3
Voltooid leven
Aan de orde is het debat over het rapport van de commissie-Schnabel over voltooid leven.
De voorzitter:
Ik heet de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
de minister van Veiligheid en Justitie, de Kamerleden, de
mensen op de publieke tribune en de mensen die dit debat
op een andere manier volgen van harte welkom. Alle sprekers hebben maximaal zes minuten spreektijd.

De heer Rutte (VVD):
Voorzitter. Als je middenin het leven staat, is het moeilijk
je voor te stellen dat er mensen zijn die hun leven als een
grote last ervaren. Het gaat soms om mensen die niet of
nauwelijks ziek zijn, maar die alles wat ze wilden in het leven
hebben gedaan en meegemaakt. Zij hebben de mensen
met wie ze hun leven hebben vormgegeven, geliefden,
vrienden, zelfs kinderen, zien wegvallen. Het zijn mensen
die een gevoel van ernstige eenzaamheid ervaren, hoewel
ze objectief gezien niet eenzaam zijn. Het zijn mensen die
iedere dag hopen dat het hun laatste dag zal zijn. Ze vinden
hun leven voltooid en willen graag hulp om dat leven op
een menswaardige wijze te beëindigen zodat invulling wordt
gegeven aan hun laatste, maar zeer belangrijke autonome
wens.
Wie niet, of slechts in geringe mate medische klachten heeft,
maar wel oprecht lijdt aan het leven zelf, kan nu niet
geholpen worden bij de stervenswens. Dit tot grote teleurstelling, of zelf wanhoop van de mensen die het betreft.
De VVD vindt principieel dat voor wie weloverwogen, zonder druk van buitenaf concludeert dat zijn of haar leven
voltooid is, de weg naar hulp bij een zelfgekozen levenseinde open zou moeten staan. Misbruik moet daarbij altijd
uitgesloten worden.
Tegelijkertijd moeten we oog hebben voor de vragen die
dit bij veel mensen oproept. Wat betekent het als mensen
die niet ziek zijn, geholpen worden om hun leven te beëindigen? Hoe voorkom je misbruik? Welke waarborgen zijn
er om zeker te weten dat dit de expliciete wens van mensen
zelf is? Dat zijn grote zorgen die ook serieus genomen
moeten worden. Wat de VVD betreft is het daarom van
essentieel belang dat voor stervenshulp bij mensen die hun
leven voltooid achten, aan scherpe randvoorwaarden wordt
voldaan. Misbruik moet uitgesloten zijn. Er moet een duidelijk toetsingskader zijn op basis waarvan beoordeeld wordt
of er sprake is van voltooid leven. De bevoegdheid en deskundigheid van de hulpverlener die stervenshulp verleent,
moet helder omschreven zijn en getoetst kunnen worden.
Het draagvlak voor de huidige euthanasiepraktijk mag niet
worden aangetast.
De VVD is gelukkig met de afgewogen kabinetsreactie op
het rapport van de commissie-Schnabel. In de reactie sluit
het kabinet aan bij ons principiële standpunt dat hulp bij
een zelfgekozen levenseinde open moet staan voor mensen
die weloverwogen, zonder druk van buitenaf concluderen
dat hun leven voltooid is. Het kabinet geeft aan, te kiezen

Tweede Kamer

Voltooid leven

voor aanvullende wetgeving naast de huidige euthanasiewet, waarmee een zorgvuldige praktijk geborgd wordt. Het
gaat om wetgeving die uitgaat van de autonomie van het
individu.
In de kabinetsreactie ziet de VVD voldoende aanknopingspunten om het wetgevingstraject met vertrouwen tegemoet
te zien. De definitieve toetsing kan echter pas plaatsvinden
zodra er een wetsvoorstel ligt. Die toetsing zullen we niet
lichtvaardig opnemen. Juist omdat levenseinde uiterste
zorgvuldigheid vraagt, moeten we toetsen aan stevige
randvoorwaarden. Op welke termijn verwachten de ministers dat het wetsvoorstel aan de Kamer kan worden voorgelegd?
In de brief wordt een eventuele leeftijdsgrens in het midden
gelaten. Er wordt wel geschreven over "oudere mensen",
maar wat de VVD betreft kan voor voltooid leven eigenlijk
geen leeftijdsgrens gehanteerd worden, al hebben we
begrip voor het ongemak dat gevoeld wordt bij jongeren
die aangeven dat ze hun leven voltooid achten. Dat is ook
echt een punt dat nadere aandacht verdient. Maar een
leeftijdsgrens voor voltooid leven zou juist bij kunnen dragen aan het gevoel dat je er vanaf een bepaalde leeftijd niet
meer toe doet, iets wat de VVD nu juist niet wil, want
iedereen doet ertoe, wat je leeftijd ook is. Hoe kijkt het
kabinet hiernaar?
De commissie-Schnabel geeft nadrukkelijk aan dat de huidige euthanasiewet al veel ruimte biedt voor mensen die
aangeven dat ze hun leven voltooid achten. Het gaat om
mensen die lijden aan een stapeling van ouderdomsklachten. In de praktijk wordt een euthanasiewens van mensen
met een stapeling aan ouderdomsklachten echter zelden
ingewilligd. Ziet het kabinet mogelijkheden om te zorgen
dat in de praktijk meer invulling gegeven wordt aan deze
conclusie van de commissie-Schnabel? Zou het kunnen
helpen als de ministeries van VWS en van Veiligheid en
Justitie met een nadere handreiking op dit gebied komen,
in lijn met de handreiking die in december 2015 kwam over
euthanasie bij dementie? Graag een reactie.
Ik sluit af in de wetenschap dat het debat van vandaag zeker
niet het einde van de discussie is. Maar wat de VVD betreft,
is dit debat een belangrijke stap naar een land waarvoor
mensen die weloverwogen, zonder druk van buitenaf,
concluderen dat hun leven voltooid is, de weg naar hulp
bij een menswaardig levenseinde open staat.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Vanmorgen stond in een landelijke krant een mooi interview
met de heer Rutte. Daarin gaf hij aan dat hij de timing van
dit debat en van het kabinetsvoorstel wat ongemakkelijk
vindt. Hoe heeft het dan toch kunnen gebeuren dat die
kabinetsreactie op dit moment aan de Kamer is gezonden?
De heer Rutte (VVD):
Ik heb daarmee willen uitdrukken dat sommigen hebben
gezegd: het komt nu naar de Kamer omdat er verkiezingen
aankomen. Dat leidt tot een ongemakkelijk gevoel, en dat
snap ik wel. Maar volgens mij werken we in ieder geval
vanuit de VVD al heel lang aan dit thema. Wij vinden dit
thema namelijk erg belangrijk. Niets voor niets hebben we
in 2013 al gevraagd om het onderzoek van de heer Schnabel. Dat rapport kregen we in februari van dit jaar. Het

26 oktober 2016
TK 14

14-3-1

kabinet heeft gewoon tijd nodig gehad om tot een afgewogen reactie op dat rapport te komen. Ik heb daar respect
voor. Dat leidt tot de datum waarop die reactie naar buiten
komt. Ik snap wel dat dat ongemakkelijk voelt, dat heb ik
willen benoemen, maar wat ik ook heb willen aangeven, is
dat dit een langdurig traject is dat zijn tijd nodig heeft. De
reactie komt nu, waarmee de discussie nog lang niet is
afgerond. Er komt nog wetgeving, waarin we met elkaar
uitgebreid van gedachten zullen wisselen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
De VVD is allang met dit onderwerp bezig. In 2012 stelde
uw fractiegenoot Van Miltenburg in een reactie op Uit vrije
wil dat zelfbeschikking een groot goed is, zij het dat je niet
kunt eisen dat de overheid jouw stervenswens honoreert.
Als ik nu kijk naar het kabinetsvoorstel en als ik luister naar
uw bijdragen, lees en hoor ik een heel ander verhaal. Wat
is er de afgelopen jaren gebeurd dat dit tot een wijziging
bij de VVD-fractie heeft geleid?
De heer Rutte (VVD):
Ik zie die wijziging niet. Het principe van zelfbeschikking
voor mensen die hun leven echt voltooid achten, die alles
hebben gezien en meegemaakt wat ze hebben mee willen
maken, die lijden aan het leven zelf, wordt al heel lang
gedeeld door de VVD-fractie. Je moet wel oog hebben voor
alle maatschappelijke bezwaren die er zijn en voor alle
randvoorwaarden waaraan moet worden voldaan, voordat
je zoiets echt vorm kunt geven. Niet voor niets hebben we
om een advies gevraagd.
De voorzitter:
Afrondend.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik begrijp dat zelfbeschikkingsrecht en autonomie bij de
VVD belangrijke begrippen zijn. Maar wil de heer Rutte dan
wel erkennen dat absolute autonomie, zoals de heer Schnabel aangeeft, eigenlijk een illusie is en dat er altijd besluitvorming plaatsvindt in een maatschappelijke context,
waardoor dit besluit grote gevolgen heeft voor de samenleving?
De heer Rutte (VVD):
In mijn bijdrage heb ik heel duidelijk aangegeven dat we
echt oog moeten hebben voor wat dit teweegbrengt bij
mensen. Ik heb vandaag in dat interview heel duidelijk
gezegd dat je in een wetgevingstraject probeert dingen te
organiseren en mogelijk te maken, maar wel onder strikte
voorwaarden. Het is heel erg belangrijk dat we altijd over
onze schouder kijken of we de maatschappij hebben meegenomen in dat traject. Daar staan wij voor.
De heer Van der Staaij (SGP):
De heer Rutte geeft helder aan dat, als het aan dit kabinet
ligt, er nog wetgeving komt waarin je over allerlei voorwaarden en zorgvuldigheidseisen kunt spreken. Maar vandaag
is het ook een heel principieel debat. De heer Rutte heeft
heel duidelijkheid het principe van de zelfbeschikking
genoemd, vanwaaruit de VVD in dit geval redeneert. Als ik

Tweede Kamer

Voltooid leven

ook hoor dat er geen leeftijdsgrens meer geldt, wanneer
zijn er dan nog grenzen aan de zelfbeschikking? Wanneer
mag in de liberale visie, in de visie van de VVD gezegd
worden: hier mogen we als overheid ter bescherming van
het leven wel een harde grens trekken?
De heer Rutte (VVD):
De bescherming ligt erin dat je natuurlijk absoluut zeker
wilt weten dat misbruik is uitgesloten, dat het echt gaat om
de keuze van iemand zelf, dat die niet onder druk staat en
dat het heel duidelijk is dat er sprake is van een persistente
wens en niet van een opwelling. Er zitten allerhande
begrenzingen aan en allerlei randvoorwaarden die om een
uiterste zorgvuldigheid vragen.
De heer Van der Staaij (SGP):
Maar dan nu heel concreet. Er zijn zo veel situaties in de
samenleving waarin mensen in de gebrokenheid van dit
bestaan met verlieservaringen te maken hebben. Je bent
50 en je hebt te maken met een echtscheiding die je verschrikkelijk vindt. Is dat een reden om te zeggen: voor mij
hoeft het leven niet meer? En moeten we dat dan respecteren?
De heer Rutte (VVD):
We gaan nu heel erg naar de casuïstiek kijken. Ik vind echter
dat je dit alleen in het individuele geval zorgvuldig kunt
beoordelen. Dat lees ik ook heel duidelijk in de kabinetsreactie terug. Iemand die zo'n proces begeleid, moet heel
goed kijken: is er geen sprake van een opwelling of hebben
we hier te maken met een persistente wens? Ik kan niet
individuele situaties beoordelen, maar ik kan me wel heel
goed voorstellen dat mensen die wens heel diep en heel
langdurig voelen en dat er — dat is het grote verschil, denk
ik, tussen de SGP en de VVD — geen interventies meer te
verzinnen zijn om die wens nog weg te kunnen nemen. Als
we dat wel kunnen doen, als we iemand kunnen helpen,
waardoor hij wel weer door wil met het leven, dan moeten
we dat ook gewoon doen. Dat staat heel nadrukkelijk in de
kabinetsreactie en daar voel ik mij ook zeer bij thuis. Dat
moeten we dan dus zeker doen. Het grote verschil tussen
de VVD en de SGP is dat de SGP per definitie nee zegt, een
geharnast nee: wij denken daar verder ook niet over na,
want wij willen dit niet. Wij zeggen echter: ja, mits. En dan
komt er een hele rits aan voorwaarden waaraan moet
worden voldaan. Er moet zorgvuldig naar worden gekeken
en als er andere mogelijkheden zijn, moeten we dat pad
ook bewandelen.
De heer Van der Staaij (SGP):
Een geharnast nee, dat is waar, maar verder nadenken is
ook wel degelijk aan de orde. Als je "nee" zegt tegen de
dood, zeg je "ja" tegen het leven en dan zul je als samenleving iets tegenover al die eenzaamheidsgevoelens waar
mensen mee te kampen hebben, moeten stellen. Hoe weegt
de VVD mee dat er zo veel mensen te maken hebben met
gebrek aan zin in hun bestaan, met verlieservaringen en
met het gevoel er niet meer toe te doen en niet meer
gewaardeerd te worden door hun familie of hun omgeving?
Wat is daar het antwoord van de VVD dan op?

26 oktober 2016
TK 14

14-3-2

De heer Rutte (VVD):
Als er één partij is die hecht aan het leven, is dat de VVD.
Wij zijn dol op het leven en wij staan heel positief in het
leven. We willen er maximaal vorm aan geven. Dat is heel
essentieel. Maar het kan zijn — zoals ik ook geschetst heb
— dat mensen op een bepaald moment alle mensen om
zich heen met wie ze het leven vorm hebben gegeven,
hebben zien wegvallen en dat ze de verlieservaringen hebben waar de heer Van der Staaij het over heeft. Ze kunnen
dan echt denken: voor mij hoeft het niet meer, het hoeft
gewoon niet meer. Als we in staat zijn om iemand met een
interventie, met hulp, met aandacht zover te krijgen dat hij
zegt: ik wil wel door, dan is dat prima en dan moeten we
dat doen. Maar dat gaat echt niet bij iedereen lukken. Dan
vraag ik mij af wat meer barmhartig is: zeggen "u moet toch
door en ik sta barmhartig bij u" of "u hoeft niet verder en
ik ben bereid u daarbij helpen"? Wij kiezen voor het tweede.
Mevrouw Leijten (SP):
De VVD zegt dat er duidelijke randvoorwaarden moeten
zijn. Er moet goed onderzocht worden of de stervenswens
persistent is. Maar iemand die worstelt met het leven of
lijdt aan het leven, krijgt een stervensbegeleider langs als
het aan het kabinet ligt. Is dat wel de juiste stap, de juiste
term? Is met het langs sturen van een stervensbegeleider
de uitkomst van het gesprek eigenlijk niet al bepaald?
De heer Rutte (VVD):
Dit is relevante vraag van mevrouw Leijten. In een woord
kan heel veel zitten. Ik ben bereid om te kijken of we een
andere terminologie kunnen vinden die meer passend is.
Het gaat om een begeleider die nadrukkelijk bekijkt of met
een medische interventie of met sociale interventies — het
kan heel breed zijn — de stervenswens kan worden weggenomen. Alleen als dat niet kan, kan zo iemand begeleiding
bieden naar de stervenswens die er is. Maar zeker, die terminologie is iets om naar te kijken.
Mevrouw Leijten (SP):
Bij het bestuderen van dit moeilijke thema trof het mij dat
als mensen worstelen met het leven, als ze wellicht denken
"mijn leven heeft geen zin meer" en daarover willen praten,
dat dan geen plek heeft in onze gezondheidszorg. Dat is
een privékwestie, het wordt niet vergoed. Als mensen
worstelen en zeggen "ik denk dat ik wel dood wil", krijgen
ze een stervensbegeleider, maar als ze eerder behoefte
hebben aan een levensbegeleider, dan past dat niet. Ik vind
het fijn dat ik bij de VVD ruimte bespeur om daar wel naar
te kijken. Ik vind namelijk dat we moeten luisteren naar en
moeten meekijken met mensen die hun leven voltooid
achten of die denken dat het voltooid is. We moeten niet
zeggen: de overheid stuurt een speciaal opgeleid iemand
die dat onomkeerbare uiteinde begeleidt. Ik voel dat er bij
de VVD ruimte is om te zoeken naar een betere aanvliegroute.
De heer Rutte (VVD):
Dat klopt. We moeten zeker wel een speciaal opgeleid
iemand sturen, want het is een complexe materie en zo
iemand moet veel kunnen. Hij moet veel snappen van
medische zaken maar ook van sociale interventies. De ter-

Tweede Kamer

Voltooid leven

minologie kan inderdaad de suggestie wekken dat er maar
één uitweg mogelijk is, en dat moet niet.

