Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

30 821

Nationale Veiligheid

Nr. 91

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 oktober 2019
In deze brief ga ik, mede namens de Minister voor Basis- en Voortgezet
Onderwijs en Media, in op de beleidsinzet voor de bescherming van de
Nederlandse samenleving tegen desinformatie. Zoals toegezegd in het
plenaire debat naar aanleiding van het algemeen overleg desinformatie
en digitale inmenging van 13 maart jl. (Handelingen II 2018/19, nr. 62,
item 5) informeer ik de Tweede Kamer voor de begrotingsbehandeling
welke acties er lopen en nodig zijn. Daarmee geef ik uitvoering aan de
motie van de leden Middendorp (VVD) en Verhoeven (D66).1 Ook ga ik in
op de voortgang van de uitvoering van andere door uw Kamer aanvaarde
moties2. Nu de verkiezingen van 2019 voorbij zijn en enkele van de
lopende onderzoeken zijn opgeleverd, is het ook een natuurlijk moment
om terug en vooruit te kijken. In december 2018 heb ik uw Kamer
geïnformeerd over het tegengaan van desinformatie en de beïnvloeding
van verkiezingen3, waarna in januari 2019 een BNC-fiche over het
Europese Actieplan tegen desinformatie volgde4. Verder heb ik in mei uw
Kamer een brief gestuurd over de voortgang van het EU actieplan tegen
desinformatie5. Het kabinet zal nog separaat reageren op het rapport van
de Raad voor het Openbaar Bestuur «Zoeken naar waarheid».

1

De motie (Kamerstuk 30 821, nr. 63) constateert dat met nieuwe technologie zoals sociale
media en internetzoekmachines onze democratische rechtsstaat kan worden beïnvloed en dat
de dreiging van dit soort (buitenlandse) digitale inmenging concreter wordt. De motie verzoekt
een actieplan tegen deze digitale inmenging te maken, aan te geven hoe de regering dit gaat
voorkomen, signaleren en sanctioneren, en daarbij de aanbevelingen van de commissieRemkes over digitale campagnes te betrekken.
Digitale inmenging die raakt aan kwetsbaarheden in de context van cybersecurity valt buiten de
scope van deze brief. Daartoe zij o.a. verwezen naar de brief van de Minister van Justitie en
Veiligheid van 12 juni jl. over het Cybersecurity Beeld Nederland 2019 (Kamerstuk
26 643,nr. 614).
2
Kamerstuk 30 821, nrs. 63, 62, 68 en nr. 61 en Kamerstuk 32 761, nr. 145.
3
Kamerstuk 30 821, nr. 51.
4
Kamerstuk 22 112, nr. 2760.
5
Kamerstuk 30 821, nr. 74.

kst-30821-91
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 30 821, nr. 91

