De best passende zorg voor
kwetsbare jongeren

Branches Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd is het eerste aanspreekpunt voor de
doorontwikkeling van actielijn 2, binnen het Programma Zorg voor de Jeugd,
maar maakt daarnaast nadrukkelijk onderdeel uit van een brede coalitie. Deze
brede coalitie bestaat, naast Jeugdzorg Nederland uit GGZ NL, VGN, VOBC (allen
ook vertegenwoordigd in BGZJ), NJi, Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, VNG,
het ministerie van VWS, wetenschap en vertegenwoordigers van professionals en
ervaringsdeskundigen. Allen voelen de urgentie en verantwoordelijkheid om
gezamenlijk de best passende zorg voor deze meest kwetsbare doelgroep te
ontwikkelen en te leveren.

Datum
25 maart 2019

Contact
Carola Bodenstaff (Branches Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd (BGZJ),
carola.Bodenstaff@jeugdzorgnederland.nl)

Foto voorkant
Hollandse Hoogte

Inhoud
1 Inleiding
1.1
1.2

Van collectieve onmacht naar collectieve kracht .............................................................. 5
Ons doel .............................................................................................................................. 5

2 Een gezamenlijke opdracht voor kwetsbare jongeren
2.1
2.2
2.3

21

Snelle verandering ............................................................................................................ 22
Directe ontwikkelacties – langlopende beweging ........................................................... 25
Randvoorwaarden ............................................................................................................ 35

6 Rollen en verantwoordelijkheden van betrokkenen
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7

15

Wat moet er gebeuren? ..................................................................................................... 16
Cruciale sleutels in het veranderproces ........................................................................... 16

5 Veranderopgaven
5.1
5.2
5.3

10

Maatwerk voor iedere jeugdige ........................................................................................ 10
Gezin is onderdeel van de analyse en de aanpak ............................................................ 11
De hulp, ondersteuning en behandeling is zo thuis mogelijk ......................................... 11
Integraal en intersectoraal ............................................................................................... 12
Professionals die hun vak verstaan .................................................................................. 12
Alle betrokkenen en de samenleving staan achter deze jongeren ................................. 13
Leren in de hele keten ....................................................................................................... 14

4 Veranderstrategie: hoe komt de verandering tot stand?
4.1
4.2

7

Over wie hebben we het? .................................................................................................... 7
Wat is de verantwoordelijkheid van ouders en overheid?................................................. 8
Wat is de verantwoordelijkheid van hulpverleners?.......................................................... 8

3 Onze stip op de horizon
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7

4

40

Verantwoordelijkheid van de brede jeugdhulpsector ..................................................... 40
Verantwoordelijkheid van professionals ......................................................................... 40
Verantwoordelijkheid van gemeenten ............................................................................. 41
Verantwoordelijkheid van het toezicht ............................................................................ 42
Verantwoordelijkheid van het kennisinstituut en academische werkplaatsen ............. 43
Verantwoordelijkheid van overige partijen ..................................................................... 43
Verantwoordelijkheid van samenleving en politiek ........................................................ 44

7 Mijlpalen

45

8 Governance en begroting

52

8.1
8.2

Governance - CONCEPT .................................................................................................... 52
Begroting (tot 2022 (3 jaar)) .............................................................................................. 53

3

1 Inleiding

Verreweg de meeste jongeren in Nederland groeien gelukkig en gezond op. Een heel klein
deel heeft echter grote problemen. Het gaat om kwetsbare jongeren met
gedragsproblematiek – meestal in combinatie met een verslaving, psychiatrische
problematiek en/of een verstandelijke beperking. Ze zijn vaak een gevaar voor zichzelf of hun
omgeving. Deze jongeren helpen we nog niet altijd op een goede manier. We kennen allemaal
de schrijnende incidenten die het symbool zijn geworden van de situatie in de gesloten
jeugdhulp. Soms hebben ze een naam (Alicia of Jason). Soms zijn ze anoniem.
Voor u ligt een gezamenlijk actieplan van de brancheorganisaties Jeugdzorg NL, GGZ NL,
VOBC en VGN, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), het ondersteuningsteam
Zorg voor de Jeugd (OZJ), de Inspectie Gezondheidzorg en Jeugd , het Nederlands Jeugd
Instituut, beroepsorganisaties NIP, NVvP, NVO, BPSW en het ministerie van VWS. Iedereen in
de hele sector voelt de urgentie, maar niemand kan het in zijn eentje oplossen. We hebben
elkaar nodig. Meer dan ooit. Gemeenten, Jeugdhulp, GGZ, VG, Gecertificeerde Instellingen,
Raad voor de Kinderbescherming, Jeugdbescherming, Inspectie, kennisinstituten,
wetenschap, jongeren, ouders en ervaringsdeskundigen: we moeten de krachten bundelen en
bereid zijn om een aantal (soms) onorthodoxe stappen te zetten. Dit plan is door
inhoudsdeskundigen geschreven, met hulp en reflectie van alle bovenstaande actoren én
jongeren.
Hoewel niet alle problemen oplosbaar zijn, kan de hulp echt beter. We weten dat er jongeren
in gesloten jeugdhulp geplaatst worden voor wie dat niet nodig was geweest als we eerder
gezamenlijk anders hadden gehandeld en we weten inmiddels dat een gesloten plaatsing zo
wordt vormgegeven dat het traumatiserend kan zijn. Wat moeten we ons daarbij voorstellen?
Dat jongeren met te veel andere kwetsbare jongeren in de groep zitten. Dat hun autonomie
soms meer dan noodzakelijk wordt beperkt. Dat er soms geen of te weinig behandeling
plaatsvindt. Op sommige groepen heerst een te repressief klimaat. Medewerkers raken
overbelast, mede door snelle personeelswisselingen en het tekort aan ervaren professionals.
Dat is het beeld dat over de hele linie naar voren komt – uitzonderingen daargelaten. De
verscheidenheid en complexiteit aan problematiek waarmee de jongeren kampen vraagt
expertise uit verschillende sectoren: jeugdzorg, GGZ, gehandicaptenzorg, onderwijs, en deze
is nu onvoldoende geïntegreerd beschikbaar of gecombineerd.
Daardoor is er te vaak weinig ruimte voor iets anders dan beveiligen en beheersen. Terwijl de
kwetsbare jongeren waar het om gaat vaak veel meer gebaat zijn bij behandelen,
humaniseren, normaliseren, soms accepteren en includeren. Ook dat gebeurt al op een aantal
plekken in het land, maar nog niet bij alle plekken. We laten nog veel te weinig zien dat het
ook echt anders kan.
Dat kan beter, dat moet beter – ook al is dat niet eenvoudig.

4

- Voor de jeugdigen – die niet de hulp en zorg krijgen die ze nodig hebben. In een
omgeving waarin ze zich ook kunnen ontplooien.

- Voor ouders die nog te weinig echt onderdeel zijn van de hulp en behandeling.
- En voor al die hardwerkende professionals die nu naar eer en geweten de zorg zo goed
mogelijk vorm geven.

De kernvraag is:
Hoe zorgen we ervoor dat de meest kwetsbare jeugdigen, die opgroeien in een gezinssituatie
met (mogelijk) kwetsbare ouders, eerder, sneller en beter passende hulp krijgen – samen met
hun ouders - zodat tijdig geïnvesteerd wordt in een omgeving die liefdevol, stabiel en veilig is en
perspectief biedt op een gezonde ontwikkeling, zo thuis mogelijk.

1.1 Van collectieve onmacht naar collectieve kracht
Als samenleving kiezen we ervoor jongeren te beschermen tegen zichzelf of anderen door ze
naar de gesloten jeugdhulp te sturen. Dat biedt niet (altijd) de oplossing. Er is sprake van
collectieve onmacht. Om het tij te keren, moeten zorgaanbieders (jeugdhulp, GGZ, VG) en
verwijzers (GI’s), gemeenten, Rijk, inspectie, politici, professionals en de samenleving
collectieve onmacht omzetten in collectieve kracht.
Dit is óók een maatschappelijke opgave. Het zijn namelijk niet alleen problemen van
individuen die de best passende zorg nodig hebben. Het is ook een ontwikkeling in een
complexere maatschappij, waarin het niet vanzelfsprekend is dat jeugdigen – en hun
kwetsbare gezinssituatie – zich eenvoudig handhaven. Dat vraagt om een samenleving die
ontvankelijk is voor andere soorten oplossingen, waarbij risico’s en tolerantievragen horen.

1.2 Ons doel
In dit actieplan nemen we met elkaar de verantwoordelijkheid om de best passende zorg voor
kwetsbare jeugdigen te realiseren. We focussen daarbij op twee doelen:

- Voorkomen dat jongeren in de gesloten zorg terecht komen: we werken

‘stroomopwaarts’. We hebben kwetsbare jeugdigen met (potentieel) complexe,
meervoudige problematiek veel eerder en sneller in beeld. Net als hun ouders. Met alle
benodigde expertise weten we sneller wat er aan de hand is, kunnen we perspectief en
een veilige thuisbasis bieden.

- Verbeteren van de zorg voor jeugdigen die tijdelijk dwang nodig hebben. Jongeren die
nu en in de toekomst in de JeugdzorgPlus terecht komen krijgen de voor hen best
passende zorg. We voorkomen doorplaatsingen en de geslotenheid is zeer tijdelijk.
Tegelijkertijd ontvangen deze jongeren betere ondersteuning en behandeling,
individueel maatwerk.

Dit plan is gestart als een actieplan voor de transformatie van JeugdzorgPlus, maar heeft een
veel bredere doelstelling gekregen. Het is meer een deltaplan: het gaat om de hele sector. Als
we alleen de gesloten jeugdhulp afbouwen en veranderen, leidt dat tot problemen elders. En
dat willen we nou juist voorkomen.

5

Omdat het ‘wat’ duidelijk is, maar het ‘hoe’ (nog) niet, gaat het nadrukkelijk om een zoek- en
ontwikkelaanpak. Want hoe onverdraaglijk dat soms ook is: er is geen pasklare oplossing.
Zorg voor jeugd is een blijvend proces van ontwikkelen, leren, reflecteren en aanpassen. Dat
vraagt om tijd, rust en ruimte.

Van beheersen en beveiligen naar voorkomen, humaniseren en includeren.

6

2 Een gezamenlijke opdracht voor
kwetsbare jongeren

2.1 Over wie hebben we het?
In dit actieprogramma gaat het over kwetsbare jeugdigen en hun gezinnen. Wie zijn dat? Hun
hulpvragen - en de oorzaken ervan - zijn divers (heterogeen). Daarmee kan niet gesproken
worden over een samenhangende doelgroep. De overeenkomst? Er is vaak sprake van
meervoudige en complexe hulpvragen. Niet een van de problematieken is bovenliggend,
maar het is een combinatie van meerdere kernproblemen. Tegelijkertijd ontbreekt een aantal
beschermende factoren, zoals gehechtheid1 en een veilige omgeving. De combinatie van
factoren zorgt voor ernstige ontregeling, inclusief veiligheidsrisico’s bij de jongere zelf en in
de omgeving.
Op het niveau van de jongeren kan er sprake zijn van (een combinatie van):

- (Vermoeden) van psychiatrische stoornissen
- Gedragsproblemen
- Persoonlijkheidsproblematiek wijzend in de richting van duurzame individuele
kenmerken

- Slachtofferschap van mensenhandel
- Achterstand in de (functie)ontwikkeling
- Gezondheidsproblemen, somatische aandoeningen
- Problematische gezinsachtergrond: echtscheiding; huiselijk geweld; financiële

problemen; psychiatrische problematiek; verslavingen en/of
mishandeling/verwaarlozing. Soms is er sprake van intergenerationele problematiek 2.

Een voorbeeld uit de JeugdzorgPlus
Een meisje van 15 jaar, normaal begaafd, is inmiddels op 14 verschillende plekken opgenomen
geweest. Daaronder zijn plaatsen in de jeugd-GGZ, de jeugd & opvoedhulp en pleeggezinnen. Telkens
werd ze overgeplaatst omdat ze erg zelfbepalend is. Ze wil haar eigen zin doen en haar eigen gang
gaan: weglopen, alcohol drinken, drugs gebruiken, groepsleiding aanvallen e.d. Vanwege de vele
gedragsproblemen (dwingend, laat zich niet goed begrenzen, fysieke en verbale agressie) wordt ze
uit de jeugd-GGZ geplaatst en komt ze terecht in een JeugdzorgPlus instelling. Daar snijdt ze in haar
arm, tot aan haar pezen. Daarnaast heeft ze diabetes, waarvoor ze een insulinepomp heeft. Ook op

Hechting is het proces van interactie tussen een kind en een of meer van zijn opvoeders
dat leidt tot een duurzame affectieve relatie. Hechting is bepalend voor een goede
ontwikkeling van een kind.
1

2

Ascend, The Aspen Institute

7

eerdere plekken heeft ze al gedreigd de insulinepomp in te drukken, wat fataal kan zijn op bepaalde
momenten. Destijds heeft ze dit ook eenmaal gedaan, waardoor ze met spoed naar het ziekenhuis
moest. Op dit moment krijgt ze een traumabehandeling in de gesloten instelling.

2.2 Wat is de verantwoordelijkheid van ouders en overheid?
Voor kwetsbare jeugdigen gelden precies dezelfde rechten als voor alle jeugdigen, zoals
vermeld in het Internationaal Verdrag inzake de rechten van het kind. Hierin staan enkele
grondregels vermeld, die leidend zijn voor het leven van kinderen en daarmee ook voor de
wijze waarop zorg, hulp en ondersteuning nu en in de toekomst wordt ingericht. We zetten de
belangrijkste onderwerpen wat betreft verantwoordelijkheid van de ouders en de overheid
nog even op een rij.
Enkele grondregels uit het Internationaal Verdrag inzake de rechten van het kind

- Het belang van het (individuele) kind staat voorop
- De overheid is ervoor verantwoordelijk dat voldoende (kwalitatieve) voorzieningen
aanwezig zijn in een prettige en veilige leefomgeving waardoor kinderen veilig en
gezond kunnen opgroeien

- Ouders zijn er te allen tijde voor verantwoordelijk (het is hun plicht) dat kinderen
gezond eten, voldoende aandacht krijgen, een veilig huis hebben en naar school
kunnen. Ze helpen hun kinderen (liefdevol) opgroeien

- Kinderen hebben recht op hulp – indien nodig. Ouders zijn er op de eerste plaats voor
verantwoordelijk om ervoor te zorgen dat kinderen deze hulp krijgen.

- Als blijkt dat ouders moeite hebben om de verantwoordelijkheid voor de opvoeding op
zich te nemen dan is de overheid verantwoordelijk voor passende bijstand aan ouders
en wettige voogden. Daarnaast moet de overheid zorgen voor voorzieningen.

- De overheid beschermt kinderen tegen mishandeling, misbruik en verwaarlozing.
Naast dit verdrag heeft Nederland het mensenrechtenverdrag en het VN-verdrag inzake
rechten van personen met een beperking geratificeerd. In al deze verdragen komt het recht
op familie- en gezinsleven (family life) en het recht op behoud van identiteit tot uiting. Ouders
hebben de plicht en de verantwoordelijkheid om tegemoet te komen aan de
opvoedingsvragen en te voorzien in de ontwikkel- en zijnsvragen van hun kind. Als zij daarin
niet slagen, heeft de overheid de verantwoordelijkheid en de plicht om de ouders daarbij te
ondersteunen. Zoals het Internationaal Verdrag inzake de rechten van het kind laat zien
blijven ouders verantwoordelijk, ook wanneer zij de opvoedingsrol (tijdelijk) niet meer
kunnen pakken.

2.3 Wat is de verantwoordelijkheid van hulpverleners?
De complexiteit van de problematiek en de meervoudigheid van de hulpbehoefte van deze
jeugdigen stellen hoge eisen aan de expertise en (evidence based) kennis van de
professionals. Om deze jongeren echt te helpen, is de beste (evidence based) zorg en kennis
nodig: multidisciplinair, vanuit verschillende domeinen. Niet alleen op het moment dat de
jeugdigen belanden in de JeugdzorgPlus, maar bovenal ver daarvoor. Stroomopwaarts, dus
vanaf preventie en wijkteam.

