twee Syrische nieuwsorganisaties. De activiteit is gericht op
verspreiding van kwalitatief hoogwaardig nieuws en op veiligheid van journalisten en
burgerverslaggevers. Eveneens via FPU financierde Nederland de mobiele applicatie StoryMaker.
StoryMaker biedt mensen een cursus in veilige digitale communicatie en een basiscursus journalistiek
op hun mobiele telefoon, plus de mogelijkheid zelf video, audio en foto’s veilig te uploaden. Hierdoor
kunnen verhalen de wereld in worden gestuurd door burgerjournalisten. Gebruikers in onder andere
Tunesië, Egypte en Irak werden getraind in het gebruik van de applicatie. Ten slotte wordt
onafhankelijke radio gestimuleerd, waaronder het in Nederland gevestigde Radio Zamaneh dat al 10
jaar zorgt voor informatie over mensenrechtenschendingen in Iran.

2.5.2 Internetvrijheid
Het bevorderen van mensenrechten online is sinds de oprichting van de Freedom Online Coalitie in
2011 één van de pijlers van het internationale cyberbeleid van Nederland.
In 2015 heeft Nederland haar leiderschapsrol in dit debat een nieuwe stimulans gegeven door de
organisatie van de Global Conference on Cyberspace (GCCS).
De gecombineerde Kabinetsreactie op het AIV-advies “Een Wereldwijde Vrije Ruimte met Begrensde
Staatsmacht” (december 2014) en het WRR-rapport “De publieke kern van het internet: naar een
buitenlands internetbeleid” (maart 2015) is op 19 mei naar de Kamer gestuurd.
Multilaterale inzet
Global Conference on Cyberspace
Op 15 en 16 april 2015 was Nederland gastheer van de GCCS, onderdeel van het zogenaamde ‘London
Process’ en een van de meest invloedrijke internationale conferenties op dit gebied. Aan de GCCS
namen ongeveer 1800 genodigden deel vanuit overheden, bedrijfsleven, civil society, de wetenschap
en de technische (internet) gemeenschap en vanuit alle delen van de wereld. Nederland
onderscheidde zich van eerdere organisatoren door naast de thema’s ‘veiligheid’ en ‘economische
groei’, ook het thema ‘digitale rechten’ als pijler aan het programma toe te voegen. Nederland vroeg
daarbij bijzondere aandacht voor de volgende thema’s:
Op het thema privacy was de effectieve bescherming van het recht op privacy in het digitale tijdperk
het centrale vraagstuk. De discussies over dit onderwerp draaien vaak om de vraag waar de balans
gevonden moet worden tussen de belangen van veiligheid (waarvoor overheidsingrijpen vereist is) en
vrijheid (waarvoor effectieve bescherming van het recht op privacy noodzakelijk is).
Het panel tijdens de GCCS concludeerde echter dat het zoeken van de balans niet de goede
benadering is. Mensenrechten zouden geen onderdeel moeten worden van een transactie van
waarden. Nog belangrijker, privacy en veiligheid zijn geen tegengestelde belangen maar
complementeren elkaar; zonder privacy kan er geen veiligheid bestaan en zonder veiligheid geen
privacy. Volgens het panel zijn eerste stappen in de verbetering van de bescherming van privacy
gezet, maar verdere stappen zijn nog nodig om het vertrouwen van burgers te herwinnen en te
zorgen dat beide belangen gediend zijn. Het panel zag hierbij een rol weggelegd voor de recent
ingestelde VN Speciaal Rapporteur inzake privacy.
De belangrijkste conclusie van het panel over het thema exportcontrole op dual-use technologieën,
was dat een combinatie van maatregelen zoals het creëren van awareness, de OESO richtlijnen voor
maatschappelijk verantwoord ondernemen en een effectief en proportioneel exportcontrolebeleid
gezamenlijk nodig zijn om te voorkomen dat surveillancetechnologie uit de EU door onderdrukkende
regimes kan worden ingezet voor mensenrechtenschendingen. Deze overwegingen worden
meegenomen in het vormen van een standpunt ten aanzien van de voor juni aangekondigde
herziening van de Dual-Use Verordening, waarin mensenrechten mogelijk onderdeel uitmaken van het
afwegingskader.

31

Mensenrechtenrapportage 2015

Nederland agendeerde het thema de ethiek van algoritmes om aandacht te vragen voor het feit dat
steeds meer beslissingen worden genomen door geautomatiseerde systemen, die significante
gevolgen kunnen hebben voor onze fundamentele vrijheden, in het bijzonder vrijheid van
meningsuiting en privacy, en ook van invloed kunnen zijn op anti-discriminatie maatregelen. Diverse
experts benadrukten het belang van verdere bewustwording van de ethische dimensie van dergelijke
beslissingen en van nader onderzoek op dit gebied, alsook grotere transparantie over relevante
praktijen en best practices in de publieke en private sector. De GCCS is de eerste internationale
conferentie die dit onderwerp ook op politiek niveau aan de orde heeft gesteld.
Naast deze inhoudelijke inzet faciliteerde Nederland als eerste overheid evenredige civil society
participatie binnen de London Process. In aanloop naar de conferentie werd met Nederlandse steun
een cyber security capacity building training voor 40 civil society deelnemers uit de Global South
georganiseerd. Deelnemers werden getraind in diverse onderwerpen op het raakvlak van
mensenrechten en cybersecurity die tijdens de GCCS op de agenda stonden. Aan het einde van deze
sessie had de minister een uitwisseling met deze groep, waarin deelnemers hun waardering uitten
voor de manier waarop Nederland het London Process heeft opengebroken door civil society te
betrekken en privacy, vrijheden en capaciteitsopbouw centraal te stellen. Deelnemers benadrukten dat
Nederland ook voor de toekomst als een belangrijke partner wordt gezien om multistakeholder
deelname in het cyberdebat te vergroten. Dit sluit ook expliciet aan bij de aanbevelingen van de WRR
in het rapport “De Publieke Kern van het internet” om de expertise van ngo’s en andere private
betrokkenen productief te maken en private partijen expliciet onderdeel te maken van de diplomatieke
inspanning op het gebied van internet governance.
Voornoemde conclusies zijn opgenomen in de GCCS Chair’s Statement, die Nederland als uitkomst van
de conferentie heeft opgesteld. Ter voorbereiding van de GCCS vonden op de verschillende thema’s
diverse expert sessies plaats en werden papers ontwikkeld die beschikbaar zijn op de GCCS-website.
Tijdens de GCCS is het Global Forum on Cyber Expertise gelanceerd. Het GFCE is een globaal,
multistakeholder capacity buildings-initiatief dat ook de driehoek veiligheid, vrijheid en groei in
cyberspace centraal stelt. Het secretariaat van het GFCE is gevestigd in Den Haag.
Taskforce Cyber
Door de organisatie van de GCCS heeft Nederland een leiderschapsrol in het cyberdomein versterkt en
werkt aan het kapitaliseren van deze rol.
In 2015 is binnen het ministerie van Buitenlandse Zaken de Taskforce Cyber opgericht met als doel te
zorgen dat de verschillende beleidsinvalshoeken, te weten cyberveiligheid, digitale rechten en
capaciteitsopbouw, geïntegreerd worden in een internationale cyberstrategie en actieplan. In lijn met
de inzet van de GCCS is het hoofddoel van dit beleid het uitdragen van de Nederlandse visie van een
vrij, open en veilig internet als basis voor internationale afspraken over onder meer bescherming van
mensenrechten online. Voorts is bijgedragen aan de totstandkoming van het kabinetsstandpunt over
encryptie, dat begin 2016 werd gepubliceerd, en internationaal goed wordt ontvangen.
Freedom Online Coalitie
Nederland is initiatiefnemer van de Freedom Online Coalitie (FOC), een cross-regionale coalitie van
inmiddels 29 landen die een vrij, open en veilig internet voorstaan. In 2015 heeft de coalitie vijf
nieuwe leden verwelkomd, te weten Noorwegen, Polen, Spanje, Australië en Nieuw-Zeeland.
Op 4 en 5 mei vond de jaarlijkse conferentie van de coalitie plaats in Mongolië. Hierbij was de
mensenrechtenambassadeur aanwezig. Tijdens de discussies over de toekomst van de FOC
benadrukte Nederland dat er meer aandacht moet zijn voor het naleven van de beginselen van de FOC
door haar leden. Tijdens de conferentie is besloten tot het uitvoeren van een strategische evaluatie
van het functioneren van de coalitie ten behoeve van een strategie voor de aankomende periode. Het
evaluatierapport met aanbevelingen wordt in het voorjaar van 2016 gepubliceerd en besproken tijdens
de jaarlijkse conferentie van de FOC op 17-18 oktober 2016 in Costa Rica.
De coalitie heeft in 2015 twee gezamenlijke standpunten gepubliceerd. In juni is tijdens de VNMensenrechtenraad door de ambassadeur van Mongolië een verklaring voorgelezen namens de FOC
over internetvrijheid. In september 2015 is een standpunt gepubliceerd waarin afkeuring wordt
uitgesproken over wetgeving die verplicht om gegevens binnen landsgrenzen op te slaan. In december
hebben de Friends of the Chair van de FOC in een gezamenlijke brief zorgen uitgesproken over de
situatie waarin seculiere bloggers zich bevinden in Bangladesh en het beperken het gebruik van
sociale media eind 2015.

32

Mensenrechtenrapportage 2015

Daarnaast ontplooiden de drie FOC-werkgroepen verschillende activiteiten. Nederland was ook in 2015
voorzitter van de FOC-werkgroep 1 ‘An Internet Free and Secure’ die zich concentreert op de relatie
tussen cybersecurity en mensenrechten. De werkgroep is in 2015 gekomen tot een vernieuwende
definitie van cybersecurity, waarin ook duidelijke verplichtingen tot het naleven van respect voor
mensenrechten zijn opgenomen. Daarnaast formuleerde de werkgroep aanbevelingen voor de
ontwikkeling van cybersecuritybeleid dat mensenrechten als uitgangspunt neemt.
Internet Governance Forum
Nederland heeft deelgenomen aan de 10e editie van het Internet Governance Forum (IGF) in
november. Tijdens deze jaarlijkse VN-bijeenkomst voor de internationale internetgemeenschap over
actuele onderwerpen, bedreigingen en kansen met betrekking tot het internet, werd veel aandacht
besteed aan mensenrechten op internet. De FOC-workshop die mede door Nederland werd
georganiseerd over cyber security en mensenrechten werd zeer goed bezocht. In de videoboodschap
waarmee de sessie werd geopend benadrukte de Nederlandse Special Envoy on International Cyber
Policy Uri Rosenthal het belang van aandacht voor fundamentele rechten online in het debat over
cybersecurity.
High Level Meeting van de World Summit on Information Society +10 (WSIS) Review Process
In december 2015 nam Nederland deel aan de High Level Meeting van de World Summit on
Information Society +10 (WSIS) Review Process in New York.
Dit proces draaide om de review van de tien jaar geleden tijdens de WSIS in Tunis vastgestelde VNagenda over de inzet van ICT voor ontwikkeling en het vaststellen van een agenda voor de komende
tien jaar. Mede door actieve inzet van Nederland hebben EU en likeminded landen ervoor kunnen
zorgen dat de tekst geen schadelijke passages bevat die bijvoorbeeld richting meer staatscontrole op
het internet neigen. Tegelijk bevat het uitkomstdocument geen ambitieuze agenda hoe de rol van ICT
bij ontwikkelingsprocessen de komende 10 jaar zal worden bevorderd; de uitdagingen die de WSIS
agenda tracht te adresseren zijn tien jaar na dato grotendeels nog hetzelfde. De verklaring
onderstreept het belang van ICT voor ontwikkeling met nadruk op de rol die alle stakeholders hierbij
kunnen en moeten spelen (de zogenaamde multistakeholder-benadering) en legt een link met de
SDG’s. Daarnaast noemt de verklaring het belang van het respect voor mensenrechten in het digitale
domein en uitdagingen op veiligheidsgebied. Ook wordt het mandaat voor het Internet Governance
Forum met 10 jaar verlengd. In 2025 zal in VN-kader weer een high-level meeting worden
georganiseerd.
Namens NL sprak special envoy Uri Rosenthal, die onder andere wees op het belang van
capaciteitsopbouw en de voortrekkersrol van Nederland bij gebruik van big data in
ontwikkelingssamenwerking en noodhulp. Ook organiseerde Nederland een side event samen met
GFCE (Global Forum for Cyber Expertise) partners Symantec, Senegal en de ITU om ook binnen VNkader meer bekendheid met het GFCE te genereren.
VN Speciaal Rapporteur inzake privacy
In juli 2015 werd professor Cannataci uit Malta voor drie jaar benoemd als VN Speciaal Rapporteur
inzake privacy. Deze nieuwe rapporteur vormt het sluitstuk van inspanningen van Duitsland en Brazilië
om het onderwerp privacy op de agenda te zetten in VN-verband. Nederland heeft hier actief steun
aan verleend.
OVSE
Tijdens de jaarlijkse Human Dimension Implementation Meeting (HDIM) van de OVSE is op initiatief
van Nederland een EU-verklaring over mensenrechten in het digitale tijdperk aangenomen. Nederland
organiseerde samen met het Nederlands Helsinki Comité een side event over mediavrijheid in het
digitale tijdperk.
Financiële steun
In 2015 is wederom het toonaangevende rapport Freedom on the Net gepubliceerd mede met steun
vanuit het mensenrechtenfonds. Dit rapport geeft de stand van zaken op het gebied van
internetvrijheid in ruim 60 landen weer met behulp van lokale onderzoekers en activisten die worden
getraind door Freedom House. Dit rapport wordt ook gebruikt om potentiele nieuwe leden van de
Freedom Online Coalitie te identificeren.

33

Mensenrechtenrapportage 2015

Digitale veiligheid van mensenrechtenverdedigers is een belangrijke doelstelling en hiertoe werd ook
in 2015 het project Digital Defenders Partnership van Hivos gesteund. DDP is tijdens de eerste
Freedom Online Conferentie in 2011 in Den Haag samen met de VS opgericht en vijf andere landen
dragen hieraan bij. DDP schiet mensenrechtenverdedigers in digitale nood te hulp met fondsen en
connecties en draagt bij aan het vergroten van de capaciteit van degenen die deze hulp verlenen. De
toenemende online repressie van mensenrechtenverdedigers wereldwijd heeft ook in 2015 de
noodzaak van dit project aangetoond. De financiering van DDP wordt ook de komende jaren
doorgezet.
Via het project ‘Internet Governance in the MENA Region’ van Hivos draagt Nederland bij aan het
trainen van mensen die werken aan een vrij en open internet in die regio en daarmee wetgeving
kunnen beïnvloeden.

34

Mensenrechtenrapportage 2015

2.6 Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging
Bevordering en bescherming van vrijheid van godsdienst en levensovertuiging bleef ook in 2015 een
grote uitdaging. Discriminatie en geweld tegen individuen op grond van hun godsdienst of
levensovertuiging is wereldwijd verder toegenomen. De situatie waarin sommige religieuze
minderheidsgroepen zich bevinden is zeer verontrustend. Zo is bijvoorbeeld de positie van christenen
het afgelopen jaar in het Midden-Oosten en in sommige delen van Afrika wederom verslechterd.
De Nederlandse inzet blijft net als in de afgelopen jaren gericht op de rechten van individuen om zijn
of haar religieuze of levensbeschouwelijke identiteit vorm te geven, om een theïstische, nontheïstische of atheïstische levensovertuiging te hebben en om van geloof te kunnen veranderen.
Daarnaast bevordert Nederland de scheiding van kerk en staat, en verzet zich ertegen als
fundamentele rechten en vrijheden, zoals die van vrouwen, kinderen of LHBTI’s, worden ingeperkt
met een beroep op religieuze of traditionele waarden. Nederland maakt daarbij geen onderscheid in
religieuze groeperingen.
Multilaterale inzet
In de multilaterale fora zoals de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties en de Derde Commissie
van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (AVVN) blijft Nederland zich inzetten voor
progressievere resoluties over godsdienstvrijheid. Dit betreft met name de EU-resolutie “Freedom of
religion or belief”, die zich richt op de bescherming van individuele rechten bij het bestrijden van
religieuze intolerantie, en de OIC-resolutie gericht op tegengaan van intolerantie, negatieve
stereotypering, stigmatisering, discriminatie en het aanzetten tot geweld tegen personen op grond van
godsdienst of levensovertuiging door het bevorderen van mensenrechten en de interreligieuze en
interculturele dialoog. Beide resoluties zijn in 2015 wederom met consensus aangenomen.
Binnen de EU heeft Nederland gezorgd voor opname van vrijheid van godsdienst en levensovertuiging
in het nieuwe “EU-actieplan voor mensenrechten en democratie 2015-2019”. Nederland zet actief in
op coördinatie door en samenwerking in EU Taskforce FoRB (Freedom of religion and belief). Het doel
van de Taskforce is het verbeteren van de informatie-uitwisseling tussen EU lidstaten. Nederland is
daarnaast één van de leden van de in 2015 opgerichte International Contact Group on Freedom of
Religion or Belief (ICG), een initiatief van de Canadese ambassadeur voor godsdienstvrijheid. De ICG
is een platform gericht op uitwisseling van informatie en in de praktijk bewezen werkmethoden (best
practices), bespreking van nieuwe ontwikkelingen op het gebied van vrijheid van godsdienst en
levensovertuiging, en het gezamenlijk reageren op schendingen van religieuze vrijheid. Tot de 24
deelnemende landen behoren naast zeven EU-lidstaten ook landen uit Afrika, Zuid-Amerika, het
Midden-Oosten, Azië en Noord-Afrika.
Minister Koenders was in oktober 2015 op uitnodiging van de Griekse minister van Buitenlandse Zaken
Kotzias, aanwezig bij een conferentie over religieuze pluriformiteit in het Midden-Oosten in Athene. De
conferentie bracht een groot aantal vertegenwoordigers van kerken en religieuze stromingen uit het
Midden-Oosten bij elkaar, alsook de VN-gezant voor Syrië, de Mistura. De minister gaf tijdens zijn
speech specifiek aandacht aan de geloofsgroepen die in de regio in de verdrukking zijn gekomen en
het geweld in de regio ontvluchten.
Bilaterale inzet
De pilot godsdienstvrijheid is beëindigd in 2015 en als structureel beleid opgenomen in het brede
mensenrechtenbeleid.25 De bilaterale inzet op het thema vrijheid van godsdienst en levensovertuiging
wordt op verschillende manieren uitgevoerd; door de ambassades, tijdens ministeriële bezoeken en
door de mensenrechtenambassadeur die tijdens zijn bezoeken, daar waar nodig, over vrijheid van
godsdienst en levensovertuiging spreekt.

25

Dit is gemeld aan de Kamer tijdens de begrotingsbehandeling Buitenlandse Zaken 2016, waarmee voldaan is aan Motie Voordewind c.s.
32 735 nr. 135 over omzetten van de pilot godsdienstvrijheid in beleid.

35

Mensenrechtenrapportage 2015

Een voorbeeld hiervan is Pakistan, waar de mensenrechtenambassadeur tijdens de gesprekken met de
overheid en ngo’s onder andere blasfemie en de situatie van religieuze minderheden (Christenen,
Ahmadi’s en Hindu’s) besproken heeft. Maar ook onderwerpen die indirect met vrijheid van godsdienst
en levensovertuiging verbonden zijn zoals vrouwenrechten en kindhuwelijken. Tijdens de ASEMconferentie is het thema ter sprake gekomen tijdens het gesprek van de minister van Buitenlandse
Zaken met zijn Pakistaanse collega. Ook via de ambassade wordt het thema vrijheid van godsdienst
en levensovertuiging actief uitgedragen. Dit gebeurt structureel tijdens gesprekken met de overheid,
contacten met het maatschappelijk middenveld en via projecten gefinancierd uit het
mensenrechtenfonds. De ambassade werkt op haar beurt tevens nauw samen met de andere EU
lidstaten om de verklaringen en demarches zo effectief mogelijk te laten zijn door zoveel mogelijk als
EU met één stem te spreken.
Financiële steun
Niet alleen in de landen die aan de pilot meededen zoals India, Egypte, Kazachstan, Armenië, Nigeria,
Pakistan en Sudan zijn in 2015 projecten op vrijheid van godsdienst en levensovertuiging uitgevoerd,
maar ook in onder meer Myanmar, Indonesië, Bangladesh, Turkije en Georgië werden projecten
gefinancierd uit het mensenrechtenfonds. De projecten zijn in het algemeen gericht op het faciliteren
van dialoog, aanpassen van nationale wetgeving en/of het overheidsbeleid, monitoren van en
juridische bijstand geven in individuele (straf)zaken, creëren van bewustwording ten aanzien van
religie gerelateerde problematiek, en het verspreiden van kennis over religie en godsdienst en
levensovertuiging in het algemeen.
Enkele voorbeelden van projecten gefinancierd vanuit het mensenrechtenfonds door de ambassades:
Een project in Georgië richt zich op de problemen van religieuze minderheden vanuit verschillende
invalshoeken waaronder rechtsbijstand, onderwijsvernieuwing, trainingen voor journalisten en
activisten, en bewustwording via de tv en sociale media.
In Indonesië is een project ter bescherming van religieuze minderheden en bescherming van
mensenrechtenverdedigers waarbij tevens de betrokkenheid van de overheid wordt vergroot.
In India is een project gefinancierd met als doel het voorkomen van religieus geweld door het
faciliteren van dialoog tussen lokale leiders van verschillende religieuze groeperingen (Hindu, Moslim
en Christen) in de deelstaat Karnataka.
In Pakistan is de “Peace is possible” campagne opgezet, om personen en maatschappelijke
groeperingen actief op het gebied van mensenrechten en interreligieuze samenwerking te steunen in
hun werk.
In Egypte worden maatschappelijke leiders gesteund om tolerantie, pluralisme en respect voor
individuele rechten in lokale gemeenschappen te verbeteren.
Uit het centrale mensenrechtenfonds werden in 2015 vijf meerjarige projecten gefinancierd op vrijheid
van godsdienst en levensovertuiging. Zo werd bijvoorbeeld door de ngo Mensen met een Missie in
India en Indonesië het project “Strengthening voices, sensitizing voices, connecting voices”
uitgevoerd, gericht op het stimuleren van tolerante cultuur ten opzichte van godsdienstvrijheid. Het
programma "kullina muwatinin, we zijn allemaal burgers" van PAX heeft tot doel een bijdrage te
leveren aan het verbeteren van het respect voor godsdienstvrijheid, religieuze diversiteit en rechten
van minderheden in Irak en Syrië.

36

Mensenrechtenrapportage 2015

2.7 Mensenrechten en ontwikkeling
Nederland hecht groot belang aan het volledige spectrum van mensenrechten: zowel burgerlijke en
politieke als economische, sociale en culturele (ESC) rechten.
Nederland levert via de hulp en handel agenda een bijdrage aan de verwezenlijking van ESC-rechten.
Bijvoorbeeld met de verschillende programma’s op het gebied van water en voedselzekerheid, maar
ook door samen te werken met vakbonden – de traditionele hoeders van economische en sociale
rechten.
Multilaterale inzet
Daarnaast heeft Nederland zich ook in 2015 ingezet om een rechtenbenadering te integreren in de
Post-2015 Duurzame Ontwikkelingsagenda. Zoals eerder aangegeven zijn de Global Goals het
resultaat van onderhandelingen tussen lidstaten. De doelen zijn bij consensus aangenomen tijdens de
VN-top in New York in september 2015. Vanaf januari 2016 zijn de Global Goals daarmee de opvolgers
van de Millenniumdoelen (MDG’s). Nederland heeft in de onderhandelingen samen met veel andere
landen met succes ingezet op stevige verankering van mensenrechten en in het uitkomstendocument
zijn mensenrechten inderdaad opgenomen als één van de basisprincipes die ten grondslag liggen aan
de nieuwe ontwikkelingsagenda. Veel meer dan bij de MDG’s het geval was, zijn in de Global Goals op
diverse plaatsen de rechten van mensen expliciet opgenomen. Dit geldt bijvoorbeeld voor subdoel 5.3:
‘eliminate all harmful practices, such as child, early, and forced marriage and female genital
mutilation’. Ook zijn mensenrechten verweven in onder meer de doelen over gezondheid, ongelijkheid,
vreedzame samenlevingen en fatsoenlijk werk. Onder dat laatste doel is bijvoorbeeld de ambitie
opgenomen om in 2025 wereldwijd alle vormen van kinderarbeid uit te bannen, en wordt ook
ingegaan op de strijd tegen mensenhandel en gedwongen arbeid.
Bilaterale inzet
Ook in het kader van de Global Goals spant Nederland zich in voor leefbaar loon, lonen waarmee
werknemers zichzelf en hun gezin kunnen onderhouden. Leefbaar loon kent veel uitdagingen.
Wettelijke minimumlonen liggen veelal op een te laag niveau. Vakbonden zijn vaak te zwak om
succesvol te onderhandelen over hogere lonen. En in de internationale waardeketens zijn producenten
en internationaal inkopende bedrijven veelal niet bereid de prijs te betalen voor een leefbaar loon.
Nederland steunt onderzoek van de ISEAL Alliance26 en de Wage Indicator Foundation27 naar
benchmarks voor leefbaar loon. Voor het ISEAL-onderzoek werken zes keurmerken samen, waaronder
Utz en Fair Trade. De Wage Indicator verzamelt wereldwijd informatie over lonen per land, en steunt
zodoende collectieve actie voor leefbare lonen. Samen met Duitsland en Pakistan organiseert
Nederland in mei 2016 de Asian Living Wage Conference, als vervolg op de Europese Leefbaar Loon
Conferentie in Berlijn in 2013. Voor de conferentie in Pakistan worden overheden en sociale partners
uit negen textiel-producerende landen uitgenodigd, samen met internationale modemerken en worden
strategieën voor het realiseren van leefbare lonen besproken. Leefbaar loon is een prioriteit in
verschillende Strategische Partnerschappen in het kader van het ‘Samenspraak en Tegenspraak’subsidiekader. Het partnerschap met de Fair Wear Foundation is goed gepositioneerd voor
vervolgacties na de conferentie in Pakistan.
Pilot receptorbenadering
De pilot receptorbenadering is in 2012 op verzoek van de Kamer gestart om de bruikbaarheid van de
receptorbenadering voor het Nederlandse mensenrechtenbeleid vast te stellen. Na de tussentijdse
evaluatie van de pilot receptorbenadering in 2014 werd de pilot in 2015 voortgezet. Het netwerk voor
een academische uitwisseling met China werd verder uitgebreid en resulteerde in een vierde
mensenrechtenseminar in Peking, ditmaal over Chinese en Afrikaanse mensenrechtenconcepten.
Daarnaast werd de receptorbenadering onder meer belicht tijdens de Eighth Beijing Human Rights
Forum, tijdens bezoeken van Chinese academici en in diverse publicaties. In 2015 sprak de
26
27

http://www.isealalliance.org/about-us
http://www.wageindicator.org/main/Wageindicatorfoundation

37

Mensenrechtenrapportage 2015

projectuitvoerder met diverse partners over de mogelijke oprichting van een permanent Cross-cultural
Human Rights Centre. Conform de toezegging tijdens het Notaoverleg mensenrechten van 15 juni
2015 is in 2015 financiering gerealiseerd voor een additioneel seminar met Chinese partners gericht
op godsdienstvrijheid.
Ten aanzien van de steun aan Afrikaanse landen bij het rapporteren voor het CEDAW-comité28 werden
in 2015 twee rapportages opgesteld voor Kameroen en Swaziland. Beide rapportages zijn, net als de
eerder opgestelde rapportages voor Senegal en Liberia, nog niet formeel ingediend bij het
verdragscomité als statenrapportage. Hierover zijn nog gesprekken gaande met de overheden van
deze landen. Indien hier geen overeenstemming over kan worden bereikt worden de rapportages als
zogenaamde schaduwrapportages ingediend bij het CEDAW-comité.
Financiële steun
Het ministerie van Buitenlandse Zaken draagt van 2013 tot en met 2016 € 49 miljoen bij aan het
vakbondsmedefinancieringsprogramma.
CNV Internationaal en FNV Mondiaal zetten zich met dit programma in voor het verbeteren van
arbeids- en vakbondsrechten in lage en middeninkomenslanden. Dit wordt onder meer bereikt door
bevordering van dialoog tussen werkgevers en werknemers en door capaciteitsversterking van
vakbonden op bedrijfs-, sector-, en nationaal niveau.
Ook specifieke projecten uit het mensenrechtenfonds ondersteunen ESC-rechten:
Nederland steunde in 2015 een meerjarig project van Both Ends, ActionAid en lokale
partnerorganisaties om de capaciteit te versterken van vrouwen om hun economische en sociale
rechten op te eisen wanneer zij geconfronteerd worden met grootschalige ontwikkelingsprojecten die
bijvoorbeeld hun levensonderhoud bedreigen. Dit project wordt uitgevoerd in India, Zuid-Afrika en
Kenia.
Nederland subsidieerde in 2015 Waterlex om Nationale Mensenrechteninstituten in Afrika te
versterken bij het toezien op het recht op water van de lokale bevolking.
De ambassade in Zimbabwe financierde de ontwikkeling van een ‘barometer’ voor ESC-rechten, als
hulpmiddel voor het maatschappelijk middenveld om op dit gebied te pleiten en beïnvloeden.

28

http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/CEDAW/Pages/CEDAWIndex.aspx

38

Mensenrechtenrapportage 2015

2.8 Mensenrechten en bedrijfsleven
Nederland bevordert de eerbiediging van mensenrechten door het bedrijfsleven, in overeenstemming
met de UN Guiding Principles on Business and Human Rights (UNGP’s).29 Het doel is
mensenrechtenschendingen door bedrijven, rechtstreeks of in productieketens, te voorkomen. Deze
inzet op ‘do no harm’ is complementair aan de hulp- en handelagenda, waarin ook aandacht is voor de
kansen voor duurzame ontwikkeling die samenwerking met het bedrijfsleven oplevert. Om de UNGP’s
te vertalen naar de Nederlandse praktijk, presenteerde het kabinet in december 2013 het Nationaal
Actieplan (NAP) Bedrijfsleven en Mensenrechten.30 In dit plan ligt de nadruk op de rol van het
Nederlandse bedrijfsleven bij ondernemingen in het buitenland. In 2015 ging de uitvoering van dit
plan voort. De inzet van het kabinet op het thema mensenrechten en bedrijfsleven reikt echter verder
dan het afvinken van actiepunten uit het NAP, zoals toegelicht onder de kopjes ‘multilaterale inzet’,
‘bilaterale inzet’, en ‘financiële steun’. Ook in 2015 maakte de bestrijding van kinderarbeid een
belangrijk deel uit van de Nederlandse inzet op mensenrechten en bedrijfsleven.
Voortgang Nationaal Actieplan Bedrijfsleven en Mensenrechten
Hierna worden de actiepunten uit het NAP langsgelopen in dezelfde volgorde als in het plan zelf (zie
pp. 43-44 NAP). Voor de zomer wordt uw Kamer door de Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking separaat geïnformeerd over de relatie tussen mensenrechten en
handelsmissies. Er is al een reguliere halfjaarlijkse rapportage over economische missies, waarbij ook
wordt vermeld hoe mensenrechten daarin zijn betrokken. Bij het betrekken van mensenrechten en
andere internationale mvo-aspecten wordt context-specifiek gekeken naar de wijze waarop aandacht
aan dit onderwerp gegeven kan worden, zowel als het gaat over de communicatie naar bedrijven toe
als bij de invulling van het programma.
Beleidscoherentie
 Zowel mensenrechten en bedrijfsleven als het bredere beleid op Internationaal Maatschappelijk
Verantwoord Ondernemen (IMVO) vormen prioriteiten tijdens het EU-voorzitterschap. In aanloop
naar het voorzitterschap is een conferentie georganiseerd op 7 december 2015 in Amsterdam.
Tijdens deze conferentie werd onderzocht hoe de EU haar handels- en ontwikkelingsbeleid beter
kan inzetten voor de verduurzaming van mondiale waardeketens. Hierbij was ook nadrukkelijk
aandacht voor kinderarbeid, landrechten en gedwongen arbeid.
Nederland wil het voorzitterschap ook gebruiken om draagvlak te kweken voor een nieuw MVOactieplan van de Europese Commissie. De vorige MVO-strategie van de Commissie liep van 2011201431 en is aan vernieuwing toe. Op aandringen van Nederland is in juli 2015 in het nieuwe EUactieplan voor mensenrechten en democratie32 opgenomen dat de Commissie als onderdeel van
haar MVO-strategie ook een coherent beleid moet ontwikkelen om de UNGP’s uit te werken. Het
kabinet is van mening dat de EU op dit gebied haar potentieel nog niet ten volle benut. Mede
daarom organiseert Nederland op 11 mei 2016 in Amsterdam een conferentie ter markering van
het vijfjarig bestaan van de UNGP’s. De conferentie dient om de balans op te maken van de
voortgang die is gemaakt en te identificeren waar extra inzet van de EU en haar lidstaten
wenselijk is. Nederland spant zich ervoor in dat de opgedane inzichten aan het einde van het
voorzitterschap worden vastgelegd in EU-raadsconclusies.
Ook organiseert Nederland op 12 mei 2016 een bijeenkomst van experts op het gebied van
mensenrechten en bedrijfsleven uit de lidstaten en van de EU-instellingen. De bedoeling van deze
bijeenkomst is om de ontwikkeling en implementatie van NAP’s te bevorderen en tot betere
samenwerking te komen op het gebied van mensenrechten en bedrijfsleven in het
gemeenschappelijke buitenlandbeleid van de Unie.