1

1. Strategie en uitgangspunten
De strategie van het kabinet tegen desinformatie kent drie actielijnen:
preventie, de informatiepositie verstevigen en (zo nodig) reactie.
Preventieve acties hebben het doel om te voorkomen dat desinformatie
impact heeft en zich verspreidt. Versteviging van de informatiepositie en
informatiedeling geeft tijdig zicht op en duiding van de (potentiële)
dreigingen. Reactieve acties behoren tot het handelingsperspectief
wanneer er desinformatie is. De nadruk ligt, mede gezien de aard van de
dreiging in ons land en de door het kabinet gehanteerde uitgangspunten,
op dit moment op preventieve acties. Het kabinet benadrukt dat, waar het
gaat om niet strafbare content, zij wegblijft van het inhoudelijk beoordelen
van berichten. Het adresseren van desinformatie is primair geen taak van
overheden of EU-instituties maar van niet-gouvernementele actoren zoals,
onafhankelijke media, online platforms en wetenschappers. De actielijnen
worden uitgewerkt in de bijlage en in paragraaf 4.
Doelstelling van het beleid is de stabiliteit en kwaliteit van onze democratische rechtsorde en onze open samenleving te beschermen, met inbegrip
van de vrijheid van meningsuiting en pers.
Uitgangspunt is dat burgers zelf informatie op waarde schatten. Daarbij is
transparantie over de herkomst van informatie van fundamenteel belang.
De insteek van het beleid richt zich daarmee eerder op het beperken van
de impact van desinformatie, dan op het actief tegenspreken/ontkrachten
van bestaande desinformatie. Waar de nationale veiligheid, economische
en/of politieke stabiliteit in het geding is, of strafrechtelijke grenzen
worden overschreden, is actiever ingrijpen van de overheid noodzakelijk,
op basis van de actuele dreiging.
Het tegengaan van desinformatie vraagt een gezamenlijke inspanning van
alle betrokken actoren, zoals internetdiensten, maatschappelijke organisaties, media en politieke partijen. Het kabinet ondersteunt de bevordering van mediawijsheid en bewustwording van burgers en politieke
ambtsdragers. Ook onderzoekt en neemt het kabinet maatregelen ter
bevordering van de transparantie door internetdiensten van het aanbod
van informatie. Verder vraagt het aandacht voor de rol die internetdiensten spelen in de verspreiding van desinformatie.
Bij het nemen van maatregelen staan daarom de volgende uitgangspunten centraal:
1. Rechtsstatelijke waarden en grondrechten staan voorop: vrijheid van
meningsuiting, vrijheid van pers, het recht op informatie en het
bevorderen van transparantie.
2. De kracht van onafhankelijke journalistiek. Een pluriform medialandschap is onontbeerlijk voor een gezonde democratie met open en
eerlijke verkiezingen.
3. Statelijke actoren hebben de capaciteit en middelen om desinformatie
te verspreiden, mede als onderdeel van hybride conflictvoering. De
bescherming van de nationale veiligheid tegen desinformatie is
ingebed in de bredere aanpak van statelijke dreigingen6.
4. Mediawijsheid en digitale geletterdheid zijn belangrijke elementen in
het preventief tegengaan van de impact van desinformatie.
5. Het kabinet ondersteunt de bewustwording van het (lokale) bestuur.
6. Internetdiensten dragen eigen verantwoordelijkheid, met inachtneming van de vrijheid van meningsuiting en persvrijheid. Waar hun
zelfregulering tekort schiet, kan regulering worden overwogen.

6

Kamerstuk 30 821, nr. 72.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 30 821, nr. 91

2

7. Kennisontwikkeling door de wetenschap over het bestaan van
desinformatie wordt verwelkomd.
8. Het kabinet ondersteunt de coördinatie in Europees en internationaal
verband. Desinformatie houdt niet op bij de grenzen.
De wijze waarop desinformatie zich manifesteert en verspreidt, is in
beweging, evenals de wetenschappelijke inzichten over de aanpak
daarvan. De strategie van het kabinet moet zich steeds dienen te
verhouden tot de aard van de dreiging en nieuwe (wetenschappelijke)
inzichten. Verdere opbouw en behoud van expertise is daarbij noodzakelijk.
Desinformatie is ook niet aan nationale grenzen gebonden. Het kabinet
herijkt het beleid dan ook voortdurend op de Europese en internationale
ontwikkelingen en levert daaraan zijn eigen bijdrage.
2. Vrij online debat en desinformatie
In onze democratische samenleving is de vrijheid van meningsuiting van
essentieel belang. Onze samenleving veronderstelt vrij publiek debat, met
ruimte voor diversiteit, inclusie en deliberatie. Het grondwettelijke recht
op vrijheid van meningsuiting beschermt burgers tegen onrechtmatige
inperking van dit recht door de overheid. De vrijheid van meningsuiting
impliceert ook de vrijheid om informatie te ontvangen en kennis daarvan
te nemen. De democratische samenleving en het maatschappelijk debat
functioneren niet zonder een goed geïnformeerd publiek. Transparantie
over de herkomst en verspreiding van informatie is essentieel om
heimelijke beïnvloeding tegen te gaan.
Het internet is een van de meest toegankelijke en invloedrijke middelen
voor burgers om informatie tot zich te nemen en te verspreiden. Sociale
mediaplatforms bieden mensen mogelijkheden om deel te nemen aan
politieke en maatschappelijke discussies. Er is tegelijk sprake van nieuwe
digitale risico’s voor het democratisch proces. De democratische
rechtsstaat behoeft betere bescherming op dit punt.7 Het toenemende
belang van internet als toegankelijke informatiebron betekent ook dat
desinformatie zich gemakkelijker kan verspreiden dan voorheen.
Desinformatie is het doelbewust, veelal heimelijk, verspreiden van
misleidende informatie, met het doel om schade toe te brengen aan het
publieke debat, democratische processen, de open economie of nationale
veiligheid.
Tijdens verkiezingen kan desinformatie extra impact hebben door
pogingen om het stemgedrag te beïnvloeden of het vertrouwen in open
en eerlijke verkiezingen te ondermijnen. Door de intentie om schade aan
de belangen van de samenleving te berokkenen, onderscheidt het zich van
misleidende reclame zoals misleidende bitcoinadvertenties8, misinformatie, satire of parodie. Desinformatie hoeft niet altijd onjuiste informatie
te bevatten. Het kan een combinatie zijn van feitelijke, onjuiste of deels
onjuiste informatie, maar altijd met de intentie om te misleiden en te
schaden.