8

Om hieraan te kunnen voldoen, gelden te allen tijde zeven basisprincipes. Ze horen bij de
wijze waarop we ons werk doen en inrichten. We spreken met elkaar deze basisprincipes af en
spreken elkaar ook hierop aan.
Basisprincipes
A. Degelijke probleemanalyse, naar de laatste kennis
• Alle noodzakelijke deskundigheid is betrokken.
• Gezinssituatie / ouders is onderdeel van de analyse.
B. Adequate doelen
• Ouders, kind en hulpverlening formuleren gezamenlijk doelen, zoveel mogelijk
voorafgaand aan inzet van zorg, waar ouders echt achter staan.
• Betrokkenen hebben commitment uitgesproken over het realiseren van deze doelen.
• Steunende krachten in de omgeving maken onderdeel uit van de doelen.
C. Optimale risicoweging van de voor- en nadelen van uithuisplaatsing
• Er heeft een veiligheidsweging plaatsgevonden. Deze weging wordt geregeld herhaald
(bijvoorbeeld halfjaarlijks).
• Betrokkenen hebben zicht op het mogelijk effect van de ingreep (doet het op termijn
meer goed dan kwaad).
D. De inzet van de ondersteuning, hulp en behandeling is evidence based
De betrokken professionals weten welke best bewezen werkzame interventies beschikbaar
zijn. Als deze er niet zijn, wordt op basis van ervarings- en wetenschappelijke kennis gewerkt
aan het gezamenlijk aanleggen van een wetenschappelijke basis.
E. Ook de vaardigheden van professionals zijn gestoeld op bewezen praktijken
Naast evidence based behandeling is de wijze waarop professionals aan de slag gaan met
bijvoorbeeld wantrouwen, ontwrichtend gedrag, agressie of motiverende gespreksvoering
gestoeld op bewezen praktijken.
F. Ouders zijn tijdig geholpen
Ouders zijn onderdeel van de aanpak.
G. Als ouders en kind (tijdelijk) uit elkaar moeten, is er alles aan gedaan om ervoor te
zorgen dat beiden begrijpen waarom het noodzakelijk is.
• De inzet is een harmonieuze werkwijze.
• Beiden begrijpen waarom (tijdelijke) uithuisplaatsing een betere oplossing is dan
thuisblijven.
NB! In dit actieplan wordt herhaaldelijk het woord evidence based gebruikt. Dit wordt in dit
document als volgt gedefinieerd: gebruikmaken van bestaande kennis over wat werkt om het
leven van kinderen, jongeren en hun opvoeders te verbeteren.
Dat betekent dat het niet alleen om wetenschappelijk onderbouwde kennis gaat, deze is nog
redelijk beperkt in de sector. Practice based is net zo belangrijk en is een onderdeel van
evidence based werken. Daarbij gaat het niet alleen om kennis maar ook om vaardigheden.
Het gaat om een beweging van ‘samen lerend doen wat werkt’.

9

3 Onze stip op de horizon

Al bij de oprichting van JeugdzorgPlus (2008) werd in het streefbeeld3 het volgende
perspectief geschetst:
‘Een gesloten jeugdhulp die - hecht verankerd binnen de totale jeugdzorgketen - bereid en in
staat is om de meest complexe problematiek onder ogen te zien en te behandelen.’

Twaalf jaar na de oprichting van JeugdzorgPlus is het wenkend perspectief voor deze
jongeren niet alleen beter integreren in onze maatschappij en het systeem, maar nog meer
dan dat: includeren. Er zijn forse stappen gemaakt, de volgende fase van ontwikkeling is nu
nodig. Door jongeren thuis (proberen te) laten wonen en de bejegening, opvang en
behandeling daarop gericht te laten zijn. En door hun ouders en andere naasten daarbij te
betrekken. Als sector hebben we daarom een aantal doelen voor ogen. Deze beschrijven we in
dit hoofdstuk. Stapje voor stapje bewegen we al in die richting – dat doen we sinds 2008. We
komen met elkaar steeds een beetje verder. Het is een continu verbetertraject.

3.1 Maatwerk voor iedere jeugdige
Kwetsbare jongeren hebben een individuele integrale benadering nodig vanwege de
combinatie van psychosociale problematiek en de benodigde behandeling en bescherming.
Dat begint met een goede analyse - in een zo vroeg mogelijk stadium - naar de meest actuele
(wetenschappelijke) standaard. Zonder adequate analyse geen geslaagde behandeling. Dat
geldt ook voor alle gremia (lokale jeugdteams of anders) die verantwoordelijk zijn voor de
toegang. Het is bij deze jongeren in het bijzonder van belang dat er voldoende specialistische
kennis gecombineerd wordt bij het uitvoeren van de analyse. Vanuit verschillende
vakgebieden (psychologie, orthopedagogiek, psychiatrie) en over de domeinen (jeugdzorg,
(L)VB, GGZ, inclusief verslavingszorg) heen. Niet door deze vakgebieden enkel bij elkaar te

3

Streefbeeld JeugdzorgPlus, Méér dan een gesloten jeugdhulp (2008)

10

voegen, maar door ze te combineren en om te zetten naar expertise van meervoudige en
complexe problematiek. De kennis en ervaring van jeugd-ggz en jeugdzorg moeten nog meer
samen worden gebracht. Dat is nodig voor een optimale behandeling van jongeren met
complexe problematiek, maar ook voor steeds sterkere preventie.
Naast eerder en beter, geldt ook sneller. Voor veel jeugdigen geldt dat er lang onduidelijk is
wat er aan de hand is en wat er gaat gebeuren. Ze wachten – soms op een analyse, soms op
een behandeling – of krijgen suboptimale hulp. Het ontbreekt aan perspectief. Daarom moet
binnen een half jaar duidelijk zijn wat het vooruitzicht wordt en wat de positie van de ouders
daarin is.

3.2 Gezin is onderdeel van de analyse en de aanpak
Onderdeel van de individuele maatwerkaanpak is een centrale rol voor de ouders / het gezin en
de omgeving (het systeem) van de jeugdige. De problematiek van deze jeugdigen staat
meestal niet op zichzelf. In een groot aantal gevallen is er sprake van problemen van
individuele ouders, (grote) gezinsproblemen, sociale problemen en/of een complexe
opvoedingssituatie. Het gaat daarmee verder dan ‘het betrekken’ van ouders. Ouders zijn
onderdeel van de probleemanalyse én behandeling. Dat is een noodzakelijke voorwaarde
voor succes4. Het vraagt in sommige gevallen ook dat we naast ouders gaan staan en dat
ouders zelf (apart) worden behandeld en ondersteund. Het gaat dan zowel om zorg als het
versterken van de bestaanszekerheid. We weten dat niet betrekken van ouders de
ontwikkeling van jongeren tekort doet. Ook JeugdzorgPlus moet dus altijd op goed
bereisbare afstand van ouders, broertjes, zusjes en sociale omgeving vormgegeven worden.
Daarnaast kan er meer gebruik worden gemaakt van digitale hulpmiddelen om het gezin goed
te betrekken.

3.3 De hulp, ondersteuning en behandeling is zo thuis mogelijk
Ook op andere manieren wordt de ondersteuning en behandeling van de jeugdige beter
verbonden aan de (gewenste) thuiswereld. Dit betekent bij voorkeur een behandelsetting met
passende ambulante hulp, thuis, of als dat echt niet anders kan zo dichtbij huis als mogelijk.
De voorziening zelf is kleinschalig georganiseerd en voelt als een vertrouwde en veilige
omgeving, een thuis voor de jeugdige. Daarbij is de hulp te allen tijde flexibel georganiseerd –
dat geldt ook voor voorzieningen en plekken. Het aanbod is divers en de inzet is afhankelijk
van de problemen en doelen van de jeugdige (en zijn gezinssituatie). Er kan eenvoudig
geschakeld worden tussen verschillende vormen van hulp zonder dat het kind wordt
overgeplaatst.
De kunst is dat we ons niet vastzetten in verschijningsvormen, maar dat we voortdurend
aansluiten bij de vraag, behoefte en opgave van de jeugdige (en zijn gezinssituatie). Er is geen
sprake van volgordelijkheid, maar van matched care. Waarbij er ruimte en variatie is om te
kiezen. En waar organisatorische schotten in zorg en samenleving geen blokkade mogen zijn.
In sommige gevallen betekent dat ook dat we hebben nagedacht over een back-up, in
situaties dat een pleeggezin of kleinschalig gezinsgerichte vorm (tijdelijk) niet past. We
voorkomen onnodige overplaatsingen door de huidige woonsituatie, eerder ‘op te plussen’.
Dat zorgt voor ruimte en houvast in kleinschalige woonvormen als pleeggezinnen.

4

Streefbeeld JeugdzorgPlus (2008)

11

In sommige (zeer beperkte) situaties zal een vorm van gesloten jeugdhulp nodig blijven.
Bovenal in de trant van zeer specialistische expertise die doorontwikkeld wordt. En dus niet
(alleen) in de vorm van een plek of instituut. Deze wijze van gesloten jeugdhulp heeft vooral
“een brandweerfunctie”. Als de nood aan de man is, is deze hulp en expertise te allen tijde
beschikbaar, zonder dat jeugdigen permanent in een gesloten instelling verblijven. Daarbij is
het wel noodzakelijk dat de behandeling meteen start en dat ouders onderdeel hiervan zijn.
Dit betekent dat de gesloten jeugdhulp voor ouders fysiek goed bereikbaar moet zijn én
professionals (bovenal als de locatie verder weg ligt van de sociale context van de jeugdige)
de verantwoordelijkheid hebben om ouders in de gelegenheid te stellen feitelijk onderdeel te
laten zijn van de behandeling. De voorkeur gaat er naar uit dat de behandeling plaatsvindt in
de nabijheid van ouders en sociale context, zeker ook in de gesloten jeugdhulp.

3.4 Integraal en intersectoraal
Het creëren van een vertrouwde omgeving gaat verder dan de gezinssituatie. Het geldt ook
voor school, werk, wonen, veiligheid en het sociale leven. Bij de gemeente komen al deze
verschillende aspecten samen. Net als de volwassenproblematiek, vooral in relatie tot
armoede en bestaanszekerheid. Als een analyse wordt gemaakt, is het van belang dat niet
alleen aspecten uit de jeugdhulp worden meegewogen, maar dat er breed en integraal
gekeken wordt. Dat betekent dat professionals ook verbinding leggen met
gemeenteambtenaren (en sociale wijkteams) die een belangrijke rol spelen in het bieden van
basisvoorzieningen.
Een zeer belangrijk aandachtspunt is het onderwijs. Onderwijs biedt jongeren een
perspectief. Als het aantal jongeren in de gesloten jeugdhulp wordt teruggedrongen en als ze
zo veel mogelijk thuis opgroeien, betekent dat ook dat onderwijs zo gewoon mogelijk wordt
ingericht. Maar ook voor jongeren met meervoudige en complexe problematiek die niet thuis
(kunnen) wonen, geldt dat onderwijs een belangrijk middel is om in de toekomst een plek in
de samenleving te kunnen innemen. Het is cruciaal dat jongeren tijdens hun traject in de
(gesloten) jeugdzorg het onderwijs op hun eigen niveau kunnen blijven volgen. Dat vraagt dat
er in het onderwijs (nog) meer wordt gedifferentieerd om ook echt maatwerk te kunnen
bieden. Daarmee geven we jongeren de kennis, vaardigheden en indien mogelijk het diploma
waarmee ze de toekomst tegemoet kunnen treden. Dit stelt hoge eisen aan het onderwijs,
namelijk dat onderwijsvoorzieningen waarnaar jongeren uitstromen, in staat zijn om deze
jongeren te includeren en ook gedurende het schooljaar (ongeacht het moment) aan te
nemen. Dat is nu nog niet mogelijk en vraagt dat onderwijsinstellingen geholpen moeten
worden om hulp aan jeugdigen en docenten te faciliteren.

3.5 Professionals die hun vak verstaan
In het bereiken van alle voorgaande punten, is de professional verreweg de belangrijkste
schakel. Jeugdigen verdienen de best passende zorg door stabiele en vaardige professionals,
die het verschil maken door maatwerk te bieden – met daarbinnen oog voor veiligheid en
bescherming – en een toekomstperspectief aan te reiken. Professionals die niet wegkijken,
wegduwen, of de hulp willen overdragen aan een andere partij, maar die vasthouden, niet
loslaten, en naast de jongere blijven staan. Hoe ingewikkeld zijn problematiek ook is.
Professionals die hun vak bijhouden en die vanuit hun expertise weten waar het gedrag van
een jeugdige vandaan komt en wat de juiste bejegening en aanpak is. En die zoeken naar nog
betere oplossingen als ze het niet weten. Professionals van verschillende disciplines zoeken
elkaar op en leren van elkaar. Kennis wordt actief gedeeld en door hen ontwikkeld (door GGZ,

12

inclusief verslavingszorg, Jeugdhulp (Jeugdzorg en -bescherming) en VG). En er wordt
gereflecteerd op het eigen handelen. Gezamenlijk wordt afgewogen wat de best passende
zorg is.
Dit is eenvoudiger opgeschreven dan gedaan. Professionals hebben ruimte en vertrouwen
nodig. Nu overheerst het gevoel dat ze alles moeten kunnen en dat mislukken en fouten
maken niet mag, terwijl het mogen maken van fouten, daarop reflecteren en daarvan leren
een normaal onderdeel moet zijn van hun werk. Dat vraagt ook (onder)steun(ing) van
collega’s en van hun bestuurder, zodat in de context waarin ze werken, reflectief en adaptief
handelen de nieuwe norm wordt. En er een klimaat komt van zoeken naar beter. Naast een
veilig leefklimaat voor de jeugdige staat dus ook een veilig werkklimaat voor de professional.

De moeilijkste kinderen verdienen de bestbetaalde groepsleiders

3.6 Alle betrokkenen en de samenleving staan achter deze
jongeren
Betrokkenen hebben de plicht om van kwetsbare jeugdigen niet weg te lopen en gezamenlijk
verantwoordelijkheid te nemen. Van ouders tot leerkracht, van huisarts tot professional in de
jeugdhulp. Dit is makkelijker gezegd dan gedaan. Het gaat om een maatschappelijke
opdracht. Zijn we echt ontvankelijk als samenleving voor deze jongeren?
Een inclusieve samenleving voor iedereen met oog voor zowel de benodigde zorg en
veiligheidsbehoefte als voor de medemenselijkheid en waardigheid van het bestaan van deze
jeugdigen: dat is een hele opgave.
Een opgave die eigenlijk vraagt om een nieuw samenspel, een nieuw sociaal contract 5. Daar
hebben we een lange adem voor nodig. Iets wat in de huidige samenleving niet
vanzelfsprekend is omdat onder toeziend oog van de sociale media hit en run als gevolg van
incidentenpolitiek overheerst. Jeugdigen en professionals worden daar vaak het slachtoffer
van.
Natuurlijk is enige druk nodig om tot verandering te komen, maar juist onvoorwaardelijk
vertrouwen en rust zijn noodzakelijk om ook de juiste keuzes te kunnen maken en te blijven
leren. Met elkaar en van elkaar.

Jeugdige en gezin
Professionals
Brede jeugdsector,
gemeenten, Rijk
Maatschappij
en politiek

zie Kim Putters: een lokaal sociaal contract: voorwaarden voor een inclusieve
samenleving
5

13

3.7 Leren in de hele keten
We willen niet alleen elk individu de meest passende zorg bieden - goede steun en
behandeling voor gezinnen - maar ook streven we naar minder gesloten jeugdhulp. Dat vraagt
leren over het ontstaan van de problematiek van de huidige jongeren en leren over wat
effectief is – via het onderzoekstraject Ketenbreed Leren. In dat traject zijn doelen
geformuleerd als:
- Samenwerken in bestaande en nieuwe verbanden
- Leren van elkaar en met elkaar; samenbrengen en benutten van bestaande kennis
- Ontwikkelen en uitproberen van kennisproducten en nieuwe werkwijzen.
Met behulp van dialoogtafels wordt een systematische analyse gemaakt van het totale
zorgtraject, dus al van ver voor de plaatsing in een instelling, samen met de cliënt. Dat levert
inzicht in patronen van zorguitkomsten, bepalende succesfactoren, knelpunten, oplossingen
en dilemma’s op.