29

Het ministerie van Buitenlandse Zaken is in 2015 met verschillende partijen begonnen met de
ontwikkeling van een e-learningcursus, bedoeld om de kennis bij ambtenaren te vergroten over
mensenrechten en bedrijfsleven, de UNGP’s, en gerelateerde instrumenten zoals de OESOrichtlijnen voor multinationale ondernemingen. De cursus wordt gericht op Rijks- en andere

http://bit.ly/1HnFkIg
http://bit.ly/XCVg6m
http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2011:0681:FIN:en:PDF
32
http://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-10897-2015-INIT/en/pdf
30
31

39

Mensenrechtenrapportage 2015

ambtenaren die zich op verschillende manieren bezighouden met Nederlandse ondernemingen in
het buitenland, bijvoorbeeld op het vlak van beleid en regelgeving, handelsbevordering,
exportkredieten, of (stimulering van) investeringen in ontwikkelingslanden. De cursus kan
waarschijnlijk in de zomer van 2016 van start gaan.


De ‘internationale sociale voorwaarden’ van het duurzame inkoopbeleid werden geëvalueerd in
opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. De Kamer ontving in
januari 2015 het evaluatierapport en de kabinetsreactie hierop.33 De evaluatie beval onder meer
aan de sociale voorwaarden in lijn te brengen met de OESO-richtlijnen voor multinationale
ondernemingen. Het kabinet onderzoekt op welke wijze dit kan worden geregeld. In september
werd het Plan van aanpak maatschappelijk verantwoord inkopen uitgebracht.34 Om de
uitvoerbaarheid van de aanbevelingen te toetsen aan de praktijk wordt momenteel een aantal
pilot-aanbestedingen gestart waarbij onder andere de MVO Risicochecker35 als instrument wordt
ingezet.

Vertaalslag due diligence

Uit onderzoek van het Ministerie van Buitenlandse Zaken in 2015 is gebleken dat op alle niveaus
van economie-, management- en inkoopopleidingen in Nederland initiatieven worden genomen
omtrent IMVO.36 De OESO-richtlijnen komen bijvoorbeeld in veel curricula terug. In veel van deze
gevallen is kennis over IMVO ook opgenomen in de eindtermen van de opleiding.


De SER organiseerde de afgelopen jaren een doorlopende serie due diligence-workshops voor het
bedrijfsleven. Deze workshops werden georganiseerd in samenwerking met Shift, de meest
gezaghebbende kennisinstelling op het gebied van de UNGP’s. Ook maakte de SER een
handreiking voor bedrijven om het eigen due diligence-beleid te helpen vormgeven.37 Verder heeft
het Nederlands Normalisatie Instituut (NEN) in opdracht van de SER een praktijkrichtlijn opgesteld
die mensenrechten-due diligence integreert in bestaande risicomanagementsystemen als ISO
14001, ISO 26000 en ISO 31000. Deze systemen worden al veel gebruikt door bedrijven, en
daardoor is toepassing van de praktijkrichtlijn behoorlijk laagdrempelig.



Het ministerie van Buitenlandse Zaken verleende subsidie aan UN Global Compact Nederland,
Shift en Oxfam voor een vervolguitgave van de publicatie ‘How to Do Business with Respect for
Human Rights’ (2010). Deze online publicatie zal zich voornamelijk richten op de specifieke
uitdagingen voor zuidelijke bedrijven. Als onderdeel van dit project werd een aantal workshops
georganiseerd voor bedrijven en ngo’s in Indonesië, Zuid-Afrika, Mexico en Turkije.



SOMO (Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen) verzorgde in 2015 een
interdepartementale training over de UNGP’s. Deelname stond open voor ambtenaren die zich
bezighouden met MVO, handels- en investeringsbevordering, en duurzame inkoop. Later in het
jaar organiseerde de SER in samenwerking met Shift een soortgelijke workshop voor
Rijksambtenaren over de UNGP’s. Het thema mensenrechten en bedrijfsleven kwam ook aan de
orde in de Opleiding Ambtenaar Internationaal Beleid en in de mensenrechtencursus die het
ministerie van Buitenlandse Zaken jaarlijks organiseert voor ambassademedewerkers.



In het Nationaal Actieplan is vastgelegd dat een onafhankelijk onderzoek wordt gedaan naar de
vraag of de wettelijke zorgplicht van Nederlandse bedrijven voor IMVO in lijn is met de UNGP’s.
Via het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) is de opdracht voor dit
onderzoek verstrekt38 aan de Universiteit Utrecht (UU). Deze heeft het onderzoek in 2015 en
begin 2016 uitgevoerd. De UU heeft de mogelijkheden om bedrijven in Nederland aansprakelijk te
stellen (strafrechtelijk, civielrechtelijk of via het ondernemingsrecht) vergeleken met de situatie in
een aantal omringende landen. Hierbij zijn ook mogelijke effecten van nieuwe maatregelen op het

33

http://bit.ly/1GaujIR
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/kamerstukken/2015/09/11/plan-van-aanpak-maatschappelijkverantwoord-inkopen-2015-2020/plan-van-aanpak-maatschappelijk-verantwoord-inkopen-2015-2020.pdf
35
http://www.mvorisicochecker.nl/nl
36
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2015/06/29/rapportage-onderzoek-duurzaam-onderwijs
37
http://bit.ly/1JZ0jRj
38
http://www.wodc.nl/onderzoeksdatabase/2531-maatschappelijk-verantwoord-ondernemen-in-het-buitenland.aspx
34

40

Mensenrechtenrapportage 2015

vestigingsklimaat onderzocht. De resultaten van het onderzoek zijn samen met de kabinetsreactie
op 21 april 2016 aan de Tweede Kamer gestuurd.39
Transparantie en rapportage

Transparantie, dialoog met belanghebbenden en monitoring van gemaakte afspraken zijn
belangrijke thema’s in het proces rond de IMVO-convenanten. Deze convenanten met Nederlandse
bedrijfssectoren en hun stakeholders zijn voor het grootste deel nog in voorbereiding. De SER
presenteerde op 9 maart 2016 het eerste afgeronde IMVO-convenant, namelijk met de
textielsector.40 Naar verwachting wordt voor de zomer van 2016 in de bancaire sector een IMVOconvenant gesloten, specifiek gericht op mensenrechten. Over de voortgang van de IMVOconvenanten werd in juli 2015 uitgebreid gerapporteerd (kamerstuk 26485, nr. 212). De
doelstelling is – in lijn met het SER-advies ‘IMVO-convenanten’41 – om voor 2017 tien IMVOconvenanten te hebben afgesloten.


De Monitoringcommissie Corporate Governance Code heeft op 11 februari jl. op verzoek van de
betrokken marktpartijen (VNO-NCW, VEUO, VEB, Eumedion, FNV, CNV en Euronext) een voorstel
gepubliceerd voor actualisering van de Nederlandse Corporate Governance Code.42 In dit voorstel
wordt meer nadruk gelegd op langetermijn-waardecreatie. Dat houdt in dat beursgenoteerde
vennootschappen aandacht moeten besteden aan risico’s en kansen op het gebied van zowel
financiële als niet-financiële aspecten van ondernemen. De Monitoringcommissie heeft voor
definiëring van de niet-financiële aspecten aansluiting gezocht bij de Europese richtlijn
2014/95/EU inzake bekendmaking niet-financiële informatie en diversiteit, die ook expliciet ingaat
op mensenrechten. Over het voorstel voor actualisering is een brede publieke consultatie gestart.
De Monitoringcommissie zal met behulp van de reacties uit de consultatiefase de geactualiseerde
Code vaststellen en deze aanbieden aan het kabinet.

Remediemogelijkheden

Nederland heeft aan ACCESS Facility een startsubsidie verleend van € 350.000 voor 2013-2014.
Voor de periode t/m 2015 is een vervolgsubsidie verleend van €242.000. ACCESS Facility heeft in
deze beginperiode goede resultaten laten zien in het verbeteren van de toegang tot niet-juridische
klachtenmechanismen voor slachtoffers van bedrijfsgerelateerde mensenrechtenschendingen.
ACCESS Facility heeft zijn expertise verdiept op het gebied van effectieve dialoog en bemiddeling
tussen bedrijven en gemeenschappen.


Daarnaast heeft ACCESS Facility in opdracht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken een
expertbijeenkomst georganiseerd in april 2014. Deze bijeenkomst was gewijd aan uitwisseling van
ervaringen over niet-juridische klachtenmechanismen. De uitkomst was een serie aanbevelingen
aan bedrijven en overheden over versterking van de effectiviteit van zulke mechanismen.



Het kabinet heeft het instellingsbesluit van het OESO Nationaal Contactpunt (NCP) herzien, onder
andere om het mogelijk te maken het NCP opdracht te geven tot bedrijfsoverstijgend onderzoek.43
Het kabinet heeft aan de SER gevraagd aandacht te besteden aan de rol die het NCP zou kunnen
spelen in het kader van de IMVO-convenanten. Als ‘hoeder’ van de OESO-richtlijnen in Nederland
ligt het volgens de SER voor de hand dat ook het NCP hierbij wordt betrokken. Dit kan zijn vanuit
de voorlichtende en faciliterende taak van het NCP. De partijen bij een IMVO-convenant dienen
met elkaar ook af te spreken hoe om te gaan met eventuele geschillen over voortgang en/of
resultaat. Afhankelijk van het type afspraken zijn mogelijke opties hierbij: een klachtenprocedure
of geschillencommissie op sectorniveau, afspraken met het NCP over bemiddeling, een rechtsgang
naar de burgerlijke rechter of bindende arbitrage.

39

Kamerstuk 26485, nr. 219.
http://www.ser.nl/nl/publicaties/overige/2010-2019/2016/convenant-duurzame-kleding-textiel.aspx
41
https://www.ser.nl/nl/publicaties/adviezen/2010-2019/2014/imvo-convenanten.aspx
42
http://commissiecorporategovernance.nl/?page=2791
43
http://bit.ly/1HLk4fS
21

41

Mensenrechtenrapportage 2015

Mensenrechten en bedrijfsleven in de praktijk
In het Nationaal Actieplan is vastgelegd dat de overheid een pro-actieve houding aanneemt om de UN
Guiding Principles in de praktijk te brengen. Dit wordt ook van de overheid verwacht door zowel
bedrijfsleven als maatschappelijk middenveld. Deze pro-actieve houding kan goed geïllustreerd
worden aan de hand van het farmaceutische bedrijf Mylan, dat zich in voorjaar 2015 in Nederland
vestigde. Pensioenuitvoerder APG, die in Mylan belegt, wees het Ministerie van Buitenlandse Zaken
op het feit dat Mylan een spierverslapper maakte – rocuroniumbromide - die in sommige
Amerikaanse gevangenissen wordt gebruikt in de ‘doodstrafcocktail’. Tevens was het bedrijf volgens
mensenrechtenorganisatie Reprieve de enige speler op de Amerikaanse markt die geen enkele
beperking oplegde aan distributie van dit middel. Op basis van informatie van APG en Reprieve is het
Ministerie in gesprek gegaan met Mylan. Hierbij is duidelijk gemaakt dat Mylan zich als Nederlands
bedrijf dient te conformeren aan het Nederlandse MVO-beleid. Dat houdt onder meer in dat het
bedrijf betrokkenheid bij mensenrechtenschendingen zoals de doodstraf, ook in het buitenland, moet
voorkomen. Het Ministerie heeft er daarom bij Mylan op aangedrongen contractuele afspraken met
distributeurs te maken - zoals ook andere bedrijven dat doen - om te zorgen dat het betreffende
middel alleen nog voor operaties in ziekenhuizen wordt aangewend, en niet meer in gevangenissen
voor de uitvoering van de doodstraf. Na intensieve contacten heeft Mylan in een publieke verklaring
laten weten inderdaad deze belangrijke stap te zetten.44
Multilaterale inzet
In 2015 rondde een door Nederland voorgezeten werkgroep de onderhandelingen af over een
aanbeveling van de Raad van Europa (RvE) op het gebied van mensenrechten en bedrijfsleven. Deze
aanbeveling geeft aan de RvE-lidstaten handreikingen voor uitvoering van de UNGP’s, met een stevige
nadruk op access to remedy. Nederland heeft met succes ingezet op een ambitieuze aanbeveling, die
op een aantal terreinen verder gaat dan de UNGP’s. De gedachte hierbij is dat Europa, als
herkomstregio van een groot aantal internationaal opererende bedrijven, een internationale
voorbeeldrol heeft te vervullen als het gaat om mensenrechten en bedrijfsleven. De toegevoegde
waarde ten opzichte van de UNGP’s werd onder meer geleverd door de zeer gedetailleerde
handreikingen op het gebied van strafrecht, civiel recht en bestuursrecht. De aanbeveling werd op 3
mei 2015 vastgesteld door het Comité van Ministers45 en werd omarmd door de meest betrokken
mensenrechtenorganisaties.46
In juli 2015 vond de eerste zitting plaats van de UN Intergovernmental Working Group on
Transnational Corporations and other Business Enterprises with Respect to Human Rights. Deze
werkgroep heeft als mandaat om een internationaal bindend verdrag uit te werken op het gebied van
mensenrechten en bedrijfsleven. De EU had zich sceptisch uitgelaten over de resolutie47 die deze
werkgroep in het leven riep, vooral omdat de reikwijdte van het eventuele verdrag daarin beperkt
werd tot transnationale bedrijven. Dit is zeer problematisch, omdat de verantwoordelijkheden van
nationale bedrijven om mensenrechten te respecteren niet verschillen van die van transnationale.
Bovendien worden juist veel mensenrechtenschendingen veroorzaakt door nationaal geregistreerde
bedrijven. In de aanloop naar de eerste zitting heeft de EU dan ook aangegeven niet deel te nemen
aan de besprekingen, tenzij de reikwijdte verbreed werd om alle bedrijven te dekken. De EU was aan
het begin van de zitting aanwezig om dit standpunt toe te lichten. De initiatiefnemers van de
werkgroep, Ecuador en Zuid-Afrika, bleken niet bereid om aan de voorwaarde van de EU te voldoen.
In aanloop naar de volgende zitting van de werkgroep, in oktober 2016, zal Nederland zich met
andere EU-lidstaten beraden op de beste manier om de reikwijdte van de besprekingen alsnog uit te
breiden naar alle bedrijven.
Internationaal steunde Nederland actief de beleidsontwikkeling op het gebied van mensenrechten en
bedrijfsleven. De UN Working Group on Business and Human Rights kreeg bijvoorbeeld een bijdrage
om handreikingen te ontwikkelen voor staten die een NAP willen aannemen. Ook droeg Nederland in
44

http://newsroom.mylan.com/press-releases?item=123361
https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?Ref=CM/Rec%282016%293&Language=lanEnglish&Ver=original&BackColorInternet=DBDCF2&BackColorIn
tranet=FDC864&BackColorLogged=FDC864
46
http://www.corporatejustice.org/ngo’s-welcome-adoption-of-new-Council-of-Europe-Recommendation-on-Human-Rights.html?lang=en
47
http://ap.ohchr.org/documents/dpage_e.aspx?si=A/HRC/RES/26/9
45

42

Mensenrechtenrapportage 2015

2015 bij aan het succes van het jaarlijkse UN Forum on Business and Human Rights in Genève. De
Permanente Vertegenwoordiging steunde het Forum financieel. Daarnaast organiseerde Nederland
onder meer een expertmeeting over niet-juridische klachtenmechanismen voorgezeten door de
mensenrechtenambassadeur, en een modeshow om aandacht te vestigen op de rol van vrouwen in de
duurzame textielindustrie in Afrika.
Textielindustrie
In 2015 heeft Nederland zijn inzet op de versterking van mensenrechten in internationale
textielketens voortgezet:
Een multistakeholder-missie onder leiding van Minister Ploumen bracht een bezoek aan de
textielsector van Bangladesh. Hierbij was aandacht voor sociale dialoog, vakbondsrechten en de
positie van arbeiders in de informele textielsector.
Het door Nederland gesteunde ILO-project gericht op versterking van de arbeidsinspectie in
Bangladesh heeft, samen met de inzet van het Bangladesh Accord48, gezorgd voor inspectie van alle
3500 exportgeoriënteerde textielfabrieken. Op basis van die inspecties wordt nu aan verbeteringen
gewerkt.
Het ‘Buyers Forum’ van inkopende modemerken in Pakistan heeft met steun van het Initiatief
Duurzame Handel (IDH) een actieplan opgesteld en een eerste dialoog met de overheid gevoerd over
naleving van arbeidsnormen in de textielsector. Met steun van Nederland werkte de ILO aan
versterking van de arbeidsinspectie van Pakistan.
Nederland steunde in 2015 het Better Work-programma van de ILO, dat ook gericht is op naleving van
arbeidsrechten, in Bangladesh, Vietnam, Indonesië, Cambodja en Birma/Myanmar.
Bilaterale inzet
Nederland was in december 2013 het tweede land ter wereld dat een NAP vaststelde. Dit past geheel
bij de overtuiging van het kabinet, dat Nationale Actieplannen de beste manier zijn om de UNGP’s te
implementeren. Ownership van zowel noordelijke als zuidelijke landen voor de UNGP’s is essentieel.
Op die manier worden multinationale ondernemingen zowel in hun land van herkomst als in de landen
waar zij ondernemen aangesproken op hun verantwoordelijkheid om de mensenrechten te
eerbiedigen.
Ook in 2015 heeft Nederland zich ingespannen om het concept van Nationale Actieplannen
internationaal te bevorderen. In bilaterale contacten moedigde Nederland verschillende landen aan
een eigen NAP op te stellen, en deelde hiertoe actief de eigen ervaringen en geleerde lessen.
Nederland presenteerde deze ervaringen aan Duitsland en Tsjechië tijdens bijeenkomsten waar het
startschot werd gegeven voor hun eigen Nationale Actieplan. De mensenrechtenambassadeur heeft
tijdens bezoeken aan Kazakhstan, Guatemala en Polen deze landen aangemoedigd een actievere
houding op het gebied van mensenrechten en bedrijfsleven aan te nemen. In Polen leidde dit tot het
besluit inderdaad een NAP op te stellen. Nederland nam deel aan een seminar over mensenrechten en
bedrijfsleven in het kader van de EU-Brazilië Mensenrechtendialoog. Ook met Mexico, Colombia en
Zuid-Korea vonden verschillende contacten plaats over het belang van een Nationaal Actieplan voor
mensenrechten en bedrijfsleven.
Via de UPR heeft Nederland bovendien Bulgarije, Honduras en Mongolië aangemoedigd een NAP op te
stellen. Aan Bulgarije beval Nederland specifiek aan een Nationaal Contactpunt voor de OESOrichtlijnen op te zetten, en aan Honduras om in het kader van een NAP speciale aandacht te besteden
aan de rechten van inheemse groepen, in lijn met ILO-conventie 169. Daarnaast heeft Nederland ook
in OESO-verband zijn ervaringen gedeeld over de ontwikkeling en implementatie van het NAP, tijdens
een workshop in juni 2015 in Parijs.

48

http://bangladeshaccord.org/about/

43

Mensenrechtenrapportage 2015

Financiële steun
Vanuit het mensenrechtenfonds zijn ook in 2015 projecten ondersteund die de eerbiediging van
mensenrechten door het bedrijfsleven moeten bevorderen:
In 2015 werd de subsidie voor de ‘Corporate Human Rights Benchmark’ voortgezet. Dit project wordt
uitgevoerd door een coalitie van investeerders en maatschappelijke organisaties, onder leiding van het
Business and Human Rights Resource Centre. Het project moet leiden tot een ranglijst waarin de
grootste 500 internationale bedrijven in de risicosectoren landbouw, kleding, ICT en extractieve
industrie worden beoordeeld op mensenrechtenbeleid en –prestaties. Door deze prestaties transparant
te maken, wil de coalitie bijdragen aan een race to the top van bedrijven op het gebied van
mensenrechten. Het streven is de eerste ranglijst eind 2016 te publiceren.
SOMO zette in 2015 met Nederlandse financiering het project ‘Stand up for your rights’ voort. Dit
project is gericht op het trainen van zuidelijke organisaties om toegang tot recht voor slachtoffers van
mensenrechtenschendingen te verbeteren.
Het Institute for Human Rights and Business (IHRB) vervolgde met steun van Nederland het ‘Nairobi
Process’, een project in de extractieve industrie in Oost-Afrika. Het IHRB wil in een vroeg stadium in
deze ontluikende industrie zorgen voor fatsoenlijke afspraken tussen ondernemers en lokale
gemeenschappen om mensenrechtenschendingen te voorkomen.
Het VN Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR) werd in 2015 ondersteund voor
het Accountability and Remedy-project.49 Met dit project wordt in kaart gebracht welke barrières er
bestaan voor slachtoffers van bedrijfsgerelateerde mensenrechtenschendingen om toegang tot recht
te krijgen. Daarnaast wordt geïdentificeerd hoe staten die drempels zouden kunnen wegnemen door
best practices uit verschillende jurisdicties te belichten.
Nederland zette ook de steun voort aan de Fair Wear Foundation voor een project gericht op de
textielsector in India, Bangladesh, Turkije en China. Binnen dit project worden arbeiders getraind over
hun rechten en wordt een hotline ingesteld die arbeiders kunnen benaderen wanneer hun rechten
geschonden worden.
Daarnaast zijn in 2015 de nieuwe strategische partnerschappen met ngo’s in het kader van
‘Samenspraak en tegenspraak’ uitgewerkt. Van deze partnerschappen zijn er meerdere die aandacht
zullen besteden aan het thema mensenrechten en bedrijfsleven: Both Ends in alliantie met Action Aid,
Clean Clothes Campaign, Milieudefensie, SOMO en TNI; Fair Wear Foundation in alliantie met FNV en
CNV; Pax in alliantie met Amnesty International; Solidaridad; UTZ.
Bestrijding kinderarbeid
Binnen het thema mensenrechten en bedrijfsleven is kinderarbeid één van de meest schrijnende
problemen. Ook het afgelopen jaar trok kinderarbeid terecht veel aandacht in media en politiek. De
vele onderzoeksrapporten van organisaties als SOMO, de Landelijke Indiawerkgroep, Terre des
Hommes en de Coalitie Stop Kinderarbeid leverden aan deze publieke aandacht een belangrijke
bijdrage. Het kabinet zette in 2015 de strijd tegen kinderarbeid onverminderd voort:
De financiering voor het programma ‘Child Labour Free Zones’ van de Coalitie Stop Kinderarbeid werd
in 2015 voortgezet. Dit programma wordt uitgevoerd in India, Zimbabwe, Oeganda, Mali, Nicaragua
en Turkije. Het is bij uitstek een voorbeeld van een geïntegreerde, gebiedsgerichte aanpak. Het
combineert bewustwording over de nadelige effecten van kinderarbeid op zowel individuele als
nationale ontwikkeling, versterking van het onderwijs, en samenwerking met werkgevers en lokale
autoriteiten om het verbod op kinderarbeid te handhaven. Dit alles moet leiden tot een gemeenschap
die als één blok staat achter het idee dat kinderen niet in de werkplaats maar in het klaslokaal
thuishoren. In 2015 bracht dit project een handboek voor bedrijven en lokale overheden voort: ‘5x5
Stepping Stones for Creating Child Labour Free Zones’.50
De Nederlandse steun aan het Child Labour Platform (CLP) werd in 2015 voortgezet. Het CLP is een
internationaal bedrijvennetwerk voor de bestrijding van kinderarbeid in productieketens. Het platform
49
50

http://www.ohchr.org/EN/Issues/Business/Pages/OHCHRstudyondomesticlawremedies.aspx
http://www.indianet.nl/SteppingStones.html

44

Mensenrechtenrapportage 2015

schept een veilige omgeving voor betrokken bedrijven om hierover ideeën en benaderingen uit te
wisselen.
Ook in 2015 steunde Nederland het International Programme for the Elimination of Child Labour
(IPEC) van de ILO voor activiteiten gericht op versterking van het (beroeps)onderwijs in Bolivia, Mali,
Indonesië en Oeganda. Het gaat om een bijdrage van € 8,7 miljoen voor de periode 2010–2015.
Binnen het Plan van aanpak voor verduurzaming van de Nederlandse textielsector is een project
gestart in opdracht van enkele Nederlandse bedrijven en met steun van de ambassade in Turkije. Dit
project wordt uitgevoerd door de Fair Labor Association en heeft als doel de ketens van Nederlandse
textielbedrijven in Turkije in kaart te brengen, en te identificeren op wat voor manier deze bedrijven
hun gezamenlijke invloed kunnen aanwenden om kinderarbeid verder terug te dringen.
Daarnaast werkte de ambassade in Turkije samen met IPEC, Turkse nationale en decentrale
overheden en CAOBISCO, de brancheorganisatie voor de hazelnoot verwerkende industrie, voor een
project gericht tegen kinderarbeid in de Turkse hazelnootsector.
In 2015 droeg Nederland € 500.000 bij aan Global March, de organisatie van Nobelprijswinnaar
Kailash Satyarthi. Het project in kwestie is gericht op het versterken van partnerorganisaties in de
strijd tegen kinderarbeid in Azië, Afrika en Latijns-Amerika. Daarnaast initieert het project een
internationaal netwerk van parlementariërs die bereid zijn zich gezamenlijk en afzonderlijk in te zetten
voor kinderrechten.
In 2015 zette Nederland de steun voort aan UNICEF om de kennis en uitvoering van de Children’s
Rights and Business Principles te bevorderen. De focus in dit project ligt op Nederlandse bedrijven, op
de textielsector in Bangladesh en op de palmoliesector in Indonesië.
Afgelopen jaar werd € 3 miljoen subsidie verstrekt aan ECPAT/Defence for Children International voor
verlenging van een project tegen kindersektstoerisme en andere vormen van seksueel geweld tegen
kinderen. ECPAT voert dit project uit in dertig landen wereldwijd.
Tijdens de begrotingsbehandeling voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking voor 2016
nam de Kamer een amendement aan waarmee € 5 miljoen werd uitgetrokken voor multistakeholderinitiatieven tegen kinderarbeid. Initiatieven die door het bedrijfsleven worden opgezet kunnen vanuit
deze € 5 miljoen verdubbeld worden. Het kabinet is in overleg met RVO om te bezien hoe deze
financiële ondersteuning het best gestalte kan krijgen.
In 2015 heeft het kabinet hard gewerkt aan een post-2015 Ontwikkelingsagenda waarin
mensenrechten centraal staan. Deze rechtenbenadering is onder meer tot uiting gekomen in subdoel
8.7, waarin naast het uitbannen van gedwongen arbeid en mensenhandel ook de beëindiging van alle
vormen van kinderarbeid uiterlijk in 2025 ten doel wordt gesteld.
In 2015 is ook met verschillende belanghebbenden overlegd over de manier waarop kinderarbeid
aangekaart zou kunnen worden in het kader van het Nederlands voorzitterschap van de EU. Het
kabinet wil aandringen op EU-raadsconclusies over dit onderwerp. In deze conclusies zou de EU
hernieuwd commitment kunnen uitspreken over de strijd tegen kinderarbeid, kunnen best practices
worden uitgedragen zoals de gebiedsgerichte aanpak, en kan weergegeven worden hoe de EU kan
bijdragen aan de implementatie van SDG 8.7

45

Mensenrechtenrapportage 2015

3.

Mensenrechtenontwikkelingen en -inzet per regio

3.1 Noord-Afrika en Midden-Oosten
3.1.1. Regio-overzicht
De destabiliserende effecten van de oorlog in Syrië en de opkomst van ISIS waren het afgelopen jaar
van grote invloed op de ontwikkelingen in het Midden-Oosten. Terwijl in Syrië de strijd gedurende het
jaar grimmiger werd, zorgde ook de toename van geweld in landen als Libië en Irak voor een terugval
op het gebied van mensenrechten. De instabiliteit die in een groot aantal landen in het Midden-Oosten
is toegenomen gaat hand in hand met een verdere beperking van vrijheden. Nederland heeft het
afgelopen jaar bijzondere aandacht besteed aan gelijke rechten voor vrouwen, de vrijheid van
meningsuiting, de bescherming van mensenrechtenverdedigers, arbeidsmigranten en vrijheid van
godsdienst en levensovertuiging. Gelijke rechten voor lesbiennes, homoseksuelen, biseksuelen en
transgenders (LHBT’s) liggen regio breed zeer gevoelig, mede vanwege de politieke, religieuze en
culturele context, waardoor de inzet ter ondersteuning van de LHBT-gemeenschap vooral achter de
schermen plaatsvindt.
Algerije
De mensenrechtensituatie, hoewel sterk verbeterd sinds het einde van de burgeroorlog in de jaren
negentig, blijft fragiel. Dit blijkt o.a. uit de merendeels kortstondige arrestaties van enkele
mensenrechtenactivisten, opposanten en critici van overheidsoptreden alsmede juridische stappen
tegen een aantal bloggers. De overheid treedt soms ook bovenmatig hard op tegen
sociaaleconomische protesten. Hoewel de grondwet de vrijheid van meningsuiting waarborgt, bevatten
andere wetten restrictieve maatregelen. Het recht op vereniging en vergadering, ook van belang voor
de vrijheid van meningsuiting, is onvoldoende gewaarborgd zoals blijkt uit het uitblijven van de
overheidsregistratie van veel van de hiertoe aangemelde maatschappelijke organisaties. In de praktijk
worden activiteiten van het merendeel van deze associaties getolereerd. Er blijft sprake van ongelijke
behandeling van vrouwen, met name in het kader van familierecht. In Algerije is homoseksualiteit nog
altijd strafbaar en taboe.
De ambassade zet zich op verschillende manieren in ten behoeve van de mensenrechtensituatie in
Algerije: in EU-verband zijn ‘common messages’ ontworpen naar aanleiding van de EUmensenrechtenstrategie Algerije. In samenspraak met de VN (gecoördineerd door UNDP) en like
minded landen is veel aandacht besteed aan ondersteuning van de nieuwe Algerijnse wet tegen
geweld tegen vrouwen. Tevens is meermaals zichtbaar ondersteuning verleend aan door de VN geleide
inspanningen op het gebied van vrouwelijke vertegenwoordigers in gekozen organen. Verder
onderhoudt de ambassade contact met het netwerk van vertegenwoordigers van
mensenrechtenorganisaties met het oog op het uitwisselen van informatie en capaciteitsversterking
van dergelijke organisaties.
Bahrein
Anno 2015 is het belangrijkste punt van zorg de inperkingen rondom de vrijheid van meningsuiting,
vereniging en vergadering ende repressie van oppositiebewegingen die de sjiitische meerderheid van
het land vertegenwoordigen. Mensenrechtenactivisten en kritische geluidenwaren het doelwit van
intimidatie of werden gevangengezet. Vaak werden zij ook geconfronteerd met marteling en
mishandeling.
Een ander probleem in Bahrein, maar ook in andere Golfstaten, is dat arbeidsmigranten blootstaan
aan ernstige vormen van misbruik, zoals niet-betaling van loon, inbeslagneming van paspoorten,
onveilige huisvesting, buitensporig lange werkdagen, fysieke mishandeling en dwangarbeid. Op het
gebied van vrouwenrechten is Bahrein, in vergelijking met sommige andere landen in de regio,
tamelijk liberaal.
Tijdens de 30e zitting van de VN-Mensenrechtenraad hebben 33 landen, waaronder Nederland, in een
gezamenlijke verklaring uiting gegeven aan de zorgen van de internationale gemeenschap over de

46

Mensenrechtenrapportage 2015

mensenrechtensituatie in Bahrein. Positief is het feit dat de regering van Bahrein een
onderzoekscommissie met onafhankelijke internationale experts heeft ingesteld (BICI) en de
bevindingen van het rapport van deze commissie ten uitvoer brengt. Het aanstellen van een
ombudsman en de oprichting van een nationaal mensenrechteninstituut en diverse andere
overheidsorganen kunnen als voorbeeld dienen voor de Golfregio. De uitvoering van het rapport, dat
stamt uit 2011, loopt echter achter op schema.
Mensenrechtenambassadeur
De mensenrechtenambassadeur bracht op 19 en 20 mei een bezoek aan Bahrein waar hij onder
andere sprak met de minister van Justitie, het ministerie van Buitenlandse Zaken, de Ombudsman,
het National Institute for Human Rights en de Supreme Council for Women. Tijdens zijn bezoek
kwamen onder andere vrijheid van godsdienst, gelijke rechten voor LHBTI’s, vrouwenrechten en
bestrijding van corruptie ter sprake. De mensenrechtenambassadeur sprak zijn waardering uit voor de
hervormingen die sinds de revolutie van 2011 zijn doorgevoerd.
De mensenrechtenambassadeur sprak zijn zorg uit over mishandeling en marteling door politie en
gevangenispersoneel, de achtergestelde positie van Shiieten en de vrijheid van meningsuiting en
benadrukte dat het om de uitvoeringen van de hervormingen op de grond gaat. Ook individuele zaken,
zoals Nabeel Rajab, zijn besproken.
Daarnaast nam de mensenrechtenambassadeur deel aan een bijeenkomst georganiseerd door de Chief
of Police over de veiligheidssituatie sinds de revolutie van 2011. Hij sprak ook met vertegenwoordigers
van acht verschillende ngo’s, waaronder het Bahrein Center for Human Rights, de Bahrain Youth
Society for Human Rights en met de winnaar van de Nederlandse Mensenrechtentulp 2014, Mideast
Youth.
Egypte
In 2015 was er in Egypte sprake van een opleving van de politiestaat. Burgerrechten werden in
toenemende mate geschonden terwijl de veiligheidsdiensten straffeloosheid genieten. De ruimte voor
civil society en kritische geluiden wordt steeds kleiner. Zo krijgen steeds meer activisten reisverboden
opgelegd en kon een toenemend aantal projecten met buitenlandse financiering geen doorgang
vinden. Vreedzame demonstranten worden gearresteerd en protesten worden vaak hardhandig
aangepakt. Marteling in politiebureaus en andere detentiecentra vindt op grote schaal plaats en heeft
geleid tot tientallen sterfgevallen. Massavonnissen en massadoodstraffen worden uitgesproken.
Tegelijkertijd zijn een aantal omstreden wetten, zoals de antiterrorismewet, uitgevaardigd die de
vrijheid van media verder inperken.
In bilaterale gesprekken hebben minister Koenders en de minister-president benadrukt dat
terrorismebestrijding en respect voor mensenrechten hand in hand moeten gaan. Voorts heeft
Nederland publiekelijk gepleit voor een oplossing voor de journalisten die in de Al Jazeera-zaak zijn
veroordeeld, waaronder Rena Netjes, en zich uitgesproken tegen de terdoodveroordelingen van oudpresident Morsi en meer dan honderd van zijn aanhangers. Zowel bilateraal als in de
Mensenrechtenraad zijn de Nederlandse zorgen over de doodstraf aangekaart.
In 2015 ondersteunde de ambassade projecten op het gebied van vrouwenrechten, rechten van
(vrouwelijke) werknemers, godsdienstvrijheid, mensenrechtenverdedigers, Seksuele Reproductieve
Gezondheid en Rechten, maatschappelijk verantwoord ondernemen en het tegengaan van marteling.
Daarnaast ondersteunt de ambassade lokale LHBT-activisten en heeft de ambassade verschillende
rechtszaken tegen journalisten en activisten gemonitord. De ambassadeur heeft meerdere gesprekken
gevoerd bij verschillende Egyptische ministeries om onder andere aandacht te vragen voor de
afnemende ruimte voor het maatschappelijke middenveld en voor het belang van de vrijheid van
meningsuiting en van vergadering. De EU heeft zorgen over de mensenrechtensituatie aangekaart in
verklaringen, tijdens bezoeken van onder andere HV Mogherini, in sub comités die in het kader van de
Associatiestructuren plaatsvonden en tijdens zittingen van de Mensenrechtenraad.

