Huishoudens in de rode cijfers 2015
Over schulden van Nederlandse huishoudens
en preventiemogelijkheden

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

Een onderzoek in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

Florieke Westhof en Lennart de Ruig (Panteia) m.m.v. Annejet Kerckhaert (Stimulansz)

Hoofdstuk 7

Zoetermeer, 5 November 2015

De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of
teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan

Hoofdstuk 8

mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in
welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan
na schriftelijke toestemming van Panteia. Panteia aanvaardt geen aansprakelijkheid

Bijlage I

voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

The responsibility for the contents of this report lies with Panteia. Quoting numbers or
text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned.

Bijlage II

No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means,
or stored in a retrieval system, without the prior written permission of Panteia. Panteia
does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.
Ontwerp en layout: Buro Eigen, www.buro-eigen.nl

Huishoudens in de rode cijfers 2015

2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

Huishoudens in de
rode cijfers 2015

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

Over schulden van Nederlandse
huishoudens en preventiemogelijkheden

Huishoudens in de rode cijfers 2015

3

Hoofdstuk 1

Toename van huishoudens met problematische schulden

14

3.1

Bijna een op de vijf huishoudens heeft te maken met schulden

15

3.2

Aantal huishoudens met problematische schulden toegenomen sinds 2012

16

3.3

Meer aanmeldingen voor minnelijke schuldhulpverlening, minder voor wettelijke schuldsanering

19

3.4

Aanzienlijke regionale verschillen

19

3.5

Meer achterstallige rekeningen, minder krediet

22

3.6

Meer huishoudens met meer risico-indicatoren

23

3.7

Duiding van de onderzoeksresultaten

24

4

Meer kans op schulden bij laag inkomen, huurwoning en kinderloosheid

27

4.1

Grote kans op problematische schulden bij laag inkomen, huurwoning en kinderloosheid

28

4.2	Grote kans op risicovolle schulden bij laagopgeleide jonge stellen met kinderen,
een laag inkomen en een niet-Westerse afkomst

31

4.3	Onzichtbare huishoudens hebben schulden die bestaan uit twee clusters:
consumptieve schulden en betalingsachterstanden

33

4.4	Verschil tussen problematische en risicovolle schulden komt door omvang
schuldenlast in relatie tot aflossingscapaciteit

34

5

Schulden ontstaan door combinatie van oorzaken

35

5.1

Schulden ontstaan door gebeurtenissen, gedrag, persoon en omgeving

37

5.2

De omgeving bepaalt de mogelijkheid om schuldenvrij te leven

38

5.3

Onbewust gedrag speelt sterke rol bij ontstaan schulden

40

5.4

Gebeurtenissen (life-events) werken destabiliserend

45

5.5

Persoonlijke factoren kunnen belemmering vormen

47

6

Schuldhulpverlening gezien als laatste redmiddel

49

6.1	Huishoudens houden op diverse manieren overzicht over inkomsten en uitgaven, maar hebben
50

6.2

Bezuinigen en zorgen voor meer inkomen zijn oplossingsstrategieën, maar resultaten variëren

55

6.3

Vooral hulp uit sociaal netwerk en niet-financiële hulpverlening

57

6.4

Schuldhulpverlening is het laatste redmiddel

60

Bijlage II

nauwelijks reserves en een ‘komt wel goed’-mentaliteit

Hoofdstuk 2

3

Hoofdstuk 3

9

Hoofdstuk 4

De belangrijkste bevindingen

Hoofdstuk 5

2

Hoofdstuk 6

7

Hoofdstuk 7

Onzichtbare schuldenaren: een uitdaging voor gemeenten

Hoofdstuk 8

1

Bijlage I

Inhoudsopgave

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Inhoudsopgave

4

Breng groeiende groep onzichtbare schuldenaren in kaart

66

7.2

Speel slim in op onbewust gedrag

69

7.3	Geef laagdrempelig advies, betrek de omgeving en benadruk positieve kanten
schuldhulpverlening

73

Preventie en vroegsignalering van financiële problemen na een life-event

76

8.1

Gemeenten hebben leidende en coördinerende rol bij schuldpreventie rond life-events

78

8.2

Goede voorbeelden op lokaal niveau

81

8

96

Bijlage 2 Tabellen

104

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Bijlage 1 Methodologische verantwoording

Hoofdstuk 1

7.1

Hoofdstuk 2

64

Hoofdstuk 3

Preventie en vroegsignalering van schulden nog belangrijker door toename schuldenaren

Hoofdstuk 4

7

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Inhoudsopgave

5

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

1

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 1

6

Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 2

wettelijke taak om schuldhulpverlening te bieden aan huishoudens met schulden. Via
de schuldhulpverlening hebben gemeenten dan ook doorgaans een beeld van de
problemen en kenmerken van deze huishoudens. Maar hoe zit dat bij huishoudens die
zich ondanks hun schulden niet melden bij de gemeente? Wat voor een huishoudens
zijn dat? Waarom wenden zij zich niet tot de gemeente? En hoe lossen zij hun financiële
problemen op? Over deze huishoudens gaat dit rapport. We noemen hen de

Hoofdstuk 4

onzichtbare schuldenaren1

Hoofdstuk 3

Wie schulden heeft, kan zich wenden tot de gemeente. Gemeenten hebben een

Voor gemeenten is het van belang om onzichtbare schuldenaren in beeld te krijgen.
Uiteraard omdat de gemeente een wettelijke taak heeft om schulden te voorkomen en

stress en kunnen negatief uitwerken op schoolprestaties van kinderen, re-integratietrajecten of het oplossen van allerhande psychosociale problematiek’, staat in de Schuldpreventiewijzer.2 Uit onderzoek weten we ook dat schulden invloed hebben op het
probleemoplossend vermogen. Armoede en schulden maken mensen minder intelligent.3
Dit rapport is bedoeld voor gemeenten en schuldhulpverlenende instanties. Het rapport

Hoofdstuk 6

diep in in het persoonlijk leven. ‘Aanmaningen en deurwaarders aan de deur leiden tot

Hoofdstuk 5

tijdig te signaleren. Maar er is ook een inhoudelijk motief. Financiële problemen grijpen

gaan specifiek in op de rol van levensgebeurtenissen, zoals werkloosheid en echtscheiding. Gemeenten en schuldhulpverlenende instanties kunnen deze informatie gebruiken
bij de vroegsignalering en preventie van schulden.
Het rapport is ook geschreven voor de Tweede Kamer. Met dit rapport informeert de
Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid de Tweede Kamer op regelmatige basis over het aantal huishoudens met problematische schulden of een risico

Hoofdstuk 8

ontstaan en beschrijft hun kenmerken en hun oplossingsstrategieën. Hoofdstuk 5 en 8

Hoofdstuk 7

laat zien hoeveel onzichtbare én zichtbare schuldenaren er zijn, hoe hun problemen zijn

1 Deze term gebruikten de onderzoekers ook die in 1999 de schuldenproblematiek van Nederlandse huishoudens
in kaart brachten. Janssen, J., Kersten, A., H.J.J.M. Vermeulen (1999), Problematische schulden: zicht op het
onzichtbare. IVA.
2 Jungmann, N. en F. van Iperen (2011), Schuldpreventiewijzer. Over het belang van schuldpreventie en de mogelijkheden om daar lokaal invulling aan te geven.
3 Mani, A. et al (2013), ‘Poverty impedes cognitive function’, in: Science 341, 976.
4 Kerckhaert, A.C. en L.S. de Ruig (2013), Huishoudens in de rode cijfers 2012. Omvang en achtergronden van
schuldenproblematiek bij huishoudens. Panteia: Zoetermeer.
5 Ommeren, C.M., L.S. de Ruig en P. Vroonhof (2009), Huishoudens in de rode cijfers. Omvang en achtergronden
van huishoudens met (een risico op) problematische schulden. Panteia: Zoetermeer.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 1

7

Bijlage I

daarop. Vorige versies van het rapport verschenen in 20124 en 20095.

Bijlage II

1

Onzichtbare schuldenaren:
een uitdaging voor gemeenten

Zo’n 2.000 huishoudens deden mee aan een telefonische enquête over betalingsachterstanden, leningen en kredieten. Nog eens 8.500 huishoudens vulden dezelfde vragen in
via internet.6 Vervolgens zijn 200 huishoudens bezocht voor een persoonlijk interview,
waarbij de onderzoekers vragen stelden over inkomen, bezittingen en schulden, maar
ook over oorzaken en oplossingsrichtingen. Op basis van de enquête en interviews zijn
de huishoudens in vier groepen ingedeeld:
Groep 1: geen risico. Huishoudens zonder risico op problematische schulden, afgemeten

Hoofdstuk 3

•

aan vijf risico-indicatoren (zie paragraaf 3.5).
•

Groep 2: onzichtbare risicovolle schulden. Huishoudens met een risico op
problematische schulden, afgemeten aan vijf risico-indicatoren. Deze huishoudens
nemen niet deel aan een wettelijk schuldhulpverleningstraject (WSNP) of minnelijke

Hoofdstuk 4

schuldhulpverlening.7
•

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

Basis voor dit rapport is een uitgebreid onderzoek onder Nederlandse huishoudens.

Groep 3: onzichtbare problematische schulden. Huishoudens met problematische
schulden die niet deelnemen aan een wettelijk schuldhulpverleningstraject (WSNP) of
minnelijke schuldhulpverlening. Voor de definitie van problematische schulden, zie
Groep 4: zichtbare problematische schulden. Huishoudens die problematische schulden
hebben én deelnemen aan een wettelijk schuldhulpverleningstraject (WSNP) of
minnelijke schuldhulpverlening.

De cijfers die in dit rapport worden gepresenteerd zijn stroomcijfers in plaats van
standcijfers. We presenteren het aantal huishoudens dat tijdens of in de twaalf maanden
voorafgaand aan het onderzoek risico liep op problematische schulden of in een
problematische schuldsituatie verkeerde. Het onderzoek vond plaats in de maanden

Hoofdstuk 6

•

Hoofdstuk 5

bijlage 1 paragraaf ‘Operationalisering problematische schulden’.

Hoofdstuk 7

september 2014 t/m mei 2015. De resultaten hebben dus betrekking op de periode
daaraan voorafgaand (september 2013 t/m mei 2015). Desalniettemin spreken we in dit
rapport over ‘2015’, omdat in de voorgaande rapporten ook het jaar werd genoemd van
publicatie in plaats van het jaar van de onderzoeksperiode. In bijlage 1 verantwoorden

Hoofdstuk 8

we de opzet van het onderzoek.
Dit rapport is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 2 beschrijven we de belangrijkste
bevindingen uit het onderzoek. Vanaf hoofdstuk 3 diepen we die bevindingen verder uit.
Hoofdstuk 3 gaat in op de omvang en aard van de schuldenproblematiek. In hoofdstuk 4
resultaten in sterkere mate gebaseerd op de gesprekken met huishoudens in plaats van
enquêteonderzoek. Hoofdstuk 5 bevat een analyse van de oorzaken van de schulden.
Hoofdstuk 6 gaat in op de oplossingen die huishoudens zelf zoeken voor hun financiële

Bijlage I

beschrijven we de kenmerken van huishoudens met schulden. Vanaf hoofdstuk 5 zijn de

problemen. In hoofdstuk 7 beschrijven we aanknopingspunten voor gemeentelijk beleid
dan met een focus op de rol van gemeenten bij schulden die ontstaan door life-events.
6 F.M.J. Westhof, M.J.F. Tom (2014), Monitor Betalingsachterstanden 2014, Panteia.
7 In het onderzoek is gevraagd of de respondent in de afgelopen 12 maanden deelnam aan schuldhulpverlening,
en of dat minnelijke of wettelijke schuldhulpverlening was. Onder minne-lijke schuldhulpverlening valt dus een
groot aantal diensten, van budgetbeheer tot schuldbe-middeling.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 1

8

Bijlage II

voor preventie en vroegsignalering en in hoofdstuk 8 ten slotte doen we datzelfde maar

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

2

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 2

9

Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 2
Hoofdstuk 3

1

	Toename van huishoudens met
problematische schulden (hoofdstuk 3)
De schuldenproblematiek van Nederlandse huishoudens is
verergerd. Uit een vergelijking van 2015 met 2012 en 2009 blijkt dat
er meer huishoudens zijn met problematische schulden die geen

Hoofdstuk 4

formele schuldhulpverlening ontvangen. In totaal behoort 15,7%
van alle Nederlandse huishoudens tot de ‘onzichtbare huishoudens:
zij hebben risicovolle schulden of problematische schulden zonder
dat zij formele schuldhulpverlening ontvangen. Er is dus nog een

Hoofdstuk 5

relatief groot reservoir van potentiële cliënten voor schuldhulp­
verlening. Als we de huishoudens meerekenen die in een schuldhulpverleningstraject zitten, heeft bijna één op de vijf huishoudens

	Meer achterstallige rekeningen,
minder krediet (hoofdstuk 3)

Hoofdstuk 7

2

Hoofdstuk 6

te maken met risicovolle schulden of problematische schulden.

De aard van de schulden is veranderd in 2015 ten opzichte van 2012
en 2009. Er zijn meer huishoudens met achterstallige rekeningen en
minder huishoudens die regelmatig rood staan of een creditcardschuld hebben. Deze uitkomsten suggereren dat huishoudens met

Hoofdstuk 8

financiële problemen minder gebruik hebben gemaakt van kredietfaciliteiten en eerder zijn gaan stoppen met het betalen van

3

Bijlage I

rekeningen.

	Schuldenproblematiek groter in
bepaalde regio’s (hoofdstuk 3)
In een aantal arbeidsmarktregio’s wonen meer huishoudens met

Bijlage II

2

De belangrijkste bevindingen

problematische schulden die geen gebruik maken van schuldhulpverlening. Dat geldt voor de regio’s Rijnmond, Haaglanden,
Rivierenland, Midden-Gelderland en Zuid-Limburg.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 2

10

Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 2

4

	Grote kans op problematische schulden bij
laag inkomen, huurwoning en kinderloosheid
(hoofdstuk 4)
Huishoudens met een laag inkomen, een huurwoning en zonder
kinderen hebben een grotere kans op problematische schulden.
Het preventiebeleid van gemeenten is daarom effectiever als het is

Hoofdstuk 3

gericht op wijken met veel lage inkomens, huurwoningen en
samenwonenden zonder kinderen.

Hoofdstuk 4
Hoofdstuk 5

5

	Iets grotere kans op risicovolle schulden bij
laagopgeleide jonge stellen met kinderen,
een laag inkomen en een niet-Westerse
afkomst (hoofdstuk 4)
Huishoudens met risicovolle schulden zijn minder goed te identificeren op basis van persoons- en huishoudkenmerken. Laagopgeleide jonge stellen met kinderen, een laag inkomen en een niet-Westerse afkomst hebben een iets grotere kans op risicovolle schulden.

Hoofdstuk 6

Risicovolle schulden bestaan uit twee clusters van schulden:
huishoudens met kredieten en huishoudens met betalingsachter-

6

Hoofdstuk 7

standen.

		Schulden ontstaan door een combinatie
van oorzaken (hoofdstuk 5)

Hoofdstuk 8

Schulden ontstaan zelden als gevolg van één oorzaak. De oorzaak is
vaak een combinatie van omgevingsfactoren, bewust en onbewust
gedrag, onverwachte gebeurtenissen (life-events) en in de persoon
gelegen factoren. Bij huishoudens met risicovolle schulden leidt
veelal onbewust irrationeel gedrag tot financiële problemen, al zien

Bijlage I

huishoudens zelf dat probleem niet. Huishoudens met problematische schulden zien hun problemen wel. Zij kunnen hun financiële
situatie niet langer negeren. De schulden gaan hun hele leven

Bijlage II

beheersen en leiden tot stress en korte-termijn oplossingen.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 2

11

Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 2

7

		Onzichtbare schuldenaren hebben
nauwelijks reserves en ontvangen vooral
hulp uit sociale netwerk en van nietfinanciële hulpverleners (hoofdstuk 6)
Huishoudens houden hun inkomsten en uitgaven bij, maar hebben
nauwelijks reserves en een ‘komt wel goed’-mentaliteit. Ze schrik-

Hoofdstuk 3

ken achteraf van rentetarieven en andere financiële voorwaarden.
Om uit de schulden te komen, gaan huishoudens bezuinigen of
proberen ze meer inkomen te verwerven. Sommige huishoudens
negeren of ontkennen hun financiële problemen geheel. Hulp
ontvangen huishoudens vooral uit hun sociale netwerk of van

	Schuldhulpverlening gezien als
laatste redmiddel (hoofdstuk 6)

Hoofdstuk 5

8

Hoofdstuk 4

niet-financiële hulpverleners.

Schuldhulpverlening wordt gezien als het laatste redmiddel voor de
allerergste gevallen, waartoe huishoudens zichzelf niet rekenen.

Hoofdstuk 6

Huishoudens ervaren forse drempels voordat ze van schuldhulpverlening gebruik durven te maken. Na een ervaring met schuldhulp-

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

verlening zijn huishoudens overwegend positief.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 2

12

Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 2

9

	Preventie en vroegsignalering nog
belangrijker door toename schuldenaren
(hoofdstuk 7)
Meer kennis vergaren over mogelijke risicocategorieën van schuldenaren in de gemeente is een eerste stap bij het opzetten van doeltreffend preventiebeleid. Gemeenten kunnen daarbij slimmer inspelen op

Hoofdstuk 3

het onbewuste gedrag dat schulden veroorzaakt. Voor huishoudens
met risicovolle schulden kan de gemeente laagdrempelige, onafhankelijke financiële hulp aanbieden. Om de drempels van schuldhulpverlening te verlagen, kan de omgeving van de schuldenaar betrokken
worden en moeten de positieve kanten van schuldhulpverlening

Hoofdstuk 4

sterker worden benadrukt. Hierbij moeten gemeenten er tegelijkertijd
voor zorgen dat de verwachtingen van huishoudens die zich melden

10

Hoofdstuk 5

bij schuldhulpverlening realistisch zijn.

	Gemeenten hebben coördinerende rol bij
schuldpreventie life-events (hoofdstuk 8)

Hoofdstuk 6

Life-events zoals scheiding, ontslag en ziekte vormen belangrijke
factoren bij het ontstaan van schulden. Mensen die een life-event
meemaken, zijn lang niet allemaal klanten van de gemeenten en
schuldhulpverlening. Mochten zij financiële problemen krijgen, dan

Hoofdstuk 7

komen zij daar mogelijk wel terecht. Inspanning op preventief
terrein voorkomt instroom in de toekomst. Hoofdstuk 8 bevat
concrete tips voor gemeenten om financiële problemen na een

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

life-event te signaleren en voorkomen.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 2

13

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

3

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 3

14

Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 2

vergelijking van 2015 met 2012 en 2009 blijkt dat er meer huishoudens zijn met
problematische schulden die niet gebruik maken van formele schuldhulpverlening.
Ook de aard van de schulden is veranderd. Er zijn meer achterstallige rekeningen en
minder kredieten. In totaal heeft bijna één op de vijf Nederlandse huishoudens een
risico op problematische schulden, problematische schulden of zit in een
schuldhulpverleningstraject. Er is dus nog een relatief groot reservoir van potentiële

Hoofdstuk 4

cliënten voor schuldhulpverlening. In een aantal regio’s is dit reservoir groter. Dat

Hoofdstuk 3

De schuldenproblematiek van Nederlandse huishoudens is verergerd. Uit een

geldt voor de regio’s Rijnmond, Haaglanden, Rivierenland, Midden-Gelderland en
Zuid-Limburg.

risicovolle schulden? En hoeveel huishoudens met problematische schulden ontvangen
hulpverlening? Net als in de vorige twee rapporten ‘Huishoudens in de rode cijfers’ zijn
vier groepen onderscheiden (zie hoofdstuk 1).1
3.1	Bijna een op de vijf huishoudens heeft te maken met schulden
Bijna één op de vijf huishoudens in Nederland (17,4%-18,8%) heeft in de onderzoeksperiode te maken met risicovolle schulden, problematische schulden of zit in een schuld-

Hoofdstuk 6

bare huishoudens zijn er met problematische schulden en hoeveel huishoudens met

Hoofdstuk 5

In dit hoofdstuk beantwoorden we de hoofdvragen van het onderzoek: Hoeveel onzicht-

onzichtbare schuldenaren: huishoudens met risicovolle schulden of problematische
schulden die geen gebruik maken van formele schuldhulpverlening. Dat zijn bijna 1,2
miljoen huishoudens.
Het grootste deel van de onzichtbare schuldenaren – tussen de 614.000 en 858.000
huishoudens – heeft risicovolle schulden. Dit zijn huishoudens die een of meer rekeningen niet op tijd hebben kunnen betalen, rood staan, een creditcardschuld hebben, et
cetera. Tussen de 351 en 571 duizend onzichtbare huishoudens hebben problematische

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

hulpverleningstraject. Het grootste deel van deze huishoudens (15,7%) behoort tot de

Bijlage I

schulden.

Bijlage II

3

Toename van huishoudens met
problematische schulden

1 De gebruikte methoden en gehanteerde definities zijn weergeven in bijlage 1.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 3

15

Hoofdstuk 1

Tabel 1		

Groep

%

%

aantal

aantal

huishoudens

huishoudens

huishoudens

huishoudens

(minimaal)

(maximaal)

(minimaal)*

(maximaal)*

1. Geen risico

81,2%

82,6%

6.165.000

6.269.000

2. Onzichtbare

8,1%

11,3%

614.000

858.000

4,6%

7,5%

351.000

571.000

2,5%

2,5%

193.000

193.000

17,4%

18,8%

1.322.000

1.425.000

Hoofdstuk 2

Aantal en percentage huishoudens per groep in 2015

3. Onzichtbare

Hoofdstuk 3

risicovolle schulden

problematische
4. Zichtbare

Hoofdstuk 4

schulden
problematische
schulden
Totaal**

ten en minnelijke schuldhulpverlening

Een kleiner aantal huishoudens heeft problematische schulden én is bekend en geregistreerd bij een schuldhulpverlenende instantie. Het gaat om ongeveer 193.000 huishoudens. Dit noemen we de zichtbare schuldenaren. Deze huishoudens zijn grotendeels in
statistieken zichtbaar voor beleidsmakers, omdat zij onder een wettelijke regeling vallen
– de Wsnp – of bekend en geregistreerd zijn bij (schuld) hulpverlenende instanties die

Hoofdstuk 6

baarheid. ** Aantal huishoudens met (een risico op) problematische schulden en huishoudens in WSNP-trajec-

Hoofdstuk 5

Bron: De aantallen tellen niet exact op tot het totaal als gevolg van afrondingsverschillen. *Bij 95% betrouw-

3.2

Aantal huishoudens met problematische schulden toegenomen sinds 2012

Als we deze aantallen schuldenaren vergelijken met de resultaten van het voorgaande

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

onderzoek uit 2012, blijkt dat de schuldenproblematiek ernstiger is geworden (figuur 1).

Hoofdstuk 7

zijn aangesloten bij de NVVK.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 3

16

Aantal onzichtbare huishoudens met risicovolle schulden of problematische schulden in
2012 en 2015.

Hoofdstuk 2

1.000.000	  

Hoofdstuk 1

Figuur 1		

900.000	  
800.000	  
700.000	  
600.000	  
500.000	  

Hoofdstuk 3

2012	  

400.000	  

2015	  

300.000	  
200.000	  
100.000	  
3. Onzichtbare	  problema4sche
schulden	  

Hoofdstuk 4

0	  
2. Onzichtbare	  risicovolle
schulden	  	  

Bron: Zowel de minimum- als de maximumaantallen bij 95% betrouwbaarheid zijn weergegeven door middel

Het aantal onzichtbare huishoudens met risicovolle schulden is licht1.377.000
afgenomen, van

1.400.000

719.000-960.000 in 2012 naar 614.000-857.000 in 2015. Daar tegenover is het aantal

1.209.000
1.200.000huishoudens met onzichtbare problematische schulden toegenomen, van gemiddeld

201.000-359.000 in 2012 naar 351.000-571.000 in 2015. Dit is een significante stijging.2

1.000.000

893.000

Ook het percentage huishoudens dat formele schuldhulpverlening ontvangt, is licht
toegenomen, van gemiddeld 2,3% naar 2,5% (tabel 2). Als we het totaal van alle onder-

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

van de verticale strepen.

Hoofdstuk 7

scheiden groepen in percentages met elkaar vergelijken, zien we een toename van
16,1%-18,4% huishoudens met schulden in 2012 naar 17,4%-18,8% huishoudens met

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

schulden in 2015.

2 Blijkt uit een T-toets van de omvang van groep 3 in 2012 en 2015.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 3

17

Vergelijking tussen % huishoudens per groep 2015 en 2012
%

%

%

%

huishoudens

huishoudens

huishoudens

huishoudens

2015

2015

2012

2012

(minimaal)

(maximaal)

(minimaal)

(maximaal)

1. Geen risico

81,2%

82,6%

81,6%

83,9%

2. Onzichtbare risicovolle schulden

8,1%

11,3%

9,7%

12,9%

3. Onzichtbare problematische

4,6%

7,5%

2,7%

4,8%

2,5%

2,5%

2,3%

2,3%

17,4%

18,8%

16,1%

18,4%

Hoofdstuk 3

Groep

schulden
4. Zichtbare problematische

Hoofdstuk 4

schulden
Totaal**

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

Tabel 2		

Bron: * Bij 95% betrouwbaarheid. ** aantal huishoudens met (een risico op) problematische schulden en
huishoudens in WSNP-trajecten en minnelijke schuldhulpverlening.

problematische schulden is niet goed mogelijk.3 Wel is het mogelijk om een vergelijking
te maken tussen alle onzichtbare huishoudens met schulden, zonder daarbij onderscheid te maken tussen risicovolle en problematische schulden.

Hoofdstuk 6

Figuur 2		
Totaal aantal onzichtbare huishoudens met (een risico op) problematische schulden in
2009, 2012 en 2015

1.377.000

Hoofdstuk 7

1.400.000
1.209.000

1.200.000
1.000.000

Hoofdstuk 5

Een vergelijking met de schatting uit 2009 van het aantal huishoudens met onzichtbare

893.000

Hoofdstuk 8

800.000
600.000
400.000
200.000
0
2012

2015

Bijlage I

2009

In de afgelopen zes jaar is het aantal onzichtbare huishoudens met schulden toegeno-

3 De keuzes die in 2009 zijn gemaakt hebben geleid tot een overschatting van het aantal huishoudens met problematische schulden. Dit is terug te lezen in paragraaf 2.6 van het rapport ‘Huishoudens in de rode cijfers 2012’,
A.C. Kerckhaert, L.S. de Ruig, 2013.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 3

18

Bijlage II

men. Vooral tussen 2009 en 2012 is er sprake van een forse toename. Daarna vlakt de

2012 ten opzichte van de bovengrens in 2009.
3.3	Meer aanmeldingen voor minnelijke schuldhulpverlening, minder voor
wettelijke schuldsanering
Ook het aantal zichtbare schuldenaren neemt toe. Dat zien we vooral terug in de stijging
van het aantal aanvragen voor minnelijke schuldhulpverlening. Voor de economische

Hoofdstuk 1

dens iets hoger is dan de bovengrens uit 2012. Dit zelfde geldt voor de ondergrens van

Hoofdstuk 2

toename wat af. We zien in 2015 dat de ondergrens van het aantal onzichtbare huishou-

aanvragen ook doordat het aantal NVVK-leden is toegenomen, van 74 in 2008 naar 86 in
2010.
Figuur 3		
Aantal aanvragen schuldhulpverlening geregistreerd bij de NVVK, aantal uitgesproken
schuldsaneringen en aantal lopende schuldsaneringen (Wsnp)

Hoofdstuk 4

lening bij een NVVK-lid. In 2014 was dit gestegen tot 92.000. Overigens stijgt het aantal

Hoofdstuk 3

crisis in 2007 meldde zich jaarlijks minder dan 50.000 mensen aan voor schuldhulpver-

Hoofdstuk 5

100.000	  
80.000	  
60.000	  
40.000	  

Hoofdstuk 6

20.000	  
0	  
2007	  

2008	  

2009	  

2010	  

2011	  

2012	  

2013	  

2014	  

Aanvragen	  voor	  schuldhulpverlening	  (NVVK)	  
Uitgesproken	  schuldsaneringen	  (Wsnp)	  

De wettelijke schuldsanering laat een andere trend zien. Het aantal uitgesproken
wettelijke schuldsaneringen is tussen 2011 en 2013 gedaald en in 2014 weer iets
toegenomen. Het aantal lopende schuldsaneringen daalde tot 2011 en stijgt daarna weer
enigszins.
3.4

Aanzienlijke regionale verschillen

Huishoudens met problematische schulden of een risico daarop zijn niet gelijk verdeeld
over Nederland. In sommige regio’s wonen meer huishoudens met schulden dan in

Bijlage I

Bronnen: Monitor Wsnp (meerdere jaren), CBS, Statline, Jaarverslagen NVVK 2007-2014

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Lopende	  schuldsaneringen	  op	  1	  januari	  van	  het	  jaar	  (Wsnp)	  

andere regio’s. De onderstaande kaart toont het minimumpercentage huishoudens met

4 Het gaat hierbij om een groep die is te identificeren in de Monitor Betalingsachterstanden: huishoudens uit
groep 2 en groep 3. Dit zijn dus huishoudens die wel schulden hebben, maar die niet in beeld zijn bij schuldhulpverlening, omdat ze tijdens of in het jaar voorafgaand van het onderzoek geen gebruik hebben gemaakt van
schuldhulpverlening.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 3

19

Bijlage II

(een risico op) schulden op het totaal aantal huishoudens per regio.4 Als regio is gekozen

Hoofdstuk 1

voor de 35 arbeidsmarktregio’s die Nederland kent. Een beeld per gemeente is niet
mogelijk. Er zijn te weinig waarnemingen per gemeente om statistisch betrouwbare
uitspraken te kunnen doen.5

Hoofdstuk 2

Figuur 4
Minimaal percentage huishoudens* dat voldoet aan risico-indicatoren en zich niet
gemeld heeft bij schuldhulpverlening, naar arbeidsmarktregio. Zie bijlage 2 voor de

* Bij 95% betrouwbaarheid.

De kaart laat zien dat de regionale verschillen fors zijn. Wel moet bedacht worden dat de
kaart het minimale percentage per regio presenteert (bij 95% betrouwbaarheid). De
aanwezigheid van een of meer gemeenten met een grote of kleine schuldenproblematiek

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

gedetailleerde cijfers.

heeft een sterke invloed op het minimum van de regio. In de donkergroen en midden-

Bijlage I

groen gekleurde regio’s zijn er relatief weinig huishoudens met (een risico op) problematische schulden. Voor de gemeentelijke schuldhulpverlening betekent dit dat het
‘reservoir’ aan potentiële cliënten betrekkelijk klein is. Ook in de lichtgroen gekleurde
regio’s ligt het percentage huishoudens met (een risico op) problematische schulden

5 De regionale verschillen in 2015 zijn ook niet goed te vergelijken met die uit 2012. Er zijn sindsdien vier arbeidsmarktregio’s bijgekomen en enkele bestaande regio’s zijn daardoor van samenstelling veranderd. De nieuwe
regio’s zijn: Zuid-Holland centraal, Helmond-de Peel, Gorinchem en Food Valley.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 3

20

Bijlage II

betrekkelijk laag.

Hoofdstuk 1

(een risico op) problematische schulden beduidend hoger. Hier is een relatief grote
aanloop van nieuwe cliënten voor de schuldhulpverlening mogelijk. Dit geldt met name

•

arbeidsmarktregio Haaglanden met als centrumgemeente Den Haag (18);

•

arbeidsmarktregio Midden-Gelderland met als centrumgemeente Arnhem (21);

•

arbeidsmarktregio Zuid-Limburg met als centrumgemeente Heerlen (35);

•

arbeidsmarktregio Rivierenland met als centrumgemeente Tiel (23).

