POSITION PAPER t.b.v. rondetafelgesprek Tweede Kamercie. SZW

Koopkracht van ouderen
Armoede onder migrantenouderen
40% van de 65+-huishoudens met een niet-Westerse migratieachtergrond leeft langdurig en structureel
onder het bestaansminimum. Onder ouderen die geen migratieachtergrond hebben is dit percentage
2,5% (SEO-rapport nr. 2017-09, gebaseerd op cijfers van het CBS). De grotere armoede onder oudere
migranten is o.a. het gevolg van:
▪ een vaker hebben van een onvolledige AOW, samen met geen of een heel laag aanvullend
pensioen,
▪ het vaker hebben van een jongere partner zonder inkomen,
▪ het niet of minder vaak aanvragen van inkomensvoorzieningen, zoals huur- en/of zorgtoeslag, AIO
en andere voorzieningen,
▪ het vanwege de kostendelersnorm gekort worden op de Aanvullende Inkomensvoorziening
Ouderen (AIO),
▪ vóór intreding van de AOW-leeftijd reeds langdurig op – of zelfs onder – bijstandsniveau leven,
waardoor men géén spaargeld (meer) heeft.

Enkele oorzaken laag gebruik inkomensaanvullende regelingen
Uit de vele door het NOOM georganiseerde bijeenkomsten en contacten met oudere migranten blijken
belangrijke oorzaken voor het onbenut laten van inkomensaanvullende voorzieningen:
1. de geringe kennis van het zeer complexe Nederlandse sociale zekerheidsstelsel (en de afhankelijkheid
van derden om deze aan te vragen);
2. de voorwaarden van deze voorzieningen die onvoldoende rekening houden met de situatie van
degenen waarvoor zij zijn bedoeld.
Hierdoor hebben oudere migranten te maken met:
o

de angst om fouten te maken met als gevolg niet alleen ontvangen bedragen moeten terugbetalen,
maar ook (hoge) boetes opgelegd krijgen; migrantenouderen hebben dit zelf vaak aan den lijve
ondervonden en/of kennen veel voorbeelden uit hun naaste omgeving;

o

voor de rest van hun leven bijstandsregels en controles, zoals maximaal 13 weken per jaar in het land
van herkomst kunnen verblijven;
al jaren leeft bij migrantenouderen het gevoel dat zij vaker worden gecontroleerd vanwege het
hebben van een migratieachtergrond, lang voordat is gebleken dat dit ook feitelijk het geval is;

o

niet kunnen aanhouden van een woning in het land van herkomst als men gebruik wil maken van
bijstand;
verkoop van deze woning maakt het voor hen echter niet mogelijk om in het land van herkomst te
kunnen verblijven juist vanwege hun lage inkomen;

o

dat het samenwonen met een familielid leidt tot een korting van de AIO ten gevolge van de
kostendelersnorm (zgn. mantelzorgboete);1
dit terwijl een woning delen en voor elkaar zorgen beter is voor betrokkenen en voor samenleving als
geheel.

1

Oudere migranten vormen een groot deel van de 34.000-51.000 huishoudens die recht op de AIO hebben, maar
deze niet aanvragen.
www.netwerknoom.nl