47

Mensenrechtenrapportage 2015

Irak
De mensenrechtensituatie in Irak bleef in 2015 onverminderd slecht. Het overgrote deel van de meest
grove mensenrechtenschendingen werd begaan door ISIS. Daarnaast maakten de zogeheten sjiitische
milities (al dan niet als onderdeel van de Popular Mobilisation Forces), alsook de Iraakse en
Koerdische strijdkrachten, zich schuldig aan het schenden van mensenrechten. Naast de schendingen
die plaatsvinden in de gewapende strijd met ISIS, is de mensenrechtensituatie in het algemeen
schrijnend. Rechten van minderheden, van vrouwen, van vrijheid van geloof en van meningsuiting en
andere basale politieke, economische en sociale rechten worden met voeten getreden. Zo komen
martelingen in staatsinstellingen, zoals gevangenissen en politiebureaus, veel voor. De doodstraf is in
2015 zeven keer uitgevoerd (waarvan drie keer in Koerdistan).
Nederland heeft bilateraal en in multilaterale fora deze mensenrechtenschendingen opgebracht. In
gesprek met de Iraakse autoriteiten heeft de minister van Buitenlandse Zaken het vraagstuk van
doodstraf in Irak besproken. Afgelopen jaar heeft Nederland in Irak projecten gesteund op het terrein
van vrouwenrechten, gelijke rechten van LHBT’s, jongeren en journalisten.
Iran
De mensenrechtensituatie in Iran blijft uiterst zorgelijk. Van een behoorlijke rechtsgang is nog steeds
geen sprake, en het aantal doodvonnissen blijft zeer hoog. In totaal werden ten minste 966 mensen
geëxecuteerd, in ruim 60% van de gevallen wegens drugsdelicten. Onder Iraanse
overheidsfunctionarissen en parlementariërs is discussie ontstaan over de vraag of de doodstraf voor
dergelijke strafbare feiten wel een effectief afschrikmiddel is.
Na het akkoord over het nucleaire programma in juli zijn de hardliners binnen het regime een
campagne begonnen om meer politieke en culturele openheid in het land te voorkomen. Zij beroepen
zich op “infiltratie” door vreemde mogendheden, waarvoor het akkoord de weg zou hebben
vrijgemaakt. Gematigde hervormingsgezinde journalisten, activisten en politici worden in toenemende
mate ondervraagd, gearresteerd en opgesloten. Deze maatregelen zijn in het najaar verder
verscherpt, mede met het oog op de parlementsverkiezingen van februari 2016. In reactie op dit
hardhandig optreden heeft president Rouhani zich herhaaldelijk uitgesproken voor waarborging van de
burgerlijke vrijheden. Van vrijheid voor religieuze of etnische minderheden is hoegenaamd geen
sprake, al genieten bij wet erkende minderheden een beperkt aantal rechten, zij het binnen nauwe
grenzen.
Tijdens het bezoek van minister Koenders op 20 september 2015 vormde de mensenrechtensituatie
een belangrijk gespreksonderwerp. De Nederlandse ambassadeur in Teheran kaart tijdens
ontmoetingen met Iraanse overheidsfunctionarissen of hoogwaardigheidsbekleders ook vaak
mensenrechtenkwesties aan, waaronder individuele gevallen. Nederland steunt activiteiten die beogen
executies terug te dringen, en die mediavrijheid en -toegang kunnen bevorderen. Een andere activiteit
richt zich op bescherming van en hulp aan vrouwelijke Afghaanse vluchtelingen in Iran. Deze vrouwen
krijgen op de arbeidsmarkt afgestemde beroepsopleidingen en ondernemerschaps-cursussen. Het doel
hiervan is hen te helpen vanuit huis een economisch levensvatbare onderneming te starten.
Israël en de Palestijnse Gebieden
Het Israëlisch-Palestijns conflict bleef ook in 2015 van grote invloed op de mensenrechtensituatie in
Israël en de Palestijnse Gebieden. Nederland maakt zich grote zorgen over de
mensenrechtenschendingen die verbonden zijn aan dit conflict, waaronder gerelateerd aan de
uitbreiding van nederzettingen. Opvallende ontwikkeling in 2015 is het toegenomen aantal aanvallen
op Israëlische burgers in Israël en op de Westelijke Jordaanoever en het geweld van kolonisten tegen
Palestijnen. Het kabinet veroordeelt de aanvallen op onschuldige burgers en verwacht dat de
autoriteiten proportioneel optreden tegen dit geweld. In 2015 werden mensenrechtenkwesties op
diverse momenten en op zowel politiek als hoog ambtelijk niveau aan de orde gesteld bij de relevante
autoriteiten. Het kabinet en de EU spraken de Israëlische regering consequent aan op de illegaliteit
van nederzettingen en wezen erop dat het nederzettingenbeleid de twee-statenoplossing ondermijnt.
Specifieke besluiten tot uitbreiding van nederzettingen werden door de EU afgekeurd.
Nederland ondersteunde in 2015 onder andere projecten die gericht zijn op het bevorderen van de
bescherming van Palestijnse minderjarigen in Israëlische militaire detentie, het monitoren van

48

Mensenrechtenrapportage 2015

nederzettingenbouw en informeren van Israëlische en internationale beleidsmakers en Israëlisch
publiek over deze ontwikkelingen en een project gericht op het tegengaan van de uitsluiting van
Palestijnen in bezet Oost-Jeruzalem uit het stedelijk planningsproces. Verder was Nederland ook in
2015 deelnemer in donorconsortia die ondersteuning bieden aan resp. het onafhankelijke Palestijnse
mensenrechteninstituut ICHR en het Secretariat for Human Rights and International Humanitarian Law
(dat diverse Israëlische en Palestijnse organisaties actief in de PG steunt).
Daarnaast ondersteunde Nederland in 2015 diverse verzoeningsprojecten gericht op het bevorderen
van wederzijds begrip en samenwerking tussen Israëliërs en Palestijnen over de Groene Lijn.
De mensenrechtensituatie in Israël is op bepaalde terreinen goed, bijvoorbeeld voor wat betreft de
rechten van de LHBT-gemeenschap. Tegelijkertijd is er een aantal punten van zorg, zoals de omgang
met de Arabische minderheid (zoals het beleid ten aanzien van bedoeïenen) en het beleid ten aanzien
van Afrikaanse vluchtelingen in het land. Ook was er in 2015 sprake van een geleidelijke en zorgelijke
verharding van het publieke en politieke debat in Israël over het onderwerp mensenrechten en van
het klimaat waarin mensenrechtenorganisaties in Israël opereren. De minister van Buitenlandse Zaken
benadrukte tijdens zijn bezoek aan Israël in juli 2015 in een gesprek met de Israëlische vice-minister
van Buitenlandse Zaken Hotovely het belang van het werk van mensenrechtenorganisaties voor een
vrije en pluriforme samenleving.
Voor de mensenrechtensituatie in de Palestijnse Gebieden (PG) zijn de Palestijnse Autoriteit (PA) in
die delen van de Westelijke Jordaanoever waar zij het gezag uitoefent, Hamas in Gaza, en Israël op
uiteenlopende wijzen in de diverse gebieden verantwoordelijk. Hieronder wordt ingegaan op de
verantwoordelijkheid van de twee eerstgenoemde. De uitvoering van de doodstraf en buitenrechtelijke
executies in Gaza zijn een belangrijk punt van zorg. De PA heeft een moratorium op de toepassing van
de doodstraf afgekondigd in 2005, maar dat wordt door Hamas in Gaza, niet gerespecteerd. Het
aantal meldingen van mishandeling van gevangenen en marteling door de veiligheidsdiensten in Gaza
en de Westelijke Jordaanoever bleef ook een punt van zorg, evenals de beperking van vrijheid van
meningsuiting en persvrijheid. De positie van de vrouw en van LHBT in de PG is zorgelijk: beide
groepen zijn geregeld slachtoffer van geweld. Op politiek, diplomatiek en hoog-ambtelijk niveau werd
bij de PA het belang van respect voor mensenrechten benadrukt, zoals tijdens het bezoek van minister
Koenders in juli.
Mensenrechtenambassadeur
De mensenrechtenambassadeur bezocht Israël en de Palestijnse gebieden van 12 tot 14 mei 2015
mede naar aanleiding van de deelname aan 5th International Conference of the Global Forum for
Combating Antisemitism, waarmee Nederland het belang onderstreepte dat wordt gehecht aan de
bestrijding van antisemitisme.
Met het Israëlisch ministerie van Buitenlandse Zaken sprak de mensenrechtenambassadeur onder
andere over Israëls positie in multilateraal mensenrechtenverband en de onderzoeken naar handelen
door de Israel Defence Forces, waarbij hij het belang van accountability benadrukte. In navolging van
een toezegging aan de Kamer sprak de mensenrechtenambassadeur met vertegenwoordigers van de
Israëlische overheid, UNICEF en ngo’s over Palestijnse minderjarigen in militaire detentie. Tevens
bracht hij een veldbezoek aan een militaire rechtbank.
In de Palestijnse Gebieden drong de mensenrechtenambassadeur aan op versterking van
democratische legitimiteit en accountability en benadrukte daarbij het belang van naleving van
mensenrechtenverdragen en respect voor mensenrechten in de veiligheidssector. De
mensenrechtenambassadeur vroeg aandacht voor de positie van vrouwen en gelijke rechten voor
LHBT’s. Zowel bij het ministerie van Vrouwenzaken als binnen de ngo’s blijkt er veel aandacht voor
VN-resolutie 1325. Tevens vroeg hij extra aandacht voor de vrijheid van meningsuiting, vrijheid van
vergadering (en specifiek positie van vakbonden) en persvrijheid. Hij uitte zijn zorgen over de
humanitaire en mensenrechtensituatie in Gaza.
Jemen
Met de inname van de hoofdstad Sana’a door de Houthi’s en de aan ex-president Saleh gelieerde
milities in september 2014, kwam het in 2011 begonnen politieke transitieproces in Jemen tot
stilstand. Een coalitie onder leiding van Saoedi-Arabië begon op 26 maart 2015 met luchtaanvallen op

49

Mensenrechtenrapportage 2015

Jemen. Sindsdien is de mensenrechtensituatie ernstig verslechterd met beschuldigingen van
schendingen door alle partijen. Duizenden burgers zijn inmiddels omgekomen en het aantal
ontheemden binnen Jemen is dramatisch toegenomen. De vrijheid van meningsuiting is door het
conflict nog verder onder druk komen te staan. Ngo’s, kranten en tijdschriften werden door de
Houthi’s gesloten en mensenrechtenactivisten, journalisten en politici werden ontvoerd. De minister
van Defensie wordt inmiddels al bijna een jaar vastgehouden.
Ondanks deze uitdagende omstandigheden is de steun aan een aantal activiteiten doorgezet. De
ambassade steunt een Jemenitische organisatie, die tot doel heeft mensenrechtenschendingen te
documenteren. De organisatie stelde een rapport op over de gevolgen van de luchtaanvallen op
Jemen, dat online werd gepubliceerd. Via UNDP heeft Nederland bijgedragen aan capaciteitsopbouw
van het ministerie van Mensenrechten, ngo’s en een onafhankelijk mensenrechteninstituut. Daarnaast
werd met Penal Reform International gewerkt aan hervorming van het gevangeniswezen. Aandacht
voor gender-gerelateerd geweld en kindbruiden was onderdeel van interventies in de
gezondheidssector en rechtspraak.
In 2015 bleek een gezamenlijke Jemenitisch/Nederlandse resolutie voor de VN-Mensenrechtenraad
niet haalbaar, omdat geen overeenstemming kon worden bereikt met de Jemenitische overheid over
een onafhankelijk internationaal mechanisme om mogelijke schendingen van internationaal humanitair
recht en mensenrechten te onderzoeken. Voor een door Nederland ingediende alternatieve resolutie
met dit voorstel was binnen de Mensenrenrechtenraad geen draagvlak.
Jordanië
In 2015 blijft Jordanië worstelen met de instroom van Syrische vluchtelingen en de regionale
instabiliteit. In deze context heeft Jordanië de publieke vrijheden beknot. Een sterk negatieve
ontwikkeling is de toename van het aantal journalisten en politieke activisten dat wordt vastgezet op
grond van de antiterreurwetgeving, het Wetboek van Strafrecht en de wetgeving inzake
cybercriminaliteit. Ook wat de vrijheid van vereniging en vergadering betreft is de situatie
verslechterd. De regering hanteert nieuwe restrictieve richtsnoeren voor buitenlandse financiering van
maatschappelijke organisaties. Activiteiten en programma’s worden door deze maatregel gewijzigd
en willekeurig publieke bijeenkomsten verboden. Met de minister van Planning en Internationale
Samenwerking en de Jordaanse secretaris-generaal van het ministerie van Buitenlandse Zaken
hebben bilaterale politieke gesprekken plaatsgevonden over de restrictieve overheidsmaatregelen.
Op 21 december 2014 verbrak Jordanië het achtjarig moratorium op de doodstraf door de executie
van 11 personen. Nog 113 personen zijn sindsdien veroordeeld tot de doodstraf in verschillende
moordzaken en twee executies hebben plaatsgevonden naar aanleiding van de moord op de Jordaanse
piloot door ISIS. In 2015 heeft de ambassade een Zwitsers initiatief gesteund om aandacht te vragen
voor de internationale dag tegen de doodstraf en te pleiten voor herinvoering van het moratorium.
In Jordanië worden vrouwen wettelijk nog steeds gediscrimineerd.
De ambassade heeft in samenwerking met ngo’s onder meer programma’s voor gelijke rechten voor
vrouwen en vrije onderzoeksmedia gelanceerd. Tijdens bijeenkomsten met vertegenwoordigers van
het maatschappelijk middenveld is van gedachten gewisseld over controversiële wetgeving,
gedwongen beperking van het werk van maatschappelijke organisaties en ondersteuning van leden
van de LHBT-gemeenschap.
Koeweit
De vrijheid van meningsuiting blijft een punt van zorg. De autoriteiten volgen bloggers en andere
gebruikers van sociale media die kritiek uiten op de regering. Tegen een aantal van hen zijn
rechtszaken aangespannen. Ook is opnieuw van een aantal Koeweiti’s, onder wie voormalige leden
van het parlement en journalisten, het staatsburgerschap ingetrokken.
De situatie van de Bidoen (staatlozen) is nauwelijks verbeterd. Het aantal naturalisaties bedroeg in
2015 slechts enkele honderden en het mandaat van de Speciale Commissie die de Bidoen-dossiers
onderzoekt is verlengd. Een positieve ontwikkeling is dat de regering heeft aanvaard dat kinderen en
kleinkinderen van Bidoen in aanmerking komen voor functies in het leger en op overheidsscholen.
Arbeidsmigranten zijn het slachtoffer van misstanden als gedwongen lange werkdagen, de confiscatie
van paspoorten door sponsors (lokale begeleiders) en ontberen juridische bijstand. Ook wordt
administratieve deportatie nog steeds ingezet tegen arbeidsmigranten, zonder dat zij het recht hebben

50

Mensenrechtenrapportage 2015

het besluit hiertoe aan te vechten. Een arbeidsmigrant kan soms al wegens een verkeersovertreding
of niet-naleving van de milieuwetgeving worden gedeporteerd. Koeweit loopt achter met de
implementatie van internationale mensenrechten verdragen die het heeft ondertekend. In de praktijk
geldt sinds 2007 een moratorium op de uitvoering van de doodstraf, afgezien van een onderbreking in
2013 door de executie van vijf personen. Eind 2014 telde het land 49 ter door veroordeelden en in
2015 is dit aantal met 7 personen toegenomen, die in afzonderlijke zaken zijn veroordeeld.
Positief is dat het parlement een aantal wetten op mensenrechtengebied heeft aangenomen,
waaronder de Wet inzake de bescherming van kinderen, de Wet inzake familierechtspraak en de Wet
tot instelling van een onafhankelijk mensenrechteninstituut en de Wet inzake huishoudelijke arbeid.
Deze laatste raakt een in de Golfregio gevoelig punt, namelijk die van huishoudelijke hulp, wat in het
Golfregio voornamelijk als een privézaak wordt gezien, waar de overheid niets mee te maken heeft.
Koeweit heeft dit standpunt nu verlaten en hoopt hiermee de misstanden rondom huishoudelijke
arbeid tegen te gaan.
Op dit moment voert de Nederlandse ambassade, in samenwerking met de Koeweiti, een project uit
waarbij arbeidsmigranten bewust worden gemaakt van hun rechten. Daarnaast heeft de ambassade
mensenrechtenverdedigers gesteund met een training voor capaciteitsopbouw gericht op de Universal
Periodic Review van Koeweit in 2015.
Libanon
In Libanon bestaat een relatief goed kader voor de bescherming van mensenrechten: de grondwet van
Libanon garandeert mensenrechten en het land heeft verscheidene internationale en regionale
mensenrechtenverdragen ondertekend. De implementatie van deze verdragen wordt echter
bemoeilijkt door de politieke impasse waar Libanon al geruime tijd mee worstelt. De opvolging en het
monitoren van mensenrechtenschendingen door de staat blijft inconsistent.
Diverse mensenrechtenrapporten constateren een toename van marteling en systematisch misbruik
binnen het veiligheidsapparaat. Nederland, samen met andere EU-lidstaten, heeft zorgen hierover
kenbaar gemaakt aan de overheid van Libanon. Als reden voor het hardhandige optreden beriep
Libanon zich op de noodzaak om de nationale veiligheid te garanderen en de moeite die het heeft om
gevangenisopstanden onder controle te krijgen.
Een positieve ontwikkeling is de nieuwe wet over de bescherming van vrouwen tegen huiselijk geweld.
Er kan echter nog vooruitgang geboekt worden op het gebied van vrouwenrechten, zoals het recht van
vrouwen om hun nationaliteit door te geven aan hun kinderen en politieke participatie.
Nederland heeft zich in Libanon ingezet op het gebied van vrouwenrechten, gelijke rechten van
LHBT’s, vluchtelingenrechten, internetvrijheid/vrijheid van meningsuiting, verkiezingen, vrijheid van
marteling en conflict management/peacebuilding. De ambassade in Beiroet monitort
schendingspatronen en zet zich in voor individuele gevallen. Er zijn hoorzittingen bijgewoond waar
mensenrechtenactivisten zijn aangeklaagd, nadat zij een rapport hadden gepubliceerd over
martelpraktijken in Libanon. De ambassade is de dialoog aangegaan met de Libanese overheid in
voorbereiding op de Universal Periodic Review van Libanon in november 2015. Ook blijft de
ambassade pleiten voor de oprichting van een nationaal mensenrechteninstituut en een
interministerieel comité om mensenrechten te bevorderen.
Libië
De mensenrechtensituatie in Libië stond in 2015 nog altijd onder druk door het aanhoudende conflict
in het land. Afhankelijk van de regio was in verschillende mate sprake van geweld tussen gewapende
groeperingen, waarbij met name in en rond Benghazi zware wapens werden ingezet. Onder meer
mensenrechtenverdedigers, journalisten en activisten waren geregeld slachtoffer van geweld,
ontvoeringen en bedreigingen. Daarnaast wisten extremistische organisaties, waarvan enkele gelieerd
aan ISIS, in toenemende mate gebied te veroveren en te consolideren, gebruik makend van het
voortdurende machtsvacuüm in het land. Volgens een rapport van de Hoge Commissaris voor de
Mensenrechten van de VN, van november 2015, maken alle strijdende partijen in Libië zich schuldig
aan schendingen van het internationaal humanitair recht, inclusief grove schendingen van de
mensenrechten.

51

Mensenrechtenrapportage 2015

Binnen de door de VN gefaciliteerde politieke dialoog, is in december 2015 een belangrijke mijlpaal
bereikt met de ondertekening van een politiek akkoord, dat de basis moet vormen voor terugkeer
naar stabiliteit in het land.
De afwezigheid van een eenheidsregering heeft Nederland er echter niet van weerhouden om ook in
2015 actief te zijn op het thema mensenrechten. Concrete Nederlandse inzet richtte zich in 2015 met
name op vrouwenrechten, de opbouw van de Libische rechtsstaat en de situatie van
mensenrechtenverdedigers. Zo heeft Nederland op 10 december 2015, internationale mensenrechten
dag, een bijeenkomst georganiseerd in Tunis over het belang van transitional justice in Libië en de
uitdagingen van mensenrechtenverdedigers met deelname van twee Libische oud-ministers van
Justitie, activisten en experts. Daarnaast heeft Nederland binnen diverse multilaterale
mensenrechtenfora aandacht gevraagd voor de mensenrechtensituatie in Libië, onder meer ten
aanzien van kwetsbare groepen als vrouwen, journalisten en mensenrechtenverdedigers.
Marokko
Sinds juli 2014 is er in Marokko een neerwaartse trend wat betreft de naleving van
mensenrechten. De positieve politieke en institutionele hervormingen die voortvloeien uit de nieuwe
Grondwet van 2011 hadden al eerder elan verloren. Vanwege de toegenomen terreurdreiging hebben
de veiligheidsdiensten en autoriteiten het veiligheidsregime aangescherpt.
Meerdere ngo’s, journalisten en activisten worden actief door de Marokkaanse autoriteiten en
veiligheidsdiensten gedwarsboomd. Daarbij staat vooral de vrijheid van meningsuiting onder druk. In
2015 zijn verschillende buitenlandse journalisten, zoals de Nederlandse freelance journalist Rik
Goverde, om vaak onduidelijke redenen uitgezet. Dit gebeurde ook met vertegenwoordigers van
Amnesty International en Human Rights Watch na het uitbrengen van kritische rapporten.
De mensenrechtensituatie wordt regelmatig aan de orde gesteld in contacten met de Marokkaanse
overheid, veelal op EU-niveau, met actieve Nederlandse deelname. Mensenrechten vormen ook
onderdeel van de strategische EU-Marokko dialoog. Daarbij zijn tevens een aantal individuele zaken
bij de Marokkaanse autoriteiten onder de aandacht gebracht. In 2015 ondersteunde de ambassade
projecten op het gebied van vrouwenrechten, de capaciteitsvergroting van maatschappelijk
middenveld, de bevordering van mensenrechten in gevangenissen en de hervormingen van de
justitiële sector.
Oman
De mensenrechtensituatie in Oman veranderde in 2015 weinig. In voorgaande jaren is de situatie
stapsgewijs verbeterd, zeker wat betreft sociaaleconomische rechten, rechten van vrouwen en
gehandicapten en politieke inspraak. Tijdens de UPR in Genève in november 2015 heeft de regering
aangekondigd een aantal belangrijke verdragen te zullen tekenen zoals het VN Anti-folterverdrag51 en
het Internationaal Verdrag ter bescherming van alle personen tegen gedwongen verdwijning.52
Op 25 oktober vonden verkiezingen voor de Shura-raad plaats. Hierbij werden 84 nieuwe leden
gekozen, wat zorgde voor verjonging en vernieuwing. Er werd ditmaal slechts één vrouw gekozen.
Het belangrijkste aandachtspunt in Oman betreft de vrijheden van meningsuiting, vereniging en
vergadering. De VN Speciaal Gezant heeft hiertoe aanbevelingen gedaan, onder andere voor het
aanpassen van de strafwet en ten aanzien van het formuleren van een ngo-wet. In 2015 is Oman
gestart met het ontwerpen van een nieuwe straf- en een ngo-wet.
De Nederlandse overheid heeft in 2015 met verschillende Omaanse gesprekspartners gesproken over
mensenrechten, onder andere over politieke participatie, de aanbevelingen van de VN Speciale
Rapporteur en uitwisselings/samenwerkingsmogelijkheden ter ondersteuning van de publieke sector,
waaronder op het gebied van de rol van sociale media en haar rol in het publieke domein. Tevens
onze zorgen geuit over een aspect van de van kracht geworden Nationaliteitswet waarbij vrouwen die
wensen hun nationaliteit door te geven aan hun kinderen worden gediscrimineerd . De Omaanse
National Human Rights Commission, de National Committee to Combat Human Trafficking en een
51
52

Convention against Torture and Other Cruel Inhuman or Degrading Treatment of Punishment
Convention for the Protection of All persons from Enforced Disappearance

52

Mensenrechtenrapportage 2015

vertegenwoordiger van het Ministerie van Justitie hebben begin 2015 een werkbezoek aan Nederland
gebracht. De ambassade continueert de (gesprekken over) samenwerking op dit terrein.
Qatar
De situatie van arbeidsmigranten in Qatar blijft zorgelijk. Nederland is hierover, samen met andere
EU-landen, in gesprek met Qatarese gesprekspartners. Binnen het klachtenmechanisme van de
International Labour Organization (ILO) zet Nederland zich actief in om verdere verbeteringen en
volledige naleving van de ILO-verdragen te verzekeren in de klachtzaak tegen Qatar. Onder
aanhoudende internationale druk heeft Qatar een aantal wetswijzigingen aangekondigd om de
rechtspositie van arbeiders te verbeteren. Daarnaast zijn nieuwe arbeidersaccommodaties gebouwd, is
het aantal inspecteurs bijna verdubbeld en zijn zwarte lijsten voor overtredende bedrijven opgesteld.
Indien adequaat gehandhaafd, zou dit een aanzienlijke verbetering opleveren. Mensenrechten en
bedrijfsleven was ook een hoofdthema bij het bezoek van de mensenrechtenambassadeur. Hij sprak
hierover onder meer met het organiserend comité WK 2022. De ambassade heeft vervolgens het in
Qatar vertegenwoordigd Nederlands bedrijfsleven en het organiserend comité WK 2022 bijeen
gebracht om het welzijn van werknemers te bespreken.
Wat betreft de fundamentele vrijheden voert Qatar nog steeds een repressief beleid ten aanzien van
vrijheid van vergadering en vereniging. Vakbonden zijn niet toegestaan. Er is vergeleken met de
omringende landen een redelijke vrijheid van meningsuiting (met name online), maar media oefenen
zelfcensuur uit. De enige bekende ‘gewetensgevangene’ (de Jasmijndichter) heeft geen gratie
gekregen in 2015. Vrouwen en mannen zijn volgens de wet gelijk, hoewel vrouwen op sommige
terreinen van het familierecht worden achtergesteld. Daarnaast is in 2015 de doodstraf weer een
aantal maal opgelegd (voor moord), maar sinds 2003 is er een de facto moratorium op de uitvoering
ervan. In 2015 vonden ook verkiezingen plaats voor de centrale gemeenteraad, waarna twee vrouwen
in de raad plaats hebben genomen. De registratie voor de verkiezingen was erg laag.
De National Human Rights Committee (NHRI) neemt klachten daadkrachtig ter hand en heeft
wederom als enige in de Golfregio een A classificatie gekregen.
Mensenrechtenambassadeur
Van 14 tot 16 februari bezocht de mensenrechtenambasssadeur Qatar. Tijdens zijn bezoek kwamen
onder meer de situatie van arbeidsmigranten, vrouwenrechten, persvrijheid en de vrijheid van
meningsuiting ter sprake.
Gesprekken werden gevoerd met onder andere het Qatar Social Development Centre, National Human
Rights Committee, Ministry of Labour and Social Affairs, mensenrechtenverdedigers, Qatar
University, UN Human Rights Training and Documentation Centre, het Supreme Committee for
Delivery and Legacy (WK2022) en het Nederlands bedrijfsleven. Tijdens het bezoek werd duidelijk dat
een groot deel van de elite in Qatar gemotiveerd is om de arbeidsproblematiek aan te pakken. De
organisatie van WK 2022 gaat graag in gesprek met het Nederlandse bedrijfsleven, dat een zeer
goede reputatie heeft op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen.
Tijdens het gesprek met het Supreme Committee for Delivery and Legacy (organisatie van WK2022)
kwam aan de orde dat er de afgelopen vijf jaar significante stappen gezet zijn, zowel ten aanzien van
standaarden als de implementatie van arbeidsnormen. Vanuit de organisatie van het WK is interesse
geuit om specifiek met Nederlandse bedrijven te gaan zitten en te leren van hun zorgen en ideeën.
Saoedi-Arabië
De mensenrechtensituatie in Saoedi-Arabië is in 2015 onverminderd zorgelijk gebleven. Vrijheid van
meningsuiting staat onder grote druk, mede als gevolg van de in 2014 aangenomen terrorismewetgeving. Zowel de verslechterde binnenlandse veiligheidssituatie als de politieke spanningen in de
regio maken het voor andersdenkenden bijzonder moeilijk. Kritiek op het koningshuis of de sharia
wordt niet getolereerd.
Het aantal executies is verder opgelopen ten opzichte van voorgaande jaren en werd in 2015 157
maal ten uitvoer gebracht. Aangezien de Saoedische autoriteiten terughoudend zijn met het publiek
maken van bewijs voor aanklachten en rechtszaken vaak niet openbaar zijn, is het buitengewoon
lastig de zorgvuldigheid van rechtszaken te beoordelen. Ook in 2015 hebben Nederland en
vertegenwoordigers van gelijkgezinde landen rechtszittingen voor mensenrechtenverdedigers
bijgewoond.