7
8

Kamerstuk 34 430, nr. 10, p. 3.
Zie daartoe ook de beantwoording door de Minister van Justitie en Veiligheid van Kamervragen over misleidende bitcoinadvertenties, Aanhangsel Handelingen II 2018/19, nr. 3415.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 30 821, nr. 91

3

3. Aard van de dreiging
Statelijke dreigingen
Statelijke actoren kunnen gebruik maken van beïnvloeding en misleiding
door gemanipuleerde informatievoorziening, al dan niet als onderdeel van
hybride conflictvoering9. Zij kunnen hierbij de intentie hebben om
politieke besluitvorming in een ander land te manipuleren en om gedrag
en opvattingen van het publiek te beïnvloeden, zoals dat van mediaorganisaties, de samenleving en politieke leiders. Dit heeft veelal tot doel om
verwarring en verdeeldheid te creëren en zo de tegenstander te raken om
geopolitieke en strategische doelstellingen te bereiken. Hiermee is
desinformatie één van de beschikbare middelen in de gereedschapskist
van staten, naast bijvoorbeeld economische middelen, digitale middelen
en ongewenste buitenlandse inmenging via diaspora. Waar de nationale
veiligheid in het geding is, is de aanpak van desinformatie ingebed in de
bredere aanpak van statelijke dreiging waarover de Minister van Justitie
en Veiligheid uw Kamer op 18 april jl. heeft geïnformeerd10.
Eerder heb ik uw Kamer gemeld geen aanwijzingen te hebben dat er bij
onze provinciale staten en Europees parlementsverkiezingen door
statelijke actoren grootschalig desinformatie is verspreid.11
Wel is blijvende waakzaamheid geboden, die verder reikt dan de context
van verkiezingen, aangezien desinformatie zich ook bij actuele maatschappelijke discussies of economische aangelegenheden kan voordoen.
De AIVD constateert dat er sprake is van voortdurende (online) beïnvloedingsactiviteiten op sociale media vanuit Rusland. De Russische Federatie
beschikt hiertoe over steeds meer geavanceerde technische capaciteiten
en IT-systemen. De invloed van de online beïnvloedingsactiviteiten op het
publiek-maatschappelijke debat in Nederland is waarschijnlijk niet
significant. De dienst heeft al eerder gemeld dat uit Rusland, met beperkt
effect, pogingen zijn gedaan tot online beïnvloeding in het Nederlands op
sociale media12.
Een van de onderwerpen waarover doelbewust desinformatie verspreid
wordt is MH17. Zoals de Minister van Justitie en Veiligheid, als coördinerend Minister voor statelijke dreigingen, ook aankaartte tijdens het
algemeen overleg over nationale veiligheid en crisisbeheersing gaan er
veel verschillende theorieën rond over de toedracht van de ramp. Veel van
die theorieën zijn inmiddels onjuist gebleken. In sommige gevallen bleken
ze bewust gecreëerd te zijn om verwarring te scheppen. Het kabinet heeft
bij monde van de Minister van Justitie en Veiligheid eerder aangegeven
dat we ons moeten voorbereiden op desinformatie in aanloop naar en
tijdens het strafproces rondom MH17 met als doel het strafproces negatief
te beïnvloeden en het vertrouwen in de onafhankelijke rechtspraak te
ondermijnen.
Aard van de dreiging ontwikkelt zich
We moeten ons ervan bewust zijn dat de aard van de dreiging zich blijft
ontwikkelen. De Europese Commissie en de Hoge Vertegenwoordiger van
de Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid hebben in hun
9