14

4 Veranderstrategie: hoe komt de
verandering tot stand?

Op basis van het wenkend perspectief zien we een aantal transformatieopgaven:

Het is niet zo dat we deze beweging nu pas starten. Op een aantal plekken in het land zien we
waardevolle voorbeelden die richting geven aan deze verandering. Alleen zijn we nog te
weinig in staat om deze voorbeelden collectief te delen, van te leren en breed toe te passen.
Het is nu van belang om de beoogde omslag echt zichtbaar te maken zodat langzaam een
nieuw normaal ontstaat. Deze omslag moet plaatsvinden op alle niveaus – samenleving,
zorglandschap, onderwijs, individuele instelling en professional.
Daarbij is het niet alleen belangrijk om te kijken naar wat er moet veranderen (de
veranderopgaven – zie volgend hoofdstuk), maar ook hoe die verandering tot stand kan
komen. De veranderstrategie is in dit vraagstuk net zo belangrijk als de verschillende beoogde
maatregelen. Over de strategie zijn verschillende beelden. De een is voor radicaal anders
zodat de verandering ook heel zichtbaar wordt en je je niet meer tot het oude kan verhouden.
De ander is voor incrementele stappen om een disruptief effect, ook voor kinderen, te
voorkomen – ook met het oog op nog heel veel op- en ombouw.
Een aandachtspunt in de veranderstrategie is dat voorkomen en verbeteren allesomvattende
complexe vraagstukken zijn met veel actoren, veel opdrachtgevers, een ongelijk speelveld en
een grote diversiteit aan verschillende opgaven, belangen en behoeften. Het is geen
maakbaar probleem, dat met een stappenplan van A t/m Z kan worden opgelost. We
begrijpen dat dit de wens is, maar dat zou alleen maar een schijnvertoning zijn. Wij willen dit

15

probleem echt aanpakken. Dan vraagt dit een heel andere aanpak, namelijk van ontwikkelen,
uitproberen, leren en weer verder implementeren. Niet sexy, het klinkt ook vaag, maar het is
noodzakelijk. We vragen ruimte en rust om stevige stappen te zetten. Waarbij we beseffen dat
bij ruimte rekenschap hoort en dat het aan ons als sector vraagt om transparant te zijn en
collectief (in samenhang) goed te communiceren over de stappen die we zetten en waartoe
dat leidt.

4.1 Wat moet er gebeuren?
In hoofdstuk 5 worden alle veranderopgaven geagendeerd. Bij het concretiseren van deze
veranderopgaven naar “welke stappen gaan we daarvoor zetten” komt er een aantal patronen
naar voren, dat voor heel veel veranderopgaven geldt:
- Versterken expertise – sector breed: integrale benadering waarbij professionals met
verschillende expertise, zoals jeugdzorg, maatschappelijk werk, onderwijs, somatiek,
orthopedagogiek, psychologie, psychiatrie, verslavingszorg intensief met elkaar
samenwerken – passend bij de zorgvraag van de jeugdige en zijn ouders. Daarmee
worden voorzieningen in de jeugdhulp – toegang, verwijzing, ambulant, kleinschalig,
residentieel en gesloten – versterkt.
- Waardevolle elementen: er zijn veel voorbeelden van goede praktijken die echt laten
zien wat er voor nodig is om de beoogde verandering vorm te geven. Veel instellingen
zijn intensief bezig met nieuwe ontwikkelingen, maar het (vergelijkend) analyseren, het
destilleren van de waardevolle elementen en het breed delen, gebeurt nog veel te
weinig. Dat geldt vrijwel voor elke veranderopgave.
- Ondersteunen van professionals: trainen, opleiden, verder ontwikkelen, samenwerken,
bouwen aan een relatie met ouders, etc.
- Regionaal leren: creëren van regionale leernetwerken waarin professionals de ruimte
krijgen en ondersteund worden om van elkaar en met elkaar te leren.
Niveau

Versterken
Expertise

Waardevolle
elementen

Landelijk

X

X

Lokaal/regionaal

X

X

Ondersteunen
professionals

Regionaal leren

X

X

Het collectief verzamelen van waardevolle elementen heeft een landelijk karakter en voor het
versterken van expertise is het nuttig als er een aantal gezamenlijke richtlijnen wordt
geformuleerd en onderhouden. Voor de overige acties geldt dat deze vooral op
lokaal/regionaal niveau vorm moeten krijgen.
Als bovenstaande acties voor veel veranderopgaven die eerste stappen zijn om er ook
daadwerkelijk voor te zorgen dat de beoogde verandering sectorbreed tot stand komt, blijft
de vraag hoe kunnen deze stappen in samenhang worden gezet waarbij versnippering en ad
hoc werken wordt voorkomen.

4.2 Cruciale sleutels in het veranderproces
In deze paragraaf beschrijven we drie belangrijke sleutels in het veranderproces zodat de
bovenstaande stappen gezamenlijk en in samenhang worden gezet en er daarmee zichtbaar
een beweging komt in de brede jeugdhulpsector.

16

4.2.1 Coalitie van de onomkeerbare verandering
De grootste winst van dit actieplan is dat alle partijen die een rol en verantwoordelijkheid
hebben om de beste zorg voor kwetsbare jeugdigen te realiseren, zich gecommitteerd hebben
en zich in dienst stellen van dit actieplan. Het is nu van belang om gezamenlijk de
beeldvorming in de media (grote instellingen, grote groepen, negatief leefklimaat,
gedwongen afzonderen, doorplaatsen, niet behandelen) te doorbreken en zichtbaar te maken
wat er nu al gebeurt en ook te laten zien dat dit concreet collectief (landelijk, regionaal en
lokaal) verder wordt gebracht. Er zijn inmiddels fantastische voorbeelden in de
JeugdzorgPlus – zoals de beweging van nul – over hoe het ook kan, die veel prominenter op
de voorgrond moeten treden en waarop door professionals wordt gereflecteerd en van
geleerd.
De coalitie van de onomkeerbare verandering bestaat uit jeugdigen, professionals, aanbieders,
gemeenten, onderwijs, kennisinstelling, inspectie én wetgever. Allen hebben een rol en
verantwoordelijk om een bijdrage te leveren aan de veranderopgaven. Op korte termijn
worden de volgende acties ondernomen:
April 2019
- 24 uursbijeenkomst met brede bestuurlijke coalitie (gemeenten, aanbieders,
gezaghebbende professionals, jongeren, Rijk, onderwijs, inspectie, kennisinstellingen)
waarin zij gezamenlijk invulling geven aan het commitment en expliciet aangeven wat
er van hen verwacht mag worden bij het realiseren van dit actieplan. Daar komen vragen
aan de orde als: hoe krijgen professionals feitelijk ruimte om te leren, op welke wijze
wordt de financiering aangepast, wat is er nodig om af te bouwen, etc?
Mei & Juni 2019

In het volgende hoofdstuk wordt een groot aantal veranderopgaven genoemd. Aan elke
veranderopgave is een doelstelling gekoppeld. Wat er moet gebeuren om deze doelstellingen

17

te realiseren, is onderdeel van een ontwikkeltraject. Een van de vervolgstappen voor de
komende periode is om – in samenhang met het totaal aan opgaven – per opgave met de
belangrijkste partijen de consequenties in beeld te brengen en ieders verantwoordelijkheid
daarin. Door gezamenlijk het proces te simuleren wordt inzichtelijk wat dat concreet voor
alle partijen betekent, wat nodig is en in welke tijdspanne dat haalbaar is (zie voorbeeld “het
aantal onnodige doorplaatsingen naar nul”). Dat levert per veranderopgave – en in het totaal
van opgaven – een beeld op wat er van iedereen wordt verwacht. Het is van belang om dit
heel expliciet te maken, zodat – als we dit allemaal echt willen – elke actor ook aangesproken
kan worden op zijn verantwoordelijkheid. Dit levert een overzicht op van het totaal en per
opgave van consequenties, randvoorwaarden, noodzakelijke stappen en
verantwoordelijkheden.
Oktober 2019 (start)
Voorstel is om concreet in (minimaal) één landsdeel, meerdere regio’s, de veranderopgaven
in samenhang op te pakken – met partijen die echt bereid zijn om radicaal het roer om te
gooien en met elkaar te laten zien dat het lukt: instellingen voor jeugdhulp breed, scholen,
samenwerkingsverbanden speciaal onderwijs. Dat vraagt andere afspraken met de
gemeenten (c.q. de financiers), onderling vertrouwen en transparantie, duurzaam
partnerschap en een duidelijke verbinding met de voorkant. Deze regionale coalitie bouwt
zichtbaar af en bouwt expliciet gezamenlijk op, waarbij gezamenlijk geleerd wordt van
nieuwe niches en praktijken (mede in interactie met de wetenschap conform de
ontwikkelcirkel). Het betreft een verandering van structuur, werkwijzen en cultuur, waarbij
manifest wordt gemaakt in de praktijk dat er werkende alternatieven zijn met een hoger
rendement dan de huidige situatie – passend bij de verandering die wordt beoogd. Met deze
coalitie worden meerjarenafspraken gemaakt die betrekking hebben op het realiseren van de
doelstellingen – ontwikkelen van nieuwe vormen, concreet afbouwen van plaatsen,
terugdringen van gedwongen afzonderingen, ontwikkelen van alternatieve manieren van
werken (met professionals) – en tegelijkertijd het creëren van een omgeving waarbinnen deze
veranderingen kunnen plaatsvinden, namelijk procesmatige en financiële rust (inclusief
shared savings). De ontwikkelde alternatieven worden op termijn (vijf jaar) leidend bij de
inkoop. Voor partijen die niet mee willen in de verandering geldt een default: de nieuwe
standaard die door de coalitie wordt geformuleerd. Hierdoor verliezen zij de mogelijkheid om
geleidelijk af te bouwen. Daarmee worden partijen die nu (nog) niet mee willen in de
verandering, binnen afzienbare termijn wel geconfronteerd met de consequenties.

4.2.2 Cockpit van experts in de uitvoering
Net als in de jeugdhulp zelf, is het van groot belang dat ook in dit actieplan ruimte wordt
geboden aan professionals én ervaringsdeskundigen om gezamenlijk invulling te geven aan
een leeromgeving. Er wordt een cockpit van gezaghebbende professionals en betrokken
jongeren gevormd, die gezamenlijk ruimte en capaciteit krijgen om te ondersteunen bij het
vormgeven van regionale leeromgevingen. Het OZJ speelt een rol in de ondersteuning van
deze cockpit.
De leeromgeving sluit aan bij het gedachtegoed van de ontwikkelcirkel lerend
jeugdhulpstelsel waarbij het uitgangspunt is aantoonbaar betere aanpakken, met behulp van
en in interactie met de wetenschap, middels scholing naar meerdere regio’s brengen.

18

De afgelopen periode, bij de totstandkoming van dit plan, heeft de cockpit zich al langzaam
gevormd. De betrokken experts bij dit actieplan hebben zich bereid getoond om het
kwartiermakerschap op zich te nemen. Net als het NJi geven zij aan dat het noodzakelijk is
om samen met elkaar actuele en betrouwbare kennis op te bouwen. Dat is meer dan de
nieuwste wetenschappelijke inzichten, namelijk het maken van kennis in verbinding met
anderen. Ouders, kinderen en jongeren hebben ervaringskennis. Professionals hebben
praktijkkennis. En wetenschappers hebben wetenschappelijke kennis. De verschillende
kennisbronnen samen vormen de kern van kennis over wat werkt. Door steeds te reflecteren
op wat we doen, waarom dit zou werken en wat de gemonitorde uitkomsten ons vertellen,
leren we.
Mei 2019
Startbijeenkomst van de cockpit
Juni 2019
Inrichting van de leeromgeving

4.2.3 Top 100 aanpak – investeer in leefklimaat
De beoogde verandering gaat niet alleen over de toekomst, maar ook over jeugdigen die nu in
de gesloten jeugdhulp zitten. In de JeugdzorgPlus zit een beperkt aantal jeugdigen waarvan
zowel professionals als jongeren zelf, hebben aangeven dat deze jongeren een heel gericht
individuele maatwerkaanpak nodig hebben, niet in een groep of in een huidige JeugdzorgPlus
setting, maar specialistisch, met veel aandacht, contact en zorg. Deze specifieke groep
jeugdigen legt in de huidige situatie een groot beslag op de tijd en de werkwijze van de
JeugdzorgPlus. Daar worden zowel de andere jeugdigen in de JeugdzorgPlus als deze
jeugdigen niet beter van.
Door voor deze jeugdigen iets anders, meer maatwerk, te organiseren – volgens de principes
zoals weergegeven in dit document – krijgen deze jeugdigen wat ze nodig hebben én krijgt de
beoogde verandering een gezicht. Dat betekent dat per regio een concreet aantal jeugdigen
wordt gekozen waarin gericht geïnvesteerd wordt (menskracht, expertise en middelen), om er
voor te zorgen dat deze jeugdigen én een goede analyse krijgen én daarbij passende zorg. Het
streven is dat daarmee ook het leefklimaat in de huidige gesloten jeugdhulp organisaties

19

verandert en meer passend wordt bij wat er nodig is. Daarbij is het belangrijk dat zichtbaar
wordt gemaakt wat er gebeurt, welke afwegingen worden gemaakt, en hoe professionals
hiervan kunnen leren.
Een concreet aandachtspunt is dat dit nu extra geld kost, waarbij de verwachting is dat dit
zich op de langere termijn terugbetaalt.
Juni 2019
Gerichte selectie van een aantal jeugdigen per regio waarin gericht geïnvesteerd wordt
(desgewenst kan CCE hierbij worden betrokken om mee te denken in de selectie en de
aanpak).
Juni 2020
Jeugdigen zelf en de betrokken professionals worden aan het woord gelaten om te vertalen of
en wat er is veranderd. Het leefklimaat moet zichtbaar zijn verbeterd en de geselecteerde top
100 is inmiddels uitgestroomd uit de JeugdzorgPlus.

20

5 Veranderopgaven

In dit hoofdstuk worden de opgaven waarvoor de brede sector staat en waaraan de betrokken
partners zich hebben verbonden, weergegeven. Daarbij wordt omschreven wat het doel is en
wat er moet gebeuren om eraan invulling te geven. Er zijn geen quick fixes. We zijn met elkaar
al heel hard aan de slag, maar het moet nog consciëntieuzer, intensiever, scherper en beter.
En bovenal: samen. Daarvoor voelen we ons zeer verantwoordelijk. Echter de problemen zijn
niet maakbaar. Er zullen altijd kinderen kwetsbaar blijven. Hoezeer we ook ons best doen.
In dit hoofdstuk maken we expliciet aan welke veranderopgaven we op de korte en de lange
termijn gaan werken. Deze veranderopgaven zijn gekoppeld aan de twee doelen waarop we
ons in dit plan focussen, namelijk:
- Voorkomen dat jongeren in gesloten jeugdhulp terechtkomen. We werken
stroomopwaarts.
- Verbeteren van zorg voor jeugdigen die nu in de gesloten jeugdhulp zitten met
maatwerk, meer perspectief en geen doorplaatsingen.
Zoals eerder aangegeven, stelt het voorkomen van gesloten jeugdhulp stevige eisen aan de
hele jeugdketen. In de huidige situatie worden de JeugdzorgPlus instellingen geconfronteerd
met problemen van jeugdigen die of niet eerder in de keten zijn geconstateerd en/of niet
eerder in de thuissituatie of open residentiële zorg opgelost konden worden. Daarmee
worden deze instellingen geconfronteerd met grote opgaven, waarvan we samen verwachten
dat ze veel eerder en sneller opgepakt kunnen worden zodat erger wordt voorkomen.
Voorkomen dat jongeren in gesloten jeugdhulp terecht komen, betekent:
- Snel weten wat er aan de hand is. Kwetsbare jeugdigen en (aanstaande) ouders zijn
eerder en sneller in beeld. Er is vroegtijdig een goede analyse van wat er aan de hand is.
- Perspectief bieden. Er zijn adequate doelen geformuleerd, waar jeugdigen en ouders
achter staan en waarvan steunende krachten in de omgeving onderdeel zijn
- Veilige en liefdevolle thuisbasis. Liefst thuis in de eigen gezinssituatie, anders zo thuis
mogelijk
Verbeteren van zorg voor jeugdigen die nu in de gesloten jeugdhulp zitten, betekent:
- Transformatie van de gesloten jeugdhulp. Op-, om- en afbouw van de JeugdzorgPlus
instellingen. Het terugdringen van het aantal plaatsen in gesloten jeugdhulp, de duur
van de plaatsing te verkorten, plaatsing zo dicht mogelijk bij huis, de uitstroom te
bevorderen en ombouw naar kleinschalige voorzieningen en geen doorplaatsingen
tussen JeugdzorgPlus instellingen.