53

Mensenrechtenrapportage 2015

De situatie voor vrouwen blijft zorgelijk. Toch zijn ook in 2015 wederom een aantal stappen
voorwaarts gezet. De arbeidsparticipatie is verder toegenomen en in december konden Saoedische
vrouwen voor de eerste maal zowel hun actief als passief stemrecht doen gelden bij de
gemeenteraadsverkiezingen. Twintig van hen werden daadwerkelijk verkozen. Nieuwe wetgeving
maakt het mogelijk voor ngo’s om zich – onder voorwaarden – te registreren, wat eerder niet mogelijk
was.
De ambassade heeft ook in 2015 een actieve rol gespeeld in het EU-mensenrechtenoverleg, door
middel van het aandringen op EU-statements, informatiedeling, het bijwonen van rechtszaken, en het
participeren in bijeenkomsten rondom Mensenrechtendag (thema: huiselijk geweld), en heeft een
activiteit gesteund gericht op het toegankelijk maken van juridische informatie over de positie van
vrouwen. De ambassade heeft de dialoog met de overheid (ministerie Buitenlandse Zaken,
Mensenrechtencommissie) verder voortgezet, en onder andere gedemarcheerd inzake de zaak-Badawi
en inzake berichten over op handen zijnde doodstraffen. De dialoog met het niet-gouvernementele
netwerk is verder geïntensiveerd en uitgebreid. De Tweede Kamer is hierover geïnformeerd via
Kamerbrieven op 14 en 16 maart 2016.
Syrië
Met de toename van Syrische vluchtelingen naar Europa en de Russische militaire interventie in
september 2015 heeft het conflict in Syrië twee nieuwe dimensies gekregen. De continuering van
luchtbombardementen uitgevoerd door het regime en de sterk verslechterde omstandigheden in het
land vormen de grondoorzaken van de toegenomen uitstroom van Syriërs. De Russische
bombardementen treffen militaire en burgerdoelen en maken burgerslachtoffers.
Eind 2015 stond het aantal slachtoffers van het bijna vijf jaar durende conflict op meer dan 260.000
doden. Van de ruim 55.000 doden in alleen 2015, waren 21.000 burgerslachtoffers. Het regime van
president Assad is debet aan het grootste deel van deze burgerslachtoffers (ruim 15.000), met name
door de vatenbommen. Meer dan 1.500 van hen stierven door marteling door leden van het regime.
De belegering van gebieden binnen Syrië, met name door strijdkrachten en andere gewapende
groepen van het regime, en vervolgens afsluiting van humanitaire toegang tot deze gebieden, is in
2015 voortgezet. De burgers aldaar (363.000) hebben veelal geen of zeer beperkte toegang tot
humanitaire hulp; het regime staat de Verenigde Naties geen of mondjesmaat toegang toe.
ISIS voert in gebieden onder hun controle een bewind dat zich kenmerkt door een veelheid aan
mensenrechtenschendingen waaronder gedwongen huwelijken, lijfstraffen, marteling van gevangenen,
executies (ook van minderjarigen), inzet van minderjarigen in de oorlogsvoering, ontvoering van met
name Yezidi-vrouwen uit Irak naar Raqqa en verhandeling van vrouwen en meisjes op markten ten
behoeve van (seks)slavernij.
De inzet van de Nederlandse activiteiten op Syrië richt zich op het verzachten van de moeilijke
omstandigheden middels humanitaire hulp en het vergroten van de weerbaarheid van de Syrische
bevolking, onder meer door steun aan Syrische reddingswerkers en aan de opbouw van een civiel
politieapparaat. Daarnaast zet Nederland in op accountability en worden initiatieven ondersteund om
schendingen van mensenrechten te documenteren. De inzet van de Speciale Gezant voor Syrië is er
op gericht om een politieke oplossing te faciliteren en een einde te maken aan het conflict in Syrië.
Tunesië
In 2015 is Tunesië zowel positief als negatief in het nieuws geweest. Terroristische aanslagen hebben
een behoorlijke impact gehad op het verloop van het democratisch transitieproces en de daaraan
verbonden mensenrechtelijke verworvenheden. Hoewel de burgerrechten en individuele vrijheden
stevig in de nieuwe grondwet zijn verankerd, blijft de praktijk daar nog bij achter. Zo werd de nieuwe
antiterrorismewet door mensenrechtenorganisaties met stevige kritiek onthaald vanwege onder
andere een te vage definiëring van ‘terrorisme’, de opname van de doodstraf als strafmaatregel en
onvoldoende sluitende garanties op een eerlijk proces. De steeds luider wordende roep, aangewakkerd
door media, om stabiliteit en veiligheid leidt in beperkte mate tot terugkeer van oude politiepraktijken
zoals martelingen, onwettige detentie en lastig vallen van familieleden van (terrorisme)verdachten. De
rol die een sterk maatschappelijk middenveld als waakhond vervult, is in deze veranderende context
van cruciaal belang.

54

Mensenrechtenrapportage 2015

Anderzijds heeft Tunesië ook internationale aandacht gekregen vanwege de Nobelprijs voor de Vrede
voor het ‘Tunesisch Kwartet’, dat een belangrijke rol speelde in het transitieproces. In een turbulente
regio kan Tunesië nog steeds beschouwd worden als een lichtpunt waar vrijheid van meningsuiting
wordt gegarandeerd, vrouwenrechten worden beschermd en vrijheid van godsdienst wordt
gerespecteerd. Positieve ontwikkelingen in 2015 zijn de creatie van een Grondwettelijk Hof die alle
wetten toetst op grondwettelijkheid, en de Hoge Raad voor de Magistratuur, die optreedt als neutraal
controleorgaan op de rechterlijke macht.
De ambassade heeft zich in 2015 gericht op drie grote mensenrechtenthema’s:
gelijke rechten voor LHBT’s, het naleven van mensenrechtenstandaarden in het penitentiair systeem
en persvrijheid, bijvoorbeeld door training van onderzoeksjournalisten om zodoende het
onafhankelijke medialandschap te verbreden en opzetten van een re-integratieprogramma voor
gedetineerden conform mensenrechtenstandaarden.
Verenigde Arabische Emiraten
Arbeidsomstandigheden van gastarbeiders blijft een gevoelig onderwerp in de Verenigde Arabische
Emiraten (VAE), al wordt er wel vooruitgang geboekt. In 2015 kondigde de regering drie ministeriële
besluiten aan ter verbetering van het arbeidsrecht in de VAE. Deze hervormingen zijn vanaf januari
2016 van kracht. De hervormingen moeten de verhoudingen op de arbeidsmarkt tussen werkgevers
en werknemers verbeteren en ook inzichtelijker maken wat de rechten en plichten zijn van betrokken
partijen.
In oktober 2015 won de Emirati Ahmed Mansoor de Martin Ennals Award for Human Rights Defenders
voor ‘zijn strijd aandacht te trekken voor de misstanden in de Golfstaat’. Hij kon de prijs echter niet
zelf in ontvangst nemen omdat de regering hem een reisverbod heeft opgelegd. In 2011 werd Ahmed
Mansoor veroordeeld tot drie jaar cel wegens het beledigen van de president en andere
bewindspersonen. Hij zat zijn straf echter nooit uit omdat hij een dag later gratie kreeg van de
president.
Als het gaat om gelijkheid tussen man en vrouw loopt de VAE in de regio voorop. Zo werd in
november 2015 Amal Al Qubaisi verkozen tot de eerste vrouwelijke voorzitter van de Federale
Nationale Raad van de VAE en zijn er verschillende vrouwen benoemd in ministeriële posities en hoge
functies in het bedrijfsleven.
De mensenrechtensituatie wordt aan de orde gesteld in contacten met de overheid, veelal in EU
verband. In 2015 is de dialoog tussen de EU en VAE ter bevordering van de mensenrechten
voortgezet. Een voorbeeld hiervan zijn de consultaties die in november 2015 in Brussel hebben
plaatsgevonden. De Hoge Vertegenwoordiger van de EU Mogherini heeft in het Europees Parlement
gezegd dat de EU dit regelmatige contact gebruikt om vooral ook de zorgen rond de vrijheid van
meningsuiting in de VAE aan te kaarten. Ook bij de samenwerking rond terrorismebestrijding wijst de
EU op het belang van het beschermen van individuele rechten

55

Mensenrechtenrapportage 2015

3.2 Sub-Sahara Afrika
3.2.1. Regio-overzicht
Botswana
De mensenrechtenambassadeur bezocht Botswana, een land waar de grondwet doordesemd is van
politieke en burgerrechten. Samen met een onafhankelijke rechterlijke macht zorgt dit ervoor dat het
land het niet slecht doet als het gaat om mensenrechten. Het heeft ook een sterk profiel als het gaat
om de strijd tegen straffeloosheid en Botswana vindt hier in Nederland een constructief meedenkende
partner. Met Nederlandse steun is onder andere een seminar georganiseerd in Botswana over het
Internationaal Strafhof. Mensenrechtenthema’s waar internationaal kritiek op is, zoals de rol van de
vrouw en gelijke rechten LHBT, waren tijdens het bezoek van de mensenrechtenambassadeur goed
bespreekbaar. Hier geldt dat het recht zich positief ontwikkelt, vooral via de rechter en de sterke
constitutie.
Burundi
De mensenrechtensituatie in Burundi is gedurende 2015 ernstig verslechterd. Demonstraties als
gevolg van de kandidaatsstelling van president Pierre Nkurunziza voor een derde termijn zijn hard
neergeslagen en er is sprake geweest van buitengerechtelijke executies, seksueel geweld en
marteling.
Nederland blijft wijzen op de consequenties van het verhardende overheidsgedrag richting burgers, en
doet dat zowel in EU verband als bilateraal naar aanleiding van de harde reactie van de
veiligheidstroepen op een invasie in Burundi (provincie Cibitoke) begin 2015. Het mediaprogramma
van de ambassade is door de vernietiging van de onafhankelijke radiozenders vrijwel stil komen te
liggen. Er is met partner La Benevolencija gekeken hoe de betrokken onafhankelijke media nog
overeind gehouden kunnen worden en het mediaprogramma wordt zoveel mogelijk voortgezet in
2016. De Speciaal Gezant voor de Grote Meren heeft gedurende het jaar Burundi een aantal keer
bezocht om te zoeken naar openingen voor dialoog met de Burundezen.
Nederland heeft een aanzienlijk programma in Burundi, gericht op hervorming van politie en leger. Na
de geweldsuitbarsting rond de demonstraties in april, de mislukte coup in mei en het daaropvolgende
harde optreden van de politie zijn door Nederland twee van de drie pijlers uit het programma
opgeschort, te weten samenwerking met de politie en samenwerking met het leger. De pijler
governance loopt nog, de Kamer is hierover geïnformeerd. Als eerder genoemd zat minister Koenders
de Artikel 96 procedure van de EU m.b.t. Burundi in december 2015 voor.
Democratische Republiek Congo (DRC)
De mensenrechtensituatie in de Democratische Republiek Congo is in 2015 verslechterd. In de
aanloop naar de presidentsverkiezingen, voorzien voor november 2016, wordt al een aantal vrijheden
ingeperkt. Zo werden leden van de oppositie verhinderd te demonstreren, bij ongeregeldheden in
januari 2015 werd telefoon- en internetverkeer onmogelijk gemaakt door de autoriteiten en een
toenemend aantal mensenrechtenactivisten en oppositieleden werd gearresteerd.
De ambassade zet zich in voor mensenrechtenverdedigers, is actief binnen het mensenrechtennetwerk
en woont regelmatig rechtszaken bij. In de strijd tegen seksueel geweld tegen vrouwen is vooruitgang
geboekt, onder meer doordat het Congolese leger (FARDC) actief aan de slag is gegaan met hun
actieplan gericht op het nemen van verantwoordelijk in deze strijd. Het aanvankelijk verbod op de
vertoning van de film over Dokter Mukwege toont echter aan dat de Congolese autoriteiten nog niet
open staan voor kritiek op het beleid. De mensenrechtensituatie in het oosten van Congo werd nog
steeds in grote mate bepaald door het gewapende conflict tussen rebellengroepen en het leger. In
2015 werden met regelmaat burgerslachtoffers gemaakt in Beni door de aan Uganda gelieerde
rebellengroep ADF/NALU.

56

Mensenrechtenrapportage 2015

Ethiopië
Op 24 mei 2015 vonden in Ethiopië parlementsverkiezingen plaats, met absolute winst voor de
zittende partij EPRDF. Enkele betwiste besluiten voorafgaand aan de verkiezingen, waaronder de
beperkte persvrijheid en het arresteren van oppositieleden, had een negatief effect op deelname van
de oppositie. Kort voor het bezoek van President Obama in juli 2015 werden vijf bloggers van de
‘Zone 9 groep’ vrijgelaten. In oktober volgde de vrijspraak van vier andere leden van de groep. Eén
van de leden zit nog steeds vast, maar wordt niet meer vervolgd onder de antiterrorismewet. Hoewel
op sociaaleconomisch gebied vooruitgang is geboekt, blijven de ontwikkelingen op het gebied van
vrijheid van meningsuiting en rechtsorde zorgelijk. De huidige wetgeving voor civil society
organisaties blijft een obstakel voor veel organisaties om activiteiten uit te voeren op het gebied van
mensenrechten, goed bestuur en democratisering. Personen die kritiek uiten op de regering lopen nog
altijd het risico te worden aangeklaagd onder de Anti-Terrorisme Proclamatie (ATP). De overheid is
momenteel bezig met het opstellen van een nieuw nationaal actieplan op het gebied van
mensenrechten voor de periode 2016-2018, waarin zij de aangenomen UPR aanbevelingen zullen
meenemen. Ethiopië blijft het grootste ontvangstland voor vluchtelingen in Sub-Sahara Afrika en
hanteert nog altijd een open deur beleid. Momenteel vangt Ethiopië meer dan 750.000 vluchtelingen
op uit de regio, de verwachting is dat dit aantal in 2016 nog verder zal oplopen. In augustus heeft het
parlement een belangrijke nieuwe wet tegen mensenhandel aangenomen. Zorgelijk aan deze
wetgeving is wel, dat de doodstraf expliciet is opgenomen en dat de bewijslast bij de verdachte kan
worden gelegd.
In de politieke dialoog tussen de EU, de lidstaten en Ethiopië zijn in 2015 onderwerpen zoals politieke
ruimte, beperking van persvrijheid, religieuze tolerantie, en optreden van veiligheidstroepen aan de
orde gesteld.
De Nederlandse ambassade financiert verschillende projecten voor de opbouw van de rechtstaat,
versterking van het justitiële systeem en verbetering van de juridische bescherming van
mensenrechten.
Gambia
Gambia distantieert zich steeds meer van het Westen. De meest recente ontwikkeling is de verklaring
van de president dat het land een Islamitische republiek zal worden. Vrijheid van meningsuiting staat
zwaar onder druk, journalisten verdwijnen of worden geïntimideerd en LHBT’s moeten vrezen voor
hun leven. Een toenemend aantal Gambiaanse vluchtelingen bevindt zich in Senegal.
Mensenrechtenambassadeur
Tijdens het bezoek van de mensenrechtenambassadeur aan Senegal werd een bijeenkomst
georganiseerd over de mensenrechtensituatie in Gambia, met deelname van verschillende
mensenrechtenorganisaties, journalisten en multilaterale organisaties.
Kenia
De progressieve grondwet die in 2010 werd aangenomen in Kenia legt een stevig fundament voor de
bescherming van mensenrechten. De laatste jaren bestaat echter zorg over de gebrekkige invoering
en het ondermijnen van de grondwet door nieuwe wetgeving op het gebied van vrijheid van de pers,
privacy en lichamelijke integriteit, onder andere als gevolg van contra-terrorisme. Ook de ruimte voor
het maatschappelijk middenveld staat onder druk. Voorbeeld hiervan zijn de verschillende pogingen
om ngo’s te deregistreren en het op een terroristische lijst plaatsen van twee islamitische
mensenrechtenorganisaties. Hoewel een link met terrorisme niet kon worden aangetoond en de
organisaties werden vrijgesproken, is de reputatie en het frustreren van het werk van deze
organisaties geschaad. Nederland ondertekende samen met onder andere de VS een verklaring waarin
zorgen werden geuit over de voorgenomen deregistratie van 957 ngo’s. Mede als gevolg van de grote
storm aan protest, lijkt het voornemen vooralsnog te zijn afgewend. Het hardhandige optreden van de
veiligheidsdiensten in het kader van de strijd tegen terreur is eveneens aanleiding tot zorg. Zo
documenteerden twee ambassadepartners, de Nationale Mensenrechtencommissie (KNCHR) en de
Independent Medico Legal Unit (IMLU) in 2015 een aanzienlijk aantal buitengerechtelijke executies,
martelingen en doden als gevolg van politiegeweld.

57

Mensenrechtenrapportage 2015

Nederland is in Kenia binnen de EU het focal point voor mensenrechten en zit de twee maandelijkse
Human Rights Defender Working Group voor. Ook is de ambassade actief binnen het LHBT-netwerk en
probeert LHBT-organisaties en onderwerpen waar mogelijk te integreren in het reguliere
mensenrechtendiscours. Belangrijke partner van de ambassade is de National Coalition for Human
Rights Defenders die zich inspant voor een betere bescherming van mensenrechtenverdedigers.
Mali
In 2015 was sprake van een lichte daling van het aantal mensenrechtenschendingen in Mali. VN
mensenrechtenexpert voor Mali, Suliman Baldo, signaleerde tijdens een bezoek aan Mali in oktober
2015 positieve ontwikkelingen op het gebied van mensenrechten. Hij concludeerde echter ook dat de
precaire veiligheidssituatie een situatie creëert waarin schendingen van fundamentele mensenrechten
mogelijk blijven. In 2015 heeft MINUSMA mensenrechtenschendingen door zowel de Malinese
strijdkrachten als de verschillende gewapende groepen gedocumenteerd. De Hoge Commissaris voor
de Mensenrechten bracht in december twee rapporten uit over mensenrechtenschendingen in Kidal in
2014 en in Tin Hama in 2015. Deze rapporten zijn door de gewapende groepen afgewezen. Positief is
de benoeming van de commissarissen voor de Commissie Waarheid, Justitie en Verzoening. De
Commissie stelt zich tot doel het individuele slachtoffer als uitgangspunt te nemen. Verzoening blijft
het einddoel, maar niet zonder dat recht gedaan wordt aan de slachtoffers. De mensenrechtensituatie
in detentiecentra blijft een reden tot zorg. Dit najaar bevonden zich 294 conflict-gerelateerde
gevangenen in detentiecentra van de Malinese overheid. MINUSMA heeft 60 gedetineerden bezocht,
van wie de helft bleek te zijn blootgesteld aan marteling of mishandeling. De Secretaris-Generaal van
de VN heeft hiervan melding gemaakt in zijn rapportage aan de VN-Veiligheidsraad en MINUSMA spant
zich in om Malinese commandanten bewust te maken van mensenrechten. Hoewel het aantal
geverifieerde gevallen van seksueel geweld is gedaald, blijft de positie van vrouwen zorgelijk.
De ambassade zette zich in 2015 onder andere in voor LHBT’s en vrouwenrechten, en de ambassade
droeg bij aan het instellen van overlegstructuren van actoren van de strafketen op lokaal niveau. Zo
werd er een nieuwe rechtswinkel in de rechtbank van Ségou geïnaugureerd. Daarnaast zijn
mensenrechten in het algemeen, en het belang van berechting van de mensenrechtenschendingen
begaan in het conflict, actief naar voren gebracht in contacten met de autoriteiten.
Nigeria
De mensenrechtensituatie in Nigeria is onverminderd zorgelijk. Boko Haram in het noordoosten is
weliswaar verzwakt en heeft de controle over veel grondgebied verloren, maar slaat nog regelmatig
toe en weet daarbij grote hoeveelheden slachtoffers te maken. Opvallend is dat Boko Haram in 2015
ook steeds meer vrouwen en meisjes inzette voor het plegen van zelfmoordaanslagen. Het
Nigeriaanse leger gebruikt excessief geweld in de strijd tegen Boko Haram. Daarnaast vinden er bijna
dagelijks geweldsuitbarstingen plaats, mede als gevolg van spanningen tussen etnische en religieuze
groepen, waarbij vele doden en gewonden vallen. De doodstraf is in 2015 niet uitgevoerd. De
doodstraf, evenals lijfstraffen, wordt ook uitgesproken in staten met sharia-wetgeving. Gelijke rechten
voor LHBT blijven in 2015 nagenoeg onbespreekbaar. De Same Sex Marriage (Prohibition) Act wordt
niet actief geïmplementeerd door de federale regering, maar heeft wel geresulteerd in een extra
kwetsbare positie van LHBT’s.
De ambassade financierde een groot aantal activiteiten gericht op persvrijheid, vrouwenrechten,
gelijke rechten voor LHBT’s, mensenhandel en de milieu- en mensenrechtensituatie in de Niger Delta.
De ambassade onderhield gedurende het jaar een zichtbaar mensenrechtenprofiel, onder andere bij de
viering van internationale Mensenrechtendag op 10 december, en onderhield nauwe contacten met
Nigeriaanse mensenrechtenorganisaties en de National Human Rights Commission.
Senegal
In Senegal is de mensenrechtensituatie stabiel. Persvrijheid en democratische processen zijn goed te
noemen. Het land maakte beloften voor vooruitgang op het gebied van vrouwenrechten: een
aanpassing van een wet op abortus en wet op verhoging van de huwelijksleeftijd voor meisjes, alsook
een introductie van seksuele voorlichting in het onderwijsprogramma. Concretisering laat echter op

58

Mensenrechtenrapportage 2015

zich wachten vanwege weerstand binnen religieuze en traditionalistische groepen. De situatie voor de
LHBT-gemeenschap wordt moeilijker, het debat wordt grimmiger en publieke opinie is fel tegen
homoseksualiteit. In 2015 zijn tweemaal (sterk gemediatiseerde) arrestaties verricht, een duidelijke
toename in vergelijking met voorgaande jaren.
Tijdens bezoek van de mensenrechtenambassadeur is bovenstaande eveneens aan de orde gesteld.
Bij die gelegenheid is tevens grote waardering uitgesproken betreffende Senegals sterke profiel als het
gaat om de strijd tegen straffeloosheid, vooral van massale mensenrechtenschendingen, zoals het
gastheerschap van het tribunaal tegen Hissen Habre en Senegals voorzitterschap van de Partij van
Staten van het ISH.
De ambassade leverde een bijdrage aan sensibiliseringsactiviteiten voor de Senegalese bevolking over
het proces tegen ex-dictator Habré van Tsjaad die in Senegal berecht wordt. Daarnaast deed de
ambassade meerdere demarches op bilateraal niveau en in EU-verband. Op innovatieve wijze gaf de
ambassade invulling aan de viering van Mensenrechtendag, waarbij middelbare scholieren en moeders
op de residentie waren uitgenodigd voor een film & debatavond over kindhuwelijken in Senegal.
Mensenrechtenambassadeur
De mensenrechtenambassadeur bracht van 24 tot 27 augustus een bezoek aan Dakar om
samenwerkingsmogelijkheden te identificeren en om de Nederlandse mensenrechtenprioriteiten onder
de aandacht te brengen. Er werden gesprekken gevoerd met de minister van Vrouwenzaken, en de
kabinetschef van de ministers van Justitie, het ministerie van Buitenlandse Zaken en van
Gezondheidszorg en met organisaties als OHCHR, UNAIDS, Amnesty International en Girls not Brides.
Daarnaast werden bezoeken gebracht aan verschillende lokale en regionale ngo’s actief op het gebied
van gelijke rechten voor LHBT’s, SRGR, en vrouwen- en kinderrechten. Daarnaast sprak de
mensenrechtenambassadeur met verschillende maatschappelijke organisaties over de
mensenrechtensituatie en de situatie van mensenrechtenverdedigers in Gambia.
Rwanda
De ontwikkelingen op mensenrechtengebied in Rwanda laten in 2015 een gemengd beeld zien. Daar
waar in 2014 sprake was van een groot aantal ‘verdwijningen’ en arrestaties wegens inbreuk op de
nationale veiligheid, was het in 2015 relatief kalm. De trend van vooruitgang op sociaaleconomische
rechten en weinig tot geen voortgang op politieke rechten zette voort. Human Rights Watch bracht in
een rapport mensenrechtenschendingen in het Gikondo Transit Centre, een kamp waar o.a. zwervers,
straatverkopers en prostitués zonder proces worden vastgehouden, aan het licht. De, mede door
Nederland gefinancierde, mediahervormingen hebben geleid tot betere, minder restrictieve
regelgeving en slechts in zeer beperkte mate tot een vrijer medialandschap. Een positieve
ontwikkeling was de ratificatie van het Optional Protocol for the Convention Against Torture (OPCAT).
Tijdens de UPR in november verklaarde Rwanda 63 van de 67 geaccepteerde aanbevelingen uit vorige
UPR geïmplementeerd te hebben. Daarnaast heeft Rwanda 50 nieuwe aanbevelingen direct
overgenomen en heeft er 103 in overweging genomen.
Nederland onderhoudt een constructief-kritische dialoog met Rwanda, waarin ook in 2015,
bijvoorbeeld bij het bezoek van President Kagame aan Nederland, de mensenrechtensituatie in
Rwanda onderwerp van gesprek is. In 2015 ondersteunde de ambassade projecten op het gebied van
vrije media, toegang tot het recht voor kwetsbare groepen en de opzet van zogenaamde One Stop
Centres voor slachtoffers van Gender Based Violence (GBV). Ook onderhoudt de ambassade
regelmatig contact met mensenrechtenverdedigers, journalisten en bloggers, en vertegenwoordigers
van politieke oppositiepartijen en –bewegingen die in het nauw komen.
Somalië
De mensenrechtensituatie in Somalië blijft onverminderd reden geven tot grote zorg. Somalië staat in
2015 voor het eerst bovenaan de lijst van de Global Impunity Index van de Committee to Protect
Jounalists, wat tekenend is voor de verslechterde situatie van journalisten, de straffeloosheid en de
willekeur in het nauwelijks functionerende rechtssysteem. In de regio’s in handen van Al-Shabaab
komen ernstige mensenrechtenschendingen voor, waaronder het gebruik van lijfstraffen, steniging en
onthoofding. Een zorgwekkende ontwikkeling benoemd in het Somalia and Eritrea Monitoring Group

59

Mensenrechtenrapportage 2015

(SEMG) rapport zijn de mensenrechtenschendingen gepleegd door troepen van AMISOM, de
vredesmissie van de AU.
De Nederlandse ambassade in Nairobi neemt actief deel aan internationaal mensenrechtenoverleg met
de Somalische en Somalilandse autoriteiten in EU- of breder donorverband. Nederland ondersteunt
trainingen van journalisten en bevordering van persvrijheid en draagt bij aan programma’s voor
capaciteitsopbouw van de parlementen in Mogadishu en Hargeisa. Hiernaast steunt Nederland de
bouw van gevangenissen en de training van rechters via UNODC en steunt verschillende organisaties
die werken aan een verbeterde economische en politieke positie van vrouwen in Somalië. Nederland
neemt actief deel aan het proces van de opbouw en versterking van de rechtsstaat als covoorzitter
van de Rule of Law werkgroep onder de New Deal Compact for Somalia.
Sudan
Over het geheel genomen verbeterde de mensenrechtensituatie in Sudan in de eerste helft van 2015
niet en in de tweede helft licht. Op sommige punten – mediavrijheid, vrijheid van vergadering, vrijheid
van meningsuiting – leek in het kader van de Nationale Dialoog soms sprake van enige voorzichtige
verbetering. Daarentegen werden politiek gemotiveerde processen gevoerd tegen gerespecteerde
mensenrechtenverdedigers en protestantse pastoors. De rechtspraak functioneert niet onafhankelijk
en juridische normen zijn dikwijls vaag omschreven. Een voorbeeld is het dragen van ‘onfatsoenlijke
kleding’, waarvan sommige vrouwen en soms zelfs sporters worden beschuldigd. Het maatschappelijk
middenveld doet haar werk onder blijvend moeilijke omstandigheden. In conflictgebieden Darfur,
South Kordofan en Blue Nile was sprake van ernstige mensenrechtenschendingen door alle partijen.
Toch lijkt sinds de (her)lancering van de Nationale Dialoog, de hernieuwde besprekingen met
gewapende groepen en het tijdelijk staakt-het-vuren enige verbetering op mensenrechtengebied op te
treden.
Inzet van de ambassade was gericht op het bieden van ruimte aan mensenrechtenverdedigers,
maatschappelijk middenveld en in EU-verband het benadrukken van respect voor mensenrechten.
De ambassade organiseerde bijeenkomsten op Vrouwenrechtendag en rond Mensenrechtendag. Ter
gelegenheid van het bezoek van VN Independent Expert Nononsi organiseerde ambassade een diner
met de Independent Expert en mensenrechtenverdedigers. Een aantal projecten met lokale en
internationale ngo’s werd gesteund, waarbij de nadruk lag op vrijheid van meningsuiting,
vrouwenrechten en mensenrechtenverdedigers.
Uganda
De ontwikkeling van de mensenrechten in Uganda was in 2015 gematigd positief. Een drietal grote
onderwerpen heeft de mensenrechtenagenda bepaald: de ngo Bill, de Public Management Order Act,
en de antihomoseksualiteitswet. Er was daarbij veel aan te merken op de initiële inzet van de
regering, het levendige maatschappelijke middenveld in Uganda heeft dat dan ook met verve gedaan.
Overleg tussen de regering en het maatschappelijk middenveld leidde tot afzwakking van contentieuze
bepalingen. In de media wordt levendig verslag gedaan van de verkiezingscampagnes, waarbij ook
veel aandacht wordt geven aan de oppositie. Schendingen van vrijheid van meningsuiting (media)
komen voor op beperkte schaal. Hoewel de grote mediahuizen een zekere mate van preventieve
zelfcensuur toepassen, blijkt uit onderzoek dat inhoud en toonzetting rond de komende verkiezingen
vrij evenwichtig is. Het politieke/publieke debat over homoseksualiteit heeft in 2015 een veel lager
profiel gekregen. Hoewel incidenten rond LHBT’s blijven voorkomen, wordt ook door het
maatschappelijk middenveld vastgesteld dat er sprake is van een lichte verbetering. Een Gay Pride en
een LHBT-galadiner vonden ongestoord plaats in 2015. Het parlement heeft de Anti-Terrorism Bill in
mei 2015 geagendeerd (goedgekeurd 6 januari 2016). Parlementsleden van de oppositie en
maatschappelijke organisaties hebben de wet bekritiseerd: de brede definitie van terrorisme biedt de
staat de ruimte om de politieke oppositie aan te pakken.
De Nederlandse ambassadeur bekleedde het voorzitterschap van de Partners for Democracy and
Governance werkgroep en betrok daar mensenrechtenvertegenwoordigers bij om te spreken over
trends in aanloop naar de verkiezingen van februari 2016. Bovendien zette de ambassade zich sterk in
voor mensenrechtenverdedigers via het East and Horn of Africa Human Rights Defenders Project.

60

Mensenrechtenrapportage 2015

Zimbabwe
De mensenrechtensituatie in Zimbabwe is in de afgelopen jaren verbeterd: het aantal serieuze
mensenrechtenschendingen is afgenomen. Tegelijkertijd blijft het repressieve systeem bestaan en
kunnen grootschalige mensenrechtenschendingen zich in geval van politieke onrust gemakkelijk
opnieuw voordoen. In 2015 vond systemische intimidatie plaats en werd een aantal gedwongen
verdwijningen gerapporteerd, zoals Itai Dzamara, een mensenrechtenactivist die in maart 2015
verdween. De overheid van Zimbabwe heeft pogingen gedaan om bestaande wetten af te stemmen
met de nieuwe Grondwet, maar de aanpassingen focussen zich op kleine technische zaken en niet op
de wetgeving die een beperking legt op de constitutionele rechten van de burgers. Terwijl de
Zimbabwaanse regering druk is met interne partijpolitiek heeft de slechte economische situatie
negatief effect op burgers aangezien de koopkracht snel daalt en de informele sector groeit.
De ambassade heeft zich in 2015 onverminderd ingezet voor de bevordering van mensenrechten in
Zimbabwe, door samen te werken met ongeveer 30 organisaties in vier thematische gebieden:
grondwettelijkheid, media, LHBT en mensenrechtenverdedigers. Op innovatieve wijze werkte de
ambassade trilateraal samen met andere EU en Afrikaanse ambassades op verschillende terreinen
zoals kindhuwelijken, gelijke rechten voor LHBT’s en de doodstraf. Interessante nieuwe coalities zijn
bijvoorbeeld met ambassades van Zambia en Malawi op het gebied van de strijd tegen
kindhuwelijken, de ambassade van Botswana op de doodstraf en de ambassades van Ghana en
Brazilië voor de strijd tegen kinderarbeid.
Zuid-Afrika
De grondwet van Zuid-Afrika biedt uitgebreide bescherming van sociaal economische en civiele
mensenrechten. In de praktijk heeft de staat echter niet de capaciteit om deze wetten uit te voeren of
naleving te garanderen. (Seksueel) geweld tegen vrouwen en LHBT’s blijft een probleem.
Naarmate president Zuma en diens partij steeds meer onder druk komen te staan, neemt de kritiek
vanuit de ANC op de media en de instituten die de rechten in de grondwet moeten beschermen, toe.
De media zijn overigens nog steeds vrij en kritisch. Het maatschappelijk middenveld is actief en kan
ongehinderd werken zonder al te veel overheidsbemoeienis of beperkingen, maar heeft geen
overheidssteun. Multilateraal blijft het optreden van Zuid-Afrika op het gebied van mensenrechten
inconsistent en soms onvoorspelbaar. Het vaart veelal een antiwesterse koers en stelt zich op als
spreekbuis van de ‘Global South’.
De ambassade zette in 2015 een mensenrechtenprogramma op, met een sterk accent op vrouwen
rechten en dan met name geweld tegen vrouwen, en aandacht voor LGBTI. Een deel van de
inspanningen was gericht op de Afrikaanse regio, gebruik makend van unieke Zuid-Afrikaanse
expertise en netwerken. Ook zijn een aantal activiteiten ondersteund die het draagvlak voor het
Internationaal Strafhof (ICC) moeten vergroten, zoals een conferentie in Johannesburg en een
filmvertoning met een paneldiscussie bij de Wits Universiteit, waar ook aanklager Fatou Bensouda van
het Internationaal Strafhof optrad.