Mevrouw Pia Dijkstra (D66):
Voorzitter. Zo'n 25 jaar verscheen er een essay van Huib
Drion: Het zelfgewilde einde van oude mensen. Hij meende
dat ouderen er grotere rust in konden vinden als ze over
een middel konden beschikken waarmee ze op aanvaardbare wijze en op een voor hen passend moment uit het
leven kunnen stappen. De wens van mensen om zelf te
mogen beschikken over een waardig levenseinde zonder
de toevlucht te moeten nemen tot onaanvaardbare middelen of methodes, is actueel gebleven. Zo verzamelde het
burgerinitiatief Voltooid Leven binnen korte tijd duizenden
handtekeningen. Wegens de wens van een toenemende
groep Nederlanders om meer zelfbeschikkingsrecht te krijgen wanneer ze hun leven voltooid achten, werd in 2014
een commissie van wijzen aangesteld. Er volgde een uitgebreid en zorgvuldig rapport. Men nam extra de tijd. Ik wil
de commissie overigens graag dankzeggen voor dit werk.
D66 kan zich vinden in de constatering dat de huidige
euthanasiewetgeving goed werkt en op groot draagvlak
kan rekenen. Veel van de mensen die het leven als voltooid
zien, kunnen bovendien worden bijgestaan binnen de kaders
van de euthanasiewet. Aan die wet willen we dus helemaal
niet tornen, maar het blijft een vereiste dat het lijden in
overwegende mate een medische grondslag heeft, zo
bevestigde ook het rapport-Schnabel. Daarmee biedt de
huidige wetgeving niet voor iedereen met een stervenswens
vanwege een voltooid leven soelaas, terwijl we voor deze
mensen wel op zoek waren naar mogelijkheden. Daarom
waardeer ik het moedige besluit van het kabinet om mensen
die hun leven als voltooid zien, een mogelijkheid te geven.
Ik zie nu al dat er weer heel veel discussie los wordt
gemaakt in de samenleving, en dat is ook heel goed. Het
blijkt dat er heel veel voorstanders zijn van zo'n wet, maar
er zijn ook mensen die hun zorgen uiten. Dat begrijp ik,
want zo'n voorstel is heel ingrijpend. Er zijn veel belangrijke
randvoorwaarden ter sprake gekomen. Er moet sprake zijn
van goede zorg. Ouderen mogen zich niet overbodig gaan
voelen. Er moet ondersteuning zijn in het behouden van
contacten, zodat eenzaamheid kan worden voorkomen. Er
ligt een grote vraag bij de samenleving: zorg goed voor je
ouderen. Dat onderschrijf ik allemaal van harte, maar ik wil
me wel verzetten tegen het beeld dat een wet een makkelijke
oplossing zou zijn of zou creëren.
Ik zie de wet helemaal niet als een oplossing, maar ik zie
die wel als een mogelijkheid voor alleen die mensen die
hiervan gebruik willen maken, die geen andere hulp meer
wensen dan hulp bij het sterven. Ik zie de wet als een
mogelijkheid voor mensen die willen sterven op een voor
hen waardige manier. Dat zal altijd een ingewikkelde, uiterst
moeilijke, keuze blijven en bovenal zal het een persoonlijke
keuze blijven. Iemand die het overgrote deel van zijn leven
achter zich heeft, heeft voldoende levenservaring opgedaan
om voor zichzelf te bepalen of zijn leven nog van waarde
is. Het is niet aan anderen om te bepalen of het leven van
iemand nog waardevol is. Dat is aan die persoon zelf. Er is
niet een plicht om te leven.
Kort na het verschijnen van het voorstel kwamen er verschillende verhalen in de media van mensen die hun leven als

26 oktober 2016
TK 14

14-3-3

voltooid zien. Onder hen bevonden zich ook mensen die
nog bezoek krijgen van hun kinderen en die kleinkinderen
hebben die hen nog vrolijk maken. Sommigen hebben op
latere leeftijd zelfs nog een partner gevonden, maar toch
is er voor hen weinig tot geen perspectief: het leven ligt
achter hen in plaats van voor hen. Ze lijden aan een voor
hen te lang geworden leven. Medische ontwikkelingen
zorgen er natuurlijk ook voor dat mensen steeds ouder
worden, maar dat is niet voor iedereen een zegen; oud
worden kan soms gaan voelen als een last. Een mevrouw
van 91 jaar zei: er komt niets nieuws meer binnen. Een
meneer van maar liefst 95 jaar die nog wel fit is — we zagen
hem gisteren nog strijdlustig in een televisieprogramma —
wil de aftakeling niet meemaken. Hij zegt: de dood komt
toch, maar ik wil voorkomen dat het laatste stuk ondraaglijk
wordt. Ik heb geen pil nodig om dood te gaan, maar ik wil
een pil om een lijdensweg te voorkomen. Dat liet hij al
eerder weten.
Als iemand niet wil wachten op de onvermijdelijke dood
maar hij een zelf gekozen levenseinde verkiest, is er sprake
van zelfbeschikking. Zou zo iemand voor hulp bij zelfdoding
in aanmerking komen? Er lijkt nog geen sprake te zijn van
ondraaglijk lijden, maar is dat wel een vereiste? En wie
beoordeelt dan of dat lijden ondraaglijk is?
De minister spreekt ten aanzien van het wetsvoorstel van
stervenshulpverleners. Kan zij nader toelichten wie dit
precies zijn en aan welke eisen zij precies moeten voldoen?
Moeten zij bijvoorbeeld aanwezig zijn op het moment van
sterven?
D66 vindt het van belang dat het kabinet het aanspraak
maken op het zelfbeschikkingsrecht wil vergroten, maar
vraagt zich af hoe het verder gaat. Er is een duidelijk
standpunt, maar de verdere procedure is onduidelijk. Graag
hoor ik wat de tijdplanning is. De vraag hoe nu verder moet
worden gegaan, is in mijn partij al eerder aan de orde
gekomen. Ook wij zijn immers bezig met wetgeving over
dit belangrijke maar complexe onderwerp. En we merken
dat, nu de brief voorligt, het maatschappelijk debat dat we
hierover al jaren voeren, weer heel expliciet en veel pregnanter wordt. Het lijkt erop dat, als een dergelijk wetsvoorstel wordt aangekondigd, mensen nog meer gaan nadenken
over de vraag of ze dat willen of dat ze dat niet willen. Een
concreter voorstel dat voor alle suggesties openstaat, kan
daaraan een verdere bijdrage leveren. Daarom ga ik door
met mijn wetsontwerp. Wij willen ons denken hierover niet
stoppen en nodigen iedereen uit om met ons mee te denken.
De heer Van der Staaij (SGP):
Mevrouw Dijkstra geeft aan dat dit ook binnen partijen veel
discussie oproept. Opvallend was dat de voorzitter van de
adviescommissie, de heer Schnabel, die nu ook D66-senator
is, eerst zei dat hij vond dat het mogelijk moest worden.
Toen hij echter in gesprek ging en erover ging nadenken,
zei hij dat dit te riskant is, juist voor mensen die kwetsbaar
en afhankelijk zijn. Is hij daar uniek in? Wat is de weerslag
in de D66-fractie van dit soort gedachten?

die daar uitdrukking aan geeft. Ik denk — dat weet ik overigens wel zeker — dat er ook binnen onze partij op verschillende manieren tegenaan wordt gekeken en over wordt
gedacht. Maar overheersend is het idee dat we het mogelijk
moeten maken voor de mensen die deze vraag stellen,
namelijk de mensen die willen dat er, als hun leven voltooid
is, een mogelijkheid is om op een waardige manier te sterven met eventueel familie en anderen erbij. Als er geen
medische grondslag is, komt de euthanasiewet daar niet
voor in aanmerking. Wij vinden het wel heel erg belangrijk
dat er iets wordt geregeld voor deze mensen, ook al gaat
het misschien over een niet zo heel grote groep. Dat is ook
in de D66-fractie nog steeds de doorslaggevende factor.
De heer Van der Staaij (SGP):
Wat is dan de reactie van mevrouw Dijkstra op het punt dat
voltooid leven eigenlijk ook soms een wat misleidend etiket
is, omdat heel veel mensen heel ambivalent zijn over de
vraag of ze nou wel of niet willen overlijden? De heer
Schabel heeft dat ook vanuit de commissie naar voren
gebracht. Mensen hebben te maken met verlieservaringen.
Het gaat soms om een grote worsteling en om veel tragiek.
Het is helemaal niet heel helder of mensen zeggen: ja, oké,
het is duidelijk mijn leven is voltooid en ik wil er een einde
aan maken.
Mevrouw Pia Dijkstra (D66):
Als u vraagt "wat vindt u daarvan?", dan zeg ik: mee eens.
Daarom moet je ook heel goed kijken — ik doe dat dus ook
— hoe je in het wetsvoorstel zo goed mogelijk kunt regelen
dat er wordt vastgesteld dat het gaat om vrijwilligheid, dat
het een duurzame en weloverwogen wens is en dat er
sprake is van wilsbekwaamheid. Dit moet je ontzettend
zorgvuldig regelen.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Ik ben het daar helemaal mee eens. Ik wil mevrouw Dijkstra
ook complimenteren met haar betoog. Ik herken daar veel
in, zoals zo ook te horen zal zijn in de inbreng van de
GroenLinks. Ik vroeg mij nog wel het volgende af. Je kunt
dit op verschillende manieren in zo'n wet regelen. Met
betrekking tot de leeftijdsgrens zou je bijvoorbeeld kunnen
zeggen dat het leven van iemand van 86 voltooider is dan
dat van iemand van 69. Een andere vraag is of het per se
via een medische route door middel van hulpverleners op
een meer medische manier moet. Ik zeg eerlijk dat mijn
partij daar nog niet uit is. Hoe zit dat bij de fractie van D66?

Mevrouw Pia Dijkstra (D66):
Ik heb al een paar keer eerder uitgelegd dat het rapportSchnabel natuurlijk door meerdere leden van die commissie
gedragen moest worden. Het is nooit alleen de voorzitter

Mevrouw Pia Dijkstra (D66):
Het is inderdaad een heel lastig dilemma hoe je dit goed
regelt. Hoe voorkom je bijvoorbeeld dat de euthanasiewet
wordt uitgehold en dat mensen die binnen de euthanasiewet niet aan de criteria voldoen of niet eens die route
bewandelen, meteen maar proberen om hun leven via de
wet voltooid leven te beëindigen? Dat wil je niet. Dat is ook
de reden waarom wij er nog wel voor gekozen hebben om
een leeftijdsgrens in het wetsvoorstel te zetten. Die is echter
open, want een leeftijdsgrens is altijd arbitrair, maar we
doen dat in heel veel wetten natuurlijk wel. Juist mensen
van een bepaalde leeftijd, die al een heel groot deel van
hun leven achter zich hebben liggen, zijn heel goed in staat
om te beoordelen of dat leven hun nog meer gaat bieden.

Tweede Kamer

26 oktober 2016
TK 14

Voltooid leven

14-3-4

Om die reden kijken wij daarnaar. Wij doen dat ook om
veilig te stellen dat de euthanasiewet als het gaat om een
medische oorzaak, dus ook in geval van psychiatrie, toch
nog steeds de aangewezen wet blijft om aan te toetsen of
de vraag van mensen om levensbeëindiging ook ingewilligd
kan worden.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Er zijn bijvoorbeeld ook mensen die zeggen: ik begrijp dat
getoetst wordt of mijn wens weloverwogen is, maar het
besluit, de handeling om het te doen en om te zeggen "geef
mij zo'n pil en ik wil het dan zelf doen" zou eigenlijk de
ultieme zelfbeschikking zijn. Ik lees het kabinetsvoorstel nu
zo dat dat toch iets beperkter is. Ik zal het kabinet daar ook
naar vragen. Vindt de fractie van D66 ook dat het goed is
om meerdere opties te bekijken en om bijvoorbeeld niet nu
al te zeggen op welke manier de wet er moet gaan uitzien?
Mevrouw Pia Dijkstra (D66):
Wij kijken naar meerdere opties. Je kunt ook kijken naar
het strafbaar stellen van hulp bij zelfdoding in artikel 294
van het Wetboek van Strafrecht. Er zijn natuurlijk heel veel
mogelijkheden. Wij — en ik heb de indruk dat dat ook voor
het kabinet geldt — hebben ons sterk gebaseerd op de
proeve van wet die indertijd bij het burgerinitiatief is
gevoegd. Daarin was ook sprake van stervenshulpverleners.
In mijn voorstel kom ik nog heel erg op de medische route
en dat bevalt me niet, want het gaat hier echt juist niet om
een medische zaak. Ik vind het heel erg belangrijk dat we
de zorgvuldigheid en de veiligheid in acht nemen als we
zeggen: je krijgt een middel beschikbaar. Nu is het immers
de dokter die de sleutel van de medicijnkast heeft. Je moet
dus in heel veel andere wetten bekijken hoe we dit op een
goede manier kunnen regelen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
D66 wil hulp bij zelfdoding bij voltooid leven mogelijk
maken en heeft daarbij bepaalde mensen op het oog, maar
als de wettelijke mogelijkheid nu wordt gecreëerd, betekent
dat dat dit voor een hele grote groep mensen, voor de
kwetsbare ouderen in onze samenleving, echt een optie zal
worden. Als de wettelijke mogelijkheid er is, zal iedere
oudere — dat staat letterlijk in het rapport van de commissie-Schnabel — zichzelf geconfronteerd zien met de vraag
of hij of zij op dat moment of op een later moment gebruik
wil maken van die mogelijkheid. Hoe heeft D66 dat meegewogen in het standpunt hierover?
Mevrouw Pia Dijkstra (D66):
D66 gaat uit van de weloverwogenheid van zo'n beslissing
van de mensen die deze wens hebben. Wij vinden ook dat
er moet worden getoetst dat er geen druk is, dat men hier
niet toe wordt aangezet, dat het een duurzame wens en
geen impuls is en dat men volledig vrij is geweest om
hiertoe te beslissen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Dat begrijp ik allemaal wel en ik heb mevrouw Dijkstra dat
ook horen zeggen, maar toch zal iedere oudere geconfronteerd worden met de vraag of hij of zij hiervan gebruik wil
maken, op dat moment of in de toekomst.

Tweede Kamer

Voltooid leven

Mevrouw Pia Dijkstra (D66):
Ja, het staat ouderen dan vrij om daarover na te denken.
Zelfs nu de wettelijke mogelijkheid er nog niet is, denk ik
dat ouderen hier al heel veel over nadenken, gelet op alle
reacties die dit losmaakt in de samenleving. Juist van
ouderen krijgen wij enorm veel bijval voor het goed regelen
hiervan. Dat is ook precies wat ik zojuist al aangaf: ik denk
dat het voor heel veel mensen belangrijk is dat de mogelijkheid er is en dat je hier dus over kunt nadenken. Op dit
moment moet dit illegaal. Als je dit nu zo wilt doen en op
een door jezelf bepaald moment wilt beslissen dat je leven
klaar is en dat je daar op hoge leeftijd mee wil ophouden,
zijn er nu zoveel zaken waarmee je anderen misschien belast
dat mensen dit niet doen.
De voorzitter:
Tot slot.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
D66 wil allemaal waarborgen inbouwen, maar is dat geen
illusie? In het rapport van de commissie-Schnabel staat
letterlijk dat alle ouderen zichzelf inderdaad geconfronteerd
zien met die vraag en dat de wettelijke mogelijkheid tot
onoverkomelijke bezwaren zal leiden op het gebied van
zorgvuldigheid, veiligheid en mogelijk misbruik. Dan gaan
alle alarmbellen toch rinkelen? Dan moeten we toch tegen
elkaar zeggen dat dit niet de goede weg is?
Mevrouw Pia Dijkstra (D66):
Het mag duidelijk zijn dat dit door D66 anders wordt bekeken. Wij zijn veel minder bang dat hierbij geen zorgvuldigheid kan worden toegepast. Integendeel, ik denk dat dat
heel goed mogelijk is. Ik denk dat wij nu dezelfde argumenten zien als toen we begonnen over de euthanasiewet: ook
toen was er de opvatting dat het allemaal niet te regelen
was en dat het een hellend vlak zou zijn. En wat zien we?
De euthanasiewetgeving werkt uitstekend. Er is helemaal
geen reden om aan te nemen dat we dit niet op een goede
manier zouden kunnen regelen.

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter. Mag iemand die zijn of haar leven als voltooid
ervaart, een beroep doen op de overheid en naasten om
hulp bij zelfdoding te krijgen? Die politieke en maatschappelijke vraag lag in 2014 voor. Die vraag is uiterst ingewikkeld en gaat niet alleen over individuen, maar raakt de
samenleving als geheel. Om die reden is onder leiding van
de heer Schnabel een commissie van wijzen ingesteld om
met een weloverwogen en verstandig advies te komen. Dat
heeft de commissie gedaan, unaniem. Zij stelde vast dat
een herziening van de euthanasiewet of het creëren van
nieuwe juridische mogelijkheden voor hulp bij zelfdoding
niet nodig en zelfs onwenselijk is.
Het kabinet wijst het advies van de door zichzelf ingestelde
commissie nu helaas van de hand. De ChristenUnie is
onaangenaam verrast door de kabinetsreactie op dit rapport. Dat betreft zowel het moment als de inhoud daarvan.
De commissie heeft haar taak uiterst serieus genomen en
kwam in februari van dit jaar met een advies. Het lukte het
kabinet niet om hierop voor de zomer een reactie te geven.