21

We onderscheiden drie soorten veranderopgaven:
A. Opgaven die nu om heel snelle verandering vragen, en waar een duurzaam vraagstuk
onder ligt – zoals stoppen met gedwongen afzonderen en terugdringen suïcides
B. Opgaven die om directe ontwikkelacties vragen, waarmee we in de
uitvoeringspraktijk een continue, langerlopende beweging in gang zetten – zoals
gezinsgericht werken of risico-taxatie
C. Opgaven die randvoorwaardelijk zijn om er voor te zorgen dat er een goede
voedingsbodem komt waarop de beoogde verandering kan plaatsvinden – zoals
vakmanschap, financieringswijze en samenwerking
Alle veranderopgaven die we in dit hoofdstuk formuleren dragen bij aan bovenstaande
doelstellingen.

De veranderopgaven beschrijven we hieronder apart, maar zijn onlosmakelijk met elkaar
verbonden en van elkaar afhankelijk.

5.1 Snelle verandering
Dit plan legt de aandacht op voorkomen én verbeteren. Het verbeteren heeft betrekking op
de transformatie van de JeugdzorgPlus. Die verbeteringen beginnen niet nú maar zijn in volle
gang. Het gaat er bovenal om, om gezamenlijk, met de brede sector – waarvan psychiatrie,
psychologie, orthopedagogiek en gehandicaptenzorg onderdeel zijn – deze verbeteringen
door te ontwikkelen, te verbreden en te bestendigen. Een aandachtspunt is dat deze
verbeteringen niet op zichzelf staan. Er liggen stevige ontwikkelopgaven onder (zie 5.2), die
cruciaal zijn om de verbeteringen duurzaam te maken. Bijvoorbeeld stoppen met gedwongen
afzonderen is geen enkelvoudige actie: professionals zullen zich een alternatieve werkwijze
eigen moeten maken en ook in staat moeten zijn om deze toe te passen. In veel gevallen is dat
een stevige cultuurverandering.

22

5.1.1 Aanpak terugdringen suïcides
Preventieplan
Doelstelling
Suïcidaal gedrag van jeugdigen eerder en sneller signaleren, zodat dit gedrag tijdig zo goed
mogelijk begeleid en behandeld kan worden.
Aandachtspunten
We zijn ons ervan bewust dat, gezien de complexiteit van de problematiek waar veel van onze
cliënten mee te maken hebben, suïcides nooit helemaal te voorkomen zijn, maar we streven
wel naar nul om daar toch zo dicht mogelijk bij in de buurt te komen.
Aanpak
- Doorontwikkelen suïcide preventie training (inclusief e-learning) gebaseerd op de
multidisciplinaire richtlijn voor diagnostiek en behandeling van suïcidaal gedrag.
Professionals die dagelijks met jeugdigen werken die suïcidaal gedrag laten zien, moeten
beschikken over de juiste handvatten (uitgangspunten voor goed hulpverlenen, kennis
en vaardigheden) zodat zij beter in staat worden gesteld om hiermee om te gaan. Het
aanleveren van die handvatten gaat niet vanzelf. Scholing, training en reflectie zijn
cruciaal. Er is lef voor nodig om dit aan te gaan. Suïcidaliteit roept bij omstanders op dat
er gecontroleerd en beschermd moet worden, waar juist soms het bieden van ruimte
nodig is. Dat vraagt durf en vaardigheden van de direct betrokken hulpverleners, én
steun en vertrouwen van leidinggevenden en bestuurders (politiek) .
- Het is van belang om taboes te doorbreken. Dat vraagt enerzijds handvatten, voor risicoinschatting en –taxatie en gespreksvoering, maar anderzijds bovenal gezamenlijk leren
en reflecteren (psychiatrie, orthopedagogiek, zorg voor LVB) met elkaar hoe de taboes te
doorbreken en hoe naasten goed te betrekken.
- Landelijke en regionale uitwisseling van kennisnetwerken zelfbeschadiging en suïcidaal
gedrag – sector breed. Onderwerp blijvend op de agenda plaatsen.
- Het registreren van suïcidaal gedrag (doorontwikkeling naar analogie van Supranet in
volwassen GGZ).
- Inrichten dataverzamelingsstructuur: kan in samenhang met monitoring gedwongen
afzonderen.
- Wetenschappelijk onderzoek naar suïcidepreventie.
Initiatiefnemer
- Projectgroep
Mijlpalen
- 2020 Q1: Suïcide preventie training en e-module zijn klaar
- 2020 Q2: Handvatten zijn gereed
- 2021 Q1: Suïcide preventie training is gevolgd door alle direct betrokken professionals.

5.1.2 Stoppen met gedwongen afzonderen en repressie; het stimuleren van een
ontwikkelgericht klimaat
Repressieve maatregelen inzetten om controle over jongeren te krijgen of uit professionele
onmacht heeft in de praktijk vaak een averechtse werking. De brede jeugdhulp en de
samenleving als geheel staan altijd voor de opdracht repressie steeds verder terug te dringen.
Van gedwongen afzonderen onder dwang is geen enkel positief effect bekend, anders dan dat
uiteindelijk een situatie doorbroken kan worden, met vaak echter schadelijk effect. Daarom
willen we, zoals we in Zorg voor de Jeugd hebben gezegd, die als eerste aanpakken en onze

23

professionals verder bekwamen in handelingsalternatieven. De collectieve keus dat we
gedwongen afzonderen binnen 3 jaar terug hebben gebracht naar 0 moet ons helpen alle
kennis, vaardigheid en creativiteit in te zetten om plaatsing in een gesloten setting veel vaker
te voorkomen met beter werkzame alternatieven en te stoppen met gedwongen afzonderen.
Gedwongen afzonderen onder dwang, deze vorm van repressie aan het eind van de keten is
het eerste die we willen aanpakken. Stoppen met gedwongen afzonderen begint met steeds
betere ondersteuning en soms behandeling in de thuissituatie. Hoe sterker we daar worden,
hoe minder kinderen uiteindelijk naar de JeugdzorgPlus gaan en een kind dat niet in de
JeugdzorgPlus zit kan niet gesepareerd worden.
A. Ik laat je niet alleen
Doelstelling
Het terugdringen van gedwongen afzonderen naar nul.
Aanpak
- (Nul)meting van aantal gedwongen afzonderingen en definiëring opstellen (werkgroep
Ik laat je niet alleen);
- Elke instelling beschikt over goede voorbeelden over het terugdringen van gedwongen
afzonderingen bij collega-instellingen.
- Blijven registreren van gedwongen afzonderingen en omstandigheden waarin dit
gebeurde zodat voortdurend geleerd kan worden.
- Toetsingskader ‘Terugdringen gedwongen afzonderen’ door veld.
- Registreren en monitoren van tijdelijke afzondering gericht op leren van elkaar .
- In wetsvoorstel wordt opgenomen dat specifieke separatieruimte niet is toegestaan.
- Medewerkers zijn toegerust voor situatie waarin gedwongen afzonderen niet meer is
toegestaan
- Leren van wat al in andere sectoren is bereikt en samen verder leren en ontwikkelen
- Een gezamenlijke visie met het veld, inclusief gemeenten (w.o. de wijkteams),
Gecertificeerde instellingen en politie, over wat ‘veilig’ is en welk gedrag acceptabel is
buiten de JeugdzorgPlus. Gezamenlijk afwegen van verander(on)mogelijkheden in de
JeugdzorgPlus. Zodat jongeren waarover gezegd wordt dat de maatschappij tegen hen
beschermd moet worden, eerder in een woonvorm buiten de JeugdzorgPlus geplaatst
kunnen worden, en daardoor minder agressief gedrag in de JeugdzorgPlus laten zien.
Aandachtspunten en randvoorwaarden
Alleen focussen op het terugdringen van gedwongen afzonderen heeft geen zin, zolang er
geen werkende alternatieven zijn waarmee professionals kunnen en durven werken. Zomaar
stoppen, zonder alternatief, is geen optie. Professionals moeten geheel opnieuw leren kijken
naar de situatie. Dat is een cultuurverandering die niet met een training is opgelost.
Investeren in opleiding, leertijd en samenwerken is noodzakelijk. Ook vraagt het een andere
cultuur in de instelling.

- Financiën ten behoeve van methodieken trainen en medewerker coachen.
- Kleinere groepsgrootte in de JeugdzorgPlus.
- Financiën om maatwerk per jongere mogelijk te maken, wat betekent dat soms tijdelijk

individuele en/of intensievere begeleiding geboden moet kunnen worden
- Stroomlijnen van wettelijke kaders.
- Het bespreken van ethische dilemma’s tussen leidinggevenden en medewerkers.
- Interne consensus en commitment in iedere JeugdzorgPlus instelling om in te zetten op
een ontwikkelgericht klimaat waar geen ruimte is voor repressie.

24

(jeugd-)GGZ (BOPZ)

JJI (BJJ)

Gesloten jeugdhulp
(Jeugdwet)

Duur gedwongen
afzondering

Gemaximaliseerd

Gemaximaliseerd

Na 1e verlenging
geen maximum

Eisen ruimte

✔

?

✗

Afweging van
maatregelen

✔

✔

✗

Andere
vrijheidsbeperkende
maatregelen

✔

✔

?

Mijlpalen
- 2019 Q2: nulmeting en definiëring
- 2019 Q3: toetsingskader ‘Terugdringen gedwongen afzonderen’ door veld
- 2020 Q4: in wetsvoorstel wordt opgenomen dat specifieke separatieruimte niet is
toegestaan
- 2021 Q1: gedwongen afzonderingen teruggebracht met 80%.

5.2 Directe ontwikkelacties – langlopende beweging
Een aantal veranderopgaven is noodzakelijk om ervoor te zorgen dat er een duurzame
verandering optreedt in de brede sector. Doel is zoveel mogelijk voorkomen dat jeugdigen in
de gesloten jeugdhulp terechtkomen, dat ze zo thuis mogelijk kunnen opgroeien en dat er
blijvend aan hun perspectief (en het perspectief van hun gezinssysteem) gewerkt wordt. Ook
hiervoor geldt: aan alle veranderopgaven wordt al gewerkt en op lokaal niveau zijn er al heel
goede voorbeelden van hoe de beoogde verandering eruit kan zien. Nu is het zaak dat dit ook
in de volle breedte én bestendig gebeurt.
Stroomopwaarts werken
Zorg is nodig omdat we eerder niet alle problemen hebben kunnen voorkomen. Met deze
waarheid is zorg niet te voorkomen, maar we streven er wel altijd naar stroomopwaarts
steeds meer te doen zodat problemen eerder naar positieve ontwikkeling gekanteld worden.
Een voorbeeld van stroomopwaarts beter worden is traumakennis. We weten inmiddels dat een
deel van gedragsproblemen (onbewust) veroorzaakt wordt door nare levensgebeurtenissen. We
weten ook dat dit soort gevolgen in volgende generaties worden doorgegeven. We hebben sinds
ongeveer 10 jaar goed werkzame traumabehandeling in ons arsenaal.
Zo vroeg mogelijk herkennen dat nare levenservaringen traumatisch zijn geweest, liefst al bij
kinderen en jongeren, en ze behandelen vergroot de kans op goed ouderschap en dus op
kinderen die thuis goed opgroeien.
Langs deze weg kennis en zorg verspreiden, benutten en ontwikkelen doet de kans op
handelingsverlegenheid in de zorg voor kinderen verkleinen. De instroom naar
uithuisplaatsing, gesloten zorg en aan het eind gedwongen afzonderen wordt daarmee steeds
kleiner.

25

5.2.1 Individueel maatwerk
Doelstelling
Iedere jongere krijgt de zorg en ondersteuning die past bij zijn of haar hulpvraag. Voor de
meest kwetsbare doelgroep is er multidisciplinaire expertise beschikbaar en worden er vanuit
de verschillende relevante disciplines, en gezamenlijk, werkwijzen en methoden ontwikkeld.
Aandachtspunten
- Dit is de kern van de verandering. Echt individueel maatwerk. Gezinsgericht werken en
kleinschaligheid zijn daarbij nuttige instrumenten, maar we moeten oppassen dat ze
niet vervallen in een doel an sich. Iedereen roept individueel maatwerk, maar er echt
invulling aangeven vraagt capaciteit, geld, lef, flexibiliteit en enige recalcitrantie. Het
gaat er om dat een jeugdige zijn eigen plan kan maken, dat individueel kan doorlopen,
zijn eigen dagprogramma heeft, de zorg naar hem toe is georganiseerd. Als de zorgvraag
van de jeugdige echt centraal staat dan is deze leidend voor aantallen en vormen.
- Sommige professionals zijn in staat dit te organiseren, sommigen zal dit niet lukken. Het
vraagt dus niet alleen een investering in opleiding van professionals en expliciet maken
van nieuwe werkwijzen en wat daarvoor nodig is, maar ook een intensief gezamenlijk –
sectorbreed – leer- en ontwikkeltraject.
Doelen

Individueel maatwerk

Snel weten wat er
aan de hand is

- Multidisciplinaire expertise is beschikbaar
- In de analyse is oog voor directe aanleiding en problemen en het
onderliggende ziektepatroon

Perspectief bieden

- Houd doelen persoonlijk, haalbaar, in fasering en aansluitend bij lange
termijn perspectief
- Werken met de best bekend werkzame hulp (evidence based)
- Professionals zijn in staat om elkaar op te zoeken, met andere
professionals samen te werken

Thuisbasis

- Er is aandacht voor het systeem en de context in de ondersteuningsvraag
van jeugdigen

Transformatie
JeugdzorgPlus

- Elke jeugdige krijgt individuele hulp, behandeling, zorg, onderwijs,
woonruimte passend bij de hulpvraag en passend bij perspectief van de
jeugdige – zie ook top100 aanpak

Mijlpalen
- 2019 Q3: Overzicht best practices individueel maatwerk voor zeer kwetsbare jeugdigen,
inclusief inzicht in waardevolle elementen c.q. werkzame bestanddelen.
- 2019 Q4: Afspraken tussen jeugdzorg, GGZ en gehandicaptensector over de wijze waarop
de integraliteit echt wordt vormgegeven – zowel in JeugdzorgPlus als open
voorzieningen en thuis.
- 2019 Q4: Regionale leerplaatsen waarin gezamenlijk geleerd wordt door professionals
wat het vraagt om echt maatwerk te regelen.

5.2.2 Versterken van het voorveld en versterken ambulantisering
Doelstelling versterken ambulantisering
Met het versterken van ambulantisering helpen we (stroomopwaarts) jeugdigen eerder,
sneller en beter en proberen we zo veel als mogelijk uithuisplaatsingen te voorkomen.

26

Ambulante ondersteuning – passend bij het perspectief van de jeugdige én ouders – is de
basis van hulp en/of behandeling. Opname of uithuisplaatsing zijn onderdelen (interventies)
van een ambulant traject.
Doelen
Snel weten wat er
aan de hand is

Versterken voorveld en ambulantisering

- Expertise en inzet van specialisaties in toegang en jeugdteams
- Integrale diagnostiek
- Aandacht voor intergenerationele problematiek
- Ouders onderdeel van de probleemanalyse
- Onderzoeken hoe te bereiken dat kwetsbare ouders hulp durven zoeken
zonder angst dat ze hun kind kwijt raken

Perspectief bieden

- Ambulant als basis voor het gehele traject – opname is altijd tijdelijk
- Intensievere ambulante vormen die ook thuis ingezet kunnen worden,
inclusief bieden van bescherming (indien beschikbaar: evidence based)
- Onderwijs maakt onderdeel uit van het plan – doorgaande leerlijn
- Ouders zijn onderdeel van de aanpak – zorg, versterken van
bestaanszekerheid, participatie
- Er wordt geïnvesteerd in het versterken van de sociale context van de
jeugdige (vrienden, belangrijke anderen, e.d.)

Thuisbasis

- Ambulante geïntegreerde hulp kan toegevoegd worden en op die manier
gezinsgerichte (kleinschalige) voorzieningen ondersteunen

Transformatie
JeugdzorgPlus

- Ambulante geïntegreerde hulp ook continueren in gesloten jeugd
instelling

Mijlpalen
- 2019 Q3: Aansluiten bij overzicht best practices individueel maatwerk – toevoegen best
practices van versterken ambulantisering.
- 2019 Q4: Aansluiten bij afspraken tussen jeugdzorg, GGZ en gehandicaptensector over
de wijze waarop de integraliteit echt wordt vormgegeven. Dit geldt ook voor versterken
ambulant.
- 2019 Q4: Ook onderdeel van regionale leerplaatsen waarin gezamenlijk geleerd wordt
om ambulant te versterken.