61

Mensenrechtenrapportage 2015

3.3 Azië
3.3.1. Regio-overzicht
Afghanistan
Afgelopen jaren is op verschillende mensenrechtenterreinen voortgang geboekt, zoals de toegang tot
onderwijs en medische zorg. Op het gebied van persvrijheid scoort Afghanistan beter dan omliggende
landen als India, Pakistan en Oezbekistan.
Ondanks deze hoopgevende resultaten van de afgelopen jaren moet er nog veel gebeuren voordat
mensenrechten in Afghanistan voldoende zijn gewaarborgd. Het gebrek aan financiële middelen in
Afghanistan, wijdverbreid oorlogsgeweld, beperkte groei van de Afghaanse economie en conservatieve
krachten binnen de samenleving zullen ook in de komende jaren vooruitgang bemoeilijken.
Zo lijden vrouwen sterk onder discriminatie en misbruik. Ook kinderrechten blijven een punt van zorg.
Kind- en gedwongen huwelijken komen veel voor in de landelijke gebieden, net als het gebruik om
meisjes uit te wisselen of weg te geven om geschillen op te lossen. Met de toegang tot rechtspraak is
de afgelopen jaren vooruitgang geboekt, maar dit is toch nog altijd geen gegeven voor een aanzienlijk
deel van de bevolking. Bovendien komt straffeloosheid veelvuldig voor: invloedrijke Afghanen gaan
regelmatig vrijuit. Hoewel de leefomstandigheden in gevangenissen zijn verbeterd, is de situatie nog
zorgelijk.
Iedere stap voorwaarts in het conservatieve Afghanistan is echter een prestatie op zich. De Afghaanse
regering heeft het afgelopen jaar verschillende initiatieven ontplooid om de mensenrechtensituatie te
verbeteren. Zo werd in 2015 het Nationale Actieplan (NAP) over Women, Peace and Security (VNVR
resolutie 1325) gelanceerd. Hoopgevend is ook dat onder de ‘National Unity Government’ vrouwen zijn
benoemd tot minister, gouverneur en ambassadeur. Door overheid en donoren wordt momenteel
gewerkt aan een kinderwet, die de rechten van kinderen in de Afghaanse wet moet waarborgen.
Mensenrechten vormen een hoeksteen van het Nederlandse beleid in Afghanistan. Nederlandse steun
draagt onder meer bij aan het versterken van de Afghaanse rechtsstaat en vrouwenrechten.
Nederland levert steun aan diverse mensenrechtenactiviteiten en organisaties en
bewustwordingsprogramma’s. Zo biedt Nederland ondersteuning aan UN Women en is Nederland een
van de meest actieve donoren van de Afghaanse mensenrechtencommissie.
Australië
De mensenrechtensituatie in Australië is in algemene zin voldoende gewaarborgd. Niettemin zijn er
aandachtspunten, die recent tijdens de Universal Periodic Review (UPR) aan de orde zijn gesteld. Zo
ontvangt Australië kritiek op de wijze waarop het op volle zee boten migranten c.q. vluchtelingen
tegenhoudt en ‘offshore’ asielaanvragen behandelt. Tevens krijgt Australië kritiek te verduren over de
situatie van de inheemse bevolkingsgroepen (Aboriginals en Torres Strait Islanders). Zij zijn
oververtegenwoordigd in detentiecentra, ondervinden discriminatie en zijn sociaal-economisch
achtergesteld. De Australische Marriage Act van 1961 staat een huwelijk tussen personen van
hetzelfde geslacht niet toe. De Australische bevolking is volgens opiniepeilingen echter overwegend
voorstander van volledige gelijkheid van homoseksuelen met betrekking tot het huwelijk. Australië is
een pleitbezorger van de afschaffing van de doodstraf en een kandidaat voor lidmaatschap van de
Mensenrechtenraad voor de periode 2018-2020.
Het postennet in Australië draagt de hoofddoelstellingen van het Nederlandse mensenrechtenbeleid
actief uit. De ambassade in Canberra en het CG in Sydney steunen publieke manifestaties, zoals het
Mardi Gras Film Festival waar de Nederlandse film “Jongens” is getoond en het Passion for Peace
Festival waarin het 100-jarige Haagse internationaal vrouwencongres in 1915 centraal stond. Voorts
onderhoudt de ambassade intensief contact met een breed netwerk van lokale ngo’s en LHBTactivisten.

62

Mensenrechtenrapportage 2015

Bangladesh
Ook in 2015 was Nederland nog leidend in de dialoog en activiteiten ter verbetering van de veiligheid
en arbeidsomstandigheden in de textielindustrie in Bangladesh. Minister Ploumen heeft zich in juni
tijdens haar bezoek aan Bangladesh wederom op de hoogte laten stellen van de actuele situatie en
voortgang in de textielsector in Bangladesh door met alle relevante partijen te spreken. Ook stelde zij
het verslechterde vakbondsklimaat in de sector aan de orde.
Bangladesh is een van de landen met het hoogste percentage kindhuwelijken ter wereld. Minister
Ploumen sprak in 2015 ook met de regering van Bangladesh over kindhuwelijken en op handen zijnde
nieuwe wetgeving waarin de huwbare leeftijd voor meisjes en jongens op 18 jaar is gesteld, maar een
uitzondering mogelijk is voor meisjes van 16 tot 18 jaar.
De tegenstanders van de wet vrezen dat van de uitzondering op grote schaal gebruik gemaakt zal
worden, omdat trouwen onder de 18 jaar in Bangladesh op grote schaal voorkomt. De wet werd als
gevolg van een actieve lobby nog niet in het parlement behandeld.
In 2015 was een ernstige verslechtering te bespeuren op het gebied van vrijheid van meningsuiting
(vijf seculiere bloggers en een uitgever werden vermoord), was er voorts sprake van beperking van
vrijheid en ruimte voor maatschappelijk middenveld om kritiek te leveren op de overheid en werden
ook de media beperkt als gevolg van een nieuwe ‘broadcasting policy’ en ICT wet. Daarnaast werd
gewerkt aan een nieuwe “Foreign Donations Act” die de werkzaamheden van niet gouvernementele
organisaties in Bangladesh sterker moet gaan reguleren.
Voorzover aanhoudingen werden verricht voor de moorden op bloggers, waren dit meestal daders die
er een streng islamitisch gedachtengoed op nahouden. De reactie van de Bangladeshi overheid is
ambivalent te noemen. Bloggers kregen eerder het advies naar het buitenland te vertrekken dan dat
hun adequate bescherming werd geboden. Pas nadat eind oktober ook uitgevers doelwit van
extremistische aanslagen werden, traden de autoriteiten actiever op.
Minister-president Rutte, minister Koenders en minister Ploumen uitten allen tijdens verschillende
bilaterale ontmoetingen in 2015 met de regering van Bangladesh hun zorgen over de repressie van
meningsuiting en de krimpende democratische ruimte in Bangladesh. De EU riep verder meerdere
malen op tot onderzoek naar de verschillende moorden en aanslagen die gedurende het jaar zijn
gepleegd.
Bangladesh hanteert nog altijd de doodstraf. Velen van de terdoodveroordeelden worden nooit
geëxecuteerd. Een uitzondering wordt echter gemaakt voor personen die door het International War
Crimes Tribunal in Dhaka ter dood werden veroordeeld vanwege oorlogsmisdaden die zij tijdens de
onafhankelijkheidsoorlog (1971) hebben begaan. In 2015 werden drie (oud) politici opgehangen die
waren veroordeeld door het International War Crimes Tribunal. De EU gaf hierover verklaringen uit,
waarin ook werd opgeroepen tot het instellen van een moratorium op de doodstraf.
In 2015 ondersteunde de ambassade projecten op het gebied van het beschermen van
mensenrechtenverdedigers alsook etnische minderheden, vrijheid van meningsuiting en voorspraak
(advocacy). Zo heeft de ambassade in 2015 het initiatief genomen om met een zevental andere
ambassades in Dhaka regelmatig overleg te voeren om zo gecoördineerd mogelijk bedreigde
mensenrechtenverdedigers te ondersteunen. Er werd verder een project gefinancierd ter
ondersteuning van etnische minderheden. Daarnaast financiert de ambassade ook een project gericht
op het onderzoeken en documenteren van het leven van de Rohingya, een etnische moslimminderheid
uit het overwegend boeddhistisch Myanmar die - veelal illegaal - in Bangladesh verblijft.
China
Het grote aantal personen dat werd opgepakt voor het uitoefenen van grondwettelijke rechten was in
2015 bijzonder zorgwekkend. Zo werden er in juli ongeveer 300 mensenrechtenadvocaten en activisten ondervraagd dan wel opgepakt. Ongeveer 30 van hen zitten nog steeds in detentie en de
helft van hen kreeg begin 2016 officieel te horen dat ze werden verdacht van het ondermijnen van de
staatsmacht, waar maximaal levenslange gevangenisstraf op staat. De druk die wordt uitgeoefend op
familieleden van personen in detentie is ook toegenomen.
In 2015 zijn enkele conceptwetten gepubliceerd op het gebied van cybersecurity en ter regulering van
internationale ngo’s. Delen van deze wetgeving zijn in strijd met verplichtingen die China
internationaal is aangegaan. Dit geldt ook voor de anti-terrorismewet die in 2015 is aangenomen. Met
name de ngo-wet kan verstrekkende gevolgen hebben voor de werkzaamheden van buitenlandse

63

Mensenrechtenrapportage 2015

organisaties in China, zowel op mensenrechtengebied als daarbuiten. Deze zorgen zijn in EU-verband
overgebracht aan de Chinese autoriteiten.
De Committee against Torture (CAT) heeft in 2015 zorgen geuit over een aantal zaken in China,
waaronder de lange duur van voorlopige hechtenis, de detentie van mensenrechtenadvocaten,
verdachte overlijdensgevallen in hechtenis, en een vorm van voorlopige hechtenis waarbij iemand
wordt vastgehouden op een geheime locatie.
Er waren in 2015 ook een aantal tekenen van vooruitgang. Zo is het aantal overtredingen waarop
maximaal de doodstraf staat met 9 verminderd. Het gezinsplanningsbeleid is verruimd, waardoor de
meeste getrouwde stellen nu twee kinderen mogen krijgen in plaats van één. Ook is de langverwachte
wet over huiselijk geweld aangenomen, die weliswaar niet perfect is maar desondanks een belangrijke
verbetering betekent.
Op 8-9 oktober 2015 vonden bilaterale mensenrechtenconsultaties plaats tussen de
mensenrechtenambassadeur en de speciale vertegenwoordiger voor mensenrechten mw. Liu Hua van
het ministerie van Buitenlandse Zaken. Op 7 december 2015 is een kamerbrief verstuurd waarin over
de mensenrechtenconsultaties met China werd bericht (MINBUZA-2015.587919).
De ambassade onderneemt regelmatig pogingen om rechtszaken tegen mensenrechtenverdedigers bij
te wonen, wat evenwel praktisch nooit wordt toegestaan. Zo ook in de zaak tegen Gao Yu
(gepensioneerde journaliste die tot 7 jaar werd veroordeeld voor het delen van een Partijdocument
met de buitenlandse pers) op 17 april in Beijing en de zaak tegen Pu Zhiqiang
(mensenrechtenadvocaat) op 8 en 14 december in Beijing, waarbij het niet lukte om toegang tot de
rechtszaal te krijgen. De pogingen worden door mensenrechtenverdedigers erg gewaardeerd.
De ambassade voerde 31 verschillende projecten uit, gefinancierd uit het mensenrechtenfonds, op de
volgende thema's: mensenrechtenverdedigers, gelijke rechten voor LHBTI’s, gelijke rechten voor
vrouwen, ernstige schendingen, vrijheid van meningsuiting en internetvrijheid, mensenrechten en
bedrijfsleven en Tibet.
Op 17 mei (International Day Against Homophobia, Transphobia and Biphobia IDAHOT) organiseerde
de ambassade een fototentoonstelling met bijbehorende documentaire en presentaties samen met
projectpartner Gayspot.
Op 9 december (Internationale Mensenrechtendag op 10 december) organiseerde de ambassade een
filmmiddag waarbij de film Timbuktu werd getoond, aangeboden door Movies that Matter.
Tijdens de mensenrechtendialoog met China heeft de Nederlandse mensenrechtenambassadeur de
mensenrechtenontwikkelingen uitgebreid besproken, alsmede concrete gevallen van
mensenrechtenverdedigers die het werk onmogelijk wordt gemaakt, dan wel zijn opgepakt. Tevens is
een lijst met namen overhandigd.
Filippijnen
De Filipijnen staat in de regio te boek als een land dat de donkere tijden van het oorlogsrecht achter
zich heeft gelaten en is getransformeerd tot een democratische samenleving waarin burgerlijke
vrijheden breed worden erkend. Niettemin nemen mensenrechtenschendingen tegen intern
ontheemden, inheemse volkeren en mensenrechtenactivisten die hen bijstaan in snel tempo toe.
In een rapport uit 2015 van het Waarnemingscentrum voor de bescherming van
mensenrechtenactivisten wordt opgemerkt dat “mensenrechtenactivisten op de Filipijnen, met name
activisten die opkomen voor land- en milieurechten, nog steeds ernstig worden bedreigd. Vooral
activisten op het gebied van landrechten en rechten van inheemse volkeren die vreedzaam actie
voeren om het land van hun voorvaderen te beschermen tegen de gevolgen van mijnbouw, ontbossing
en andere ontwikkelingsprojecten moeten het ontgelden. Zij zijn het slachtoffer van
buitengerechtelijke executies, gedwongen verdwijningen, intimidatie, marteling, valse strafrechtelijke
aanklachten en bedreigingen. Verder heeft de speciale rapporteur van de VN voor de mensenrechten
van intern ontheemden na zijn bezoek aan het land in augustus 2015 verklaard dat gewapende
conflicten en ontwrichtende ontwikkelingsprojecten niet alleen tot gevolg hebben dat inheemse
volkeren ontheemd raken en worden beroofd van hun huizen en bestaansmiddelen, maar ook tot hun
verdwijnen als volk kunnen leiden. In de laatste maanden van 2015 zijn mensenrechtenactivisten die
deze kwestie aan de orde stellen in toenemende mate het slachtoffer geworden van intimidatie en
zelfs moord.
Hoewel het aantal buitengerechtelijke executies en gedwongen verdwijningen ten opzichte van de
situatie onder de vorige regering is afgenomen, is nog steeds sprake van een cultuur van
straffeloosheid. Toch blijft het maatschappelijk middenveld op de Filipijnen uiterst actief. Wat de

64

Mensenrechtenrapportage 2015

bestrijding van mensenhandel betreft, blijft het land vooroplopen in de regio. Te hopen valt dat de
volgende regering (die aantreedt na de verkiezingen in mei) op dit punt eenzelfde commitment zal
tonen als de huidige.
De Nederlandse ambassade vervult een voortrekkersrol in de strijd tegen de mensenhandel op de
Filipijnen, met name door diepgaande samenwerking tussen meerdere belanghebbenden te
stimuleren. Ontmoetingen van de ambassade alsmede van de mensenrechtenambassadeur tijdens zijn
bezoek met overheidsinstanties, ngo’s en mensenrechtenactivisten over bovengenoemde en andere
onderwerpen, zoals buitengerechtelijke executies, vrijheid van meningsuiting online en nondiscriminatie, hebben effect gesorteerd. Verder zal de ambassade ook door haar rol in het
vredesproces - zij steunt de aanneming van de Bangsamoro Basiswet - invloed uitoefenen op de
mensenrechtensituatie in conflictgebieden.
Mensenrechtenambassadeur
Tijdens het bezoek van de mensenrechtenambassadeur aan de Filipijnen van 24 tot en met 27 maart
stonden twee thema’s centraal: internetvrijheid en mensenhandel. De directe aanleiding voor het
bezoek van de mensenrechtenambassadeur was de conferentie RightsCon.
De mensenrechtenambassadeur bezocht het ministerie van Justitie en sprak ook tijdens de Manila
Dialogue over mensenhandel met vertegenwoordigers van dat ministerie.
Tijdens RightsCon heeft de mensenrechtenambassadeur kennis gemaakt met vele internationaal
opererende en regionaal georiënteerde ngo’s. Er waren ontmoetingen met de Filipijnse Minister van
Justitie en de VN Speciaal Rapporteur Vrijheid van Meningsuiting. Tijdens zijn gesprekken kwamen
verschillende onderwerpen aan de orde waaronder straffeloosheid, mensenrechten en bedrijfsleven,
vrouwenrechten, persvrijheid en martelingen. Bovendien zijn de Filipijnen uitgenodigd om toe te
treden tot de Freedom Online Coalition.
De ambassade in Manila organiseerde in dezelfde week de Manila Dialogue on Human Trafficking, een
initiatief waarbij de verschillende instellingen in Nederland en de Filipijnen (OM, Justitie, Politie,
Buitenlandse zaken, Anti-Money Laundering Council) en ambassades samen gebracht werden om
kennis en ervaringen uit te wisselen over mensenhandel. Naar aanleiding van het bezoek van de
mensenrechtenambassadeur aan Koeweit en Qatar en de klachten van betreffende autoriteiten over
malafide wervingspraktijken in landen die arbeidsmigranten uitzenden wordt nadrukkelijk ook de
betrokkenheid van hun ambassades in de Dialoque nagestreefd.
India
In 2015 was er binnen India veel aandacht en discussie over toenemende communale spanningen. De
Indiase grondwet verbiedt discriminatie o.b.v. religie, ras, kaste, geslacht en afkomst, en dit staat niet
ter discussie. Tegelijkertijd zijn er signalen die wijzen op een toename van het aantal ‘communale
incidenten’. In 2015 vond een aantal geruchtmakende geweldsincidenten plaats waarbij religieuze
minderheden het slachtoffer werden. De centrale overheid stelt zich soms aarzelend op om deze
vormen van geweld te veroordelen , maar desondanks zijn de - bij het aantreden van de huidige
regering medio 2014 - geuite zorgen aangaande religieuze vrijheid en risico’s op grootschalig
communaal geweld, zeker niet bewaarheid geworden.
Geweld tegen vrouwen had in 2015 opnieuw de aandacht, onder andere rondom de vrijlating van de
minderjarige dader van de beruchte Nirbhaya-verkrachtingszaak uit 2012, wiens jeugddetentie eind
2015 afliep. Daardoor kreeg het initiatiefwetvoorstel om jongeren vanaf 16 jaar als volwassenen te
kunnen berechten genoeg tractie om te worden aangenomen, een zorgelijke ontwikkeling vanuit het
perspectief van de rechten van het kind. Ook in het overheidsbeleid speelde het tegengaan van
geweld tegen vrouwen een grote rol en wordt dit politiek breed gedragen. Premier Modi speelt
bijvoorbeeld een zichtbare rol binnen het Save the Girl Child initiatief, gericht op het tegengaan van
seksespecifieke abortus en infanticide.
Homoseksuele gedragingen staan nog altijd in het Wetboek van Strafrecht. De opvattingen over
gelijke rechten voor LHBT’s zijn in brede lagen van de bevolking negatief. In de praktijk geeft dit een
voedingsbodem voor problemen zoals maatschappelijke en economische uitsluiting, stigmatisering en
fysiek en geestelijk geweld waarbij deze groep het slachtoffer wordt. Positief is dat door het Indiase
Hooggerechtshof nu de discussie is gestart, dat behalve voor achtergestelde kasten er ook quota
gereserveerd moeten worden voor andere achtergestelde groeperingen in de maatschappij, waaronder
transseksuelen. Hoewel algemene acceptatie van LHBT’s nog ver weg is, speelt een aantal politici,

65

Mensenrechtenrapportage 2015

inclusief prominenten binnen de doorgaans als hindoenationalistisch en sociaal-conservatief
getypeerde regeringspartij BJP een positieve rol. Zo heeft Minister van Financiën Jaitley zich in 2015
publiekelijk expliciet uitgesproken voor gelijke rechten voor LHBT’s en voor een einde aan
strafbaarstelling van homoseksuele gedragingen, een oproep waarvoor hij steun kreeg van zijn
Congress-voorganger Chidambaram.
De ambassade richt zich vooral op het tegengaan van discriminatie van vrouwen en LHBT’s. In 2015
intensiveerde de ambassade de eerder ingezette lijn m.b.t vrouwenrechten en economische en
politieke empowerment van vrouwen. Tijdens het bezoek van premier Rutte en minister Ploumen in
juni 2015 gaven zijn het startschot voor de projectsteun aan de Azad Foundation, een organisatie die
een taxiservice voor en door vrouwen heeft opgezet. Door middel van dit project krijgen vrouwen uit
gemarginaliseerde groepen een kans om zich los te maken uit hun positie door economische
empowerment en skill development, een prioriteit binnen premier Modi’s Skill India initiatief. Ook
nieuwe interventies inzake de rechten van LHBT’s werden succesvol gekoppeld aan de
overheidsagenda. Zo werkt de ambassade samen met LHBT-organisatie SPACE om de kansen op werk
van gemarginaliseerde groepen binnen de LHBT-gemeenschap te vergroten. Op deze manier wordt
een bijdrage geleverd aan het lange termijnproces van sociale acceptatie.
Indonesië
In algemene zin is het klimaat in 2015 op het gebied van mensenrechten niet verslechterd. Wel zijn er
zorgen over de bescherming van religieuze minderheden en de druk op de LHBT gemeenschap. Ook
de situatie op Papua en West-Papua (hierna Papua) is een blijvend punt van zorg.
Hoewel vrijheid van religie in de grondwet is vastgelegd, kende 2015 een significante toename van
religieuze intolerantie ten opzichte van 2014.53 President Joko Widodo zette een aantal bemoedigende
stappen in Papua; hij verleende gratie aan enkele politieke gevangenen in Papua, inclusief Filep
Karma, en kondigde aan dat buitenlandse journalisten voortaan Papua konden bezoeken zonder
beperkingen. De vrijheid van meningsuiting en positie van (lokale) journalisten en
mensenrechtenverdedigers in Papua blijft een punt van zorg. Daarnaast nemen door de toename van
migranten uit andere delen van Indonesië de spanningen tussen nieuwkomers en inheemse Papua’s
verder toe.
Conform zijn verkiezingsbeloften heeft president Joko Widodo een inter-ministerieel team opgezet dat
een wetsvoorstel moet voorbereiden om mensenrechtenschendingen uit het verleden (o.a. periode
1965/66) te adresseren. Mensenrechtenactivisten hebben bezwaar tegen de gekozen aanpak die niet
ziet op vervolging van de daders, maar op verzoening buiten het strafrecht om. De autoriteiten
verboden de meeste activiteiten die waren georganiseerd om 50 jaar na dato de massamoorden uit
1965/66 te bespreken en herdenken.
In 2015 zijn 14 mensen – van wie 12 buitenlanders inclusief een Nederlander – geëxecuteerd.
In een allerlaatste poging de executie van de Nederlander Ang te voorkomen heeft minister Koenders
een gezant naar Jakarta gestuurd. De gezant bracht het Nederlandse en EU-standpunt ten aanzien
van de doodstraf onder de aandacht van de vice-president. Naast het principiële argument dat
Nederland en de EU tegen de doodstraf zijn, werd tevens vastgesteld dat volgens internationale
normen de doodstraf alleen mag worden toegepast voor de ernstigste misdrijven en dat drugsdelicten
daar niet onder vallen. De gezant wees ook op studies van de UNODC die concluderen dat de
doodstraf geen werkbaar middel is. Hij nodigde de Indonesische autoriteiten uit om met eigen ogen te
komen kijken naar de Nederlandse aanpak.
De minister heeft vervolgens de ambassadeur in Jakarta voor consultaties teruggeroepen. In de brief
aan de Kamer dd. 5 februari 2015 heeft de regering aangegeven de kanalen open te willen houden,
de doodstraf aan de orde te blijven stellen en tegelijkertijd de mogelijkheden te bezien voor
samenwerking op het gebied van de aanpak van de drugswetproblematiek
Hervorming van het strafrecht is onderwerp van politiek debat. Eén onderdeel daarvan voorziet in
verdere inperking van de doodstraf, maar er is nog geen sprake van een moratorium of afschaffing.
Wel verleent de ambassade technische assistentie aan overheid en parlement door inzet van

53

Bron: http://www.thejakartapost.com/news/2016/02/24/survey-finds-rise-faith-based-intolerance.html en
http://www.thejakartapost.com/news/2016/01/19/local-administrations-main-violators-religious-freedom.html

66

Mensenrechtenrapportage 2015

Nederlandse academici met uitgebreide kennis van het Nederlandse en daarmee van het Indonesische
strafrecht (gebaseerd op oude Nederlandse wetgeving).
In 2015 organiseerde de ambassade een reeks publieke debatten over mensenrechten in ASEAN in
samenwerking met de ASEAN Intergovernmental Commision on Human Rights (AICHR) en het
Indonesische ministerie van Buitenlandse Zaken. De discussies bij deze debatten droegen bij aan de
nationale discussie over religie, business and human rights, rechten van migranten, sexual and gender
based violence en het ASEAN mensenrechten instrumentarium. Daarnaast steunde de ambassade de
Asia Foundation die het initiatief nam om politie actiever te laten optreden tegen religieuze
intolerantie, werkte de ambassade samen met ICCT/AIDA om radicalisering tegen te gaan en
religieuze tolerantie te bevorderen door jongeren met slachtoffers van terrorisme te confronteren en
werkte de ambassade aan de versterking van de organisatorische capaciteit van nationale
mensenrechten NGOs i.s.m KonstraS. Daarnaast faciliteerde de ambassade een expertmissie van
universiteit Leiden naar Indonesië op terrein van strafrechthervorming en een studiebezoek van het
legal department TNI (krijgsmacht) aan Nederland op terrein van internationaal humanitair recht, ICC
en mensenrechten.
Japan
Japan executeerde in 2015 drie gevangenen. De publieke opinie is niet zonder meer voor afschaffing.
In 2015 vond voor het eerst een executie plaats als gevolg van een veroordeling door lekenrechters
(lekenrechtspraak werd in 2009 heringevoerd). Gevangenen worden niet ingelicht over de datum van
executie en familieleden worden pas na executie op de hoogte gesteld. Naast het verspreiden van EU
statements, benaderde de ambassade met een aantal EU landen Japanse parlementariërs om het EU
standpunt kenbaar te maken. Onder politici leeft het onderwerp weinig.
Het Japanse strafrechtsysteem staat bekend om een hoog percentage veroordelingen. Verdachten
kunnen maximaal 23 dagen worden vastgezet voordat er een formele aanklacht is. Waarnemers zien
hier een verband met het hoge percentage bekentenissen. Detentieomstandigheden zijn fysiek en
mentaal zwaar en medische zorg is niet altijd adequaat.
Op het gebied van gelijke rechten van LHBT’s komt Japan in beweging. De deelgemeentes Shibuya en
Setagaya in Tokyo geven sinds 2015 partnerschapscertificaten uit zodat paren van gelijk geslacht
aanspraak kunnen maken op sociale voorzieningen. Hiervoor was veel aandacht in de media. In het
parlement buigt een LHBT-studiegroep zich over nieuwe anti-discriminatiewetgeving. Conservatieve
politici binnen deze groep zien homoseksualiteit als een psychische afwijking (de officiele term is
gender identity disorder).
In 2015 organiseerde de ambassade een workshop en diner met gastspreker Boris Dittrich en
verstevigde de relatie met de Japanse parlementariërs en ngo’s. Nederland was publiek zichtbaar op
de Tokyo Rainbow Pride en sponsorde een LHBT-fototentoonstelling in Shibuya.
Voor vrouwen zijn traditionele waarden, promotiesystemen binnen organisaties, discriminatie op de
werkvloer, een werkcultuur van lange uren en schaarse kinderopvang obstakels om carrière te maken.
De Japanse regering zet in op het bevorderen van gelijke kansen van vrouwen op de arbeidsmarkt,
hoewel het de ambities onlangs naar beneden bijstelde. De ambassade organiseerde in 2015 een
HagueTalks waarbij studenten voor de camera hun visie op gendergelijkheid gaven. Het Japanse
ministerie van Buitenlandse Zaken, Japanse bedrijven en ngo’s waren hierbij betrokken en aanwezig.
De ambassade faciliteerde tevens een paneldiscussie over de positie van vrouwen in de Japanse
maatschappij en het bedrijfsleven met Unilever CEO Paul Polman en kopstukken uit het Japanse
bedrijfsleven. Door deze activiteiten profileerde Nederland zich als een partner ter bevordering van
gelijke rechten en kansen voor vrouwen.
Noord-Korea
In het jaar volgend op de publicatie van het rapport van de Commission of Inquiry, blijft de
mensenrechtensituatie in Noord-Korea zeer slecht. Noord-Korea lijkt zich echter wel iets aan te
trekken van de buitenlandse kritiek en negatieve aandacht die het rapport teweeg heeft gebracht.
Onbevestigde berichten spreken van nieuwe, door het centrale partij-apparaat uitgevaardigde regels
ter voorkoming van geweld. De statistieken voor 2015 laten ook een marginale daling van het aantal
extreem gewelddadige schendingen zien. Het is echter nog te vroeg te spreken van een trend. Het
aantal mensenrechtenschendingen blijft hoog. Ondanks licht verbeterde oogsten, is het aantal

67

Mensenrechtenrapportage 2015

hongerdoden niet gedaald. De omstandigheden in gevangenissen en het onrechtvaardige
onderwijssysteem bleven ongewijzigd. Meer dan 85% van de (gemelde) mensenrechtenschendingen
heeft betrekking op het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer (61,5%), vrijheid van
verkeer en vestiging (13%), en het recht op leven (10,8%).
De VN-Hoge Commissaris voor de Mensenrechten vestigde ter ondersteuning van de Speciale
Rapporteur een veldkantoor in Seoel; een uitvloeisel van een resolutie van de Mensenrechtenraad uit
maart 2014.
Nederland steunde twee projecten die resulteerden in specialistische publicaties. Een van deze
projecten bracht de politieke-gevangenenkampen in Noord-Korea opnieuw in kaart; het andere
adresseerde de problematiek van Noord-Koreaanse werknemers die buiten Noord-Korea te werk
worden gesteld (case study Polen). Tevens ondersteunde de ambassade de vertaling van het jaarlijkse
rapport over godsdienstvrijheid in Noord-Korea.
Zuid-Korea
De vrijheden van vergadering, vereniging en meningsuiting zijn onder de regering Park geen
vanzelfsprekendheid. De politie treedt buitensporig hard op bij anti-regeringsdemonstraties, terwijl de
regering dreigt de organisatoren te zullen straffen en beslag te leggen op de fondsen van betrokken
organisaties. Speciale opsporingsteams zouden zich bezighouden met online uitlatingen die als smaad
zouden kunnen worden uitgelegd, wat bij burgers aanleiding kan vormen tot zelfcensuur. Tegelijkertijd
blijft voor hen die zich in positieve zin uitlaten over Noord-Korea, het risico bestaan daarvoor te
worden vervolgd.
Hoewel de doodstraf ook in 2015 enige keren werd uitgesproken, blijft het moratorium op de
uitvoering ervan sinds 1997 in stand. Het land kent nu 61 terdoodveroordeelden. Ruim 600 mannen
zitten een straf van 18 maanden uit voor dienstweigering op basis van gewetensbezwaren.
In internationale fora is Zuid-Korea een gewaardeerd partner. In de Mensenrechtenraad stemt het
land doorgaans mee met de Nederlandse/EU-lijn.
De ambassade volgt de ontwikkelingen in Zuid-Korea nauwgezet en neemt, veelal samen met onze
EU-partners en op initiatief van de EU-Delegatie, deel aan manifestaties, onder andere op het terrein
van LHBTI’s en vrouwenrechten. Ook is er contact met de belangenvereniging voor dienstweigeraars.
Maldiven
De mensenrechtensituatie in de Maldiven is in 2015 verder verslechterd. Bijna alle oppositieleiders zijn
in zelfgekozen verbanning of zitten in de gevangenis en zij die dat niet zijn worden door bedreigingen
gedwongen zich achter de regering te scharen. Minister van defensie Nazim en voormalig president
Nasheed werden begin van het jaar gearresteerd op gronden die nationaal en internationaal sterk zijn
bekritiseerd. Beiden zitten voor lange tijd gevangen. VN Secretaris-Generaal Ban Ki-moon heeft zich
uitgesproken voor clementie voor de voormalige president. De eilandengroep is streng Islamitisch en
volgt de Sharia wetgeving. Het parlement nam dit jaar de ‘Terrorism Prevention Act’ aan. Hierdoor
kreeg de overheid vergaande bevoegdheden op het gebied van straffen voor terroristische activiteiten.
Het hele jaar zijn vreedzame protesten gewelddadig neergeslagen door de politie. Verder zijn civil
society organisaties actief tegengewerkt.
De ambassade ondersteunt de statements van de EU-delegatie, bijvoorbeeld ten aanzien van de
arrestatie van voormalig president Nasheed en de doodstraf. De ambassadeur heeft in april
deelgenomen aan een EU-missie om te praten over onderwerpen als de rechtsstaat, mensenrechten,
de strijd tegen radicalisering en terrorisme en economische problemen.
Myanmar
Het jaar 2015 was in verschillende opzichten een positief jaar voor Myanmar; onder andere op het
gebied van mensenrechten zijn er stappen in de goede richting gezet. Myanmar heeft in november
2015 verkiezingen gehouden die over het algemeen rustig, vreedzaam en georganiseerd verliepen.
Met de ondertekening van de Nationwide Ceasefire Agreement (NCA) door de regering en een
gedeelte van de bewapende etnische groepen is een eerste stap gezet in het vredesproces. Vrijheid
van meningsuiting en persvrijheid zijn verder toegenomen, wat heeft geleid tot meer kritische media