Zie NCTV (2019) Chimaera: Een duiding van het fenomeen «hybride dreiging», NCTV, Den
Haag, p. 10.
Kamerstuk 30 821, nr. 72.
11
Kamerstuk 35 165, nr. 9.
12
Jaarverslag AIVD 2018.
10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 30 821, nr. 91

4

recente rapport ook geconstateerd dat in plaats van met grote operaties
actoren zich nu steeds meer lijken te richten op kleinere, meer lokale
operaties die lastiger te detecteren, attribueren en openbaren zijn13.
Daarnaast worden de manieren om desinformatie te verspreiden,
ongeacht de afzender, steeds geavanceerder, betaalbaarder en moeilijker
te detecteren. Hiermee worden de middelen om desinformatie en
misinformatie te verspreiden ook steeds toegankelijker voor niet-statelijke
actoren om het publieke debat te misleiden, bijvoorbeeld rond de
antivaccinatiecampagnes op online platforms, of om bij lokaal hoogoplopende kwesties informatie te verspreiden die grenst aan smaad en laster.
Ook technologie ontwikkelt zich snel. Bots (geautomatiseerde accounts)
op sociale media gedragen zich steeds meer als echte mensen (bijvoorbeeld in netwerken en met aan elkaar gelinkte pagina’s van nepaccounts)
en met deepfaketechnieken (manipuleren van beeld en geluid) wordt het
mogelijk om in realistisch ogende video’s mensen «woorden in de mond
te leggen». De samenleving dient weerbaar te zijn tegen de potentieel
verstorende effecten van deze nieuwe technologieën die informatie
kunnen manipuleren.
Uitkomst onderzoek sociale media bij verkiezingen
Ter uitvoering van de motie van de leden Middendorp (VVD) en
Verhoeven (D66)14 heeft de Universiteit van Amsterdam onderzoek
gedaan naar de impact van sociale media en zoekmachines op de
verkiezingen. Het eindrapport «Politiek en sociale media manipulatie»
bied ik u hierbij aan15. De onderzoekers concluderen op basis van open
bronnenonderzoek dat zij op sociale media en internetzoekmachines geen
Nederlandstalige buitenlandse desinformatiecampagne of
nep-actiegroepen gevonden hebben rond de Provinciale Staten- en
Europese parlementsverkiezingen van 2019. Wel constateren de onderzoekers dat er sprake is van de verspreiding van aanzienlijke hoeveelheden tendentieus en nep/junknieuws. De onderzoekers verstaan onder
nep/junknieuws; complottheorieën, clickbait, extremistische, sensationalistische, tendentieuze en politiek sterk gekleurde («hyperpartisan»)
bronnen en verhalen.
Op verzoek van uw Kamer richtte het onderzoek zich op sociale media en
internetzoekmachines. De onderzoekers hebben in navolging van de
meest recente wetenschappelijke inzichten een grondige analyse gemaakt
van de bronnen waarnaar de berichten op sociale media of zoekresultaten
verwijzen. Daarbij past de kanttekening dat het onderzoek veelomvattend,
maar niet alomvattend is. Discussies op nieuwssites en individuele
bijdragen op sociale media zonder verwijzingen naar bronnen vallen niet
onder het onderzoek. Ook beperkt het onderzoek zich tot de Nederlandse
taal, terwijl discussies in Nederland ook aanhaken op Engelstalige
berichten. Daarbij merk ik op dat kwalificaties en onderscheidingen in het
onderzoek voor rekening van de onderzoekers komen. Het past de
overheid niet daarover een positie in te nemen. De aanbevelingen die de
onderzoekers doen over de aanpak van desinformatie zijn betrokken bij de
maatregelen van het kabinet die in de bijlage16 van deze brief zijn
weergegeven.