5.2.3 Gezinsgericht werken, betrekken en behandelen van ouders
Doelstelling
Ouders (c.q. het systeem) zijn onderdeel van de probleemanalyse en behandeling en daarmee
van de individuele maatwerkaanpak van jeugdigen. De betrokkenheid en de regie van het
gezin staan voorop. Waar dit echt niet (tijdelijk) kan, is het voor zowel ouders als jeugdige
duidelijk waarom dit zo is en wat de rol is van ouders in het traject van de jeugdige. Ook in
gesloten jeugdhulp wordt er gezinsgericht gewerkt.

27

Aandachtspunten
Van professionals vraagt dit samenwerken met professionals in de volwassen hulp en het
intensief onderhouden van contact met ouders, ook tijdens JeugdzorgPlus.
Doelen
Snel weten wat er
aan de hand is

Gezinsgericht werken en behandelen van ouders

- Ouders onderdeel van de probleemanalyse
- Expertise over volwassenzorg en bestaanszekerheid is aanwezig
- Er is een klimaat waarin ouders die hun kinderen verwaarlozen in
openheid en veiligheid om hulp kunnen vragen omdat ze gedrag willen
doorbreken.
- Er is sprake van multi-informant diagnostiek

Perspectief bieden

- Ouders zijn onderdeel van de aanpak
- Er is commitment van ouders over de aanpak en de consequenties ervan
- Volwassen GGZ zorg, relatietherapie en schuldhulpverlening zijn
beschikbaar

Thuisbasis

- Ouders worden tijdig ondersteund zodat thuis het opvoed- en
opgroeiklimaat verbetert waarbij wij ook naast hen kunnen staan.

Transformatie
JeugdzorgPlus

- Gesloten Jeugdhulp is, waar mogelijk, dichtbij ouders gesituationeerd,
zodat betrokkenheid bij het dagelijks leven ook werkelijk vorm gegeven
kan worden.
- Jongeren kunnen al snel dagdelen naar huis, of naar eigen omgeving
- Ook bij opname/crisis wordt er een alliantie gevormd met gezin/systeem

Mijlpalen
- 2020 Q1: vormen van gezinstherapie zijn onderdeel van het reguliere aanbod in huidige
residentiële en gesloten vormen van jeugdhulp.
- 2020 Q3: Overzicht van best practices voor integrale jeugdteams t.a.v. vormen die
bescherming bieden in de vertrouwde omgeving.
- 2021 Q1: Alle medewerkers waarvoor dat relevant is, zijn getraind en gecoacht op het
gebied van systemisch denken en werken

5.2.4 Informeel - professioneel inzetten van niet-professionals en ervaringsdeskundigen
Casus
Ferdi (16 jaar oud) wordt vanwege ernstig probleemgedrag via een spoedprocedure in gesloten
jeugdhulp geplaatst. Er is sprake van een opvoed- en hulpverleningscrisis. Moeder weigert ‘bemoeienis’
vanuit jeugdbescherming, Ferdi gedraagt zich agressief naar zijn moeder en vice versa. Hij verblijft ‘s
nachts steeds vaker op onbekende adressen en onttrekt zich aan ouderlijk gezag. Er is een vermoeden
van druggebruik en een criminele vriendengroep. De jeugdbeschermer ziet zich genoodzaakt om een
spoedplaatsing aan te vragen, er zijn ernstige zorgen omtrent de veiligheid van Ferdi.
Moeder krijgt, in de eerste week na plaatsing van Ferdi bezoek van een systeemtherapeut, deze besteedt
vooral aandacht aan haar zorgen en biedt ruimte voor moeders mening en beleving. Van Ferdi wordt
niet meteen gevraagd zich te conformeren aan instellingregels, maar er is aandacht voor zijn verhaal. Al
snel mag hij zijn mentor kiezen, het is belangrijk dat hij iemand heeft die hij “okay” vindt.
Er wordt gewerkt met JIM (Jouw Informele Mentor), dus voordat er verder iets gebeurt, mag Ferdi
iemand benoemen die hij vertrouwt en die hem kan ondersteunen. Moeder hoort dat hij zijn oma kiest,
haar moeder, met wie ze een moeilijke relatie heeft. Toch mag oma JIM worden omdat ze uitleg krijgt
van de systeemtherapeut hoe belangrijk het betrekken van een vertrouwenspersoon voor haar zoon is.

28

Samen met de systeemtherapeut onderzoekt moeder wat zij waardeert, welke krachten en
steunbronnen ze heeft en wat ze in de toekomst graag anders zou zien. Ferdi doet hetzelfde met
ondersteuning van zijn JIM en mentor van de groep, wat vindt hij waardevol, welke krachten heeft hij en
wat zou hij graag in de toekomst anders zien?
De uitkomsten presenteren moeder en zoon aan elkaar in bijzijn van de systeemtherapeut, JIM en
mentor. Op basis van de gevonden overeenkomstige behoeften wordt gezocht naar een type
ondersteuning waar alle partijen (Ferdi, moeder, JIM en professionals waaronder jeugdbescherming)
achter kunnen staan. Dit blijkt Forensische Ambulante Systeem Therapie (FAST). Na drie en een halve
maand stroomt de jongen gemotiveerd met een gezamenlijk opgesteld veiligheidsplan en gesteund
door zijn JIM uit JeugdzorgPlus uit. Na overleg gaat de jongere in eerste instantie deels bij oma wonen,
tijdens het volgen van FAST. JIM blijft betrokken. Er wordt toegewerkt naar weer thuis wonen. Het
gezamenlijk doel van moeder en zoon is het elkaar beter gaan begrijpen en stoppen met onderlinge
agressie waardoor thuis wonen weer een optie is.

Doelstelling
We faciliteren dat jeugdigen en hun ouders ondersteund worden door een informeel netwerk
van niet-professionals (zoals een tante of buurman) en ervaringsdeskundigen. Hiermee
bieden we hen steun in het dagelijks leven (ook ten tijde van behandeling), kan er eerder
gesignaleerd worden en terugval voorkomen. De jeugdige blijft meer verbonden met het
‘gewone’ leven.
Doelen
Snel weten wat er
aan de hand is
Perspectief bieden

Informeel

- Een ervaringsdeskundige betrekken bij diagnostisch traject
- Informeel netwerk en/of ervaringsdeskundigen zijn onderdeel van het
perspectiefplan

- Leren vanuit bijvoorbeeld RACT en JIM
- De inzet van niet-professionals vereist scholing en coaching van de
jeugdhulp medewerkers
Thuisbasis

- Ondersteunen in het opbouwen van een informeel netwerk zodat
mogelijke terugval zo goed mogelijk voorkomen wordt c.q. eerder
gesignaleerd

Transformatie
JeugdzorgPlus

- Ervaring opdoen met ervaringsprofessionals (ervaringsdeskundigen met
ook een passende zorgopleiding) als onderdeel van het team
- Een informeel netwerk wordt ingezet ter ondersteuning van de jeugdige,
zodat de jeugdige meer verbonden blijft met het gewone leven

Mijlpalen
- In 2020 Q1: is er binnen een jaar een landelijk netwerk opgericht waarin gezamenlijk
geleerd wordt van de ervaringen rondom het professioneel inzetten van nietprofessionals.
- In 2020 Q3: is er een gezamenlijke visie op inzet en competenties van
ervaringsdeskundigen, inclusief normering over minimale inzet van
ervaringsdeskundigheid.
- In 2020 Q3: is er scholing beschikbaar voor medewerkers rondom het werken met
ervaringsdeskundigen en het professioneel inzetten van hun eigen ervaringen met
jeugdhulp.

29

- In 2021 Q2: lopen er onderzoeken naar verschillende versies van het professioneel
inzetten van niet-professionals.

- In 2021 Q2: heeft elke gesloten jeugdhulpinstelling een geïmplementeerde methode

waarbinnen voor elke jongere een uiterste inspanning wordt gedaan om een informeel
netwerk te betrekken.

5.2.5 Matching & plaatsing: geen doorplaatsingen en een vast woonperspectief
Doelstelling
De analyse, matching en plaatsing is zodanig zorgvuldig, met gebruikmaking van actuele
kennis en benodigde expertise (jeugdzorg, psychiatrie, orthopedagogiek, zorg voor LVB), dat
het aantal overplaatsingen wordt gereduceerd tot een minimum en het doorplaatsen van
groep naar groep wordt doorbroken. We hebben nog meer oog voor het toekomstperspectief.
Uitgangspunt is dat elke jeugdige weet waar hij (langdurig) woont en opgroeit, waar hij mag
blijven, waar ook ondersteuning en behandeling plaatsvindt. In principe thuis, anders zo thuis
mogelijk.
Doelen
Snel weten wat er
aan de hand is

Matching & plaatsing – geen doorplaatsingen – vast woonperspectief

- Hoogwaardige analyse, door voldoende opgeleide professionals met de
ter zake doende actuele kennis

- Kennis van gesloten jeugdhulp, gebruik maken van expertteams bij
diagnostisch traject

Perspectief bieden

- Vast woonperspectief
- We registreren plaatsingen en doorplaatsingen en onderzoeken
oorzakelijke factoren, zodat we steeds beter in staat zijn de jongere in één
keer goed te plaatsen

Thuisbasis

- Zo dichtbij mogelijk, zodat ouders en de sociale context ook echt in staat
worden gesteld om onderdeel te zijn van de aanpak

- Elke jeugdige weet binnen een half jaar waar hij de komende jaren (lange
periode) woont, opgroeit, en ondersteuning en behandeling ontvangt. Het
is een vaste plek, waar de jeugdige kan wonen en niet weg hoeft
Transformatie
JeugdzorgPlus

- Betrokkenheid van expertteams bij diagnostisch traject. Kennis vanuit
JeugdzorgPlus (en CCE) wordt betrokken bij het diagnostisch traject.

- Er vinden geen onnodige doorplaatsingen meer plaats. Jeugdige heeft een
vast woonperspectief

- Ontwikkelen van verschillende woonvormen, binnen en buiten
JeugdzorgPlus – ten behoeve van effectieve plaatsing

Mijlpalen
Q2 2020: de branches hebben een gezamenlijk plan voor het reduceren van overplaatsingen
tussen hun residentiële instellingen.
Q4 2020: het aantal overplaatsingen in de JeugdzorgPlus is sterk gereduceerd naar minder
dan 5% van het huidige aantal overplaatsingen.
Q1 2021: alle jeugdigen in de JeugdzorgPlus hebben binnen een half jaar zicht op een vast
woonperspectief.

30

Voor ieder kind een vaste woonplek als basis. Als dat niet in een gezin is dan in
een ‘ander thuis’, waar je altijd mag blijven

5.2.6 Risico-taxatie en veiligheid
Doelstellingen
Er wordt altijd een risicotaxatie uitgevoerd waarin onveilige en beschermende factoren bij
jeugdige (en ouders) in kaart worden gebracht. Dit geeft een onderbouwing voor de weging
van een interventie of behandeling. Er is te allen tijde sprake van directe samenwerking met
relevante betrokkenen (politie, gemeente, buurtbewoners). Er is duidelijkheid wie welke
verantwoordelijkheid heeft en er is een gezamenlijke visie op ontregelend gedrag.
Doelen
Snel weten wat er
aan de hand is

Perspectief bieden

Risico-taxatie en veiligheid

- Er wordt altijd een risicotaxatie (inclusief risico’s in de omgeving)
uitgevoerd waarin risico en beschermende factoren in kaart worden
gebracht

- Er heeft een weging plaatsgevonden of een ingreep (uithuisplaatsing,
behandeling) op langere termijn schadelijker is

- Er is sprake van risicomanagement: zowel vanuit behandelperspectief
(waarop richten) als vanuit signalerings- en handelingsperspectief

- Alle relevante partners zijn betrokken (politie, gemeente, buurtbewoners)
- Er is duidelijkheid over wie welke verantwoordelijkheid heeft
- Gezamenlijke visie op ontregelend gedrag en wat er dan nodig is
Thuisbasis

- Er wordt gewerkt aan evidence based werkwijzen voor beschermen thuis

Transformatie
JeugdzorgPlus

- Brede risicotaxatie bij alle jeugdigen in de gesloten jeugdhulp
- Gezamenlijk beeld van wat risicotaxatie inhoudt en hoe invulling te geven
aan risicomanagement

- Niet alleen beheersen van risico’s, ook werken aan realiseren van
beschermende factoren

Mijlpalen
Q1 2020: een brede risicotaxatie is de standaard bij jongeren binnen de gesloten jeugdhulp.
Q1 2021: er is in de keten (o.a. samen met SAVE) een gezamenlijke visie op risicotaxatie en
risicomanagement.

5.2.7 Onderwijs als constante in het zorgtraject
Samenwerking onderwijs en zorg
Steeds zichtbaarder wordt dat kinderen zich beter ontwikkelen als onderwijs en zorg samen
optrekken. Zo draagt onderwijs bij aan de ontwikkeling van de autonomie van het kind, ook al
is deze beperkt. Het geeft een jongere bovendien een toekomstperspectief.
Hoewel de effectiviteit nog niet bewezen is, zien we in diverse goede voorbeelden wel een aantal
belangrijke elementen zoals: professionals uit onderwijs en jeugdhulp spreken dezelfde taal en
werken binnen één kader, ze sluiten aan bij de jongeren en werken samen met ouders en leggen
de verbinding tussen school, thuis en vrijetijd.

31

Ook kan het onderwijs een constante betekenen in een tijdelijk en variërend zorgtraject. Niet
de behandeling, maar het onderwijs staat dan voorop. Door de basis van het onderwijs als
uitgangspunt te nemen, is er sprake van een normaliserende omgeving, is de leefwereld van
de jongeren vergroot en is de school veel meer een ‘gewone’ school geworden. In de
schoolsetting voeren therapeuten of groepsbegeleiders gesprekken met de jongeren op de
momenten dat dit nodig is. Zo leren jongeren omgaan met gevoelens en gedrag op het
moment dat het ertoe doet. Dit vermindert de spanning en voorkomt dat er beheersmatig
moet worden opgetreden.
Doelstelling
Zorg en onderwijs werken samen om maatwerk te bieden in het onderwijs aan jongeren in de
gesloten jeugdhulp, waarmee we hen een toekomstperspectief geven. Doel is beter te
differentiëren in het onderwijs aan jongeren in residentiële setting waarmee ze kennis,
vaardigheden en zo mogelijk een diploma (op eigen niveau) behalen. De school van herkomst
blijft altijd betrokken bij de jongere. Ook bij het bepalen van het perspectief van de jongere
waardoor onnodig overplaatsing wordt voorkomen. 6
Doelen
Snel weten wat er
aan de hand is
Perspectief bieden

Onderwijs als constante

- Bij de multi-informant diagnostiek wordt ook de leerkracht/het onderwijs
betrokken

- Onderwijs is onderdeel van het perspectief van de jeugdige. Onderwijs is
toekomstgericht en geeft daarmee hoop op een betere toekomst
- Maak ruimte voor nieuwe zorg- en onderwijsvormen, inclusief aandacht
voor arbeid en dagbesteding

Thuisbasis

- Onderwijsvorm is passend bij de thuissituatie en de school van herkomst
blijft betrokken bij de jongere

Transformatie
JeugdzorgPlus

- Onderwijs-zorg arrangement voor jeugdigen in de gesloten jeugdhulp.
Elke jeugdige heeft een plan met een gedeelde visie op zorg, onderwijs,
behandeling en vrijetijdsbesteding.
- In de JeugdzorgPlus wordt onderzocht hoe digitale instrumenten het
mogelijk maken onderwijs te volgens op de school van herkomst, of op de
school waarnaar toe gewerkt wordt

Mijlpalen
Q4 2019: Gemeente en samenwerkingsverband (OOGO) hebben expliciet het onderwijs in de
gesloten jeugdhulp geagendeerd. Dit overleg kan beter worden benut om veranderingen in de
gesloten jeugdhulp en de wijze waarop onderwijs wordt georganiseerd, te bespreken. Er is
een aantal experimenten afgesproken, die bijdragen aan de bovenstaande doelstelling (zie
ook 5.2.8 kleinschaligheid).
Q4 2019: Elke jeugdige die nu in de JeugdzorgPlus zit heeft een plan waarin onderwijs,
dagbesteding en behandeling in samenhang zijn gebracht.
Q1 2020: Er loopt een aantal experimenten en projecten met het onderwijs, passend bij de
uitgangspunten van de transformatie JeugdzorgPlus, waaronder een project met e-learning
dat jongeren meer onderdeel laat zijn van hun eigen school.