68

Mensenrechtenrapportage 2015

en ver ontwikkelde internetvrijheid. Veel voormalig politiek gevangenen waren kandidaat voor de NLD
(Aung San Suu Kyi’s oppositiepartij) en zijn nu verkozen in het Parlement. Met de verkiezingen is de
vertegenwoordiging van vrouwen tevens aanzienlijk verbeterd. Minderheidsgroepen, waaronder de
LHBT-gemeenschap, krijgen groeiende ruimte voor hun agenda.
Toch blijven er grote uitdagingen bestaan. De Rohingya (ca. 1 miljoen stateloze Moslims) worden
onverminderd gemarginaliseerd. Dit conflict is verder gecompliceerd door groeiend anti-moslim
sentiment in Myanmar. De vrijheid van religie en geloof wordt bedreigd, onder meer door vier ‘Race
and Religion Laws’ die het bijvoorbeeld moeilijker maken om van religie te veranderen. Tevens zijn
meerdere etnische minderheidsgroepen nog steeds in gewapend conflict met het Myanmar leger. Dit
gaat gepaard met mensenrechtenschendingen (burgerslachtoffers, arbitraire detentie, marteling). Ook
zijn er nog steeds politieke gevangenen in het land, waaronder een aantal studentprotesteerders inclusief de voor de Mensenrechtentulp genomineerde Phyo Phyo Aung – die protesteerden voor beter
onderwijs in Myanmar.
De ambassade in Yangon steunt verschillende projecten onder andere gericht op
mensenrechtenverdedigers, gendergelijkheid, gelijke rechten van LHBT’s, vrijheid van meningsuiting
en internetvrijheid, en rechtstoegang voor vrouwen uit minderheidsgroepen. Daarnaast krijgt
mensenrechten en bedrijfsleven bijzondere aandacht, bijvoorbeeld door de Nederlandse bijdrage aan
het Myanmar Centre for Responsible Business. In EU-verband is Nederland een van de landen die een
voortrekkersrol speelt bij het bepalen van het standpunt ten opzichte van de landenresoluties over
Birma/Myanmar in de Derde Commissie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties en van
de Mensenrechtenraad. In 2015 stonden hierin de positie en rechten van de Rohingya en andere
minderheden, de situatie van politiek gevangenen en de toegang voor de OHCHR centraal.
Pakistan
Het jaar 2015 werd getekend door de aanslag op de Army Public School (APS) in Peshawar op 16
december 2014 (waarbij meer dan 140 doden vielen), en door de daadkrachtige, vooral militaire
stappen die Pakistan daarna nam in het kader van het National Action Plan (NAP) tegen terrorisme.
Sommige van deze stappen hebben de ruimte voor mensenrechten verder onder druk gezet en
democratische vrijheden ingeperkt. Het opheffen van het moratorium op de doodstraf, de uitbreiding
van het mandaat van militaire rechtbanken, nieuwe cybercrime wetgeving, registratievereisten voor
(I)ngo’s en de straffeloosheid van misdaden tegen mensenrechtenverdedigers moeten allemaal in dit
licht worden gezien.
Ondanks de geschetste zorgelijke ontwikkelingen, was 2015 ook het jaar waarin het federale
parlement een resolutie aannam waarin de uitspraken van de oprichter van Pakistan, Jinnah, over de
positie van minderheden, werd aangenomen als de roadmap voor de toekomst. De regering lijkt in
woord én daad het tij te willen keren voor de onverminderd moeilijke positie van (religieuze)
minderheden, hoewel de hervorming van de strenge blasfemiewetgeving nog een stap te ver lijkt. Ook
hernieuwde aandacht voor het aanpakken van hatespeech en de curricula van scholen zijn positieve
ontwikkelingen.
In 2015 organiseerde (en ondersteunde) de ambassade projecten op het gebied van vrouwenrechten,
kindhuwelijken, vrijheid van meningsuiting, vrijheid van godsdienst en levensovertuiging, en
arbeidsrechten in de textielsector. De ambassade nam deel aan bijeenkomsten georganiseerd door
(centraal gefinancierde en lokale) partnerorganisaties rondom mensenrechtenonderwerpen. Daarnaast
heeft de ambassade doorlopend contact met mensenrechtenverdedigers op alle thema’s, inclusief
LHBT-activisten en journalisten en nieuwe relevante stakeholders zoals de in 2015 opgerichte National
Commission on Human Rights en de zojuist geïnstalleerde Minister of State for Human Rights. Een
belangrijk instrument is ook APS+, dat duidelijk heeft geleid tot meer ruimte en aandacht vooral voor
arbeidsrechten – hoewel de implementatie nog achterloopt.
Mensenrechtenambassadeur
Van 9 tot 13 februari 2015 bezocht de mensenrechtenambassadeur Pakistan. Tijdens dit bezoek
vonden open gesprekken plaats met onder andere vertegenwoordigers van de overheid,
mensenrechtenorganisaties, journalisten en zakenmensen. Er werd onder meer gesproken over de
huidige veiligheidssituatie in Pakistan, vrijheid van religie en daarmede de blasfemie wetgeving, de
doodstraf en de positie van vrouwen. De hervormingen die op dit moment worden doorgevoerd –

69

Mensenrechtenrapportage 2015

zoals het instellen van militaire rechtbanken en het opheffen van het moratorium op de doodstraf zijn zeer zorgelijk.
In alle gesprekken benadrukte de mensenrechtenambassadeur daarnaast het belang van
implementatie van de in het kader van APS+ genoemde verdragen op het gebied van mensenrechten.
Ook werd de Nederlandse zorg uitgesproken over implementatie en handhaving van wetgeving op
provinciaal niveau. Tijdens diverse gesprekken sprak de mensenrechtenambassadeur zijn verbazing
uit over de constructieve opstelling en acties van de Pakistaanse autoriteiten op gebied van
mensenrechten, zoals geweld tegen vrouwen en kindhuwelijken, en het minder constructieve optreden
van Pakistan in multilaterale fora. Hij vroeg of het niet mogelijk was om ook multilateraal
constructiever samen te werken.
Het bezoek verliep voorspoedig en kreeg serieuze medewerking van alle gesprekspartners. Media
aandacht was er voor het gesprek van de mensenrechtenambassadeur bij Buitenlandse Zaken en bij
de lancering van het door Nederland gefinancierde Preventing Early Child Marriages project Bachpan
Bachao. de mensenrechtenambassadeur was tijdens deze lancering hoofdspreker.
Sri Lanka
De mensenrechtensituatie in Sri Lanka is sinds januari 2015 met sprongen verbeterd, toen president
Sirisena aan de macht kwam. Sinds de parlementsverkiezingen in augustus is er een ‘national unity
government’. In tegenstelling tot zijn voorganger Mahinda Rajapaksa staan mensenrechten, postconflict verantwoording en verzoening en de aanpak van corruptie nu veel hoger in het vaandel. Er
zijn commissies opgezet voor de verkiezingen, politie, rechterlijke macht en overheidsdiensten. In
2015 zijn er beloftes gedaan voor de opzet van een nieuwe grondwet, in 2016 wordt hiermee
begonnen. Het OHCHR-rapport over mensenrechtenschendingen tijdens en na het conflict werd
uitgesteld van maart tot september als een teken van goodwill naar de nieuwe overheid. Sri Lanka cosponsorde de uiteindelijke resolutie. Toch wordt er nog weinig vaart gemaakt om de
verantwoordelijken voor mensenrechtenschendingen te berechten. De Sri Lankaanse wens om weer
toegang te krijgen tot APS+ heeft geleid tot een hernieuwde dialoog tussen de EU en Sri Lanka over
mensenrechten.
De ambassade heeft verschillende projecten georganiseerd met betrekking tot mensenrechten. Tijdens
een IDAHOT-conferentie werden, met medewerking van verschillende (ook niet-Europese)
ambassadeurs en ngo’s, de rechten van LHBT’s onder de aandacht gebracht. De ambassade
financierde de reizende Anne Frank tentoonstelling, die nu driemaal heeft plaatsgevonden in Sri Lanka
en ook in 2016 in vele plaatsen in Sri Lanka te zien zal zijn. Zowel in Colombo als in het noordelijke
Jaffna werden, aan de hand van het verhaal over Anne Frank, voornamelijk schoolkinderen
gestimuleerd om te praten over mensenrechten. De wonden van het 6 jaar geleden beëindigde conflict
zijn nog vers en de tentoonstelling is voor velen zeer emotioneel. Op mensenrechten dag organiseerde
de ambassade aan de hand van een film een discussie met mensenrechtenverdedigers. Hiernaast
heeft de ambassade haar hulp aan de regering aangeboden met betrekking tot expertise over
getuigenbescherming en ‘transitional justice’. De ambassade heeft bijgedragen en deelgenomen aan
de statements en demarches van de EU-delegatie. De ambassade was ook onderdeel van de EU
monitoring groep bij de verkiezingen in augustus.
Thailand
Thailand ging in 2015 nog steeds gebukt onder een militair bewind en voortdurende onderdrukking
van de mensenrechten, in het bijzonder van de vrijheid van meningsuiting en vrijheid van
vergadering. De media worden geïntimideerd, aangezet tot zelfcensuur en aan hen beperkingen
opgelegd. De staat van beleg werd vervangen door artikel 44 van de interim-grondwet uit 2014
waarin het militair regime een carte blanche is gegeven om besluiten te nemen, acties te plegen en
vrijheden in te perken zonder enige verantwoording, onafhankelijk toezicht, rechterlijke toetsing of
schadeloosstelling. Groepen studenten die tegen de staatsgreep protesteerden en andere criticasters
van het regime werden gearresteerd. Veel van deze personen hebben bij hun vrijlating een verklaring
moeten ondertekenen waarmee zij verklaren dat zij geen acties meer zullen ondernemen die in strijd
zijn met voorschriften van het regime. Personen die openlijk kritiek uiten op het regime worden
opgepakt voor heropvoedingstraining waarbij men dagen en soms weken incommunicado in detentie
verblijft.
In 2015 werden honderden mensen opgepakt door de overheid voor een onderhoud of

70

Mensenrechtenrapportage 2015

heropvoedingssessie, 37 personen zijn beschuldigd van het zeer ruim geïnterpreteerd misdrijf
majesteitsschennis, 28 personen zijn beschuldigd van opruiing. Burgers worden stelselmatig berecht
door militaire rechtbanken op grond van veiligheid gerelateerde aanklachten. In een van de
majesteitsschenniszaken werd door een militaire rechtbank voor zes beperkte vergrijpen een
gevangenisstraf van zestig jaar opgelegd. Twee van majesteitsschennis verdachte personen zijn onder
mysterieuze omstandigheden in militaire gevangenschap gestorven.
Thailand werd in 2015 opgeschrikt door een grote mensensmokkelzaak waarbij Rohingya
vluchtelingen uit Myanmar en Bangladesh onder gruwelijke omstandigheden via Thailand naar Maleisië
vervoerd werden met medewerking van criminele bendes, lokale autoriteiten en lokale
gemeenschappen. Thailand, dat het Vluchtelingenverdrag van 1951 en het Protocol van 1967 niet
heeft geratificeerd, startte onder grote internationale druk een onderzoek en probeerde de smokkel
een halt toe te roepen. Het regime was zeer afhoudend bij het bieden van hulp aan de op zee in nood
verkerende bootjes met vluchtelingen. De Thaise overheid stuurde 109 etnische Oeigoeren naar China
terug ondanks het refoulementverbod.
In nauw overleg met EU partners voert de ambassade bilaterale gesprekken met de Thaise
autoriteiten, vinden demarches en publieke statements plaats over de mensenrechtensituatie en wordt
steun verleend aan Thaise mensenrechtenverdedigers, media en ngo’s. De ambassade woonde
rechtszaken van individuele mensenrechtenverdedigers bij. Voorts heeft de ambassade, samen met
internationale partners, enkele bijeenkomsten georganiseerd over de vrijheid van meningsuiting,
mensenrechtenverdedigers, LGBTI-rechten en het Universal Periodic Review.
Vietnam
Hoewel Vietnam verdere economische integratie laat zien (ASEAN Economic Community m.i.v. 1
januari 2016 en conclusies TPP-verdrag met de VS en FTA-verdrag met de EU) blijft het achter wat
betreft de implementatie van mensenrechten. Eind 2015 werd belangrijke wetgeving aangenomen,
waaronder de nieuwe Strafwet en het Burgerlijk Wetboek. Hoewel geen baanbrekende documenten,
leest men op onderdelen vooruitgang, bijvoorbeeld in de vorm van minder doodstrafdelicten en de
erkenning van transgenders na een geslacht veranderende operatie. Zorgelijk blijft echter de vaagheid
van wetsbepalingen en daarmee in de praktijk de willekeurige uitvoer. Vreedzame activisten die zich
inzetten voor meer politieke rechten of actief zijn op gevoelige onderwerpen (Chinabeleid, corruptie)
belanden regelmatig achter de tralies. Mensenrechtenadvocaten staan sterk onder druk en lopen het
risico op ondervraging, huisarrest, intimidatie of zelfs detentie. De bekende blogger Anh Ba Sam
wacht al anderhalf jaar in de gevangenis op zijn proces. Vietnam heeft onlangs een positief signaal
gegeven met de ratificering van de UN Convention Against Torture, maar op lokaal niveau worden
gevallen van marteling regelmatig gerapporteerd. De mensenrechtenverdediger Le Quoc Quan, onder
andere actief op vrijheid van religie, en wiens zaak de mensenrechtenambassadeur nog bepleit heeft
bij zijn bezoek eind 2014, is in juni vorig jaar vrijgelaten.
Nederland biedt Vietnamese wethandhavers een trainingsprogramma over de implementatie van de
conventie. In 2015 organiseerde de ambassade een aantal publieksdiplomatieke activiteiten
gerelateerd aan LGBT en de internationale dag voor de mensenrechten. Daarnaast werden workshops
georganiseerd om vormen van intimidatie, lastig vallen en geweld tegen meisjes en vrouwen en meer
in het algemeen SRGR en gendergelijkheid bespreekbaar te maken. De workshops werden gehouden
met o.m. ngo’s, een voetbalteam en universiteiten.
Vietnam blijft zich internationaal afficheren als een betrokken land dat de naleving van mensenrechten
serieus neemt. Toch ontstaat in toenemende mate een discrepantie tussen het positieve beeld dat
internationaal wordt gepresenteerd en de aanhoudend harde aanpak binnen de landsgrenzen. Een
recent voorbeeld hiervan was Vietnams open opstelling tijdens de EU Mensenrechtendialoog en het
oppakken van een bekende activist op diezelfde dag. De EU delegatie en HV Mogherini spraken zich
publiekelijk uit over deze zaak.

71

Mensenrechtenrapportage 2015

3.4 Westelijk Halfrond
3.4.1. Regio-overzicht
De over het algemeen positieve ontwikkelingen op mensenrechtenterrein van de afgelopen jaren lijken
af te vlakken. In met name Midden-Amerika is een zorgwekkende toename van de (drugs)criminaliteit
waarneembaar, de trend richting verankering van de rechtsstaat vlakt af door verweving van de
georganiseerde misdaad met (lokale) overheden en door hernieuwde autoritaire tendensen.
Tegelijkertijd zijn er positieve ontwikkelingen waarneembaar in bijvoorbeeld Chili en Cuba en wordt
met Argentinië en Uruguay nauw samengewerkt op dossiers als bescherming van LHBT’s.
Bolivia, Ecuador en Peru
In Bolivia, Ecuador en Peru vinden geen structurele, grootschalige schendingen van de rechten van de
mens plaats hoewel de politie- en justitieapparaten in de drie landen kampen met problemen
(corruptie en lange doorlooptijden). Er zijn gevallen van buitensporig geweld tegen
mensenrechtenverdedigers en journalisten geweest, soms met de dood tot gevolg. In Bolivia en
Ecuador staat de persvrijheid en de vrijheid van meningsuiting duidelijk onder druk (sluiting kranten,
inperking ruimte ngo’s). De rechten van inheemse volken (vooral land- en water gerelateerd) lijden
onder expansie van de mijnbouwsector. Tot slot worden SRGR in dit deel van Latijns-Amerika nog
steeds niet optimaal gegarandeerd. De Nederlandse ambassade in Lima behartigt de Nederlandse
belangen in deze drie landen. Op mensenrechtenvlak wordt waar mogelijk aangesloten bij door de EU
Delegatie georganiseerde activiteiten en missies.
Brazilië
De situatie van de mensenrechten is in 2015 in Brazilië niet verbeterd. Dezelfde problemen als
voorheen – mensenrechtenschendingen in gevangenissen; corruptie; politiegeweld in sloppenwijken;
vrouwen- en kinderhandel; gedwongen arbeid en uitbuiting via slechte arbeidsvoorwaarden – bestaan
nog steeds, en worden onder druk van de economische en politieke crisis, waarschijnlijk groter.
Daarnaast is er sprake van racisme tegen de Afro-Braziliaanse en indianenbevolking. Op papier heeft
Brazilië door middel van wetgeving en ondertekening van internationale verdragen zijn zaken goed op
orde, maar in de uitvoering van beleid schort het aanzienlijk. Positief is dat de rechterlijke macht sinds
enige tijd voortgang boekt in het bestrijden van de endemische corruptie in het land, waarbij ook
voorheen onaantastbaar gewaande zakenlieden en politici hard worden aangepakt.
De ambassade heeft afgelopen jaar onder andere enkele projecten gesteund ter bevordering van MVO,
binnen staatsbedrijven en in aanloop naar de Olympische Spelen. Zo werd een ngo gesteund die
binnen de kringloopindustrie actief is en bedrijven aanspreekt op hun verantwoordelijkheid om
kwetsbare kinderen te beschermen, alsmede kinderarbeid te verminderen/uit te bannen. Tevens werd
een ngo gesteund die een handleiding ter bescherming van arbeidsomstandigheden van kwetsbare
groepen (onder andere LHBT) aan het ontwikkelen is. Het resultaat wordt medio 2016 verwacht.
Canada
Canada zet zich in voor de wereldwijde bescherming van mensenrechten en is daarin een belangrijke
partner voor Nederland. Er blijven echter zorgen bestaan wat betreft minderheidsgroepen in Canada,
met name de inheemse bevolking. Het Mensenrechtencomité van de Verenigde Naties uitte zomer
2015 naar aanleiding van het periodiek rapport van Canada kritiek op het falen van de regering om de
eerdere aanbevelingen van het Comité te implementeren. Het Comité liet zich onder meer kritisch uit
over de situatie van de Aboriginal bevolking, geweld tegen vrouwen, ontbreken van
beroepsmogelijkheden in asiel- en migratiezaken en het ontbreken van juridische garanties in de antiterrorismewet. De verwachting is dat de nieuwe Liberale regering zowel nationaal als in het
buitenlands beleid de bescherming van de mensenrechten zichtbaar en voortvarend zal bevorderen.
De regering is reeds begonnen met een nationaal onderzoek naar vermiste en vermoorde Aboriginal
vrouwen en heeft de 94 aanbevelingen van de “Truth and Reconciliation Commission of Canada” voor
verbetering van de positie van de Aboriginal bevolking overgenomen.

72

Mensenrechtenrapportage 2015

In 2015 organiseerde Postennet Canada enkele kleinschalige activiteiten, onder andere op het gebied
van LHBTI rechten en vrouwenrechten.
Chili
De mensenrechtensituatie in Chili stemt tot optimisme. De Chileense regering heeft de afgelopen jaren
stappen gezet richting verdere verbetering. Zo is op 22 oktober jl. het geregistreerd partnerschap van
koppels van hetzelfde geslacht gerealiseerd, heeft president Bachelet te kennen gegeven abortus
onder bepaalde omstandigheden te willen decriminaliseren en heeft de regering een wetsvoorstel
ingediend ter aanscherping van de amnestiewetgeving uit de nadagen van de dictatuur. Uitdagingen
zijn er ook: implementatie van wet- en regelgeving, zoals het discriminatieverbod, loopt in sommige
gevallen moeizaam. Ook marginalisatie van inheemse volkeren (bijvoorbeeld de Mapuche) blijft een
hardnekkig probleem.
De ambassade gaf steun aan een nationale campagne gericht op LHBTI rechten en droeg bij aan een
project gericht op versterking van politieke participatie van vrouwen in Chili.
Colombia
Hoewel de overheid van Colombia een progressief mensenrechtenbeleid kent en op diverse dossiers
gelijkgezind is (onder andere LHBT), worden de mensenrechten in Colombia in de praktijk nog steeds
op grote schaal geschonden, met name door partijen die betrokken zijn bij het gewapend conflict
(FARC, ELN, restanten van paramilitaire groeperingen en criminele bendes, maar soms ook leger en
politie). De Colombiaanse autoriteiten kunnen het monopolie op geweld niet in alle delen van het land
uitoefenen. Ondanks het feit dat de Colombiaanse regering een omvangrijk beschermingsprogramma
heeft opgezet voor personen die bedreigd worden, is dit programma niet in alle gevallen toereikend en
is de Colombiaanse overheid niet altijd in staat om burgers te beschermen tegen
mensenrechtenschendingen.
De onderhandelingen met de FARC, en binnenkort ook met de ELN, bieden uitzicht op een
vredesakkoord. Een dergelijk akkoord kan een positieve invloed hebben op de mensenrechtensituatie.
Indien het tot een definitief vredesakkoord komt, zullen zowel de FARC als het Colombiaanse leger en
de politie op basis van daarin vastgelegde afspraken voor transitionele justitie, verantwoording
moeten afleggen over mensenrechtenschendingen die zij de afgelopen decennia hebben begaan.
De ambassade ondersteunt sinds 2014 een project van de Comisión Colombiana de Juristas (CCJ)
gericht op monitoring en beleidsbeïnvloeding van de wetgeving die in het kader van het huidige
vredesproces met de FARC tot stand wordt gebracht. Tevens heeft de ambassade in Bogota op
verzoek van de Colombiaanse Hoge Commissaris voor de Mensenrechten bijgedragen aan de
totstandkoming van het Nationaal Actieplan Bedrijfsleven en Mensenrechten. Verder steunde de
ambassade het Institute for Human Rights and Business voor de uitvoering van een sector-wide
impact assessment om de effecten op mensenrechten van de mijnbouw beter in kaart te brengen.
Cuba
Sinds de diplomatieke toenadering tussen Cuba en de VS worden in Cuba voorzichtige stappen gezet
richting economische en in mindere mate politieke hervormingen. Juist in deze transitiefase moeten
mensenrechten niet uit het zicht verdwijnen. Cuba scoort weliswaar relatief goed op de ESoCulrechten maar de situatie blijft zorgelijk wat de burgerlijke en politieke rechten aangaat, vooral vrijheid
van meningsuiting, vergadering en organisatie, en vrije toegang tot media en internet. Daarnaast is er
geen sprake van onafhankelijke rechtspraak. De Cubaanse overheid blijft open verzet tegen partij en
regering (dissidentie) tegengaan, veelal door arbitraire detentie van (zeer) korte duur. Wel zijn er
voorzichtig positieve ontwikkelingen: vrijlating van tientallen politieke gevangen (nog 30-40 zitten
vast), toestemming aan het ICRC om gevangenen te bezoeken, langzaam groeiende tolerantie voor
vrijheid van meningsuiting – met name in religieuze hoek, universitaire kringen en de creatieve
sector. Ook maakt Cuba ernst met een verruiming van toegang tot internet door de opening van WiFispots. Cuba is op het gebied van de gelijke rechten van LHBTI’s bovendien een voorvechter in de
regio.

73

Mensenrechtenrapportage 2015

De Nederlandse ambassade in Havana speelt een actieve rol op dit gebied in het kader van de
trilaterale samenwerking tussen Cuba- Brazilië-Nederland over LHBTI-rechten. De minister van
Buitenlandse Zaken heeft tijdens zijn bezoek aan Cuba in mei 2015 bij zijn ambtsgenoot benadrukt
dat een verbetering van de mensenrechtensituatie in Cuba cruciaal is en dat hierover de dialoog moet
worden aangegaan met het maatschappelijk middenveld. De bewindspersonen spraken daarnaast af in
aanloop naar sessies van de VN-Mensenrechtenraad overleg te voeren.
Gedurende 2015 vonden onderhandelingen plaats over een nieuwe bilaterale overeenkomst tussen
Cuba en de EU die in maart 2016 werden afgerond. In de overeenkomst is ruime aandacht voor
mensenrechten. Cuba en de EU zijn daarnaast parallel aan de onderhandelingen een
mensenrechtendialoog gestart. De eerste ronde hiervan vond plaats in juni 2015 en verliep in een zeer
open en constructieve sfeer.
Costa Rica
De mensenrechten in de Midden-Amerikaanse landen stonden het afgelopen jaar onder druk. De
veiligheid in Costa Rica nam verder af in 2015. Het land zag een toename in het aantal moorden en
(zware) geweldsmisdrijven, het overgrote deel gerelateerd aan drugs en georganiseerde misdaad.
Ondanks een uitspraak van het Inter-Amerikaanse Gerechtshof dat Costa Rica verplichtte IVF
beschikbaar te maken, is hierover nog steeds geen overeenstemming bereikt in het parlement en blijft
IVF formeel illegaal in Costa Rica. In 2015 bepaalde een rechter dat een duurzame relatie tussen een
stel van gelijke sexe gelijk kan worden gesteld aan een burgerlijk huwelijk. LHBT-organisaties blijven
voorzichtig; hoewel zeker positief, was de uitspraak maar van toepassing op een beperkt aantal
stellen van gelijke sexe. In 2015 werd, vanwege een registerfout, het eerste huwelijk tussen twee
vrouwen gesloten. Het huwelijk werd kort daarop door de rechter ongeldig verklaard en het echtpaar
wacht mogelijk een criminele aanklacht vanwege een huwelijk op basis van misleiding. Beide zaken
evenals een door de president ingediend wetsvoorstel tot legaliseren van het homohuwelijk leidden tot
hevige discussies in Costa Rica.
Mensenrechtenambassadeur
Op dinsdag 7 april 2015 bracht de mensenrechtenambassadeur een bezoek aan Costa Rica. Met de
overheid is gesproken over de inzet van Costa Rica op thema's vrouwenrechten/IVF, LGBTI-rechten
en rechten voor de inheemse bevolking. Een terugkerend thema tijdens het bezoek was
Mensenrechten en Bedrijfsleven. Dit thema had grote prioriteit, mede in het licht van de toetreding
van Costa Rica tot de OESO. De mensenrechtenambassadeur sprak uitgebreid met de ombudsman
over het homohuwelijk en rechten voor LGBTI. Tot slot bracht de mensenrechtenambassadeur een
veldbezoek aan het BA1 project dat gefinancierd wordt uit het regionale mensenrechtenfonds van het
Midden-Amerika Programma. Het project richt zich op tegengaan van geweld tegen vrouwen.
El Salvador
El Salvador kent moordcijfers die hoger zijn dan in sommige oorlogsgebieden. Het beëindigen van het
staakt-het-vuren tussen de twee rivaliserende gewelddadige jongerenbendes (maras) met hulp van de
vorige regering in 2015 geleid tot een exponentiële stijging van het aantal gewelddadige doden.
Via de ambassade in Costa Rica blijft Nederland in El Salvador aandacht vragen voor het vervolgen
van vrouwen voor vermeende abortus. Feminicide en extreem geweld tegen vrouwen,
mensenrechtenverdedigers en LHBTI’s waren kenmerkend voor de situatie in het land. Met de vlucht
voor (huislijk- en bende-)geweld is er een nieuwe migratiegolf van alleenreizende kinderen naar de VS
ontstaan; Een kwetsbare groep voor mensenhandel. In mei 2015 werd in de MRR in Genève het UPRverslag van Honduras vastgesteld. De Nederlandse aanbevelingen over bescherming van
mensenrechtenverdedigers en journalisten en actie op het gebied van bedrijven en mensenrechten
werden door Honduras overgenomen.
Guatemala
Guatemala onderging in 2015 ongekende politieke omwentelingen. In reactie op een groot
corruptieschandaal en na maandenlange protesten werden de president, vice-president en een groot
aantal prominente zakenlieden gearresteerd en bijna het gehele kabinet op non-actief gesteld. Geweld

74

Mensenrechtenrapportage 2015

als gevolg van bendes en georganiseerde misdaad evenals huiselijk geweld en feminicide zorgden
ervoor dat Guatemala in 2015 wederom in de top vijf van meest gewelddadige landen ter wereld
stond. De in oktober 2015 verkozen president Jimmy Morales heeft corruptiebestrijding tot zijn
prioriteit gemaakt. Het zal moeten blijken of hij zich met evenveel overtuiging zal inzetten voor het
tegengaan van straffeloosheid, geweld tegen mensenrechtenverdedigers en bescherming van
(inheemse) landrechten.
Mensenrechtenambassadeur
Van 8 tot 14 april 2015 bracht de mensenrechtenambassadeur een bezoek aan Guatemala. Hij voerde
gesprekken met de overheid, het openbaar ministerie, het hooggerechtshof, de justitiesector en het
maatschappelijk middenveld. In deze gesprekken kwam onder meer de positie van rechters,
journalisten, vrouwenrechten, mensenrechtenverdedigers, gelijke rechten voor LHBT’s en inheemse
bevolking ter sprake.
Een terugkerend thema tijdens alle gesprekken was de straffeloosheid en de discussie over het al dan
niet verlengen van het mandaat van CICIG, een VN-organisatie voor het tegengaan van
straffeloosheid in Guatemala. Het mandaat van CICIG is inmiddels verlengd. Daarnaast kwam sociaal
protest als gevolg van grote projecten in gebieden van de inheemse bevolking, de criminalisering van
mensenrechtenverdedigers en de onveiligheid en geweld in veel gesprekken terug als zorg.
Speciale aandacht ging uit naar de schending van mensenrechten richting vrouwen: geweld tegen
vrouwen en vrouwelijke mensenrechtenverdedigers.
De mensenrechtenambassadeur werd goed ontvangen en het bezoek vond in alle openheid plaats. De
overheid schroomde niet om gevoelige onderwerpen als de ‘genocide-zaak’, straffeloosheid, sociale
onrust en licenties voor grote energieprojecten zelf op te brengen. Nederlandse betrokkenheid werd
door alle gesprekspartners zeer gewaardeerd en men ziet graag een voortzetting van Nederlandse
betrokkenheid op het gebied van mensenrechten, veiligheid en rechtsstaat.
De dialoog tussen vertegenwoordigers van de overheid, de private sector en het maatschappelijk
middenveld verloopt in veel gevallen stroef. Er is echter bereidheid bij overheid en private sector om
te spreken over mensenrechten en bedrijfsleven en om op dat thema met Nederland samen te
werken.
Ook bezocht de mensenrechtenambassadeur een aantal projecten in het veld. Hij bracht een bezoek
aan een begraafplaats en een laboratorium van een stichting op het terrein van Forensische
Antropologie, die een belangrijke rol speelt op het gebied van transitionele justitie. Ook bezocht hij
een basisschool in het kader van geweldpreventie van jongeren. Aansluitend vond een gesprek plats
met de burgemeester, de lokale openbaar aanklager, de politie en twee vertegenwoordigers van de
presidentiële mensenrechtencommissie.
Tijdens een evenement met de private sector riep de mensenrechtenambassadeur zowel de
Guatemalteekse overheid als het bedrijfsleven op om beleid te ontwikkelen om
mensenrechtenschendingen door het bedrijfsleven te voorkomen.
Honduras
Evenals El Salvador kent Honduras moordcijfers die hoger zijn dan in sommige oorlogsgebieden.
Mensenrechtenschendingen in het land vinden plaats in een context van een bijna gehele
straffeloosheid. De harde aanpak van geweld door de overheid leidde tot militarisering van de
openbare veiligheid met als gevolg veelvuldige schendingen van de mensenrechten.
In mei 2015 werd in de MRR in Genève het UPR-verslag van Honduras vastgesteld. De Nederlandse
aanbevelingen over bescherming van mensenrechtenverdedigers en journalisten en actie op het
gebied van bedrijven en mensenrechten werden door Honduras overgenomen.
Nicaragua
In Nicaragua nam de druk op maatschappelijke organisaties sterk toe. De regering trekt in aanloop
naar verkiezingen in 2016 de macht naar zich toe, onpartijdigheid van politie en leger lijkt niet meer
gegarandeerd en bedreigingen jegens ngo’s nemen toe. De vrijheid van meningsuiting staat onder
druk, evenals persvrijheid. De voorbereiding van de aanleg van het interoceanische kanaal brengt
extra spanningen (gedwongen landonteigening en milieuschade) mee.