Om deze cijfers te kunnen duiden, moeten we gebruikmaken van andere regionale

Hoofdstuk 4

cijfers. Idealiter kijken we daarbij naar regionale gegevens over leningen, creditcardschulden en roodstand. Deze gegevens zijn echter niet (openbaar) beschikbaar. Wel
hebben we regionale gegevens over lage inkomens en de ontwikkeling van huizenprijzen. Deze geven echter hooguit een indicatie van het risico op schulden.
Op de eerste plaats kijken we naar CBS-gegevens over het aantal huishoudens met een
inkomen tot 125% van het sociaal minimum in COROP-regio’s. Deze regio’s overlappen
grotendeels met arbeidsmarktregio’s. Het aantal huishoudens met een inkomen tot
125% van het sociaal minimum is relatief hoog in de COROP-regio’s Rijnmond, ’s
Gravenhage, Arnhem-Nijmegen en Zuid-Limburg. Dat zijn tevens de regio’s met relatief
veel huishoudens met risicovolle schulden. Omdat het hebben van een laag inkomen
samenhangt met het hebben van schulden, is dit een aannemelijk resultaat. Een
uitzondering hierop vormt de COROP-regio Zuidwest-Gelderland, die grotendeels

Hoofdstuk 5

arbeidsmarktregio Rijnmond met als centrumgemeente Rotterdam (25);

Hoofdstuk 6

•

Hoofdstuk 3

voor:

Hoofdstuk 2

In de oranje en rood gekleurde regio’s ligt het minimale percentage huishoudens met

een inkomen tot 125% van het sociaal minimum juist relatief laag, terwijl het aantal
huishoudens met (een risico op) problematische schulden hoog ligt. Dit verschil kunnen
we op basis van de beschikbare gegevens niet verklaren.

Hoofdstuk 8

Op de tweede plaats kunnen we kijken naar de huizenprijzen. Dalende huizenprijzen

Hoofdstuk 7

overlapt met arbeidsmarktregio Rivierenland. Hierin ligt het aantal huishoudens met

kunnen immers het risico op restschulden na verhuizing vergroten. In de NVM-regio’s
Culemborg-Dodewaard en Arnhem, die deels overlappen met de arbeidsmarktregio’s
Rivierenland en Midden-Gelderland, zijn de huizenprijzen sinds de economische crisis
(2008-2014) sterker gedaald dan gemiddeld in Nederland. Dit geldt weer niet voor de

Bijlage I

andere regio’s. Een duidelijke relatie tussen dalende huizenprijzen en een risico op

Bijlage II

schulden is er blijkbaar niet.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 3

21

schulden beter te kunnen duiden, willen we meer zicht hebben op de ontwikkeling van
de risico-indicatoren. Deze indicatoren zijn ook gemeten bij de voorgaande onderzoeken

Hoofdstuk 2

in 2009 en 2012, zodat we eventuele trends kunnen signaleren.6
Risico-indicatoren
Een huishouden loopt risico op problematische schulden als er tijdens of in de twaalf

Hoofdstuk 3

maanden voorafgaand aan het interview sprake is van ten minste één van de volgende
indicatoren:
•

Meer dan drie soorten achterstallige rekeningen hebben vanwege financiële redenen7,
en/of:

•

Een of meer achterstallige rekeningen hebben vanwege financiële redenen in de
categorieën hypotheek, huur, elektriciteit, gas of water, ziektekostenverzekering, bij de
afbetaling van leningen en afbetalingsregelingen, en/of:
De (totale) omvang van de achterstallige rekening(en) bedraagt meer dan 500 euro en/of:

•

Minstens vijf keer per jaar rood staan voor een gemiddeld bedrag van 500 euro en/of:

•

Een creditcardschuld hebben van meer dan 500 euro.

Hoofdstuk 5

•

Uit tabel 3 blijkt opnieuw dat de schuldenproblematiek ernstiger is geworden. Meer
meer dan drie soorten achterstallige rekeningen;

•

achterstallige rekeningen in risicovolle categorieën, zoals huur, hypotheek en energie;

•

achterstallige rekeningen voor meer dan 500 euro.

Hoofdstuk 6

huishoudens hebben in 2015 ten opzichte van 2012 en 2009:
•

Hoofdstuk 1

Meer achterstallige rekeningen, minder krediet

Om de achtergrond van de toename van het aantal huishoudens met problematische

Hoofdstuk 4

3.5		

daarentegen licht afgenomen in 2015. Creditcardschulden voor meer dan € 500 zijn op
hetzelfde niveau gebleven. Deze uitkomsten suggereren dat huishoudens met financiële

6 Het totaal aantal huishoudens in 2015 (1.377.000) wijkt hierbij af van het aantal huishoudens dat genoemd is in
paragraaf 3.3 (1.195.000). Reden is dat huishoudens die ten tijde van de enquête in het kader van de Monitor Betalingsachterstanden deelnemen aan een minnelijk schuldhulpverleningstraject, zijn opgeteld bij de
risicohuishoudens. Dit is ook in de onderzoeken uit 2012 en 2009 gebeurd. Alleen de wijze waarop roodstand is
uitgevraagd is na het onderzoek van 2009 aangepast.
7 In de vragenlijst is gevraagd of het niet betalen van rekening als reden had: 1) financieel, 2) vergeten, 3) achterstand in eigen administratie, 4) fout administratie van de organisatie.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 3

22

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

problemen minder gebruik hebben gemaakt van kredietfaciliteiten.

Hoofdstuk 7

Het aantal huishoudens dat minstens 5 x per jaar roodstaat voor meer dan € 500 is

2015

2012

Aantal
Risico-indicatoren
1. Meer dan drie

2009

Aantal

Aantal

huishoudens

%

huishoudens

%

huishoudens

%

343.000

4,6%

230.000

3,1%

188.000

2,7%

692.000

9,3%

498.000

6,7%

456.000

6,5%

170.000

2,3%

114.000

1,5%

129.000

1,8%

728.000

9,8%

770.000

10,4%

573.000

8,1%

101.000

1,4%

104.000

1,4%

38.000

0,5%

1.377.000

18,1% 8

1.209.000

16,3%

893.000

12,7%

soorten achterstallige
rekeningen
2. Achterstallige
rekeningen in
risicovolle categorieën
3. Achterstallige

Hoofdstuk 3

Aantal en percentage huishoudens met één of meer risico-indicatoren

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

Tabel 3

rood staan > 500 euro
5. Creditcardschuld >
Ten minste één van

Hoofdstuk 5

500 euro
bovenstaande
indicatoren
= (risico op)
problematische
schulden

3.6

Meer huishoudens met meer risico-indicatoren

Binnen de groep huishoudens met (een risico op) problematische schulden zijn huishou-

Hoofdstuk 6

4. Minstens 5x per jaar

Hoofdstuk 4

rekeningen > 500 euro

dens zal één risico-indicator van toepassing zijn, terwijl andere huishoudens met alle
indicatoren te maken hebben. Om een verdere schakering aan te brengen binnen de
grote groep, hebben we onderzocht met hoeveel risico-indicatoren hoeveel huishoudens

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

te maken hebben.

Hoofdstuk 7

dens in een meer of minder risicovolle situatie te onderscheiden. Op sommige huishou-

8 Is gedeeld op 7.590.228 huishoudens

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 3

23

Hoofdstuk 1

Figuur 5		
Aantal risico-indicatoren van huishoudens met problematische schulden of een
risico daarop.

Hoofdstuk 2

80%  
71%  

70%  
67%  

63%  

Hoofdstuk 3

60%  

50%  

Hoofdstuk 4

40%  

30%  

16%  

19%  
18%  

13%  

Hoofdstuk 5

10%  

17%  

17%  

0%  
2009  
1  risico-­‐indicator  

2012  
2  risico-­‐indicatoren  

2015  
3  en  meer  risico-­‐indicatoren  

Ook uit deze analyse blijkt dat de schuldenproblematiek ernstiger is geworden. In 2015
ten opzichte van 2012 zijn er meer huishoudens op wie 2, 3, 4 of 5 indicatoren van

Hoofdstuk 6

20%  

Duiding van de onderzoeksresultaten

Als we de resultaten overzien en vergelijken met voorgaande metingen, komt daaruit
geen rooskleurig beeld naar voren. Uiteraard speelt de economische crisis een belangrijke rol bij de duiding van de onderzoeksresultaten. De crisis manifesteerde zich in 2008
en werd de daaropvolgende jaren steeds meer voelbaar voor burgers. Door onder
andere afnemende investeringen van bedrijven, het instorten van de woningmarkt en
een afnemend consumentenvertrouwen nam de werkloosheid verder toe. In 2014

Hoofdstuk 8

3.7

Hoofdstuk 7

toepassing zijn. Het aantal huishoudens met 1 risico-categorie is procentueel gedaald.

kwamen er eerste tekenen van herstel die zich in 2015 verder doorzetten. Het dieptepunt

Bijlage I

op de woningmarkt lijkt achter de rug, consumenten geven weer meer uit en de werkloosheid is afgenomen en het aantal openstaande vacatures is in bijna alle sectoren
gegroeid. De werkloosheid daalt overigens het snelst onder 25-45 jarigen.9 Dit is nog
niet zichtbaar in het aantal mensen dat een beroep doet op een bijstandsuitkering.

Bijlage II

In 2014 is er opnieuw sprake van een stijging, de zesde op rij in een jaarreeks die begon
in 2009.10
9 Ontleend aan: het Kadaster, CPB en CBS.
10 CBS, Werkloosheid en gerelateerde uitkeringen, september 2015.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 3

24

dens met problematische schulden. Dit beeld komt ook naar voren uit andere onderzoeken. In de Monitor Betalingsachterstanden 201411 wordt de conclusie getrokken dat nog
steeds veel huishoudens – en meer dan in 2011 – het financieel moeilijk hebben, waaruit
opgemaakt kan worden dat veel huishoudens de crisis nog niet te boven zijn of er zelfs
middenin zitten. Ook het Bureau Krediet Registratie (BKR) constateert weer een
toename van het aantal mensen met een betalingsachterstand op een afgesloten lening.

Hoofdstuk 1

in een opwaartse spiraal lijken te bevinden, is er een toename van het aantal huishou-

Hoofdstuk 2

Ondanks dat de economische situatie en alle gevolgen die dat met zich mee brengt zich

In de ontwikkeling van het aantal onzichtbare huishoudens met risicovolle schulden en
problematische schulden zien we dat het aantal huishoudens met risicovolle schulden is
afgenomen ten opzichte van 2012 en het aantal huishoudens met problematische
schulden is toegenomen. Er zijn dus minder huishoudens met beperkte betalingsproblemen en meer huishoudens met grote financiële problemen.

Hoofdstuk 4

nog dagelijks toe, aldus het BKR.12

Hoofdstuk 3

De stijging is weliswaar niet zo groot als in 2013, maar de schuldenproblematiek neemt

Een deel van de groep huishoudens met risicovolle schulden is zich bewuster geworden
van schulden en financiële risico’s. Daardoor letten zij beter op hun uitgaven en lenen zij
wellicht minder. Daarnaast dragen ook wet- en regelgeving en overheidscampagnes
eraan bij dat huishoudens voor minder hoge bedragen geld lenen en voor minder hoge

Hoofdstuk 6

bedragen roodstaan. Zij hebben hierdoor weer een financieel gezonde situatie
gecreëerd. Een deel van deze groep kan inmiddels ook een baan hebben gevonden,
waardoor zij financieel meer armslag hebben gekregen en hun risicosituatie kunnen
oplossen.
Voor een ander deel van de groep risicovolle huishoudens was het blijkbaar niet mogelijk
om weer een gezonde financiële situatie te creëren. Deze huishoudens zijn juist verder
afgegleden naar een problematische schuldsituatie. Verder bezuinigen was wellicht niet
mogelijk net als minder lenen, minder roodstaan en betalingsachterstanden opheffen.
Het kan zijn dat een deel van deze groep nog steeds werkloos is of zelfs in de bijstand is
terecht gekomen, waardoor een uitweg steeds lastiger wordt. Ook kunnen huishoudens
plotseling te maken hebben gekregen met een inkomensdaling zoals na een scheiding.
Uiteraard kunnen er veel meer factoren een rol spelen bij bovengenoemde ontwikkelin-

Hoofdstuk 7

•

Hoofdstuk 8

•

Hoofdstuk 5

Voor beide ontwikkelingen zijn de volgende verklaringen aannemelijk:13

gen, zoals het financieel gedrag, de mate van zelfredzaamheid etc. Daar kunnen we in

11 Westhof, F, M. Tom, Monitor Betalingsachterstanden 2014, Panteia, Zoetermeer, december 2014.
12 BKR, BKR Kredietbarometer juli 2015.
13 Gebaseerd op onder andere de trends die we zien in de Monitor Betalingsachterstanden en de interviews van
‘Huishoudens in de rode cijfers 2015.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 3

25

Bijlage II

Bijlage I

deze context echter niets over opmerken. Zie meer hierover in hoofdstuk 5.

een zorgelijke ontwikkeling is. Mensen met (ernstige) financiële problemen hebben vaak
ook te kampen met problematieken op andere vlakken: sociaal isolement, kinderen die
niet mee kunnen doen, psychische problemen, et cetera. Als deze neerwaartse spiraal

Hoofdstuk 2

niet wordt doorbroken, betekent dit dat de problematiek alleen maar verergert, zowel

Hoofdstuk 1

Duidelijk is dat de toename van het aantal huishoudens met problematische schulden

voor de schuldenaar zelf, zijn eventuele gezin en voor de maatschappij.
Een lichtpunt hierbij is dat de vorige recessies leren dat het aantal schuldenaren met

door het CBS. Tijdens de vorige (milde) recessie steeg dit percentage van 2% in 2001
naar 6% in 2005, om weer te dalen naar 3% in 2008. Overigens zijn er ook aanwijzingen
dat de schuldenproblematiek structurele achtergronden heeft en daardoor bij hoogconjunctuur niet zal afnemen.14
Omdat de onzichtbare huishoudens met problematische schulden niet in beeld zijn bij
schuldhulpverlening, is het belangrijk dat deze mensen worden bereikt en de stap willen

Hoofdstuk 4

andere uit het percentage huishoudens met betalingsachterstanden zoals geregistreerd

Hoofdstuk 3

een vertragingseffect afneemt zodra de conjunctuur weer aantrekt. Dit blijkt onder

logen, scholen, UWV en schuldeisers etc.) die eventueel in contact komen met deze
huishoudens. Denk aan activiteiten in het kader van preventie en vroegsignalering: het
bereiken van de doelgroep, een doorverwijs protocol, signaleringsinformatie: waaraan
herken je schulden, welke vragen kan je stellen. Een goede samenwerking en communi-

14 Zo wijst het Nibud erop dat de consumptiesamenleving veel vraagt van consumenten. Er zijn veel verleidingen
en geld is door het digitale betalingsverkeer gemakkelijk uitgegeven. Madern, T.E., Overkoepelende blik op de
omvang en preventie van schulden in Nederland. Nibud: 2014.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 3

26

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

catie tussen betrokken partijen is van groot belang.

Hoofdstuk 6

gemeenten en overige betrokken instanties (huisartsen, maatschappelijk werk, psycho-

Hoofdstuk 5

en kunnen zetten naar professionele (schuld)hulpverlening. Hier ligt een taak voor

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

4

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 4

27

Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 2

grotere kans op problematische schulden. Het preventiebeleid van gemeenten is
daarom effectiever als het is gericht op wijken met veel lage inkomens, huurwoningen
en samenwonenden zonder kinderen. Huishoudens met risicovolle schulden zijn
minder goed te identificeren op basis van persoons- en huishoudkenmerken.

Hoofdstuk 4

Laagopgeleide jonge stellen met kinderen, een laag inkomen en een niet-Westerse

Hoofdstuk 3

Huishoudens met een laag inkomen, huurwoning en zonder kinderen hebben een

afkomst hebben een iets grotere kans op risicovolle schulden. Risicovolle schulden
bestaan uit twee clusters: kredieten en betalingsachterstanden.

maken. Kennis van de doelgroep helpt immers bij het bepalen van onder andere:
•

Het bereiken van de doelgroep.

•

De ketenpartners met wie de gemeente kan samenwerken. Wanneer bijvoorbeeld blijkt
dat jonge gezinnen in een koopwoning vaker schulden hebben, dan ligt het voor de hand
om afspraken met banken te maken.

•

Het type schulddiensten waaraan behoefte is.

Hoofdstuk 6

gemeenten helpen om de preventie en vroegsignalering van schulden gerichter te

Hoofdstuk 5

Wie zijn nu eigenlijk de onzichtbare schuldenaren? Het antwoord op dit soort vragen kan

opgenomen van achtergrondkenmerken.
4.1	Grote kans op problematische schulden bij laag inkomen, huurwoning en
kinderloosheid
Laten we eerst kijken naar huishoudens met problematische schulden die geen gebruik
maken van schuldhulpverlening. Welke huishoud- en persoonskenmerken1 verklaren of
een huishouden problematische schulden heeft?
Het zal geen verbazing wekken dat het netto huishoudinkomen een van die kenmerken
is. Over het algemeen geldt: hoe lager het inkomen, hoe groter de kans dat een huishouden problematische schulden heeft. Typerend voor huishoudens met schulden is

Bijlage I

problematische schulden, of een risico daarop. In bijlage 2 is een uitgebreid overzicht

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

In dit hoofdstuk schetsen we een beeld van de kenmerken van huishoudens met

daarnaast dat ze meestal geen eigen woning hebben. Ondanks de crisis op de woningmarkt van de afgelopen jaren, zien we dat huishoudens met een huurwoning een grotere

Bijlage II

4

Meer kans op schulden bij laag
inkomen, huurwoning en
kinderloosheid

kans hebben op problematische schulden.
1 Wanneer we spreken over de persoonskenmerken van een huishouden, bedoelen we de kenmerken van de
respondent die geïnterviewd is en namens het huishouden sprak.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 4

28

betalingsachterstanden en dergelijke, ingedeeld in twee groepen: huishoudens met en
huishoudens zonder problematische schulden. Deze twee groepen hebben we op tien
achtergrondkenmerken vergeleken. Uit de analyse blijkt dat huishoudens met problematische schulden op vier kenmerken significant afwijken van de andere huishoudens,
die ook financiële problemen hebben, maar waarbij de schulden (nog) niet problema-

Hoofdstuk 1

We hebben 302 huishoudens met financiële problemen, zoals regelmatig roodstaan,

Hoofdstuk 2

Toelichting op de analyse

welke achtergrondkenmerken verklaren of een huishouden problematische schulden
heeft. De vier gevonden kenmerken – netto huishoudinkomen, huishoudsamenstelling,
aanwezigheid kinderen en eigen woningbezit – hadden een significant effect (p<0,05).
Samen voorspellen de vier gevonden kenmerken 75% van de gevallen correct. De

effect.

Er is ook een sterk verband tussen huishoudsamenstelling en problematische schulden.
Samenwonen vergroot de kans op schulden, terwijl kinderen de kans op problematische
schulden juist verkleinen.2 De sterkte van deze kenmerken is echter afhankelijk van de
andere kenmerken. Ter illustratie: kinderen verkleinen dan wel de kans op schulden, als
het huishouden tegelijk een laag inkomen heeft en in een huurwoning leeft, kan de kans

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 4

29

Bijlage II

2 Dit is in tegenspraak met de bevinding van Tamara Madern in haar proefschrift ‘Op weg naar een schuldenvrij
leven’. Zij concludeert dat kinderen de kans op een ernstige schuldsituatie groter is bij mensen met kinderen.
We hebben twee mogelijke verklaringen voor dit verschil gevonden. Op de eerste plaats is de steekproef van
Madern niet random samengesteld, maar bestaat hij uit mensen die zichzelf voor het onderzoek hebben aangemeld. Te zien is dan ook dat de steekproef scheef is ten opzichte van de populatie: 72,3% van de respondenten is
vrouw. Mogelijk is er hierdoor sprake van een ander type respondenten. Op de tweede plaats definieert Madern
de ‘afhankelijke variabele’ anders. Onze afhankelijke variabele is een problematische schuldsituatie, waarbij de
schulden zo groot zijn dat ze ook bij maximaal aflossen, en rekening houdend met het Vrij Te Laten Bedrag, niet
in 36 maanden zijn op te lossen. Madern definieert haar afhankelijke variabele als volgt: er is sprake van een
ernstige schuldsituatie als a) iemand regelmatig de huur/hypotheek te laat betaalt; b) de energie is afgesloten
(geweest) door te laat betalen; c) er sprake is van loonbeslag; d) iemand is aangemeld bij ZiN.

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

op problematische schulden toch nog hoog zijn.

Hoofdstuk 6

gecodeerd van laag naar hoog) en de mate van stedelijkheid – hadden geen significant

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

overige zes kenmerken – leeftijd, geslacht, opleidingsniveau (volgens drie varianten

Hoofdstuk 3

tisch zijn. De analyse was een logistische regressie-analyse, waarbij onderzocht is

Het totale huishoudinkomen

Invloed op schuld (+ of -) en

problematische schulden

sterkte van het effect (0-1)

Hoe hoger het inkomen, hoe

- 0,82

kleiner de kans op problematische
schulden.
Huishoudsamenstelling:

Samenwonen verhoogt de kans op

alleenstaand of samenwonend

problematische schulden.

De aanwezigheid van kinderen

Kinderen verlagen de kans op

in het huishouden

problematische schulden.

Eigen woningbezit

Een eigen woning verkleint de kans

+ 0,34

- 0,66

- 0,63

op problematische schulden.

Op basis van de vier gevonden kenmerken kunnen we een aantal profielen schetsen van

Hoofdstuk 1

Invloed van het kenmerk op

Hoofdstuk 2

Significante kenmerken

Hoofdstuk 3

Onderzochte kenmerken en invloed op problematische schulden

Hoofdstuk 4

Tabel 4

Een relatief grote kans op problematische schulden hebben:
•

Alleenstaanden met kinderen die wonen in een huurhuis en een netto huishoudinkomen
hebben van minder dan 1.000 euro netto.
Samenwonenden zonder kinderen die wonen in een huurhuis en een netto

Hoofdstuk 6

•

huishoudinkomen hebben van minder dan 2.000 euro netto.
Een gemiddelde kans op problematische schulden hebben:
Samenwonenden met kinderen die wonen in een huurhuis en een netto

Hoofdstuk 7

•

huishoudinkomen hebben van netto 2.000-3.000 euro.
•

Alleenstaanden zonder kinderen die wonen in een huurhuis en een netto
huishoudinkomen hebben van netto 2.000-3.000 euro.

Hoofdstuk 8

Een relatief kleine kans op problematische schulden hebben:
•

Hoofdstuk 5

huishoudens met problematische schulden.

Samenwonenden en alleenstaanden met kinderen die wonen in een eigen woning en
een netto huishoudinkomen hebben van meer dan netto 4.000 euro.

Gemeenten kunnen deze profielen gebruiken bij de bepaling van de doelgroepen van

Bijlage I

preventiebeleid. De profielen hebben een behoorlijk sterke voorspellende waarde. Dat
betekent dat de ‘trefkans’ van preventiebeleid groter wordt als het gericht is op wijken

Bijlage II

met veel lage inkomens, huurwoningen en samenwonenden zonder kinderen.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 4

30

met kinderen, een laag inkomen en een niet-Westerse afkomst
Daarnaast hebben we huishoudens met risicovolle schulden nader bekeken. Deze groep
noemen we vanaf hier risicohuishoudens. Als we de persoons- en huishoudkenmerken

Desalniettemin zijn er zes kenmerken waarop risicohuishoudens significant afwijken
van huishoudens zonder financiële problemen.4 Twee daarvan zijn hetzelfde als bij
huishoudens met problematische schulden. Dat zijn: inkomen en huishoudsamenstelling. Hoe lager het inkomen, hoe groter de kans op risicovolle schulden. En ook samenwonen vergroot de kans op risicovolle schulden.
Dat ligt anders bij huishoudens met kinderen. De aanwezigheid van kinderen vergroot
juist de kans op risicovolle schulden. Dat lijkt in tegenspraak met de conclusie dat
kinderen de kans op problematische schulden verkleinen. Een verklaring hiervoor is dat
kinderen weliswaar duur zijn, maar huishoudens met kinderen vaker een sociaal en
professioneel vangnet (familie, school, CJG) om zich heen hebben dan huishoudens
zonder kinderen. De kans dat huishoudens met kinderen een rekening niet kunnen
betalen of een lening moeten afsluiten, is dus groter, maar de kans dat de achterstanden
uitgroeien tot problematische schulden, is kleiner.
Risicohuishoudens zijn ook te herkennen aan drie persoonskenmerken: de leeftijd van de
persoon die deelnam aan het onderzoek; het opleidingsniveau van die persoon en zijn

Hoofdstuk 4

huishoudens met problematische schulden.

Hoofdstuk 5

dens zijn dus minder goed te ‘herkennen’ aan persoons- en huishoudkenmerken dan

Hoofdstuk 6

hebben, valt op dat de verschillen tussen deze twee groepen klein zijn. Risicohuishou-

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

van deze huishoudens vergelijken3 met huishoudens die geen financiële problemen

Hoofdstuk 1

4.2	Iets grotere kans op risicovolle schulden bij laagopgeleide jonge stellen

Hoofdstuk 7

achtergrond (niet-Westerse allochtoon of autochtoon). Jonge mensen hebben een grotere

3 Door middel van een logistische regressie-analyse.
4 Dit zijn meer factoren dan bij huishoudens met problematische schulden. Dit komt doordat de analyses plaatsvonden op een ander databestand waarin meer huishoudens zijn opgenomen. Over het algemeen geldt: hoe
meer waarnemingen, hoe meer factoren statistisch significant zijn. De factor die niet significant is, is: fulltime,
parttime of niet werkzaam zijn.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 4

31

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

kans op risicovolle schulden, net als laagopgeleiden en niet-Westerse allochtonen.

risicovolle schulden

schulden (+ of -) en
sterkte van het effect (0-1)

Het totale huishoudinkomen

Hoe hoger het inkomen, hoe kleiner

- 0,10

de kans op risicovolle schulden.
Huishoudsamenstelling:

Samenwonen verhoogt de kans op

alleenstaand of samenwonend

risicovolle schulden.

De aanwezigheid van kinderen

Kinderen verhogen de kans op

in het huishouden

risicovolle schulden.

De leeftijd van de persoon die

Hoe ouder, hoe kleiner de kans op

deelnam aan het onderzoek

risicovolle schulden.

Het opleidingsniveau van de

Hoe hoger het opleidingsniveau, hoe

persoon die deelnam aan het

kleiner de kans op risicovolle

onderzoek

schulden.

De achtergrond van de

Niet-Westerse allochtonen hebben

persoon die deelnam aan het

een grotere kans op risicovolle

onderzoek: autochtoon of

schulden.

+ 0,16

+ 0,26

- 0,15

- 0,07

+ 0,20

allochtoon?

Op basis van de zes gevonden kenmerken kunnen we ook een aantal profielen schetsen
van huishoudens met risicovolle schulden.

Hoofdstuk 3

Invloed op risicovolle

Hoofdstuk 4

Invloed van het kenmerk op

Hoofdstuk 5

Significante kenmerken

Hoofdstuk 6

Onderzochte kenmerken en invloed op risicovolle schulden

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

Tabel 5

•

Jonge (<35 jaar), laagopgeleide stellen (vmbo of lager) met kinderen en een inkomen van
minder dan netto 1.500 euro per maand. Wanneer een van de leden van het huishouden
van Niet-Westerse afkomst is, neemt de kans op risicovolle schulden verder toe.
Wanneer het opleidingsniveau van de persoon die deelnam aan het onderzoek hoger is

Hoofdstuk 8

(mbo of hoger), neemt de kans op risicovolle schulden iets af.
Een gemiddelde kans op risicovolle schulden hebben:
•

Hoofdstuk 7

Een relatief grote kans op risicovolle schulden hebben:

Hoogopgeleide stellen (hbo of hoger) van middelbare leeftijd (35 t/m 49 jaar) met
kinderen en een inkomen van zo’n netto 2.000 euro per maand.
Laagopgeleide alleenstaanden (vmbo of lager) van middelbare leeftijd (35 t/m 49 jaar)

Bijlage I

•

met kinderen en een inkomen van minder dan netto 1.000 euro per maand.
Een relatief kleine kans op risicovolle schulden hebben:
Oudere (50 jaar of ouder), hoogopgeleide alleenstaanden (hbo of hoger) zonder kinderen
met een inkomen van meer dan netto 5.000 euro per maand. Een leeftijd van boven de
50 jaar, een hbo-opleidingsniveau of hoger en netto maandinkomen van meer dan netto
3.000 euro leiden gezamenlijk in belangrijke mate tot een verlaging van de kans op
risicovolle schulden.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 4

32

Bijlage II

•

4.3	Onzichtbare huishoudens hebben schulden die bestaan uit twee clusters:
consumptieve schulden en betalingsachterstanden
De kans op schulden is niet alleen te baseren op de persoons- en huishoudkenmerken,
maar ook op de kenmerken van de schulden. Ook dat kan relevante informatie opleveren
voor preventie en vroegsignalering. Wanneer bijvoorbeeld huishoudens met bepaalde
achterstallige rekeningen en kredieten een sterk verhoogd risico lopen op problematische schulden, dan kan de gemeente met die specifieke crediteuren afspraken proberen
te maken.
Toelichting op de analyse
Om dit vast te stellen, hebben we een zogenoemde factoranalyse uitgevoerd op de vijf
risico-indicatoren uit dit onderzoek. Een factoranalyse kijkt naar onderliggende patro-

Hoofdstuk 1

bestaan. Hierover meer in de volgende paragraaf.

Hoofdstuk 2

Dat komt doordat huishoudens met risicovolle schulden in feite uit twee subgroepen

Hoofdstuk 3

gemeenten. De profielen hebben echter niet een bijzonder sterke voorspellende waarde.

Hoofdstuk 4

Ook deze profielen kunnen het uitgangspunt vormen van het preventiebeleid van

elkaar. Hieruit blijkt dat achter de vijf risico-indicatoren uit dit onderzoek twee onderliggende patronen schuilgaan. Hiermee kunnen we de vijf risico-indicatoren reduceren tot

Hoofdstuk 6

twee clusters.

Hoofdstuk 5

nen tussen verschillende items en plaatst de items met vergelijkbare patronen bij

Figuur 6

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Resultaten factoranalyse: twee clusters van risico-indicatoren

Figuur 6 laat slechts zien dat er twee patronen of clusters gevonden worden. De omvang van de clusters in
figuur 6 heeft geen betekenis.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 4

33

of meer specifieke groep. Dit cluster is te beschouwen als het ‘kredietcluster’. Het is
aannemelijk dat deze huishoudens vooral consumptieve schulden hebben.
Het tweede cluster bestaat uit achterstallige rekeningen. Drie indicatoren blijken hierin
samen te hangen, namelijk: 1) meer dan drie soorten achterstallige rekeningen hebben
vanwege financiële redenen; 2) een of meer achterstallige rekeningen hebben vanwege
financiële redenen in de categorieën hypotheek, huur, elektriciteit, gas of water, ziektekostenverzekering, bij de afbetaling van leningen en afbetalingsregelingen; 3) de
omvang van de achterstallige rekening(en) bedraagt meer dan 500 euro. Huishoudens
die rekeningen niet op tijd betalen, zijn dus ook te zien als een specifieke groep. Het
cluster is te beschouwen als het ‘betalingsachterstandscluster’. Het is aannemelijk dat
hun schulden niet zozeer ontstaan door consumptie, maar andere oorzaken hebben.

Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 2

Huishoudens die vaak rood staan en een creditcardschuld hebben, vormen dus een min

Hoofdstuk 3

(indicator 4) en creditcardschulden (indicator 5).

Hoofdstuk 4

We zien twee clusters van schulden. Het eerste cluster wordt gevormd door roodstand

Uit de analyses blijkt verder dat de kenmerken van de schulden heel veel zaken niet
verklaren. Huishoudens met problematische schulden zijn dus niet goed te identificeren
aan de aard van de schulden:
•

Huishoudens met problematische schulden hebben niet significant meer achterstallige
rekeningen dan huishoudens met risicovolle schulden.

•

Huishoudens met problematische schulden hebben niet significant meer achterstallige
rekeningen bij de betaling van huur/hypotheek, energie, water en verzekeringen dan

Hoofdstuk 6

schuldenlast in relatie tot aflossingscapaciteit

Hoofdstuk 5

4.4	Verschil tussen problematische en risicovolle schulden komt door omvang

Het verschil tussen problematische schulden en risicovolle schulden wordt vooral
bepaald door de omvang van de schuldenlast in relatie tot de aflossingscapaciteit.
Huishoudens met problematische schulden hebben een grotere schuldenlast én een
lager inkomen respectievelijk aflossingscapaciteit dan huishoudens met risicovolle
schulden. Daardoor zijn de schulden niet meer te dragen. Dat is ook logisch gegeven de
definitie van problematische schulden: in het onderzoek is de aflossingscapaciteit in 36
maanden (de duur van een gemiddeld traject voor schuldbemiddeling of schuldsanering)

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

huishoudens met risicovolle schulden.

worden afgelost op de schulden5 lager is dan de totale schuldenlast, is er volgens onze

Bijlage II

definitie redelijkerwijs sprake van een problematische schuldsituatie.