26 oktober 2016
TK 14

14-3-5

Dat begrijp ik. Het gaat tenslotte om een vraagstuk van
leven en dood, maar waarom dan nu ineens dit advies?
Waarom wordt nu een kabinetsstandpunt ingenomen dat
zo ingrijpend is en zo verstrekkende gevolgen heeft en —
ik zeg het toch maar — waarom gebeurt dat zo vlak voor
de verkiezingen?
Het kabinetsvoorstel heeft veel maatschappelijke onrust
gegeven. Terwijl de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE) hierop al voorsorteert en stervenshulpverleners wil opleiden, laten tal van artsen, ethici
en columnisten de alarmbellen rinkelen. Niet alleen wij,
maar ook de samenleving is overvallen door dit plotselinge
en ingrijpende besluit van het kabinet. Het doet absoluut
geen recht aan de gevoeligheid van het onderwerp en
getuigt van een grote mate van onzorgvuldigheid. Waarom
heeft het kabinet ervoor gekozen om een breed samengestelde commissie van wijzen in te stellen terwijl het kabinet
haar advies vervolgens terzijde schuift en een eigen politieke koers vaart? Wat is er gebeurd in dit kabinet? Als je
geleerden laat nadenken over voltooid leven, zou je hun
adviezen toch serieus moeten nemen?
De ChristenUnie is geen voorstander van de euthanasiewet,
maar begrijpt het advies van de commissie-Schnabel om
het huidige juridische kader in stand te houden. Wij zagen
ernaar uit om met haar rapport in de hand het debat in deze
Kamer op genuanceerde wijze voort te zetten. De vraag is
of dat nu nog mogelijk is. Laat ik dan toch wat nader
inzoomen op onderdelen van het rapport.
De commissie stelt vast dat achter voltooid leven veel
individuele verhalen schuilgaan. De woorden "voltooid
leven" verhullen vaak een leven met ervaringen van verlies,
van afnemende regie en eenzaamheid. Ook onderzoeker
Els van Wijngaarden wijst hierop. Mensen willen vaak niet
dood, maar geven aan "dit leven wil ik niet". Juist bij
kwetsbare mensen is het de taak van de overheid om het
leven te beschermen. Het beschermen van mensenlevens
is niet te rijmen met het faciliteren van de invulling van de
wens tot hulp bij zelfdoding. Als de overheid deze stap wel
zet, zo waarschuwt de commissie, kan dat ertoe leiden dat
de bestaande euthanasiewet wordt uitgehold: waarom zou
je de ingewikkelde route volgen waarbij je lijden met een
medische grondslag moet aantonen als er een andere route
is? Bovendien, zo beargumenteert de commissie, zal een
wettelijke mogelijkheid een optie worden. Ouderen zullen
zichzelf met de vraag geconfronteerd zien of zij nu of op
een later moment hulp bij zelfdoding willen. Ouderen kunnen bewust of onbewust door hun omgeving gestimuleerd
worden om zo'n afweging te maken. De commissie stelt
verder het volgende. "Vanuit het perspectief van de overheid
en de zorgplicht die op de overheid rust ten aanzien van de
bescherming van het leven en de veiligheid van personen,
zou een verruiming van mogelijkheden voor hulp bij zelfdoding tot onoverkomelijke bezwaren leiden onder meer
vanuit het oogpunt van veiligheid, zekerheid en het voorkomen van misbruik, in het bijzonder in het licht van de
noodzaak om kwetsbare groepen te beschermen."
Waarom negeert het kabinet dit? Het kabinet schrijft dat
twee waarden moeten worden afgewogen: barmhartigheid
en beschermwaardigheid van het leven. Dat zijn twee
waarden uit de christelijke traditie die ons dierbaar zijn.
Volgens het kabinet leidt weging van deze waarden tot de
situatie waarin hulp bij zelfdoding gerechtvaardigd is. Mijn
fractie kan echter onmogelijk zien hoe dit het leven

Tweede Kamer

Voltooid leven

beschermt en wat er barmhartig is aan het opgeven van
kwetsbare ouderen en het op het spel zetten van hun
gevoelens van veiligheid.
Ik heb gezien dat mensen diep kunnen lijden aan het leven.
Dat kunnen wij niet met een wet oplossen. Het voorstel van
het kabinet mag en kan hierop niet het antwoord zijn. Het
doet geen recht aan de waarde van het leven en niet aan
de complexiteit van problemen waarmee mensen zich
geconfronteerd zien. De ChristenUnie vraagt het kabinet
het standpunt te herzien: neem de kabinetsreactie terug en
ga aan de slag met de adviezen van de commissie-Schnabel.
Dan spreken wij elkaar weer. Is het kabinet daartoe bereid?
De voorzitter:
Ik zie dat mevrouw Voortman wil interrumperen, maar ik
stel voor dat mevrouw Dik-Faber eerst haar bijdrage afrondt.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
De ChristenUnie gelooft dat het leven door God gegeven
is en dat het leven waardevol en beschermwaardig is, ook
een leven in hoge ouderdom. Het is triest te moeten constateren dat veel ouderen het gevoel hebben dat hun leven
zinloos is geworden. Dat is geen spontaan idee. Het is een
gedachte die opkomt in een samenleving die ouderdom
nauwelijks meer waardeert, die ouderenzorg ziet als een
kostenpost en waarin er steeds minder tijd is om echt naar
elkaar om te zien. De ChristenUnie roept het kabinet op om
de aanbeveling van de commissie-Schnabel over het
voorkomen van voltooid leven ter harte te nemen. Zij noemt
specifiek het voorkomen van eenzaamheid, het vergroten
van zelfredzaamheid en een herwaardering van ouderdom.
Hieraan wordt in de kabinetsbrief niet meer dan een half
A4'tje besteed. Dat moet anders. Ik besef dat wij niet alle
situaties waarin mensen hun leven als voltooid ervaren,
kunnen voorkomen. Tegelijkertijd is het schrijnend dat het
in onze samenleving zover is gekomen dat ouderen zichzelf
als overbodig en als een kostenpost zien. Het goede is dat
we de samenleving met elkaar vormen en daar dus iets aan
kunnen doen. Ook de politiek heeft daarin een verantwoordelijkheid.
Tot slot. Wij verschillen van mening over de mogelijkheden
van hulp bij zelfdoding, maar hopelijk kunnen wij elkaar
vinden in onze inzet voor een samenleving waarin ouderen
zich gezien en gewaardeerd voelen, en voor een samenleving waarin zij liefdevolle zorg en aandacht krijgen en
waarin zij naar vermogen kunnen meedoen. Dat is de
samenleving die ons voor ogen staat.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Als mensen zeggen dat zij dood willen omdat zij vinden dat
de zorg niet goed is, kan dat natuurlijk absoluut niet; dan
zou er inderdaad meer moeten worden geïnvesteerd in
ouderenzorg en er meer moeten worden gedaan om eenzaamheid te bestrijden. Maar mevrouw Dik-Faber geeft heel
terecht aan dat er ook situaties zijn waarin mensen echt lijden aan het leven en dat die situaties niet te voorkomen
zijn. Ik zou heel graag van de ChristenUnie horen wat wij
volgens haar voor deze mensen zouden moeten doen.

26 oktober 2016
TK 14

14-3-6

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik hoop dat GroenLinks samen met de ChristenUnie wil
nadenken over manieren om onze samenleving en ons
politieke beleid zo te veranderen, dat wordt voorkomen dat
mensen hun leven als voltooid gaan ervaren. Inderdaad is
er een groep die erg lijdt aan het leven. De overheid heeft
ook voor hen een zorgplicht, maar de route die het kabinet
daarvoor voorstelt, is niet mijn route. Ik wil mensen niet
opgeven. Als we zelfdoding bij een voltooid leven mogelijk
gaan maken, zou dat betekenen dat iedere oudere het
gevoel zou krijgen dat hij of zij een antwoord moet geven
op de vraag of hij of zij van die mogelijkheid gebruik wil
maken. We zullen dan iedere oudere met die vraag confronteren. Een wettelijke mogelijkheid zal een optie worden.
Dat tast het gevoel van veiligheid van ouderen aan. Dat is
ook precies wat de commissie-Schnabel aangeeft: het
wetsvoorstel leidt tot onoverkomelijke bezwaren op het
gebied van veiligheid en de bescherming van ouderen. Ik
zie de problemen, maar ik hecht aan het rapport van de
commissie-Schnabel en ik ben het eens met haar advies.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Ik denk dat er juist ook mensen zijn wie de aanwezigheid
van zo'n mogelijkheid juist rust geeft. Die mensen weten
dan dat zo'n optie er is, wat ervoor zorgt dat zij weten dat
zij daar nu niet voor moeten kiezen. Ik deel dat punt dus
niet. Mijn vraag ging echter specifiek over die groep mensen. Mevrouw Dik-Faber gaf zonet weer aan dat dit voor
hen niet is te voorkomen, met wat voor investering in de
zorg of voor eenzaamheid ook. Wat doet de ChristenUnie
voor die groep? Ik zou dat heel graag horen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Het spijt mij enorm dat de overheid niet al het lijden kan
oplossen. Wij kunnen dat niet. Ik pak het rapport van de
commissie-Schnabel er weer even bij, al denk ik niet dat ik
het nog een keer hoef te citeren. Ik heb het al gezegd in
mijn reactie op de interruptie van D66 en zojuist weer: die
onoverkomelijke bezwaren. Er zijn misschien mensen die
niet door de overheid geholpen worden. Maar dit onderwerp moet ongemakkelijk blijven. Dit is gewoon een ongemakkelijk vraagstuk van leven en dood. We kunnen niet
alles oplossen. Ik denk dat we gewoon eerlijk moeten zijn
en moeten erkennen dat we, als we het ene willen oplossen,
een ander, veel groter probleem creëren. De commissieSchnabel wijst daarop. Ik wil die weg niet inslaan.

gemaakt et cetera. Wij hebben nu echter een rapport van
een commissie van wijzen, van een commissie die daar
heel zorgvuldig naar heeft gekeken. Die commissie zegt dat
dit niet reëel is, dat dit zal leiden tot onoverkomelijke
bezwaren. Het is dus niet reëel om die randvoorwaarden
in te willen bouwen. Mijn conclusie is dat we niet iedereen
kunnen helpen en dat we, als we dat wel zouden willen
doen, een groot samenlevingsvraagstuk op ons af zullen
krijgen. Die weg willen wij niet op.
De heer Rutte (VVD):
Ik dacht: laat ik mevrouw Dik-Faber de gelegenheid geven
om haar verhaal af te ronden. Zij begon heel scherp en ik
dacht dat de nuance misschien later zou komen, maar die
kwam niet. Ik ga even terug naar het begin van het betoog
van mevrouw Dik-Faber. Zij gebruikte grote woorden richting het kabinet en zei dat het kabinet onzorgvuldig is. Ik
schets even de situatie. Het kabinet heeft een commissie
in het leven geroepen, de commissie-Schnabel. Die commissie heeft ongeveer twee jaar nodig gehad om een advies
uit te brengen. Het is een lijvig en indrukwekkend advies.
Het kabinet heeft vervolgens ruim de tijd genomen, namelijk
zeven maanden, om het advies te wikken en te wegen. Het
heeft een heel genuanceerde brief geschreven, van elf
pagina's. Het heeft gewikt en gewogen en een bepaald uitgangspunt gekozen. Ik snap dat de ChristenUnie dat uitgangspunt nooit zal willen delen, wat er ook gebeurt, omdat
zij daar principieel anders over denkt, maar het is wel een
genuanceerde brief. En dan zegt mevrouw Dik-Faber dat
het onzorgvuldig is. Kan zij dat uitleggen?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ja. Ik vind de timing buitengewoon ongelukkig. Dat waren
ook precies de woorden van de heer Rutte vanmorgen in
de media. Ik had liever gehad dat hierover maatschappelijke
debatten waren gevoerd en dat het kabinet zijn oor te luisteren had gelegd. Ik wijs op alle krantenberichten waaruit
blijkt dat voor- en tegenstanders over elkaar heen buitelen.
De samenleving is echt overvallen door dit standpunt van
het kabinet, een standpunt dat 180 graden gedraaid is ten
opzichte van het advies van de commissie-Schnabel.
Waarom ineens? Hoe is dat zo gekomen? Dat is volstrekt
onduidelijk. De samenleving voelt zich overvallen; wij voelen ons ook overvallen. Dat heb ik duidelijk willen maken
in mijn bijdrage.

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
GroenLinks geeft nu ook aan dat het goed wil kijken naar
de randvoorwaarden: dit moet in onze samenleving een
goede inbedding krijgen, er mag geen misbruik van worden

De heer Rutte (VVD):
Het is maar net naar welk deel van de samenleving je kijkt.
Volgens mij is er onvoorstelbaar veel steun voor het voorstel dat het kabinet heeft gedaan. Dat vond ik opmerkelijk:
er is extreem veel steun. Ik vind echter wel dat we ook oog
moeten hebben voor alle bezwaren die er zijn. Dat vind ik
nou zorgvuldig, in plaats van dat je eenzijdig vanuit je eigen
paradigma vertelt hoe de wereld in elkaar zit. Hoe zit het
met de zorgvuldigheid vanuit dat oogpunt? Hoe zorgvuldig
is het om hier te beweren dat wij leven in een samenleving
die ouderdom nauwelijks waardeert, waarin ouderen zich
overbodig voelen en zich een kostenpost voelen? Hoe
zorgvuldig is dat? Welke waarheid is dat? Het is een waarheid die ik in ieder geval niet herken. Er zijn vast mensen
die dit voelen, maar dat is toch niet onze samenleving? "Een
samenleving die ouderdom nauwelijks waardeert" vind ik
nogal grote woorden. Ik vind het ook heel onzorgvuldig.

Tweede Kamer

26 oktober 2016
TK 14

Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Ik wil mevrouw Dik-Faber danken voor haar specifieke
reactie. Zij geeft aan dat we het voor die specifieke groep,
waarover dit voorstel volgens mij gaat, niet kunnen oplossen. Ik denk dat dat wel kan, namelijk door dit op een
zorgvuldige wijze te borgen in een wetsvoorstel. Over hoe
dat er precies uit moet zien, moet nog verder worden
gesproken bij de wetsbehandeling. Volgens mij zit daar
precies het meningsverschil tussen onze fracties: wil je die
laatste, kleine groep helpen of niet?

Voltooid leven

14-3-7

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Het zijn ook grote woorden. Ik ben er heel erg van
geschrokken dat die woorden in het rapport van de commissie-Schnabel staan. Wij hebben een samenvatting van het
rapport kunnen lezen van de hand van Els van Wijngaarden
op www.medischcontact.nl. Daarin staat hoe ouderen naar
zichzelf kijken, hoe eenzaam en overbodig zij zich voelen
en hoezeer zij, mede door de politieke debatten in de Kamer,
voelen dat zij een kostenpost vormen. Daar ben ik enorm
van geschrokken. Ik denk dat de opdracht voor ons, zowel
voor de Kamer als voor de samenleving, is om na te gaan
hoe we dit kunnen voorkomen. Het zal vast niet voor alle
ouderen gelden, maar dat de commissie-Schnabel het
advies geeft om aan de slag te gaan met een herwaardering
van ouderdom en om eenzaamheid te voorkomen, is echt
een appel dat we niet kunnen laten liggen. Els van Wijngaarden doet precies hetzelfde. Ik wil dat hier verwoorden. Ik
vind dat we daar veel meer op moeten inzetten en ik hoop
dat de VVD de ChristenUnie daarin steunt.
De heer Rutte (VVD):
Ik heb in mijn bijdrage aangegeven hoe belangrijk ik het
vind dat iedereen ertoe doet, los van zijn leeftijd. Ouderen
doen ertoe in dit land. De VVD is de laatste partij om groepen mensen af te schrijven. Daar is geen sprake van.
Daarom werd ik echt geraakt door het woord "onzorgvuldig". Ik vind het onzorgvuldig dat me dat wordt aangewreven. Ook de VVD vindt het extreem belangrijk dat we mensen helpen waar het kan. Als er mogelijkheden zijn om
sociale problemen op te lossen, waardoor de stervenswens
verdwijnt, moeten we die benutten. Als er een medische
oorzaak is, moeten we nagaan of die kan worden weggenomen. Als mensen aan het eind concluderen dat zij niet
geholpen kunnen worden noch hoeven te worden en dat
zij willen sterven, hoe barmhartig is het dan — de term
"barmhartig" gebruikte mevrouw Dik-Faber ook — om erbij
te staan en te zeggen: sorry, u help ik niet?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Nogmaals, als het gaat om de positie van de ouderen in
onze samenleving, verwijt ik de heer Rutte niets. Ik citeer
gewoon simpelweg uit het rapport van de commissie-Schnabel en uit de samenvatting van het onderzoek van Els
van Wijngaarden, waarin staat welke positie ze in onze
samenleving hebben. Laten we bekijken wat we kunnen
doen om te voorkomen dat ouderen zich overbodig en
eenzaam voelen. Dat is een opdracht voor ons allemaal,
voor alle politieke partijen en voor de samenleving.
Ik ga in op de andere vraag van de heer Rutte. Ik heb het
ook al tegen mevrouw Voortman gezegd. Het gaat hier om
vraagstukken van leven en dood. Die zijn al ingewikkeld. Ik
erken dat we niet alles kunnen oplossen. Als we hiertoe
overgaan, als we de weg openen van hulp bij zelfdoding
bij voltooid leven bij de groep mensen die we door beleid
niet kunnen bereiken, dan zal dat iets betekenen voor onze
samenleving. Dat levert onoverkomelijke bezwaren op op
het gebied van veiligheid. Ik noem voorts het risico van
misbruik. Ik citeer weer uit het rapport van de commissieSchnabel. Dat zijn zaken die ik mij zeer aantrek. Het is voor
ons echt een onbegaanbare weg en we weten ons daarin
gesteund door het brede advies van de commissie van
wijzen die op het voorstel van de VVD-fractie aan het werk
is gegaan.

