Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

Nr. 936

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 december 2021
Graag bied ik u het evaluatierapport1 aan: Evalueren, leren en sturen,
doorlichting van het onderzoek en wetenschapsbeleid over de periode
2014–2020, artikel 16 van de OCW-begroting. Het rapport is opgesteld
door onderzoeksbureau Dialogic, innovatie & interactie. Het onafhankelijke kwaliteitsoordeel door prof. dr. Sarah de Rijcke beschrijft dat het
evaluatierapport voldoet aan alle kwaliteitsstandaarden en daar volgens
haar zelfs boven uitstijgt, zoals te lezen is in de bijlage2 bij deze brief. Ik
ben Dialogic erkentelijk voor het opstellen van het evaluatierapport en
prof. dr. De Rijcke voor haar analyse van het rapport.
De evaluatie bevat conclusies en aanbevelingen op het gebied van
sturingsfilosofie, monitoring en evaluatie van het onderzoek- en wetenschapsbeleid. De conclusies en aanbevelingen licht ik hierna toe.
Sturingsfilosofie en monitoring
Volgens Dialogic is sturing in het wetenschapsbeleid complex, onder
andere door de spreiding van eerste en tweede geldstroom, de
samenhang met beleidsvraagstukken van andere ministeries en historische afspraken met het veld. Daarnaast zijn er veel spelers actief.
Dialogic introduceert in het kader van de systeemverantwoordelijkheid
van OCW vijf mogelijke sturingsmodellen voor het onderzoeks- en

1
2

kst-31288-936
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 936

1

wetenschapsbeleid, met een toenemende mate van sturing.3 Dialogic
geeft daarbij geen voorkeur aan voor een bepaald model, maar stelt dat
dit afhangt van de gekozen sturingsfilosofie binnen het onderzoeks- en
wetenschapsbeleid.
Dialogic concludeert dat OCW vooral systeemverantwoordelijkheid
toepast met directieve sturing (model 2) en daarnaast op afroep en op
enkele prioritaire thema’s stuurt (model 3).
Uitgaande van de vijf sturingsmodellen van Dialogic, kan er ook worden
gekozen voor de meer intensieve sturingsmodellen waarbij OCW
netwerksturing toepast en/of daarbij de kennisagenda voor het Rijk en de
samenleving actief vormgeeft en coördineert (model 4 of 5). In dat geval
kan volgens Dialogic via inhoudelijke afstemming richting gegeven
worden aan wetenschapsgebieden die met voorrang ontwikkeld moeten
worden (model 4). In aanvulling hierop kan OCW volgens Dialogic binnen
de rijksoverheid de belangen op het gebied van onderzoek en wetenschap
integreren en afwegen ten behoeve van een Rijksbrede Kennisagenda
(model 5). Op dit moment is er geen overkoepelende onderzoeksagenda.
In het veld is volgens Dialogic onvoldoende duidelijk hoe OCW haar
systeemverantwoordelijkheid invult. In het evaluatierapport wordt OCW
geadviseerd om een meer overkoepelende onderzoek- en wetenschapsvisie te formuleren die duidelijk maakt hoe zij haar systeemverantwoordelijkheid – en dus sturingsfilosofie – wil invullen. Deze visie kan volgens
Dialogic gevoed worden door een strategische dialoog met het veld.
Verder geeft Dialogic aan dat de betrokkenheid van OCW essentieel is
voor het Nationaal Groeifonds en de verdeling van extra middelen die
daar plaatsvindt, en adviseert zij dat OCW nagaat wat deze tijdelijke
investeringsimpuls betekent voor meer reguliere financiering van
onderzoek (1e en 2e geldstroom). OCW krijgt aanvullend de aanbeveling
de monitoring van (nieuw) beleid verder te professionaliseren en ervoor
te zorgen dat verzamelde gegevens de signaal- en antennefunctie in het
onderzoek- en wetenschapsbeleid ondersteunen. De strategic intelligence
benodigd voor het vervullen van de systeemverantwoordelijkheid is
volgens Dialogic grotendeels buiten OCW belegd en wordt weinig benut.
Doeltreffendheid en doelmatigheid van het wetenschapsbeleid
Dialogic concludeert dat er weinig evaluaties beschikbaar zijn van
instrumenten op het terrein van onderzoeks- en wetenschapsbeleid. Daar
waar de doeltreffendheid wel is geëvalueerd, ontstaat een positief beeld
over de doeltreffendheid van de bijdrage van het instrument of de
instelling. Echter, ook vanwege het beperkte aantal evaluaties maken de
afzonderlijke evaluaties samen het moeilijk om een conclusie te trekken
over de doeltreffendheid van de beleidsinstrumenten op totaalniveau.
Dialogic trekt de voorzichtige conclusie dat de doelmatigheid van het
onderzoeks- en wetenschapsbeleid als geheel de afgelopen jaren
minimaal gelijk is gebleven. Bovendien zijn er volgens Dialogic weinig
signalen dat de beleidsinstrumenten als geheel niet doeltreffend en

3

Model 1) Systeemverantwoordelijkheid zonder directieve sturing. 2) Systeemverantwoordelijkheid met directieve sturing. 3) Systeemsturing waarbij OCW op afroep en op enkele
prioritaire thema’s stuurt. 4) Systeemsturing waarbij OCW netwerksturing toepast vanuit een
integrale visie op onderzoeks- en wetenschapsbeleid. 5) Systeemsturing waarbij OCW
netwerksturing toepast en de kennisagenda voor samenleving en Rijk actief vormgeeft en
coördineert. Zie voor toelichting Dialogic, Evalueren, leren en sturen, doorlichting van het
onderzoek en wetenschapsbeleid (2021).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 936

2

doelmatig waren. Op basis van het rapport Balans van de Wetenschap4 en
OESO-cijfers5 constateert Dialogic dat het Nederlandse wetenschapssysteem goed presteert. Volgens Dialogic zou dus gesteld kunnen worden
dat het onderzoek- en wetenschapsbeleid een bijdrage levert aan het in
stand houden van de randvoorwaarden van een goed presterend
wetenschapssysteem. Op basis van de beschikbare evaluaties kan
Dialogic echter niet vaststellen hoe doeltreffend en doelmatig de bijdrage
van het onderzoek- en wetenschapsbeleid hieraan is geweest. De
indicatoren die OCW hanteert, leveren een geringe bijdrage aan het
inzicht hierin.
Fictieve bezuiniging
Vast onderdeel van een beleidsdoorlichting is de beschouwing op de
effecten van een fictieve bezuiniging van 20% op begrotingsartikel 16
(onderzoeks- en wetenschapsbeleid). Dialogic geeft hierop aan dat een
dergelijke bezuiniging eerdere versterkingen teniet zou doen.
Vervolg
In de komende periode zal het kabinet op verschillende manieren het
vervolg inzetten van de aanbevelingen uit het evaluatierapport. De
aanbevelingen op het gebied van de onderdelen doeltreffendheid,
doelmatigheid en evaluatiefunctie sluiten goed aan bij het traject «Inzicht
in kwaliteit». Door de beschikbare strategic intelligence beter te benutten,
kunnen indicatoren verder worden uitgewerkt en kan de monitoring
worden verbeterd. Gelet op de demissionaire status van het kabinet, is het
aan mijn opvolger om aan de slag te gaan met de aanbevelingen uit het
evaluatierapport op het vlak van sturingsfilosofie en daarin keuzes te
maken.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

4
5

https://www.rathenau.nl/sites/default/files/2020-08/Balans-van-de-wetenschap-2020.pdf.
https://www.oecd.org/sti/scoreboard.htm.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 936

3