Bijlage I

afgezet tegen de totale schuldenlast. Wanneer het bedrag dat in 36 maanden kan

5 Rekening houdend met het Vrij Te Laten Bedrag.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 4

34

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

5

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 5

35

Hoofdstuk 1

risicovolle schulden leidt veelal onbewust irrationeel gedrag tot financiële problemen,
al zien huishoudens zelf dat probleem niet. Huishoudens met problematische
schulden zien hun problemen wel. Zij kunnen hun financiële situatie niet langer
negeren. De schulden gaan hun hele leven beheersen en leiden tot stress en
korte-termijn oplossingen.
In de integrale benadering van schuldhulpverlening verleggen steeds meer gemeenten
de focus van het ‘repareren’ van de problematiek nadat de schulden uit de hand zijn

Hoofdstuk 2

gebeurtenissen (life-events) en in de persoon gelegen factoren. Bij huishoudens met

Hoofdstuk 3

combinatie van omgevingsfactoren, bewust en onbewust gedrag, onverwachte

Hoofdstuk 4

Schulden ontstaan zelden als gevolg van één oorzaak. De oorzaak is vaak een

sche schulden omgaan met belangrijke financiële keuzes die elk huishouden in Nederland vrijwel dagelijks maakt.
Om preventie en vroegsignalering van schulden zo effectief mogelijk te kunnen uitvoeren, is het belangrijk dat gemeenten ook goed op de hoogte zijn van de verschillende
factoren die een rol spelen bij het ontstaan van schulden. In dit hoofdstuk brengen we de
oorzaken in beeld die mogelijk een rol spelen bij het ontstaan en escaleren van een

Hoofdstuk 6

meer inzicht te krijgen in de wijze waarop huishoudens met risicovolle of problemati-

Hoofdstuk 5

gelopen naar preventie en vroegsignalering. Voor gemeenten is het dan ook belangrijk

op de inkomsten en uitgaven van de huishoudens, de aangegane leningen, betalings­
achterstanden, roodstand en de redenen achter het ontstaan van schuldsituaties.
Nadruk op onzichtbare schuldenaren
Tenzij anders vermeld, hebben we het in dit hoofdstuk steeds over de resultaten van de
onzichtbare huishoudens met risicovolle of problematische schulden. Dit zijn beleids-

Hoofdstuk 8

Tijdens de 200 diepte-interviews hebben we hier aandacht aan besteed. We zijn ingegaan

Hoofdstuk 7

schuldsituatie.

risico lopen op problematische schulden en de huishoudens met problematische schuld
die deelnemen aan een wettelijk of minnelijk traject minder vaak antwoord gegeven op
de vraag over het ontstaan van achterstallige rekeningen en/of roodstand. Zij hebben er

Bijlage I

matig de meeste interessante groepen. Daarnaast hebben de huishoudens die geen

minder vaak mee te maken omdat zij óf geen financiële problemen hebben óf vaak al
langer in een hulpverleningstraject zitten als gevolg van schulden. De oorzaken van de
schulden zijn dan vaak al langer geleden ontstaan en het antwoord is daardoor lastiger
te beoordelen.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 5

36

Bijlage II

5

Schulden ontstaan door
combinatie van oorzaken

we voor dit onderzoek uitvoerden.1 Dit maakt het werk van schuldhulpverleners er niet
gemakkelijker, maar wel uitdagender op.
Omdat schulden vaak meerdere, met elkaar samenhangende oorzaken hebben, is
iedere typologie van oorzaken een sterke versimpeling van de werkelijkheid. Daardoor is
het in dit onderzoek ook niet mogelijk gebleken om het ontstaan van schulden en de
stappen en factoren die daarbij een rol spelen, in beeld te brengen. Wel is het mogelijk
om clusters van oorzaken te onderscheiden en te beschrijven. Ook zo’n clustering kan
gemeenten en schuldhulpverleners helpen, omdat hij duidelijk maakt waarop de inhoud
van preventie zich moet richten. Simpel gezegd: als schuldenaren te weinig financiële
kennis hebben, dan zal de gemeente een rol kunnen spelen bij de financiële educatie van
burgers.
Beperkingen van onderzoek naar oorzaken
In de onderzoeksrapporten die de afgelopen jaren over dit onderwerp verschenen, zijn
diverse indelingen en typologieën van oorzaken onderscheiden. Op basis hiervan én op
basis van de 200 interviews hebben wij een nieuwe indeling van oorzaken opgesteld. Wij
pretenderen niet dat dit de ultieme indeling is. De oorzaken die in Nederlands onderzoek
worden gevonden, zijn meestal gebaseerd op dossieronderzoek, interviews met
schuldenaren of vergelijkend enquête-onderzoek onder mensen met en mensen zonder
schulden. Dit soort onderzoek is echter minder geschikt om bijvoorbeeld ‘onderliggen-

Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 2

van een bestaande schuldsituatie. Dit blijkt uit de interviews met 200 schuldenaren die

Hoofdstuk 3

verbonden – oorzaken en verklaringen voor het ontstaan van schulden of het verergeren

Hoofdstuk 4

tegelijkertijd of achtereenvolgens te maken met meerdere – meestal met elkaar

Hoofdstuk 5

Schulden ontstaan door gebeurtenissen, gedrag, persoon en omgeving

Schulden ontstaan zelden als gevolg van één oorzaak. Vaak hebben huishoudens

Hoofdstuk 6

5.1

brengt dit soort onderzoek het dynamische verloop van de schulden en de invloed van
verschillende factoren in de tijd niet goed in beeld. Een goed onderbouwde typologie van
oorzaken, of nog beter: een theorie voor het ontstaan van schulden vereist langlopend of
experimenteel onderzoek.

Schulden ontstaan door vier clusters van oorzaken, die elkaar onderling weer beïnvloe-

Hoofdstuk 8

omdat mensen de werkelijkheid in interviews en enquêtes vaak mooier voorstellen. Ook

Hoofdstuk 7

de’ oorzaken te vinden, zoals de invloed van de sociale omgeving (vrienden, familie),

illustreren we ze met voorbeelden uit de interviews. In de vorige rapporten over
‘huishoudens in de rode cijfers’ werden andere soorten oorzaken onderscheiden. De
nadruk lag in die rapporten meer op motivatie en financiële kennis en vaardigheden. Dat

Bijlage I

den. De clusters zijn weergegeven in figuur 4. Na de figuur bespreken we de clusters en

maakt een vergelijking met 2015 lastig. Bovendien zijn deze onderzoeken gebaseerd op

Bijlage II

gesprekken met huishoudens, waardoor een kwantificering en daarmee een zuivere
vergelijking van oorzaken over de tijd niet haalbaar is.

1 Dit blijkt ook uit Jungmann, N. c.s., Onoplosbare schuldsituaties, NVVK, 2014.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 5

37

Hoofdstuk 1

Figuur 7

De omgeving bepaalt de mogelijkheid om schuldenvrij te leven

Het eerste cluster noemen we ‘omgeving’. De omgeving van de schuldenaar – dat wil
zeggen de structurele, maatschappelijke factoren – bepalen de mogelijkheden of
vrijheden die hij heeft om schuldenvrij te leven.2 Hoe sterk de invloed van de omgeving is
op het ontstaan van schulden, weten we niet. Er is geen onderzoek waarin de sterkte van
het effect is gemeten.
De aflopen jaren is de aandacht voor de rol van de omgeving bij het ontstaan van

Hoofdstuk 8

5.2

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Oorzaken van schulden

de recessie ons erop dat ook veel huishoudens met een midden- of hoog inkomen en
een eigen woning een risico op schulden lopen. Op de tweede plaats is de maatschappij
ingewikkelder geworden.4 Praktische, dagelijkse zaken zoals het reizen met openbaar

Bijlage I

schulden toegenomen.3 Op de eerste plaats wezen de financiële crisis en daaropvolgen-

2 Geïnspireerd op de capabilities approach van Sen en Nussbaum.
3 Frans Moors, Ivo Libregts, Schuldvorming en schuldpreventie. Achtergronden van schuldvorming en mogelijkheden van preventie, Onderzoek en Business Intelligence (OBI), Gemeente Rotterdam, april 2015.
4 SCP, Zorg beter begrepen, Verklaringen voor de groeiende vraag naar zorg voor mensen met een verstandelijke
beperking 2014.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 5

38

Bijlage II

vervoer (OV-chipkaart) en het regelen van bankzaken (via internet) zijn steeds complexer

De complexere samenleving vergroot dus het risico op schulden, zeker bij laagopgeleiden en mensen met een (lichte) verstandelijke beperking.

Uit de interviews met huishoudens
Oorzaken in de omgeving van de schuldenaar vinden we vooral terug bij huishoudens
met problematische schulden. Deze huishoudens noemen vaak lage of wisselende
inkomsten als de belangrijkste oorzaken voor het ontstaan van hun schulden. Men heeft
bijvoorbeeld een uitkering te laat ontvangen of men heeft onregelmatige inkomsten door
tijdelijk werk, een veel voorkomend probleem voor mensen aan de onderkant van de
arbeidsmarkt. Ook komt het voor dat men onterecht een te hoge toeslag heeft ontvangen en geld moet terugbetalen aan de Belastingdienst. Vaak komt daar een plotselinge

Hoofdstuk 5

hoge uitgave bij die de situatie doet escaleren.

Hoofdstuk 1

inkomsten door (bijvoorbeeld) een verandering in de samenstelling van het huishouden.

Hoofdstuk 2

rechtigden, kwetsbaar voor niet-gebruik en een niet vooraf ingeschatte verandering van

Hoofdstuk 3

steunende voorzieningen het inkomen, met name voor laagbetaalden en uitkeringsge-

Hoofdstuk 4

geworden. Daarnaast maakt het uitgebreide stelsel van toeslagen en inkomensonder-

“De aflossing bij de Belastingdienst is veel te hoog om maandelijks rond te kunnen
komen. Voordat ik bij de Belastingdienst moest afbetalen kon ik het allemaal net recht
breien. Toen had ik mijn uitgaven en financiën nog onder controle.”

Hoofdstuk 6

“Afgelopen maand is er iets misgegaan met de WW-aanvraag. Daardoor heb ik geen
uitkering ontvangen. Deze maand had ik dus helemaal geen inkomsten”
“Ik kom elke maand net te kort. Soms lukt het wel om rond te komen, maar als de
bijvoorbeeld de eigen bijdrage van de ziektekosten betaald moet worden”.
“Het inkomen varieert en af en toe heb ik hoge uitgaven. Ik moet ineens medicijnen gaan

“De werkgever betaalde een maand te laat uit. Daardoor ontstond de achterstand. Het
salaris over april werd pas eind mei uitbetaald. Het salaris over mei pas eind juni,
enzovoort.”

Tot de oorzaken in de omgeving behoren ook administratieve fouten door schuldeisers,
werkgevers, de Belastingdienst of uitkeringsinstanties, waardoor schuldenaren tijdelijk

Bijlage I

Hoofdstuk 8

slikken dus eerst het eigen risico opmaken.”

Hoofdstuk 7

maandelijkse kosten ook maar iets hoger uitvallen dan gepland lukt dat niet, als

te weinig inkomen hebben of schulden opbouwen. Een andere oorzaak die moeilijk is te
vaker voor dat huishoudens met problematische schulden moeten rondkomen van een
bedrag onder de beslagvrije voet. Het ontstaan van nieuwe schulden of het oplopen van
bestaande schulden is dan haast onvermijdelijk. Daarbij komt ook dat steeds meer

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 5

39

Bijlage II

beïnvloeden door de schuldenaar, is het incassogedrag van schuldeisers. Het komt

kunnen opbouwen voor slechtere tijden.
5.3

Onbewust gedrag speelt sterke rol bij ontstaan schulden

Het tweede cluster noemen we ‘gedrag’. Tot voor kort legden onderzoekers de nadruk op
het belang van bewust gedrag bij het ontstaan van schulden. In deze denkwijze ontstaan
schulden vooral door een gebrek aan motivatie, financiële kennis en vaardigheden.7 Ook
de zogenoemde locus of control van de schuldenaar is zo’n gedragsmatige oorzaak.
Mensen met een externe locus of control geloven dat hun leven bepaald wordt door hun
omgeving, het lot, toeval of andere mensen. Dat kan leiden tot aangeleerde hulpeloosheid, het verschijnsel waarbij een mens geleerd heeft dat hij geen invloed kan uitoefenen
op de gebeurtenissen die hem overkomen.
Er is behoorlijk veel bekend over de rol die houding en bewust gedrag spelen bij
schuldsituaties. Het proefschrift van Tamara Madern geeft hierin een uitgebreid inzicht.8

Hoofdstuk 3

schuldenaren moeten rondkomen van een structureel laag inkomen en zo geen buffer

Hoofdstuk 4

hand kan werken.5,6 Ten slotte zijn er de zogenoemde ‘overlevingsschulden’, omdat

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

crediteuren bijzondere incassobevoegdheden hebben wat financiële instabiliteit in de

Mensen die hun administratie minder vaak bijhouden en controleren, hebben een
grotere kans dat zij in een schuldsituatie zitten;

•

Mensen die het moeilijk vinden om hun papieren bij elkaar te vinden, verkeren vaker in
een schuldsituatie;

•

Mensen die het moeilijk vinden om vooruit te plannen, hebben een grotere kans dat zij in
een schuldsituatie zitten;

•

Mensen die geen spaarrekeningen hebben, verkeren vaker in een schuldsituatie;

•

Mensen die het moeilijk vinden om informatie te vinden, zitten vaker in een

Hoofdstuk 6

•

Hoofdstuk 5

Belangrijke conclusies over het financiële gedrag zijn:

Achter het financiële gedrag van mensen schuilen vier psychologische concepten:
tijdsorientatie, ‘attitude to debt’, sociale steun en ‘financial literacy’:
•

Mensen die gericht zijn op de korte termijn, lopen een groter risico dat zij financiële
problemen hebben;

•

Mensen met een positieve houding ten aanzien van leningen en schulden, hebben vaker
financiële problemen;

•

Mensen die minder sociale steun ervaren en minder financiële kennis hebben, hebben

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

schuldsituatie;

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 5

40

Bijlage II

5 Op dit moment is het kabinet bezig met het vereenvoudigen van de berekening van de beslagvrije voet. Deze
vereenvoudiging moet er toe leiden dat het bestaansminimum van mensen beter beschermd is, zodat nieuwe
schulden voorkomen worden.
6 Jungmann, N., A.J. Moerman, H.D.L.M. Schruer, I. van den Berg, Paritas Passe. Debiteuren en crediteuren in de
knel door ongelijke incassobevoegdheden, 2012.
7 Geuns, R. van, N. Jungmann en M. De Weerd, Klantprofielen voor schulddienstverlening. Eindrapport (Amsterdam/Regioplan 2011)
8 Madern, T.E., Op weg naar een schuldenvrij leven. Gezond financieel gedrag noodzakelijk om financiële problemen te voorkomen. 2015.

Bijlage I

vaker financiële achterstanden.

•

hun gevoel;

•

onbewuste processen;

•

wat andere mensen doen;

•

de wijze waarop keuzes worden voorgelegd.9

Het bewust redeneren heeft in het denken over keuzegedrag meer een bijrol gekregen.
Dat heeft consequenties voor de preventie van schulden. Het effect van activiteiten die
inspelen op motivatie, financiële kennis en vaardigheden, zoals voorlichting en budgetcursussen, is wellicht minder groot dan we zouden willen. Een gemeente die een
effectief beleid voor preventie en vroegsignalering wil inrichten, zal dus slim moeten

Hoofdstuk 4

inspelen op deze niet-bewuste gedragsprocessen. Daarbij spelen onder andere de
volgende processen een rol:
•

Hoofdstuk 1

onderzoek dat mensen veel (financiële) keuzes maken op basis van:

Hoofdstuk 2

tegengaan van schulden, blijkt uit recent gedragseconomisch en sociaal-psychologisch

Hoofdstuk 3

Hoewel motivatie en financiële kennis en vaardigheden een belangrijke rol spelen bij het

Wilskrachtprobleem. Mensen hechten meer waarde aan hun huidige dan aan hun

verzekeraar en een bank) dat het gespreid uitbetalen van vakantiegeld tot minder sparen
leidt. Mensen blijken bovendien maar een beperkt uithoudingsvermogen te hebben als
het gaat om weerstaan van verleidelijke maar ‘onverstandige’ keuzes. Hun reservoir aan
wilskracht is niet onuitputtelijk. Als er langdurig beroep op de wilskracht wordt gedaan,
raakt zij vermoeid en heeft zij een herstelperiode nodig.11
•

Kuddegedrag. In veel situaties kopiëren we het gedrag van de groep om ons heen,

Hoofdstuk 6

bleek uit een onderzoek onder Nederlandse werknemers van twee grote bedrijven (een

Hoofdstuk 5

toekomstige consumptie.10 Daardoor lukt het veel huishoudens niet om te sparen. Zo

Dat verklaart waarom huishoudens geld lenen voor een aankoop die ze zich eigenlijk niet
kunnen veroorloven, maar ‘iedereen doet dat’. Voor mensen die te maken hebben met
een plotselinge inkomensdaling is het heel lastig om van het ene op het andere moment
een ander financieel gedrag te tonen en daardoor ‘niet meer mee te kunnen doen’ met

•

Hoofdstuk 8

hun omgeving.12

Hoofdstuk 7

ongeacht de vraag of dat in onze persoonlijke situatie het meest verstandige gedrag is.

Rampbijziendheid. Huishoudens schatten de kans op extreme en vervelende
gebeurtenissen te laag in en sparen daarom onvoldoende om een eventuele
inkomensdaling op te vangen.13 Dit is zeker van toepassing op veel mensen die na een
uitgegaan dat zij met een life-event te maken zouden krijgen.

9  Tiemeijer, W.L. (2011). Hoe mensen keuzes maken. WRR, Amsterdam University Press en Victor Lamme,
De vrije wil bestaat niet, 2010.
10 In de gedragseconomie wordt dit ‘hyperbolic discounting’ genoemd.
11 Tiemeijer, W.L. et al (2010), De menselijke beslisser. Over de psychologie van keuze en gedrag. WRR, Amsterdam University Press.
12 Tiemeijer, W.L. (2011). Hoe mensen keuzes maken. WRR, Amsterdam University Press.
13 Prast, H. (2005). Emotie-economie: de mythe van de persoonlijke financiële planning. Oratie, 3 juni 2005

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 5

41

Bijlage II

Bijlage I

life-event (zie volgende paragraaf) in financiële problemen komen. Zij zijn er nooit van

groot dan het psychologische effect van winst. Deze asymmetrische houding ten opzichte
van winst en verlies heeft grote gevolgen voor de financiële keuzes die mensen maken.
Als het gaat om winsten, zijn mensen risicomijdend, maar in een verliessituatie zijn
mensen juist risicozoekend. Dit mechanisme verklaart bijvoorbeeld waarom mensen
verliezende aandelen te lang vasthouden. Ook bleek 35% van de Nederlanders in 2005
niet de voorlopige belastingteruggave in verband met hypotheekrente aan te vragen.
Deze mensen ‘sparen’ het geld totdat ze een hoog bedrag ineens gestort krijgen. Dat lijkt

Hoofdstuk 1

Omgaan met risico’s. Het psychologische effect van verlies is meer dan twee keer zo

Hoofdstuk 2

•

Potjesdenken. Mensen hebben de neiging om geld in echte of denkbeeldige ‘potjes’ te
groeperen.15 Eén potje is bijvoorbeeld voor ‘vaste lasten’, een andere voor ‘leuke dingen
doen’ en weer een andere voor ‘kleding’. Wanneer ze een bepaalde uitgave moeten doen,
gebruiken ze daarvoor het daartoe bestemde potje en wegen ze niet alle
bestedingsmogelijkheden tegen elkaar af. Iemand verbiedt zichzelf dan bijvoorbeeld om
kleding te kopen omdat dat potje ‘leeg’ is, terwijl de andere potjes nog vol zitten.
Potjesdenken verklaart ook dat mensen tegelijkertijd een lening kunnen hebben van

Hoofdstuk 4

•

Hoofdstuk 3

irrationeel, want het is sparen zonder dat er rente tegenover staat.14

Uit de interviews met huishoudens
De rol van gedrag van het ontstaan van schulden springt het meest naar voren bij
risicohuishoudens. Deze huishoudens hebben in het verleden vaak te hoge (luxe-)
uitgaven gedaan die ze zich eigenlijk niet konden veroorloven. Of ze hebben uitgaven
gehad waarmee ze geen rekening hebben gehouden. Voorbeelden zijn het eigen risico in
de zorgverzekering en autoreparaties. Maar echt vervelend vinden ze dat niet. Een

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

5.000 euro en een vrij opneembaar spaartegoed van 10.000 euro.

roodstandfaciliteiten die hun banken bieden. Velen van hen beschouwen dat als ‘normaal’. Sommigen gebruiken dit om hun maandelijkse structurele tekorten op te vangen
en anderen staan regelmatig rood omdat het als een vrij onschuldige manier van lenen
wordt gezien. Zij hebben er regelmatig nog een spaarrekening naast – een mooi
voorbeeld van ‘potjesdenken’. Het min of meer als ‘normaal’ beschouwen van roodstand
heeft tot gevolg dat huishoudens er ook beperkt mee bezig zijn om te bekijken of het

Hoofdstuk 8

Wat bij deze huishoudens verder opvalt, is dat zij vrijwel allen gebruikmaken van de

Hoofdstuk 7

zekere rampbijziendheid lijkt hierbij een rol te spelen.

mogelijk is hun uitgaven omlaag te brengen en aan te passen aan hun inkomsten, zodat

Bijlage I

de roodstand kan worden opgeheven.
Ik sta elke maand aan het eind € 500 rood. Ik zie dit niet als probleem, er staat genoeg
tegenover. Ik hou in de gaten dat het niet meer dan € 800 wordt. Het hoort gewoon bij

Bijlage II

ons, denk ik, we deden het altijd zo.”

14 Prast, H. (2005). Emotie-economie: de mythe van de persoonlijke financiële planning. Oratie, 3 juni 2005
15 Tiemeijer, W.L. (2011). Hoe mensen keuzes maken. WRR, Amsterdam University Press.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 5

42

eens een biertje. Dat zie ik niet als luxe maar als noodzaak.”
“Ik sta rood omdat het kan. Ik sta er verder niet bij stil. Ik heb ook geen behoefte om
roodstand terug te brengen. Dat gebeurt wel een keer per maand na het storten van het
salaris.”
De risicohuishoudens zien een verschil tussen roodstaan en betalingsachterstanden. In
tegenstelling tot roodstand, ervaren de meeste huishoudens betalingsachterstanden en
schulden overwegend als vervelend.
“Roodstaan vind ik geen probleem, zolang er maar een buffer is op de spaarrekening.
Hetzelfde geldt voor leningen en kredieten. Ik zie het natuurlijk liever afgelost, maar het
is geen ernstig probleem. Pas als de rekeningen niet (op tijd) betaald kunnen worden, is

Hoofdstuk 5

er een probleem.”

Hoofdstuk 3

verkeerd uitgavepatroon. In principe houd ik elke maand € 300 over, maar ik drink wel

Hoofdstuk 4

komen. Het is een combinatie van oude schulden, teruggang in inkomsten en een

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

“Ik sta altijd rood en bijna altijd tot het maximum. Het lukt me niet om uit de min te

“Ik heb geen moeite met roodstand. De banken zijn niet vriendelijk voor mij. Ik ben er
trots op dat ik geen achterstallige rekeningen heb gehad. Een achterstand is heel
vervelend, dat moet je ten koste van alles voorkomen.”

Hoofdstuk 6

“Ik weet dat het tijdelijk is en lig er daarom niet wakker van.”
“Het komt wel weer goed, ik verdien genoeg. Met vakantiegeld wordt mijn roodstand

Hoofdstuk 7

weer weggewerkt.”
“Vervelend die betalingsachterstanden, dit is het laatste wat je wilt. Er komt nu rente
overheen. Dat is zonde. Het is een stressfactor omdat het elke keer weer nabellen en

Hoofdstuk 8

mailen is en uitstel van betaling aanvragen.”

Iedere mens staat onder invloed van de hierboven beschreven processen en heeft
daardoor moeite om rationele beslissingen te nemen. Maar voor sommige mensen is
het nog moeilijker om doordachte beslissingen te nemen. In tijden van schaarste
Meerdere onderzoeken wijzen uit dat financiële problematiek meetbaar van invloed is op
de vaardigheden van mensen. Een krap budget kan leiden tot lagere cognitieve prestaties, omdat de ‘mentale ruimte’ voor een deel wordt ingenomen door getob over financi-

Bijlage I

– armoede, schulden – blijken de mentale vaardigheden van mensen te verminderen.16

ële problemen. In het veel geciteerde ‘Schaarste’ wordt aangetoond dat door financieel
liteit ontstaat om de problemen te overleven. Hierdoor worden er keuzes gemaakt die de
problemen misschien op de korte termijn even oplossen, maar die de situatie op de
16 Sendhil Mullainathan, Eldar Shafir, Schaarste. Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen 2013.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 5

43

Bijlage II

gebrek er een soort ‘vertunneling’ plaatsvindt waardoor er een ‘van dag tot dag’- menta-

spectief en het gebrek aan overzicht wat er zou moeten gebeuren om op de lange
termijn uit de problemen te komen, bepaalt het (gebrek aan) rationeel handelen in de
problematische situatie.
Mensen met financiële problemen krijgen daardoor al snel het stempel ‘ongemotiveerd’
om iets aan de oplossing te doen. Dit is bijvoorbeeld af te leiden uit het gegeven dat
schuldenaren niet de juiste papieren kunnen laten zien, ze nog steeds nieuwe schulden
springende gevolgen van schaarste zijn dat mensen in een soort overlevingsmodus
terechtkomen, waarbij ze:
•

gaan leven met een korte termijn horizon;

•

efficiënter dan voorheen omgaan met datgene dat schaars is;

•

beslissingen nemen die minder doordacht zijn, mede als gevolg van een (tijdelijke) daling
van het IQ.

Uit de interviews met huishoudens

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

aangaan of niet op afspraken verschijnen.17 Dit is niet altijd terecht. De meest in het oog

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

lange termijn alleen maar verergeren. Juist het ontbreken van een lange-termijnper-

ervaren en ‘geleefd’ worden. In tegenstelling tot de huishoudens met risicovolle schulden kunnen ze hun financiële situatie niet meer negeren. De schulden gaan hun hele
leven beheersen. Eén mevrouw had last gekregen van ‘brievenbusangst’, zoals ze het
zelf noemde.
“De problemen zijn vaak te groot voor een simpel adviesje: op moment van scheiding
komt het niet in je op om hulp te zoeken. Je wordt dan geleefd. Probleem is dat je dingen

Hoofdstuk 6

bij huishoudens met problematische schulden. Veel mensen vertellen dat ze stress

Hoofdstuk 5

De rol van schaarste bij het ontstaan of verergeren van schulden komt vooral naar voren

“Dit voelt vreselijk, niet leefbaar. Ik slaap er slecht van. De hele dag ga je alleen maar
denken hoe je de week doorkomt. Daardoor is het moeilijk om aan je situatie te werken,

Hoofdstuk 8

alle energie gaat erin zitten.”

Hoofdstuk 7

vergeet in zo’n situatie.”

“Ik ben er constant mee bezig. Ik was gestart met een re-integratietraject maar ben
ermee gestopt omdat ik me door alle zorgen niet meer kon concentreren.”
“Ik vind het heel erg, ik hou niet van schulden. Ik ben niet zo opgevoed, wil graag

Bijlage I

controle houden over mijn financiën maar dat lukt niet. De schulden groeien me boven
het hoofd.’’
“Ik vind het erg dat ik niet zomaar iets kan doen. Het is stressvol en ik heb

Bijlage II

slaapproblemen.’

17 Jungmann, N. c.s., Onoplosbare schuldsituaties, NVVK, 2014

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 5

44

aan gewend, de situatie is al vijf jaar zo.”
“Ik ervaar dit als zeer zwaar en vernederend. Ik wilde aanvankelijk ook geen uitkering,

Gebeurtenissen (life-events) werken destabiliserend

Het derde cluster noemen we ‘gebeurtenis’, of met andere woorden: life-events. Een
life-event wordt gedefinieerd als een ingrijpende gebeurtenis in het leven van een
persoon, die destabiliserend werkt op de financiële situatie. Door bijvoorbeeld werkloosheid, echtscheiding of een langdurige ziekte krijgt een huishouden te maken met
een plotselinge inkomensdaling en/of uitgavenstijging. Hierdoor ontstaan zogenoemde

Hoofdstuk 4

aanpassingsschulden: mensen slagen er niet om hun uitgavenpatroon aan te passen

Hoofdstuk 3

5.4

Hoofdstuk 2

ben in de war geraakt en ook een beetje aan de drank.”

Hoofdstuk 1

“Ik vind het heel vervelend. Ik heb er in het verleden veel stress van gehad. Ik ben er nu

aan een gedaald inkomen.
Veel mensen die zich met schulden bij de gemeente melden, hebben een life-event

hebben de grootste invloed op de schuldensituatie van personen. Zo vergroot werkloos
worden de kans op financiële problemen met 63% en een scheiding leidt in 17% van de
gevallen tot financiële problemen. Overigens leiden niet alleen nare gebeurtenissen tot
een inkomstenterugval. Ook bijvoorbeeld het krijgen van een kind of een andere baan
met een lager inkomen kunnen leiden tot financiële problemen.18
De mate waarin een life-event invloed heeft op de financiën van het huishouden is afhan-

Hoofdstuk 6

geldt met name voor life-events die gepaard gaan met een inkomensterugval. Deze

Hoofdstuk 5

meegemaakt. Ook uit literatuur blijkt een relatie tussen life-events en schulden. Dit

•

Hoofdstuk 7

kelijk van twee situaties:
de uitgangssituatie van het huishoudens: hoe was de financiële situatie? Hoe was het
financieel gedrag van het huishouden? Hoe kwamen financiële keuzes tot stand?
•

de nieuwe situatie van het huishouden: wat wordt de hoogte van de inkomsten, welke
uitgaven komen er bij? Is het huishouden in staat financieel gedrag aan te passen? Op

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

welke manier ontstaat een financieel gezonde situatie?

18 Taylor, M.P., Jenkins, S.P. en Sacker A. Financial capability, income and psychological wellbeing, Institute for
Social and Economic Research: 2011.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 5

45

volgende wijziging van inkomsten en uitgaven tot gevolg:
•

Scheiding. Bij een scheiding gaan over het algemeen de inkomsten omlaag: er valt
doorgaans een inkomen van een van beide partners weg. Het uitgavenpatroon dat
meestal gebaseerd was op twee inkomens moet hierop worden aangepast. De effecten
van een echtscheiding werken vaak nog jarenlang door en hebben grote gevolgen voor
de financiële huishouding van respondenten. Tegelijkertijd is er vaak sprake van een

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

Over het algemeen hebben een scheiding, werkloosheid of arbeidsongeschiktheid de

•

Werkloosheid. Ook werkloosheid gaat gepaard met een daling van inkomsten. Als na de
maximale duur van de WW-uitkering nog geen werk is gevonden, kan een WWBuitkering volgen. Deze brengt een verdere inkomensdaling met zich mee. Dan beginnen
de financiële problemen vaak pas echt. Vooral voor alleenstaanverdieners kan ontslag en
werkloosheid een aanleiding zijn voor problematische schulden. Huishoudens met één
inkomen kunnen niet terugvallen op het inkomen van een partner. Dezelfde uitgaven met

Hoofdstuk 4

mediator, advocaat, alimentatie.