Tweede Kamer

Voltooid leven

Ik denk dat ik gezegd heb wat ik wilde zeggen. Ik kan hier
niet veel meer aan toevoegen.
Mevrouw Wolbert (PvdA):
Ik ga even door op het punt dat de samenleving overvallen
zou zijn door de kabinetsreactie. Als de ChristenUnie zich
overvallen voelt, betekent dit nog niet dat de samenleving
zich overvallen voelt. Als je je oor te luisteren legt bij de
mensen over wie het gaat, dan weet ik niet anders dan dat
het een heel actuele discussie is. Die discussie is eigenlijk
nooit weggeweest. De Nederlandse Vereniging voor een
Vrijwillig Levenseinde heeft nog nooit zo veel leden gehad
als op dit moment. Dat is niet voor niets. Dat is omdat het
een heel diepgevoelde wens is van veel mensen om zelf
de regie te voeren over de manier waarop ze hun leven
beëindigen.
Ik wil toch even terug naar de redenering van de ChristenUnie over de groep mensen van wie de ChristenUnie zegt
dat we niet alles kunnen oplossen en dat er niet op alles
een antwoord is. Wat doet de ChristenUnie dan voor die
mensen die lijden aan het leven, die elke dag lijden en
ongelooflijk veel moeite hebben om hun dag door te komen,
die geen hulp meer willen en jarenlang alleen staan,
ondanks het feit dat vrienden, familie en kennissen elke dag
over de vloer komen? Wat doet de ChristenUnie dan? Kijkt
zij weg, constateert zij dat dat bij het leven hoort en kijkt zij
een andere kant op?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik constateer dat er bij een aantal politieke partijen een grote
aandrang is om het lijden in wetgeving te vatten. En dat
lukt gewoon niet. Het lukt gewoon niet om het lijden met
wetgeving weg te nemen. Nogmaals — ik val in herhaling
— ik zie de groep die lijdt aan het leven. Ik heb van dichtbij
gezien hoe mensen kunnen lijden aan het leven en hun
kinderen smeken om geholpen te worden bij hun stervenswens. Maar als de overheid die stap zet, de overheid die
geroepen is om mensenlevens te beschermen, als de
overheid zegt dat zij hulp bij zelfdoding mogelijk maakt,
dan betekent dat iets voor onze samenleving. Dat betekent
dat hulp bij zelfdoding een optie wordt, dat alle ouderen
zich met die vraag geconfronteerd zien. Dat betekent dat
hun gevoel van veiligheid kan worden aangetast. Misbruik
is niet uit te sluiten. Er kan een onuitgesproken druk vanuit
de samenleving komen om die stap te zetten.
Dit zijn niet mijn woorden, maar de woorden van de commissie-Schnabel. Dat is wat ik de Partij van de Arbeid wil
voorhouden. Dat is de reden waarom wij niet deze stap
willen zetten. We zullen misschien die kleine groep kunnen
helpen, maar het betekent ongelooflijk veel voor onze
samenleving. Dat willen wij niet op het spel zetten.
Mevrouw Wolbert (PvdA):
Twee dingen. Natuurlijk is het onmogelijk om lijden in een
wet vast te leggen, maar daar gaat het hier helemaal niet
om. Het gaat erom dat de mensen die hun eigen autonomie
en regie willen houden, in ieder geval niet allerlei belemmeringen wordt opgelegd waardoor ze moeten blijven lijden
terwijl ze zelf de waarde van het leven kwijt zijn. Maar de
opmerking dat er wat gebeurt in de samenleving en dat
iedereen zich straks de vraag zal moeten stellen, is toch een

26 oktober 2016
TK 14

14-3-8

soort ontkenning van de huidige situatie dat elke oudere
ook op dit moment bezig is met de eindigheid van het
leven? Elke oudere vraagt zich af hoe het einde zal zijn voor
hem of haar. Juist het feit dat er niet de mogelijkheid is om
het op zijn of haar eigen wijze te doen op een moment dat
hij of zij eraan toe is, levert toch bij een ongelofelijk grote
groep mensen heel veel onrust en onzekerheid op? Ik vind
dat de ChristenUnie over de vraag van die groep mensen
heenstapt. Zij beperkt zich tot een groep waarvan mevrouw
Dik-Faber vervolgens ook nog eens wegkijkt.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Het is opvallend dat een sociale partij als de Partij van de
Arbeid zo hecht aan de autonomie van mensen en daarbij
uitgaat van de absolute autonomie van ouderen, terwijl dat
een illusie is. Ik denk dat onze partijen hierover misschien
wel hetzelfde zouden denken. Daarom vind ik de conclusie
van de Partij van de Arbeid zo opvallend. Ik geloof dat
absolute autonomie een illusie is. Er bestaat alleen zoiets
als relationele autonomie. De keuze van een mens wordt
altijd in een bepaalde context gemaakt, in een maatschappelijke context en in de context van familieleden en vrienden. Als de overheid de keuze van een individu mogelijk
maakt, betekent dat iets voor het geheel van de samenleving. Dat is de reden waarom ik, met het rapport van de
commissie-Schnabel in de hand, die stap niet wil zetten.
Mevrouw Wolbert (PvdA):
Natuurlijk is autonomie altijd relatieve autonomie, maar
mensen zullen, gelet op hun autonomie en zelfbeschikking
maar ook gelet op hun omgeving, altijd hun situatie en hun
omstandigheden wikken en wegen. Er is een groep mensen
in onze samenleving die je echt niet meer over het hoofd
zou willen zien. Die mensen bezien hun omgeving en wikken
en wegen wat het leven hen dagelijks brengt, maar toch
besluiten of vinden zij dat het leven voor hen op die manier
geen waarde meer heeft. Op dit moment verhinderen wij
die groep mensen om op eigen wijze regie te voeren over
hun eigen levenseinde. Ik constateer met pijn in mijn hart
dat de ChristenUnie voor deze groep mensen de andere
kant opkijkt en zegt: wij kunnen niet alles in het leven
beïnvloeden. Dat kan zij ook niet, maar zij kan er wel voor
zorgen dat mensen als ze zelf een keuze maken, daar ten
minste niet door de overheid in gehinderd worden.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik voel ook pijn in mijn hart, maar ik kijk niet weg van die
mensen. Ik verhinder mensen helemaal niets, maar het
wettelijk mogelijk maken dat mensen vanuit de overheid
hulp bij zelfdoding ontvangen, heeft gevolgen voor het
geheel van de samenleving. Die gevolgen zijn onoverkomelijk en zullen op grote bezwaren stuiten. Die weg wil mijn
fractie niet inslaan.

Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Voorzitter. De vraag over een waardig levenseinde houdt
terecht veel mensen bezig die in een moeilijke fase terecht
zijn gekomen, de laatste fase van hun leven. Het CDA ziet
dat vraagstuk ook. We hebben alle begrip voor mensen die
in die moeilijke situatie zitten en die met deze essentiële
vragen worden geconfronteerd. Het is lastig, maar tegelij-

Tweede Kamer

Voltooid leven

kertijd is het zeer waardevol om het gesprek over de laatste
levensfase aan te gaan met je naasten. Om de politieke
discussie zorgvuldig te kunnen voeren, is er twee jaar
geleden voor gekozen om een brede multidisciplinaire
commissie te benoemen met mensen met de nodige statuur
die moesten adviseren over een aantal aspecten die
betrekking hebben op de vragen rond hulp bij zelfdoding
aan mensen die hun leven voltooid achten. De commissieSchnabel is erin geslaagd een zeer uitgebreid, goed
onderbouwd en breed gedragen advies af te leveren.
Complimenten aan deze commissie van wijzen zijn hier dan
ook zeker op zijn plaats.
De commissie onderbouwt uitgebreid dat in de huidige
wetgeving op het gebied van euthanasie al veel meer
mogelijk is dan veel mensen denken. Alleen al bij een stapeling van ouderdomsklachten kunnen mensen hun leven
door artsen laten beëindigen. De commissie van wijzen
schrijft in haar conclusie dat zij geen enkele noodzaak ziet
voor het door de overheid faciliteren van hulp bij zelfdoding
van gezonde ouderen door niet-artsen. Voor het CDA gaat
het dus ook vooral om de vraag wat voor samenleving wij
met elkaar willen zijn en om de normerende rol die de
overheid daarin speelt. Het debat zou daarom niet over de
verruiming van de wetgeving moeten gaan, maar over de
waardevolle bijdrage die ouderen aan de samenleving
leveren en over het feit dat ouderen er nog steeds toe doen
en een waardevolle plek in de samenleving verdienen. De
commissie-Schnabel wijst ook op diverse grote risico's als
de overheid hulp bij zelfdoding door niet-artsen wel gaat
faciliteren. De commissie zegt dat het regelen van hulp bij
zelfdoding gevolgen heeft voor de samenleving als geheel.
Zo schrijft de commissie dat een ongewenst effect kan zijn
dat de toch al negatieve beeldvorming over ouderen verder
wordt versterkt. Ik citeer: "In het licht van de discussie over
de vergrijzing van de samenleving, de kosten van de pensioenen en het grotere beroep dat gedaan zou moeten worden op mantelzorg is het volgens de commissie niet denkbeeldig dat oude mensen, op het moment dat zij afhankelijk
zouden worden van zorg, of maar vrezen dat te worden,
besluiten hun leven te beëindigen, om bijvoorbeeld hun
kinderen niet tot last te zijn."
De commissie-Schnabel wijst er ook op dat de overheid het
leven juist dient te beschermen en zich er dus voor moet
inspannen om te voorkomen dat mensen zichzelf, laat staan
anderen, van hun leven beroven. Gezonde ouderen zouden
zich bewust of onbewust door hun omgeving gestimuleerd
voelen om een afweging te maken, zoals de commissieSchnabel ook zegt. Het gevaar van en de angst voor misbruik spelen hierbij een belangrijke rol. Het gevolg kan zijn
dat ouderen zich niet meer voldoende veilig voelen.
Het CDA steunt de lijn van de commissie-Schabel. De wetgeving die wij nu hebben op het gebied van euthanasie is
zorgvuldig en gebalanceerd. Het voorstel van het kabinet
gooit die zorgvuldigheid en die balans overboord. Rest mij
dan ook nog een vraag te stellen aan die kabinet. Waarom
heeft het kabinet besloten tot het instellen van een breed
samengestelde commissie van wijzen, om deze vervolgens
vrij gemakkelijk opzij te schuiven, terwijl die commissie een
zeer uitgebreid, goed onderbouwd en gedegen advies heeft
geschreven?

26 oktober 2016
TK 14

14-3-9

De heer Rutte (VVD):
Het is eigenlijk best een mooie, afgewogen en genuanceerde bijdrage van het CDA. Maar vandaag las ik in het
Nederlands Dagblad van de fractievoorzitter van het CDA
het volgende: "Het debat over Voltooid leven kenmerkt zich
door polarisatie. Het kabinet heeft die veroorzaakt door het
advies van de commissie-Schnabel terzijde te schuiven."
Nu heb ik net al gezegd dat het kabinet volgens mij met
een heel afgewogen reactie is gekomen, die zich kenmerkt,
na lang nadenken, door "ja, tenzij". Er zijn mitsen en maren
en de randvoorwaarden moeten verder worden uitgewerkt
in wetgeving. Het CDA daarentegen zegt, vandaag wat
genuanceerder, maar eerder in de pers: "Nee, er valt niet
over te praten en het mag niet op tafel bij kabinetsonderhandelingen; nee, nee, nee." Wie polariseert er nu? Degene
die zegt "nee, je mag het er niet eens over hebben", of
degene die heel genuanceerd zegt: "ja, mits en dan gaan
wij de weg af om te bezien of wij dat kunnen vormgeven
in allerhande zorgvuldige randvoorwaarden"?
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Ik herken het beeld niet dat de heer Rutte schetst, namelijk
dat dit allemaal niet verder mag worden besproken en dat
het niet ergens op tafel mag komen of wat dan ook. Volgens
mij is het belangrijk dat wij met elkaar een zorgvuldig debat
voeren over een onderwerp dat breed speelt in de samenleving. Het is wel zo dat het kabinet ons inderdaad echt
heeft overvallen door zo'n grote stap te zetten in zo korte
tijd, terwijl wij al vele jaren dit soort debatten zorgvuldig
met elkaar voeren. Die vorm van polarisatie wil je inderdaad
niet hebben. Daar doelde mijn fractievoorzitter op.
De heer Rutte (VVD):
Mag ik het dan als volgt interpreteren? Daar waar het kabinet, en ook de VVD, zegt "ja, mits, met heel veel randvoorwaarden en wikken en wegen, wij hebben een lange weg
te gaan met elkaar en wetgeving volgt", zegt het CDA "nee",
waarbij er nog wel een tenzij is. Het denken stopt dus niet
en als er wetgeving naar de Kamer komt, wil ook het CDA
met ons nadenken over de vraag of het "nee, tenzij" in een
"ja" kan veranderen, waarbij ons "ja" natuurlijk naar een
"nee" kan draaien als wij het "mits" niet kunnen invullen,
omdat wij de randvoorwaarden niet kunnen invullen.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Nee, daar kan ik me niet bij aansluiten. Dat heb ik zojuist
ook betoogd. De commissie-Schnabel heeft volgens het
CDA echt een heel zorgvuldig advies afgegeven. De commissie heeft gezegd: binnen de huidige wetgeving is er
voldoende ruimte. Het CDA sluit zich bij dat advies van de
commissie-Schnabel aan. Wij zijn tegen het voorstel van
het kabinet.
De heer Rutte (VVD):
Dat zijn heel veel woorden om uiteindelijk toch weer terug
te komen bij het beginpunt, namelijk: nee, en we hebben
het er ook niet meer over. Dat is toch wel wat teleurstellend.
Ook vind ik het voor een partij die voor de rest toch wat
genuanceerd in het leven staat, misschien wel een beetje
te kort door de bocht. Maar dat laat ik voor rekening van
mevrouw Bruins Slot.

Tweede Kamer

Voltooid leven

Mevrouw Bruins Slot (CDA):
De heer Rutte doet op dit moment echt geen recht aan de
mate van afgewogenheid en de breedte van het advies van
de commissie-Schnabel. Die commissie heeft dit in de
afgelopen twee jaar op zeer zorgvuldige wijze onderzocht,
en heeft uiteindelijk ook beargumenteerd dat de huidige
euthanasiewet voldoende ruimte laat. Tegelijkertijd zegt de
commissie dat we met elkaar de maatschappelijke discussie
moeten voeren over de waarde en de bijdragen van ouderen
in de samenleving. Daar sluit het CDA zich bij aan. Op basis
van het advies van de commissie-Schnabel vinden wij dat
we de maatschappelijke discussie verder moeten voeren.
Dat is echter niet de stap die het kabinet nu zet, waarbij
men voor nieuwe wetgeving pleit. De commissie-Schnabel
heeft daarover zeer uitdrukkelijk gezegd: de huidige wet
voldoet en er is geen nieuwe wetgeving nodig.
Mevrouw Pia Dijkstra (D66):
Het CDA sluit zich aan bij die conclusies van de commissieSchnabel. Overigens is het de vraag of je gebonden bent
aan het advies als je een commissie van wijzen vraagt om
over een onderwerp na te denken. Laat ik daar op dit
moment niet verder met mevrouw Bruins Slot over discussiëren. Toen het rapport uitkwam, bleek het een bepaalde
groep mensen niets te bieden. Ik doel op de mensen over
wie wij toch een beetje het idee hadden dat de commissieSchnabel voor hen een oplossing zou gaan zoeken. Ik doel
op de mensen die zich zeker niet slecht verzorgd, minder
waard of wat dan ook voelen, maar die constateren dat zij
op een leeftijd zijn gekomen waarop het leven hun verder
niets meer te bieden heeft en dat zij het niet willen
afwachten. Zij hebben een heel waardevol en rijk leven
achter de rug. Voor die mensen bood het rapport niets. Dat
was ook de teleurstelling die wij bij D66 toen hebben uitgesproken. De VVD en de Partij van de Arbeid hebben zich
daarbij aangesloten. Er wordt nu gesproken over een
overval door het kabinet met dit voorstel. Ik moet dus eerlijk
zeggen dat ik dat niet helemaal snap. Ik vraag wel aan
mevrouw Bruins Slot wat de oplossing dan is voor deze
mensen. Wat biedt het CDA deze mensen?
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Wat mevrouw Dijkstra schetst, is nu precies de opdracht
geweest van de commissie-Schnabel. Dat is precies de
opdracht geweest van die commissie-. De commissie-Schnabel heeft dit zeer lang, twee jaar lang bestudeerd, heeft
met mensen gepraat en is met heel het veld in gesprek
gegaan. De conclusie van de commissie was daarna: de
huidige wetgeving rondom de toetsing van levensbeëindiging, de euthanasiewet voldoet voor de problemen die
mensen hebben. Men adviseert ook om verder de discussie
te voeren over hoe we met ouderen in de samenleving
omgaan. Bij die analyse, bij dat antwoord op de vraag die
mevrouw Dijkstra nu aan mij stelt, bij dat antwoord van de
commissie-Schnabel sluit het CDA zich aan.
Mevrouw Pia Dijkstra (D66):
Er is een groeiende groep mensen voor wie dit een probleem is. Ik verwacht dat die groep groter zal worden, want
we worden steeds ouder. Er komt een generatie, de mijne,
aan van mensen die een leven lang eigen beslissingen
hebben genomen en eigen regie hebben gevoerd, en daar
erg aan gewend zijn. Wat mevrouw Bruins Slot nu zegt,