75

Mensenrechtenrapportage 2015

Panama
Panama presteert relatief goed op mensenrechtenbeleid, dit werd bevestigd in de UPR van april 2015.
Panama is daarnaast in 2015 verkozen tot de MRR (vanaf januari 2016). Belangrijkste zorgen zijn de
noodzaak om inheemse bevolking beter te beschermen, discriminatie en geweld tegen personen van
Afrikaanse afkomst en de hachelijke situatie van het detentiesysteem.
De Nederlandse ambassade richt zich op economische diplomatie en probeert de koppeling te zoeken
met mensenrechtenbeleid via MVO. Samen met het Panamese ministerie van handel en industrie werd
een MVO programma opgezet dat zal worden uitgevoerd door het CBI.
In Midden-Amerika heeft Nederland zich de afgelopen drie jaar ingezet voor de bevordering van
veiligheid, toegang tot justitie en bescherming van mensenrechten door middel van het MiddenAmerika Programma (MAP). Uitvoering richt zich op El Salvador, Guatemala, Honduras en Nicaragua,
zonder Costa Rica, Panama en Belize uit te sluiten. De laatste projecten worden in 2016 afgerond. De
exit-strategie van het MAP werd vastgesteld en de ambassade in San Jose ondersteunt de partners
actief in het vinden van nieuwe donoren en financiering. Voor het programma was Euro 44 mln.
beschikbaar.
Met deze middelen werden in 2015 via het regionale mensenrechtenfonds – uitgevoerd door ICCO in
Managua – 24 mensenrechtenorganisaties gefinancierd die ondersteuning gaven aan
mensenrechtenverdedigers, journalisten, kwetsbare groepen (vrouwen, jongeren, LHBTI’s, inheemse
bevolking) en maatschappelijk verantwoord ondernemen (bedrijfsleven & mensenrechten).
Door middel van communicatie- en bewustwordingscampagnes, onderzoek, capaciteitsopbouw en
technische assistentie zijn onder andere nationale en regionale beschermingsmechanismes voor
mensenrechtenverdedigers en journalisten versterkt, is een regionaal netwerk van inheemse
community radio uitzenders opgericht, werd de digitale veiligheid van mensenrechtenorganisaties
vergroot, en zijn mensenrechtenschendingen zichtbaar gemaakt. De politieke participatie van
inheemse vrouwen werd versterkt, de Wereldbank is op instigatie van organisatie uit fonds een
onderzoek gestart naar free prior and informed consent (FPIC) in zake het Santa Rita hydro-project in
en er werd een protocol voor effectieve uitvoering van FPIC in Nicaragua ontwikkeld.
Ten behoeve van de LHBTI bevolking zijn politiemensen getraind, wetten voorgesteld (Honduras) of
gewijzigd (El Salvador) waarin de categorie “haat gemotiveerd” als een verzwarende
omstandigheid wordt beschouwd in het strafrecht en het informatiesysteem van het Openbaar
Ministerie werd aangepast om statistieken van discriminatie en haat op grond van seksuele geaardheid
beter in kaart te brengen (Guatemala). Kennis van 385 bedrijven in ‘business & human rights’ werd
versterkt.
Lessen uit het MR-fonds zijn meegenomen in het ontwerp van het nieuw mensenrechtenprogramma
2016-2018, gericht op het bevorderen en beschermen van mensenrechten met nadruk op kwetsbare
groepen en mensenrechten binnen de context van maatschappelijk verantwoord ondernemen.
Het regionale SICA-programma gericht op preventie van geweld tegen vrouwen en vrouwenhandel
heeft tot nu toe onder andere geresulteerd in nationale plannen voor preventie geweld en
mensenhandel, met aandacht voor re-integratie van slachtoffers van huiselijk geweld en
mensenhandel in de samenleving, en in de uitbreiding van het aantal Ciudades Mujer, centra voor
geïntegreerde hulp voor slachtoffers van geweld en mishandeling.
De projectaanpak van Ceprev, gericht op preventie van geweld onder jongeren en het tegengaan van
gebruik van kleine wapens, heeft in 2015 onder andere geleid tot een daling van de criminaliteit van
meer dan 50% in het merendeel van de projectbuurten in Managua en tot vermindering van de
spanningen en geweld in de vaak overvolle gevangenissen (minder gewelddadig gedrag, minder
druggebruik en in sommige gevallen zelfs het uit jeugdbendes stappen) in de Noordelijke driehoek en
Nicaragua. In El Salvador heeft het project bijgedragen aan de effectieve implementatie van de
nationale strategie voor de preventie van geweld in de meest gewelddadige gemeenten. Het project
leverde ook een succesvolle publiekscampagne ‘Soy hombre y no quiero armas’ (ik ben man en ik wil
geen wapens) in Nicaragua, die een veel groter publiek bereikte dan aanvankelijk werd verwacht.

76

Mensenrechtenrapportage 2015

Mexico
In Mexico heeft de huidige federale regering verschillende initiatieven ontplooid om straffeloosheid aan
te pakken. Toch vertoont de rechtstaat nog grote gebreken, waardoor de georganiseerde misdaad zich
vaak ongestraft schuldig kan maken aan ernstige delicten. In een VN-rapport begin 2015 werd
marteling in Mexico ‘endemisch’ genoemd. Het merendeel van de mensenrechtenschendingen
geschiedt in het kader van gewelddadige conflicten tussen drugskartels onderling en tussen (lokale)
overheid en georganiseerde misdaad. Wel is Mexico in de VN-mensenrechtengremia een belangrijke
partner van de EU in de strijd tegen verdere erosie van het internationale mensenrechtenacquis. Met
de EU voert Mexico een High Level mensenrechtendialoog waarbij maatschappelijke organisaties
intensief worden betrokken.
Vanuit het mensenrechtenfonds heeft de ambassade verschillende activiteiten ondersteund onder
andere op het gebied van de strijd tegen feminicide, verdwijningen, de rechten van LHBT’s en
seksuele en reproductieve rechten. Daarnaast heeft de ambassade samen met andere EU-lidstaten
door middel van aanwezigheid en gesprekken de zichtbaarheid van Mexicaanse ngo’s verhoogd.
Suriname
Op mensenrechtengebied heeft Suriname in maart 2015 een belangrijke stap voorwaarts gemaakt
met de afschaffing van de doodstraf (met de wijziging van het Wetboek van Strafrecht). De
prioriteiten in het mensenrechtenbeleid ten aanzien van Suriname zijn huiselijk geweld tegen vrouwen
en kinderen, mensenhandel, corruptie, gelijke rechten LHBT, uitsluiting van minderheden en
detentieomstandigheden. Zowel Nederland als de EU blijft aandacht vragen voor de wijziging van de
amnestiewet (2012) en de opschorting van het decembermoordenproces, zoals tijdens de politieke
dialoog van de EU met Suriname in maart 2015, waarin Suriname ook is verzocht om de UPR
aanbeveling over spoedige berechting en vervolging inzake zowel de Decembermoorden (1982), als
het bloedbad in Moiwana (1986) op te volgen. Dit zal ook worden opgebracht in UPR Suriname in
2016.
Met steun van de Nederlandse ambassade heeft in Paramaribo een regionale LHBT conferentie (19-21
juni 2015) plaatsgevonden met LHBT-organisaties uit Suriname, Frans Guyana, Guyana, de regionale
LHBTI-organisatie Cariflags en het COC. Dit heeft geresulteerd in afspraken met de politie over
behandeling van transgenders in de gevangenis en een regionaal actieplan. Met Nederlandse
financiering is de ‘Ook Zij’ campagne ten behoeve van het bevorderen politieke deelname van
vrouwen en vrouwelijk leiderschap afgerond. Dit heeft na de verkiezingen van 25 mei geresulteerd in
14 vrouwen (op totaal van 51) in de Nationale Assemblee; meer dan een verdubbeling.
Guyana
Doodstraf, seksuele oriëntatie, lijfstraffen (in het bijzonder van kinderen) en de rechten van de
inheemse bevolking (met name door goudwinning) en detentieomstandigheden zijn de grootste
punten van zorg in de mensenrechtensituatie in Guyana. De in mei 2015 aangetreden regeringscoalitie
heeft nog geen vooruitgang geboekt in een verbetering van de mensenrechtensituatie.
Nederland heeft tijdens de UPR van Guyana in 2015 de aanbeveling gedaan lijfstraffen van kinderen
(in publieke en privé sfeer) uit te bannen en consensuele seksuele relaties tussen personen van
hetzelfde geslacht te decriminaliseren. Bovengenoemde LHBT conferentie sloot aan bij deze
aanbevelingen.
Trinidad & Tobago
Gelijke rechten voor LHBT’s en de doodstraf vormen de belangrijkste aandachtspunten op MR gebied
in Trinidad & Tobago en de Oost Caribische regio. Een ander punt van aandacht is de slechte
behandeling van verdachten en gedetineerden door de politie. In 2015 hebben op deze terreinen geen
majeure veranderingen plaatsgevonden.

77

Mensenrechtenrapportage 2015

Venezuela
De mensenrechtensituatie in Venezuela is in 2015 verder achteruit gegaan, onder andere door de cooptatie van grondwettelijk onafhankelijke instituties. In 2015 kon een toename worden geconstateerd
van intimidatie van mensenrechtenverdedigers, aantasting van de persvrijheid en vervolging van
politieke tegenstanders. Leden van de Venezolaanse oppositie en media, studenten en
mensenrechtenactivisten blijven de regering openlijk bekritiseren, maar steeds vaker heeft dit geleid
tot negatieve represailles van de kant van het staatsapparaat. De toenemende populatie van de
Venezolaanse gevangenissen loopt steeds verder uit de pas met de eigenlijke capaciteit van het
gevangenissysteem (tussen de 250-300% overschrijding). De omstandigheden in de gevangenissen
zijn mede als gevolg daarvan, maar ook vanwege de economische crisis, verder verslechterd, met
name de voedselsituatie. Tegelijkertijd is de mate van straffeloosheid ongekend (slechts 1-2% van
zware misdrijven wordt opgelost).
De Nederlandse inzet op het gebied van mensenrechten heeft vooral in EU-verband plaats gevonden.
Gebleken is dat optreden in EU-verband meer gewicht heeft. Nederland neemt bijvoorbeeld deel aan
de door de EU gecoördineerde waarneming van processen tegen oppositieleden. De ambassade
onderhoudt intensief contact met mensenrechtenorganisaties in Venezuela en neemt actief deel aan
conferenties en themabijeenkomsten, mede ter ondersteuning en bescherming van ngo’s en
mensenrechtenverdedigers.
Verenigde Staten
Net als in voorgaande jaren werkte Nederland ook in 2015 nauw samen met de Verenigde Staten ter
bescherming en bevordering van mensenrechten wereldwijd. De meerjarige partnerschappen Lifeline
(bescherming mensenrechtenverdedigers), Global Equality Fund (gelijke rechten voor LHBT’s) en
Equal Futures Partnerschip (gelijke rechten voor vrouwen en meisjes) liepen in 2015 door. Belangrijke
stap voorwaarts was de bepaling van het Hooggerechtshof in juni 2015 dat personen van gelijk
geslacht in alle 50 staten kunnen trouwen (in 2008 waren dat er nog 2). Belangrijk aandachtspunt
voor de Amerikaanse overheid blijft het strafrechtsysteem (politieoptreden, rechtsvervolging,
bestraffing, omstandigheden in gevangenissen, ed). Nederland blijft zich uitspreken tegen het
opleggen en uitvoeren van de doodstraf. In 2015 voerden 6 van de Amerikaanse staten 28 executies
uit - 7 minder dan in 2014. Het merendeel van die executies, namelijk 86%, werd in slechts 3 staten
voltrokken. Het aantal doodvonnissen nam af met ruim 30%. Zes personen zijn in 2015 vrijgesproken
(na 30, 28, 25, 19, 10 en 2 jaar). In een ‘dissenting opinion’ hebben twee rechters van het
Hooggerechtshof een aanzet gegeven voor de fundamentele vraag of de doodstraf nog wel
grondwettelijk is.
Nederland is sinds 1972 permanent waarnemer bij de OAS, een organisatie waar alle landen van het
Westelijk Halfrond lid van zijn. Naast politiek partner is Nederland ook een belangrijke donor. Zo
steunt Nederland de Inter-American Commission on Human Rights. Nederland hecht veel waarde aan
dit Inter-Amerikaanse mensenrechtenmechanisme dat onder meer via het Inter-Amerikaanse Hof voor
de Rechten van de Mens en via thematische rapporteurs bijdraagt aan bevorderen van mensenrechten
in de gehele OAS-regio. Aandacht gaat hierbij uit naar gelijke rechten voor LHBTI’s, vrouwen en
mensenrechtenverdedigers. Ook steunt Nederland het OAS-programma Justitiële Facilitatoren.
Dit programma zorgt in Midden-Amerika voor vrijwilligers die bemiddelen in conflicten, voorlichting
geven en rechters ondersteunen. Tot slot draagt Nederland via de OAS bij aan de OAS Mission to
Support the Peace Process in Colombia (MAPP).

78

Mensenrechtenrapportage 2015

3.5 Europa en Centraal-Azië
3.5.1. Regio-overzicht
In 2015 leidde de grote stroom vluchtelingen tot zorgen over de rechten van migranten en
asielzoekers, in landen zowel binnen als buiten de EU. Daarnaast stond in een aantal landen in Europa
en Centraal-Azië het maatschappelijk middenveld verder onder druk. De implementatie van ‘foreign
agent’ wetgeving maakt steun aan ngo’s in sommige landen zeer moeilijk. Het bestrijden van
discriminatie op grond van onder meer geslacht, ras, seksuele oriëntatie en genderidentiteit blijft
noodzakelijk.
Nederland vraagt in deze regio zowel bilateraal aandacht voor schendingen van mensenrechten,
alsook via de Raad van Europa, de Europese Unie en de OVSE. Ook spreekt Nederland zich in VNverband uit tegen mensenrechtenschendingen in landen die partij zijn van VN
mensenrechtenverdragen.
Potentiële kandidaat-lidstaten en kandidaat-lidstaten van de EU
Albanië
De regering in Albanië toont bewustzijn over de noodzaak van het beschermen van mensenrechten,
met oog op toetreding tot de EU, iets waar de Nederlandse ambassade ook nadruk op legt. Er worden
stappen gezet op het gebied van rechten van kinderen en LHBT’s, en aanpak van discriminatie van
vrouwen. De autoriteiten spanden zich in tegen huiselijk geweld: slachtoffers worden beter beschermd
en daders vaker vervolgd. De regering toont ook enige toewijding op het gebied van gelijke rechten
voor LHBT’s; zo werd de opening van een door USAID gefinancierde opvanglocatie op hoogambtelijk
niveau bijgewoond. Ondanks deze positieve stappen blijven nog vele fundamentele problemen bestaan
op het gebied van discriminatie. Daarnaast schiet de overheid te kort bij het tegengaan van foltering
en mishandeling, en het bevorderen van vrijheid van meningsuiting. In Albanië komt ook nog steeds
veel discriminatie voor van Roma en Egyptische minderheden; deze groepen ondervinden nadelige
behandeling bij het vinden van een woning en een baan.
De ambassade steunde een initiatief van het Albanian Centre for Trauma and Torture om
haatmisdrijven te bestrijden. Ook steunt de ambassade een mensenrechtentrainingsprogramma voor
de politie, waar agenten leren om te gaan met haatmisdrijven, diversiteit/LHBT, huiselijk geweld en
mensenhandel.
Bosnië-Herzegovina
De grootste uitdagingen op het gebied van mensenrechten in Bosnië-Herzegovina (BiH) liggen op het
gebied van persvrijheid, discriminatie en het functioneren van de rechtsstaat. Er is sprake van
intimidatie en bedreigingen van journalisten. Het medialandschap is gepolariseerd en verdeeld langs
politieke en etnische lijnen. De Republiek Srpska nam in 2015 bovendien een wet aan die zowel de
vrijheid van meningsuiting op online platforms als de vrijheid van vereniging en vergadering zou
kunnen beperken. De Nederlandse ambassade zet zich daarom samen met gelijkgezinde landen en
internationale organisaties in voor initiatieven die het medialandschap kunnen verbeteren. Als
potentiële kandidaat-lidstaat zou BiH eraan moeten werken de anti-discriminatiewetgeving in lijn te
brengen met fundamentele EU-normen. Op dit moment is dat nog niet in orde. De uitspraken van het
EHRM in de zaken Sejdic-Finci en Zvornik zijn nog niet geïmplementeerd. Naleving van deze
uitspraken vormt een voorwaarde voor toetreding tot de EU.
Nederland zet zich in EU-verband in voor een strikte opvolging van de toelatingseisen op het gebied
van fundamentele rechten. Ondanks de zwakke rechtsstaat bestaat er in BiH een sterk besef van de
noodzaak om te hervormen, ten behoeve van het verbeteren van het investeringsklimaat. Inhakend
op dit besef droeg de ambassade bij door middel van technische assistentie om het
onderhandelingsproces voor nieuwe arbeidswetgeving goed te laten verlopen.

79

Mensenrechtenrapportage 2015

Macedonië
De grootste mensenrechtenkwestie in Macedonië is volgens het voortgangsrapport van de Europese
Commissie de vrijheid van meningsuiting. De secretaris-generaal van het Ministerie van Buitenlandse
Zaken bracht in oktober 2015 een bezoek aan Macedonië. Tijdens haar bezoek noemde zij naast de
vrijheid van meningsuiting ook persvrijheid als belangrijke kwestie. Aanvallen gericht tegen LHBT
mensen zijn in 2015 niet voorgekomen. Desondanks blijven vervolgingen van de daders van aanvallen
op de LHBT-gemeenschap in 2014 uit. Verder werd haat zaaien en discriminatie niet systematisch
onderzocht en vervolgd. Macedonië had, net als andere Europese landen, te maken met de problemen
rond migratie.
De Nederlandse ambassade in Skopje heeft meerdere projecten gesteund ter verbetering van de
mensenrechtensituatie. Op het gebied van vrijheid van meningsuiting en persvrijheid steunde de
Nederlandse ambassade een multi-etnisch regionaal mediaplatform, een raad voor de media en een
nieuwsorganisatie. Daarnaast steunt Nederland onder meer een groot meerjarig project om
klokkenluiders bescherming te bieden.
Montenegro
Montenegro boekte in 2015 voortgang in het toetredingsproces, maar het tempo van hervormingen,
mede op het gebied van hoofdstukken 23 en 2454 is onderhevig aan kritiek. Voortgang wordt niet
alleen gemeten aan de hand van wetten en beleidskaders, maar juist vooral van concrete resultaten
en een track-record. De mediasituatie dient met prioriteit te worden behandeld in de
onderhandelingen over hoofdstuk 23. De Commissie heeft er in haar voortgangsrapport op
aangedrongen dat Montenegro meer vaart zet achter onderzoeken naar gevallen van geweld tegen
journalisten. Het actieve onderzoek van de Montenegrijnse autoriteiten naar de mogelijkheden voor
een geregistreerd partnerschap voor paren van hetzelfde geslacht, het succesvolle gastheerschap voor
het IDAHOT-forum en de succesvolle Pride Parade van december 2015 in Podgorica, zijn positieve
ontwikkelingen. Daar staat tegenover dat geweld tegen LHBT’s nog steeds met relatieve frequentie
voorkomt en de politierespons daarop niet altijd adequaat is.
Met een serie projecten over de jaren heen heeft de Nederlandse ambassade in Belgrado, die ook
geaccrediteerd is voor Montenegro, ertoe bijgedragen dat in dit land succesvolle Pride Parades zijn
gehouden. De ambassade is daarnaast actief op het gebied van mediavrijheid en ondersteunt ngo’s
die zich hiervoor inzetten
Servië
Servië heeft in het afgelopen jaar wederom voorzichtig positieve resultaten geboekt op het gebied van
mensenrechten. De Pride Parade in Belgrado werd opnieuw zonder problemen gehouden. De
professionele aanpak van onder meer de politie laat zien dat Servië de rechten van de LHBTgemeenschap in toenemende mate serieus neemt. Versterken van rechtstaat, corruptiebestrijding en
bevorderen van mensenrechten blijven centrale thema’s voor de Servische toetreding tot de EU.
Ondanks succes blijven de rechten van LHBT’s in de toekomst inspanning vereisen. Ook vrijheid van
media vraagt om meer inspanning. De Commissie uitte in haar voortgangsrapport zorgen over
achteruitgang in de volledige uitoefening van de vrijheid van meningsuiting. De ambassade volgt deze
situatie, alsook de implementatie van de nieuwe mediawetten, op de voet en zal hier ook in 2016 over
blijven rapporteren.
Evenals in Montenegro heeft de Nederlandse ambassade bijgedragen aan het organiseren van Pride
Parades in Servië. De ambassade ondersteunt ngo’s en onderhoudt contacten met relevante
stakeholders die actief zijn op het gebied van mediavrijheid. Ook zet de ambassade zich in voor
adequate implementatie van bestaande mediawetgeving.

54

Hoofdstukken 23 en 24 betreffen rechtstaat en fundamentele rechten, en justitie, vrijheid en veiligheid.

80

Mensenrechtenrapportage 2015

Kosovo
Het Kosovaarse parlement heeft dit jaar verschillende wetsvoorstellen aangenomen die – in lijn met
aanbevelingen van de Venige Commission (Raad van Europa) en de EU-richtsnoeren – een directe
impact hebben op de verbetering van mensenrechten. De belangrijkste waren de amendementen voor
de antidiscriminatiewet, de wet voor gendergelijkheid, vrijheid van religie, bescherming en promotie
van rechten van minderheidsgemeenschappen en de wet over de Ombudsman. Hoewel LHBTacceptatie nog steeds een punt van zorg is, heeft de gemeenschap zich dit jaar vaker en sterker
publiekelijk uit kunnen spreken, met steun van de lokale overheid en de internationale gemeenschap.
Algemene rechtstoegang is verbeterd dit jaar. De backlog in rechtszaken is in 2015 eindelijk
verminderd. Op de terreinen van mediavrijheid en vrijheid van meningsuiting dient nog veel te
gebeuren. Journalisten worden nog steeds bedreigd wanneer zij rapporteren over gevoelige zaken die
(mogelijk) het publiek belang beschadigen. Online hate speech blijft zorgelijk. Vooral de LHBTgemeenschap ondervindt hier last van.
Het door de ambassade gefinancierde project ‘Equal Justice for All’ heeft een belangrijke bijdrage
geleverd aan het verbeteren van de rechtstoegang voor inwoners van gemeenten die geen toegang
hebben tot reguliere rechterlijke hulp. De ambassade zet zich ook actief in voor LHBT rechten,
ondermeer als lid van de landelijke adviesgroep voor LHBT acceptatie.
In 2015 bracht SG Buitenlandse Zaken, Renée Jones-Bos, een bezoek aan Kosovo in het kader van
het Nederlandse EU voorzitterschap en bracht tijdens haar bezoek mensenrechten ter sprake. De
oprichting van de Kosovo rechtbank voor misdaden begaan tijdens de Kosovo-oorlog vormde een
algemeen aandachtspunt. De secretaris-generaal liet zich publiekelijk uit dat Kosovo zich moet blijven
toeleggen op rechtsstaatontwikkeling.
Turkije
De mensenrechtensituatie in Turkije is verslechterd in 2015. Er is sprake van achteruitgang in de
onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. De met moeite (en EU-steun) opgebouwde checks-andbalances staan onder druk. Druk van de regering heeft geresulteerd in verwijdering van vermeende
“Gülenisten” onder de bestuursleden van Hoge Raad voor Rechters en Officieren van Justitie en
vervanging door regeringsgezinde leden. Ook de vrijheid van meningsuiting werd ingeperkt; legitieme
kritiek op de regering wordt gesmoord met behulp van wetgeving die het beledigen van de president
of het organiseren van staatsondermijnende activiteiten strafbaar stelt. Mediavrijheid wordt steeds
verder beknot, zowel de klassieke media als sociale media. Geweld tegen vrouwen komt nog
veelvuldig voor. Minderheden (Joden, Armeniërs, Alevi, Grieken, Koerden en Roma) kampen met
discriminatie. Veel burgers lijden onder het sinds juni 2015 opgelaaide geweld tussen PKK en regering.
Rapporten van onder andere het State Department, Amnesty International, Freedom House en Human
Rights Watch laten een negatieve trend zien, een trend die wordt bevestigd in de laatste
voortgangsrapportage van de Europese Commissie.
De Nederlandse ambassade en het Consulaat-Generaal financieren verscheidene
mensenrechtenprojecten. Daarnaast worden rechtszaken tegen mensenrechtenverdedigers
bijgewoond, contacten met mensenrechtenactivisten onderhouden, activiteiten georganiseerd rond
IDAHOT en Human Rights Day en wordt deelgenomen aan maandelijkse mensenrechten
bijeenkomsten met diplomaten van like-minded ambassades. In gesprekken met Turkse autoriteiten
worden mensenrechten ook opgebracht, op alle niveaus.
Landen van het Oostelijk Partnerschap, Rusland en Centraal-Azië
Armenië
In Armenië stond het jaar 2015 in het teken van de aanpassing van de Armeense Grondwet en het
referendum daarover. De aangepaste Grondwet zet het huidige presidentieel stelsel om naar een
parlementair stelsel. De Venetië-commissie sprak zich positief uit over de gemaakte aanpassingen.
Ngo’s zijn echter bezorgd over de bestendiging van de macht van de president ook na afloop van zijn
huidige, laatste termijn en de invoering van het begrip ‘staatsveiligheid’ als nieuwe reden om
vrijheden in te perken. Bovendien is er volgens ngo’s met de uitkomst van het referendum
gesjoemeld. Ambassades van EU-landen vaardigden een verklaring uit met hun zorgen over het

81

Mensenrechtenrapportage 2015

verloop van het referendum. Een ander aandachtspunt in Armenië is vrijheid van vereniging.
Verschillende vreedzame straatprotesten werden met waterkannonnen neergeslagen of eindigden in
arrestaties. Nederland maakt zich ook zorgen over de slechte bescherming van rechten van religieuze
en seksuele minderheden. Daarnaast is er gebrek aan vooruitgang in het conflict tussen Armenië en
Azerbeidzjan vanwege Nagorno-Karabach. Het aantal incidenten liep in 2015 sterk op vanwege inzet
van zwaardere wapens en de uitbreiding van gevechtshandelingen naar door burgers bevolkte
gebieden. Armenië is na te zijn toegetreden tot de Euraziatische Economische Unie in 2015 opnieuw
onderhandelingen gestart met de EU om tot een samenwerkingsovereenkomst te komen. Dit geeft de
EU meer mogelijkheden om over mensenrechten en hervormingen te spreken.
Met steun van de Nederlandse ambassade werkt de ngo EPF samen met het Armeense ministerie van
Justitie aan de opstelling van een anti-discriminatie wetsvoorstel. De ambassade steunt verder
verschillende projecten, onder meer ter bevordering van de acceptatie van LHBT mensen bij de media,
de politie en het leger.
Azerbeidzjan
De mensenrechtensituatie in Azerbeidzjan is in 2015 niet structureel verbeterd. De verwachting dat
een aantal politieke gevangenen in december zou worden vrijgelaten, via een pardon van de
President, is niet bewaarheid geworden. Weliswaar mochten Leyla and Arif Yunus de gevangenis
verlaten maar zij kregen nog geen toestemming naar het buitenland te reizen. Een positieve
ontwikkeling is dat in maart 2016 de President amnestie heeft verleend aan een groot aantal
gevangenen, waarvan in ieder geval 14 prominente politieke gevangenen. Op 28 maart 2016 is de
prominente mensenrechtenadvocaat Intigam Aliyev voorwaardelijk vrijgelaten. Aliyev zat sinds april
2015 een straf van zeven-en-half jaar uit vanwege economische delicten. Daarnaast heeft in juni 2015
de journalist Emin Huseynov, oprichter van het Institute for Reporters’ Freedom and Safety (IRFS), na
10 maanden zijn toevlucht te hebben gezocht in de Zwitserse ambassade, zijn land mogen verlaten.
Daar staat tegenover dat vele opposanten van het regime en journalisten zijn veroordeeld op basis
van dubieuze aanklachten. Ook familieleden van oppositieleden en kritische journalisten zijn meer en
meer het doelwit geweest van politieacties en aanklachten. Het repressieve optreden van de regering
en de implementatie van een zeer restrictieve ngo-wet leiden ertoe dat de persvrijheid en de vrijheid
van meningsuiting steeds verder in het nauw komt. Alleen op sociale media durft men nog kritische
geluiden te laten horen maar ook Facebook gebruikers en bloggers worden kritisch gevolgd en soms
opgepakt.
Nederland zet zowel bilateraal als in EU-verband in op een kritische dialoog met de autoriteiten in
Azerbeidzjan over de mensenrechtensituatie. Diverse EU-verklaringen zijn uitgebracht, terwijl Minister
Koenders in augustus een verklaring heeft uitgebracht naar aanleiding van de veroordeling van het
echtpaar Yunus. Verder is Nederland in het Comité van Ministers van de Raad van Europa actief
betrokken bij de toezicht op de naleving van uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de
Mens in zaken tegen Azerbeidzjan. De Nederlandse ambassade heeft zich ook sterk gemaakt voor
individuele mensenrechtenverdedigers: medewerkers van de ambassade woonden diverse rechtszaken
bij en er wordt nauw contact gehouden met mensenrechtenverdedigers. De ambassade ondersteunde
diverse projecten hoewel door de nieuwe ngo-wet financiële steun aan ngo’s zeer lastig wordt
gemaakt.
Georgië
Belangrijk voor Georgië in 2015 waren de verkiezing in de Mensenrechtenraad voor 2016-2018
(Georgië zal zich speciaal inspannen voor de rechten van kwetsbare groepen, vooral vrouwen,
kinderen en ontheemden), de Universal Periodic Review waarbij Georgië de Nederlandse
aanbevelingen over tegengaan huiselijk geweld en toepassen van anti-discriminatie wetgeving heeft
overgenomen, en de aanname van de Jeugdstrafwet na een lang proces dat met Nederlandse steun is
gestart. Nederland blijft serieuze zorgen houden over de schending van territoriale integriteit van
Georgië en het gebrek aan toegang en controle op de Georgische regio’s Abchazië en Zuid-Ossetië.
Nederland steunde daarom ook dit jaar weer de AVVN resolutie over de rechten van ontheemden in
Georgië. Zowel de media als de rechterlijke macht zijn nog niet in voldoende mate onafhankelijk. Ook
EUHV Mogherini benadrukte tijdens haar bezoek in november de noodzaak voor vrije media,
pluralisme, respect voor de rechtsstaat en onafhankelijke rechtsmacht. Georgië heeft een anti-

82

Mensenrechtenrapportage 2015

discriminatiewet die minderheden beschermt. Toch schiet de daadwerkelijke toepassing van deze wet
nog te kort. Discriminatie van religieuze, etnische en seksuele minderheden blijft daarom een
aandachtspunt.
De ambassade steunt onder meer een lokale LHBT-organisatie bij het naar buiten brengen (via
website en TV) van realistische informatie en real life stories van LHBT’s, om zo een publiek debat te
stimuleren op basis van respect en rechten. Via een consortium van een drietal samenwerkende ngo’s
steunt de ambassade de bevordering van rechten van etnische en religieuze minderheden via
verschillende perspectieven: datacollectie en rapportages, juridische bijstand, voorlichting op
middelbare scholen, en lobby via sociale media. Om straffeloosheid van daders van huiselijk geweld te
bestrijden, financierde de ambassade het maken en uitbrengen van een film over 24 vrouwen die in
2015 in Georgië door hun (ex-) echtgenoten/ partners zijn omgebracht.
Moldavië
In 2015 is de mensenrechtensituatie in Moldavië licht verbeterd. De Antidiscriminatie Raad van de
overheid, die in 2014 werd opgericht, begon te functioneren als toezichthouder op de uitvoering van
wetgeving en beleid tegen discriminatie. Als gevolg van de budgettaire beperkingen waarmee het land
wordt geconfronteerd, ontbrak het de Antidiscriminatie Raad echter aan middelen om zijn werk goed
te doen. Daarom heeft de ambassade de Antidiscriminatie Raad ondersteund en de samenwerking
bevorderd tussen de Raad en ngo’s. Ondanks de algemene verbetering van de mensenrechtensituatie
in Moldavië, blijven zorgen bestaan. Er is gebrekkige sociale acceptatie van LHBT’s en Roma kampen
met maatschappelijke marginalisering. Er bestaan ook zorgen over de rechten van mensen in
gevangenissen. In Moldavië is een gebrek aan onafhankelijke media, omdat een groot deel van de
media in bezit is van partijen die politieke en economische belangen hebben.
De ambassade steunt verschillende projecten op het gebied van anti-discriminatie. Daarnaast heeft de
ambassade zich in 2015 ingezet voor verbetering van de vrijheid van meningsuiting. De ambassade
ondersteunt onderzoeksjournalisten om hun bevindingen te publiceren via onafhankelijke media
platforms en helpt lokale kranten online te publiceren om minder afhankelijk te worden van hun
traditionele financiers. Om ook de situatie in de separate regio Transnistrië te blijven monitoren, bleef
de ambassade in contact met mensenrechtenactivisten en –verdedigers uit Transnistrië en steunde
projecten gericht op de verbetering van de situatie van vrouwen en kinderen in deze regio.
Oekraïne
Evenals in 2014 hingen in 2015 de meest grove schendingen van mensenrechten in Oekraïne samen
met het conflict in het oosten van Oekraïne en de illegale annexatie van de Krim door de Russische
Federatie. Ondanks de herhaalde toezegging voor een wapenstilstand, vinden er nog steeds
beschietingen plaats en eiste het conflict volgens de VN inmiddels meer dan 9.000 doden. De
humanitaire situatie in het separatistengebied en rond de contactlijn is zorgelijk, het gebied is moeilijk
toegankelijk voor hulpgoederen zoals medicijnen en voedsel. In separatistengebied worden mensen
zonder proces in detentie gehouden onder erbarmelijke omstandigheden en wordt er systematisch
gemarteld en gemoord. Belangrijk onderdeel van de mensenrechtenschending is ook de beperking van
de vrijheid van beweging door de checkpoints aan beide zijden van de contactlijn met het
separatistengebied in het oosten van Oekraïne en de ‘grens’ tussen de illegaal geannexeerde Krim en
Oekraïne.
Buiten de conflictgebieden stabiliseerde de situatie in Oekraïne in 2015. Na de Maidanrevolutie “van
waardigheid” (eind 2013/begin 2014) zijn onder leiding van president Porosjenko en premier
Jatsjenjoek belangrijke stappen gezet, maar er is nog altijd vooruitgang nodig op het gebied van
corruptiebestrijding, rechtshandhaving en hervormingen, vooral wat betreft implementatie van de
hervormingswetten. In nauwe samenwerking met de RvE, EU en andere internationale organisaties,
stelde de regering een nationale mensenrechtenstrategie op en nam ze een mensenrechtenactieplan
aan, gebaseerd op internationale mensenrechtenverdragen. In de arbeidswet werd een clausule
opgenomen over gelijke rechten op arbeid voor LHBT’s. Lokale verkiezingen in oktober 2015 zijn
volgens ODIHR vrij en eerlijk verlopen. De openheid van de maatschappelijke discussie hield, mede
dankzij uit de Maidan voortgekomen ngo’s, stand.