Hoofdstuk 3

aanzienlijke stijging van de uitgaven. Hierbij valt te denken aan kosten voor verhuizen,

leiden tot betalingsproblemen.
•

Langdurig ziek/arbeidsongeschikt. Ook zieke mensen krijgen te maken met een
inkomensdaling. Dit gaat vaak stapsgewijs, zeker bij werknemers. Naast deze
inkomensdaling is er bij ziekte en arbeidsongeschiktheid ook vaak sprake van een
stijging van de uitgaven door met name de medische kosten die mensen moeten maken,
zoals de eigen bijdrage voor medicijnen, maar ook bijvoorbeeld reiskosten om naar
zorgverleners toe te gaan. Net als bij werkloosheid geldt ook bij arbeidsongeschiktheid

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

minder inkomen, een langdurig laag inkomen als gevolg van werkloosheid kunnen dan

voor alleenstaanden. Ziekte en arbeidsongeschiktheid wordt relatief vaak genoemd in
combinatie met een gebrekkig financieel overzicht van het huishouden. Dit komt doordat
in veel gevallen de ‘gezonde’ partner de financiën moet gaan beheren, die dat tot dan toe

Hoofdstuk 8

niet gewend is.19

Hoofdstuk 7

dat het aanpassen van het uitgavenpatroon aan de nieuwe situatie lastig is, met name

Uit de interviews met huishoudens
Life-events zijn de meest genoemde oorzaak door huishoudens met problematische
maakt, dit zelf vaak als de belangrijkste ontstaansfactor van hun financiële problemen
ervaren. Dit is verklaarbaar om meerdere redenen:
•

mensen beleven het zo omdat de financiële problemen vaak aan de oppervlakte komen

Bijlage I

schulden. Een kanttekening hierbij is dat mensen die een life-event hebben meege-

nadat de life-event zich heeft voorgedaan
mensen zijn zich niet bewust van de onbewuste gedragingen ten aanzien van hun
financieel gedrag dat zij in de periode vooraf aan de life-event hadden en leggen
19 Kerkhaert, A.C., L.S. de Ruig, Huishoudens in de rode cijfers 2012, Panteia, 2013 en interviews Huishoudens in
de rode cijfers 2015

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 5

46

Bijlage II

•

bij een life-event te leggen. De life-event is hen vaak onverwacht overkomen, zij
beschouwen het als een negatieve levenservaring en zien dit als bron van alle ellende die
daaruit voortkomt.
Een life-event staat meestal niet op zich zelf. Een life-event heeft op ieders leven grote
impact, sociaal, emotioneel en financieel. Meerdere keren is er meer aan de hand dan

Hoofdstuk 1

het is een menselijke reactie om de verantwoordelijkheid voor de financiële problemen

Hoofdstuk 2

daardoor niet het verband met eerdere gemaakte – wellicht onverstandige- keuzes
•

andere (of dezelfde) levensgebeurtenissen meegemaakt of zijn er psychosociale
problemen.
“Ik heb een periode van meer uitgaven dan inkomsten. Eerst geen werk, toen een
parttime baan, te weinig inkomsten. Mijn spaargeld is allemaal opgegaan. Door tandarts
en kaakchirurg moest ik mijn eigen risico betalen. Nu heb ik een betalingsregeling met
mijn zorgverzekeraar.”

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

alleen één specifieke life-event. Vaak heeft de respondent korter of langer geleden ook

maar in de ziektewet. Fysiek ben ik een ‘wrak’ geworden.”
“Ik heb te weinig inkomsten. Door een ongeval kan ik niet meer werken. Dat scheelt me
€ 2.500 per maand.”

5.5

Persoonlijke factoren kunnen belemmering vormen

Het vierde cluster noemen we ‘persoon’. In de persoon gelegen factoren, zoals laaggeletterdheid, een licht verstandelijke beperking, verslaving en psychiatrische problemen
kunnen een structurele belemmering vormen om schuldenvrij te leven. Uit onderzoek
van de gemeente Rotterdam blijkt dat een derde van de onderzochte klanten vanwege in

20 Frans Moors, Ivo Libregts, Schuldvorming en schuldpreventie. Achtergronden van schuldvorming en mogelijkheden van preventie, Onderzoek en Business Intelligence (OBI), Gemeente Rotterdam, april 2015

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 5

47

Bijlage II

Bijlage I

de persoon gelegen factoren als ‘niet-kunner’ wordt gezien.20

Hoofdstuk 7

“Door PTSS-syndroom ben ik teruggegaan in inkomen, ik ben niet meer aan het werk,

Hoofdstuk 8

koop gestaan, dubbele lasten.”

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

“Sinds mijn werkloosheid in 2012 heb ik schulden. En mijn oude huis heeft bijna 6 jaar te

Hoofdstuk 1

In dit onderzoek vinden we een beduidend lager aantal mensen met persoonlijke
problemen. Ongeveer een tiende van de onderzochte huishoudens heeft een zichtbaar
persoonlijk probleem. Het verschil wordt mogelijk veroorzaakt doordat dit onderzoek
gebaseerd is op persoonlijke gesprekken met schuldenaren in plaats van een dossierstudie of een formele diagnose van de problematiek. Bepaalde beperkingen, zoals
laaggeletterdheid of een licht verstandelijke beperking, komen in een persoonlijk

Hoofdstuk 2

Uit de interviews met huishoudens

[begeleid wonen] moest worden afgebroken en ik kreeg een oprotpremie. Daar heb ik
mijn roodstand mee afbetaald. Maar daarna heb ik wel aankopen op afbetaling moeten
doen, dus toen kwamen de schulden weer terug.”
“Ik was verslaafd aan de drugs. In die tijd heb ik veel schulden gemaakt. Als je drugs
gebruikt ben je heel onverschillig ten opzichte van betalingsverplichtingen. Toen heb ik

Hoofdstuk 4

“Ik zat aan de grond. Voordat ik ging verhuizen stond ik 1000 euro rood. Mijn huis

Hoofdstuk 3

gesprek niet altijd naar voren.

twaalf jaar clean, ik ben in een afkickkliniek geweest. Maar de schulden zijn niet weg.”
“We staan altijd rood. Nog voordat de vaste lasten eraf gaan, kopen we medicijnen. De
verzekeraar vergoedt die niet, maar we hebben ze echt nodig om de dag door te komen.

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Ja, het is een soort verslaving.”

Hoofdstuk 5

een enorme huurschatterstand opgelopen. En de medicijnen tikken ook aan. Nu ben ik

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 5

48

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

6

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 6

49

Hoofdstuk 1

bezuinigen of proberen ze meer inkomen te verwerven. De resultaten daarvan zijn
gemengd. Sommige huishoudens negeren of ontkennen hun financiële problemen
geheel. Hulp ontvangen huishoudens vooral uit hun sociale netwerk of van nietfinanciële hulpverleners. Schuldhulpverlening wordt gezien als het laatste redmiddel
voor de allerergste gevallen, waartoe huishoudens zichzelf niet rekenen. Na een
ervaring met schuldhulpverlening zijn huishoudens overwegend positief.
Om de hulpverlening aan huishoudens met financiële problemen effectiever te maken,

Hoofdstuk 2

en andere financiële voorwaarden. Om uit de schulden te komen, gaan huishoudens

Hoofdstuk 3

reserves en een ‘komt wel goed’-mentaliteit. Ze schrikken achteraf van rentetarieven

Hoofdstuk 4

Veel huishoudens houden hun inkomsten en uitgaven bij, maar hebben nauwelijks

kiezen. De kennis die hiermee wordt opgedaan kan vervolgens gebruikt worden om
bijvoorbeeld in de dienstverlening beter aan te sluiten op de activiteiten van de huishoudens zelf of om andere mogelijkheden aan te bieden om financiële problemen op te
lossen. In dit hoofdstuk beschrijven we welke oplossingsstrategieën huishoudens in
2015 hebben gehanteerd.
6.1	Huishoudens houden op diverse manieren overzicht over inkomsten en uit-

Hoofdstuk 6

situatie te verbeteren, met andere woorden, voor welke oplossingsstrategieën zij zelf

Hoofdstuk 5

is het belangrijk goed in beeld te hebben wat huishoudens zelf doen om hun financiële

Meeste huishoudens houden overzicht bij van in- en uitgaven

Financiële vaardigheden zijn vaardigheden om betalingen te doen die passen binnen het
beschikbare budget, het op een overzichtelijke manier ordenen van de administratie,
inkomsten en uitgaven structureel bijhouden en daarbij onderscheid maken in uitgaven
die moeten en uitgaven die mogen, leningen afsluiten die binnen het budget passen en
betalingsverplichtingen op tijd voldoen.

Hoofdstuk 8

6.1.1

Hoofdstuk 7

gaven, maar hebben nauwelijks reserves en een ‘komt wel goed’-mentaliteit

Op basis van de interviews die zijn uitgevoerd, is het niet mogelijk om uitspraken te doen

Bijlage I

over het binnen het budget passen van de betalingen die huishoudens doen. Het is wel
mogelijk om een beeld te geven of huishoudens inkomsten en uitgaven bijhouden.
Huishoudens houden het meest overzicht over hun financiën door regelmatig afschrijvingen te controleren via (online) rekeningafschriften en het verwerken van hun uitgaven
in een kasboek of boekhoudprogramma. Veel gebeurt digitaal, maar ook zijn er huishou-

Bijlage II

6

Schuldhulpverlening gezien als
laatste redmiddel

dens die alles fysiek bijhouden met ordners en huishoudboeken. Ook het sorteren van
bonnen en rekeningen wordt regelmatig genoemd en het maandelijks pinnen van
contact geld.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 6

50

“Elke maand maak ik op papier een overzicht van de te verwachte inkomsten en
uitgaven. Vervolgens doe ik alles via automatische incasso en check ik via internetbankieren of alle inkomsten en vaste lasten voldaan zijn. Dit vink ik af. Daarna bereken ik
hoeveel geld ik nog mag uitgeven aan boodschappen, dat pin ik en meer geef ik niet uit.”
“Via mobiel bankieren en telebankieren. Eind van de maand betaal ik alle rekeningen en
dan weet ik wat er overblijft.”
“Ik kijk op afschrijvingen wat er binnenkomt en wat er uitgaat. Ik heb niet echt overzicht,
ik kijk meer globaal of het goed gaat.”
“Ik ben aan het budgetteren. Wat zijn mijn uitgaven en inkomsten en pas dit maandelijks
aan. Ik kijk ook wat er elke maand is misgegaan en wat er anders moet. Ik heb tips
gekregen van budgetbeheer van de gemeente. Ik heb ook een slimme meter in mijn
meterkast.”
“Als het lukt, haal ik al het geld er 1x per maand af en verdeel ik het over de verschillende uitgavenpotjes. Ik heb sinds mijn inkomsten zijn gedaald ook mijn uitgaven en
inkomsten bijgehouden in een kasboek. Dat heb ik niet volgehouden doordat ik niet

Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 2

Uit de interviews

Hoofdstuk 3

uitgaven en consumptieve uitgaven.1

Hoofdstuk 4

maandelijkse inkomsten en uitgaven en berekenen hoeveel geld er is voor noodzakelijke

Hoofdstuk 5

financieel gedrag houdt onder andere in dat mensen een overzicht maken van hun

Hoofdstuk 6

Dit is een relatief beperkte vorm van het bijhouden van de administratie. Gezond

om te bekijken wat de vaste lasten zijn. Daarna weet ik wat het vrije budget is. Ik kijk op
de computer of ik daar niet overheen ga.”

Net als in 2012 zijn er weinig huishoudens die op geen enkele manier overzicht houden.
Slechts enkele huishoudens zeggen geen overzicht te houden, omdat zij het overzicht

Hoofdstuk 8

“Mijn broer helpt mij om overzicht te houden. Hij komt aan het begin van de maand langs

Hoofdstuk 7

lekker in mijn vel zat, maar dat moet ik wel weer gaan doen.”

regelmatig hun afschriften te controleren.
6.1.2

Bij deel huishoudens specifieke aanleiding om financieel overzicht te houden

Bijlage I

kwijt zijn. Degenen die dat wel doen, geven aan het overzicht in hun hoofd te hebben of

De meeste huishoudens houden altijd al op dezelfde manier hun inkomsten en uitgaven
beginnen met het overzichtelijk maken van de financiële situatie, zoals een vermindering
1 Madern, T.E., Op weg naar een schuldenvrij leven. Gezond financieel gedrag noodzakelijk om financiële problemen te voorkomen. 2015.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 6

51

Bijlage II

bij. Voor een deel van de huishoudens was er wel een specifieke aanleiding om te

dens dat zij overzicht wilden hebben. Een deel van de huishoudens wilde dit puur om te
kijken waar hun geld aan opgaat, een ander deel omdat zij graag een grote uitgave willen
doen, omdat zij dat zo gewend zijn vanuit een eerdere periode met minder inkomsten of
dat hebben geleerd in de schuldhulpverlening of omdat zij het overzicht zijn kwijtgeraakt. Sommigen geven aan enthousiast te zijn geraakt door de mogelijkheden die
banken tegenwoordig bieden om inzicht te krijgen, door tv-programma’s of door een

Hoofdstuk 1

ding, arbeidsongeschiktheid, op zichzelf wonen, grote aankopen). Ook noemen huishou-

Hoofdstuk 2

van de inkomsten of verhoging van uitgaven (onder andere vanwege ontslag, echtschei-

beter zijn gaan bijhouden sinds dat ook makkelijker is geworden door de bankieren app.

Uit de interviews met huishoudens

“Toen de app beschikbaar kwam.”
“Sinds 2012. Toen ben ik naar de gemeente gegaan voor schuldhulpverlening en werd ik
verwezen naar budgetbeheer.”
“Sinds vorige maand. Het ging hard met het geld. Ik hou nu mijn boodschappen bij om te
sparen.”

6.1.3

Huishoudens weinig spaargeld achter de hand

Het kunnen opvangen van financiële tegenvallers is een onderdeel van financiële
verantwoordelijkheid. Hiermee wordt bedoeld dat de consequenties van het hebben van
schulden voor de persoon zelf, voor diens omgeving en voor de maatschappij, worden

Hoofdstuk 8

ingezien.

Hoofdstuk 6

“Sinds ik gescheiden ben en alleen verantwoordelijk voor de inkomsten en uitgaven.”

Hoofdstuk 7

stelde voor om orde op zaken te stellen.”

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

“Ik doe het sinds een maand. Ik heb al lang psychische problemen en mijn begeleider

Hoofdstuk 3

cursus budgetbeheer. Ook noemen enkele huishouden dat zij hun inkomsten en uitgaven

Verreweg de meeste huishoudens uit de risicogroep en de groep met problematische
schulden blijken niet goed voorbereid te zijn op financiële tegenvallers. Zoals te verbij de risicohuishoudens. Men is door de reserves heen. Veel huishoudens gebruiken
hun vakantiegeld als buffer en geven aan bij tegenvallers gebruik te maken van ruimte

Bijlage II

op het krediet of op de creditcard.

Bijlage I

wachten valt, komt dit meer voor bij de huishoudens met problematische schulden dan

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 6

52

Hoofdstuk 1

“Dan ga ik huilen. Ik moet dan dingen verkopen. Inmiddels heb ik mijn sieraden en
dingen van waarde al verkocht dus er is niet veel meer.”
“Er is een deel van mijn inkomen af. Ik heb geen reserves. Ik gebruik mijn vakantiegeld
als opvang.”

“Bij hoge kosten, bijvoorbeeld voor de dierenarts heb ik geen oplossing. Dan zou ik
afstand moeten doen van mijn hond of een betalingsregeling moeten treffen met de
dierenarts.”

Huishoudens met risicovolle schulden hebben vaak nog wel een kleine buffer of denken
voldoende achter de hand te hebben. Na doorvragen blijkt dat het echter vaak om

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

“Ik heb geen reserves, maar wel wat bestedingsruimte op mijn creditcards.”

Hoofdstuk 2

Uit de interviews met huishoudens met problematische schulden

Hoofdstuk 5

relatief kleine bedragen van maximaal € 1.000 gaat. We kunnen hieruit wel opmaken dat
veel huishoudens met risicovolle schulden zich in een wankel financieel evenwicht
bevinden en dat een deel van de huishoudens dat zelf nog niet beseft.

Hoofdstuk 6

Uit de interviews met huishoudens met risicovolle schulden
“Ik heb een bedrag op mijn spaarrekening, maar het moeten geen grote financiële
dingen zijn.”

Hoofdstuk 7

“We hebben een kleine buffer, zijn wel blij dat we in mei vakantiegeld krijgen. Dan
kunnen we de roodstand inlossen en de achterstand bij de verzekeraar.”
“We hebben altijd een buffer van minimaal € 600”

Hoofdstuk 8

“Normale tegenvallers wel, maar de vervanging van de auto bijvoorbeeld moet wel
gepland worden.”
“We hebben € 1.000 spaargeld. De auto is minder goed nu. Het spaargeld is gereser-

“We hebben verzekeringen tegen WW en arbeidsongeschiktheid, ook bij onze hypotheek.

Bijlage II

Ook hebben we een uitvaartverzekering. Voor de rest weinig speelruimte.”

Bijlage I

veerd voor de verhuizing.”

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 6

53

kopen ter waarde van € 850. Dit geldt in sterkere mate voor de huishoudens met
problematische schulden dan voor de risicohuishoudens. De oplossingen die huishoudens zouden zoeken bij het kapotgaan van de wasmachine kunnen onderverdeeld
worden in de volgende categorieën:
•

een tweedehands zoeken via Marktplaats of kringloop;

•

vakantiegeld afwachten, extra roodstaan, kopen op afbetaling, doorlopend krediet of geld

Hoofdstuk 1

niet verrassend dat een deel van de huishoudens niet in staat is om een wasmachine te

Hoofdstuk 2

Gezien de mate waarin de huishoudens zijn voorbereid op financiële tegenvallers is het

•

met de hand wassen, naar wasserette of bij familie of vrienden wassen;

•

geen idee.

6.1.4

Huishoudens schrikken achteraf van financiële voorwaarden

Aan de huishoudens met een persoonlijke lening, die iets op afbetaling hebben gekocht
of hun creditcard gebruiken voor het uitstellen van betalingen, is gevraagd of zij vooraf
goed op de hoogte waren van de voorwaarden, zoals de rente en looptijd van de lening.

Hoofdstuk 4

geld lenen bij ouders, familie vrienden;

Hoofdstuk 3

belastingdienst aanspreken;
•

Hoofdstuk 5

Het gaat hierbij met name om huishouden met risicovolle schulden, omdat huishoudens
met problematische schulden vaak geen mogelijkheden meer hebben om financiële
producten af te nemen.
Huishouden met risicovolle schulden zeggen dat zij vooraf ‘ongeveer’ of ‘goed’ op de

Hoofdstuk 6

hoogte waren van de voorwaarden, dat alles voor hen (redelijk) duidelijk was. Maar uit
de toelichting op de antwoorden blijkt dat het financiële product uiteindelijk tegenviel
toen zij er eenmaal voor hadden gekozen. Dit is exact vergelijkbaar aan de situatie in
2012. Wellicht heeft dit te maken met de ‘het komt wel goed’-mentaliteit van veel

Hoofdstuk 7

huishoudens met risicovolle schulden, waardoor zij zich – wellicht onbewust – minder
uitgebreid verdiepen in financiële producten.

Uit de interviews met huishoudens

“Ik was goed op de hoogte van de voorwaarden, heb meer geleend dan nodig was voor
de aankoop, en ik wist niet dat de rente over het niet-noodzakelijke deel hoger is.”
“Ik wist dat ik veel rente moest betalen. Toch schrik je ervan op het moment dat je echt
zo’n doorlopend krediet gaat terugbetalen en zwart op wit ziet dat 80% van je betaling op

Bijlage II

gaat aan rente.”

Bijlage I

Hoofdstuk 8

“Het dringt vooraf niet goed door, pas als je terugbetaalt.”

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 6

54

Hoofdstuk 1

Sommige huishoudens met risicovolle schulden zeggen dat zij vooraf niet goed op de
hoogte zijn geweest van de voorwaarden. Daarbij dragen ze de volgende punten aan:
Zij zijn ook niet gewaarschuwd voor risico’s door de desbetreffende instantie (bank,
Het was een minder bewuste beslissing. Dit kwam doordat zij:

--

geen keus hadden, zij moesten geld lenen, waardoor huishoudens zich
onvoldoende verdiept in voorwaarden of;

--

zij met hoofd bij andere zaken zaten, zoals een echtscheiding of;

--

zij achteraf te jong waren voor een dergelijke financiële beslissing en eigenlijk nog
niet konden inschatten wat de impact er van zou zijn.

6.2	Bezuinigen en zorgen voor meer inkomen zijn oplossingsstrategieën, maar
resultaten variëren
6.2.1

Bij schulden gaan huishoudens bezuinigen en zorgen voor meer inkomen

Net als in voorgaande jaren zijn de meest genoemde oplossingen die huishoudens
noemen bezuinigen en zorgen voor meer inkomen. Zo denken huishoudens bij bezuini-

Hoofdstuk 3

--

Hoofdstuk 2

creditcardmaatschappij, makelaar).

Hoofdstuk 4

•

gen is voor huishoudens met problematische schulden echter vaak geen realistische
strategie. Deze groep bestaat vaak uit lage inkomens. Voor hen rest enkel de strategie:
zorgen voor meer inkomen.
Bij het zorgen voor meer inkomen noemen huishoudens als inkomensbronnen: meedoen aan enquêtes, opleiding volgen, spullen verkopen via marktplaats, extra klusjes
uitvoeren, solliciteren. Er zijn relatief weinig huishoudens die aangeven via een betaalde

Hoofdstuk 6

jaarlijks kijken naar de goedkoopste aanbieder van energie en verzekeringen. Bezuini-

Hoofdstuk 5

gingen vooral aan: minder en goedkoper boodschappen doen, geen luxe uitgaven en

In plaats daarvan verwachten huishoudens dat een investering in een opleiding zich op
korte termijn gaat terugverdienen, wellicht tegen beter weten in.

“Bezuinigen op vaste uitgaven zoals verzekeringen: oude opzeggen en goedkopere
afsluiten. Ook veranderen van energiemaatschappij. We zijn steeds op zoek naar het
goedkoopste.”
“Ik let heel erg op de uitgaven. Er komt geen A-merk in huis. Ik let altijd op de aanbiedingen. Ik maak zelf sigaretten. Fruit kunnen we niet betalen, heb ik al maanden niet gehad.
Gezond eten is duur, hierdoor kunnen we niet kopen wat eigenlijk gezond is.”

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Uit de interviews met huishoudens

Hoofdstuk 7

baan structureel de mogelijkheid te hebben daadwerkelijk meer inkomen te verwerven.

Bijlage II

“Ik probeer wat extra inkomsten te genereren door spullen te verkopen op marktplaats
en rommelmarkten. Ook vul ik enquêtes in om wat bij te verdienen.”
“Mijn partner heeft een krantenwijk genomen en is postbezorger geworden.”

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 6

55

den, dat ze een extra lening aangingen om hun financiële problemen op te lossen. Dat is
in 2015 nauwelijks het geval. Er wordt wel informeel geld geleend en af en toe spreken
huishoudens betalingsregelingen af met hun schuldeisers, maar geld lenen bij officiële
instellingen is door geen enkele respondent genoemd. Dit kan te maken hebben met de
strengere toelatingscriteria van financiële diensten. Ook kan het zijn dat huishoudens al
gebruik maken van financiële diensten van banken, zoals doorlopende kredieten en

Hoofdstuk 1

kwam het nog regelmatig voor, met name bij huishoudens met problematische schul-

Hoofdstuk 2

Tot dusver komen de resultaten van 2015 overeen met die uit 2012 en 2009. In 2009

tussen de risicogroep en de groep huishoudens met problematische schulden. De
huishoudens met risicovolle schulden zijn hierover beduidend positiever in de zin dat zij
echt merken in hun maandelijkse in- en uitgavenpatroon dat zij bezuinigen en/of meer
inkomen verwerven.

Uit de interviews met huishoudens met risicovolle schulden
“Er blijft nu geld over op de betaalrekening. Daardoor kunnen we meer aflossen van het
doorlopend krediet.”
“Het werkt en werpt zijn vruchten af. Overstappen naar een andere zorgverzekeraar en
energieleverancier levert elke maand een forse besparing op.”
“Het geeft voldoening. We staan bijna nooit rood en de leningen worden

Hoofdstuk 4

Over de resultaten van de gehanteerde oplossingsstrategieën is een verschil merkbaar

Hoofdstuk 5

Risicohuishoudens positiever over resultaat oplossing

Hoofdstuk 6

6.2.2

Hoofdstuk 3

daardoor weten dat het hen niet meer zal lukken om nieuwe leningen af te sluiten.

“Ik hou inmiddels wat over. In mei 2015 hebben we weer zwarte cijfers.”

Huishoudens met problematische schulden zijn gematigder in hun antwoorden: zij
zeggen vaker aan dat zij door de bezuinigingen in ieder geval niet verder in de financiële
problemen komen, dat de resultaten nog op zich laten wachten of dat zij de oplossingsstrategieën hebben gekozen omdat zij geen andere keus hadden. Aan hun antwoorden is

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

langzaam afgelost.”

risicovolle schulden. Zij hebben vaker te maken met andere instanties en personen
(sociale zaken, UWV, psycholoog, gevangenis en ex-partners, diverse re-integratietrajecten). Dit heeft vaak ook invloed op hun in- en uitgavenpatroon, bijvoorbeeld of er nog

Bijlage I

ook merkbaarder dat hun situatie gecompliceerder is dan van de huishoudens met

Bijlage II

bezwaarschriften of vorderingen lopen en op de keuzes die zij maken.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 6

56

Hoofdstuk 1

men. Helaas is het nog niet genoeg.”
“De betalingsachterstanden worden ingelost, maar het gaat niet vlug, het vergt discipline.”

6.2.3

Sommige huishoudens negeren of ontkennen het probleem

Een deel van de huishoudens onderneemt in het geheel geen acties. Met name risicohuishoudens hebben de neiging de situatie te negeren of te ontkennen. Zij zien niet in
dat er sprake is van een probleem, dus een oplossing is ook niet nodig. Huishoudens
met problematische schulden daarentegen zien de situatie in een aantal gevallen als
uitzichtloos. Zij zien geen enkele mogelijke oplossing, en ondernemen daarom ook geen
acties: ze wachten af. Tot slot is er een groep huishoudens die proberen van dag tot dag

Hoofdstuk 2

“Door re-integratie hoop ik mijn inkomsten te verhogen. Mijn uitgaven zijn fors afgeno-

Hoofdstuk 3

“We komen net de maand rond.”

Hoofdstuk 4

Uit de interviews met huishoudens met problematische schulden

meevaller of een inkomensverbetering.

Uit de interviews met huishoudens
“Ik heb alle opties gehad. Sta met mijn rug tegen de muur. Ik kan geen schuldsanering
krijgen vanwege een rechtszaak.”

6.3.1

Financiële problemen als eerste besproken met familie en vrienden

Een eerste stap in het bieden van hulp is het bespreekbaar maken van de situatie. In de
interviews is ingegaan op de manier waarop met de omgeving gesproken wordt over de
financiële situatie. We vroegen de respondenten of en met wie zij de financiële situatie
van hun huishouden bespreken.
Huishoudens bespreken hun financiële problemen het eerst binnen hun huishouden en
met vrienden/familie. Behoorlijk wat huishoudens zeggen dat zij in hun naaste omgeving
mensen kennen die eveneens financiële problemen hebben. Voor sommigen is dat een

Hoofdstuk 8

Vooral hulp uit sociaal netwerk en niet-financiële hulpverlening

Bijlage I

6.3

Hoofdstuk 7

“Het is pappen en nathouden.”

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

te leven en de situatie ‘vol te houden’ tot deze uit zichzelf verbetert door een financiële

reden om de eigen financiële problemen te bespreken omdat zij in hetzelfde schuitje

Bijlage II

zitten, voor anderen is het juist een reden om het dan niet met die mensen te bespreken
omdat zij al hun eigen problemen hebben.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 6

57

Hoofdstuk 1

Uit de interviews met huishoudens
“Eerst sprak ik er niet over, maar in mijn omgeving zijn er meer die met schulden
kampen. Ik heb ook vrienden die in de schuldhulpverlening zitten. Nu praat ik er

Hoofdstuk 2

makkelijker over. Dan valt het bij mij nog mee.”
“Ik praat er niet met vrienden over. Ik wil het juist over andere dingen hebben. Mijn

Hoofdstuk 3

vrienden zitten allemaal in dezelfde of vergelijkbare situatie.”
“Met vrienden over wat wel en niet kan financieel: vergelijkbare problemen bij hen.”

Er is ook een beperkt aantal huishoudens dat hun problemen met niemand deelt.

Hoofdstuk 4

Tijdens het voorgaande onderzoek uit 2012 werd dit antwoord vaker gegeven. Dit kan
een indicatie zijn dat het hebben van financiële problemen meer uit de taboesfeer is

“Ik vind het niet nodig, het is gek om het daar over te hebben.”
“Het is niet verstandig om erover te praten, want dan word je erop aangekeken en je
verliest er vrienden mee. Vrienden willen niets te maken hebben met mensen die zielig
en arm zijn.”

6.3.2

Huishoudens vinden het meestal niet nodig advies te vragen

Instanties of personen kunnen huishoudens met schulden helpen door advies te geven
over budgetteren of het afbetalen van rekeningen. De meeste huishoudens die wij
spraken hadden in de voorgaande 12 maanden geen hulp of advies gekregen over
financiële zaken. Als belangrijkste redenen hiervoor geven zij aan dat het niet nodig was
om hulp te vragen, dat alles duidelijk is en dat zij hun problemen liever zelf oplossen.
Voor hen is vaak duidelijk waar de pijn ligt en hoe zij dit zelf kunnen oplossen. Tegelijker-

Hoofdstuk 7

“Andere mensen hoeven dit niet te weten. Het gaat anderen niets aan.”

Hoofdstuk 8

Uit de interviews met huishoudens

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

gekomen.

tijd hebben huishoudens ook niet het gevoel dat anderen hen kunnen helpen. Dit heeft er

Bijlage I

waarschijnlijk mee te maken dat ze zelf hun probleem niet onder ogen (willen) zien. Er

Bijlage II

zijn enkele huishoudens die specifiek benoemen dat schaamte een rol speelt.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 6

58

wordt het zo officieel. Dan zijn er echt problemen.”
“Ik heb voldoende controle over alles. Er zijn gewoon geen echte problemen.”.
“We weten het zelf al. Maar we kunnen niets anders doen en daarom heeft hulp vragen

Hoofdstuk 3

geen zin. En we weten toch al wat voor adviezen we kunnen verwachten; auto weg doen,

Hoofdstuk 1

“Ik los het liever eerst zelf op. Als het dan niet lukt, schakelen we alsnog hulp in. Anders

Hoofdstuk 2

Uit de interviews met huishoudens

telefoonabonnement opzeggen, maar dat willen we niet.”
“Ik weet dat het vrij makkelijk is om een betalingsregeling te treffen. Dit lukt goed

hoef je weinig advies te hebben.”

De huishoudens die wel advies vragen, noemen vrienden en familieleden, de financieel
adviseur van de bank, de tussenpersoon voor verzekeringen of hypotheken of de
consulent van de gemeente. Het gaat daarbij vaak om incidentele hulp.

Uit de interviews met huishoudens
“Om de rekening te kunnen betalen van de zorgverzekeraar heb ik een betalingsregeling
getroffen. Ik heb toen met de verzekeraar mijn financiële situatie overlegd en is bepaald

Hoofdstuk 6

“Wie kan je nou helpen als je altijd in de min staat. Het geld is er gewoon niet, dus dan

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

zonder hulp van anderen te regelen.”

Veel gebruik van niet-financiële hulpverlening

In ruim de helft van de 200 interviews benoemen de respondenten openlijk dat zij
sociaal-psychische problemen hadden en daarvoor hulp ontvingen. Het zijn vooral
huishoudens met problematische schulden die vaak gebruik maken van niet-financiële
hulpverlening, zoals maatschappelijk werk of psychische zorg. Daarnaast hadden
enkele huishoudens te maken met niet-financiële zorg voor hun kinderen, onder andere

Hoofdstuk 8

6.3.3

Hoofdstuk 7

wat haalbaar is.”

dens meer fysieke hulp: huishoudelijke hulp, thuiszorg of revalidatiezorg. Een deel van
de huishoudens ontvangt deze hulp nog steeds.

Bijlage I

via Jeugdzorg, GGZ en jongerenwerk van de gemeente. Ook ontvingen enkele huishou-

Uit de interviews met huishoudens
nog niet toe. Van de sociale dienst moet ik officieel wel solliciteren maar onofficieel hoef ik
dat nog niet. Als ik nu weer zou gaan werken zou ik binnen een halve week ziek thuis zitten.
Ik werk wel halve dagen met behoud van uitkering en ik bezoek ook een psycholoog.”