26 oktober 2016
TK 14

14-3-10

betekent dus dat zij dit accepteert. Zij zegt: jammer voor
die mensen, maar die moeten hun eigen oplossingen maar
kiezen. Van die oplossingen heeft de samenleving misschien
wel veel meer last. Want soms zoekt iemand dan oplossingen waarbij — ik vind het altijd heel vervelend om voorbeelden te noemen — andere mensen geraakt worden door de
manier waarop het leven wordt beëindigd. Volgens mij is
dat veel slechter voor de samenleving dan ruimte bieden
aan mensen die vinden dat hun leven voltooid is.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Ik deel met mevrouw Dijkstra dat het ontzettend belangrijk
is om met elkaar in de samenleving, maar ook hier in de
Kamer, te praten over een waardig levenseinde, over de
manier waarop mensen de laatste fase van hun leven willen
vormgeven. Daarvoor hebben we twee jaar geleden de
commissie-Schnabel ingesteld. Dat was een prima beslissing van het kabinet. Die commissie heeft precies voor die
groep mensen de vraag meegekregen om te bekijken of de
huidige wetgeving ook voor die groep mensen voldoet. Op
basis van twee jaar studie is de commissie-Schnabel tot de
conclusie gekomen dat dat zo is. Daar sluit het CDA zich bij
aan. Ik merk dat D66 daar anders tegenaan kijkt. Maar zo
wordt dat door ons beleefd.
De voorzitter:
Mevrouw Dijkstra, afrondend.
Mevrouw Pia Dijkstra (D66):
Ik constateer dat het CDA, net als de commissie-Schnabel,
vergeet dat mensen zonder klachten met een medische
grondslag niet terecht kunnen bij de euthanasiewet. Die
wet is heel goed, maar daarin kan het niet. Als je daarbuiten
iets mogelijk wilt maken, gaat het CDA daar niet in mee,
want die mensen moeten het zelf maar uitzoeken.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
De commissie-Schnabel onderbouwt inderdaad de stelling
dat de huidige Wet toetsing levensbeëindiging voldoet en
dat het van belang is om daarnaast de discussie aan te gaan
over de waarde van de bijdrage van ouderen aan de
samenleving. Verder wordt gesteld dat er ook op het gebied
van de euthanasiewet nog stappen gemaakt moeten worden
als het gaat om voorlichting en kennis van artsen. Daarmee
moet je verder aan de slag om ervoor te zorgen dat datgene
wat we binnen de huidige euthanasiewet doen, zorgvuldig
gebeurt. Het CDA verschilt van mening met D66 als het gaat
om een nieuwe wet. Daar pleiten wij niet voor, ook omdat
de commissie-Schnabel heel nadrukkelijk zegt dat dat niet
noodzakelijk en gewenst is.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Existentiële eenzaamheid is de eenzaamheid die mensen
kunnen ervaren als ze alles beleefd hebben en een mooi,
rijk leven hebben gehad, maar nu vinden dat het genoeg
is geweest. Mevrouw Bruins Slot blijft zeggen dat de huidige
wetgeving daaraan voldoet. Maar als een arts met de huidige euthanasiewetgeving in de hand moet gaan toetsen,
kijkt hij ook naar de medische omstandigheden. Vanuit die
visie kijkt een arts. Dan blijkt ook nog eens uit onderzoek
van de NVVE dat een groot deel van de mensen die existen-

Tweede Kamer

Voltooid leven

tiële eenzaamheid voelt, zich niet eens meldt bij de huisarts.
Hoe beoordeelt mevrouw Bruins Slot deze informatie?
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Dat raakt heel erg aan de positie van ouderen in de
samenleving. Ik gebruikte een citaat uit het rapport van de
commissie-Schnabel, een citaat dat mij trof, waarin staat
dat ouderen zich soms gemarginaliseerd voelen in de
samenleving, omdat ze het idee hebben dat ze er niet meer
toe doen. Volgens mij moeten we er op allerlei terreinen
voor zorgen dat we ouderen zich wel waardevol laten voelen
en dat ze meedoen in de samenleving. We hebben ze echt
nodig. Dát is een belangrijk debat dat we naast dit debat
echt beter moeten gaan voeren. We kunnen ouderen niet
zomaar aan de kant laten staan.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Als het gaat om waardering van ouderen was het rapport
van de commissie-Schnabel genuanceerder. Inderdaad
werd aangevoerd dat er mensen zijn die vinden dat ouderen
niet worden gewaardeerd. Maar tegelijkertijd werd dat door
verschillende deskundigen — als het goed is staat dat op
pagina 155, maar dat weet ik niet zeker — betwist. Mijn
vraag ging echter over existentiële eenzaamheid van mensen die een rijk leven hebben gehad. Die term komt volgens
mij geen eens voor in het rapport van de commissie-Schnabel. Wat doet het CDA daarmee?
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
De achtergrond van de instelling van de commissie-Schnabel was om juist naar die problematiek te kijken. Ik heb het
al verschillende keren aangegeven: de conclusie van het
rapport van de commissie-Schnabel was dat de huidige
wetgeving voldoet, zij het dat een aantal zaken nog verder
verbeterd moet worden. Dat vindt het CDA een goede weg
om het gesprek over een waardig levenseinde te vervolgen.
Mevrouw Wolbert (PvdA):
De commissie-Schnabel heeft inderdaad gezegd dat er in
de huidige euthanasiewet meer ruimte is, zodat ze beter
benut zou kunnen worden. Maar de commissie heeft ook
nog iets anders gezegd: er is een groep mensen met een
stervenswens die nu toch buiten de euthanasiewet valt,
een groep die zo klein is dat daarvoor de euthanasiewet
niet veranderd zou hoeven te worden. Op dat punt wil ik
mevrouw Bruins Slot graag een vraag stellen. De KNMG
heeft in haar standpunt rond de stervensbegeleiding gezegd
dat in het rapport — het is eigenlijk een handleiding — staat
dat elk jaar 2.500 mensen met een stervenswens die niet
in aanmerking komen voor euthanasie, ervoor kiezen
bewust te versterven, dus ophouden met eten en drinken.
Wat vindt de mevrouw Bruis Slot daarvan als zij dit leest?
Kijkt zij daarvoor weg? Vindt zij dat de maatschappij of de
samenleving dat dan maar zelf moet oplossen? Ontkent zij
de situatie van die mensen die zo wanhopig zijn dat zij deze
dood verkiezen boven het in leven blijven en lijden aan het
leven?
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Het is goed om te horen dat mevrouw Wolbert zo zorgvuldig
naar het advies heeft gekeken. Het advies belicht de verschil-

26 oktober 2016
TK 14

14-3-11

lende kanten. Als mensen in hun laatste levensfase zitten
en op het punt staan om te overlijden, dan zijn er verschillende mogelijkheden waarop daar invulling aan kan worden
gegeven. Er is palliatieve zorg, met palliatieve sedatie.
Sommige mensen kiezen ervoor om niet langer te eten en
te drinken. Anderen doen een beroep op een arts voor
euthanasie. Dat zijn afwegingen die mensen zelf maken.

groten, zodat we op een zorgvuldige wijze verder kunnen
gaan.

Mevrouw Wolbert (PvdA):
Nu worden een aantal mogelijkheden genoemd die eigenlijk
niet reëel zijn. Als er geen medische noodzaak is en mensen
zich niet in een palliatieve fase bevinden, dan is er ook geen
palliatieve zorg of palliatieve sedatie mogelijk. Ik vraag
gewoon op de man af aan mevrouw Bruins Slot: wat vindt
u ervan dat elk jaar 2.500 mensen die niet geholpen kunnen
worden binnen de euthanasiewet — waarvan u zegt dat die
alle ruimte biedt — ervoor kiezen om op deze wijze te
overlijden? Dan kunt u toch niet wegkijken en zeggen: de
euthanasiewet biedt ook aan deze mensen met zo'n wanhopige wens om te overlijden, voldoende ruimte? Dat is toch
gewoon niet waar? Dan kijkt u toch weg?

De voorzitter:
U hebt uw punt duidelijk gemaakt.

Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Volgens mij laat het rapport van de commissie-Schnabel
zien dat er juist heel goed gekeken is naar de verschillende
vraagstukken die daaronder liggen. Daarop baseert het CDA
ook zijn standpunt. Ik vind het dan ook tekortdoen, ook aan
de commissie-Schnabel, om de commissie-Schnabel — dat
doet mevrouw Wolbert nu indirect — en al die medischethici en juristen die daar echt vanuit verschillende standpunten heel goed over hebben nagedacht, te verwijten dat
zij wegkijken. Dat vind ik echt tekortdoen aan de vele deskundigen die twee jaar lang met vele partijen in het veld
daarover van gedachten hebben gewisseld.

Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter. Het voorstel om een nieuw wettelijk kader te
creëren waarin mensen geholpen zullen worden bij hun
zelfgekozen dood, leidt tot veel discussie. Als zovelen heb
ik geworsteld met dit ingewikkelde en diepgaande vraagstuk. Het recht op zelfbeschikking is een groot goed, juist
ook op het moment dat een individueel persoon een
doodswens heeft. Voor mijn partij weegt dit heel zwaar.
Maar er is ook het besef dat uit het leven stappen niet iets
vanzelfsprekends is. Ook als je niet religieus bent, is een
einde maken aan je leven of mensen daarbij helpen, iets
tegennatuurlijks. We proberen met elkaar suïcides te voorkomen. Daarom is een nieuwe norm voor hulp bij zelfdoding
een grote stap. Wat brengt het allemaal teweeg? Wat
betekent het voor onze samenleving als we deze norm
verleggen?

Mevrouw Wolbert (PvdA):
Ik ben natuurlijk niet de enige die constateert dat de commissie-Schnabel wat betreft deze groep mensen, die buiten
de euthanasiewet vallen omdat een medische grondslag
ontbreekt, te gemakkelijk en te licht concludeert dat het
maar om weinig mensen gaat en dat daarom de euthanasiewet niet aangepast zou hoeven worden. Dat was een
van de eerste opmerkingen van heel veel mensen, vooral
van de mensen die hadden gehoopt dat de commissieSchnabel juist aan deze mensen antwoord zou bieden. Maar
daar gaat het mij niet eens om. Het gaat mij erom dat alleen
al vanwege het feit dat de KNMG zelf constateert dat het
bij stervensbegeleiding om zo'n grote groep mensen gaat,
je daar toch ook vanuit het CDA een antwoord op moet
hebben. Er zijn, zeg ik maar even tegen mevrouw Bruins
Slot, ook in haar achterban, mensen die behoren tot die
groep van 2.500 mensen die besluiten op te houden met
eten en drinken.

Mevrouw Wolbert (PvdA):
Natuurlijk ben ik het daarmee eens, maar dit cijfer komt
van artsen, het komt uit het advies van de KNMG zelf.

Mevrouw Wolbert (PvdA):
Die correctie wilde ik nog aanbrengen.
De voorzitter:
Dat is bij dezen gedaan. Dank u wel. Ik geef het woord aan
mevrouw Leijten.

Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Het is enorm waardevol om met elkaar het maatschappelijke
debat over een waardig levenseinde te voeren. De commissie geeft echter heel duidelijk aan dat bij artsen en bij patiënten nog onvoldoende kennis is van de mogelijkheden
van de Wet toetsing levensbeëindiging, van de euthanasiewet. Het is daarvoor echt van belang dat we de kennis ver-

Het rapport van de commissie van wijzen is een doorwrocht
rapport en een zoektocht naar het recht op hulp bij zelfdoding bij een voltooid leven. De conclusie is dat het verstandig is om op dit moment de wet niet te verruimen. De
commissie ziet bij wetsverruiming meer na- dan voordelen.
Er zijn juridische complicaties, maar ook maatschappelijke
gevolgen. De groep met een wens om hulp bij zelfdoding
die niet onder de reikwijdte van de euthanasiewet valt, is
klein en de gevolgen voor de druk op de gehele groep
ouderen kunnen groot worden. Wat heeft de ministers de
doorslag gegeven om niet met de commissie van wijzen
mee te gaan? Welke organisaties zijn de afgelopen maanden
geraadpleegd? Ik worstel op vele fronten met het voorstel
van de regering, allereerst omdat er in de brief van 12
oktober geen leeftijdsgrens staat, terwijl het burgerinitiatief
en het onderzoek van de commissie van wijzen die wel
hanteren: het gaat om de stervenswens van ouderen. Gaat
de nieuwe wet gelden voor iemand van 36, bijvoorbeeld
een jonge vrouw die zich door het leven sleept? Ze is niet
ziek, ze lijdt niet psychisch, maar ze vindt het leven zwaar.
Ze kan weloverwogen en zonder druk van buitenaf kenbaar
maken dat ze stervenshulpverlening wil. Mag zij ook? Ik
merk dat zo'n vraag als een graat in mijn keel steekt: mag
zij dood?

Tweede Kamer

26 oktober 2016
TK 14

Voltooid leven

14-3-12

De dood als optie klikt voor mij vreemd, gezien de levenslust
die ik om mij heen zie en de overlevingsdrang die ik ook
zie bij ouderen op hoge leeftijd. Ja, het lichaam wordt
minder en het leven ook. De wereld verandert snel en het
is allemaal niet meer even begrijpelijk, maar toch is het
leven vaak de moeite waard. Voor ouderen die dat niet meer
vinden, gaan de ministers nu een stervenshulpverlener
opleiden. Die gaat na of het oordeel dat het leven niet meer
de moeite waard is, kan eindigen in het onomkeerbare. Als
mensen met deze existentiële worsteling met het bestaan
willen spreken over die worsteling zonder de directe optie
van de dood op tafel te hebben, is daarvoor echter geen
ruimte. Die bijstand wordt niet vergoed. Dan is het signaal:
dit is een privékwestie en die hoort niet thuis in de
gezondheidszorg. De mensen zijn namelijk niet ziek. Dat
doet mij pijn. Het doet mij pijn dat we ons ontwikkelen naar
een samenleving waar mensen die worstelen met het leven,
wel een stervenshulpverlener krijgen, maar geen levenshulpverlener. Die hulp vergoeden we niet. Hoe kijken de
ministers hiertegen aan?
We kunnen constateren dat de euthanasiewet volop in
ontwikkeling is. Het aantal gehonoreerde euthanasieverzoeken stijgt. We kunnen daarbij ook constateren dat een en
nader zorgvuldig gebeurt. Artsen formuleren antwoorden
op de vraag hoe om te gaan met dementie en psychiatrie.
Ook wordt gekeken naar het element van de stapeling van
ouderdomsklachten bij het vaststellen of een euthanasieverzoek gehonoreerd kan worden. Het wordt steeds duidelijker. De ontwikkeling van deze praktijk laat zien dat de
euthanasiewet veel ruimte laat voor barmhartigheid en het
recht op zelfbeschikking. Het lijkt ons verstandig deze ontwikkeling door te laten gaan en niet in de waagschaal te
laten stellen door de invoering van een parallelle wet die
grote invloed zal hebben op de zorgvuldige euthanasiepraktijk. Hebben de ministers voor ogen hoe beide wetten in
samenhang moeten functioneren? Maakt de ene wet de
andere niet overbodig? Moeten mensen met een stervenswens zich eerst bij een arts melden die toetst of euthanasie
mogelijk is? Zo ja, kunnen deze mensen zich daarna pas
melden bij de stervenshulpbegeleider?
Duidelijk is dat het vaststellen van een doodswens bij voltooid leven geen sinecure is. Mensen moeten autonoom
kunnen beslissen. Maar in welke mate staat die doodswens
op zichzelf en hoe consistent is deze? De mens is een relationeel wezen die zich verhoudt tot zijn omgeving. Welke
factoren spelen een rol? Is de wens om te sterven absoluut
en permanent? Is die onomkeerbaar, of kan die toch veranderen zodra er iets in het leven verandert? En hoe bepalen
we dat er echt geen druk van buitenaf heeft plaatsgevonden? Is dat te beoordelen?
Opvallend is dat Els van Wijngaarden in haar promotieonderzoek naar mensen die hun leven voltooid achten tot
dezelfde conclusie komt als de commissie van wijzen die
meer de juridische kant heeft bekeken. Zij stelt vast dat lijden aan het leven zeker bestaat, maar dat dit gepaard gaat
met marginalisatie van het bestaan: deze mensen hebben
een diep gevoel van overbodigheid, omdat de wederkerigheid met de samenleving is weggevallen. En de angst voor
afhankelijkheid is groot. Els van Wijngaarden ontwaart dat
het uiten van de wens om te sterven niet een taboe is maar
dat het spreken over de vraag waarom je tot die wens komt
wel een taboe is.

Zowel de commissie van wijzen als Els van Wijngaarden
stelt dat het gaat om een kleine groep mensen met een
stervenswens die niet onder de reikwijdte van de euthanasiewet valt. Niet onderzocht is de impact op de hele groep
om hulp bij de dood als uitkomst van worstelen met het
leven mogelijk te maken. Voorspeld wordt dat deze druk
verhogend kan zijn voor de hele groep. Zou het niet wijs
zijn eerst nader te onderzoeken waarom mensen lijden aan
het leven en welke andere zaken mogelijk zijn dan het bieden van de onomkeerbare oplossing? Zijn de ministers
bereid om dit onderzoek te doen en de verdere ontwikkeling
van de euthanasiewet af te wachten?

Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Voorzitter. Vandaag spreken wij over het rapport van de
commissie-Schnabel en de kabinetsreactie. Het kabinet
heeft de tijd genomen om met een reactie te komen. Dat is
terecht, want het debat over stervenshulp voor ouderen die
hun leven voltooid achten verdient naar de mening van de
GroenLinksfractie serieuze aandacht.
In februari dit jaar concludeerde de commissie-Schnabel
dat er niets veranderd hoeft te worden in de huidige
euthanasiewetgeving. Wat dit kabinet voorstelt is niet in
lijn met dat advies. Er wordt juist geconstateerd dat er
ouderen zijn met een legitieme stervenswens zonder de
vereiste aanwezigheid van urgente medische gronden. Het
zou gaan om mensen die dus juist niet geholpen zijn met
de huidige wetgeving.
Onze fractie is het daarmee eens. We worden steeds ouder.
De huidige medische en technologische vooruitgang zorgt
ervoor dat er een steeds grotere groep mensen komt die
erg oud gaat worden. Voor sommige mensen is dat fijn,
maar anderen ervaren dit als een ondraaglijk grote last. Het
lukt hen niet meer het leven in te richten zoals zij dat willen.
Zij lijden aan het leven door een volledig gebrek aan zelfbeschikking of door het gevoel dat zij simpelweg klaar zijn
met het leven en dat zij alleen nog elke dag wachten op de
dood.
Een voorbeeld is de heer Pieter Maarten Jiskoot. Hij is 95
jaar oud en lichamelijk in orde maar als gevolg van een
oogaandoening is hij niet meer in staat om te lezen. En dat
was iets wat hij het allerliefst deed. Een ander voorbeeld is
Els van Duin, die in 1924 is geboren. Zij vindt het inleveren
van haar zelfstandigheid het aller allerergste. Voor deze
mensen is hulp van stervensbegeleiders de enige manier
om de eigen regie over het leven te behouden. Soms houdt
dit in dat er een zelf gekozen einde komt en soms is de
gedachte aan die mogelijkheid al genoeg om toch nog door
te leven.
Dit debat gaat over zelfbeschikking om te leven en zelfbeschikking om te sterven. Of je oud of jong bent, of je een
beperking hebt of niet, ieder mens mag er zijn. GroenLinks
vindt dat elk mens ook zelf moet kunnen kiezen of hij of zij
er niet meer wil zijn. Je mag niet gedwongen worden om
door te leven.
GroenLinks is van mening dat ouderen die hun leven voltooid achten een legitieme wens hebben.
De richting van het kabinetsvoorstel lijkt goed doordacht.
De procedure moet zorgvuldig en transparant zijn. Daarmee

Tweede Kamer

Voltooid leven

26 oktober 2016
TK 14

14-3-13

bedoelt het kabinet de instelling van stervenshulpverleners
met de bijbehorende opleiding en juridische toetsing achteraf door regionale toetsingscommissies. Ook wil het
kabinet een leeftijdsgrens instellen. Je zou je kunnen
afvragen of een voorstel dat uitgaat van zelfbeschikking
met dergelijke grenzen niet al bij voorbaat te veel gesloten
is.
Neem zo'n leeftijdsgrens. Aan de ene kant is het heel logisch
om te zeggen dat het echt om oudere mensen moet gaan
die hun leven voltooid achten. Maar is het leven van een
69-jarige per definitie meer voltooid dan dat van een 60jarige? Je kunt je ook afvragen of de route van een voltooid
leven per se een route moet zijn met medisch opgeleide
hulpverleners. Is iemand zonder een medische opleiding
per definitie niet in staat om goede begeleiding te geven
als het gaat om leven en dood? Er gaan ook stemmen op
die pleiten voor een levenseindepil zoals die in Oregon
beschikbaar is. Dat zou natuurlijk de ultieme zelfbeschikking
zijn.
GroenLinks stelt zich ook deze vragen en is er nog niet uit
wat het antwoord daarop moet zijn. Wij staan hier open in.
Geldt dat ook voor de bewindspersonen? Is er ruimte om
verschillende mogelijkheden waarop dit in de wet geborgd
zou kunnen worden te onderzoeken? Of is het al: we hebben
nu een kabinetsreactie gestuurd waarin we hebben aangegeven wat de voorwaarden zijn; dit moet het worden en
anders niet?
Ook is GroenLinks benieuwd naar de verdere planning. Hoe
ziet het kabinet die voor zich? Op welke termijn verwacht
de minister welke stappen te kunnen zetten?
Ik zei het net al: we worden steeds ouder en hoewel eenzaamheid iedereen kan treffen, is het aantal eenzame
ouderen helaas erg hoog. Wat GroenLinks betreft mag
eenzaamheid als gevolg van te weinig zorg of aandacht
nooit een beslissende factor zijn bij de keuze voor een voltooid leven. Dergelijke eenzaamheid is een kwestie waarvoor wij als samenleving een oplossing kunnen en moeten
bieden. Er kan worden geïnvesteerd in meer handen aan
het bed. Er kan vaker en beter worden geluisterd naar cliënten en hun naasten bij de beoordeling van verpleegtehuizen.
Er kan voor worden gezorgd dat verzorgenden onder een
veel minder hoge werkdruk staan, zodat zij weer tijd hebben
om echt een gesprek te voeren en een kop koffie te drinken
met onze ouderen. Wij vinden het van belang om goed na
te denken over de inrichting de zorg met inbegrip van dit
soort kwesties, nu en in de toekomst, maar wij voeren ook
graag een waardig debat over medisch-ethische kwesties.
GroenLinks ziet de inrichting van de ouderenzorg en het
recht op zelfbeschikking over het levenseinde als twee totaal
losstaande zaken die we allebei secuur en met liefde moeten
behandelen.
GroenLinks is blij met de erkenning van het begrip "voltooid
leven" door het kabinet en met de prominentere rol die
zelfbeschikking krijgt. Als het gaat om ons leven, ons meest
waardevolle bezit, dan past het de overheid niet om
beperkingen op te leggen in de keuzes die we daar zelf over
kunnen maken. GroenLinks ziet deze kabinetsreactie dan
ook als een belangrijke stap naar zelfbeschikking. Voor het
debat over het burgerinitiatief van Uit Vrije Wil en ook
daarna is het maatschappelijk debat hierover uitgebreid
gevoerd. Nu is de fase van politiek debat aangebroken,
waaruit uiteindelijk wetgeving voortvloeit. GroenLinks denkt

Tweede Kamer

Voltooid leven

nu en na de verkiezingen graag mee over de precieze
invulling van een wet die zelfbeschikking voor mensen die
hun leven voltooid achten regelt.

De heer Van der Staaij (SGP):
Mevrouw de voorzitter. Het voornemen van het kabinet om
de deur te openen voor hulp bij zelfdoding voor mensen
die lijden aan het leven zelf, heeft de SGP, maar ook mij
persoonlijk diep geraakt. Het is mijn vaste overtuiging dat
het leven van ieder mens als schepsel van God waardevol
en kostbaar is. Ook wie dit christelijke uitgangspunt niet
deelt, kan grote bezwaren inbrengen tegen de weg die het
kabinet nu wil inslaan. Als het leven moeilijk wordt, moeten
we mensen, medemensen niet prijsgeven aan de dood,
maar met aandacht, liefde en goede zorg nabij zijn; dat
noem ik barmhartigheid.
In de Griekse oudheid was het Hippocrates die plechtig
beloofde: "Nooit zal ik, om iemand te gerieven, een dodelijk
middel voorschrijven of een raad geven, die, als hij wordt
gevolgd, de dood tot gevolg heeft." Dat was in de voorchristelijke tijd. Veel bezonken wijsheid komen we ook tegen in
het rapport van de commissie-Schnabel. De commissie
geeft in een helder en unaniem rapport het dringende
advies: begin er niet aan! Ik vind het onbegrijpelijk en zeer
teleurstellend dat het kabinet dit gedegen advies in de wind
slaat zonder de fundamentele kritiek te weerleggen en in
de nadagen van het kabinet met zo'n vergaand voorstel
komt. Hoe is het kabinet eigenlijk tot dit onverwachte
standpunt gekomen? Met welke organisaties is gesproken?
Waar heeft het kabinet steun en draagvlak gevonden,
behalve bij de NVVE?
Het cruciale argument van het kabinet is dat de autonome
mens zelf moet kunnen beslissen of en wanneer uit het
leven wordt gestapt.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Volgens mij zijn veel meer mensen — dus niet alleen de
NVVE — voorstander van het in de wet borgen van de
mogelijkheid van voltooid leven. Daar zijn heel veel peilingen over geweest. Het idee van de heer Van der Staaij dat
slechts één organisatie hierachter staat, klopt dus gewoon
niet.
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik vroeg het kabinet bij welke organisaties steun en draagvlak is gevonden, behalve bij de NVVE. Van de NVVE is dit
bekend; die lobbyt hier al jaren met een ongelooflijke
intensiteit. De commissie-Schnabel heeft ook gesproken
met heel veel andere organisaties, die hun bedenkingen
hebben geuit. Er zijn ongetwijfeld ook organisaties met een
genuanceerder standpunt, maar mijn vraag aan het kabinet,
dat zo'n advies naast zich neerlegt — een bestuur kan
natuurlijk altijd zeggen dat het een advies hebt gekregen
maar dat het een andere route volgt — is met wie er allemaal is gesproken om dat tegengestelde standpunt te
onderbouwen en te motiveren.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Gaat de heer Van der Staaij er dan van uit dat het kabinet
alleen met organisaties spreekt voordat het een besluit

26 oktober 2016
TK 14

14-3-14

neemt? Ik kan mij voorstellen dat het kabinet juist ook
bekijkt wat er in de samenleving hierover leeft.
De heer Van der Staaij (SGP):
Zeker, maar zoals mevrouw Voortman weet, bestaan organisaties uit mensen. Dat geldt ook voor de NVVE; ik heb
gisteren in een uitzending nog met de heer Jiskoot
gesproken. Er zijn ongetwijfeld ook allerlei mensen gehoord
en ik vind het interessant om ook dat te horen: met welke
mensen is er gesproken?
Een cruciaal argument van het kabinet is dat de autonome
mens moet kunnen beslissen of en wanneer hij uit het leven
wil stappen, maar wie dieper graaft, ontdekt dat achter die
zogenaamde autonome kiezende mens vaak een enorme
kwetsbaarheid schuilgaat. Dan kom je eenzaamheid tegen,
het gevoel er niet meer toe te doen of een blok aan het been
van je eigen kinderen te zijn of de vrees om de maatschappij
te veel te kosten. Heeft het kabinet die stille noodkreten op
zich laten inwerken? Waarom wordt niet veel meer ingezet
op het tegengaan van de onderliggende eenzaamheid en
op herwaardering van de ouderdom? De voormalige
minister Borst kwam in 2009 tot het inzicht dat het invoeren
van de euthanasiewet terwijl de palliatieve zorg nog niet
op orde was, "natuurlijk niet de juiste volgorde was". Mijn
oproep is: maak deze fout niet opnieuw. Zelfs als je, anders
dan de SGP, wel voor de route van het kabinet wilt kiezen,
zou je dat niet nu moeten doen, nu er nog zo veel problemen worden ervaren in de zorg voor onze ouderen in hun
welzijn en nu herwaardering van de ouderdom nodig is.
Daar ligt allereerst een enorme taak.
Alles wat wettelijk toegestaan wordt, dreigt op een gegeven
moment normaal te worden. Ik vrees dat onze samenleving
het normaal of zelfs natuurlijk kan gaan vinden dat mensen
uit het leven stappen als zij oud worden of moeite hebben
met het vinden van een goede levensinvulling. Als dat
normaal wordt, betekent dit dat mensen die daar niet voor
kiezen, zich eigenlijk moeten gaan verdedigen als zij ervoor
kiezen om te blijven leven in plaats van te willen sterven.
Dat vind ik een ongelooflijk belangrijk en ingrijpend punt.
Daarom vraag ik het kabinet of het dit levensgrote risico
ziet dat er — vaak niet zo openlijk, maar wel subtiel — druk
op kwetsbare mensen kan ontstaan om te kiezen voor de
dood en dat dit als het ware in de cultuur gaat zitten. Wat
gaat er concreet gebeuren om die kwetsbare mensen juist
te beschermen en een zinvolle invulling van de levensavond
te ondersteunen?
De SGP zou het uiterst onwenselijk vinden indien er nu een
soort gedoogsituatie zou ontstaan omdat een wetsvoorstel
is aangekondigd en in voorbereiding is. Kan het kabinet
dan ook toezeggen dat de handhaving van de bestaande
wet- en regelgeving onverkort overeind blijft? Het hellend
vlak, het bestaat. Wij zien het hier, in de discussie over
euthanasie en hulp bij zelfdoding, levend voor ons. Nadat
Nederland als eerste land ter wereld euthanasie legaliseerde, wil het nu als eerste land de zelfgekozen dood bij
een voltooid leven mogelijk maken voor mensen op een
bepaalde leeftijd. Wie echter consequent doorredeneert op
het pad van de autonomie, weet dat ook deze leeftijdsgrens
zo zacht als boter zal blijken te zijn en dat straks de roep zal
klinken dat ook jongeren mensen een einde aan hun leven
moeten kunnen maken, of mensen met een handicap. Welke
harde grenzen ziet het kabinet wel?

Tweede Kamer

Voltooid leven

Ik sluit af. Voor de SGP is dit debat geen debat als zoveel
andere. Het gaat hier over leven en dood. Een belangrijke
wissel dreigt omgezet te worden. "Menselijk leven bezit
waarde in zichzelf, los van het doel, het nut of de capaciteit
van dat leven", zo schrijft de commissie-Schnabel. Dat is
waar onze wetgeving lange tijd, eeuwenlang, van uit is
gegaan, met of zonder christelijke wortels. Dat was een
breed gedeelde waarde. Die waarde staat op het spel. De
meest fundamentele taak van de overheid is om het leven
van de burgers te beschermen en bijzondere bescherming
te bieden aan hen die kwetsbaar zijn. Dat staat nu op het
spel en daarom doe ik een dringende oproep aan het kabinet: neem dit voorstel terug.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
De heer Van der Staaij gaf net aan dat hij vreest voor dat
hellend vlak. In de Amerikaanse staat Oregon kunnen
mensen al een middel mee naar huis nemen als zij willen
kiezen voor een waardige dood. Daar blijkt helemaal niet
dat mensen zich gedwongen voelen. Sterker nog, een groot
deel van de mensen zegt: ik heb dit middel, maar ik hoef
het nu niet te gebruiken. Op welk praktijkvoorbeeld baseert
de heer Van der Staaij dat dit leidt tot een hellend vlak en
dat mensen zich gedwongen voelen om hiervoor te kiezen?
De heer Van der Staaij (SGP):
Heel veel van de situaties in andere landen die worden
genoemd, zijn gekoppeld aan allerlei medische redenen.
Daar is heel veel verwarrende en verschillende informatie
over. Eén ding weet ik wel. Ik heb zelf een discussie gehad
met iemand van de NVVE. Hij zei: als ik als oudere vind dat
ik een kostenpost voor de samenleving ben en als ik vind
dat ik een last voor de familie ben, dan vind ik dat ik het
recht moet hebben om er een einde aan te maken. Dat heeft
mij enorm aangegrepen. Ik vind het ongelofelijk confronterend dat zó gedacht kan worden. Wat is het antwoord van
onze samenleving daar dan op? Accepteren wij dat en
zeggen we: inderdaad, als mensen dat zo vinden, moeten
wij dat respecteren? Of zeggen we het volgende. U bent
toch geen last? U mag toch verwachten en erop rekenen
dat de samenleving u juist tot steun wil zijn? Een kostenpost
voor de samenleving? Uw leven is de moeite waard.
Als wij dat loslaten, als wij onder bepaalde omstandigheden
erin meegaan dat iemands leven niet meer zinvol is en niet
meer de moeite waard is, dan vind ik dat een heel aangrijpende werkelijkheid.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Mijn vraag ging specifiek over de ervaringen in Oregon.
Daar hebben mensen al twintig jaar de mogelijkheid om te
kiezen voor een waardige dood. Daar gaat de heer Van der
Staaij niet op in. Dat vind ik jammer. Ik nodig hem nogmaals
uit om dat wel te doen.
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik heb al gezegd dat ik verschillende dingen heb gelezen
over wat er in Oregon aan de orde is. Het is vaak heel lastig
om dit een-op-een te vergelijken. Ik heb gelezen wat in het
rapport van de commissie-Schnabel is besproken en in de
loop van de tijd heb ik hierover met heel veel mensen in
onze samenleving gesproken, ook met mensen die zeggen

26 oktober 2016
TK 14

14-3-15

wel het recht te willen hebben om er een einde aan te
maken. Elke keer werd ik, net als mevrouw Van Wijngaarden
die dit in haar rapport schrijft, getroffen door de ambivalentie die daaronder zit: het gevoel van eenzaamheid, het
gevoel van "er niet meer toe doen" en de moeite met
afhankelijkheid. Het verhaal van de mensen met wie ik heb
gesproken, is een andere verhaal dan het verhaal van de
rationele zelfbewuste mensen die autonoom zeggen "het
is nu mooi en goed geweest".
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Het is dus de verwachting van de heer Van der Staaij dat
dit tot een hellend vlak zal leiden. Wij kunnen het er in ieder
geval over eens zijn dat dat niet leunt op concrete bewijzen.
Sterker nog, er zijn bewijzen waaruit blijkt dat dat niet het
geval is, zoals de situatie in Oregon.
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik zei al dat ik Oregon echt een te gemakkelijk voorbeeld
vind. Het is te gemakkelijk om te beweren dat het daar
allemaal koek en ei is. Ik kom dat op die manier ook niet
tegen in het rapport van de commissie-Schnabel. Mijns
inziens is dat hellend vlak al heel duidelijk aan de orde. Dit
is geen vrees voor de toekomst. Destijds was de vraag al
aan de orde of voor mensen die ver terminaal ziek zijn dat
ene stapje niet zou moeten kunnen worden gezet, dus dat
voor hen euthanasie mogelijk zou moeten worden gemaakt.
Toen was er al de zorg dat dat zou leiden tot een uitbreiding
naar andere categorieën. Dat zie je nu gebeuren. Waar
eindigt dan de bescherming die de overheid biedt, doordat
zij als het ware aan de kant van het leven gaat staan en zegt:
wij willen ons er niet bij neerleggen dat mensen om hun
einde gaan vragen, maar daar juist iets tegenoverstellen?
De heer Rutte (VVD):
De laatste woorden van de heer Van der Staaij vormden
een mooi bruggetje naar de vraag die ik hem wil stellen
over de beschermwaardigheid van het leven. De heer Van
der Staaij gaf heel terecht aan dat het leven vanuit zichzelf,
als unieke waarde, beschermwaardig is. We lezen dat ook
terug in het rapport van de commissie-Schnabel. Misschien
voelt het niet zo voor de heer Van der Staaij, maar dat deel
ik volledig met hem: het leven is intrinsiek beschermwaardig. In de brief van het kabinet las ik iets wat mij erg aanspreekt, namelijk dat als iemand voor zichzelf concludeert
dat het leven voor hem of haar, om wat voor reden ook,
geen waarde meer heeft, er toch echt ook iets verandert
aan de waarde die je aan het leven van die persoon zou
kunnen hechten. Erkent de heer Van der Staaij dat?
De heer Van der Staaij (SGP):
Als iemand het gevoel heeft dat hij geen waarde meer heeft,
zegt dat vaak ook iets over relaties met anderen. Het zijn
ook juist anderen die hem dat gevoel van waarde kunnen
geven. We zijn er niet mee klaar als we zeggen dat al het
menselijk leven waardevol is. Het is goedkoop als je dat
ook niet waarmaakt met daden. Dat betekent dat je mensen
serieus moet nemen, dat je naar mensen moet luisteren en
naast hen moet staan.