Deze doelstelling is de nadrukkelijke wens van de sector. Er vindt nog afstemming plaats
met het ministerie van OCW op dit punt.
6

32

Zorg en onderwijs gaan hand in hand bij het leiden van jongeren naar perspectief

5.2.8 Ontwikkelen kleinschaligheid en verbondenheid
Leren van experimenten bij Justitiële Jeugdinrichtingen
Op een aantal plekken in het land zijn kleinschalige voorzieningen als proeftuin in gebruik
genomen bedoeld voor justitiële jongeren. Bij de kleinschalige voorzieningen verblijven
jongeren in een laag beveiligde en regionale setting en kan daardoor, in tegenstelling tot de
bestaande justitiële jeugdinrichtingen, het contact met ouders en zaken als school, werk en
stage zoveel mogelijk gecontinueerd worden. Er is veel aandacht voor een positief en veilig
leefklimaat.
De achtergronden achter deze beweging zijn niet anders dan de beoogde transformatie van
de JeugdzorgPlus. Tevens lijkt er sprake van overlap in de doelgroep. Het verdient daarom
aanbeveling om bij de inrichting van het zorglandschap voor JeugdzorgPlus ook de
beleidsontwikkeling rond de JJI’s te betrekken. Met als doel dat complementair kan worden
gewerkt, dat waterbed-effecten worden vermeden en dat wederzijdse ervaringen en
leerpunten worden gedeeld.
Doelstelling
Ontwikkelen van meer (verschillende) kleinschalige, gezinsgerichte woonvormen, zowel in de
gesloten als open residentiële jeugdzorg. Niet als doel op zich, maar om het contact,
vertrouwen en de verbondenheid tussen jeugdigen (onderling) en professionals te kunnen
versterken. Om beter individueel maatwerk te kunnen bieden, effectiever te kunnen
ondersteunen en behandelen en een woonsituatie zo thuis mogelijk te creëren.
Aandachtspunt in relatie tot onderwijs
Bij een omvorming van het JeugdzorgPlus-aanbod naar kleinschaligheid, moet onderzocht
worden hoe het onderwijs voor deze leerlingen wordt ingevuld. Om aan de diversiteit in
onderwijsbehoeften tegemoet te komen en de leerlingen een goed leerklimaat te bieden
(waar zij ook samen kunnen leren met medeleerlingen) en de duurzaamheid van het aanbod
te kunnen waarborgen, heeft het ministerie van OCW aangegeven dat volume noodzakelijk is.
Zowel financieel, inhoudelijk als uitvoeringstechnisch kent het onderwijs grenzen bij het
aansluiten van onderwijs bij (zeer) kleinschalige zorgvormen. Volgens OCW zijn er diverse
varianten mogelijk, die een nadere verkenning vragen.
Doelen
Snel weten wat er
aan de hand is

Perspectief bieden

Ontwikkelen van kleinschaligheid en verbondenheid

- Er is transformatiebudget nodig om kleinschaligheid op te bouwen en
ervoor te zorgen dat de specialisten vanuit zorg en onderwijs aan de
voorkant kunnen worden ingezet

- Relationeel werken in de jeugdzorg en onderwijs moet centraal staan.
JeugdzorgPlus is onderdeel van een doorgaande ambulante lijn, waarin
relationeel en in verbinding met de jongere wordt gestaan

Thuisbasis

- Voldoende passende expertise en bescherming aanwezig
- Voldoet aan de eisen van effectieve kleinschaligheid

33

Doelen

Ontwikkelen van kleinschaligheid en verbondenheid

Transformatie
JeugdzorgPlus

- Uitgangspunten bij kleinschaligheid: Veiligheid, ontwikkelmogelijkheden
en passende behandeling zijn de maten voor ontwikkeling ervan
- Maximaal 4 tot 6 personen, positieve leefomgeving, regie bij jongeren en
ouders, perspectiefplan met onderwijs, school, dagbesteding,
behandeling
- Veelbelovende alternatieven voor crisishulp met verblijf in kaart brengen
- Onderzoek naar het omslagpunt: wanneer is kleinschalig veilig genoeg?
- In de ombouw naar kleinschalige gezinsgerichte woonvormen is er ook
sprake van een vorm van onderwijs
- Verkennen en oplossen van (wettelijke) knelpunten om ervoor te zorgen
dat onderwijs ook feitelijk een onderdeel wordt van individueel maatwerk

Definitie van kleinschaligheid – eerste schot voor de boeg
- Kleinschalig verblijf: maximaal 6 jongeren – maar bij voorkeur maximaal 4 jongeren met een
beperkt aantal hulpverleners.
- Zo thuis mogelijk: een open (zo mogelijk) setting; gewoon woonhuis in een woonbuurt; contact
met de wijk voor een goede inbedding.
- Presente houding: kijk voorbij het gedrag van de jongere, wijs de jongere nooit af en blijf de
jongere vertrouwen.
- Individuele aandacht met de juiste bejegening.
- Positieve leefomgeving - structuur, ondersteuning, sfeer en groei.
- Regie bij jongeren en ouders: jeugdigen zijn zelf gemotiveerd om te verblijven op een kleinschalige
groep. Perspectief: vaststellen van en toewerken naar het perspectief
- Trajectplan met uitstroomprofiel, waarin aandacht is voor behandeling, school of een andere
dagbesteding.
- Organiseren van dagbesteding.
- Aandacht voor veiligheid, de-escalerend werken en structuur: bij structuur gaat het onder meer
om de afstemming tussen de drie milieus verblijf, school en vrije tijd.
- Aandacht voor de leeftijdsadequate ontwikkeling en identiteit.

Mijlpalen
Q3 2019: er is een intensieve verkenning gestart naar mogelijke onderwijsvormen (varianten
OCW) voor jeugdigen die wonen in een kleinschalig gezinsgerichte voorziening met aandacht
voor (wettelijke) knelpunten. Er zijn mogelijke oplossingen/ scenario’s geformuleerd voor de
(wettelijke) knelpunten
Q3 2019: er is een gemeenschappelijk beeld over wat effectieve kleinschalige gezinsgerichte
woonvormen zijn en wat daarvoor nodig is.
Q4 2019: er zijn afspraken gemaakt over opbouw, ombouw – en in relatie daarmee – afbouw
Q4 2019: minimaal 1 regio gaat intensief samenwerken om de oplossingen uit de verkenning
naar onderwijs in kleinschaligheid, in de praktijk te brengen in een aantal experimenten.
Q1 2020: Sterke uitbreiding van het aantal experimenten van kleinschalige voorzieningen
Q2 2020: inzicht in wijze van matching en plaatsing in relatie tot kleinschalige gezinsgerichte
woonvormen

Kleiner betekent niet lichter, kleiner betekent intensiever

34

5.2.9 Verbeteren leef-, leer- en werkklimaat
Doelstelling
Een positief leef- en leerklimaat is een voorwaarde voor een jeugdige om behandeling en
onderwijs aan te kunnen gaan. De basis voor een goed leefklimaat zorgt ervoor dat de
psychologische basisbehoeften van het kind (verbondenheid, competentie en autonomie)
worden vervuld. Dit bevordert motivatie voor gedrag en ontwikkeling7 en is
randvoorwaardelijk in de effectiviteit van behandeling en onderwijs.
Parallel zorgen we voor een prettig werkklimaat voor professionals in de gesloten jeugdhulp.
De werkstress is hoog, mede vanwege hoge werkdruk (ook vanwege de weerstand en agressie
vanuit jeugdigen), hoge administratieve lasten, gebrek aan steun en gebrek aan professionele
autonomie8, soms niet realistische verwachtingen van de samenleving en te snelle
verwijzingen vanuit die samenleving, met als gevolg dat er een groot verloop is en het weinig
aantrekkelijk is om vooral in de JeugdzorgPlus te blijven werken (ook vanwege het
salarisverschil met ambulante jeugdhulp).
Doelen

Verbeteren leef-, leer- en werkklimaat

Snel weten wat er
aan de hand is

X

Perspectief bieden

X

Thuisbasis

- Uitgangspunt van een veilige thuisbasis is een leef-, leer- en werkklimaat
dat voldoet aan de psychologische basisbehoeften (autonomie,
verbondenheid, competentie)

Transformatie
JeugdzorgPlus

- Sterk verbeteren van leef-, leer- en werkklimaat voor zowel jongeren als
professionals

Mijlpalen
Q3 2019: In samenwerking met ervaringsdeskundigen is er gezamenlijk beeld van het
positieve leef-, leer- en werkklimaat geformuleerd.
Q1 2020: Er is een werkwijze en plan gestart waardoor instellingen (bestuurders en
professionals) regelmatig bij elkaar ‘binnen’ kijken en uitwisselen over het (creëren) van een
positief leef- en werkklimaat.
Q2 2020: iedere instelling heeft een plan hoe het leef- en werkklimaat verder en blijvend te
verbeteren.

5.3 Randvoorwaarden
Om de bovenstaande veranderopgaven te laten slagen is er een aantal randvoorwaarden
cruciaal. Hier moet parallel aan worden gewerkt.

Van der Helm, Hoop op het gewone leven voor kinderen die het getroffen hebben,
Tijdschrift Jeugdbeleid, maart 2018.
7

8

Prismant, Verkenning Arbeidsmarkt Jeugdsector, november 2018.

35

5.3.1 Versterken vakmanschap van professionals in de (gesloten) jeugdhulp
Doelstelling
Professionals in de (gesloten) jeugdhulp zijn én voelen zich handelingsbekwaam, ontwikkelen
zich continu en leren met & van elkaar.
Aandachtspunten – in lijn met en in aansluiting op actielijn 6
Voor het realiseren van deze doelstelling wordt nauw aangesloten bij de doelstellingen en
activiteiten van actielijn 6 (Zorg voor de Jeugd – Investeren in vakmanschap) waarbij beoogde
resultaten zijn geformuleerd als: uitdragen van basiswaarden (respect, betrokkenheid en
transparantie); staan naast jeugdigen en opvoeders en werken samen met andere
betrokkenen; zijn trots op hun vak en leveren vanuit specifieke expertise een bijdrage; lerende
professionals.
Hieronder wordt een drietal concrete subdoelen genoemd die noodzakelijk zijn voor het
versterken van vakmanschap van professionals in de gesloten jeugdhulp.
A. Ketenbreed leren, lerend jeugdhulpstelsel
Doelstelling
Aantoonbaar betere aanpakken door stevige (nieuwe en bestaande) scholing en
samenwerkingsverbanden, waarin practice en evidence based kennis en vaardigheden
worden opgebouwd (door eigen onderzoek) en uitgewisseld, en waarin structureel wordt
gereflecteerd en geleerd. Daarbij gaat het ook om shared decision making en het leren om
betekenisvolle doelen te stellen mét jeugdigen en hun systeem – altijd met het perspectief
van de jeugdige voor ogen.
Aangrijpingspunten voor verandering
- Faciliteer het leerproces: een nieuwe werkwijze kan alleen succesvol zijn als het samen
gaat met supervisie en reflectie op de beoogde werkwijze. Het doel is met elkaar leren,
van elkaar leren en het vaststellen van verbeterpunten, deze doorvoeren en monitoren.
Ervaringsdeskundigen zijn een onderdeel van dit proces.
- Gezamenlijke basis van basale vaardigheden - afstemmen met HBO en WO
- Onevenwichtigheid in de salariëring tussen JeugdzorgPlus en ambulante ondersteuning.
Verschillende CAO’s leidt tot een onevenwichtig speelveld, waarbij de professionals in de
gesloten jeugdhulp op een lager salarisniveau zitten. De (huidige) jeugdigen in de
JeugdzorgPlus verdienen de best gekwalificeerde medewerkers, maar mede als gevolg
van ongelijke betaling (in combinatie met de zwaarte van het werk) is dat nu niet het
geval.
- Leren én ontwikkelen. Op lang niet alle onderwerpen is er sprake van evidence based
kennis. Het gaat daarom ook over samen ontwikkelen, analyseren en aanpassen.
Mijlpalen
Q3 2020: in elke regio is een lerend netwerk van verschillende disciplines waarin aan de hand
van dialoogtafels een systematische analyse wordt gemaakt van het zorgtraject met de cliënt
Q3 2021: er is inzicht in patronen van zorguitkomsten, bepalende succesfactoren, knelpunten,
oplossingen en dilemma’s

36

B. Richtlijnen en vakopvatting op kwaliteit
Doelstelling
Gezamenlijk bepaalt de brede jeugdhulp sector een nieuwe visie op kwaliteit – een veldnorm
voor en door de sector, samen met ouders, jeugdigen en professionals. Organisaties spreken
elkaar aan en staan open voor leren, reflecteren en ontwikkelen met elkaar.
Richtlijnen zijn en worden opgesteld, en geharmoniseerd tussen beroepsgroepen, door ter
zake meest deskundige experts. Organisaties faciliteren hun medewerkers conform de
richtlijnen te werken en beroepsorganisaties stimuleren dit. Beroepsopleidingen leiden
professionals op met de vaardigheid en de vakopvatting om nieuwe richtlijnen steeds te
incorporeren.
Aangrijpingspunten voor verandering
- Het kwaliteitskader wordt vertaald naar een nieuwe vakopvatting van professionals die
werken met deze zeer kwetsbare groep jeugdigen – van beheersen en beveiligen naar
humaniseren en includeren.
- Professionals (brede jeugdhulp) geven gezamenlijk invulling aan een nieuwe
vakopvatting en geven invulling aan een gezamenlijk leerproces ten behoeve van een
nieuwe werkwijze en zorgvormen.
- Op basis van de vakopvatting worden bestaande richtlijnen vertaald naar specifieke
implicaties van deze richtlijnen voor het handelen van professionals die werken met
deze zeer kwetsbare groep jeugdigen.
- Samen met de wetenschap worden evidence based werkwijzen geïdentificeerd en
geimplementeerd die lading geven aan het vakmanschap van deze professionals.
- In samenspraak met de opleidingen wordt de huidige body of knowledge getoetst aan
de richtlijnen, vakopvatting en implicaties en wordt bepaald welke aanvullende
opleidingen noodzakelijk zijn voor de bestaande professionals.
- Professionals ontwikkelen een gezamenlijk wijze van kennisuitwisseling, leren en
reflecteren ten aanzien van de nieuwe richtlijnen.
Mijlpalen
- Q3 2020 Er ligt een nieuwe vakopvatting
- Q3 2021 Vertaalslag gemaakt van de richtlijnen naar de implicaties voor het handelen
van professionals die werken met de meest kwetsbare jongeren
Expertiseteams, inclusief versterken rol CCE
Doelstelling
Professionals, teams en organisaties kunnen steeds meer zelf oplossen, en in een regionaal
netwerk maken ze gebruik van elkaars expertise. De expertise en het mandaat van de
regionale expertiseteams en het CCE worden benut om ingewikkelde cases vlot te trekken. Er
wordt direct van geleerd voor toekomstige cases.
Aangrijpingspunten voor verandering
- Gezamenlijk beeld over de kwaliteitseisen en verwachtingen die gesteld worden aan de
expertteams.
- Inzet van regionale expertteams en CCE om onnodige overplaatsingen te beperken, om
vastgelopen behandeling vlot te trekken en om (behandel)teams te ondersteunen die
vastgelopen zijn.
- Jeugdhulpbrede pilots om nieuw bewezen werkzame methoden te implementeren en
werkwijzen te ontwikkelen en te verspreiden die overplaatsingen minimaliseren .

37

- Bewustwording bij aanbieders: je blijft verantwoordelijk tot goede overdracht.
- Optimaal gebruikmaken van oplossings- en lerend vermogen door juist kennis uit de

verschillende sectoren binnen de jeugdhulp die zorg verlenen aan deze groep kwetsbare
jongeren te combineren, zowel in expertteams als ook door met elkaar samen de zorg
vorm te geven en daarmee overplaatsing te voorkomen.

Mijlpalen
Q2 2020: Alle regionale expertteams zijn compleet en er is een duidelijk, gezamenlijk beeld
over kwaliteitseisen en verwachtingen aan deze teams.
Q2 2020: Een aantal pilots inclusief monitoring zijn gestart en zijn de eerste leerloops van de
expertteams gelopen.