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 6

59

Bijlage II

“Ik kan mijn problemen oplossen als ik weer ga werken. Helaas laat mijn gezondheid dat

verwacht van de schuldhulpverlening dat deze hen uit de schuldsituatie helpt. Het ene
huishouden verwacht hierbij vooral advies of informatie, het andere concrete hulp, zoals
het saneren van de schulden. Enkelen verwachten vooral dat schuldhulpverlening helpt
om de schuld te stabiliseren of het creëren van overzicht.
Huishoudens met problematische schulden beschouwen schuldhulpverlening als
laatste redmiddel. Dan blijken de problemen al zodanig dat banken of andere financiële
instellingen geen soelaas meer bieden.

Uit de interviews met huishoudens met problematische schulden
“We zochten advies bij schuldhulpverlening voor het oplossen van onze schulden en kregen
het advies om naar een bank te gaan en een persoonlijk krediet af te sluiten en daar alle

Hoofdstuk 1

vaker hulp bij schuldhulpverlening dan huishoudens met een risico op schulden. Men

Hoofdstuk 2

gezocht bij schuldhulpverlening. Huishoudens met problematische schulden zoeken

Hoofdstuk 3

Schuldhulpverlening is het laatste redmiddel

De meeste huishoudens met risicovolle of problematische schulden hebben geen hulp

Hoofdstuk 4

6.4

Hoofdstuk 5

schulden onder te brengen. We hebben dit geprobeerd maar de banken wilden ons geen
persoonlijke lening verstrekken.”

Hoofdstuk 6

“Er is geen uitweg, ik kan niet alleen uit de schulden komen.”

Huishoudens met risicovolle schulden noemen vaker een specifieke financiële zaak,
zoals een lening of een bepaalde schuld waarvan zij niet weten hoe daar mee om te
gaan. Ook geven risicohuishoudens vaker dan de problematische groep aan dat zij

Hoofdstuk 7

informatie, advies of financieel overzicht willen krijgen.

Uit de interviews met huishoudens met risicovolle schulden
“Ik was het overzicht kwijt. Ik wilde graag meer orde in de chaos van mijn financiële

Hoofdstuk 8

huishouden.”
“Ik zag door de bomen het bos niet meer. Ik kreeg dreigbrieven. Dat kan ik niet alleen

Bijlage I

oplossen.”

Huishoudens zijn meestal via anderen doorverwezen naar de schuldhulpverlenende
organisatie. Dit is via de gemeente zelf, via het maatschappelijk werk of via de woningbouwvereniging. Daarnaast zijn er familieleden en kennissen in het netwerk van de

Bijlage II

huishoudens die hen op de schuldhulpverlening hebben gewezen. Een beperkt aantal
huishoudens is via internet terecht gekomen bij de schuldhulpverlenende organisatie.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 6

60

nodig is. Schuldhulpverlening is voor de hele zware gevallen en niet voor hen. Enkele
huishoudens geven openlijk toe dat ze zich schamen voor hun financiële problemen. De
drempels die huishoudens noemen lijken niet altijd feitelijk gestaafd en vooral geba-

Hoofdstuk 3

seerd op een gevoel of vooroordelen.

Hoofdstuk 1

schuldhulpverlening. Als belangrijkste reden hiervoor noemen zij dat dat voor hen niet

Hoofdstuk 2

Forse drempels voor schuldhulpverlening

Weinig huishoudens met risicovolle of problematische schulden maken dus gebruik van

Uit de interviews met huishoudens
“Dan zit je eraan vast.”
“Dan moet ik te veel opgeven zoals internet en mijn auto.”
“Men geeft geen concrete adviezen, het is niet toegesneden op de eigen situatie.”
“Ze nemen gelijk alles van je over en ze leren je niet om er zelf mee om te gaan. Ik wil leren

Hoofdstuk 4

6.4.1

“Het heeft teveel impact. Ik zou dan ook niet meer kunnen re-integreren. Schuldsanering is
echt laatste optie.”

“Ze kunnen niet mijn schulden minder maken en ook niet mijn inkomsten verhogen.”

Op de vraag wanneer zij wel hulp zouden inroepen van schuldhulpverlening komt naar
voren dat zij naar schuldhulpverlening gaan als zij er zelf niet meer uitkomen, bij ‘echte’
financiële problemen. Vele huishoudens noemen hierbij speciale situaties. De meest
Als de vaste lasten niet meer betaald kunnen worden;

•

Als het huis verkocht moet worden;

•

Bij het wegvallen van inkomen;

•

Als de deurwaarders aan de deur staan;

•

Als familie niet meer kan helpen;

•

Als de schulden nog verder oplopen;

•

Als het financieel overzicht ontbreekt.

Bijlage I

•

Hoofdstuk 8

genoemde:

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

“Dan moet ik mijn huis verkopen en dat doe ik niet.”

Hoofdstuk 5

het zelf te doen.”

Uit de antwoorden blijkt dat veel huishoudens de stap naar schuldhulpverlening zo lang
schulden van wie we weten dat zij reeds behoorlijke financiële problemen hebben. Er
zijn ook huishoudens die zeggen nooit gebruik te willen maken van schuldhulpverlening
en zeer stellig reageren.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 6

61

Bijlage II

mogelijk uitstellen. Dit geldt ook voor de groep huishoudens met problematische

“Ik ga nooit naar schuldhulpverlening. Dan gaan ze mijn huis afnemen en mijn motor. Ik wil

hypotheek niet meer kan betalen.”
“Ik neem liever een pilletje dan dat ik naar schuldhulpverlening ga.”

Als huishoudens meer hulp hadden willen ontvangen bij het oplossen van hun financiële
problemen, gaat dit vooral over vragen met betrekking tot de Belastingdienst en
toeslagen, over het treffen van betalingsregelingen, het creëren van financieel overzicht
en financiële informatie en advies. Daarnaast zijn er genoeg huishoudens die geen
onderwerpen hebben waarop zij meer informatie en advies hadden willen ontvangen.

overwegend positief. Wat opvalt is dat de huishoudens met problematische schulden die
op dit moment hulp krijgen van een schuldhulpverlenende organisatie, zonder uitzondering bijzonder positief zijn. Als belangrijkste pluspunten noemen de huishoudens:
•

Het inzichtelijk en behapbaar maken van schulden

•

De onderhandeling met de schuldeisers wordt door hen gedaan

•

Zij hebben een goed inlevingsvermogen, denken goed mee en geven het vertrouwen dat

•

Laagdrempelig

•

Een goede stok achter de deur.

Hoofdstuk 7

mensen uit de schuldsituatie komen

Hoofdstuk 6

De huishoudens die hulp hebben gezocht bij een schuldhulpverlenende organisatie zijn

Hoofdstuk 5

Na ervaring met schuldhulpverlening zijn huishoudens positiever

•
Uit de interviews met huishoudens
“Ik houd nog altijd mijn overzichten aan zoals mij dat toen is geleerd. Dat is positief. Ik heb
het gevoel er sterker uit te zijn gekomen.”
“Prima begeleiding, één keer per twee weken kijken naar de stand van zaken en daarop

Hoofdstuk 8

6.4.2

Hoofdstuk 4

“Ik steek mijn huis in de fik als de bank geen regeling zou kunnen treffen als ik mijn

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

alles aanpakken om te werken, anders ga ik het criminele circuit in.”

Hoofdstuk 1

Uit de interviews met huishoudens

Bijlage I

acteren.”

Bijlage II

“Ze hebben me uit de penarie geholpen. Streng maar rechtvaardig.”

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 6

62

•

De lengte van het traject

•

Niet realistische adviezen

•

Voelden zich niet met respect behandeld.

Enkele respondenten geven aan niet in aanmerking te zijn gekomen voor schuldhulpver-

Hoofdstuk 3

lening. Hun financiële situatie was nog niet ernstig genoeg.

Hoofdstuk 1

Hierbij worden met name de volgende punten genoemd:

Hoofdstuk 2

Huishoudens hebben ook aangegeven wat zij niet goed vonden van schuldhulpverlening.

Uit de interviews
“Ik vind het jammer dat ze pas hulp bieden als de schuld te hoog is, als de schuld al is

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

geëscaleerd. Het is toch beter om preventief te werken.”

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 6

63

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

7

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 7

64

gemeente is een eerste stap bij het opzetten van doeltreffend preventiebeleid.
Gemeenten kunnen daarbij slimmer inspelen op het onbewuste gedrag dat schulden
veroorzaakt. Voor huishoudens met risicovolle schulden kan de gemeente
laagdrempelige, onafhankelijke financiële hulp aanbieden. Om de drempels van

Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 2
Hoofdstuk 4

schuldhulpverlening te verlagen, kan de omgeving van de schuldenaar betrokken

Hoofdstuk 3

Meer kennis vergaren over mogelijke risicocategorieën van schuldenaren in de

worden en moeten de positieve kanten van schuldhulpverlening sterker worden
benadrukt.

nalering vormgeven. De meeste gemeenten bieden begeleiding bij de thuisadministratie
voor mensen met schulden en budgetcursussen samen met vrijwilligers en/of maatschappelijk werk. Ook bieden gemeenten informatie via websites over het omgaan met
schulden en geven ze voorlichting via folders en via informatie op de gemeentewebsites.

Hoofdstuk 6

Rond speciale doelgroepen worden activiteiten ingericht, zoals lesprogramma’s op

Hoofdstuk 5

Gemeenten verschillen in de wijze waarop en de mate waarin ze preventie en vroegsig-

scholen, voorlichting via ondernemerspleinen voor zelfstandigen en laagdrempelige
hulp en doorverwijzing via wijkteams.

belang van vroegsignalering en preventie onverkort aanwezig is en gemeenten zelfs
voor nog grotere uitdagingen staan op dit terrein. Er zijn meer huishoudens met
problematische of risicovolle schulden die zich niet melden bij schuldhulpverlening. Dit
zijn voor gemeenten ‘onzichtbare’ schuldenaren. Met de reguliere activiteiten worden

Hoofdstuk 8

deze huishoudens niet of nauwelijks bereikt. Effectieve preventie en vroegsignalering

Hoofdstuk 7

Als we de resultaten van ‘Huishoudens in de rode cijfers’ 2015 overzien, blijkt dat het

betekent voor deze huishoudens dat zij vroegtijdig bij de gemeente in beeld komen om
escalatie te voorkomen.

men komen als zij te maken krijgen met een onverwachte daling van het inkomen en/of
stijging van de kosten. Hieruit blijkt dat hun financieel gedrag achteraf niet bestand was
tegen grote financiële tegenvallers. Voor beide groepen geldt dat een doeltreffende

Bijlage I

In het onderzoek hebben we ook gezien dat huishoudens vaker in de financiële proble-

preventie en vroegsignalering van schulden van groot belang is.
In dit hoofdstuk bekijken we de resultaten uit het onderzoek vanuit het gezichtspunt van
gemeenten: wat betekenen de resultaten voor hen? Wat zijn voor hen nuttige handvatten
voor het opzetten van beleid rondom vroegsignalering en preventie van schulden?

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 7

65

Bijlage II

7

Preventie en vroegsignalering van
schulden nog belangrijker door
toename schuldenaren

Hoofdstuk 1

Tijdens het onderzoek is ingezoomd op huishoudens die recent een life-event hebben
meegemaakt, de financiële gevolgen daarvan en de mogelijkheden voor preventie en
vroegsignalering daarvan. De resultaten hiervan geven we in het volgende hoofdstuk

Preventie en vroegsignalering vormen een onderdeel van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening. Elke gemeente moet in haar beleidsplan aandacht besteden aan integrale
schuldhulpverlening, waaronder ook preventie en daarmee vroegsignalering vallen.
Vroegsignalering binnen de schuldhulpverlening is het in een zo vroeg mogelijk stadium in
beeld brengen van mensen met financiële problemen om vroegtijdige hulpverlening
mogelijk te maken door gebruik te maken van daadwerkelijke signalen en outreachende
hulpverlening.
Schuldpreventie is een mix van maatregelen, activiteiten en voorzieningen die er op gericht
zijn dat mensen financieel vaardig worden en zich zo gedragen dat zij hun financiën op orde

Hoofdstuk 4

Over preventie en vroegsignalering

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

weer.

preventie:
•	Primaire preventie is het voorkomen dat mensen in de problematische schulden raken;
ofwel nieuwe gevallen voorkomen. Primaire preventie richt zich op iedereen die risico
loopt.

Hoofdstuk 6

•	Secundaire preventie is de vroegtijdige onderkenning, opsporing en behandeling,

Hoofdstuk 5

houden. Daarbij kan onderscheid worden gemaakt in primaire, secundaire en tertiaire

meestal bij specifieke risicogroepen. Ook het opsporen van risicofactoren behoort tot
de secundaire preventie.
•	Tertiaire preventie richt zich op situaties waarbij al sprake is van problematische

Tertiaire preventie is bedoeld om erger (terugval, recidive of chronische problemen) te
voorkomen.

7.1

Breng groeiende groep onzichtbare schuldenaren in kaart

Een van de belangrijkste ontwikkelingen die uit het onderzoek naar voren komt is dat de
schuldenproblematiek de afgelopen jaren verder is toegenomen. Deze toename kan in

Hoofdstuk 8

bestaande problemen op te lossen terwijl de preventieve activiteiten in feite nazorg zijn.

Hoofdstuk 7

schulden. De curatieve hulp, begeleiding en andere maatregelen zijn bedoeld om

sche schulden. Met onzichtbaar bedoelen we dat zij niet bekend zijn bij schuldhulpverlening. Meer huishoudens met grote financiële problemen is een zorgelijke ontwikkeling.
Dan bedoelen we niet alleen de financiële problemen die huishoudens treffen, maar ook

Bijlage I

zijn geheel worden toegerekend aan de groep huishoudens met onzichtbare problemati-

de sociale en maatschappelijke gevolgen die het hebben van financiële problemen met

Bijlage II

zich meebrengt. Het is belangrijk dat gemeenten hier adequaat op reageren met hun
preventiebeleid.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 7

66

schuldenaren kan bereiken. Meer kennis vergaren over mogelijke risicocategorieën van
schuldenaren in de gemeente moet dan ook een eerste stap zijn bij het opzetten van het
beleid rondom vroegsignalering en schulden. Hoe meer er bekend is over kenmerken
van huishoudens en de risico’s op schulden die zij op basis van deze kenmerken lopen,
des te gerichter kan een gemeente preventie en vroegsignalering inrichten. Dit heeft als
voordeel dat doelgroepen van het preventiebeleid exacter kunnen worden geformuleerd

Hoofdstuk 1

Meten is weten

Voor een effectief beleid is het heel belangrijk dat een gemeente de ‘onzichtbare’

Hoofdstuk 2

7.1.1

In de ene wijk maken inwoners bijvoorbeeld veel gebruik van het wijkteam of een
ontmoetingscentrum. Het loont dan om daar een soort financiële voorlichting te
organiseren. In een andere wijk bevinden zich relatief veel allochtonen. Dan loont het de

Hoofdstuk 4

moeite om rekening te houden met culturele verschillen op dit terrein. In een andere
wijk wonen juist de huishoudens die als gevolg van overbesteding risico lopen op
schulden. Deze huishoudens ontvangen wellicht liever anonieme informatie over

Hoofdstuk 5

financiële problemen en hoe zij daarmee moeten omgaan.

Tip voor de gemeente
Formuleer doelgroepen van preventiebeleid op basis van zoveel mogelijk kennis van de

Hoofdstuk 6

potentiële schuldenaren in de gemeente.

7.1.2

Hoofdstuk 3

en daarbij kunnen passende activiteiten worden verricht.

Kenmerken huishoudtypes en achterstallige rekeningen

Uit de resultaten komt naar voren dat er twee huishoudtypes zijn die een relatief grote
•

samenwonenden zonder kinderen die wonen in een huurhuis en een netto
huishoudinkomen hebben van minder dan 2.000 euro.

•

alleenstaanden met kinderen die wonen in een huurhuis en een netto huishoudinkomen

Hoofdstuk 8

hebben van minder dan 1.000 euro.

Hoofdstuk 7

kans op problematische schulden hebben. Dit zijn:

Eveneens komt naar voren dat problematische schulden vooral tot uiting komen door
achterstallige rekeningen en minder door kredietfaciliteiten zoals roodstand en
creditcardschulden. Meer huishoudens dan in 2012 hebben meer dan drie soorten
achterstallige rekening, vaker in risicovolle categorieën (huur, energie etc.) en vaker

Bijlage I

voor een bedrag van meer dan € 500.
Ook deze resultaten kunnen gemeenten gebruiken bij het verder specificeren van hun
beleid rondom preventie en vroegsignalering. Zo kan de informatie hen ondersteunen

Bijlage II

om een beeld te krijgen van de wijken in een gemeente waar zich mogelijk risicogroepen
bevinden. In welke wijken bevindt zich bijvoorbeeld relatief veel sociale woningbouw
etc.? Uit het gegeven dat achterstallige rekeningen vaak voorkomen in risicovolle
categorieën, blijkt dat het kan lonen voor gemeenten om afspraken te maken met

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 7

67

Het belang van afspraken met woningbouwcorporaties wordt versterkt door de hierboven genoemde conclusie dat huishoudens met problematische schulden vaker een
huurwoning hebben. Veel gemeenten hebben al afspraken lopen met dergelijke organisaties. Het is echter de moeite waard om te bekijken of er ook nieuwe organisaties zijn
met wie in dit kader afspraken gemaakt kunnen worden. Ook kunnen bestaande

Hoofdstuk 1

met achterstallige rekeningen.

Hoofdstuk 2

woningbouwverenigingen, energiebedrijven etc omtrent het signaleren van huishoudens

signaal van uit? Hoe vaak komt het voor? Moeten de afspraken worden bijgesteld?
Ook kunnen in gesprekken met deze organisaties het beeld dat deze organisaties
hebben over huishoudens met achterstanden aan de orde komen: welke kenmerken van
huishoudens hebben volgens hen meer kans op schulden? Welke wijken lijken volgens
hen risicovoller in de gemeente?1 In sommige gemeenten is het al praktijk dat de
gemeente bij woningcorporaties het aantal huishoudens met een huurachterstand

Hoofdstuk 4

afspraak van nut in het kader van preventie en vroegsignalering? Gaat er inderdaad een

Hoofdstuk 3

samenwerkingsafspraken onder de loep worden genomen. Werkt de afspraak nog? Is de

welke manier de wijken of straten waarin relatief veel huishoudens met een huurachterstand wonen, worden benaderd.
Gemeenten moeten bij samenwerking met overige organisaties uitgaan van het gedeeld
belang. Zowel gemeenten als andere organisaties zijn erbij gebaat om huishoudens met
(risico op) schulden zo vroeg mogelijk te bereiken. Daarnaast kan deze informatie ook
zicht geven op ketenpartners of maatschappelijke organisaties met wie gemeenten het

Hoofdstuk 6

gebeurt, speelt er geen privacyprobleem. Vervolgens kan de gemeente bepalen op

Hoofdstuk 5

opvraagt. Dit gaat op postcode-, straat- of buurtniveau. Zolang dit geanonimiseerd

Tip voor de gemeente
Gebruik de kenmerken van huishoudens met problematische schulden en type schulden
om meer zicht te krijgen op risicogroepen in de gemeente.
Maak vervolgens een actieplan preventie en vroegsignalering … en de wijk in…
Als eenmaal bekend is in welke delen van de gemeente de meeste huishoudens met (risico

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

beste kunnen samenwerken op het terrein van vroegsignalering en schulden.

op) problematische schulden zich bevinden en wat hun kenmerken zijn, kan de gemeente

•

De doelgroepen op wie de preventie in de gemeente zich voornamelijk richt

•

De kenmerken van deze doelgroepen

•

De manieren waarop de verschillende doelgroepen worden bereikt

•

De wijze waarop de gemeente bij elke doelgroep drempelvrees gaat wegnemen om zich

1 Bij het delen van informatie moet uiteraard rekening worden gehouden met de Wet Bescherming Persoons­
gegevens.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 7

68

Bijlage II

Bijlage I

een concreet preventie-actieplan opzetten. Dit bevat de volgende onderdelen:

Hoofdstuk 1

bijvoorbeeld bij schuldhulpverlening te melden en/of om mee te werken om de
financiële situatie te verbeteren
•

De partners met wie de gemeente mbt preventie en vroegsignalering gaat
samenwerken. Dit kunnen per doelgroep verschillende partners zijn. Het betreft hier

Hoofdstuk 2

zowel gemeentelijke instellingen (zoals jeugdzorg), sociaal maatschappelijke
hulpverleners, onderwijsinstellingen als schuldeisers
•

Organiseer een startbijeenkomst met alle betrokken organisaties en stel daarna een
samenwerkingsdocument op, waarin onder andere wederzijdse verwachtingen,

Hoofdstuk 3

communicatie en aantal contactmomenten staan
•

Evalueer de samenwerking regelmatig, houdt de partners op de hoogte van
ontwikkelingen op het terrein van schuldhulpverlening in de gemeente en houdt af en
toe themabijeenkomsten, bijvoorbeeld ‘hoe werk je aan gedragsverandering bij
huishoudens met schulden?’ Bekijk ook jaarlijks of nog steeds de juiste partners zijn

Hoofdstuk 4

betrokken: zijn er nieuwe partijen bijgekomen in de gemeente die betrokken kunnen
worden bij preventie en vroegsignalering
•

Voer als gemeente de regie. Dit is voor alle partijen duidelijk. Het duurt even voordat
een goede samenwerking is opgebouwd en zijn vruchten gaat afwerpen. Geef de

Speel slim in op onbewust gedrag

We weten inmiddels dat schulden zelden ontstaan als gevolg van één oorzaak. De
oorzaak is vaak een combinatie van omgevingsfactoren, bewust en onbewust gedrag,
onverwachte gebeurtenissen (life-events) en in de persoon gelegen factoren, die elkaar
onderling weer beïnvloeden.

Hoofdstuk 6

7.2

Hoofdstuk 5

samenwerking een kans en denk niet te snel dat resultaten uitblijven.2

ontstaan van de schulden. Dit geeft gemeenten de mogelijkheid om daar bij het vormgeven van de inhoud van het preventie- en vroegsignaleringsbeleid rekening mee te
houden. De oorzaken waar een gemeente in haar preventiebeleid het meest op kan
inspelen zijn onbewuste psychologische processen en de rol van life-events, zoals
echtscheiding, werkloosheid of arbeidsongeschiktheid (zie het volgende hoofdstuk).
De onbewuste gedragingen hebben consequenties voor de preventie van schulden. Het

Hoofdstuk 8

kunnen opzetten, is het nodig dat gemeenten zicht hebben op de oorzaken voor het

Hoofdstuk 7

Om het beleid rondom preventie en vroegsignalering van schulden zo gericht mogelijk te

voorlichting en budgetcursussen, is wellicht minder groot dan gedacht. Het zou daarentegen effectiever zijn wanneer huishoudens zich bewust worden van deze onbewuste
psychologische mechanismen. Een gemeente die hier slim op in kan spelen kan meer

Bijlage I

effect van activiteiten die inspelen op motivatie, financiële kennis en vaardigheden, zoals

bereiken met haar beleid voor preventie en vroegsignalering. Dit is niet gemakkelijk. Op
beantwoorden is kennis van gedrag nodig. Kennis van recente wetenschappelijke
inzichten uit de gedragseconomie en psychologie. Praktische tips voor gemeenten staan
2 De tips in dit kader zijn gebaseerd op de informatie uit de interviews en uit literatuur op dit terrein.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 7

69

Bijlage II

welke manier kun je mensen aanzetten tot ander gedrag? Om deze vragen te kunnen

Een gemeente moet op zoek gaan naar instrumenten waarmee huishoudens met (risico
op) problematische schulden zich bewust worden van hun (on)bewuste gedragingen die
ten grondslag liggen aan hun financiële keuzes. Deze gedragingen leiden uiteindelijk tot
een financieel minder gezonde situatie. Daarvoor heeft elke gemeente eerst kennis
nodig van de belemmerende en bevorderende factoren. Effectief beleid ontwikkelen

Hoofdstuk 1

Cruciale vragen bij financiële problematiek in de wijk’ van de VNG.3

Hoofdstuk 2

hieronder, maar zijn ook te vinden in de handreiking ‘De eindjes aan elkaar knopen.

Hoofdstuk 3

gaat makkelijker wanneer er kennis is over waarom de doelgroep zich gedraagt zoals hij
doet. In onderstaande figuur staan de mogelijkheden om het gedrag te beïnvloeden
weergegeven. Deze mogelijkheden lopen langs drie lijnen: de sociale omgeving, het
individu en de fysieke omgeving.

Hoofdstuk 4

Figuur 8
Mogelijkheden voor gedragsbeïnvloeding

dra
Ge

Fysieke omgeving

ove
rw
og

Hoofdstuk 7

en

ten

ec
Eff

g

(Beïnvloedingsmogelijkheden)

Hoofdstuk 6

Gedragsmechanismen

s
bit
Au
Ha
tom
s(
ati
nte
oo
sch
/ gew

So

u

cia

Be
do

ivid

le
o

eld
e

mg

)

evi
n

g

len
ge

Vra
a

tre
aa

Hoofdstuk 5

k/m

gs
tuk

a
np

Beleid

Ind

Sociale omgeving
- Boodschapper
- Normen
- Commitment
- Identiteit

Aa

Veronderstellingen

Individu
- Incentive
- Salience
- Priming
- Affect
- Default

Onbedoelde

Reflectief /

Hoofdstuk 8

Fysieke omgeving
- Zichtbaarheid
- Plezier
- Gemak
- Sfeer

Bron: Panteia

7.2.1

Individu

Gedragsverandering is effectiever als rekening wordt gehouden met de volgende

Bijlage I

elementen gericht op het individu4:
Incentive: een positieve of negatieve mentale prikkel die het (on)gewenste gedrag (on)
waarschijnlijker maakt: ‘beloning‘ of ‘straf’.
of nieuwheid, trekken ze bewust en/of onbewust de aandacht.
3 VNG en Platform 31, De eindjes aan elkaar knopen. Cruciale vragen bij financiële problematiek in de wijk, 2015.
4 The Institute for Government, MINDSPACE. Influencing behaviour through public policy, 2010.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 7

70

Bijlage II

Salience: dit zijn signalen die opvallen te midden van ‘ruis’, door hoeveelheid, anders zijn

die we eerder onbewust verwerkt hebben.
Affect: de emotionele component in de verwerking en opslag van informatie (bijvoorbeeld beelden) is meestal sterker dan de rationele.

Hoofdstuk 2

Defaults: een standaardoptie is een sterk instrument, omdat we geneigd zijn de
standaardoptie te kiezen (zeker als de keuzes moeilijk zijn of er teveel opties zijn)
7.2.2

Hoofdstuk 1

Priming: ons gedrag en onze voorkeuren worden beïnvloed door boodschappen/beelden

Fysieke omgeving

Zichtbaarheid: kenmerken van de fysieke omgeving kunnen onbewust het gedrag
sturen (bijvoorbeeld een pijl op de vloer richting de trap in plaats van de lift leidt tot een
groter aantal traplopers).
Plezier: een leuke gimmick trekt meer mensen aan en zorgt voor een goede stemming,
waardoor men eerder het gewenste gedrag vertoont (bijvoorbeeld een trap die eruit ziet
als een piano en geluid maakt als je erop loopt).
Gemak: een overzichtelijke en comfortabele omgeving zorgt dat mensen als vanzelf

Hoofdstuk 4

fysieke omgeving worden meegenomen5:

Hoofdstuk 3

Gedragsverandering is gemakkelijker wanneer de volgende elementen gericht op de

Hoofdstuk 5

weten wat ze moeten doen (bijvoorbeeld de bewegwijzering in Schiphol die zo is ingericht dat je bijna niet na hoeft te denken).
Sfeer: een positieve sfeer zorgt voor een positieve stemming, die het bedoelde gedrag
waarschijnlijker maakt (bijvoorbeeld geuren, muziek, licht, ruimte. De geur van vers

7.2.3

Hoofdstuk 6

brood in de winkel verhoogt de omzet).
Sociale omgeving

Gedragsverandering is ook afhankelijk van elementen in de sociale omgeving6:
Boodschapper: het doet er toe wie een boodschap uitzendt. We nemen meer aan van

Commitment: wanneer we ons publiekelijk aan een voornemen hebben gecommitteerd
dan houden we ons daar vaker aan.
Identiteit: een goed gevoel over onszelf is van invloed op onze opvattingen en gedrag en
wel sterker naarmate deze zichtbaarder zijn voor anderen.

Beïnvloedingsmogelijkheden voor gemeente
Om verandering van gedrag tot stand te brengen, moet een gemeente eerst de volgende
stappen ondernemen:
•

de doelgroepen van het preventiebeleid en de bijbehorende kenmerken benoemen.

•

beginnen met het realistisch in kaart brengen van keuzes en gedrag binnen het

5 Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid, Gedrag in beleid. Met psychologie en gedragseconomie het mobiliteitsbeleid versterken, 2011.
6 The Institute for Government, MINDSPACE. Influencing behaviour through public policy, 2010.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 7

71

Hoofdstuk 8

wie we ons willen of kunnen vergelijken.

Bijlage I

Normen: we laten ons sterk beïnvloeden door opvattingen en gedrag van anderen met

Bijlage II

kundigheid, kennis etc.) toeschrijven.

Hoofdstuk 7

personen met wie we ons kunnen of willen identificeren of aan wie we autoriteit (des-

per doelgroep effectieve oplossingen zoeken op basis van de opgedane inzichten. Is een
prikkel effectief, of werken sociale normen beter? Heeft een standaardkeuze op deze
doelgroep een positief effect, of is ‘framing’ een slimmere strategie?
per doelgroep de beïnvloedingsmogelijkheden in kaart brengen.

Hoofdstuk 2

•

Hoofdstuk 1

preventiebeleid. Welk gedrag speelt een rol? Hoe moet het beleid daarop inspelen?
•

Hieronder geven we een voorbeeld van beïnvloedingsmogelijkheden op basis van het
genoemde model. Andere voorbeelden zijn te vinden in de handreiking van de VNG:
De onderstaande elementen van gedragsverandering kan een gemeente toepassen bij
beleid op het gebied van bewuste en onbewuste gedragingen die (kunnen) leiden tot een
financieel ongezonde situatie. Beschouw dit als een eerste aanzet. Deze stappen
vormen in de praktijk een proces wat tot stand komt na meerdere bijeenkomsten met

Sociale omgeving
Boodschapper:
De rol van voorbeeld-/sleutelfiguren voor het huishouden is belangrijk. Dit kunnen
schuldhulpverleners zijn, trajectbegeleiders, hulpverleners, maar ook vertrouwenspersonen in de privésfeer. Zij moeten het belang van een financieel gezonde situatie kunnen
overdragen aan het huishouden, hen bewust maken van hun gedragingen, hen stimuleren om eraan te werken. Zij mogen ook zeker niet vergeten de huishoudens een schouderklopje te geven op het moment dat zij goed bezig zijn en regelmatig interesse tonen.
Train de sleutelfiguren om huishoudens op de juiste manier te benaderen.

Hoofdstuk 6

aanbevelingen die van pas komen als het huishouden reeds hulp heeft gezocht.7

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

kenners van de doelgroep en gedragsdeskundigen. Overigens zijn dit met name

Hoofdstuk 3

‘De eindjes aan elkaar knopen. Cruciale vragen bij financiële problematiek in de wijk’.

(financiële) stand van zaken, de afspraken etc. op een concrete manier door.
Commitment:
Als een huishouden eenmaal zover is dat het hulp zoekt voor het oplossen van hun
financiële problemen, moet de sleutelfiguur er voor zorgen dat de gemaakte afspraken
niet vrijblijvend zijn. Dit is niet alleen duidelijker voor beide partijen het geeft huishoudens ook het gevoel dat zij ‘serieus’ worden genomen.

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Zorg voor voldoende overlegmomenten tussen sleutelfiguur en huishoudens en neem de

Achterhaal in gesprekken in hoeverre huishoudens zich bij hun financiële keuzes laten
beïnvloeden door mensen in hun omgeving. Als dit het geval is, probeer dan duidelijk te
maken dat dit niet verstandig is. Dit kan bijvoorbeeld door voorbeelden van andere

Bijlage I

Sociale norm:

huishoudens te geven die een vergelijkbare situatie hebben gehad als het desbetreffen-

Bijlage II

de huishouden en die uiteindelijk ook hun doelen hebben bereikt.