Tweede Kamer

Voltooid leven

De heer Rutte (VVD):
Laten we het eens over die daden hebben. Ik denk dat de
heer Van der Staaij ook op dat punt de VVD veel meer aan
zijn zijde vindt dan hij in eerste instantie zou denken. Als
we voor iemand die zegt dat zijn leven is voltooid en dat
het niet verder hoeft, door middel van interventies, extra
aandacht en het organiseren van dingen ervoor kunnen
zorgen dat die waarde voor hem terugkeert, moeten we dat
zeker doen. Maar we hebben ook te maken met mensen
die heel erg op leeftijd zijn, die alle mensen met wie zij hun
leven inhoud hebben gegeven, dus oud-collega's, vrienden,
familieleden, hebben zien overlijden en die dus alleen zijn
overgebleven. Stel dat er voor hen zeker nog tijd en aandacht is en dat zij zeker nog activiteiten hebben, maar dat
zij daar zelf niet meer aan hechten. Voor hen heeft dat alles
dan geen waarde meer, omdat de mensen die zij waardevol
vonden, allemaal zijn weggevallen. Wij kennen dat soort
voorbeelden allemaal wel. Als die mensen vragen om hulp
om het leven te beëindigen, wat is dan het barmhartige
antwoord van de heer Van der Staaij aan die mensen?
De heer Van der Staaij (SGP):
Het barmhartige antwoord is dat wij die mensen nabij willen
zijn, dat wij zeggen: wij willen u of jou niet kwijt, omdat u
of jij van waarde voor ons bent. Maar andersom geldt het
ook in zo'n situatie van verlieservaring. Het voorbeeld van
de heer Jiskoot komt in alle media, dus ik mag zijn zaak
hier openlijk wel noemen. De afgelopen jaren werd dat ook
door de NVVE gedaan. De heer Jiskoot zei dat hij die pil in
2010 had willen inslikken, toen zijn vrouw en dochter overleden. Dat is zo'n concrete verlieservaring, die ook heel
invoelbaar is. We lezen in alle rapporten ook hoe zwaar
eenzaamheid en een rouwproces gedurende een heel lange
tijd kunnen zijn. Maar wat moet zo'n stervenshulpverlener
straks zeggen? Dat die persoon maar eerst een tijd moet
wachten? Wat moet zo'n stervenshulpverlener niet allemaal
in huis hebben om dat allemaal te kunnen beoordelen? Ik
zou bijna zeggen dat je God zou moeten zijn om dat te
kunnen beoordelen. Het is toch een bovenmenselijke
opgave om te bepalen wie wanneer het recht heeft om er
een einde aan te maken?
De heer Rutte (VVD):
Dat het niet eenvoudig is, heb ik volgens mij heel duidelijk
gemaakt. Het is niet eenvoudig. Er ligt ook niet zomaar
morgen een wet met een paar randvoorwaarden waarmee
we de dingen geregeld hebben. Het zal een langdurig traject
zijn van wikken, wegen en kijken naar randvoorwaarden.
Stel dat een persoon om allerhande redenen zegt dat hij
niet verder wil. Hij weet het heel zeker, hij heeft het heel
goed doordacht, hij heeft al die verlieservaringen gehad en
ziet geen mogelijkheden om zijn leven weer invulling te
geven. Heb ik het goed begrepen dat het antwoord van de
heer Van der Staaij dan is dat hij bij die persoon gaat staan,
z'n arm om hem of haar heenslaat en zegt: maar ik vind dat
u wel door moet, want ik vind u waardevol? Is dat dan het
enige antwoord, als die persoon zelf zegt: dank u wel,
mijnheer Van der Staaij, fijn dat u er bent; ik waardeer uw
aanwezigheid, maar mijn leven krijgt daardoor geen nieuwe
invulling, ik wil toch echt sterven?

26 oktober 2016
TK 14

14-3-16

De heer Van der Staaij (SGP):
"Ik vind dat u wel door moet" vind ik een wat botte tekst.
Dat zou ik niet zomaar tegen zo iemand zeggen. Ik zou
allereerst heel goed en heel lang willen luisteren naar zo
iemand. De ervaring leert dat het, als er heel lang en goed
geluisterd wordt, al iets voor mensen betekent en iets voor
hen doet. Ik vraag me af in wat voor samenleving we zijn
beland. We sparen kosten noch moeite om ervoor te zorgen
dat mensen veel ouder kunnen worden en veel langer
kunnen leven, terwijl we tegelijkertijd als samenleving
zeggen: wat moeten die hoogbejaarde mensen eigenlijk
nog met hun leven, wat heeft dat eigenlijk nog voor zin?
Daar hebben we een opdracht in. Dat is een lastige opgave,
waar veel mensen mee worstelen. Het is een serieus probleem. Het is onze opdracht om na te gaan hoe we daarin
als samenleving meer kunnen betekenen. Dat kan de overheid niet alleen, dat is een opdracht voor de hele samenleving.

Mevrouw Agema (PVV):
Voorzitter. Voor ons ligt een ingewikkeld vraagstuk over
het zelfgekozen levenseinde. Ik vind het goed dat de
ministers ervoor kiezen om een aparte wet te maken en niet
de huidige euthanasiewet aan te passen. De huidige
euthanasiewet is vooral een zorgwet; het voorstel voor
Voltooid leven is dat niet. In de huidige euthanasiewetgeving moet er sprake zijn van uitzichtloos en ondraaglijk lijden op basis van een medische grondslag. De wens tot
euthanasie moet daarbij zorgvuldig vastgelegd zijn in het
geval dat de zelfbeschikking vermindert, bijvoorbeeld als
gevolg van dementie, omdat de mogelijkheid anders vervalt.
Bij het vraagstuk van voltooid leven is er onvoldoende
sprake van lijden op medische gronden, maar is er toch
een actieve wens om te sterven. Overigens vinden wij dat
de discrepantie die de commissie-Schnabel constateert
tussen de letter van de wet en de huidige euthanasiepraktijk
niet uit het oog verloren mag worden door alle aandacht
die nu naar de discussie over het zelfgekozen levenseinde
gaat, mede omdat dezelfde conclusie al in 2010 getrokken
werd.
De ministers hebben een maatschappelijk vraagstuk opgepikt dat met name bij de nieuwe generatie pensioneerden
leeft. Onterecht wordt gedacht dat het slechts om een kleine
groep mensen gaat, terwijl een veel grotere groep zich erbij
betrokken voelt. Dit voorstel leidt momenteel tot een debat
dat hier en daar oververhit dreigt te raken en dat is jammer.
We snappen de vurige wens tot zelfbeschikking die veel
mensen hebben. Ze geloven bijvoorbeeld niet meer dat
God beslist over leven en dood. Een zelfgekozen levenseinde wordt dan denkbaar. Hetzelfde geldt voor het tegenovergestelde. Gelovigen mogen zich niet opgejaagd voelen
als zij wel tot het einde van hun leven gebruikmaken van
medische zorg en verpleging. Een veelgehoorde, nadrukkelijke wens van veel mensen is dat zij later beslist niet
dement willen worden. Ook willen velen niet verpleegd
worden. Met een zelfgekozen levenseinde willen ze dat voor
zijn. Overigens mag niet uit het oog verloren worden dat
ze anders kunnen gaan denken als het eenmaal zover is.
Het gaat dan meer om de rust die ze ervaren doordat een
zelfgekozen levenseinde tegen de tijd dat het zover is, juridisch mogelijk is. We zien ook dat mensen als gevolg van
een sociale afweging tot een zelfgekozen levenseinde
komen, bijvoorbeeld als partners na een lang en gelukkig

Tweede Kamer

Voltooid leven

leven samen willen sterven. Het sociale aspect is overigens
wel het meest kwetsbare aspect. Daarover leven in mijn
fractie nog veel zorgen. Wat als we het niet zeker weten?
Wat als maatschappelijk falen of maatschappelijke druk de
wens tot een zelfgekozen levenseinde versterkt of creëert?
Dat mag niet.
Wel wil ik aangeven dat het een waardig debat over een
zelfgekozen levenseinde niet helpt als we de tekortschietende verpleeghuiszorg erbij halen. Opname in een gesloten
afdeling van een verpleeghuis is per definitie intens en
ontluisterend, ook als we allemaal nieuwe gebouwen
neerzetten, sterrenkoks in de keukens zetten en acht liefdevolle verpleegkundigen om elk bed zouden zetten. Maar in
het licht van deze discussie de ogen volledig sluiten voor
de verschraling van de ouderenzorg is ook niet terecht.
De risico's op een maatschappelijk falen als het gaat om
het zelfgekozen levenseinde bevinden zich vooral op het
terrein van welzijn. Eenzaamheid kan een duurzaam fenomeen zijn. Maar in voorkomende gevallen is die ook
omkeerbaar. Een levenseinde is dat niet. Daar gaat het
vraagstuk over het zelfgekozen levenseinde schuren.
Daarom is het ook een maatschappelijk vraagstuk. Ik sprak
ooit in een verzorgingshuis een man van 94 jaar oud, die
kwiek van zijn bankje opsprong en riep dat hij het twintig
jaar eerder had moeten doen. Hij leefde weer helemaal op.
Hij was twintig jaar eenzaam geweest en had nu allemaal
nieuwe vrienden. Hij had net een kaartje gelegd en ging die
middag nog biljarten. Zo kon hij nog wel twintig jaar door.
Ik beweer niet dat het verzorgingshuis de panacee tegen
eenzaamheid is en velen zouden gruwen bij het idee alleen
al, maar voor anderen is dat wel zo. Daarom zijn of waren
ze maatschappelijk ook zo belangrijk. Tenslotte kunnen we
niet in iemands hoofd kijken. Een ding weet mijn fractie wel
zeker: nooit ofte nimmer mogen ouderen in onze samenleving zich te veel voelen en om die reden kiezen voor een
vrijwillig levenseinde. Niet geuite twijfels, de afwezigheid
van wel gewenste sociale contacten of het zich te veel
voelen mogen er nooit in sluipen. Dan zou een legitieme
wens voor het creëren van de wettelijke kaders voor een
zelfgekozen levenseinde voor mensen die op een waardige
manier uit het leven willen stappen, tegelijkertijd een
maatschappelijk failliet betekenen.
Wij zijn als fractie daarom op dit moment nog niet zover
om aan te geven of we op voorhand voor of tegen een
nieuwe wet zijn. De wet is er immers ook nog niet. We willen er langer over nadenken en meer mensen spreken. We
zullen actief onze bijdrage aan het wetgevingsproces leveren en later, als de wet er eenmaal is, ons definitieve
standpunt bepalen.

De heer Krol (50PLUS):
Voorzitter. Complimenten aan deze ministers en aan het
kabinet. Ik ben blij dat deze discussie plaatsvindt. Een
onderwerp als dit kun je niet zorgvuldig genoeg behandelen.
Het gaat immers om iets onomkeerbaars. Eerst en vooral:
50PLUS is — zie ons verkiezingsprogramma — onder
voorwaarden voorstander van levensbeëindiging op verzoek
bij ondraaglijk en uitzichtloos lijden, ook zonder medische
grondslag. Uiteraard kan dit alleen onder zeer strikte, zo
helder mogelijk omschreven voorwaarden en zorgvuldigheidscriteria. Hierbij is het voor 50PLUS een harde eis dat

26 oktober 2016
TK 14

14-3-17

de beoordeling en begeleiding alleen mag worden uitgevoerd door een arts. Naar onze mening kan een arts het
beste alle medische en psychosociale factoren los van elkaar
en in samenhang beoordelen. Dat lijkt een verschil met de
insteek van de regering die deze eis aan de zogeheten
stervenshulpverlener — inderdaad een heel vervelend
woord — niet stelt. Vanwaar dit onderscheid met de
euthanasiewet? Kunnen de bewindslieden uitgebreid toelichten waarom zij deze keuze lijken te maken en zijn ze
bereid 50PLUS hierin tegemoet te komen? Daarnaast heeft
50PLUS nadrukkelijk de vraag of in de wet wordt vastgelegd
dat de in te zetten arts nooit de eigen arts mag zijn. Met
name voor bewoners van instellingen kan dit van groot
belang zijn. Ik hoor hierop graag een reactie.
Een directe koppeling van het kabinetsvoorstel aan het
beleid voor ouderenzorg is niet kies. Natuurlijk levert goede
ouderenzorg een bijdrage aan een menswaardig en gelukkig
leven — en daar is nog een wereld te winnen, zeg ik uit
volle overtuiging — maar er zullen altijd mensen zijn die
zelf willen uitmaken dat hun leven voltooid is. Dat moeten
we respecteren. Met deze voorstellen gaat de overheid echt
niemand aanmoedigen om voor de dood te kiezen. Maar
laten we ook respect hebben voor mensen die weloverwogen op een waardige manier hun voltooide leven willen
beëindigen. Daar komt dit voorstel aan tegemoet. Natuurlijk
moet mogelijk misbruik alle aandacht krijgen in de nadere
uitwerking van het wetsvoorstel. Misschien kan de minister
aangeven hoe zij mogelijk misbruik denkt uit te sluiten.
Wellicht kan het voorstel van 50PLUS om altijd een arts in
te zetten als stervenshulpverlener hier een bijdrage aan
leveren.
Dat sommigen dit voorstel labelen als een aansporing voor
ouderen om een einde aan het leven te maken, zegt meer
over de wijze waarop een deel van de maatschappij over
ouderen denkt dan over de in onze ogen oprechte intentie
van dit kabinet. Laten we de ouderen vooral niet in de hoek
van de weerlozen drukken. Laten we niet het beeld bevestigen dat ze allemaal kwetsbaar en onmondig zijn. De meeste
ouderen zijn heel goed in staat de ultieme beslissing over
hun eigen leven en dood te nemen. Juist die beslissing
moeten we beschermen met heldere wettelijke kaders.
Laten we duidelijk zijn: niemand kan voor een ander bepalen
wat voor diegene de waarde van zijn of haar leven is.
Met de VVD vraag ik: waarom koppelen we dit aan een
leeftijdsgrens? Dat is principieel onjuist. Ik lees dat in
beginsel de wet moet gelden voor iedereen en dat de wet
niet moet worden beperkt tot ouderen, maar dat de wens
vooral leeft bij mensen op leeftijd en dat het daarom voor
de hand lijkt te liggen om het systeem te beperken tot
mensen die een bepaalde leeftijd hebben bereikt.
Het kabinet spreekt over objectieve maatstaven om oneigenlijk gebruik of misbruik te voorkomen. Daar ben ik het
mee eens, maar hoe zien de ministers dit voor zich? Is het
überhaupt mogelijk om bij een onderwerp als dit, waarbij
elke individuele situatie anders is, volledig objectieve criteria
na te streven? Hoe denken deze ministers overtredingen
aan te pakken? Nemen zij dit gelijk mee in het wetsvoorstel?
Aan welke strafmaat wordt gedacht?
Samenvattend: het kabinet heeft lef getoond door op deze
manier stelling te nemen. Het is goed dat deze discussie
plaatsvindt. 50PLUS is bereid om mee te denken om het
wetsvoorstel verder te volmaken. Op welke wijze en wan-

Tweede Kamer

Voltooid leven

neer gaat het kabinet verder met dit voorstel? Wanneer
mogen we wat verwachten?

De heer Kuzu (Groep Kuzu/Öztürk):
Voorzitter. Het is goed dat dit debat plaatsvindt. Het is een
ingewikkeld debat en het gaat over een ingrijpende kwestie.
Het debat gaat immers over een voltooid leven. De vraag
wanneer het leven is voltooid, gaat over waardigheid en
zelfbeschikking. Het gaat hierbij over het leven en de zin
daarvan. Het gaat over het steeds groter wordende vraagstuk van eenzaamheid en sociaal isolement van onze
ouderen. Het heeft ook raakvlakken met onze gezondheidszorg. Al met al zijn het onderwerpen waar elk mens mee te
maken heeft.
Ik citeer: "Mevrouw, 85 jaar, vindt het leven zwaar. Er is
niets leuks meer in het leven, zegt ze. Ze kan heel slecht
slapen en zit dus de hele dag in haar stoel te wachten tot
de dag om is. Ze komt nauwelijks nog in de gemeenschappelijke ruimten omdat ze zo slecht ziet en hoort. Ze zegt dat
de nachten het ergst zijn. Ze ligt dan vaak te huilen in bed."
Wat is dan de oplossing? Voor ons is vandaag de volgende
vraag nog belangrijker. Wat is de rol van de overheid en
wat is de rol van de regering? Wat ons betreft ligt de
oplossing niet in de lijn van een einde maken aan het leven,
hulp bieden bij zelfdoding of zelfdoding faciliteren.
Er heerst somberheid in Nederland. Die somberheid moet
worden doorbroken. In plaats van constant te praten over
geld en andere materiële zaken en ouderenzorg te zien als
een kostenpost, zouden we op zoek moeten gaan naar
geluk. Ik zou haast willen zeggen: ga van het bruto binnenlands product naar het bruto nationaal geluk. De samenleving wordt steeds individualistischer en de gemeenschapszin verdwijnt. Ouderen worden vaker aan hun lot overgelaten en voelen zich steeds vaker eenzaam. Daar moeten wij
van af zien te komen. De commissie-Schnabel komt tot de
conclusie dat het huidige systeem goed functioneert en dat
een verruiming van de juridische mogelijkheden voor hulp
bij zelfdoding niet wenselijk is. En de commissie concludeert
dat bij zo'n verruiming de kernwaarden veiligheid, zorgvuldigheid, toetsbaarheid en transparantie in het geding kunnen komen. In die lijn herkennen wij ons. Dat is een duidelijke uitspraak van de commissie. In plaats van de route van
de regering verder te verkennen, zou er juist op moeten
worden ingezet om de waardigheid van het leven terug te
brengen, en niet het leven waardig af te nemen. Bestrijd
het sociaal isolement van ouderen. Zorg voor betere zorg
en ondersteuning. Onderken de waarde van de verzilvering
van de samenleving.
De vraag wanneer het leven voltooid is, is ambivalent. Wat
vandaag als voltooid voelt, kan morgen veranderen. "Geen
minimumleeftijd", zegt de regering. Is 50 jaar genoeg? Is
60 jaar genoeg? Als het genoeg is voor jezelf, is het dan
ook genoeg voor je naasten? Is het genoeg voor je dierbaren, voor je kinderen?
Nederland loopt internationaal al voorop op het gebied van
euthanasie. Moeten wij nog verder opschuiven? Hulp bij
zelfdoding is wat ons betreft principieel geen politieke
keuze. Wij vinden dan ook principieel dat de regering niet
verder zou moeten gaan dan de huidige kaders om zelfdoding mogelijk te maken.

