Verder na Glasgow, COP26

Pleidooi voor echte en eerlijke prijzen in landbouw en voedsel, en voor
een carbon takeback obligation
1. Inleiding
Op de COP26 in Glasgow is een serie afspraken gemaakt, een belangrijke vraag is die naar de
uitwerking gerelateerd aan Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Ter voorbereiding
van het Rondetafelgesprek 23 februari 2022 geef ik graag twee wezenlijke punten mee: een op het
gebied van landbouw en voedsel, en een op het gebied van CO2 uit de vooralsnog niet vermijdbare
inzet van fossiele brandstoffen/grondstoffen. Beide punten komen in het COP26 Glasgow Climate
Pact maar beperkt aan bod:
1. Echte en eerlijke prijzen in het landbouw- en voedselsysteem
2. Producentenverantwoordelijkheid voor (fossiele) koolwaterstoffen.
2. Op weg naar echte en eerlijke prijzen in het landbouw- en voedselsysteem
Nederland is een grote mondiale speler in het landbouw- en voedselsysteem, waaraan omvangrijke
import- en exportstromen gerelateerd zijn. Het landbouw- en voedselsysteem is volgens o.a. UNEP
de belangrijkste driver achter de wereldwijde biodiversiteitsverliezen, en van ongeveer een kwart
van de klimaatemissies. Ook het omgekeerde kan: bijdragen aan het verhogen van de biodiversiteit
en aan (blijvende) vastlegging van CO2, als die praktijken financieel worden beloond, waar nu vooral
intensivering en productiegroei worden beloond.
Deze en dergelijke externe effecten zijn niet in de prijzen hier en nu verwerkt. Dat zal ook niet van
de ene dag op de andere dag wél lukken, maar een start met zo’n proces kan wel gemaakt worden.
Met name door een grondige analyse te maken de financiële en fiscale incentives in het landbouwen voedselsysteem van grondstoffen tot producten en de wijze waarop deze tot externe effecten
aanleiding geven. Dat kan een basis zijn om te bekijken hoe deze incentives verlegd kunnen worden
zodat alle spelers in de keten vermindering van de koolstofuitstoot en behoud van biodiversiteit
beloond zien.
3. Producentenverantwoordelijkheid koolstof: carbon takeback obligation
Ook in een transitieperiode naar netto nul uitstoot van broeikasgassen, en ook bij de snelle reductie
van uitstoot die nodig is om binnen het carbon budget te blijven dat bij maximaal 2 of zelfs 1,5
graad opwarming hoort, zal toch nog inzet van fossiele brandstoffen resteren om de mondiale
energievraag te dekken. Dat blijkt uit vele energiescenario’s die maximaal 1,5 of 2 graden als doel
realiseren. De afgelopen 2 jaar hebben De Gemeynt, Margriet Kuijper Consultancy en Royal
Haskoning-DHV in samenspraak met een grote groep stakeholders gewerkt aan het idee van een
carbon takeback obligation (CTBO) om te regelen dat de ook bij een maximaal transitietempo nietvermijdbare inzet van fossiel CO2-emissievrij wordt.
In de huidige systematiek vindt sturing (regelgeving, heffingen, emissiehandel) plaats op emissies,
maar dit werkt met name voor zogeheten scope-3-emissies die niet onder het
emissiehandelssysteem vallen maar beperkt en gebrekkig. Op het aanbod van fossiel wordt niet
gestuurd: bij de winning van nieuwe voorraden of import van fossiele brandstoffen van buiten
Nederland en de EU wordt geen rekening gehouden met de emissies die deze brandstoffen later bij
verbranding veroorzaken. Terwijl datgene dat gewonnen wordt uiteindelijk via verbranding in de

De Gemeynt BV | Polstraat 14i | 7411 KB Deventer | gemeynt.nl
IBAN NL31TRIO0212498835 | BIC TRIONL2U | KvK 27271806 | BTW NL814071363B01