7 Sommige aanbevelingen zijn overigens al in andere delen van het hoofdstuk de revue gepasseerd.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 7

72

Hoofdstuk 1

Individu
Identiteit:
Geef huishoudens zelfvertrouwen dat zij het voor elkaar krijgen om hun financiële

Default:
Zorg ervoor dat bij grotere financiële keuzes standaard ook de lange termijn gevolgen
worden gegeven.
Priming:
Laat enkele filmpjes/reclames ontwikkelen met boodschappen die je wilt overbrengen
(denk goed na over grotere financiële keuzes, voor schulden hoef je je niet te schamen,

Hoofdstuk 4

je bent niet de enige, kijk niet teveel naar je buurman)

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

problemen op te lossen.

Affect:

Hoofdstuk 5

Breng in bovengenoemd promotiemateriaal ook emoties in beeld.
Prikkels:
Benader de huishoudens positief en ga uit van hun mogelijkheden en kansen om weer
een financiële gunstige situatie te ontwikkelen.

Hoofdstuk 6

Fysieke omgeving
Plezier en sfeer:
Creëer een prettige sfeer in de spreekkamer en tijdens contactmomenten. Probeer

Gemak:
Maak het huishoudens gemakkelijk. Vraag niet meerdere malen dezelfde gegevens op.

Hoofdstuk 8

Zorg voor duidelijk taalgebruik en overzichtelijke formulieren.

Hoofdstuk 7

bijvoorbeeld extra aandacht te geven bij een mijlpaal die het huishouden bereikt.

7.3	Geef laagdrempelig advies, betrek de omgeving en benadruk positieve
kanten schuldhulpverlening
belangrijk dat een gemeente ook zicht heeft op de manieren waarop huishoudens zelf
omgaan met hun financiële problemen. Uit de resultaten blijkt dat de huishoudens met
(risico op) financiële problemen als reactie hierop vooral bezuinigen en gaan zorgen

Bijlage I

Bij het vormgeven van haar preventie en vroegsignaleringsbeleid van schulden is het

voor meer inkomsten. Verder is duidelijk dat de huishoudens financiële problemen
dens aan het niet nodig te vinden om hulp of advies te vragen, zeker niet bij schuldhulpverlening. Verder geeft een minderheid van de huishoudens aan geen enkel overzicht te
hebben over de in-en uitgaven. De meeste huishoudens houden overzicht door regelma-

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 7

73

Bijlage II

meestal als eerste met hun familie en vrienden bespreken. Daarnaast geven huishou-

boekhoudprogramma. Verder lijken huishoudens niet goed voorbereid op financiële
tegenvallers. De meeste huishoudens hebben weinig geld achter de hand om financiële

Vooral huishoudens met risicovolle schulden hebben het gevoel dat zij geen financiële
problemen hebben of denken zelf te weten hoe zij hun financiële situatie kunnen
oplossen. Tegelijkertijd lukt het veel huishoudens niet om goed te sparen. Ook hebben
deze huishoudens achteraf vaak spijt van financiële keuzes. Een advies over meer
spaargeld opbouwen of het wijzigen van financiële keuzes of gedrag kan hen helpen een
positieve balans te houden. Er is dus een grote latente behoefte aan ‘licht’, laagdrempelig, onafhankelijk financiële hulp. Het gaat daarbij niet om de reguliere budgetcursussen, maar om een persoonlijk financieel advies, gegeven door een goedkope, onafhankelijke en laagdrempelige adviseur.

Hoofdstuk 4

Tip voor gemeente: zorg voor onafhankelijk, laagdrempelig financieel advies

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

tegenvallers op te vangen.

Hoofdstuk 1

tig afschrijvingen te controleren en inkomsten en uitgaven bij te houden in een kasboek/

dat zij verdergaande financiële problemen hebben en dat hun situatie complexer is dan
van de risicohuishoudens. Veel huishoudens uit deze groep staat het water aan de
lippen. Desondanks geeft het grootste deel uit deze groep aan geen financieel advies te
vragen. Net als de risicogroep zouden zij pas bij echte financiële problemen naar
schuldhulpverlening toegaan. De vaak al complexe financiële situatie gaat gepaard met
problemen op andere terreinen. Dit maakt deze huishoudens met problematische
schulden kwetsbaar. Hoe eerder zij bereikt worden en hun leven weer op de rails

Hoofdstuk 6

De financiële situatie van de huishoudens met problematische schulden maakt duidelijk

Hoofdstuk 5

Tip voor gemeente: betrek de omgeving bij de hulpverlening

Een voordeel ten opzichte van de risicohuishoudens is dat huishoudens met problematische schulden al vaker te maken hebben met andere instanties: maatschappelijk werk,
UWV, de sociale dienst, de psycholoog, thuiszorg, et cetera. Wanneer de gemeente een
hulpverleners alert zijn op financiële problemen en op de juiste manier doorverwijzen.
Als het actieplan preventie en vroegsignalering goed is opgezet en de juiste partners
daarbij zijn betrokken, moet dit proces in de praktijk goed verlopen.
Huishoudens bespreken hun financiële problemen vaak met familie en vrienden. Deze
omgeving van de schuldenaar zou een rol kunnen spelen in de signalering en doorverwijzing naar schuldhulpverlenende instanties. Bij het bereiken van deze groep huishou-

Bijlage I

Hoofdstuk 8

sociale kaart maakt en duidelijke werkafspraken maakt met deze instanties, kunnen

Hoofdstuk 7

krijgen, hoe beter.

dens moet vooral worden aangehaakt bij de mensen die zij in vertrouwen nemen. Het is
leid te geven, maar zijn er wel degelijk mogelijkheden. Een eerste mogelijkheid is
overheidscommunicatie niet te richten op de schuldenaar, maar op de omgeving van de
schuldenaar. De boodschap wordt dan bijvoorbeeld ‘Help mensen in uw omgeving om

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 7

74

Bijlage II

uiteraard niet gemakkelijk om familie en vrienden een duidelijke rol in het preventiebe-

afspraken na te komen, enigszins vergelijkbaar met zelfhulpgroepen zoals Weight
Watchers of Anonieme Alcoholisten.

Tip voor gemeente: benadruk dat schuldhulpverleners burgers willen helpen
De meeste huishoudens die gebruik maken van schuldhulpverlening, blijken er positief
over te zijn, zowel over de inhoudelijke kant als de menselijke kant. De huishoudens die
zich daar niet melden, hebben doorgaans een zodanig negatief beeld van schuldhulpverlening, dat zij een drempel voelen om zich te melden. Een gemeente moet daarom de
positieve punten van schuldhulpverlening meer benadrukken. Te denken valt aan:
•

Het inzetten van burgers die succesvol een schuldhulpverleningstraject hebben

•

Hoofdstuk 4

doorlopen als boegbeeld bij preventieve activiteiten
Het bieden van concrete en realistische informatie in voorlichtingsfolders en op
de website van de gemeente, waarbij ook vooroordelen worden benoemd en
tegengesproken.
In de eerste intake gesprekken met burgers duidelijk te zijn over wat de burgers van

Hoofdstuk 5

•

Hoofdstuk 3

om mensen met schulden zelf een ‘buddy’ te laten kiezen die hen stimuleert om

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

hun schulden op te lossen. Verwijs ze naar de gemeente’. Een tweede mogelijkheid is

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

de gemeente kunnen verwachten en wat de gemeente van de burger verwacht.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 7

75

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

8

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

76

Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 2

klanten van de gemeenten en schuldhulpverlening. Mochten zij financiële problemen
krijgen, dan komen zij daar mogelijk wel terecht. Inspanning op preventief terrein
voorkomt instroom in de toekomst. Dit hoofdstuk bevat concrete tips voor gemeenten
om financiële problemen na een life-event te signaleren en voorkomen.
Veel huishoudens komen als gevolg van een life-event zoals een scheiding, ziekte of
werkloosheid in financiële problemen. ‘Door preventie-activiteiten juist aan te bieden op

Hoofdstuk 3

ontstaan van schulden. Mensen die een life-event meemaken, zijn lang niet allemaal

Hoofdstuk 4

Life-events zoals scheiding, ontslag en ziekte vormen belangrijke factoren bij het

de Schuldpreventiewijzer te lezen.1
De relatie tussen het meemaken van een life-event en financiële problemen maakt ook
gemeenten en overige betrokken organisaties steeds meer bewust van preventie-activiteiten voor de mensen die een life-event meemaken. Gemeenten en andere betrokken
organisaties zijn zoekende hoe zij dit het beste vorm kunnen geven. Dit wordt extra
bemoeilijkt doordat er na een life-event, zoals echtscheiding of ontslag, geen direct

Hoofdstuk 6

ling of het ontstaan van schuldsituaties worden bijgestuurd of zelfs voorkomen’, staat in

Hoofdstuk 5

het moment dat iemand te maken heeft met een bepaalde life-event, kan de ontwikke-

die op dat moment wél contact hebben met burgers – zoals werkgevers, advocaten en
UWV - dikwijls (nog) geen samenwerkingsafspraken over signaleren, informeren en
doorverwijzen.
In dit hoofdstuk bieden we handvatten aan gemeenten die hen kunnen ondersteunen bij
het opzetten van preventie en vroegsignalering van financiële problemen na een
life-event.2 Ook geven we enkele lokale voorbeelden van gemeenten die preventie-activi-

Bijlage I

teiten rondom life-events hebben opgezet.

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

contactmoment met de gemeente is. Bovendien zijn er tussen gemeenten en de partijen

1 Jungmann, N, F. van Iperen, Schuldpreventiewijzer, 2011.
2 Tijdens het onderzoek is extra aandacht besteed aan het meemaken van een life-event en de financiële gevolgen. Er is hierbij gekozen voor de life-events werkloosheid, scheiding en langdurig ziek/arbeidsongeschikt
omdat dit de meest voorkomende life-events zijn. De wijze waarop dit is gebeurd, staat beschreven in de bijlage.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

77

Bijlage II

8

Preventie en vroegsignalering
van financiële problemen na
een life-event

life-events
Tijdens het onderzoek zijn twee bijeenkomsten met gemeenten en maatschappelijke
organisaties georganiseerd. Hieruit volgen de volgende algemene beleidsaanbevelingen

8.1.1

Hoofdstuk 2

voor gemeenten.

Hoofdstuk 1

8.1	Gemeenten hebben leidende en coördinerende rol bij schuldpreventie rond

Formuleer een visie op schuldpreventie life-events

De inrichting van de ondersteuning aan burgers om schulden na een life-event te
doelstellingen die de gemeente heeft met schuldpreventie. Is dat bijvoorbeeld de
financiële zelfredzaamheid van burgers vergroten? Maatschappelijke kosten tegen
gaan? Instroom in de bijstand voorkomen?
8.1.2

Van visie naar beleid: werk samen met lokale organisaties

Op basis van de visie worden de (budgettaire) kaders van het beleid bepaald. Welke
middelen maak je vrij voor ondersteuning/voorlichting na een life-event? Op welke
life-events leg je de nadruk? Hoe organiseer je een effectieve en efficiënte dienstverle-

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

voorkomen sluit aan bij de visie van de gemeente op schuldpreventie. De visie bevat de

private partijen als banken, deurwaarders, advocaten en notarissen. Voer het gesprek
vanuit het gedeeld belang: financiële problemen van burgers voorkomen. Bouw vervolgens verder aan de samenwerking waarin elkaars expertise benut wordt.

Hieronder is weergegeven welke partijen een rol spelen bij de diverse life-events. Dit
zijn de partijen die zich in samenwerking met de gemeenten (kunnen) inzetten voor de
preventie en vroegsignalering van schulden. Ook de directe kring rondom de burgers die
een life-event meemaken, zoals familie en vrienden, kan een rol spelen in de signalering, preventie en doorverwijzing bij financiële problemen. Dit overzicht is toegespitst op
preventie en vroegsignalering op het gebied van schulden. Echter, genoemde betrokkenen kunnen ook een rol spelen bij andere problemen van mensen. Het optreden van een
life-event gaat immers vaak gepaard met problemen op andere terreinen.

•

Bijlage I

Scheiding:
Zakelijk: advocaat, bank, hypotheekverstrekker, notaris, (overige) schuldeisers,
mediator, werkgever
Zorg: huisarts, psychologen, maatschappelijk werk, school, wijkteams

•

Persoonlijk: familie, vrienden, kennissen

Bijlage II

•

Hoofdstuk 6

gemeente, zoals welzijns- en vrijwilligersorganisaties en sociaal raadslieden, maar ook

Hoofdstuk 7

ties hier een rol in kunnen/willen nemen. Dit zijn zowel de natuurlijke partners van de

Hoofdstuk 8

Ga als gemeente met lokale organisaties om de tafel en inventariseer welke organisa-

Hoofdstuk 5

ning?

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

78

Zakelijk: UWV, werkgever, uitzendbureau, gemeente, schuldeisers

•

Zorg: huisarts, psychologen, wijkteam, maatschappelijk werk

•

Persoonlijk: familie, vrienden, kennissen

Hoofdstuk 2

•

Hoofdstuk 1

Werkloos:

Arbeidsongeschikt:
•

Zakelijk: werkgever, UWV, gemeente, schuldeisers

•

Zorg: huisarts, apotheek, overige zorgverleners, psychologen, maatschappelijk werk,

Dit overzicht maakt duidelijk dat gemeenten er niet alleen voor staan. Diverse organisaties en personen komen in contact met mensen die een life-event hebben meegemaakt.
Onder de regie van de gemeenten kunnen deze personen en organisaties een rol krijgen
bij de preventie en vroegsignalering van financiële problemen na een life-event.

Hoofdstuk 4

Persoonlijk: familie, vrienden, kennissen

Hoofdstuk 3

wijkteams,
•

preventieactiviteiten van mensen die een life-event meemaken, om de volgende
redenen:
•

Life-events vormen belangrijke factoren bij het ontstaan van schulden. Mensen die een
life-event meemaken, zijn lang niet allemaal klanten van de gemeenten en

Hoofdstuk 6

schuldhulpverlening. Mochten zij financiële problemen krijgen, dan komen zij daar
uiteindelijk wel terecht. Inspanning op preventief terrein, voorkomt instroom in de
toekomst.
•

Hoofdstuk 5

Het is goed als een gemeente een leidende en coördinerende rol inneemt bij de inzet van

Een life-event komt nooit alleen. Vaak hebben mensen ook te maken met andere

contact zijn of zijn geweest. Deze organisaties kunnen allen een rol hebben bij preventie
en vroegsignalering van schulden en van problemen op andere terreinen. De gemeente
is de instantie bij uitstek die een uitgebreid netwerk van contacten heeft met andere
organisaties. Hierdoor zijn de lijnen met deze organisaties korter, bijvoorbeeld om
voorlichting te geven.
•

Een gemeente kan vanuit haar coördinerende rol gemakkelijker nieuwe contacten
aanboren om te helpen bij de preventie en vroegsignalering. We hebben reeds gezien dat

Hoofdstuk 8

Dit betekent dat deze huishoudens met veel organisaties en (schuld) hulpverlening in

Hoofdstuk 7

problematieken, zoals eerdere meegemaakte life-events of psychosociale problematiek.

maatschappelijke organisaties werd duidelijk dat de bewustwording van het belang van
preventie en vroegsignalering van schulden na een life-event er zeker is. Ook zijn er al
diverse initiatieven in het land, waarbij meerdere organisaties zijn betrokken, die zich

Bijlage I

de gemeente hier niet alleen voor staat. Uit de groepsgesprekken met diverse

Bijlage II

richten op het voorkomen van financiële problemen na een life-event.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

79

Hoofdstuk 1

Concrete tips

Voor het concreet vorm geven van schuldpreventie na een life-event, de volgende tips:
1. Biedt snel een helpende hand
Voor alle life-events geldt dat het snel hebben van overzicht over de financiële situatie,
inzicht in het nieuwe inkomen een belangrijke voorwaarde is om schulden te voorkomen. De ondersteuning in Zwolle bijvoorbeeld biedt op het moment van overgang van
werkloosheidsuitkering naar bijstandsuitkering overzicht van zowel de financiële situatie

Hoofdstuk 2

8.1.3

wat het nieuwe inkomen wordt. Hierdoor worden mensen snel bewust gemaakt van de
veranderende situatie en kunnen daarnaar handelen.
De positieve keerzijde van het meemaken van een life-event is dat burgers die door een
life- event geraakt worden juist dan open staan voor adviezen en informatie om financiële problemen aan te pakken. Het is dan een goed moment om nieuw gedrag aan te leren
of gedrag bij te sturen. De aangeboden informatie moet passend zijn bij de life-event en

Hoofdstuk 4

Utrecht voor alle klanten waar de kostendelersnorm gaat gelden inzichtelijk gemaakt

Hoofdstuk 3

als de mogelijkheden voor hulp. Verder is in het buurtteam in de wijk Overvecht in

sleutelfiguur binnen het netwerk van de persoon.3 Dit pleit voor snelle actie nadat de
life-event zich heeft voorgedaan.
2. Biedt anoniem betrouwbare informatie
Een groot deel van de mensen zoekt informatie over financiën en schulden anoniem op
internet, zeker ook wanneer er vragen zijn over de financiële situatie na een life-event.
De gemeente kan burgers helpen met het zoeken naar de juiste informatie op internet
door bijvoorbeeld op de gemeentewebsite links te plaatsen naar betrouwbare

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

op het juiste moment worden gedeeld en aangeboden door een deskundige of een

3. Biedt begrijpelijke informatie
Er is een groep die via internet niet bereikt wordt, bijvoorbeeld anderstaligen, laaggeletterden of mensen met een laag IQ. Voor deze groep is het belangrijk informatie zo
beeldend mogelijk weer te geven. Maak folders zo beeldend mogelijk en leg ze neer op
vindplaatsen. Ook videomateriaal kan gebruikt worden.

Hoofdstuk 8

Berekenuwrecht.nl.

Hoofdstuk 7

landelijke websites, zoals zelfjeschuldenregelen.nl, nibud.nl, wijzeringeldzaken.nl en

Bij alle life-events geldt, breng het aanbod rond hulp bij financiën onder de aandacht bij
verwijzers, zoals maatschappelijk werk, scholen, gezondheidscentra en huisartsen. Ga
in gesprek over het belang voor deze partijen om schulden te voorkomen en creëer

Bijlage I

4. Maak professionals en vrijwilligers alert

Bijlage II

bewustzijn.

3 Jungmann, N. e.a., Handreiking schuldpreventie, 2012.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

80

Samenwerking van iedereen die betrokken is bij het signaleren van schulden na een
life-event maakt de hulp doeltreffender en doelmatiger. Zorg ervoor dat betrokken
partijen weten van de hulp die er is. Een gemeente kan niet alles zelf bieden, maar is
onderdeel van een netwerk van externe partners. Maak gebruik van die keten en leg in
goede samenwerkingsafspraken vast wie wat doet en wanneer. Belangrijk onderwerp
daarbij is het uitwisselen van persoonsgegevens en de privacy. Regel met een formulier
dat de cliënt toestemming geeft om gegevens uit te wisselen tussen organisaties en

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

5. Maak samenwerkingsafspraken over doorverwijzen

6. Betrek zo mogelijk het sociale netwerk
Veel mensen die een life-event hebben meegemaakt, hebben te maken met een sociaal
leven dat armer is geworden. Daar waar de levensgebeurtenis samengaat met conflic-

Hoofdstuk 4

ten en financiële problemen, zijn de mensen meer ‘op zichzelf’ geworpen. In dit soort

Hoofdstuk 3

informeer de cliënt hierover.

situaties hebben emoties de overhand. Hulp vanuit de omgeving is hierbij essentieel.
Maar het is niet vanzelfsprekend dat ondersteuning en motivatie vanuit de omgeving
aanwezig zijn. Veel mensen zijn minder actief in hun sociale netwerk en dit netwerk is

steunende instanties op zowel financieel als niet-financieel gebied. Overigens is de band
met de familie – met name bij jongere mensen – gemiddeld genomen iets hechter
geworden na de life-event.4
8.2

Goede voorbeelden op lokaal niveau

We beschrijven voorbeelden van schuldpreventie-activiteiten bij echtscheiding, ontslag
en ziekte/arbeidsongeschiktheid die uitgevoerd worden op lokaal niveau. We gaan in op

Hoofdstuk 6

goed op door te vragen en bij een klein netwerk zo nodig door te verwijzen naar onder-

Hoofdstuk 5

dan ook vaak kleiner dan men zou verwachten. Het is belangrijk voor hulpverleners hier

8.2.1

Echtscheiding

Het Instituut Maatschappelijk Welzijn (IMW) in Breda heeft de cursus “Goed uit elkaar”
ontwikkeld. Het is een goed voorbeeld om schulden rond een echtscheiding te voorkomen, omdat er een effectief werkproces is ingericht om de belangrijkste verwijzers
(huisartsen, scholen, advocaten, Sociaal Teams, CJG Teams) in beeld te krijgen en te

Bijlage II

Bijlage I

informeren over het aanbod.

Hoofdstuk 8

gemeente en sluiten af met tips voor implementatie op lokaal niveau.

Hoofdstuk 7

de concrete werkwijze, inzet van middelen en resultaten. We beschrijven de rol van de

4 Gebaseerd op interviews ‘Huishoudens in de rode cijfers 2015.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

81

Voorbeeld: Cursus “Goed uit elkaar” IMW Breda
De cursus “Goed uit elkaar” loopt in juni 2015 voor het tweede jaar. De cursus omvat vier
informatieve themabijeenkomsten voor mensen die gaan scheiden maar nog geen
definitieve beslissing hebben genomen:
•

Voor- en nadelen van echtscheiding; door maatschappelijk werkers van sociaal teams

•

Gevolgen voor kinderen; door maatschappelijk werkers van het CJG wijkteam

•

De echtscheidingsprocedure; door een of twee advocaten

•

De financiële gevolgen van een echtscheiding; door een of twee Sociaal Raadsmannen/

Hoofdstuk 4

vrouwen

Hoofdstuk 1

voor het opzetten van een dergelijke cursus in een andere gemeente/regio.

Hoofdstuk 2

inzet van de cursus. Verderop gaan we in op de rol van de gemeente en geven we tips

Hoofdstuk 3

Onderstaand kader bevat een beschrijving van doel, werkwijze, resultaten en personele

Doel
Het doel van de cursus is de negatieve gevolgen van echtscheiding zoveel mogelijk
voorkomt de cursus het maken van schulden als gevolg van een echtscheiding, omdat
mensen relatief vroeg in het proces komen en dus goed voorbereid de nieuwe situatie
ingaan.
Werkwijze
De bijeenkomsten vinden ’s avonds plaats, van 19.00-21.00 bij het IMW in het centrum
van Breda. Er zijn gemiddeld 12-16 mensen per cursus. Mensen worden geïnformeerd
op de vier thema’s en ontvangen nuttige tips. Soms worden ervaringen kort uitgewisseld

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

beperken door mensen vroegtijdig voor te lichten. Volgens de cursuscoördinator

worden de themabijeenkomsten gegeven.
In de bijeenkomst over de financiële gevolgen van echtscheiding worden de deelnemers
geïnformeerd door een sociaal raadsman/vrouw. Men krijgt tijdens deze bijeenkomst
informatie over financiën op verschillende gebieden (pensioenen, toeslagen, uitkeringen,
verzekeringen). Om ervoor te zorgen dat dit beklijft is de informatie ook op papier voor
de deelnemers beschikbaar. Ook is het altijd mogelijk om na de bijeenkomst of bij het

Hoofdstuk 8

komst begeleiden. Daardoor ontstaat een open sfeer. Minimaal twee à drie keer per jaar

Hoofdstuk 7

waardoor interactie ontstaat onderling en met de professionals die de themabijeen-

inloopspreekuur van de sociaal raadslieden in de wijk langs te gaan om vragen te stellen

Bijlage I

of een individueel gesprek te plannen met een maatschappelijk werker of sociaal
raadsman of vrouw. De sociaal raadsman die de cursus geeft zorgt ervoor dat de
informatie altijd actueel is.

Bijlage II

Na afloop van elke thema bijeenkomst wordt aan de deelnemers gevraagd wat er voor
hen nuttig is geweest en wat ze eraan hebben gehad. Ook worden verbetertips gevraagd.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

82

professionals: de advocaat, de sociaal raadsman, de medewerker CJG en maatschappelijk werker van IMW Breda. Hieruit volgen verbeterpunten voor een volgende cursus. Zo
is er voor de continuïteit en verbinding naar de andere bijeenkomsten altijd één professi-

Hoofdstuk 2

onal bij alle vier de bijeenkomsten aanwezig. Deze professional leidt elke thema avond

Hoofdstuk 1

Na afronding van de vier bijeenkomsten vindt een evaluatie plaats met alle betrokken

kort in en is daarmee voor de deelnemers het bekende wekelijkse gezicht.
Doelgroep en aanmelding

De aankondiging voor de cursus wordt verspreid door het IMW zelf maar ook door
huisartsen, scholen, advocaten, Sociaal Teams, CJG Teams in Breda. Hierdoor worden
veel mensen bereikt. Zes weken voor de start van de cursus gaat er een mailing uit naar
alle huisartsen, basisscholen en scholen voor voortgezet onderwijs in het werkgebied
(+/- 100 huisartsen, +/- 60 basisscholen en +/- 40 middelbare scholen en +/- 25 advocaten en het CJG). De aankondigingsmail wordt op intranet van het CJG gezet en doorge-

Hoofdstuk 4

vooraf vastgesteld.

Hoofdstuk 3

De cursus is opengesteld voor alle inwoners van Breda. Er zijn geen (inkomens)criteria

staat een linkje naar een aanmeldformulier dat deelnemers kunnen downloaden.
Deelnemers vullen NAW-gegevens in, kruisen aan naar welke bijeenkomst(en) ze willen
en vullen in welke vragen ze willen behandelen. De formulieren worden naar het
secretariaat van het IMW Breda gestuurd. De aankondiging wordt ook op de algemene

Hoofdstuk 6

website van het IMW geplaatst.

Hoofdstuk 5

stuurd naar de Sociaal Teams in de wijken. In de aankondiging staan de data vermeld en

Resultaten
Reacties van deelnemers aan de cursus zijn positief. Men raakt geïnformeerd, stelt
instanties beter te vinden. Men is positief over de keuzevrijheid. Men kan zelf bepalen
welke bijeenkomsten te volgen. De cursuscoördinator geeft aan dat mensen vroegtijdig
bereikt worden. Hierdoor gaat er een sterke preventieve werking van de cursus uit,
mensen worden beter voorbereid op de nieuwe situatie. Dit verkleint de kans op

Hoofdstuk 8

schulden.

Hoofdstuk 7

vragen en kan met elkaar ervaringen uitwisselen. Men kent de weg voor hulp, weet

Inzet in uren
Voorbereiding en uitvoering: 4 uur pp per bijeenkomst. In totaal 2 personen. Uitzoekwerk na bijeenkomst: variërend van 0,5 uur tot 3 uur per bijeenkomst. Evaluatiebijeen-

Bijlage I

komst na afloop cursus: 8 uur totaal. Planning en communicatie, aanmeldingen
registreren: 8 uur secretariaat. Totaal per cursus: 44-46 uur maatschappelijk werk, 8
uur secretariaat. Hier zitten ontwikkelingsuren niet in.

Bijlage II

Meer informatie
Voor meer informatie kan contact worden opgenomen met Millie Broers, unithoofd/
procesbegeleider en cursuscoördinator: mbroers@imwbreda.nl

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

83

king met de gemeente het belangrijk is vanuit een gedeelde visie te werken en daarover
regelmatig met elkaar af te stemmen. Ook is het belangrijk de gemeente input te geven
over wat de gevolgen zijn van echtscheiding voor ouders, kinderen, kwetsbare burgers
en dit te vertalen in een actueel en nuttig aanbod wat aansluit bij behoeften van burgers.
Op deze manier wordt duidelijker voor de gemeente waarom bijeenkomsten zoals deze

Hoofdstuk 3

nodig zijn en welke problemen ermee voorkomen worden.

Tips voor het implementeren
•

Maak een overzicht van alle belangrijke organisaties in de eerste lijn die dichtbij de
burger zitten en van de cursus moeten weten. Begin bij de organisaties die al in het

Hoofdstuk 4

netwerk van de gemeente zitten en ga met hen in gesprek over welke andere
organisaties verwijzers kunnen zijn.
•

Hoofdstuk 1

maatschappelijk werk. De coördinator van de cursus geeft aan dat voor de samenwer-

Hoofdstuk 2

De gemeente financiert de themabijeenkomsten vanuit de reguliere subsidie voor het

Als het voorlopig overzicht met belangrijkste verwijzers compleet is, breng het aanbod
onder de aandacht en ga in gesprek met de sleutelfiguren per organisatie. De
praktijkondersteuners bij de huisartsen en maatschappelijk werkers via het CJG en het
Sociaal Team.

•

Richt het gesprek op waarom doorverwijzen belangrijk is. Spreek het gedeeld belang
aan, bijvoorbeeld bij huisartsen het voorkomen dat patiënten herhaaldelijk met klachten

•

Hoofdstuk 6

komen waar de huisarts zelf geen oplossing voor kan bieden.
Zorg voor een eenvoudig aanmeldformulier via internet en biedt keuze vrijheid. Zorg
ervoor dat deelnemers zelf kunnen bepalen welke bijeenkomsten zij volgen.
•

Hoofdstuk 5

zorgcoördinatoren of schoolmaatschappelijk werk in het onderwijs,

Evalueer de opbrengst van elke bijeenkomst met de deelnemers en verbeter de opzet

In onderstaand kader nog enkele andere initiatieven uitgevoerd door gemeenten in samen-

Hoofdstuk 8

werking met maatschappelijk werk.

Andere initiatieven:
•

Hoofdstuk 7

van de avonden op basis van tips van de deelnemers.

Echtscheidingsspreekuur, samenwerking Centrum Jeugd Gezin (CJG),
schoolmaatschappelijk werk en advocatenkantoor Dommerholt in Zwolle. Een advocaat

Bijlage I

houdt één maal per week spreekuur in het Centrum voor Jeugd en Gezin. De
belangrijkste punten van gesprek zijn omgangsproblemen en relatieproblemen. In juni
2015 is de gemeente Zwolle voornemens de verbinding tussen het
echtscheidingsspreekuur en schulddienstverlening te verstevigen.
Echtscheidingsspreekuur Stichting de Wering en gemeente Hollandse Kroon. Op
afspraak een gesprek met een maatschappelijk werker van stichting de Wering over alle
vragen rondom echtscheiding. Ook financiële vragen worden besproken.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

84

Bijlage II

•

Ontslag

Hoofdstuk 1

8.2.2

De verschuiving van werk naar een werkloosheidsuitkering gaat gepaard met een
inkomensachteruitgang. Als men hier niet tijdig de uitgaven op aanpast, is de kans op
schulden aanzienlijk. Als de WW langer aanhoudt en het ziet er naar uit dat mensen in

Hoofdstuk 2

de Bijstandwet terecht komen, volgt een verdere inkomensachteruitgang. Het UWV en
de gemeente Zwolle informeren en activeren mensen die een dergelijke situatie
meemaken, creëren bewustwording en helpen met het maken van overzicht en het
vinden van werk. Waar mogelijk wordt direct actief ingezet op het vinden van werk,

Het UWV in Zwolle stuurt uitnodigingsbrieven naar klanten waarvan de WW-uitkering op
korte termijn eindigt en die mogelijk bij de gemeente een verzoek gaan doen om een
uitkering op grond van Participatiewet- of de wet Inkomensvoorziening oudere en
arbeidsongeschikte werklozen. De klanten ontvangen een uitnodiging voor een preventiebijeenkomst bij de gemeente. De bijeenkomsten worden vanaf juni 2014 maandelijks

Hoofdstuk 4

Voorbeeld: Preventiebijeenkomst UWV en gemeente Zwolle

Hoofdstuk 3

zodat financiële problemen voorkomen worden.

melden zich aan voor de bijeenkomst.
Doel
Het primaire doel van de gemeente is een aanvraag voor een uitkering voorkomen.
Daarnaast heeft de bijeenkomst tot doel financiële problemen te voorkomen, te signaleren en een start te maken met het aanpakken of hanteerbaar maken, idealiter door het
vinden van betaald werk. In de bijeenkomst worden mensen geïnformeerd over de
regelingen en voorzieningen waar zij recht op hebben, ook op het gebied van hulp bij

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

gehouden. Het UWV schrijft elke maand 100-120 mensen aan. Ongeveer 25 deelnemers

aanvragen, hoogte van de uitkering, rechten en plichten, re-integratie en minimaregelingen van de gemeente of regelingen van andere organisaties (bijvoorbeeld de belastingdienst, het Jeugdsportfonds). Ook wordt de mogelijkheid van een budgetadviesge-

Hoofdstuk 8

sprek of hulp bij thuisadministratie geboden.