13

Hoge Vertegenwoordiger van de Unie voor Buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid, Verslag
over de uitvoering van het actieplan tegen desinformatie (JOIN (2019) 12), 14 juni 2019.
Kamerstuk 35 000 VII, nr. 14.
15
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
16
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 30 821, nr. 91

5

4. Actielijnen
In de bijlage zijn de in paragraaf 1 genoemde actielijnen rond desinformatie nader geconcretiseerd. Schematisch kan dit als volgt worden
weergegeven:
Actielijn

Acties

Betrokken ministeries

Het kabinet stimuleert mediawijsheid en ondersteunt initiatieven maatschappelijk middenveld.
– Bewustwordingscampagne t/m de verkiezingen Europees Parlement.
– Kabinet brengt bewustwording onder in bestaande netwerken en verleent
subsidie aan Netwerk Mediawijsheid voor doelgroep volwassenen.

BZK i.s.m. OCW

In de herziening van het curriculum voor primair en voortgezet onderwijs loopt
het thema mediawijsheid mee als onderdeel van het leergebied digitale
vaardigheden.

OCW

B. Weerbaarheid politieke
ambtsdragers vergroten

Inzet op opleiding en toerusting wethouders, raadsleden en statenleden door
middel van een game over desinformatie en mogelijke handelingsperspectieven.
– Onderzoek via Netwerk Weerbaar Bestuur en Democratie in Actie naar de
ervaringen van lokale ambtsdragers en algehele behoefte handelingsperspectief

BZK

C. Transparantie vergroten

Monitoren implementatie gedragscode middels gesprekken met techbedrijven.
Verkennen in EU-verband (evaluatie gedragscode desinformatie) hoe verplichtingen hieruit kunnen worden afgedwongen.

BZK

Onderzoek naar wettelijk kader inzake verspreiding desinformatie. Tussenrapportage transparantie politieke advertenties. Oordeel aanvullende wetgeving
(moties Kuiken/Verhoeven en Asscher/Van der Molen) voorjaar 2020.

BZK

Transparantieverplichtingen voor politieke partijen in nieuwe Wet op de
Politieke Partijen (WPP)

BZK

Nederland kent een kwalitatief sterke en pluriforme nieuwsvoorziening. Het
kabinet ondersteunt dit, onder meer met middelen en de Samenwerkingsagenda Nederlandse Mediasector.

OCW

Publieke en private partijen ontwikkelen kwaliteitsstandaarden of nieuwe tools
voor nieuwsmakers, zoals Social Media Observatory van de Europese Unie.
Journalistieke innovaties worden ondersteund door Stimuleringsfonds voor de
Journalistiek.
Het kabinet gaat in gesprek met de journalistieke sector over vertrouwen in
nieuws.

OCW

E. Verbetering informatiepositie

Er wordt ingezet op de verbetering van de informatiepositie en informatiedeling tussen en met gelijkgestemde partijen. Daarbij gaat onder meer om het
samenbrengen van informatiestromen rond landenspecifieke kennis, newsrooms en analysecapaciteit in een gezamenlijk beeld.
Nederland neemt in EU-verband deel aan het Rapid Alert System, waar direct
informatie wordt uitgewisseld in geval van desinformatiecampagnes.