Gevolgen van langdurig leven in armoede
Op grond van de berekeningen van het SCP bleek in 2019 dat oudere migranten bijna € 250,- per maand
tekort komen om van te kunnen leven (Armoede in kaart, SCP 2019). Bezuinigen en nog eens bezuinigen,
veel migranten-huishoudens en zeker de meeste oudere migranten zijn niet anders gewend. Op alle
mogelijke manieren probeert met de kosten te drukken. Als men al een auto had, heeft men die
weggedaan; ging men eerder met enige regelmaat met vakantie, nu is familiebezoek of verblijf in het land
van herkomst alleen nog mogelijk als de kinderen dat betalen.
Veel migrantenouderen schamen zich ervoor dat zij hun (klein)kinderen
Voorbeelden van leven in armoede
niets meer kunnen geven, maar ook dat zij familieleden in het land van
in de praktijk:
herkomst - die het nog slechter hebben - niet meer kunnen helpen.
o niet elke dag warm of gezond eten,
Jarenlang heeft men dat gedaan, ook al betekende dit dat er moest
o niet naar de tandarts of specialist
worden bezuinigd op de eigen eerste levensbehoeften.
gaan en/of medicijnen afhalen, zelfs
Soms heeft men zelfs schulden gemaakt om onverwachte rekeningen te
als dat onverantwoord is,
kunnen betalen vanwege een achteruitgaande gezondheid, een koelkast
o niet of nauwelijks meer buiten de
die stuk ging, een energierekening die hoger uitviel. Of om een naaste uit
deur komen omdat men het geld
de brand te helpen.
niet kan missen voor
Steeds vaker horen wij echter verhalen van ouderen die dat niet meer
▪ OV en eigen bijdragen voor
kunnen. Die nergens meer op kunnen bezuinigen. Die afhankelijk zijn van
het speciaal ouderenvervoer,
anderen of van een voedselbank om te kunnen overleven. Het zijn deze
▪ lidmaatschap van
ouderen die nu de wanhoop nabij zijn als nu zij een energierekening
organisaties
▪
bijdragen voor
krijgen die zij op geen enkele manier kunnen opgevangen.
koffie/thee/gezamenlijke
Dit geeft nog meer stress en versterkt het verdriet en het gevoel ‘mislukt’
maaltijd
te zijn. Wat zijn alle (migratie)offers uiteindelijk waard geweest? Het zijn
o
afbouwen
van contacten met
deze gevoelens die naarmate ze langer duren bijdragen aan een
2
familie,
kennissen
en buurtgenoten
slechtere gezondheid, fysiek en mentaal. Tijdens de coronapandemie is
omdat
het
onderhouden
van sociale
zichtbaar geworden hoe vergaand de gevolgen hiervan waren.
contacten te duur is. Het gaat
Dit zijn de verhalen die de NOOM-vrijwilligers eerder te horen kregen
hierbij niet alleen om cadeautjes
tijdens voorlichtingsbijeenkomsten of tijdens de coronaperiode als zij op
kopen, maar ook om anderen iets
huisbezoek gaan of de ouderen bellen. Zij komen situaties tegen die ook
kunnen toestoppen en/of
hen radeloos maken, want er zijn geen simpele oplossingen hiervoor. En
voorkomen dat zij in financiële
inmiddels weten zij/wij dat de oplossingen waarvoor politieke
problemen geraken;
besluitvorming nodig is jarenlang op zich kan laten wachten. Of dat de
o beschikken over de meest goedkope
politiek met oplossingen komt die juist NIET van toepassing zijn op de
telefoonabonnement of een premensen met de laagste inkomens. Zoals bijv. het verhogen van de
paid kaart, over een verouderde
ouderenkorting om de koopkracht te verbeteren van de AOW-ers die
smartphone en geen
niet mogen profiteren van de 7,5% koopkrachtstijging die de rest van
pc/tablet/laptop hebben waardoor
Nederland wel krijgt.
men ook digitaal niet mee kan doen.
Hoe is het mogelijk vragen zij/wij ons af dat in een land zo rijk als
Nederland juist de mensen die het minst te besteden hebben, mensen die vaak jarenlang van een
minimuminkomen moeten leven en soms met minder, aan hun lot worden overgelaten?

Oplossingsrichtingen
Dat zoveel ouderen niet de inkomensondersteuning krijgen waar ze recht op hebben, komt onder meer
door beperkte informatie-uitwisseling tussen overheidsdiensten, stelde eerder de Rekenkamer. Zo kan de
Sociale Verzekeringsbank, die verantwoordelijk is voor de AIO-uitkering, vanwege privacyregels de
inkomens- en vermogensgegevens waarover de Belastingdienst beschikt, nog niet inzien.

2

Meerdere onderzoeken (waaronder ’Gezondheid van oudere migranten in de vier grote steden’, GGD Amsterdam, 2015) laten
zien dat eenzaamheid en depressies vaker bij migrantenouderen voorkomen dan onder hun Nederlandse leeftijdsgenoten
zonder een migratieachtergrond. Ook maken migrantenouderen 3-4 keer meer kans op het krijgen van dementie dan ouderen
zonder migratieachtergrond.