Hoofdstuk 7

financiële problemen. Er wordt informatie gegeven over het proces van uitkering

Werkwijze
De preventiebijeenkomsten worden begeleid door een beleidsadviseur inkomensvoorzieningen van de gemeente Zwolle. Ook is er een vrijwilliger van de thuisadministratie
aanwezig. Deelnemers worden geïnformeerd over het proces van bijstandsuitkering

Bijlage I

aanvragen, hoogte uitkering, rechten en plichten, re-integratie en minimaregelingen.
Met de deelnemers wordt in gesprek gegaan over het lagere inkomen, hoe men denkt
hiermee rond te komen, het vinden van werk en de manieren waarop de gemeente
hiermee kan helpen: de werkcoach voor bemiddeling naar werk, medewerker Poort

Bijlage II

voor een brede intake van arbeidsmogelijkheden, de consulent inkomen voor minimavoorzieningen, de consulent schulddienstverlening voor hulp bij schulden en de
vrijwilligers voor hulp bij thuisadministratie. Ook wordt er doorverwezen naar andere
instanties (bijvoorbeeld Stichting Meedoen, Jeugdsportfonds, belastingdienst, enz.).

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

85

Hoofdstuk 1

bijeenkomst uitgenodigd met een brief. Vervolgens melden ze zich via email aan bij de
gemeente.
Resultaten
In de periode van 10 maanden zijn er vijftig mensen versneld aan het werk gekomen. Bij
deze mensen worden aanvragen voor een uitkering bij de gemeente en de kans op
schulden verkleind omdat ze weer een inkomen hebben . Bij deze mensen is de neerwaartse spiraal van inkomensachteruitgang – van loondienst, naar WW, naar mogelijk
een uitkering van de gemeente – doorbroken. Een belangrijk resultaat. De contactpersoon van de gemeente Zwolle voor de preventiebijeenkomsten merkt op dat mensen erg
graag aan het werk willen en zich veel zorgen maken over hun toekomstige financiële
situatie. Werk is een belangrijke factor om een verslechtering van de financiële situatie

Er melden zich gemiddeld 2 mensen per maand na de preventiebijeenkomst voor een
gesprek / dienstverlening van schulddienstverlening Zwolle. Met deze mensen is
telefonisch contact gezocht door het team schuldhulpverlening. Het is helaas niet
bekend welke ondersteuning deze mensen verder hebben ontvangen, omdat dit niet is
geregistreerd.
De contactpersoon van de gemeente Zwolle voor de preventiebijeenkomsten geeft aan
dat de snelle en persoonlijke aanpak werkt. De bijeenkomst maakt mensen bewust van

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

te voorkomen.

Hoofdstuk 2

gemeente een verzoek gaan doen om een Pw- of Ioaw-uitkering worden voor de

Hoofdstuk 3

Mensen waarvan de WW-uitkering op korte termijn eindigt en die mogelijk bij de

Hoofdstuk 4

Doelgroep en aanmelding

maakt vervolgens zelf een afweging welke ondersteuning nodig is.
Inzet in uren
•

Voorbereiding organisatie en evaluatie preventiebijeenkomsten: 10 uren per maand

•

Inzet consulenten schulddienstverlening: 1,5 uur per maand (2 personen per maand,
met een gesprek van gemiddeld 45 min.). Hierbij zijn de vervolgacties niet meegenomen,
bijvoorbeeld het opstarten van een schulddienstverleningtraject.

•

Inzet werkcoaches/medewerker Poort: 11 uren per maand (15 personen per maand, met

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

de nieuwe situatie en biedt hen een overzicht van het aanbod van de gemeente. Men

Bijlage I

een gesprek van gemiddeld 45 min).
Meer informatie
Voor meer informatie kan contact worden opgenomen met Leo Schoorlemmer,

Bijlage II

beleidsadviseur: lagm.schoorlemmer@zwolle.nl

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

86

samenwerking met UWV verloopt goed, omdat er een duidelijke splitsing is in taken. Het
UWV stuurt de uitnodigingsbrieven, de gemeente organiseert en begeleidt de bijeenkomsten. In deze aanpak werken werkcoaches, medewerkers Poort (brede intake), het

Hoofdstuk 2

team schuldhulpverlening en vrijwilligers thuisadministratie binnen de gemeente
samen.

Zoek contact met UWV en benadruk het gedeeld belang.

•

Neem UWV werk uit handen door zelf de brieven te maken

•

Interne organisatie: Volg mensen die hulp nodig hebben na de preventiebijeenkomst.

Hoofdstuk 3

Tips voor het implementeren
•

Welke ondersteuning hebben zij nodig en wat zijn daar de resultaten van? Dit biedt

Hoofdstuk 4

overzicht van de effecten van de preventiebijeenkomsten. Hoeveel mensen komen
versneld aan een baan? Maar ook, hoeveel mensen worden vroegtijdig met hun
financiële vragen geholpen zodat schulden voorkomen worden?
•

Hoofdstuk 1

De gemeente financiert de bijeenkomsten en onderhoudt contacten met UWV. De

Gebruik het bestand van UWV van genodigden voor de bijeenkomst om het bereik te

Hoofdstuk 5

monitoren. Hoeveel mensen komen er daadwerkelijk en met welk soort vragen/
problematiek? Inzicht hierin biedt aanknopingspunten om dienstverlening te
optimaliseren, vragen adequaat en efficiënt te beantwoorden.
•

Breng ondersteuning/maatschappelijk werk/informatie ook via internet onder de
aandacht.
Laat in het gesprek over werk ook ruimte voor vragen over omgaan met financiën. De

Hoofdstuk 6

•

ervaring in Zwolle is dat mensen graag aan het werk willen, maar ook veel zorgen
hebben over de financiën en het sluitend krijgen van de begroting. Zwolle zet
medewerkers in die van beiden kennis hebben. Medewerkers kunnen zowel de

Hoofdstuk 7

arbeidsmogelijkheden inschatten als de kans op financiële problemen. Vervolgens
verwijzen zij door naar de benodigde ondersteuning.

In onderstaand kader nog enkele andere initiatieven rond de samenwerking tussen

Hoofdstuk 8

gemeenten en werkgevers.

Andere initiatieven:
In de gemeente Tytsjerksteradiel ondersteunt welzijnsorganisatie KEaRN mensen met
financiële problemen in samenwerking met de kredietbank met getrainde vrijwilligers.
Daarnaast is KEaRN in juli 2015 in gesprek met verschillende werkgevers over hoe zij
hun werknemers ondersteunen bij problemen rond financiën.
•

Bijlage I

•

Wijzer in Geldzaken maakt in samenwerking met SZW, Divosa, Nibud en NVVK een

Bijlage II

website speciaal voor werkgevers met informatie om schulden bij hun werknemers te
signaleren en te voorkomen. De site is in juli 2015 nog in ontwikkeling en is naar
verwachting in 2016 operationeel. Op verschillende plekken zal doorverwezen worden
naar de gemeente voor informatie, advies of ondersteuning. www.wijzeringeldzaken.nl

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

87

andere werkgevers kan bewegen te helpen om schulden bij werknemers te voorkomen.

8.2.3

Ziekte/arbeidsongeschiktheid

Bij mensen die langdurig ziek of arbeidsongeschikt raken zijn meerdere hulpverleners
betrokken. Bijvoorbeeld de bedrijfsarts, de huisarts en het UWV. Ook is er vaak contact
met andere zorgorganisaties, zoals maatschappelijk hulpverleners. Dit zijn belangrijke
partijen die financiële problematiek signaleren. We zoomen hier in op de huisarts als
belangrijke verwijzer op lokaal niveau. De huisarts werkt lokaal en heeft met mensen
die langdurig ziek/arbeidsongeschikt zijn vaak een vertrouwensrelatie opgebouwd. In
onderstaand kader een goed voorbeeld van hoe de samenwerking rond schuldpreventie
met gemeenten en huisartsen op lokaal niveau is vormgegeven.

Voorbeeld: Buurtteam Overvecht – Vechtzoom, intensieve samenwerking
met huisartsen
In buurtteam Overvecht - Vechtzoom is een intensieve samenwerking met 12 huisartsen
opgericht rond het signaleren van schuldenproblematiek en doorverwijzen naar het

Hoofdstuk 6

buurtteam.

Hoofdstuk 1

onderwerp vroegtijdig bespreekbaar te maken bij werknemers, zodat de gemeente ook

Hoofdstuk 2

werknemers. De gemeente Rotterdam wil meer inzicht in wat er nodig is om dit

Hoofdstuk 3

gesprek te gaan over het bespreekbaar maken van financiële problemen bij

Hoofdstuk 4

De gemeente Rotterdam is in juli 2015 voornemens met de eigen HRM afdeling in

Hoofdstuk 5

•

Doel
Het doel van de samenwerking is dat schuldenproblematiek vroegtijdig gesignaleerd

Werkwijze
Er is samenwerking met 12 huisartsen, de praktijkondersteuners en de GGZ in de buurt.
Het buurtteam kent twee aandachtsfunctionarissen specifiek voor gezondheidscentra.
Deze gaan elke maand langs bij de huisartsen, in hun pauze. Ze praten de huisarts bij
over ontwikkelingen en welke voorlichting en ondersteuning het buurtteam biedt. Ze
leggen folders neer van het buurtteam waarin vermeld staat dat hulp bij schulden

Hoofdstuk 8

aangepakt kunnen worden.

Hoofdstuk 7

wordt bij huisartsen en doorgezet wordt naar het buurtteam, zodat schulden vroegtijdig

casussen. Soms brengen de praktijkondersteuners dan casussen in waar het buurtteam dan op af gaat. Direct aanmelden van casussen bij het buurtteam gebeurt niet, bij
1 signaal, vanwege de privacy. De huisarts licht de cliënt voor over de ondersteuning die

Bijlage I

geboden wordt. Met de praktijkondersteuners is periodiek overleg over concrete

het buurtteam kan bieden. De huisarts vraagt niet specifiek naar financiële problemen,

Bijlage II

maar weet wel dat buurtteam daarbij helpt. Buurtteam laat het aan huisarts over hoe
deze het onderwerp ter sprake brengt.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

88

Online’, waarin de klant eigen regie neemt. Met dit programma kan de klant zelf contact
opnemen met hulpverlener, afspraken inplannen en logboek bijhouden.

Hoofdstuk 2

Doelgroep en aanmelding

Hoofdstuk 1

Huisarts en buurtteam denken in juli 2015 samen na over een ICT project ‘Samen

Het buurtteam is gericht op vragen van burgers in de wijk Overvecht-Vechtzoom.
Burgers komen via de huisarts bij het buurtteam terecht, maar ook via andere verwijzers zoals MEE, Lister (begeleidt mensen met psychiatrische en/of verslavingsproble-

afdeling Werk en Inkomen van de gemeente.
Resultaten
In juni 2015 zijn er 170-180 cliënten in begeleiding bij het buurtteam. Een groot deel
daarvan krijgt begeleiding bij financiële problemen. Er wordt niet bijgehouden via welke
verwijzer men binnen komt. De aandachtsfunctionaris gezondheid ziet als belangrijkste
resultaat dat burgers minder van kastje naar de muur worden gestuurd en dat professi-

Hoofdstuk 4

van een baan, U-centraal (welzijn), Sociaal Juridische Dienstverlening, huiselijk geweld,

Hoofdstuk 3

men), Jobstap (bemiddelt mensen met een arbeidsbeperking bij het vinden en behouden

Inzet in uren
Met de samenwerking tussen buurtteam en huisartsen is één professional 8 uur per
week bezig. Dit zijn uren voor het onderhouden van de contacten. Het opstarten van een

Hoofdstuk 6

dergelijk netwerk is hierin niet meegerekend.

Hoofdstuk 5

onals veel dichter bij elkaar zitten en daardoor meer samenwerken.

Meer informatie
Voor meer informatie kan contact worden opgenomen met Yvonne van Baardwijk,

inkomen of WMO naar het buurtteam. Het buurtteam is voornemens meer met vrijwilligers te gaan werken en hierin samen met de sociaal raadslieden van de gemeente op te
trekken.

Hoofdstuk 8

De gemeente financiert het buurtteam en verwijst mensen door van de afdeling werk en

Hoofdstuk 7

buurtondernemer Overvecht-Vechtzoom: y.van.baardwijk@buurtteamsutrecht.nl

•

De aandachtsfunctionaris gezondheid geeft aan dat het belangrijk is om de huisartsen in
hun pauze te bezoeken, zodat het hen geen extra tijd kost. Fysiek bezoeken is heel
belangrijk. Elkaar zien betekent dat je eerder met elkaar gaat samenwerken;

•

Bijlage I

Tips voor het implementeren

In de uitvoering een gezamenlijk project, zoals nu het ICT project ‘samen online’ geeft de
Het belang voor de huisarts zichtbaar maken is belangrijk. Benadruk voor de huisarts de
meerwaarde dat hij/zij geen tijd meer hoeft te besteden aan een patiënt die herhaaldelijk
terug komt zonder dat de huisarts een oplossing kan bieden.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

89

Bijlage II

samenwerking concreet vorm.
•

Gemeenten bieden chronisch zieken en gehandicapten met hoge zorgkosten en een laag
inkomen een tegemoetkoming in de zorgkosten. Dit doen zij onder andere via een collec-

Hoofdstuk 2

tieve aanvullende zorgverzekering voor deze groep af te sluiten. Dit kan preventief

Hoofdstuk 1

Andere initiatieven:

werken, omdat de doelgroep op deze manier gecompenseerd wordt voor de hoge
zorgkosten. Gemeenten kunnen via het CAK informatie krijgen over de voormalige
doelgroep Wtcg/CER en met betrekking tot de Wtcg de voormalige doelgroep met een
nieuws/beleidsinformatie-van-cak-voor-gemeenten-ivm-afschaffing-wtcgcer.

8.2.4

Lokale samenwerking met private partijen dichtbij een life-event

Het project Eurowijzer, een project in Ommen-Hardenberg, is een voorbeeld van lokale
samenwerking rond preventie van schulden tussen publieke en private partijen. De
private partijen zijn o.a. banken, advocaten, werkgevers en deurwaarders. Deze
organisaties zijn belangrijke signaleerders van schuldenproblematiek na een life-event.

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

laag inkomen direct aanschrijven. Zie dit bericht: http://www.invoeringwmo.nl/actueel/

Voorbeeld: Project Eurowijzer, publiek-private samenwerking rond schuldpreventie
Het project Eurowijzer is een lokale samenwerking die zowel op strategisch als uitvoerend niveau is vormgegeven. Er ontstonden in Hardenberg in 2013 twee initiatieven.
1. H
 et Bureau Sociaal Raadslieden dat vanuit de toename van cliëntenvragen een
Budgetteam wilde opstarten.

Hoofdstuk 6

king met private partijen dichtbij een life-event vorm te geven.

Hoofdstuk 5

Dit project beschrijven we in dit hoofdstuk omdat het een voorbeeld is om de samenwer-

wilde verbinden.
Dit laatste initiatief werd door de gemeente Hardenberg voorgelegd aan professionele
en vrijwillige organisaties tijdens de conferentie “ Schulden eigen schuld?” in Maart
2013. Hierna ontstond het idee om beide initiatieven te verenigen. Het product hiervan is
EuroWijzer. In het project werken partijen aan de kant van de schuldeiser – zoals
deurwaarders en banken – en partijen aan de kant van de cliënt – zoals maatschappelijk
werkorganisaties en Sociaal Raadslieden samen vanuit een gedeeld belang: een

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

2. D
 eurwaarder uit de regio die professionele en vrijwillige organisaties met elkaar

vroegtijdige aanpak van schuldenproblematiek. Vanuit dit gezamenlijk belang is het

Bijlage I

project ontstaan.
Doel
Doel van het project is schulden bij gezinnen in de gemeente Hardenberg voorkomen

Bijlage II

door een preventieve aanpak waarin publieke en private partijen samen signaleren,
doorverwijzen en kennis delen.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

90

gers geformeerd en worden netwerk- en voorlichtingsbijeenkomsten georganiseerd.
Netwerkorganisatie
De netwerkorganisatie bestaat uit een adviesgroep en een ontwikkelgroep. In de
adviesgroep zitten een Bewindvoerder, Deurwaarder, Bankdirecteur, Faillissementsadvocate, Ondernemer en een Hypotheekverstrekker. Deze komen twee keer per jaar bij

Hoofdstuk 1

Om dit doel te bereiken is een netwerkorganisatie opgezet, een budgetteam van vrijwilli-

Hoofdstuk 2

Werkwijze

Hoofdstuk 3

elkaar rond een bepaald thema. De projectcoördinator van Eurowijzer zit deze bijeenkomsten voor. Enerzijds wordt informatie opgehaald hoe deze partijen tegen een
bepaald thema aankijken, anderzijds worden de leden van de adviesgroep bijgepraat
over ontwikkelingen rond dat thema bij de gemeente, de welzijnsorganisatie en de
sociaal raadslieden. Een voorbeeld is het onderwerp beschermingsbewind. Ook is

Hoofdstuk 4

afgesproken dat de leden van de adviesgroep tussentijds beschikbaar zijn voor vragen
per mail van leden van de ontwikkelgroep.
In de ontwikkelgroep zit algemeen maatschappelijk werk, generalisten van diverse
Diaconaal platform, Sociaal Raadslieden, Humanitas thuisadministratie. Deze komt zes
keer per jaar bij elkaar. Er wordt casuïstiek besproken. De projectcoördinator van
Eurowijzer haalt specifieke vragen op die zij mailt naar de adviesgroep. Zij koppelt het

Hoofdstuk 6

antwoord dan weer terug aan de leden van de ontwikkelgroep.

Hoofdstuk 5

gebiedsteams, WWB consulent (senior), Thuiszorgorganisatie, Welzijnsorganisatie,

Budgetteam
Het budgetteam bestaat uit 12 vrijwilligers, getraind door sociaal raadslieden. In de
training is naast administreren en financiële vaardigheden ook aandacht besteed aan
over de financiën, de administratie op orde brengen en het maken van een budgetplan.
De vrijwilliger ziet erop toe dat de cliënt de afspraken met de netwerkpartners nakomt
(bijvoorbeeld met maatschappelijk werk of kredietbank) en bereidt – wanneer nodig –
samen met de cliënt de intake bij schuldhulpverlening bij de kredietbank voor. De

Hoofdstuk 8

vrijwilligers worden gefaciliteerd en ondersteund door Sociaal Raadslieden.

Hoofdstuk 7

motiverende gesprekstechnieken. Het team helpt 80 gezinnen met overzicht creëren

Netwerk- en voorlichtingsbijeenkomsten
Eurowijzer organiseert voorlichtingsbijeenkomsten op centrale locaties, zoals in
activiteiten en de bedoeling van Eurowijzer breed bekend te maken. De projectorganisatie wilde ook in bedrijven dergelijke bijeenkomsten organiseren en werknemers voor
lichten over schuldpreventie. Werkgevers staan hier tot nu toe afwijzend tegenover

Bijlage I

wijkcentra, op het stadhuis en in scholen. Doel van deze bijeenkomsten is om de

omdat ze inschatten dat werknemers niet in een groep hierover willen praten vanwege

Bijlage II

schaamte. Wel zijn folders verspreid over Eurowijzer bij de twee werkgevers.
Rond actuele thema’s worden netwerkbijeenkomsten georganiseerd. Recentelijk
stonden de thema’s schuldpreventie en eigen woning en beschermingsbewind op het

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

91

komsten opgehaald en concreet gemaakt. Er worden thema-experts uitgenodigd. De
leden van de groepen ontmoeten elkaar in deze bijeenkomsten.
Doelgroep en aanmelden
Mensen komen via werkgevers, de leden van de ontwikkelgroep en de Samen Doen Teams
(wijkteam waarin welzijn, jeugd & gezin, WMO, MEE en Maatschappelijk Werk vertegen-

Hoofdstuk 1

van de gemeente. In de ontwikkel- en adviesgroep worden de thema’s voor de bijeen-

Hoofdstuk 2

programma. De bijeenkomsten worden altijd geopend en afgesloten door de wethouder

geadverteerd over Eurowijzer en staat het initiatief vermeld op de gemeentewebsite.
Met twee grote werkgevers is contact gezocht. Eén werkgever is een bekende uit het
netwerk van welzijnsorganisatie de Stuw, de andere werkgever is via de wethouder
benaderd. Het zijn grote bedrijven met ieder meer dan 150 medewerkers en voornamelijk laag geschoold personeel. De kans dat bij deze medewerkers ondersteuning nodig is
bij de financiën is reëel. Met hen is afgesproken dat zij medewerkers waar loonbeslag
voorkomt of die gevraagd hebben om een voorschot door te sturen naar het budgetteam.

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

woordigd is) bij het budgetteam van Eurowijzer terecht. Ook is er in lokale kranten

inzien. Zij kunnen ziekteverzuim voorkomen, hun werknemers gezond houden.
Er wordt niet bijgehouden via welke kanalen mensen precies binnenkomen. De projectcoördinator schat echter in dat het merendeel van de gezinnen via de netwerkpartners
binnenkomt. Ze schat in dat 10% direct via advertenties in de lokale krant of de informatie op de gemeentewebsite binnenkomt.

Hoofdstuk 6

budgetteam. De werkgevers werken mee aan dit initiatief omdat zij het directe belang

Hoofdstuk 5

Bij deze werkgevers liggen ook folders voor werknemers met informatie over het

kredietbank voor een schuldhulpverleningstraject, omdat de schulden te hoog zijn voor
het budgetteam om aan te pakken (meer dan 5000 euro). 35% van de aanmeldingen
wordt doorverwezen naar maatschappelijk werk, omdat er andere problematiek speelt
zoals verslaving. 50% van de gezinnen heeft lichte schulden en wordt door vrijwilligers
van het budgetteam geholpen. Publieke en private organisaties ontmoeten elkaar en
ontwikkelen een kennisnetwerk. Het netwerk groeit. Het thema voor de volgende
netwerkbijeenkomst is schulden en ZZP’ers. Een netwerkorganisatie van ZZP’ers in een

Hoofdstuk 8

Van de 80 gezinnen die geholpen worden door het budgetteam gaat 15% richting de

Hoofdstuk 7

Resultaten

buurgemeente hoorde hierover en heeft zich toen aangemeld voor de bijeenkomst om bij

Bijlage I

te dragen aan de discussie.
Inzet

Bijlage II

30 uur per week, verspreid over twee medewerkers van welzijnsorganisatie de Stuw.
Meer informatie
Marianne Kwant, projectcoördinator Eurowijzer m.kwant@destuw.nl

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

92

onafhankelijke stichtingen geven De Stuw en het Bureau Sociaal Raadslieden advies aan
de gemeente over wat belangrijke speerpunten zijn in toekomstig beleid. Ieder kwartaal
legt de projectorganisatie financiële verantwoording af aan de gemeente. Ook het
werkplan is met de gemeente afgestemd.

Tips voor het implementeren
•

Het initiatief moet politiek gedragen zijn. De gesprekken met de leden van de
adviesgroep zijn gevoerd samen met de wethouder. Elke netwerkbijeenkomst opent de
wethouder en onderstreept telkens het belang.

•

Een sterke maatschappelijke partner die in zijn netwerk verspreidt: de deurwaarder die
over dit project richting banken heel enthousiast was.

•

Heb duidelijk voor ogen wat je van de private partners wil. In dit project gaat het om tijd

Hoofdstuk 1

netwerkbijeenkomsten. Het project staat genoemd op de website van de gemeente. Als

Hoofdstuk 2

faciliteert de netwerkbijeenkomsten in het gemeentehuis. De wethouder opent alle grote

Hoofdstuk 3

stichtingen - voeren het project uit met financiering van de gemeente. De gemeente

Hoofdstuk 4

Welzijnsorganisatie De Stuw en het Bureau Sociaal Raadslieden – beiden onafhankelijke

Een dergelijk initiatief werkt vooral bij partijen die lokaal opereren. De Rabobank wilde
meewerken, de drie andere banken in de gemeente die vooral landelijk aangestuurd
worden niet. Dit zelfde geldt voor de deurwaarder die mee doet. Deze heeft zichzelf
aangemeld. Bij de andere deurwaarders liep medewerking spaak op landelijke
beleidsbepalingen.

•

Investeer in het gedachtegoed, praat daarover met elkaar, leg het heel vaak uit en blijf
enthousiast. De projectcoördinator presenteert bij Plaatselijk Belang, de Wijk Teams, bij
de Kredietbank.
Neem als projectorganisatie een faciliterende houding aan en laat de experts uit het

Hoofdstuk 7

•

netwerk de inhoud verzorgen.
Blijf zoeken naar nieuwe partijen in de lokale context die aan willen sluiten.

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

•

Hoofdstuk 6

•

Hoofdstuk 5

en kennis.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Hoofdstuk 8

93

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

I

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage I

94

Hoofdstuk 1

aantal huishoudens met problematische schulden of een risico daarop. Daarnaast zijn
twee nevendoelen geformuleerd:
•

Het inzichtelijk maken van veranderingen ten opzichte van de resultaten van het
onderzoek in 2012 en, waar mogelijk, in 2009.

•

Het verder vergroten van de bruikbaarheid van het onderzoek, door aan te sluiten bij de
informatiebehoefte van gemeenten, en door het toegankelijk maken van alle relevante
informatie voor gemeenten ten behoeve van het in te zetten beleid.

Leidraad voor het onderzoek waren de volgende onderzoeksvragen (tussen haakjes
staat het hoofdstuk waarin de vraag wordt beantwoord):
1.

Hoe groot is het aantal huishoudens in Nederland met problematische schulden?

Hoofdstuk 4

Hoofddoel van het onderzoek is het bieden van inzicht in de aard en omvang van het

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Doelstelling en onderzoeksvragen

2.

Hoe groot is het aantal huishoudens in Nederland met een risico op
problematische schulden? (hoofdstuk 3)

3.

Welke regionale verschillen zijn er in het aantal huishoudens met (een risico op)
problematische schulden? (hoofdstuk 3) Wat is het type huishouden met een (risico

4.

Hoofdstuk 6

op) problematische schulden? (hoofdstuk 4)
Wat zijn oorzaken voor (het ontstaan van) problematische schulden? Welke
gedragscomponenten spelen daarbij een rol? (hoofdstuk 5)
5.

Hoofdstuk 5

(hoofdstuk 3)

Waar en op welke wijze zoeken huishoudens met een (risico op) problematische
Van welke hulpverlening maken huishoudens (met een risico op ) problematische
schulden gebruik? Waarom? Welke drempels zijn er om van gemeentelijke
schuldhulpverlening gebruik te maken? Wat doen huishoudens als zij niet tot de
gemeentelijke schuldhulpverlening worden toegelaten? (hoofdstuk 6)

7.

In hoeverre is er sprake van eerdere situaties van (een risico op) problematische
schulden en gebruik van hulpverlening (recidivisten)?1

8.

Wat zijn de veranderingen ten opzichte van 2012 en 2009 en wat zijn de verklarende
factoren daarvoor? (hoofdstuk 2 t/m 7)

9.

Hoofdstuk 8

6.

Hoofdstuk 7

schulden naar oplossingen? (hoofdstuk 6)

Welke aanbevelingen voor gemeentelijk schuldhulpverleningsbeleid vloeien voort

Bijlage I

uit de beantwoording van de onderzoeksvragen? (hoofdstuk 7)

1 Deze vraag is op basis van ons onderzoek niet te beantwoorden. Het onderzoek “Op weg naar een schuldenvrij
leven” (Madern, 2015, blz 45) stelt dat er weinig concrete getallen bekend zijn over recidive in de schuldhulpverlening en noemt obv publicaties over 3 individuele gemeenten uit 2011 en 2012 percentages rond de 30%. Ook
verwijzen we naar het onderzoek ‘Duurzaamheid schuldentrajecten, SEO, 2015’ dat de financiële positie van
ex-schuldenaren in beeld brengt.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage I

95

Bijlage II

I

Methodologische verantwoording

aangehouden dat ook is toegepast bij de 0-meting (2009) en de 1-meting (2012) van het
onderzoek Huishoudens in de Rode Cijfers. De opzet van het onderzoek is op drie punten
gewijzigd:
•

Om de bruikbaarheid voor gemeenten te vergroten, is een veel grotere steekproef van
huishoudens in de internetenquête getrokken. Hierdoor zijn nauwkeurige uitsplitsingen
te maken van het aantal huishoudens met betalingsachterstanden en/of een risico op

Hoofdstuk 1

Bij de opzet van het onderzoek is in grote lijnen de methodiek en het stappenplan

Hoofdstuk 2

Onderzoeksopzet

binnen het budget van het onderzoek niet mogelijk. Hiervoor hadden zo’n 90.000
huishoudens geënquêteerd moeten worden.
•

Om de representativiteit van het onderzoek verder te vergroten, zijn meer diepteinterviews afgenomen: 200 interviews in plaats van 180.

•

Om de toepasbaarheid voor gemeenten te vergroten, hebben de onderzoekers tijdens de
diepte-interviews meer gesproken over life-events en gedragseconomische aspecten
(voor zover mogelijk in de context van een persoonlijk gesprek). De diepte-interviews
leveren hierdoor een rijker beeld op van de oorzaken van schulden, maar de

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

problematische schulden naar arbeidsmarktregio. Een uitsplitsing naar gemeente was

kwantificering plaatsvindt van de antwoorden van respondenten; het gaat om kwalitatief
onderzoek.
Onderscheid in groepen
Om recht te doen aan de verschillende schuldsituaties waarmee huishoudens te maken
krijgen en aan het feit dat het ene huishouden wel hulp zoekt en het andere niet, is in het
onderzoek gekozen voor een indeling in een aantal groepen. Er worden vier hoofdgroe-

Hoofdstuk 6

vergelijkbaarheid van dit onderdeel van het onderzoek minder groot, omdat er geen

Hoofdstuk 5

vergelijkbaarheid met de voorgaande metingen is minder groot. Per definitie is de

ten aan vijf risico-indicatoren.
Groep 2: onzichtbare risicovolle schulden. Huishoudens met een risico op problematische schulden, afgemeten aan vijf risico-indicatoren. Deze huishoudens nemen niet deel
aan een wettelijk schuldhulpverlening (WSNP) of minnelijke schuldhulpverleningstraject.

Hoofdstuk 8

Groep 1: geen risico. Huishoudens zonder risico op problematische schulden, afgeme-

Hoofdstuk 7

pen onderscheiden:

Groep 3: onzichtbare problematische schulden. Huishoudens met problematische

Bijlage I

schulden die niet deelnemen aan een wettelijk schuldhulpverleningstraject (WSNP) of
minnelijke schuldhulpverlening.
Groep 4: zichtbare problematische schulden. Huishoudens die problematische
schulden hebben en deelnemen aan een wettelijk schuldhulpverleningstraject (WSNP)

Bijlage II

of minnelijke schuldhulpverlening.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage I

96

lende manieren vastgesteld. Daarbij zijn drie belangrijke bronnen gehanteerd.
•

De eerste bron is de monitor betalingsachterstanden meting 2014, een telefonische
enquête onder 1.927 huishoudens en een internetenquête onder 8.629 huishoudens.2
Voor de huishoudens die hebben deelgenomen aan deze enquête is aan de hand van
verschillende risico-indicatoren vastgesteld of er sprake is van een risicovolle
schuldsituatie (groep 2+3).

•

Bij 200 huishoudens waarbij sprake is van een risicovolle schuldsituatie (waarvan enkele

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

De omvang en kenmerken van de vier hoofdgroepen zijn in het onderzoek op verschil-

gesprekken gevoerd bij de respondenten thuis. Dit was bij 170 huishoudens die (een
risico op) problematische schulden hadden (groep 2 en 3), bij 15 huishoudens die op
basis van de selectiecriteria geen risico op problematische schulden hadden en bij 15
huishoudens die schulden hebben en ook bekend zijn bij een schuldhulpverlenende
instantie. Op basis van informatie uit de verdiepende gesprekken is vervolgens op basis
van de omvang van de schulden en met behulp van de VTLB-calculator3 berekend voor
welke huishoudens in een risicosituatie er daadwerkelijk sprake is van problematische
schulden. Ook is gevraagd van welke (schuld)hulpverlening ze gebruikmaken. Met deze

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

waarbij geen sprake is van een risicovolle schuldsituatie), zijn verdiepende face-to-face

•

De derde bron van het onderzoek zijn bestaande gegevens over het aantal personen dat
deelneemt aan een minnelijk schuldsanerings- of schuldbemiddelingstraject bij een
organisatie die lid is van de NVVK en bestaande gegevens over personen die in een
wettelijk WSNP-traject zitten. Met deze informatie kon de relatieve omvang van de

Hoofdstuk 6

groepen 3 en 4 worden vastgesteld.