BZ, BZK, DEF, JenV

F. Internationale samenwerking

Ook in andere informatienetwerken vindt uitwisseling plaats. Nederland is
aangesloten bij het G7 Rapid Response Mechanism, het Integrity Security
Initiative (Duitsland, wetenschap en enkele internetdiensten) en de Counter
Hybrid Support Teams (NAVO). Nederland is voorts betrokken bij het netwerken expertiseplatform European Centre of Excellence on Countering Hybrid
Threats waar ook desinformatie aan de orde komt.

BZ, BZK, DEF, JenV

G. Kennisontwikkeling

Een verkenning wordt gestart naar de impact van nieuwe technologieën op de
aanpak van desinformatie.

BZK

Preventie
A. Weerbaarheid burgers
versterken

D. Pluriform medialandschap
behouden

Informatiepositie verstevigen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 30 821, nr. 91

6

Actielijn

Acties

Betrokken ministeries

H. Fact-checking

Inhoudelijk adresseren van desinformatie is primair geen taak van overheden,
maar van journalistiek en wetenschap, al dan niet in samenwerking met
internetdiensten. Het kabinet zet zich er voor in dat fact-checkers onafhankelijk
van overheden kunnen functioneren.

BZK, OCW

I. Desinformatie weerspreken

Bij dreiging voor de politieke, economische stabiliteit of nationale veiligheid ligt
hier een rol voor de overheid. Nationaal en internationaal wordt geoefend op
identificatie van en respons op statelijke dreigingen en gewerkt aan een
effectief diplomatiek responskader bij concrete incidenten.
Daarnaast heeft de overheid zelf ook een rol in het publieke debat en het
uitdragen van haar beleid. Dit kan ook betekenen dat de overheid zich hier
actief in mengt.

BZ, BZK, DEF, JenV, VWS

J. Online manipulatie en
modereren van content

N.a.v. de motie Asscher/Van der Molen vindt een verkenning plaats naar de
huidige wettelijke c.q. strafrechtelijke mogelijkheden rond online manipulatie.
De Kamer wordt daarover in het voorjaar van 2020 geïnformeerd.

BZK, JenV

De Adviesraad Internationale Vraagstukken doet een onderzoek naar de
internationale ontwikkelingen rond regulering van online content en verhouding tot democratische waarden en mensenrechten.

BZ

Volgen ontwikkelingen van nieuwe Digital Service Act waarin mogelijk gekeken
wordt naar de rol, verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid van online
platforms en anderen bij het bestrijden van illegale, onrechtmatige, en
schadelijke informatie.

EZK

Reageren

Mediawijsheid versterken
Op verzoek van uw Kamer, bij motie in 201717 en de begrotingsbehandeling van 2018, is een bewustwordingscampagne over desinformatie
gestart op 11 maart jl., die tot 14 juli 2019 liep. In de bijlage18 is de
uitkomst van de effectmeting samengevat. De campagne heeft in de
context van de verkiezingen gelopen en het materiaal is in beginsel
herbruikbaar bij volgende verkiezingen. Op dit moment zie ik geen
concrete aanleiding om de algemene publiekscampagne voort te zetten.
Wel wil het kabinet de bewustwording onderbrengen in een bredere
strategie van het stimuleren van mediawijsheid door bestaande
netwerken. Ik ben daarom voornemens, in overleg met mijn collega voor
Basis-, Voortgezet Onderwijs en Media, een subsidie te verlenen aan het
Netwerk Mediawijsheid om initiatieven te ontplooien voor het verder
bevorderen van mediawijsheid onder (jong)volwassenen in het kader van
desinformatie/nepnieuws.
Transparantie creëren door het verkennen van regulering
Internetdiensten19 spelen een belangrijke rol in het tegengaan van
desinformatie. De acties die zij nemen, dienen te passen binnen het
fundamentele recht op vrijheid van meningsuiting en binnen een open
internet. Het kabinet is voorstander van meer transparantie op online
platforms en overweegt of, in aanvulling op de zelfregulering, wettelijke
regels de transparantie kunnen afdwingen. Met het uitvoeren van de
17