83

Mensenrechtenrapportage 2015

De ambassade steunt de activiteiten van de EU delegatie ten aanzien van vrijheid van media en ten
aanzien van het aannemen van de arbeidswet die discriminatie verbiedt naar sexuele geaardheid op
de werkvloer. In het bijzonder ondersteunde de ambassade projecten ter bevordering van
onderzoeksjournalistiek en rondom minderheden zoals Roma, LHBTI’s, en de opvang van internally
displaced persons (IDP).55
Rusland
De mensenrechtensituatie in Rusland is in 2015 op vrijwel alle gebieden verder verslechterd. De rule
of law blijft zwak en corruptie speelde ook in dit jaar een grote rol binnen de overheid, rechtstaat,
bedrijfsleven en samenleving. De bewegingsruimte van het maatschappelijk middenveld is verder
ingeperkt, onder andere door de ‘buitenlandse agent’-wetgeving. Als gevolg van de in 2015
aangenomen wet over ‘ongewenste buitenlandse activiteiten’ zijn meerdere grote buitenlandse
donoren van Russische mensenrechtenorganisaties uit Rusland verbannen. In toenemende mate
betitelen de staatsmedia en overheidsvertegenwoordigers iedere vorm van maatschappelijke kritiek
als “anti-patriottisch”. Anti-extremisme-wetgeving en de in 2015 aangescherpte regelgeving over
demonstraties werden vaker toegepast als middel om kritische geluiden de kop in te drukken. Vrijheid
van meningsuiting, ook op internet, kwam verder onder druk te staan. Tegen de achtergrond van
toenemende pro-Kremlin-propaganda bleef het kleine aantal onafhankelijke media onder druk staan
en werd buitenlands eigendom van media juridisch beperkt. Een lichtpuntje is de positie van
gehandicapten in de Russische samenleving; die is, ondanks blijvende uitdagingen, het afgelopen jaar
enigszins verbeterd.
In bilaterale contacten met Rusland worden mensenrechten regelmatig aan de orde gesteld. Ook HV
Mogherini liet zich in 2015 via haar woordvoerder in schriftelijke verklaringen uit over de
mensenrechtensituatie in Rusland. De ambassade en het consulaat-generaal steunden in 2015 via
projecten in Moskou, Sint Petersburg en in verschillende regio’s buiten de grote steden de bevordering
van gelijke rechten voor vrouwen en voor LHBT’s, vrijheid van meningsuiting, mensenrechten en
bedrijfsleven (MVO), rule of law en projecten ter ondersteuning van mensenrechtenverdedigers. Ook
steunde de ambassade verschillende vormen van mensenrechtenonderwijs in Rusland en zijn er in
nauwe samenwerking met de Russische ngo-gemeenschap goedbezochte bijeenkomsten
georganiseerd ter gelegenheid van Mensenrechtendag en IDAHOT.
Daarnaast monitorden de ambassade en het consulaat-generaal in EU-verband en met andere
gelijkgezinde landen rechtszaken tegen mensenrechtenorganisaties, oppositieleden en andere
prominente zaken waarbij aan de neutraliteit van de rechtsgang kan worden getwijfeld. De posten
onderhouden een uitgebreid netwerk met mensenrechtenorganisaties en (semi) overheden zoals
Ombudsmannen voor de mensenrechten en vertegenwoordigers van de Presidentiële
Mensenrechtenraad. Nederland blijft zich inzetten voor het hervatten van de halfjaarlijkse
mensenrechtenconsultaties tussen de EU en Rusland. Deze hebben echter sinds 2013 niet meer
plaatsgevonden.
Wit-Rusland
De belangrijkste gebeurtenis in Wit-Rusland van 2015 was de vrijlating van alle erkende politieke
gevangenen. De vrijlating is internationaal verwelkomd en biedt enige hoop voor verbetering van de
mensenrechtensituatie in Wit-Rusland. Mensenrechtenschendingen vinden echter nog steeds
voortdurend plaats en zijn systematisch van aard. Zij omvatten beperkingen van recht op
meningsuiting, vreedzame vereniging en vergadering, arbeidsrecht en intimidatie van politieke
opponenten en mensenrechtenverdedigers. Mishandeling van gevangenen en gearresteerden is tevens
de algemene praktijk in Wit-Russische gevangenissen. De vrijgelaten politieke gevangenen zijn ook
nog niet hersteld in hun burgerrechten. In oktober 2015 is president Loekasjenko voor de vijfde
termijn herkozen. In de eindconclusies van de OVSE verkiezingswaarnemingsmissie werden de
verkiezingen beoordeeld als ver verwijderd van een democratisch of eerlijk proces. Ook na de
herverkiezing hebben er geen systematische veranderingen plaatsgevonden die de
55

Door middel van dit laatste project is de ambassade in geslaagd om kleine lokale NGO's, initiatiefgroepen en grass roots bewegingen te
bereiken en op gemeenschapsniveau te betrekken. Het project zal naar verwachting leiden tot een betere IDP integratie en duurzame
oplossingen voor ontheemden.

84

Mensenrechtenrapportage 2015

mensenrechtensituatie werkelijk verbeteren. Intimiderende acties tegen onafhankelijke journalisten
zijn weliswaar in aantal afgenomen, maar vinden nog altijd regelmatig plaats. Wit-Rusland blijft het
enige land in Europa waar de doodstraf nog geldt. In 2015 is de doodstraf twee keer opgelegd en een
keer uitgevoerd.
En marge van de High Level Implementation Meeting van de OVSE heeft de ambassade een
bijeenkomst georganiseerd met mensenrechtenactivisten en de mensenrechtenambassadeur, die
tevens is geïnterviewd door een onafhankelijk radiostation voor Wit-Rusland.
De ambassade in Warschau – waaronder Wit-Rusland valt – voert regelmatig gesprekken met het
ministerie van Buitenlandse Zaken in Minsk, waarin aandacht wordt gevraagd voor de
mensenrechtensituatie in het land. Daarnaast bepleit de ambassade in samenwerking met Den Haag
gecoördineerde actie in het EU kader. De ambassade zet haar netwerk in om de ontwikkelingen op het
gebied van mensenrechten te monitoren. De ambassade is in permanent overleg met andere
internationale donoren en uitvoerende organisaties.
Kazachstan
In 2015 is in Kazachstan voortgang geboekt in het tegengaan van marteling en mishandeling via een
Nationaal Preventief Mechanisme (NPM), dat onafhankelijke waarnemers toegang geeft tot gesloten
inrichtingen. In 2015 zijn mensenrechten in Kazachstan echter sterker onder druk komen te staan,
bijvoorbeeld met betrekking tot arbeidsrechten (vakbonden) en vrijheid van meningsuiting. President
Nazarbayev werd in april 2015 herkozen in een verkiezing waarvan internationale waarnemers
oordeelden dat de kiezer geen “echte keuze” is geboden. In het najaar zijn meerdere activisten,
journalisten en individuen aangeklaagd, beboet en veroordeeld tot gevangenisstraffen onder vaag
geformuleerde strafrechtartikelen die het ‘aansporen tot sociale, nationale of religieuze onenigheid’ en
het ‘bewust verspreiden van valse informatie’ strafbaar maken. In december 2015 is nieuwe
wetgeving aangenomen ter regulering van ngo’s die de overheid nieuwe controle- en
sanctiemechanismes biedt. Het parlement van Kazachstan nam ook een wet aan ter ‘bescherming van
kinderen’ die ‘propaganda’ over ‘niet-traditionele seksuele oriëntatie’ zou verbieden. Deze wet werd
echter door de Constitutionele Raad ongrondwettelijk verklaard.
De ambassade ondersteunde in 2015 projecten op het gebied van mensenhandel, online vrijheid van
meningsuiting, godsdienstvrijheid, mensenrechten en bedrijfsleven en mensenrechtenverdedigers.
Ook nam de ambassade zelf rechtszaken waar. De ambassade richt zich op het ondersteunen van
maatschappelijke betrokkenheid in de jonge en landelijke bevolking van Kazachstan.
Mensenrechtenambassadeur
Van 11 tot 16 oktober bezocht de mensenrechtenambassadeur Kazachstan op uitnodiging van
President Nazarbayev. Hij bezocht onder andere de steden Atyrau, Astana, Ust-Kamenogorsk en
Almaty. Tijdens het bezoek sprak hij met vertegenwoordigers van lokale autoriteiten, centrale
overheid, ngo’s, vakbonden, bedrijfsleven, journalisten en mensenrechtenverdedigers. Daarnaast
werd hij geïnterviewd door verschillende staatsomroepen en onafhankelijke media platforms.
De mensenrechtenambassadeur ontmoette onder andere de minister van Buitenlandse Zaken
tegenover wie hij zijn zorgen uitsprak over een aankomende ngo wet en de zaak van
gewetensgevangene, de heer Kozlov. In Atyrau en Ust-Kamenogorsk en ontmoette hij regionale
autoriteiten. Ook sprak hij met de ombudsman en zijn counterpart. In al deze gesprekken bracht de
mensenrechtenambassadeur onder meer het onderwerp Mensenrechten en Bedrijfsleven op: de
boodschap was dat zowel de overheid als bedrijven een rol zouden moeten spelen in de bescherming
van mensenrechten. Er werd duidelijk gemaakt dat Nederland mensenrechten als een integraal
onderdeel van een moderniseringsperiode ziet. Kazakhstan sprak waardering uit voor bilaterale en EU
steun voor verbetering van de rechtsstaat.
Centraal-Azië
In de gehele Centraal-Aziatische regio blijven mensenrechten ernstig onder druk staan.
Overheidsbeleid gericht op het tegengaan van extremisme leidt tot problemen op het gebied van
godsdienstvrijheid en de rechten van minderheden. In Tadzjikistan verslechterde de
mensenrechtensituatie, mede doordat de autoriteiten uit angst voor instabiliteit de oppositie

85

Mensenrechtenrapportage 2015

onderdrukken. Zowel in Oezbekistan als Turkmenistan worden mensenrechten door de overheid
niet gerespecteerd. Kirgizië vormt in sommige opzichten een positieve uitzondering: internationale
waarnemers beoordeelden de parlementaire verkiezingen als competitief werden, ondanks
tekortkomingen. De ‘foreign agents’-wet en de ‘anti-LHBT-propaganda’-wet werden behandeld in het
parlement maar (nog) niet aangenomen. De verhitte discussie in de media rond deze twee
wetsvoorstellen heeft het werk van mensenrechtenverdedigers bemoeilijkt, en de sociale intolerantie
tegen de LHBT-gemeenschap doen toenemen.
Via het mensenrechtenfonds is een aantal Nederlandse organisaties in staat gesteld om samen met
lokale ngo’s in Kirgizië en Tadzjikistan te werken aan steun voor mensenrechtenverdedigers en gelijke
rechten voor vrouwen, kinderen en de LHBT-gemeenschap.
Landen binnen de EU
Baltische landen
Mensenrechten worden in de Baltische landen in het algemeen gerespecteerd. Zaken die in alle drie de
landen aandacht verdienen zijn: intolerantie ten opzichte van vluchtelingen en seksuele minderheden;
huiselijk geweld; de omgang met verstandelijk gehandicapten (onder andere rechtsbijstand en de
situatie in gesloten inrichtingen); de moeizame nationale implementatie van EU-richtlijnen op het
gebied van mensenrechten (bijvoorbeeld gelijke behandeling en bescherming tegen “hate crimes”) en
lange doorlooptijden van rechtszaken. In alle Baltische landen is onder de bevolking sprake van
intolerantie ten opzichte van vluchtelingen. Regelmatig worden openlijk racistische en xenofobe
uitingen zichtbaar. Hoewel er inmiddels geen taboe meer op rust en tolerantie ten opzichte van LHBT’s
langzaam maar zeker groter wordt, zijn gelijke rechten voor LHBT’s nog een gevoelig thema in de drie
landen. Politici laten zich zelden positief uit over LHBT’s. In Litouwen is wetgeving van kracht die
informatievoorziening verbiedt die schadelijk kan zijn voor minderjarigen, waartoe ook informatie over
homoseksualiteit wordt gerekend. In Letland was op wetgevingsterrein sprake van een
achteruitgang. In de grondwet werden traditionele familiewaarden herbevestigd, waaronder het
uitgangspunt dat een gezin bestaat uit een man en een vrouw. Het parlement nam voorts wetgeving
aan die het mogelijk maakt onderwijsmateriaal te censureren indien dit als ongrondwettelijk wordt
beschouwd. In 2015 vond daarentegen, in goede samenwerking met de lokale autoriteiten een
vreedzaam verlopen en goed bezochte EuroPride plaats. In Estland werd in 2014 wetgeving door het
parlement aanvaard die een geregistreerd partnerschap tussen personen van hetzelfde geslacht
mogelijk moest maken. In 2015 slaagde het parlement er echter niet in de benodigde
uitvoeringsregels aan te nemen, waardoor een geregistreerd partnerschap nog altijd niet mogelijk is.
In Letland en Litouwen zijn overvolle gevangenissen en slechte behandeling van gevangenen nog een
probleem. In Letland, en in mindere mate in Estland, is er nog steeds een aanzienlijke groep “noncitizens”, die niet beschikken over enig staatsburgerschap en om die reden geen volledige politieke
rechten hebben (bijvoorbeeld stemrecht bij landelijke verkiezingen).
Nederlandse ambassades in de regio ondersteunden verschillende projecten, bijvoorbeeld ter
ondersteuning van de publicatie van de jaarlijkse rapportage van de belangrijkste mensenrechtenngo, zodat deze ook toegankelijk werd voor Russischsprekenden. Daarnaast hebben de ambassades
bijgedragen aan betere naleving van de rechten van LHBT’s door ondersteuning van de website van de
EuroPride, het organiseren van twee tentoonstellingen, en ondersteuning van een trainingsprogramma
voor leraren ter voorkoming van geweld tegen LHBT’s.
Bulgarije
In Bulgarije blijft de situatie van de Roma minderheid een uitdaging voor de overheid. In 2015 zijn er
meerdere incidenten voorgekomen waarbij geweld is gebruikt. De toestand van het Bulgaarse
gevangeniswezen is slecht, al is de overheid zich hiervan bewust en wordt een breed scala aan
maatregelen geïmplementeerd. De onafhankelijkheid van de media staat onder private en politieke
druk. Bulgarije heeft ook te maken met de migrantenproblematiek. Bulgarije heeft de taak van het
registeren van vluchtelingen aan de buitengrenzen van de EU opgepakt. Er zijn beschuldigingen van
mishandelingen van migranten door de politie. De onafhankelijkheid van de rechtspraak blijft
onderwerp van gesprek. Dit werd ook opgebracht in de UPR van de VN-Mensenrechtenraad van mei

86

Mensenrechtenrapportage 2015

2015. De Bulgaarse overheid bevestigt dat hervormingen van de rechterlijke macht cruciaal zijn en
dat de eerste inspanning hiertoe geleverd zijn.
De Nederlandse ambassade draagt bij aan het verbeteren van de positie van gevangenen via het ‘Rule
of Law’-programma. In het kader van de bevordering van gelijke rechten voor LHBT’s organiseerde de
Nederlandse ambassade een rondetafel discussie om te spreken over ‘hate crimes’ tegen de LHBTgemeenschap.
Duitsland
Zoals in veel Europese landen is in Duitsland de instroom, opvang en behandeling van asielzoekers in
de loop van 2015 een centraal politiek onderwerp geworden. Het politieke en maatschappelijke debat
richt zich op onder meer op de (on)mogelijkheid van het stellen van een bovengrens aan de opname
van asielzoekers als ook op de onwenselijkheid van het maken van onderscheid in de behandeling
tussen asielzoekers in Duitsland op basis van religie. Op buitenlandpolitiek terrein speelde
mensenrechten een belangrijke rol in het Duitse beleid ten aanzien van het Midden-Oosten, Afrika en
Zuid-Azië.
In juni organiseerde de ambassade Berlijn een openbaar debat op de kanselarij rond het thema
“Akzeptanz von Lesben, Schwulen, Bisexuellen und Transgendern (LHBT’s) am Arbeitsplatz”. De
activiteiten boden goede gelegenheid aandacht te vragen voor LHBT-rechten en de Nederlandse
prioriteiten op dat terrein. De boodschap werd door de aanwezige beleidsmakers, vertegenwoordigers
van het maatschappelijk middenveld, overig publiek en de media goed ontvangen. Daarnaast
organiseerde de Nederlandse ambassade in Berlijn rond internationale Mensenrechtendag op de
kanselarij een paneldiscussie over de implementatie van VNVR-resolutie 1325 inzake vrouwen, vrede
en veiligheid.
Frankrijk
In 2015 werd Frankrijk getroffen door een serie terroristische aanslagen: in januari werden er
medewerkers van Charlie Hebdo neergeschoten en vielen er doden bij een aanslag op een Joodse
supermarkt. In november vielen er 130 doden bij meerdere schietpartijen bij cafés en een concerthal
in het centrum van Parijs. Deze aanslagen waren niet alleen een aanval op de vrijheid van
meningsuiting en religie, maar ook op de Westerse manier van leven. De gebeurtenissen leidden tot
steunbetuigingen vanuit alle gelederen van de samenleving, zeker ook van Nederlandse
bewindspersonen.
In 2015 steunde de ambassade vooral mensenrechtenprojecten op het gebied van gelijke rechten voor
LHBT’s– Nederland wordt door Franse LHBT-activisten gezien als koploper. De ambassade
organiseerde samen met COC en Inter-LGBT een zeer goed bezochte conferentie over LHBTcampagnes en beleid. De ambassade bood zo, en als een van de enige spelers, een platform voor
beleidsdiscussies tussen deze partijen. Dankzij de samenwerking die ontstond in de aanloop naar de
conferentie, trad Parijs toe tot het Rainbow Cities Network en besloot het Franse Ministerie van
Buitenlandse Zaken twee LHBT-projecten in West-Afrika te financieren. Ook werkte de ambassade in
2015 samen met de Anne Frank Stichting, die met de hulp van vrijwilligers educatieve projecten over
non-discriminatie en vrijheid organiseert, bijvoorbeeld op scholen in probleemwijken waar
antisemitisme een probleem is.
Griekenland
De situatie in Griekenland op het gebied van mensenrechten is niet substantieel veranderd in 2015 ten
aanzien van voorgaande jaren. Griekenland is niettemin meer dan ooit tevoren een transitland
geworden voor asielzoekers en migranten. Het merendeel van de asielzoekers blijft maximaal 3 dagen
in Griekenland en reist via de Grieks-Macedonische landgrens verder Europa in. De opvang, detentie
en toegang tot asiel was in eerste instantie verbeterd, dankzij de implementatie van het nationale
actieplan voor asiel en migratie, maar raakte in de tweede helft van het jaar totaal overspoeld door de
enorme aantallen binnenkomende migranten en vluchtelingen. De omstandigheden in de Griekse
gevangenissen zijn vanwege de financiële crisis verder verslechterd. Zo is er sprake van
overbevolking, slechte hygiëne en beperkte toegang tot gezondheidszorg voor zowel de Griekse als de

87

Mensenrechtenrapportage 2015

buitenlandse gevangenen. Het sociale stelsel biedt onvoldoende steun aan het werkloze deel van de
bevolking. De crisis heeft ook gevolgen voor de kwaliteit van het gezondheidsstelsel en de toegang
van werklozen (die onverzekerd raken) tot medicijnen en artsen. Positief was het initiatief van de
Griekse regering om nieuwe wetgeving aan te nemen waarmee de tweede generatie migranten, die in
Griekenland is geboren en opgegroeid, recht krijgt op de Griekse nationaliteit.
In 2015 heeft een vijftiental ambassades deelgenomen aan de Athens Pride, nadat in 2013 een aantal
ambassades voor het eerst op initiatief van de Nederlandse ambassade aan deze manifestatie
deelnam. Deze deelname was een opsteker voor Griekse LHBT-organisaties, die de internationale
steun erg waardeerden. De ambassade heeft in 2015 bovendien aandacht besteed aan de rechten van
Roma, slachtoffers van trafficking en de bescherming van vluchtelingen.
Hongarije
De ontwikkelingen van de Hongaarse mensenrechtensituatie zijn in navolging van 2014 nog steeds
zorgwekkend. Daaraan zijn stellingname van de Hongaarse regering debet, en de formulering van
nieuwe wetgeving. Er bestaat zorg op het gebied van gelijke rechten van LHBT, vrouwenrechten en
vrijheid van meningsuiting (ook online). Regeringsgetrouwe politici bezigden in 2015 met betrekking
tot vrouwenrechten stereotyperend gedrag en taalgebruik; de Hongaarse Parlementsvoorzitter viel op
in december 2015 door Hongaarse vrouwen op te roepen zich het baren van kinderen tot doel te
stellen. Ngo’s die kritisch zijn ten opzichte van de regering worden gestigmatiseerd als ‘door het
buitenland gefinancierde agenten’. Laakbare overheidsactiviteiten worden door de ombudsman
onvoldoende of zonder resultaat bekritiseerd. De opvang van vluchtelingen in Hongarije schoot te
kort. Dit is deels bewust beleid om asielzoekers te ontmoedigen naar Hongarije te komen. Positief was
dat de Pride Parade in 2015 niet tot grote problemen leidde.
Na de deelname aan de bijeenkomst van de International Holocaust Remembrance Alliance in
Hongarije heeft de mensenrechtenambassadeur ook gesprekken gevoerd met de autoriteiten in
Boedapest, ngo’s en het kantoor van de ombudsman en zijn hogergenoemde onderwerpen besproken.
De ambassade spande zich in voor vluchtelingen door een project te steunen dat psychologische en
psychiatrische hulp biedt aan mensen die getraumatiseerd zijn. Daarnaast zette de ambassade zich
met projecten in voor het versterken van het maatschappelijk middenveld. Dit gebeurde onder meer
door het organiseren en financieren van studiereizen voor journalisten en mensenrechtenactivisten
naar Nederland.
Kroatië
2,5 jaar na toetreding tot de EU en 20 jaar na de oorlog heeft Kroatië veel vooruitgang geboekt op het
gebied van mensenrechten, rechtsstaat en democratie, maar zijn er ook nog uitdagingen. Het
verkiezingsjaar 2015 liet enkele negatieve tendensen zien: o.a. hate speech, en druk op
mensenrechtenverdedigers en persvrijheid. Dat gebeurde niet zozeer vanuit de overheid maar vanuit
enkele politieke partijen. In 2015 kwam het opnieuw tot spanningen met de Servische minderheid. De
speciale anti-corruptie-eenheid functioneert relatief goed, maar de rechtsgang worstelt nog vaak met
procedurefouten. Hervormingen in de afgelopen jaren hebben de achterstanden in rechtszaken
verminderd, maar het justitiële apparaat blijft overbelast. Rechten voor LHBT’s zijn tamelijk goed
verankerd in de wet, maar de maatschappelijke acceptatie blijft achter. Kroatië kreeg in 2015 voor het
eerst te maken met een grote doorstroom van asielzoekers. De overheid reageerde hierop door te
zorgen voor snel vervoer naar de buurlanden.
De ambassade vroeg bij de overheid herhaaldelijk om aandacht voor de rechten van LHBT’s(onder
meer als lid van de landelijke adviesgroep), gendergelijkheid, en de rechten van minderheden. De
ambassade onderhoudt nauwe contacten met mensenrechtenverdedigers. Ook steunde de ambassade
een project ter bevordering van toegang tot de rechtsgang, waarbij burgers worden gewezen op
institutionele manieren om hun rechten te verwezenlijken
Polen
Net als in 2014 blijven seksuele en reproductieve rechten een onderwerp van aandacht voor
internationale mensenrechtenorganisaties in Polen. Dit land behoort tot de groep Europese landen

88

Mensenrechtenrapportage 2015

waar de toegang tot abortus beperkt blijft en er is geen vooruitgang geboekt betreffende seksuele
voorlichting. Ten aanzien van het werk op het gebied van gelijke rechten voor LHBT’s, blijft er het
nodige te doen. Zo werkt de LHBT gemeenschap hard aan de mogelijkheid tot geregistreerd
partnerschap.
Eind november 2015 is de nieuwe rechts-conservatieve PiS regering aangetreden. Dit zal naar
verwachting gevolgen hebben voor de voortgang op bovengenoemde dossiers. De nieuwe regering
lijkt zich in te zetten voor een Poolse maatschappij waarin de traditionele Poolse waarden de norm
zijn. De regering introduceerde voorts nieuwe wetgeving met betrekking tot het Constitutioneel Hof en
toezicht op de media. Dit leidde tot vragen bij de Europese Commissie over de koers van de nieuwe
regering op het gebied van rechtsstatelijkheid, en activering van het rechtsstatelijkheidsmechanisme
in januari 2016.
En marge van het jaarlijks congres van de European Gay and Lesbian Sports Federation (AGA EGLSF)
vond de internationale conferentie “Gender and Sexual Diversity in Sport” plaats, met een grote
Nederlandse delegatie. De Nederlandse ambassade in Warschau speelde een grote rol in de
organisatie.
De ambassade organiseerde tevens workshops voor Poolse ngo’s over het thema business and human
rights. Hiervoor werd ook de mensenrechtenambassadeur uitgenodigd, die vervolgens ook is gaan
praten met de Poolse autoriteiten om een pleidooi te houden voor een Nationaal Actie Plan, wat
inmiddels is opgepakt door het Poolse ministerie van Buitenlandse Zaken.
Roemenië
Als EU lidstaat heeft Roemenië een gedegen wettelijk kader voor het garanderen en bevorderen van
mensenrechten. In praktijk hebben sommige minderheden echter te maken met discriminatie. De
meest kwetsbare minderheid is die van de Roma. Conform afspraken in de EU voert de Roemeense
overheid een Nationale Roma Strategie uit. Met het Meerjarig Financieel Kader is deze strategie ook
gekoppeld aan EU-middelen. Een andere kwetsbare groep is de LHBTI. Ook voor hen geldt het
Europees wettelijke kader. In praktijk is er echter nog geen sociale acceptatie van LHBTI en het
publieke debat hierover beperkt zich tot voornamelijk NGO’s en LHBTI-belangengroepen. De
invloedrijke Roemeens-Orthodoxe kerk is een belangrijke tegenstander van verdere (verankering
van) homo-emancipatie. Tot slot zijn vrouwen in Roemenië vaak het slachtoffer van huiselijk geweld,
een verschijnsel dat honderden slachtoffers per jaar claimt.
De ambassade neemt actief deel aan overleg met NGO’s en gelijkgezinde landen om voor de
achtergestelde situatie van de Roma niet alleen aandacht te vragen maar ook oplossingen te vinden.
Er is, bijvoorbeeld, contact geweest met de overheid over het lot van Roma-families die – vlak voor de
winter – uit hun huis werden gezet zonder adequate alternatieve huisvesting. Daarnaast is een project
gesteund om de politieke vertegenwoordiging van Roma te verbeteren bij de lokale verkiezingen in
juni 2016 zodat de Roma ook bestuurlijk hun lot meer in eigen hand kunnen nemen. Ook heeft de
ambassade in 2015 het Pride Festival in Boekarest gesteund en het Feminist and Queer International
Film Festival medegefinancierd. Samen met het VK heeft Nederland een debat georganiseerd over
civiel partnerschap. Om het bewustzijn over huiselijk geweld te vergroten, heeft de ambassade
tenslotte deelgenomen aan een campagne ter gelegenheid van de Internationale Dag Tegen Huiselijk
Geweld.
Slowakije
In Slowakije speelden op het gebied van mensenrechten in 2015 twee kwesties: gelijke rechten voor
LHBT’s en de sociale integratie van de Roma. De conservatieve ngo ‘Alliance for Family’ lanceerde aan
het begin van 2015 een campagne voor een referendum over huwelijken tussen homoseksuelen en
lesbiennes en de mogelijkheid van homoseksuele/lesbische stellen om kinderen te adopteren. De
opkomst van het referendum was 21,41% waardoor het referendum ongeldig was. De overheid
keurde één maand na het referendum een nationaal actieplan goed om mensenrechten te beschermen
en te waarborgen. De situatie van de Roma is ondanks veel sociale integratie initiatieven niet
verbeterd. De Slowaakse overheid is er niet in geslaagd om de beschikbare financiële middelen van de
EU op een betekenisvolle en structurele manier in te zetten. Er is geen sprake van structurele
samenwerking tussen de overheid en ngo’s op het gebied van sociale integratie.

89

Mensenrechtenrapportage 2015

De Nederlandse ambassade steunde de ‘Month of LGBTI’ en een initiatief voor een kleine ‘Pride
Parade’ georganiseerd in het oostelijke deel van Slowakije, om steun te betuigen voor gelijke rechten
voor LHBT’s. Daarnaast steunde de ambassade een project gericht op het versterken van leden van de
Roma-gemeenschap.
Tsjechië
Op het gebied van mensenrechten is het beleid in Tsjechië goed ontwikkeld. Afgelopen jaar was er wel
kritiek te horen op de Tsjechische overheid in verband met de migratiecrisis. De leefomstandigheden
in de Tsjechische opvang-/detentiecentra werden bekritiseerd door de Nationale Ombudsman, de
internationale gemeenschap en vertegenwoordigers van de Verenigde Naties. De centra waren
overvol, er was weinig aandacht voor zorg, en de zorg voor jonge kinderen werd als ondermaats
gezien. De situatie verbeterde in de loop van het jaar.
De Nederlandse Ambassade te Praag heeft ondersteuning geboden aan een project dat tot doel heeft
de beeldvorming van migranten en mensenrechten in Tsjechië te verbeteren. Tevens werkt de
ambassade in samenwerking met ngo’s aan een nieuw educatief platform op het gebied van
mensenrechten. Het project zal halverwege 2016 van start gaan.
In Spanje, Italië en Portugal zijn de mensenrechten over het algemeen goed gewaarborgd. De
ambassades in deze landen spreken regelmatig met de overheid, het maatschappelijk middenveld en
met UNHCR over de situatie van migranten en asielzoekers. De opvang van pas aangekomen
migranten in Italië schiet tekort. Ambassade Rome steunt daarom organisaties als de Italiaanse
Vluchtelingenraad, die actief bijdraagt aan de opvang van asielzoekers en de integratie van in Italië
verblijvende immigranten. In Portugal zet de regering zich in voor voortvarende LHBT-wetgeving voor
adoptierechten. Ook in Italië is er een wetsvoorstel opgesteld dat partners van gelijk geslacht de
mogelijkheid geeft om hun partnerschap te registeren. Cyprus zette een grote stap op het gebied van
LHBTI rechten, met de aanname van een wet voor geregistreerd partnerschap. De
90

Mensenrechtenrapportage 2015

4. Bijlage: Overzicht projecten uit het gedelegeerde
Mensenrechtenfonds
Algerijë €19.992
Armenië €61.994
Azerbeidzjan €38.484
Bangladesh €89.014
Brazilië €146.748
China €1.796.788
Colombia €515.309
Cuba €187.309
DRC €489.069
Egypte €351.691
Ethiopië €194.620
Georgië €399.522
India €686.702
Indonesië €854.094
Irak €195.463
Iran €543.131
Israel €150.308
Jemen €18.500
Jordanië €699.997
Kazachstan €401.666
Kenia €212.341
Koeweit €60.101
Libanon €600.001
Libië €20.883
Marokko €500.005
Mexico €142.918
Moldavië €448.136
Myanmar €661.333
Nigeria €1.510.886
Oeganda €200.395
Oekraïne €655.188
Pakistan €759.999
Palestijnse geb. €1.123.626
Panama €74.192
PV Geneve €1.338.978
PV OVSE Wenen €600.000
PV Straatsburg €370.000
Rusland €532.532
Saoedi-Arabië €8.600
Senegal €363.299
Soedan €799.266
Syrië €233.962
Tunesië €286.917
Turkije €499.646
Uruguay €28.405
Verenigde Staten €642.570
Wit-Rusland €810.144
Zimbabwe €1.400.012
Zuid-Afrika €398.105
Zuid-Korea €34.999

11
3
1
11111
1
4
1
5
2
7
4
7
4
8
1
111
4
2 2
4
8
Ernstige schendingen
11 2 2 1
1 2 1 2 1
Gelijke rechten voor
1
LHBTI's
2 2 11
Gelijke rechten voor
8
1 2
vrouwen
3
2
Mensenrechten &
1 2 11
Bedrijfsleven
1 2 1
Mensenrechten en
1
8
1
Ontwikkeling
10
11 3
Mensenrechtenverdedigers
3
2 1 2 2 11
1 2
Overig
111
2 2
3
5
1
5
2
Vrijheid van Godsdienst en
11
Levensovertuiging
11
6
1 2 2
Vrijheid van meningsuiting
2
4
11 2
en Internetvrijheid
111 2 1 2
1
6
2 11
5
2 2
11
5
12
1 2
1
3
3 11
20
4
11
4
1
1
4
111 2
4
1 2 1 2 1
5
1
1
4
2
6
1
11 3
2 1
1
11 2 1
3
2
4
2
3 1
1
111 2
111
4
1 3
11111
3 1
4
11
0

5

10

15

20

25

30

91

35