5.3.2 Financieringswijze
Doelstelling
Gemeenten ontwikkelen samen met aanbieder(s) vormen van duurzame (financiële)
samenwerkingsrelaties waarbij enerzijds het streven is om echt op-, om- en af te bouwen en
anderzijds er oog is voor de verschillende (vastgoed)problemen van aanbieders. De gemeente
treedt op als regisseur waarbij ook een gedeelde verantwoordelijkheid wordt genomen in het
afbouwen van vastgoed en mogelijke bestemmingen van het vastgoed.
Aandachtspunten
In de huidige situatie worden de verschillende vormen van jeugdhulp – waaronder
JeugdzorgPlus – aanbesteed. Dat brengt een aantal fundamentele risico’s met zich mee:
- Het zorglandschap kan periodiek veranderen omdat een aanbieder in een volgende
aanbesteding niet wordt gekozen als contractant.
- Mogelijke verschraling: het gaat over een relatief beperkt aantal kwetsbare jeugdigen.
Als de focus hiervoor versnippert, als gevolg van aanbestedingen, kunnen de
beschikbare middelen te beperkt worden ingezet voor deze jeugdigen.
- Risico op financieren van JeugdzorgPlus separaat, zonder verbinding met het
jeugdhulplandschap, terwijl het zich alleen als geheel kan ontwikkelen
- Risico op het financieren van bedden boven het financieren van samenwerken,
ambulantiseren, ontwikkelen en/of vernieuwen.
- Er is weinig ruimte voor geleidelijke op-, om- en afbouw. Het risico ontstaat dat de focus
te veel blijft liggen bij het behoud van de organisatie en het vastgoed, boven de beoogde
vernieuwing.
Kortom: de wijze van financiering, is in de huidige situatie te weinig steunend om de beoogde
transformatie te krijgen van zo thuis mogelijk – waarbij de hele jeugdhulpketen een rol speelt.
De beoogde radicale verandering beoogt ook een andere wijze van financieren die hieraan
ondersteunend is.
Mijlpalen
Q4 2019: Er is een onderzoek gestart t.b.v. de afbouw en eventueel hergebruik van vastgoed.
Q3 2019: Overzicht van best practices van mogelijke financieringswijzen, inclusief gezamenlijk
programma van eisen (door aanbieders, gemeenten).
Q4 2019: Gemeenten en aanbieders in een regio hebben zich bereid verklaard om een pilot in
te richten om een passende financieringswijze te ontwikkelen.
Q4 2020: Eerste resultaten van de pilot worden gepresenteerd.

38

5.3.3

Samenwerken & governance
Naast het ontwikkelen van een meer stimulerende en ondersteunende financieringswijze is
het ook van belang dat er beter (en meer) wordt samengewerkt, elkaar beter wordt begrepen
(in werkwijze en taal) en er sprake is van langdurig partnerschap waarin ook gezamenlijke
verantwoordelijkheden worden genomen. Dat geldt voor professionals onderling, met
verschillende expertise; voor aanbieders – onderling breed in de keten – en met gemeenten.
Het gaat niet om samenwerken om het samenwerken, maar bovenal om gezamenlijk een doel
te bereiken. Dat vraagt enerzijds vertrouwen en anderzijds enige transparantie. Dat laatste is
niet vanzelfsprekend. Ook omdat er verschillende belangen tegelijkertijd spelen. Om echt een
nieuwe samenwerkingsrelatie te kunnen aangaan, is het van belang om inzicht te krijgen in
A. Maatschappelijke belangen: gezamenlijk inzichtelijk maken van wat het
maatschappelijk streven is en ook met elkaar in gesprek of je daaronder hetzelfde
verstaat.
B. Gemeenschappelijke belangen: zijn er elementen die voor beide partijen van waarde
zijn?
C. Individuele belangen: wat zijn vitale belangen van de verschillende partners? Wat zijn
elementen waaraan zij – vanuit hun eigen organisaties – niet voorbij kunnen gaan?
Als dit inzichtelijk wordt gemaakt, wordt ook duidelijk waarop samenwerken nuttig kan zijn
en waarop niet.
Tot slot
In deze paragraaf hebben we een aantal belangrijke veranderopgaven op een rij gezet. Maar
misschien is wel de grootste veranderopgave dat het hele jeugdhulpdomein in een
voortdurende ontwikkelstand blijft staan. Geleidelijk op basis van bestaande en nieuwe
kennis ontwikkelen. Nieuwe kennis en nieuwe vaardigheden leiden tot nieuwe vragen, die
hardnekkige problematiek weer verder ontrafelen. Werkzame traumatherapie bijvoorbeeld is
nieuw. Dit heeft nieuwe behandelmogelijkheden gebracht en daarmee nieuwe perspectieven.
Die nieuwe perspectieven vragen weer andere behandelvormen en die weer andere
financiering. Behandelaars en financiers zullen steeds met elkaar in gesprek moeten zijn om
optimaal verder te ontwikkelen.

39

6 Rollen en verantwoordelijkheden van
betrokkenen

Het verbeteren van het leven van kinderen, jongeren en hun opvoeders is iets waarmee veel
mensen en partijen zich bezighouden. Ieder vanuit zijn eigen rol en expertise. Maar met een
gezamenlijke en gemeenschappelijke verantwoordelijkheid. We bereiken meer als we daar
samen werk van maken. Alle betrokken partijen hebben zich gecommitteerd aan dit
actieplan. In dit hoofdstuk wordt kort weergeven hoe zij hun rol en verantwoordelijkheid zien
in het realiseren van de beoogde doelen.

6.1 Verantwoordelijkheid van de brede jeugdhulpsector
Opnieuw bepalen wie aan de lat staan voor de meest kwetsbare jongeren en wat de lat
is. Steeds meer is duidelijk dat in de sectoren die vertegenwoordigd worden door VOBC, VGN,
JeugdzorgNederland en GGZNederland kinderen in zorg zijn, waarover soms lang
gediscussieerd wordt waar ze nu zorg zouden moeten krijgen. In alle vier de branches wordt
gebruikgemaakt van kennis uit met name orthopedagogiek, psychologie en psychiatrie. Waar
de problematiek van de jongere en zijn omgeving meer weerbarstig wordt neemt de discussie
over de juiste plaats toe. Gevolg is dat jongeren, waarvoor de oplossing naar een positieve
ontwikkeling sowieso moeilijk is, vaak op een plek verkeren waar niet alle mogelijkheden om
tot de beste oplossing te komen haalbaar zijn. Dit is niet goed voor de jongeren, maar ook niet
voor medewerkers. De brancheorganisaties zijn van mening dat jongeren, waar ze ook
verkeren, de best bekende vaardigheden, kennis en creativiteit moeten kunnen krijgen. De
discussie moet niet langer zijn wáár de jongere zorg krijgt, maar dát en hoe die kennis,
vaardigheid en creativiteit de jongere volgen.
 VOBC, VGN, Jeugdzorg Nederland en GGZ Nederland nemen gezamenlijk de
verantwoordelijkheid om hun leden te ondersteunen en te stimuleren om
verantwoordelijkheid te nemen voor de jongeren in (o.a.) de JeugdzorgPlus én om
gezamenlijk het proces vorm te geven om invulling te geven aan de veranderopgaven.

6.2 Verantwoordelijkheid van professionals
Opnieuw uitvinden van de rol, positie en verantwoordelijkheden van professionals. Van
de mensen die werken met kwetsbare jeugdigen – en hun gezinssituatie – vragen we een
nieuwe vakopvatting. Het besef dat ook deze jeugdigen kunnen opgroeien in een
gezinssituatie en gedwongen afzondering niet nodig is. We vragen professionals – met een
diverse achtergrond zoals jeugdhulp/-zorg, psychiatrie, psychologie, maatschappelijk werk
en/of orthopedagogiek – open te staan voor elkaars expertise en meer met elkaar samen te
werken. Samen (met elkaar) kunnen leren van nieuwe en bestaande werkwijzen en aanpak,

40

waaronder beschermen thuis. Daarbij gaat het zowel om de hulp en zorg voor de jeugdige als
om het versterken van de draagkracht van het gezin.
De professionals die bij het opstellen van dit plan zijn geraadpleegd geven aan dat het werken
met zeer kwetsbare jeugdigen niet voor alle professionals in de jeugdhulp is weggelegd. Het
vraagt om enorme flexibiliteit om echt maatwerk te bieden, intensief persoonlijk contact met
jeugdigen en ouders en stevig lef en handelingsgerichtheid – ook (of juist) als de situatie
onhandelbaar dreigt te worden en gedwongen afzonderen op de loer ligt. Om op zo’n
moment andere keuzes te kunnen maken dan separatie, in blijvend contact met jeugdigen, is
een eigenschap die niet bij iedereen voorhanden is of aangeleerd kan worden. Het vraagt om
een andere (nieuwe) blik op de mogelijkheden van deze jongeren (“samen anders kijken, leidt
tot meer zien”), zo vroeg mogelijk. Professionals hebben tijd, ruimte, positieve support en
middelen nodig om state-of-the art kennis tot zich te nemen, nieuwe vaardigheden te leren, om
samen (interdisciplinair) te reflecteren en om nieuwe zorgconcepten te ontwikkelen. Daar zijn
werkgevers, organisaties en financiers mede verantwoordelijk voor.
 Beroepsverenigingen (BPSW, NIP, NVO, NVVP) onderschrijven dit actieplan en leggen
daarbij ook expliciet de verbinding met actielijn 6 (Zorg voor de Jeugd). Voor het
onderdeel vakmanschap voelen zij zich (mede)verantwoordelijk. Zij zullen hun leden
stimuleren, ondersteunen en equiperen. Daarbij geven ze – net als de branchepartners en
het kennisinstituut – aan dat als we deze ambities echt waar willen maken, dit een flinke
investering in tijd, capaciteit en financiële middelen vraagt. Alleen als aan deze
randvoorwaarden zijn voldaan, hebben de stevige ambities – die noodzakelijk zijn voor
kwetsbare kinderen – kans van slagen.
 Naast de beroepsverenigingen heeft het initieel onderwijs ook een belangrijke rol. Het
onderwijs is nog geen partner in dit actieplan, maar het is een belangrijke vervolgstap om
dit alsnog op korte termijn te realiseren.

6.3 Verantwoordelijkheid van gemeenten
Opnieuw uitvinden van de rol en positie van gemeenten, als financier, regisseur en
opdrachtgever (en creatief meedenker). Gemeenten zijn onderdeel van het krachtenveld,
geen buitenstaander. Gemeenten zullen – in sommige gevallen op landsdeelniveau – meer
gezamenlijk regie voeren op op-, om- en afbouw zodat tijdens de herinrichting van het
zorglandschap continuïteit, kwaliteit en duurzaamheid zijn geborgd én er ruimte is voor het
ontwikkelen van nieuwe vormen.
Het aantal jeugdigen dat meervoudig complexe problematiek heeft, is beperkt in aantal.
Daarmee komen financiers in een dilemma: versnippering over het land leidt tot verschraling,
terwijl decentralisatie per definitie betekent dat elke gemeente beleidsvrijheid heeft en een
verbinding met de lokale sociale infrastructuur van gemeenten noodzakelijk is. Het resultaat
is nu dat er sprake is van regiovorming. Gemeenten zien het als hun opgave lokaal
verbindingen te leggen met andere domeinen, en tegelijkertijd regionaal en bovenregionaal
samen te werken als opdrachtgever richting instellingen die JeugdzorgPlus bieden.
 Transformatie van JeugdzorgPlus vraagt van gemeenten dat ze sturen op afbouw van
plekken en vastgoed en aanspoort (in partnerschap) tot parallelle opbouw in verbinding
met de lokale situatie en de brede jeugdhulp. De gemeente zal op veel plekken
medeontwikkelaar zijn en zal voor sommige specialistische zorgvormen het marktdenken
moeten loslaten of herdefiniëren. Er moet een best werkende rolverdeling gevonden
worden van gemeentes als opdrachtgever en aanbieders als ontwikkelaars en
vormgevers.

41

 De veranderopgaven die beschreven zijn in hoofdstuk 5 hebben soms een sectorbreed
landelijk karakter (zoals preventie suïcide en tegengaan van gedwongen afzonderen) en
vragen soms in een regionale vertaling in een overleg tussen gemeenten, instellingen en
professionals. In het vervolgproces zal de VNG – samen met de partners in dit actieplan –
gemeenten stimuleren om een gezamenlijke vertaling te maken naar (boven) regionale
opgaven.
 De transformatie kan op (langere) termijn leiden tot een kostenbesparing, maar in deze
periode vraagt het van de financiers om een stevige investering – vooral met de beoogde
toename van intensiteit en flexibiliteit. De betrokken partijen vragen aan gemeenten en
Rijk om hierin te investeren.

6.3.1 Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd
Het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd heeft een ondersteunende en verbindende
functie en richt zich naar aanleiding van dit actieplan op:
- Verbinding maken met de transformatieplannen / aanpak in de 42 jeugdzorgregio’s.
- Versterken van het lerend systeem, onder andere door op een gestructureerde wijze te
leren van casuïstiek (systematiek retrospectief leren).
- Ondersteuning hoog specialistische experts (zie top 100 aanpak).
- Ondersteuning in de implementatie van ‘ik laat je niet alleen’ (stoppen met gedwongen
afzonderen).
- Faciliteren van de verschillende gremia in dit actieplan (zie veranderstrategie).
 Gemeenten werken bovenregionaal samen met aanbieders van JeugdzorgPlus, daar
waar nodig faciliteert het OZJ daar bij. Daar waar deze samenwerking achterblijft, wijst
de VNG een grootste accounthoudende regio aan die tot die bovenregionale
samenwerking het initiatief neemt.

6.4 Verantwoordelijkheid van het toezicht
De missie van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) is dat iedereen in Nederland kan
vertrouwen op goede gezondheidszorg en jeugdhulp. Uitgangspunt voor IGJ is een gezond
vertrouwen in de aanbieders van zorg en de jeugdhulp, waarbij omgekeerd gevraagd wordt
om vertrouwen in het toezicht en onafhankelijke oordeel van IGJ. Het toezicht richt zich op
naleving van wet- en regelgeving en veldnormen. Bij gebreken treedt de inspectie
handhavend op. In het licht van de missie is daarbij de leidende vraag: wat wordt het kind hier
beter van?
De inspectie ziet in dit actieplan een initiatief van het veld waarmee zij zelf de regie nemen om
tot duurzame verbetering van de hulp, ondersteuning en behandeling aan jeugdigen en waar
nodig het gezinssysteem te komen. Om die reden vertrouwt de inspectie erop dat de aanpak tot
een brede beweging in de jeugdhulp leidt.
 De IGJ sluit aan bij dit plan en houdt toezicht op de realisering van het actieplan. De IGJ
start met stimulerend toezicht dat erop is gericht organisaties aan te moedigen te
werken aan de realisering van de doelen in het actieplan. Het toezicht richt zich daarbij
op de volgende aspecten: over de sectoren heen samenwerken; kennis naar het kind
brengen in plaats van het kind verhuizen = verminderen overplaatsingen; terugdringen
van vrijheidsbeperkingen en daarom werken aan maatwerk en een ontwikkelingsgericht
klimaat; suïcidepreventie; een lerend klimaat voor de medewerkers. De wijze van
toezichthouden is primair gericht op reflecteren en leren van de organisatie.
Organisaties die teveel achterblijven in de realisering van de afgesproken doelen,

42

worden door de IGJ aangesproken. Indien de geboden hulp onder de maat is, zal de IGJ
conform de gebruikelijke werkwijze tot handhaving over gaan.