Motie van de leden Verhoeven (D66), Van der Molen (CDA), Middendorp (VVD), Kuiken (PvdA)
en Van der Graaf (CU) om een voorlichtingscampagne te starten om het bewustzijn te
vergroten over beïnvloeding door statelijke actoren van de interne aangelegenheden en
democratische processen in Nederland (Kamerstuk 34 775 VII, nr. 21).
18
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
19
Onder internetdiensten vallen diensten die via internet een relevant aanbod leveren, bijvoorbeeld middels een website of mobiele applicatie; elektronische communicatiediensten;
audiovisuele mediadiensten. Zie ook: Van Hoboken, et al. (2019). De verspreiding van
desinformatie via internetdiensten en de regulering van politieke advertenties. Instituut voor
Informatierecht (IViR), Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit van Amsterdam.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 30 821, nr. 91

7

Europese gedragscode tegen desinformatie hebben enkele internetdiensten al goede stappen gezet in het verbeteren van transparantie op
hun platforms. Maar verbetering is nodig en daarnaast is de gedragscode
niet ondertekend door alle internetdiensten die politieke advertenties
plaatsen en mogelijk een verspreidingsbron vormen voor desinformatie.
Gezien het belang van transparantie op deze platforms en de wens om
burgers online meer middelen te geven om informatie op waarde te
kunnen schatten, vindt het kabinet het opportuun om transparantie van
deze platforms te kunnen afdwingen, en wil het de invulling hiervan de
komende periode nader verkennen. In de komende maanden wil ik
daarom met de Europese Commissie en de andere EU-lidstaten in gesprek
hoe dat in het licht van de bestaande gedragscode, die wordt geëvalueerd
begin 2020, vorm zou kunnen krijgen. Dit mede in het licht van de plannen
van de nieuwe Commissie. Daarbij blijft zelfregulering het vertrekpunt en
moeten de proportionaliteit, subsidiariteit, en handhaafbaarheid van
eventuele regulerende maatregelen in ogenschouw worden genomen.
Ook mag eventuele regulering geen inbreuk vormen op het recht op
vrijheid van meningsuiting.
Het kabinet is bezig met het voorbereiden van een Wet op de politieke
partijen (Wpp). De aanbevelingen van de staatscommissie-Remkes over
digitale campagnevoering en microtargeting worden waar het de politieke
partijen betreft hierbij betrokken. Op dit moment wordt verkend op welke
wijze regulering op deze punten mogelijk en wenselijk is. Waar het gaat
om een transparantieverplichting rondom politieke advertenties geplaatst
door politieke partijen en/of hun neveninstellingen wordt bezien of een
soortgelijk proces kan worden ingericht zoals het publiceren van het
overzicht giften en schulden zoals vastgelegd in de Wet financiering
politieke partijen (Wfpp). Daarnaast loopt er een onderzoek bij de
Universiteit van Amsterdam naar de mogelijkheden die de huidige
wetgeving biedt tegen de verspreiding van desinformatie. De tussenrapportage naar het juridisch kader rond de transparantie van politieke
advertenties bied ik u bij deze aan. Daarin wordt ook ingegaan op de
moties van de leden Kuiken (PvdA) en Verhoeven (D66) naar een
wettelijke transparantieplicht voor politieke advertenties20 en de motie
van de leden Asscher (PvdA) en Van der Molen (CDA) om bij wet te
regelen dat alleen in Nederland gevestigde personen en organisaties
politieke advertenties kunnen plaatsen.21
Ik betrek de uitkomsten van de tussenrapportage, het eindrapport van de
Universiteit van Amsterdam naar het huidige wetgevingskader (verwacht
in november/december) en de evaluatie van de Europese gedragscode
(verwacht 1e kwartaal 2020) bij mijn oordeel over de wenselijkheid van
aanvullende regelgeving, en de vraag of dit op nationaal of Europees
niveau geregeld zou moeten worden. Ik verwacht uw Kamer daarover in
het voorjaar van 2020 te kunnen berichten.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

20
21

Kamerstuk 32 761, nr. 145.
Kamerstuk 30 821, nr. 61.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 30 821, nr. 91

8