26 oktober 2016
TK 14

14-3-18

Ik rond af. Bij militaire missies is het een ongeschreven
regel dat er een ruime parlementaire meerderheid moet
zijn. Het gaat immers om mensenlevens. 76 zetels voelen
dan niet als een voldoende mandaat. Bij euthanasie gaat
het ook om mensenlevens. Daarom zou ik vandaag de
regering, maar ook alle andere politieke partijen willen
oproepen om niet calculerend te werk te gaan om meerderheden te zoeken in beide Kamers, maar om echt werk te
maken van de inhoud.

Mevrouw Wolbert (PvdA):
Voorzitter. De kabinetsreactie op het rapport van de commissie-Schnabel heeft veel losgemaakt in de samenleving.
Dat zal na het debat van vandaag doorgaan. Naar de stellige
overtuiging van mijn fractie is dat goed en ook nodig. Het
kabinet heeft met de reactie op het rapport een forse steen
in de vijver gegooid, door te besluiten het advies van de
commissie niet op te volgen. Althans, het doet dat wel wat
betreft het punt om de huidige Wtl niet aan te passen,
omdat deze voldoet. Ook de conclusie dat er binnen de Wtl
meer mogelijk is dan de huidige beroepspraktijk laat zien,
wordt door het kabinet gedeeld.
Juist op het vraagstuk van voltooid leven slaat het kabinet
een andere weg in. Het kabinet deelt de conclusie van de
commissie-Schnabel niet dat een kleine groep mensen
buiten de huidige wet zou vallen en dat om die reden de
wet geen aanpassing behoeft. Het kabinet heeft in zijn
reactie een oplossing gezocht die tegemoetkomt aan de
autonomie van degenen die een stervenswens hebben. Ook
de Partij van de Arbeid vindt dit heel belangrijk. Het kunnen
effectueren van de autonomie door mensen voor wie het
leven geen betekenis meer heeft en voor wie het een te
zware last is geworden om verder te moeten leven, is
belangrijk. Het gaat om mensen die ondanks aandacht en
hulp van anderen niet verder willen leven. Om de regie over
hun eigen levenseinde te kunnen voeren, zullen zij over het
algemeen hulp nodig hebben van derden. Maar dat is nu
strafbaar.
De vraag is op welke manier tegemoet kan worden gekomen
aan de wens van deze groep mensen, die uitzichtloos en
ondraaglijk lijden aan het leven, om zonder medische
grondslag meer regie te krijgen over hun eigen levenseinde.
Het kabinet heeft gemeend, daarvoor parallel aan de Wtl
een apart wettelijk kader te moeten ontwikkelen. De Partij
van de Arbeid kan de keuze voor een ander wettelijk kader
goed volgen. Hulp bij zelfdoding, gebaseerd op het recht
op autonomie, is immers gebaseerd op een ander uitgangspunt dan dat van de Wtl, waar de barmhartigheid van de
arts het uitgangspunt is. Het gaat ook over een andere groep
mensen, namelijk degenen die een consistente, weloverwogen en vrijwillige stervenswens hebben, omdat zij hun leven
als voltooid ervaren. De ondraaglijkheid en de uitzichtloosheid van het lijden spelen ook hierbij een doorslaggevende
rol, maar de medische grondslag is het ontbrekende element.
De Partij van de Arbeid constateert dat het kabinet vervolgens op hoofdlijnen een beeld schetst van criteria voor
toetsing vooraf, en hoe die er ongeveer uitzien. Ook het
proces nadat er een akkoord ligt, en de documentatie en
toetsing achteraf met een aanpak die lijkt op die van de
regionale toetsingscommissies, worden in de kabinetsbrief
op hoofdlijnen geschetst. De fractie van de Partij van de

Tweede Kamer

Voltooid leven

Arbeid waardeert het dat het kabinet daar meer inzicht in
heeft willen geven, maar is tegelijkertijd vooral benieuwd
naar de concrete uitwerking ervan in de nieuwe wet. Ik zeg
nogmaals: de Partij van de Arbeid steunt de ingeslagen
richting, maar de verdere uitwerking is voor mijn partij van
cruciaal belang. We denken daarover graag mee.
Ik sluit af met enkele vragen aan beide bewindspersonen.
De eerste vraag betreft de constatering, zowel van de
commissie-Schnabel als van het kabinet, dat artsen nog
lang niet genoeg gebruikmaken van de mogelijkheden die
de euthanasiewet nu biedt. Het kabinet verwijst daarvoor
naar de code of practice op de website van de regionale
toetsingscommissies. Maar hebben de bewindspersonen
nu het gevoel dat daarmee de kennis van artsen is toegenomen over wat er binnen de euthanasiewet nu al is toegestaan? Gemiddeld wordt een huisarts een of twee keer in
de twee tot drie jaar geconfronteerd met een verzoek om
euthanasie. Hoe kunnen de kwaliteit van het afwegingsproces en de kennis bij artsen verder worden verbeterd? Ik
vraag dat aan beide ministers. Het kabinet gaat daarover
in overleg met de KNMG en gaat na wat er in de opleidingen
beter kan. Wat heeft dat inmiddels opgeleverd? Is dat
genoeg? Waar denken de bewindspersonen verder nog aan
om de uitvoering van de Wtl te verbeteren?
De voorzitter:
"Wtl" staat voor "Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek
en hulp bij zelfdoding".
Mevrouw Wolbert (PvdA):
Pardon. Ja, populair gezegd: de euthanasiewet.
De commissie-Schnabel en ook het kabinet constateren dat
ook burgers geholpen zouden zijn met betere informatie.
Er is een handreiking schriftelijk euthanasieverzoek uitgebracht. Er is informatie op een website en er is een patiëntenbrochure geschreven. Maar in de achterban van de
Partij van de Arbeid leeft sterk de vraag of we weten of die
informatie ook terechtkomt bij de mensen die minder goed
gebekt zijn en die de weg niet weten. Komt die terecht bij
de mensen die in onze geautomatiseerde samenleving een
steeds grotere informatieachterstand oplopen? Mijn fractie
zou graag willen horen of de bewindspersonen dit vraagstuk
onderkennen en aan welke oplossingen ze werken.
Ik rond af. Als laatste spreker in dit debat kan ik zeggen dat
er vandaag veel is gezegd over een uiterst moeilijk onderwerp. Ik vind persoonlijk dat we er in zijn geslaagd om dit
op een zorgvuldige en goede manier te doen. Ik wil mijn
collega's hiervoor bedanken. Ik hoop dat we juist in onze
samenleving én hier, in de Kamer het gesprek hierover
zullen voortzetten, op een respectvolle manier en ten principale oprecht geïnteresseerd in ieders zienswijze. Want
alleen op die manier hoort een debat over voltooid leven
gevoerd te worden. Dit wordt door velen in onze samenleving gevoeld en ook nauwlettend gevolgd. Voor de Partij
van de Arbeid is de richting die het kabinet nu is ingeslagen,
een belangrijke stap in de juiste richting. Als het wetsvoorstel er te zijner tijd ligt, praten we verder en zullen opnieuw
afwegingen en veel gesprekken volgen. Dat is goed, want
alleen op die manier komen we verder.

26 oktober 2016
TK 14

14-3-19

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
In het zojuist verschenen verkiezingsprogramma van de
Partij van de Arbeid staat dat men stervenshulp wil geven
aan mensen die vinden dat hun leven voltooid is, maar dat
deze wens om te sterven op geen enkele andere wijze kan
worden weggenomen. Dat is een belangrijke voorwaarde.
Ik vraag me af hoe de Partij van de Arbeid in dat licht de
brief van het kabinet beoordeelt. Daarin staat slechts in een
half A4'tje tekst iets over de aanbevelingen van de commissie-Schnabel om te voorkomen dat mensen hun leven als
voltooid ervaren.
Mevrouw Wolbert (PvdA):
Mevrouw Dik-Faber van de ChristenUnie haalt ons verkiezingsprogramma voor de verkiezingen van 2017 aan. De
Partij van de Arbeid heeft ook in 2012 al aangegeven voorstander te zijn van verruiming van de mogelijkheden voor
mensen die zonder medische grondslag toch hulp bij zelfdoding zouden willen krijgen. Het kabinet zegt het volgende
over het gesprek met mensen die hebben aangegeven hulp
bij zelfdoding te willen zonder dat er sprake is van een
medische aandoening, mensen die dus nu buiten de
euthanasiewet zouden vallen. Het kabinet zegt volgens mij
volledig terecht over dat gesprek, dat het een gesprek moet
zijn met mensen die daartoe goed uitgerust zijn. Daarin
moet vooral worden bezien of er geen sprake is van problematiek of een vraagstelling die op een andere manier
opgelost kan worden. Ik denk dat dat terecht is. Het moet
een toetsbare wens zijn, maar het moet ook een zorgvuldige
afweging zijn en een persistent gevoelde wens. Ik sluit mij
daar volledig bij aan. Of dat nu op een half A4'tje kernachtig
is geformuleerd of op drie A4'tjes uitvoerig en breedsprakig,
dat maakt de Partij van de Arbeid niet uit.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
De commissie-Schnabel heeft een aantal aanbevelingen
gedaan, zoals acceptatie van de ouderdom, herwaardering
van de ouderdom, voorkomen van eenzaamheid en verbeteren van de zelfredzaamheid van ouderen. Daar lees ik in
de brief van het kabinet niet heel veel over terug. Het is echt
maar een half A4'tje. Wil de Partij van de Arbeid met de
ChristenUnie samen werken aan een beleid om te voorkomen dat mensen hun leven als voltooid gaan ervaren? Kan
ik ervan uitgaan dat de Partij van de Arbeid nooit zal
instemmen met een wet voltooid leven als er niet ook door
het kabinet voluit werk wordt gemaakt van beleid om te
voorkomen dat mensen hun leven als voltooid gaan ervaren?
Mevrouw Wolbert (PvdA):
De ChristenUnie legt nu twee zaken neer als een soort
tegenstelling. Als je het een doet, kan het ander niet. Ik denk
dat het en-en zou moeten zijn. Ik wil de vraag andersom
stellen. Stel dat we in een gedroomde samenleving leven,
waar iedereen alles krijgt aan ondersteuning, zorg en liefde
en alles wat je maar kunt bedenken, en dat er dan toch
mensen zijn die ondanks al die liefde en zorg om hun heen,
zeggen dat zij vinden dat hun leven het niet meer waard is,
zou de ChristenUnie dan de barmhartigheid willen tonen
om deze mensen verder te helpen? Dat is de omgekeerde
vraag. Het is geen tegenstelling. Beide zijn wat de Partij van
de Arbeid betreft mogelijk. Wij willen te allen tijde de
mogelijkheid hebben om mensen met een persistente,

Tweede Kamer

Voltooid leven

diepgevoelde wens om een einde aan hun leven te maken,
maar die nu buiten de euthanasiewet vallen, tegemoet te
komen met een apart wettelijk kader daarvoor.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
De ChristenUnie ziet een barmhartige overheid als een
overheid die volop inzet op een herwaardering van de
ouderdom, op acceptatie, op het voorkomen van eenzaamheid, op betere zorg enzovoort. Gaat de Partij van de Arbeid
mee met het voorstel van de ChristenUnie om daar gericht
beleid op in te zetten?
Mevrouw Wolbert (PvdA):
Dit debat gaat over de ethische en morele vraag of wij vinden dat de overheid een rol heeft in het wegnemen van
belemmeringen bij mensen die hun leven geleefd vinden
en lijden aan het leven. Dat is de essentie van dit debat. Als
die vraag aan de orde is, zegt de Partij van de Arbeid dat
wij de ingeslagen weg van dit kabinet steunen en dat wij
met belangstelling de wetgeving tegemoetzien waarin
geregeld wordt dat hulp bij zelfdoding zonder medische
grondslag mogelijk wordt.
Mevrouw Leijten (SP):
Het burgerinitiatief Voltooid leven en hulp bij zelfdoding
bij een voltooid leven en het advies van de commissie van
wijzen gaan over ouderen met een stervenswens. De leeftijdsgrens van 70 wordt dan genoemd. Het kabinet noemt
echter geen leeftijdsgrens. De VVD geeft aan dat zij ten
principale vindt dat er geen leeftijdsgrens behoort te zijn.
Die is er in de euthanasiewet immers ook niet. Hoe kijkt de
Partij van de Arbeid daartegen aan?
Mevrouw Wolbert (PvdA):
Dat is in ieder geval een punt dat ook binnen mijn partij
nog niet tot op de bodem uitgediscussieerd is. Ik constateer
dat dat in de brief van het kabinet ook in het midden gelaten
wordt. Ik constateer tegelijkertijd dat dat vast niet voor niets
is. Ik wil op dit punt de wetsvoorstellen afwachten en kijken
hoe het precies in de wettekst terecht komt. Ondertussen
voer ik in mijn partij het debat daar verder over.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik denk dat dat voor alle partijen geldt. Ik vind dit echter wel
van belang, omdat de maatschappelijke discussie altijd is
gegaan over ouderen. De commissie-Schnabel gaat ook
over de vraag hoe ouderen zich gepositioneerd voelen in
de samenleving. Het promotieonderzoek van Els van Wijngaarden gaat daar bijvoorbeeld ook over. Wanneer wij die
leeftijdsgrens loslaten, zou dan volgens de Partij van de
Arbeid niet minimaal onderzoek moeten worden gedaan
wat het voor ons als samenleving in het geheel zou betekenen als hulp bij zelfdoding voor alle leeftijden mogelijk
wordt?
Mevrouw Wolbert (PvdA):
Mijn ervaring is dat een antwoord op medisch-ethische
vraagstukken eigenlijk nooit wordt verkregen via het doen
van onderzoek, maar wel via het aangaan van gesprekken
met zo veel mogelijk mensen met verschillende zienswijzen.

26 oktober 2016
TK 14

14-3-20

De Partij van de Arbeid wil zoals gezegd de tijd nemen om
dat te doen. Daar blijf ik even bij. Ik zie niet hoe een onderzoek tot een beter antwoord zou leiden dan een goed
gesprek met mensen de komende jaren.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik worstel daar ook mee. Ik heb gevraagd hoe de regering
dat ziet en hoe zij de gevolgen ervan weegt voor de
samenleving als geheel. Ik ga ervan uit dat we hierop antwoord krijgen. Het zou natuurlijk wel een wezenlijk andere
discussie opleveren als we de grens — we voeren al jaren
discussie over een voltooid leven van ouderen en we zien
ook dat mensen uit deze groep hun wens kenbaar maken
— loslaten. Juridisch gezien is daar natuurlijk wel iets voor
te zeggen, want een leeftijdsgrens is arbitrair. Dat zou wel
een andere discussie opleveren. Zou voor de PvdA het
moment waarop we het wetsvoorstel krijgen en behandelen,
het juiste tijdstip zijn om de leeftijdsgrens los te laten, of
zouden we dat eerder moeten weten via een maatschappelijk debat?
Mevrouw Wolbert (PvdA):
Wat "we" moeten weten, is voor mij nog niet aan de orde.
U vroeg mij naar het standpunt hierover van de Partij van
de Arbeid. Ik heb gezegd dat ik hierop geen antwoord kan
geven, omdat wij hierover intern nog uitvoerig in gesprek
zijn. Het praten over de mitsen en de maren en de strekking
en het wegen daarvan, moeten leiden tot een besluit dat in
balans is. Daar is de Partij van de Arbeid nog niet aan toe.
Dat gesprek bij ons zal vast en zeker nog uitgebreid worden
gevoerd. Daarna zal er vast ook een brede discussie in de
samenleving zijn en daar oriënteren wij ons natuurlijk ook
op.
De voorzitter:
Dank u wel.
De beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Hiermee zijn we gekomen aan het einde van de eerste termijn van de zijde van de Kamer. Ik schors de vergadering
voor drie kwartier, tot 13.15 uur.
De vergadering wordt van 12.31 uur tot 13.16 uur geschorst.

Tweede Kamer

Voltooid leven

26 oktober 2016
TK 14

14-3-21