6.5 Verantwoordelijkheid van het kennisinstituut en academische
werkplaatsen
Het ontwikkelen van kennis via onderzoek in en door praktijk mag niet een incidentele
aangelegenheid zijn. Dat vraagt om structurele aandacht. Academische werkplaatsen en
kennisinstituten spelen een cruciale rol in de ontwikkeling van kennis in en door de praktijk.
Het gebruiken van de juiste kennis is cruciaal bij het verbeteren van het leven van kinderen,
jongeren en hun opvoeders. Het gaat dan om actuele en betrouwbare kennis over wat werkt
om kinderen zo gezond, veilig en kansrijk mogelijk te laten opgroeien.
Het Nederlands Jeugdinstituut (NJi) heeft daarin een belangrijke taak, namelijk het
verzamelen en verrijken van alle relevante kennis over jeugd, vakmanschap en de organisatie
van het jeugdveld. Door kennis over veilig, gezond en kansrijk opgroeien te duiden en te delen
– met iédereen die een rol speelt in het leven van kinderen, jongeren en hun opvoeders –
 Het is de verantwoordelijkheid van het NJi om ervoor te zorgen dat bestaande én nieuwe
kennis over wat werkt iedereen bereikt, die betrokken is bij het verbeteren van het leven
van kinderen en jongeren. En te zorgen dat deze kennis ook toegepast wordt. Op die
manier draagt het NJi bij aan het verbeteren van de leefomstandigheden en ontwikkelmogelijkheden van kinderen en jongeren.
 NJi is medeverantwoordelijk om er voor te zorgen dat er meer gebruik wordt gemaakt
van kennis over wat werkt om het leven van kinderen, jongeren en hun opvoeders te
verbeteren. Daarbij is voor het NJi een belangrijke taak weggelegd in het aanjagen van
een leerproces volgens het principe “samen lerend doen dat werkt”. Het NJi helpt om de
leerbeweging landelijk, regionaal en lokaal vorm te geven.
 Vanzelfsprekend werkt het NJi hier niet alleen. Onder andere kenniscentra LVB en
Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie zijn belangrijke partners waar het NJi
nadrukkelijk mee samen zal werken om invulling te geven aan deze gezamenlijke
opdracht.

6.6 Verantwoordelijkheid van overige partijen
Met de brede verantwoordelijkheid die gezamenlijk gevoeld wordt om zowel te verbeteren
binnen JeugdzorgPlus als te voorkomen dat jongeren naar JeugdzorgPlus moeten, is een
aantal partners cruciaal dat in dit plan nog niet nadrukkelijk genoeg benoemd is. Denk
bijvoorbeeld aan de rol van gecertifieerde instellingen (GI’s), Raad voor Kinderbescherming
en kinderrechters. Deze partijen zullen nadrukkelijk betrokken worden in de volgende fase.
Een van de opgaven is om in samenwerking – GI’s en instellingen – tot een gemeenschappelijk
beeld te komen over wat veilig genoeg is voor een kind om thuis te blijven wonen. Dat geldt
niet alleen in de samenwerking tussen GI’s en JeugdzorgPlus, maar ook in relatie tot de
samenleving. In de huidige beeldvorming lijkt onveiligheid altijd oplosbaar, maar dat is niet
het geval. Ten aanzien van het wel of niet gesloten plaatsen geldt dat het helpt om
gezamenlijk een beeld te hebben wanneer kan het op de lange termijn ook schadelijk kan zijn.
Daarbij is het waardevol dat de GI’s onderdeel uitmaken van het lerende systeem in de
jeugdhulp, om gezamenlijk te leren hoe uithuisplaatsingen en doorplaatsingen voorkomen
kunnen worden.

43

6.7 Verantwoordelijkheid van samenleving en politiek
Opnieuw ijken van ons sociaal contract9 van onze samenleving. Tot slot een onderdeel dat
iedereen aangaat, maar waarop het heel lastig sturen is: de samenleving. Er treedt langzaam
een momentum van verontwaardiging in de samenleving. De publieke opinie accepteert niet
dat kwetsbare jeugdigen terecht komen in gesloten groepen, waarbij professionals, vaak met
kennis van één discipline, hen ondersteunen. Deze publieke opinie helpt de verandering.
Deels. De druk vanuit de samenleving helpt om de noodzakelijke verandering te agenderen en
stimuleren, maar kan ook verlammend werken omdat elk incident breed wordt uitgemeten.
Er is ook een andere druk vanuit de samenleving. Als er verontwaardiging is over wat er in
jeugdhulp niet goed gaat, verwijzen we als samenleving te snel naar de JeugdzorgPlus. Als de
stap van gesloten naar open en meer thuis gemaakt moet worden, dan leidt dat per definitie
tot een tijd van onzekerheid en risico’s. En vraagt dat ook wat van onze maatschappij: we
zeggen zo thuis mogelijk maar zijn wijken ook in staat om deze jeugdigen te ontvangen? En
wat heeft de samenleving ervoor over om deze kinderen echt te helpen?
Er zal een meer collectieve verantwoordelijkheid moeten komen om tijd te creëren voor de
verandering en het oordeel uit te stellen. Geen verontwaardiging en ongenoegen, maar steun
en aanmoediging vanuit de samenleving. De politiek speelt hierbij een grote rol. Niet alle
ontwikkelingen zullen goed aflopen. Paniekvoetbal en voortdurend willen inspelen op
incidenten helpt niet om een langdurige veranderaanpak te laten slagen. De minister en de
politiek zullen samen met de sector voor dit veranderproces moeten gaan staan en rust en
vertrouwen uitstralen.

K. Putters, Een lokaal sociaal contract: voorwaarden voor een inclusieve samenleving,
SCP, 2018.
9

44

7 Mijlpalen

We schetsen hieronder een ruwe tijdsplanning, een streven. Sommige hiervan zijn probleemloos haalbaar, andere zijn eerder of later haalbaar. Het gaat om
mensenwerk: jeugdigen en gezinnen met complexe vragen, waar niet of nog niet altijd een makkelijk antwoord op bestaat. Het is een antwoord wat gegeven
moet worden door professionals die elke dag beter willen, maar niet alles kunnen en dat alles in een jeugdhulpsysteem wat onrustig is en wat inhoudelijk en
financieel voor grote uitdagingen staat.
2019
Q2

Veranderstrategie
Coalitie van de onomkeerbare verandering
24 uursbijeenkomst met brede bestuurlijke coalitie
Simulatie veranderopgaven: overzicht van verantwoordelijkheden
per opgave
Start regiopilot(s)

2020
Q3

Q4

Q1

2021
Q2

Q3

Q4

Q1

2022
Q2

Q3

Q4

Q1

2019
Q2
Cockpit van experts in de uitvoering
Startmoment
Inrichting leeromgeving
Top 100 aanpak – investeer in leefklimaat
Gerichte selectie van een aantal jeugdigen per regio waarin gericht
geïnvesteerd wordt
Jeugdigen zelf en de betrokken professionals worden aan het
woord gelaten om te vertalen of en wat er is veranderd. Het
leefklimaat moet zichtbaar zijn verbeterd en de geselecteerde top
100 is inmiddels uitgestroomd uit de JeugdzorgPlus.

Veranderopgaven
A. Snelle verbetering
Preventieplan Suïcide
Suïcide preventie training en e-module zijn klaar
Handvatten zijn gereed
Suïcide preventie training is gevolgd door alle direct betrokken
professionals
Stoppen met gedwongen afzonderen
Nulmeting en definiëring
Toetsingskader ‘Terugdringen gedwongen afzonderen’ door veld

2020
Q3

Q4

Q1

2021
Q2

Q3

Q4

Q1

2022
Q2

Q3

Q4

Q1

2019
Q2
in wetsvoorstel wordt opgenomen dat specifieke separatieruimte
niet is toegestaan
Gedwongen afzonderingen teruggebracht met 80%
B. Directe ontwikkelacties – langlopende beweging
Individueel maatwerk
Overzicht best practices individueel maatwerk voor zeer kwetsbare
jeugdigen, inclusief inzicht in waardevolle elementen cq werkzame
bestanddelen
Afspraken tussen jeugdzorg, GGZ en gehandicaptensector over de
wijze waarop de integraliteit echt wordt vormgegeven – zowel in
JeugdzorgPlus als open voorzieningen en thuis
Regionale leerplaatsen waarin gezamenlijk geleerd wordt door
professionals wat het vraagt om echt maatwerk te regelen
Versterken van het voorveld en versterken ambulantisering
Aansluiten bij overzicht best practices individueel maatwerk –
toevoegen best practices van versterken ambulantisering
Aansluiten bij afspraken tussen jeugdzorg, GGZ en
gehandicaptensector over de wijze waarop de integraliteit echt
wordt vormgegeven. Dit geldt ook voor versterken ambulant
Ook onderdeel van regionale leerplaatsen
Gezinsgericht werken, betrekken en behandelen van ouders
Vormen van gezinstherapie zijn onderdeel van het reguliere aanbod

2020
Q3

Q4

Q1

2021
Q2

Q3

Q4

Q1

2022
Q2

Q3

Q4

Q1

2019
Q2
Overzicht van best practices voor integrale jeugdteams t.a.v.
vormen die bescherming bieden in de vertrouwde omgeving
Alle medewerkers waarvoor dat relevant is, zijn getraind en
gecoacht op het gebied van systemisch denken en werken
Informeel - professioneel inzetten van niet-professionals en
ervaringsdeskundigen
Er is binnen een jaar een landelijk netwerk opgericht waarin
gezamenlijk geleerd wordt van de ervaringen rondom het
professioneel inzetten van niet-professionals.
Er is een gezamenlijke visie op inzet en competenties van
ervaringsdeskundigen.
Er is scholing beschikbaar voor medewerkers rondom het werken
met ervaringsdeskundigen en het professioneel inzetten van hun
eigen ervaringen met jeugdhulp.
Er lopen onderzoeken naar verschillende versies van het
professioneel inzetten van niet-professionals.
Elke gesloten jeugdhulpinstelling heeft een geïmplementeerde
methode waarbinnen voor elke jongere een uiterste inspanning
wordt gedaan om een informeel netwerk te betrekken
Matching & plaatsing: geen doorplaatsingen en een vast
woonperspectief
De branches hebben een gezamenlijk plan voor het reduceren van
overplaatsingen tussen hun residentiële instellingen

2020
Q3

Q4

Q1

2021
Q2

Q3

Q4

Q1

2022
Q2

Q3

Q4

Q1

2019
Q2
Het aantal overplaatsingen in de JeugdzorgPlus is sterk
gereduceerd naar minder dan 5%
Alle jeugdigen in de JeugdzorgPlus hebben binnen een half jaar
zicht op een vast woonperspectief
Risico-taxatie en veiligheid
Een brede risicotaxatie is de standaard bij jongeren binnen de
gesloten jeugdhulp
Er is in de keten (o.a. samen met SAVE) een gezamenlijke visie op
risicotaxatie en risicomanagement
Onderwijs als constante in het zorgtraject
Gemeente en samenwerkingsverband (OOGO) hebben expliciet het
onderwijs in de gesloten jeugdhulp geagendeerd
Elke jeugdige die nu in de JeugdzorgPlus zit heeft een plan waarin
onderwijs, dagbesteding en behandeling in samenhang zijn
gebracht
Er loopt een aantal experimenten en projecten met het onderwijs
passend bij de uitgangspunten van de transformatie JeugdzorgPlus
Kleinschaligheid en verbondenheid
Er is een intensieve verkenning gestart naar mogelijke
onderwijsvormen voor jeugdigen die wonen in een kleinschalig
gezinsgerichte voorziening (inclusief knellende regelgeving
Er is een gemeenschappelijk beeld over wat effectieve kleinschalige
gezinsgerichte woonvormen zijn en wat daarvoor nodig is

2020
Q3

Q4

Q1

2021
Q2

Q3

Q4

Q1

2022
Q2

Q3

Q4

Q1

2019
Q2
Er zijn afspraken gemaakt over opbouw, ombouw – en in relatie
daarmee – afbouw
Minimaal 1 regio gaat intensief samenwerken om de oplossingen uit
de verkenning naar onderwijs in kleinschaligheid, in de praktijk te
brengen in een aantal experimenten
Sterke uitbreiding van het aantal experimenten
Inzicht in wijze van matching en plaatsing in relatie tot kleinschalige
gezinsgerichte woonvormen
Verbeteren leef-, leer- en werkklimaat
In samenwerking met ervaringsdeskundigen is er gezamenlijk beeld
van het positieve leef-, leer- en werkklimaat geformuleerd
Er is een werkwijze en plan gestart waardoor instellingen
(bestuurders en professionals) regelmatig bij elkaar ‘binnen’ kijken
en uitwisselen over het (creëren) van een positief leef- en
werkklimaat
Iedere instelling heeft een plan hoe het leef- en werkklimaat verder
en blijvend te verbeteren
C. Randvoorwaarden
Versterken vakmanschap
Ketenbreed leren
In elke regio is een lerend netwerk van verschillende disciplines
waarin aan de hand van dialoogtafels een systematische analyse
wordt gemaakt van het zorgtraject met de cliënt

2020
Q3

Q4

Q1

2021
Q2

Q3

Q4

Q1

2022
Q2

Q3

Q4

Q1

2019
Q2
Gestructureerd inzicht in patronen van zorguitkomsten, bepalende
succesfactoren, knelpunten, oplossingen en dilemma’s
Richtlijnen en vakopvatting
Er ligt een nieuwe vakopvatting
Vertaalslag gemaakt van de richtlijnen naar de implicaties voor het
handelen van professionals
Expertiseteams, inclusief versterken rol CCE
De regionale expertteams zijn compleet en er is een duidelijk en
gezamenlijk beeld van hun opdracht.
Een aantal pilots inclusief monitoring zijn gestart en zijn de eerste
leerloops van de expertteams gelopen.
Financieringswijze
Er is een onderzoek gestart t.b.v. de afbouw en eventueel
hergebruik van vastgoed
Overzicht van best practices van mogelijke financieringswijzen,
inclusief gezamenlijk programma van eisen (door aanbieders,
gemeenten)
Gemeenten en aanbieders in een regio hebben zich bereid verklaard
om een pilot in te richten om een passende financieringswijze te
ontwikkelen
Eerste resultaten van de pilot worden gepresenteerd

2020
Q3

Q4

Q1

2021
Q2

Q3

Q4

Q1

2022
Q2

Q3

Q4

Q1

8 Governance en begroting

8.1 Governance - CONCEPT
De veranderopgaven zijn groot – in omvang, doorlooptijd en in aantal. Het streven is wel om
een lichte programmastructuur te organiseren, die in de verantwoording en aansturing
aansluit bij de structuur van Zorg voor de Jeugd.
Stuurgroep
Er wordt geen aparte stuurgroep opgericht. De Stuurgroep Zorg voor de Jeugd is het gremium
waaraan verantwoording wordt afgelegd over de voortgang van de ontwikkelingen in actielijn
2, waar dit actieplan een groot aandeel heeft.
Opdrachtnemer
Formeel is de BGZJ opdrachtnemer van actielijn 2 en legt hierover periodiek verantwoording
af in de Stuurgroep Zorg voor de Jeugd.
Regiegroep en mede-eigenaren
Alle mede-eigenaren van dit onderhavige actieplan zijn verenigd in de regiegroep. Het betreft
een aantal bestuurders van aanbieders (GGZ, Jeugdhulp, VG), professionals (ketenbreed),
wetenschappers, jeugdigen, directeuren van enkele gemeenten, OZJ, VNG, NJI, Inspectie en
VWS. Het is een gezelschap waarin de voortgang wordt besproken, bijgestuurd wordt op de
doelstellingen en mijlpalen en bovenal met elkaar gereflecteerd en geleerd wordt van de
ontwikkelingen. Een keer per kwartaal brengen zij op originele en ludieke wijze voor alle
betrokkenen de voortgang in beeld, waar de sector zelf ook kan leren.
Trekker per cluster van veranderopgaven
Per veranderopgave (vakmanschap; methoden & werkwijze; op-, om-, afbouw) wordt er uit de
geledingen van de regiegroep één trekker aangewezen. De trekker heeft een multidisciplinair
ondersteuningsteam dat bestaat uit experts afkomstig van de mede-eigenaren. Gezamenlijk
jagen zij de verschillende veranderopgaven aan, volgen zij de voortgang, agenderen ze wat
nodig is om de vaart te behouden en formuleren de lessen en ontwikkelingen per
verandercluster.
Programmamanager
De programmamanager komt periodiek samen met de drie trekkers om de onderlinge
samenhang te bespreken, de juiste verbindingen te leggen, te reflecteren op het overall
proces en ontwikkelingen, de voortgang te expliciteren en de verbindingen met het veld te
leggen. Bij deze bijeenkomsten is ook OZJ aanwezig om de ontwikkelingen in de praktijk mee
te wegen.

52

8.2 Begroting (tot 2022 (3 jaar))
Begroting is geraamd, maar wordt eerst besproken met VWS
Samenwerking en investeringen in vakmanschap en vastgoed zijn nodig, maar ook rust en
ruimte voor de sector. De randvoorwaarden daarvoor worden nader ingevuld door Rijk,
gemeenten en instellingen. Hier hangt zowel een projectfinanciering als ook een inhoudelijke
financiering aan om de veranderopgaven in te vullen en de veranderingen ook echt te laten
slagen.

53