MEMO

vorm van CO2 in de atmosfeer eindigt. Onder meer het IEA wijst erop dat geen nieuwe voorraden
meer gezocht en gewonnen (en gebruikt) zouden mogen worden willen we de opwarming tot 1,5 of
maximaal 2 graden beperken, maar wereldwijd lijkt het vooralsnog niet goed denkbaar afspraken te
maken over welke voorraden dan wel en welke niet gewonnen zouden mogen worden. Mede daarom
ook wordt in de wetenschap en in het Glasgow-pact onderscheid gemaakt tussen fossiele voorraden
en ‘unabated carbon’. Uit de Glasgow-verklaring: "We will end new direct public support for the
international unabated fossil fuel energy sector by the end of 2022". De verklaring laat dus
nadrukkelijk ruimte voor ‘abated fossil energy’ (m.a.w. met CO2-afvang en -opslag, CCS).
Een realiseerbaar alternatief in deze lijn lijkt dan ook de carbon takeback obligation te zijn. Dat is
een vorm van producentenverantwoordelijkheid voor nieuw op de markt te brengen volumina
fossiele brandstoffen zoals gas, die regelt dat toelating van die volumina op de markt gekoppeld is
aan een vooraf vast te leggen hoeveelheid CO2-afvang en opslag die gecontracteerd moet zijn. Net
zoals een producentenverantwoordelijkheid voor bijvoorbeeld witgoed regelt dat een apparaat
milieuvriendelijk wordt verwijderd. De ‘verwijderingsbijdrage’ wordt bij de producent of importeur
gelegd.
We hebben dit systeem voor gas al verregaand uitgedacht, maar het zou ook op bijvoorbeeld olie en
kolen kunnen worden toegepast. Er kan met een lage percentuele verplichting worden begonnen om
het systeem aan de praat te krijgen met kosten en behoud van concurrentiepositie, in samenwerking
met andere landen kunnen hogere percentages CCS worden gevraagd omdat de meerkosten dan
kunnen worden doorberekend.
CBTO is een oplossing voor met name scope-3-emissies waarover veel discussie is, en die ook in
klimaatrechtszaken over de verantwoordelijkheid van bedrijven sterk in beeld zijn.
In de breed samengestelde klankbordgroep met bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties,
kennispartijen en de (rijks)overheid blijkt een groeiende support voor dit instrument, omdat het de
verantwoordelijkheid en rekening voor het ‘ontkolen’ van fossiele brandstoffen bij de producenten en
importeurs legt, en de CO2-uitstoot van fossiel kan reduceren zolang dat in de transitieperiode nog
gebruikt wordt. De CTBO is daarmee een ‘CO2-verzekering’ voor de periode dat verbeteringen van de
energie-effiency en de overgang naar hernieuwbare energiebronnen nog onvoldoende snel gaan voor
het halen van de 1,5-doelstelling. Als de transitie wel sneller verloopt kan het voorgeschreven CO2afvang- en opslag-percentage hetzij worden verminderd, hetzij worden benut om negatieve emissies
af te dwingen als die nodig blijken te zijn (= netto-verwijdering van CO2 uit de atmosfeer). Er is nu
nog geen instrumentarium voorhanden om bij latere noodzaak negatieve emissies af te dwingen, een
CTBO biedt dan soelaas. Voorts schept een CBTO ruimte voor ontwikkelingslanden die gasvoorraden
zouden willen exploiteren, denk aan Mozambique, die dat ‘unabated’ niet zouden kunnen gezien het
carbon budget maar ‘abated’ mogelijk wel. Nederlandse kennis en kunde is hierbij inzetbaar.
Bij de uitwerking van de CTBO werken we samen met groepen in o.a. de UK, Noorwegen en de VS.
Idealiter wordt het instrument verder ontwikkeld en ingezet met een groep gelijkgezinde landen.
Nederlandse klimaatdiplomatie is wenselijk om zo’n internationale coalitie te smeden om CBTO
verder mogelijk te maken, en ruimte te scheppen voor hogere percentages CCS.

Jan Paul van Soest
Partner, De Gemeynt, en o.a. lid Het Groene Brein, kwartiermaker Transitiecoalitie Voedsel/true price
janpaul.vansoest@gemeynt.nl

Rondetafelgesprek uitwerking COP26

2