Hoofdstuk 5

informatie kon de relatieve omvang van de groepen 2 en 3 worden vastgesteld.

In figuur 9 is visueel weergegeven hoe de toewijzing van huishoudens aan de verschil-

2 Westhof, F., Tom, M. (2014). Monitor Betalingsachterstanden 2014. Panteia, Zoetermeer.
3 Rechters-commissarissen in faillissementen (Recofa) hanteren dezelfde formule. In het onderzoek is dezelfde
formule en hetzelfde instrument (de VTLB-calculator) gebruikt.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage I

97

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

lende risicogroepen heeft plaatsgevonden.

Hoofdstuk 1

Figuur 9
Toewijzing van huishoudens aan groepen

Hoofdstuk 2

Alle Nederlandse huishoudens
7.590.000

6.165.000 - 6.269.000

Hoofdstuk 4

1.128.000 - 1.232.000

1. Huishoudens zonder
risico op schulden

3. Onzichtbare
huishoudens met
problematische schulden

4. Zichtbare huishoudens
met problematische
schulden

614.000 - 858.000

351.000 - 571.000

193.000

Hoofdstuk 6

2. Onzichtbare
huishoudens met
risicovolle schulden

Hoofdstuk 5

Persoonlijke
gesprekken bij 200
huishoudens.
Berekenen
schuldenlast en
aflossingscapaciteit

Alle Nederlandse huishoudens met risicovolle of problematische schulden
=2+3+4

Hoofdstuk 7

1.322.000 - 1.425.000

Telefonische en internetenquête
De telefonische- en internetenquête is een belangrijke bron voor het onderzoek. Deze
enquête is ook gebruikt ten behoeve van de Monitor Betalingsachterstanden, meting
2014.
Selectie van adressen
Voor de selectie van adressen voor de telefonische enquête is gebruik gemaakt van het
EDM-bestand. Dit bestand is opgebouwd uit een aantal unieke bronnen, waaronder

Hoofdstuk 8

Huishoudens die voldoen
aan één of meer risicoindicatoren (15,7%)

Gegevens NVVK en
Bureau Wsnp
= contact met
schuldhulpverlening

Hoofdstuk 3

Enquete onder 10.500
huishoudens
Toepassen risicoindicatoren

grote telecombedrijven en de post dus: PostNL, KPN, Vodafone, Ziggo, Telfort en bevat

Bijlage I

zowel vaste als mobiele telefoonnummers. Door controle op adresgegevens kan een
huishouden er maar één keer in voorkomen. Voor de selectie van de adressen voor de
internetenquête zijn respondenten geselecteerd via Panelclix. Panelclix beheert een
groot online panel, bestaande uit 215.000 leden, verdeeld over alle opleidingstypen,

Bijlage II

leeftijd en regio’s.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage I

98

respondenten. Bij de internetenquête zijn respondenten gestratificeerd op bruto
jaarinkomen en gezinssamenstelling.
Steekproef
In totaal zijn 8.995 huishoudens telefonisch benaderd om deel te nemen aan het onderzoek. Na uitsluiting van de onbruikbare nummers en onbereikbare (om welke reden dan

Hoofdstuk 1

Voor de telefonische enquête zijn geen nadere criteria gesteld aan het selecteren van de

Hoofdstuk 2

Selectiecriteria

aantal hebben 3.086 huishoudens geweigerd om deel te nemen aan het onderzoek. Ook
zijn er respondenten afgevallen omdat zij niet in staat waren om het gesprek te voltooien
(1.480) en – in beperktere mate- om andere redenen zoals de afspraak niet kunnen
nakomen na meer dan 5 belpogingen, taalproblemen of omdat zij buiten de selectie

Hoofdstuk 4

vielen. Er hebben uiteindelijk netto 1.927 geslaagde gesprekken plaatsgevonden. De

Hoofdstuk 3

ook) huishoudens, is er telefonisch contact geweest met 7.365 huishoudens. Van dit

respons is hiermee 26% - alleszins acceptabel - voor een enquête over een gevoelig
onderwerp.

uitgenodigd via het panel van Panelclix.
Weging en ophoging
Omdat bij de internetenquête was gestratificeerd op bruto-jaarinkomen en huishoudenssamenstelling is het internetbestand eerst op deze variabelen herwogen. Vervolgens zijn de bestanden van de internet - en telefonische enquête samengevoegd en is
het totaal gewogen op een gecombineerde wegingsvariabele, waarin huishoudenssamenstelling, leeftijd en opleidingsniveau zijn samengevoegd. Deze wegingsvariabele is

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Aan de internetenquête hebben 8.629 respondenten deelgenomen. De respondenten zijn

stand is gekomen op basis van CBS-gegevens.
Om ook absolute cijfers te kunnen presenteren over de Nederlandse bevolking is
vervolgens ook een ophoogfactor (het totale aantal huishoudens gedeeld door het aantal

Hoofdstuk 8

huishoudens in de steekproef) toegepast.

Hoofdstuk 7

ontleend aan de zogenaamde ‘Gouden Standaard’ (2013), een herwegingsbron die tot

Verdiepende gesprekken
Huishoudens die tijdens het beantwoorden van de vragen van de telefonische en
deel te nemen aan een verdiepend persoonlijk gesprek bij de respondent thuis. De
respondenten ontvingen als incentive en vergoeding daarbij een cadeaubon ter waarde

Bijlage II

van 50 euro.

Bijlage I

internetenquête voldeden aan een aantal selectiecriteria, is gevraagd of zij bereid waren

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage I

99

te weten:
Meer dan drie soorten achterstallige rekeningen hebben vanwege financiële
redenen4, en/of:
--

Een of meer achterstallige rekeningen hebben vanwege financiële redenen5 in de
categorieën hypotheek, huur, elektriciteit, gas of water, ziektekostenverzekering,
bij de afbetaling van leningen en afbetalingsregelingen, en/of:

--

De (totale) omvang van de achterstallige rekening(en) bedraagt meer dan 500
euro en/of:

--

Minstens één keer per maand of meestal rood staan voor meer dan 500 euro en/
of:
Een creditcardschuld hebben van meer dan 500 euro6.

•

Huishoudens die niet voldoen aan de bovengenoemde risico-indicatoren (‘groep 1’)

•

Huishoudens die tijdens of in de twaalf maanden voorafgaand aan de enquête

Hoofdstuk 4

--

gebruikmaakten van minnelijke of wettelijke schuldhulpverlening (‘groep 4’).
In totaal voldeden 3.729 respondenten aan deze selectiecriteria en waren bereid deel te
nemen aan de verdiepende gesprekken. Uiteindelijk zijn er interviews uitgevoerd met
170 respondenten uit groep 2+3, 15 respondenten uit groep 1 en 15 respondenten uit
groep 4. Enkel de 170 gerealiseerde gesprekken met respondenten die voldeden aan de
risico-indicatoren zijn gebruikt om een schatting van de omvang van huishoudens met
(een risico op) problematische schulden te maken. De overige interviews zijn gebruikt
om een kwalitatieve vergelijking te maken.

Hoofdstuk 5

--

Hoofdstuk 1

Huishoudens die voldoen aan één of meer van de risico-indicatoren (‘groep 2 of groep 3’),

Hoofdstuk 6

•

Hoofdstuk 2

gesprek, zijn drie verschillende groepen geselecteerd:

Hoofdstuk 3

Binnen de groep respondenten die bereid waren deel te nemen aan een verdiepend

mogelijk financiële informatie klaar te leggen over de inkomsten, uitgaven en schulden
van het huishouden. De gesprekken zijn gevoerd aan de hand van een schriftelijke
semi-gestructureerde vragenlijst. Deze vragenlijst bevat deels dezelfde items als de
telefonische en internetenquête, maar is aangevuld met items waarmee de aflossingscapaciteit en het Vrij te Laten Bedrag (VTLB) zijn te berekenen en items waarmee de
achtergronden van en oplossingen voor de schuldsituatie aan bod komen.

Hoofdstuk 8

van Panteia. Voorafgaand aan het interview is aan de respondenten gevraagd zoveel

Hoofdstuk 7

De verdiepende gesprekken zijn uitgevoerd bij de respondenten thuis door onderzoekers

onder 10.500 huishoudens, heeft ook weging plaatsgevonden op de 166 diepte-interviews met respondenten uit groep 2+3 en de interviews met respondenten uit groep 1 en
groep 4. Niet alle huishoudens die zijn geselecteerd voor een interview, waren namelijk

Bijlage I

Naast de wegingsprocedure die is toegepast op de telefonische en internetenquête

4 In de vragenlijst is gevraagd of het niet betalen van rekening als reden had: 1) financieel, 2) vergeten, 3) achterstand in eigen administratie, 4) fout administratie van de organisatie.
5 In de vragenlijst is gevraagd of het niet betalen van rekening als reden had: 1) financieel, 2) vergeten, 3) achterstand in eigen administratie, 4) fout administratie van de organisatie.
6 Het betreft hier achterstallige rekeningen bij het (af)betalen van de creditcardschuld.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage I

100

Bijlage II

bereid om deel te nemen. Om te corrigeren voor de selectieve non-respons, is gewogen

Cijfers van de NVVK en Bureau WSNP
In dit rapport schatten we het aantal zichtbare schuldenaren op 193.000. Dit aantal
baseren we op drie bronnen:
•

Het aantal unieke natuurlijke personen dat zich in 2014 heeft gemeld bij een
schuldhulpverlenende organisatie die lid is van de NVVK (92.000). De NVVK levert

Hoofdstuk 1

ling en opleidingsniveau.

Hoofdstuk 2

op basis van een gecombineerde wegingsvariabele bestaande uit huishoudsamenstel-

in plaats van een stroomcijfer7, 2) kijkt naar aanmeldingen en niet naar lopende
trajecten en 3) rekent met personen in plaats van huishoudens. Bij gebrek aan
andere cijfers over de minnelijke schuldhulpverlening maken we toch gebruik van
deze gegevens.
•

In de verdiepende gesprekken is ingegaan op het gebruik van schuldhulpverlening.
Wanneer huishoudens nu of in het verleden hulp ontvingen, is nagegaan of deze hulp
werd aangeboden door een NVVK-lid. Uit de diepte-interviews blijkt dat afgerond 60

Hoofdstuk 4

de andere cijfers in dit rapport, omdat de NVVK 1) een zogenoemd standcijfer levert

Hoofdstuk 3

deze gegevens op basis van hun jaarverslag. Dit cijfer is niet goed vergelijkbaar met

Dit percentage is gebaseerd is op een relatief klein aantal waarnemingen. Bij gebrek
aan landelijke (registratie) gegevens van huishoudens die gebruikmaken van
schuldhulpverlening, is in het vervolg echter wel gerekend met dit percentage. Dat
betekent dat het geschatte aantal huishoudens dat in de onderzoeksperiode
minnelijke schuldhulpverlening ontving als volgt berekend kan worden: 92.000 / 60%
= 153.333. Dit betekent ook dat van de 193.000 huishoudens (2,5% van het totaal) die
schuldhulpverlening ontvangen, zo’n 60.000 hulp hebben gevraagd bij een niet-

Hoofdstuk 6

ontvangen deze hulp ontvangt of ontving van een organisatie die lid is van de NVVK.

Hoofdstuk 5

procent (56%) van de huishoudens met problematische schulden die hulp (hebben)

De derde bron is het aantal natuurlijke personen dat tussen 1 oktober 2013 en
1 oktober 2014 in de Wsnp zat (40.018). Bureau WSNP heeft deze gegevens geleverd.

Onderzoek naar life-events
25 van de 200 interviews hadden betrekking op huishoudens waarin de contactpersoon
recent een life-event heeft meegemaakt. De bevindingen uit de interviews zijn gedeeld
met gemeenten en maatschappelijke organisaties in twee bijeenkomsten, georganiseerd door Stimulansz. Vervolgens zijn interviews gehouden met gemeenten en

Hoofdstuk 8

•

Hoofdstuk 7

NVVK-lid.

maatschappelijke organisaties over goede voorbeelden uit de praktijk gericht op het
Gemeente Zwolle

•

Wijzer in Geldzaken

•

Instituut Maatschappelijk Welzijn Breda

•

Gemeente Tytsjerksteradiel

7 In het onderzoek vragen we bij respondenten naar de schulden op dit moment of in de afgelopen 12 maanden.
De onderzoeksperiode was oktober 2014 t/m mei 2015 , dus de schatting heeft betrekking op de periode in de 12
maanden daaraan voorafgaand: oktober 2013 t/m mei 2015.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage I

101

Bijlage II

•

Bijlage I

informeren en ondersteunen van burgers. Het gaat om de volgende organisaties:

Stichting de Stuw, Hardenberg

•

Buurtteam Overvecht-Vechtzoom

•

Welzijn Woerden

•

Welzijnsorganisatie Kearn , Tytsjerksteradiel

•

Nederlandse Vereniging van Banken

Hoofdstuk 1

Gemeente Rotterdam

•

Hoofdstuk 2

•

Operationalisering risicovolle schulden

huishoudens tijdens of in de twaalf maanden voorafgaand aan de enquête aan één of
meer van de volgende risico-indicatoren voldeden:
Meer dan drie soorten achterstallige rekeningen hebben vanwege financiële redenen8,
en/of:
•

Een of meer achterstallige rekeningen hebben vanwege financiële redenen9 in de
categorieën hypotheek, huur, elektriciteit, gas of water, ziektekostenverzekering, bij de
afbetaling van leningen en afbetalingsregelingen, en/of:
De (totale) omvang van de achterstallige rekening(en) bedraagt meer dan 500 euro en/of:

•

Minstens één keer per maand of meestal rood staan voor meer dan 500 euro en/of:

•

Een creditcardschuld hebben van meer dan 500 euro

Hoofdstuk 5

•

Operationalisering problematische schulden
Met 200 respondenten uit de groep huishoudens met (een risico op) problematische
schulden is een verdiepend interview uitgevoerd. Op basis van de resultaten van het
verdiepende gesprek kon worden vastgesteld bij hoeveel huishoudens die zich in een
risicovolle schuldsituatie bevinden, er sprake was van een problematische schuldsitua-

Hoofdstuk 6

•

Hoofdstuk 4

internetenquête zich in een risicovolle schuldsituatie bevinden, is bepaald of op deze

Hoofdstuk 3

Om vast te stellen hoeveel huishoudens die hebben deelgenomen aan de telefonische en

VTLB-rekenmethode gecalculeerde aflossingscapaciteit.”
Hiervoor zijn de volgende gegevens verzameld:
•

De som van de geëiste maandelijkse aflossingen op schulden en betalingsachterstanden

•

De aflossingscapaciteit (het bedrag dat maandelijks overblijft van het inkomen, na
betaling van de noodzakelijke kosten van levensonderhoud en vaste lasten), berekend
met behulp van de de Vrij Te Laten Bedrag-calculator, versie januari 2012.

Bij de berekening is de aflossingscapaciteit in 36 maanden (de duur van een gemiddeld
traject voor schuldbemiddeling of schuldsanering) afgezet tegen de totale schuldenlast.
Wanneer het bedrag dat in 36 maanden kan worden afgelost op de schulden lager is dan

Bijlage I

aflossingen op schulden en betalingsachterstanden is hoger dan de volgens de

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

tie. We hanteerden daarbij de volgende formule: ”de som van de geëiste maandelijkse

de totale schuldenlast, is er volgens onze definitie redelijkerwijs sprake van een

8 In de vragenlijst is gevraagd of het niet betalen van rekening als reden had: 1) financieel, 2) vergeten, 3) achterstand in eigen administratie, 4) fout administratie van de organisatie.
9 In de vragenlijst is gevraagd of het niet betalen van rekening als reden had: 1) financieel, 2) vergeten, 3) achterstand in eigen administratie, 4) fout administratie van de organisatie.

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage I

102

Bijlage II

problematische schuldsituatie.

stappen geschat:
Voor alle respondenten uit de telefonische en internetenquête is vastgesteld of er,
op basis van de risico-indicatoren10, sprake is van risicovolle schulden danwel
problematische schulden. Zo is bepaald op hoeveel huishoudens geen enkele
risicoindicator van toepassing is (groep 1) en op hoeveel huishoudens één of meer
risicoindicatoren (groep 2+3);
Er is berekend welke percentages van de huishoudens die deelnamen aan de

Hoofdstuk 3

11.

diepte-interviews zich in een risicovolle situatie bevinden (groep 2) of in een
problematische schuldsituatie (groep 3) bevinden;
12.

Vervolgens is berekend met hoeveel huishoudens uit de telefonische en

13.

Het aantal huishoudens in schuldhulpverlening en -saneringtrajecten van de

internetenquêtes deze percentages corresponderen;
NVVK en de Wsnp (groep 4) is gebaseerd op gegevens van deze instanties11.
Bij het maken van de schattingen is er sprake van onzekerheidsmarges. Allereerst zijn

Hoofdstuk 4

10.

Hoofdstuk 1

Het aantal huishoudens met (een risico op) een problematische schuld is in een aantal

Hoofdstuk 2

Schattingsmethode

torbestand). Aangezien het hierbij gaat om een gepoststratificeerde steekproef, is van

Hoofdstuk 6

de volgende formule gebruik gemaakt bij het berekenen van de marges:

Hoofdstuk 5

er de marges van de telefonische en internetenquête onder 4.020 respondenten (moni-

Hierbij staat Wh voor de fractie van het totaal aantal huishoudens in cel h (elke cel is

Ph staat voor het percentage in groep 23 voor cel h, Qh=100- Ph
nh =steekproefaantal in cel h
Voor elke cel bereken je dus de grootheid na het sommatieteken en vervolgens tel je die
op over alle cellen. Dan hebben we de steekproefvariantie V(p).
de 95%-marge is dan: m= 1,96*wortel(V).
Vervolgens is er in het onderzoek ook sprake van een enkelvoudige selecte steekproef

Bijlage I

de weegprocedure van het monitorbestand) = Nh/N

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

gedefinieerd als de combinatie van opleiding x leeftijd x huishouden, dus cellen volgens

van 136 uit de 4.020 bovengenoemde respondenten. In het onderzoek is aangenomen dat

Bijlage II

de steekproef van 136 een enkelvoudig aselecte steekproef is. Voor de margebepaling
volstaat dan de standaardberekening.

10 Zie paragraaf 2.3.2.
11 Dit totaal is uiteraard gecorrigeerd voor dubbeltellingen: er is rekening gehouden met het percentage huishoudens in de diepte-interviews dat gebruik maakte van hulpverlening via de NVVK (groep 4).

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage I

103

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

II

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage II

104

Hoofdstuk 1

Tabellen bij hoofdstuk 3
Figuur 5 uit hoofdstuk 3 is gebaseerd op de onderstaande tabel.
Tabel 6
Aantal risico-indicatoren van huishoudens met (een risico op) problematische schulden

1 risico-

2015

2012

2009

Aantal

Aantal

Aantal

%

huishoudens

%

huishoudens

%

huishoudens

63,1%

861.000

70,5%

853.000

67,4%

602.000

19,1%

261.000

16,5%

199.000

16,9%

151.000

11,1%

151.000

10,2%

124.000

7,1%

63.000

5,6%

76.000

2,4%

29.000

8,2%

73.000

1,1%

14.000

0,3%

3.700

0,4%

4.000

100%

1.377.000

100%

1.209.000

100%

893.000

Hoofdstuk 4

maar wel relevante achtergrondinformatie geven.

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Deze bijlage bevat tabellen die niet in de hoofdstukken zijn opgenomen,

3 risicoindicatoren
4 risicoindicatoren
5 risicoindicatoren

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Totaal

Hoofdstuk 6

indicatoren

Hoofdstuk 7

2 risico-

Hoofdstuk 5

indicator

Bijlage II

II

Tabellen

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage II

105

1. GRONINGEN

11,9%

16,0%

20,2%

2. FRIESLAND

9,4%

13,7%

17,9%

3. NOORD-HOLLAND (NOORD)

10,6%

14,2%

17,9%

4. DRENTHE

13,3%

17,6%

21,9%

5. IJSSELVECHTSTREEK

9,2%

13,5%

17,8%

6. FLEVOLAND

14,4%

18,8%

23,2%

7. ZAANSTREEK / WATERLAND

13,0%

17,1%

21,1%

8. ZUID-KENNEMERLAND

10,8%

15,3%

19,8%

9. GROOT AMSTERDAM

9,5%

13,3%

17,1%

10. TWENTE

12,9%

17,4%

22,0%

11. STEDENDRIEHOEK EN
NOORDWEST VELUWE

7,9%

11,8%

15,6%

13. HOLLAND RIJNLAND

8,6%

12,7%

16,7%

14. AMERSFOORT

15,8%

20,3%

24,8%

15. MIDDEN-UTRECHT

12,8%

16,8%

20,9%

16. FOOD VALLEY

7,2%

11,0%

14,9%

17. ZUID-HOLLAND CENTRAAL

16,0%

20,3%

24,6%

18. HAAGLANDEN

15,3%

19,8%

24,2%

19. ACHTERHOEK

8,4%

12,5%

16,5%

20. MIDDEN-HOLLAND

8,7%

13,3%

18,0%

21. MIDDEN-GELDERLAND

16,8%

21,0%

25,2%

22. GORINCHEM

15,1%

20,7%

26,3%

23. RIVIERENLAND

18,7%

23,4%

28,1%

24. RIJK VAN NIJMEGEN

13,6%

17,7%

21,8%

25. RIJNMOND

17,1%

21,6%

26,1%

26. DRECHTSTEDEN

10,2%

14,3%

18,3%

27. NOORDOOST-BRABANT

9,7%

13,6%

17,4%

28. WEST-BRABANT

8,6%

12,1%

15,6%

29. MIDDEN-BRABANT

7,4%

11,2%

15,0%

30. NOORD-LIMBURG

10,0%

13,9%

17,9%

31. ZEELAND

10,1%

14,1%

18,1%

32. HELMOND-DE PEEL

13,0%

17,3%

21,6%

33. ZUIDOOST-BRABANT

7,5%

11,3%

15,1%

34. MIDDEN-LIMBURG

10,0%

14,1%

18,3%

35. ZUID-LIMBURG

15,1%

19,7%

24,2%

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage II

106

Hoofdstuk 3

21,3%

Hoofdstuk 4

Maximum

16,8%

Hoofdstuk 5

Gemiddeld

12,3%

Hoofdstuk 6

Minimum

11. GOOI- EN VECHTSTREEK

Hoofdstuk 7

Arbeidsmarktregio

Hoofdstuk 8

problematische schulden per arbeidsmarktregio (bij 95% betrouwbaarheid)

Bijlage I

Minimum- en maximumpercentages huishoudens met een (risico op)

Bijlage II

Tabel 7

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

Figuur 4 uit hoofdstuk 3 is gebaseerd op de onderstaande tabel.

waarin de kenmerken van persoon, huishouden en schulden tussen twee groepen
werden vergeleken. Het ging daarbij om:
•

huishoudens uit groep 1 (geen risicovolle schulden) versus huishoudens uit groep 2 en 3
samen (risicovolle of problematische schulden);

•

huishoudens uit groep 2 (risicovolle schulden) versus huishoudens uit groep 3
(problematische schulden).

In dit rapport is ervoor gekozen om de verschillen tussen huishoudens in hoofdstuk 4
niet te beschrijven in tabellen, maar te verklaren door middel van statistische analyses.
Het nadeel van tabellen is immers dat verschillen tussen groepen door het toeval
kunnen zijn bepaald. Voor de volledigheid hebben we in deze bijlage een replicatie van de

Hoofdstuk 4

tabellen uit het rapport uit 2012 opgenomen, maar dan met de cijfers uit 2015. De

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4 van het rapport ‘Huishoudens in de rode cijfers 2012’ bevatte tabellen

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

Tabellen bij hoofdstuk 4

nummering van de tabellen is hetzelfde als in het rapport uit 2012.
Tabel 4.1

Opleidingsniveau respondent

t/m VMBO

37%

43%

Havo, VWO, MBO

31%

33%

HBO, WO

31%

24%
33%

Huishoudsamenstelling

Alleenstaand zonder kinderen

37%

Alleenstaand met kinderen

3%

7%

Paar zonder kinderen

39%

28%

Paar met kinderen

21%

31%

Soort woning
Koopwoning

57%

40%

Huurwoning

43%

60%

Fulltime (≥ 35 uur)

3%

33%

Parttime (12-34 uur)

1%

3%

Parttime (< 12 uur)

43%

13%

Niet werkzaam

53%

51%

Werksituatie

Hoofdstuk 6

Wel een (risico op)
problematische schulden

Hoofdstuk 7

Geen (risico op)
problematische schulden

Hoofdstuk 8

schulden

Hoofdstuk 5

Achtergrondkenmerken van huishoudens met en zonder (een risico op) problematische

11%

19%

1.000-2.000

38%

40%

2.000-3.000

22%

20%

≥ 3.000

29%

21%

Bijlage II

≤ 1.000

Bijlage I

Netto maandinkomen

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage II

107

Wel een (risico op)

Achterstallige rekeningen in
afgelopen 12 maanden
Ja

7%

35%

Nee

92%

64%

Mogelijkheid rood staan
Ja

70%

75%

Nee

25%

24%

In bezit van creditcard
Ja

51%

42%

Nee

48%

57%

Lopende afbetalingsregeling
Ja

5%

29%

Nee

95%

71%

Ja

6%

29%

Nee

94%

71%

Doorlopend krediet of persoonlijke lening

Lening bij vrienden, familie of kennissen
Ja

4%

24%

Nee

96%

76%

Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 2

Geen (risico op)

problematische schulden problematische schulden

Hoofdstuk 3

problematische schulden

Hoofdstuk 4

Aard van de achterstanden en bezittingen van huishoudens met en zonder (een risico op)

Hoofdstuk 5

Tabel 4.2

aankopen te doen van 850 euro
71%

29%

25%

69%

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Ja
Nee

Hoofdstuk 6

In staat om onverwachte noodzakelijke

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage II

108

Wel een (risico op)

problematische schulden

problematische schulden

Omvang achterstallige rekeningen
op het moment van interview
0

95%

69%

1 – 500

1%

14%

500 – 2.000

4%

9%

2.000 – 5.000

0%

5%

> 5.000

0%

2%

Weet niet/geen antwoord

0%

0%

Maximale hoogte roodstand in
afgelopen 12 maanden
Gemiddeld

389

1.529

Maximum

25.000

134.500

Standaarddeviatie

1.167

3.126

Hoogte bedrag gespreide
afbetaalregeling creditcard
Gemiddeld

322

2.300

Maximum

4.000

12.000

543

2.514

Standaarddeviatie
Openstaand bedrag vanwege kopen

Hoofdstuk 3

Geen (risico op)

Hoofdstuk 4

schulden

Hoofdstuk 5

Omvang van schulden van huishoudens met en zonder (een risico op) problematische

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

Tabel 4.3

2.989
248.000

Standaarddeviatie

12.964

12.504

Hoogte doorlopend krediet of
persoonlijke lening op het moment van interview
Gemiddeld

9.566

13.085

Maximum

200.000

113.000

Standaarddeviatie

12.357

13.707

Hoogte lening bij familie, vrienden of kennissen
5.559

3.138

125.000

100.000

Standaarddeviatie

13.428

7.781

Bijlage II

Bijlage I

Gemiddeld
Maximum

Hoofdstuk 7

3.245
150.000

Hoofdstuk 8

Gemiddeld
Maximum

Hoofdstuk 6

op afbetaling op het moment van interview

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage II

109

Achtergrondkenmerken van huishoudens met een risico op en met problematische
schulden
Risico op

Problematische

problematische schulden

schulden

Man

41%

60%

Vrouw

59%

40%

Geslacht respondent

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

Tabel 4.4

39%

38%

50-64

28%

47%

≥ 65

9%

4%

t/m VMBO

33%

55%

Havo, VWO, MBO

42%

29%

HBO, WO

25%

16%

Alleenstaand zonder kinderen

20%

29%

Alleenstaand met kinderen

8%

4%

Paar zonder kinderen

21%

53%

Paar met kinderen

50%

14%

Koopwoning

59%

42%

Huurwoning

41%

58%

Fulltime (≥ 35 uur)

37%

37%

Parttime (12-34 uur)

2%

2%

Parttime (< 12 uur)

19%

7%

Niet werkzaam

43%

54%

≤ 1.000

13%

11%

1.000-2.000

28%

49%

2.000-3.000

23%

32%

≥ 3.000

35%

8%

Opleidingsniveau respondent

Huishoudsamenstelling

Soort woning

Anders
Werksituatie

Bijlage II

Bijlage I

Netto maandinkomen

Hoofdstuk 4

35-49

Hoofdstuk 5

11%

Hoofdstuk 6

%

23%

Hoofdstuk 7

1%

25-34

Hoofdstuk 8

18-24

Hoofdstuk 3

Leeftijd respondent

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage II

110

schulden

schulden

Ja

26%

37%

Nee

74%

63%

Ja

92%

78%

Nee

8%

22%

Ja

51%

29%

Nee

49%

71%

Ja

24%

32%

Nee

76%

67%

Ja

34%

63%

Nee

66%

37%

Ja

18%

14%

Nee

82%

86%

Ja

34%

11%

Nee

66%

87%

Achterstallige rekeningen in
afgelopen 12 maanden

Mogelijkheid rood staan

In bezit van creditcard

Lopende afbetalingsregeling

Doorlopend krediet of persoonlijke lening

Lening bij vrienden, familie of kennissen

In staat om onverwachte noodzakelijke

Hoofdstuk 1
Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

aankopen te doen van 850 euro

Hoofdstuk 2

Problematische

Hoofdstuk 3

Risico op problematische

Hoofdstuk 4

schulden

Hoofdstuk 5

Aard van de achterstanden van huishoudens met een risico op en met problematische

Hoofdstuk 6

Tabel 4.5

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage II

111

schulden

op het moment van interview
Geen

95%

69%

1 – 500

1%

14%

500 – 2.000

4%

9%

2.000 – 5.000

0%

5%

> 5.000

0%

2%

Maximale hoogte roodstand in
afgelopen 12 maanden
Gemiddeld

389

1.529

Maximum

25.000

134.500

Standaarddeviatie

1.167

3.126

Hoogte bedrag gespreide
afbetaalregeling creditcard
Gemiddeld

322

2.300

Maximum

4.000

12.000

543

2.514

Standaarddeviatie
Openstaand bedrag vanwege kopen
op afbetaling op het moment van interview
Gemiddeld

3.245

2.989

Maximum

150.000

248.000

Standaarddeviatie

12.964

12.504

Hoogte doorlopend krediet of
persoonlijke lening op het moment van interview
9.566

13.085

Maximum

200.000

113.000

Standaarddeviatie
Hoogte lening bij familie, vrienden of kennissen
Gemiddeld
Maximum
Standaarddeviatie

12.357

13.707

5.559
125.000
13.428

3.138
100.000
7.781

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Gemiddeld

Hoofdstuk 3

problematische schulden
Omvang achterstallige rekeningen

Hoofdstuk 4

Problematische

Hoofdstuk 5

Risico op

Hoofdstuk 6

Schulden

Hoofdstuk 7

Omvang van schulden van huishoudens met een risico op en met problematische

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1

Tabel 4.6

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage II

112

Risico op problematische

Problematische

schulden

schulden

Ervaren last van het hebben
van betalingsachterstanden
en/of rood staan
40%

67%

40%

24%

Helemaal geen last

20%

10%

Bijlage II

Bijlage I

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

(Zeer) zware last
Enigszins een last

Hoofdstuk 1

schulden

Hoofdstuk 2

Beleving van schulden van huishoudens met en zonder (een risico op) problematische

Hoofdstuk 3

Tabel 4.7

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | Bijlage II

113

Florieke Westhof en Lennart de Ruig (Panteia) m.m.v. Annejet Kerckhaert (Stimulansz)

Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2

Een onderzoek in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in
welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan
na schriftelijke toestemming van Panteia. Panteia aanvaardt geen aansprakelijkheid
voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

The responsibility for the contents of this report lies with Panteia. Quoting numbers or

Hoofdstuk 8

teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan

Bijlage I

De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Hoofdstuk 7

Zoetermeer, 5 November 2015

text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned.
or stored in a retrieval system, without the prior written permission of Panteia. Panteia
does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.
Ontwerp en layout: Buro Eigen, www.buro-eigen.nl

Huishoudens in de rode cijfers 2015 | 5 november 2015, versie 1.0

Bijlage II

No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means,