www.netwerknoom.nl

Met de Algemene Rekenkamer zijn wij als NOOM er voorstaander van om een betere informatieuitwisseling. Na de koppeling van bestanden, zou automatische toekenning van inkomensvoorzieningen
als huur- en zorgtoeslag en de AIO, alsook de extra compensatie van de energierekening een volgende
stap moeten zijn. De huidige (complexe) aanvraag- en toekenningsprocedures van toeslagen en andere
inkomensaanvullende regelingen met verrekeningen achteraf, vormen een te hoge drempel voor juist de
groepen die deze voorzieningen het hardst nodig hebben. Gezien de negatieve gevolgen van jarenlang
leven in armoede voor de ouderen zelf, alsook voor de samenleving als geheel, pleit het NOOM daarnaast
voor het niet of beperkt meetellen van inkomen en/of vermogen (zoals bij IOAW-, IOW- en IOAZregelingen voor oudere langdurig werklozen) en het afschaffen van de kostendelersnorm;
Bovenstaande aanbevelingen zijn eerder door het NOOM naar voren gebracht, in contacten met Tweede
Kamerleden, alsook op 3 juni jl. tijdens het Rondetafelgesprek ‘Arme ouderen’ van deze commissie3. Tijdens
dat gesprek en nu ook weer bepleit(t)en we daarnaast de volgende maatregelen om de schrijnende
armoede onder migranten-ouderen tegen te gaan:
1. compensatie van het AOW-tekort van voormalige Rijksgenoten, conform het advies van de commissie
Sylvester over de tegemoetkoming voor de onvolledige AOW-opbouw van Surinaamse Nederlanders;
2. jongere partnertoeslag: recht op 70% (i.p.v. 50%) AOW voor de gepensioneerde met een jongere partner
zonder inkomsten (conform de norm voor alleenstaande AOW-ers);
3. vergoeding van verplichte eigen risico’s en eigen bijdrages voor de laagste inkomensgroepen;
4. indexering van pensioenen en/of koopkrachtverlies van de afgelopen 13 jaar compenseren.
In zijn brief aan de Tweede Kamer (d.d. 16 augustus 2019) in reactie op de vragen van 50PLUS Kamerlid Van
Brenk stelde minister Koolmees dat hij het beeld dat uit de door het NOOM gepresenteerde cijfers naar
voren kwam ‘sociaal niet aanvaardbaar vond en het zorgelijk te vinden dat een groep ouderen financieel zo
kwetsbaar was’. De minister stelde bereid te zijn actief en gericht te bevorderen dat ouderen met een
migratieachtergrond meer gebruik zouden gaan maken van beschikbare regelingen om het inkomen te
ondersteunen. Daarbij verwees hij zowel naar SVB, G4 en NOOM (zie de antwoorden van de minister op de
vragen 25 t/m 28).4 Het NOOM zag de erkenning van de problematiek door minister Koolmees als een
belangrijke eerste stap en deed destijds met klem een beroep op de Tweede Kamer alles in het werk te
zetten om hieraan gevolg te geven, gezien de urgentie die de schrikbarende armoede onder
migrantenouderen vereist. Diezelfde oproep doen wij opnieuw, aangezien sindsdien de situatie niet is
verbeterd. Het tegendeel is het geval. De urgentie was bovendien nooit zo hoog. Om die reden heeft het
NOOM samen met seniorenorganisaties ANBO, KBO-PCOB en Koepel Gepensioneerden minister Carola
Schouten om een overleg gevraagd.
De urgentie om snel en effectieve maatregelen te nemen om de armoede onder ouderen en in het
bijzonder oudere migranten tegen te gaan heeft betrekking op zowel de huidige AOW-gerechtigden, alsook
de huidige 55-plussers. Zo signaleert het CBS (Welvaart in Nederland, 2019) dat juist onder 55- tot 65jarigen er sprake is van een toename van langdurige armoede: terwijl de armoede in Nederland gelijk blijft,
stijgt langdurige armoede vooral onder 55-plussers. Dit is de groep die werkloos of arbeidsongeschikt raakt
en waarbij het niet meer lukt om een betaalde baan te vinden, ook niet nu zoveel vacatures ontstaan. In
deze groep zijn mensen met een migratieachtergrond oververtegenwoordigd. Ook is urgentie geboden
gezien de verdubbeling van het aantal migranten-55-plussers de komende 10 jaar en de verdrievoudiging
de komende 25 jaar.
Tot slot wijzen we als NOOM op de noodzaak de toegankelijkheid van regelingen en informatie hierover te
vergroten door meer voorlichting en begeleiding in - letterlijk en figuurlijk - de eigen taal, bij voorkeur met
inzet van ervaringsdeskundigen en goed op- en begeleide vrijwilligers uit de migrantengemeenschappen.

3

https://netwerknoom.nl/wp-content/uploads/2019/06/NOOM-factsheet-Armoede-onder-oudere-migranten-.pdf
www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/08/16/beantwoording-kamervragen-over-armoede-bijgepensioneerden-met-een-lager-inkomen
www.netwerknoom.nl
4