Van Ouder op Kind
Een verkennende studie naar de intergenerationele overdracht van jihadistisch
gedachtegoed binnen de gezinscontext

Dit onderzoek is in opdracht van het Wetenschappelijke Onderzoek- en Documentatiecentrum
(WODC) van het ministerie van Justitie en Veiligheid uitgevoerd door:

L. van Wieringen, MSc.
D.J. Weggemans, MSc.
K. Krüsselmann, MSc.
Prof. Dr. M.C.A. Liem

Begeleidingscommissie:
Prof. Dr. A.C. Liefbroer (voorzitter)
Dr. G. Haverkamp
Dr. Mr. F. Geelhoed
Dr. N. Immler
Medewerker van de NCTV

© 2021, WODC/ Van Wieringen/ Weggemans/ Krüsselmann / Liem/ Universiteit Leiden.
Auteursrechten voorbehouden.

2

Samenvatting
In 2019 waarschuwde de NCTV in de vijftigste editie van het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland
voor het potentiële gevaar dat zou uitgaan van kinderen die opgroeien in een jihadistisch milieu (NCTV,
2019). De gedachte was dat kinderen uit een gezin waarin in ieder geval één van de ouders jihadistische
denkbeelden aanhangt, op de langere termijn deze ideeën zouden kunnen overnemen. Het doel van dit
onderzoek is daarom meer inzicht te verwerven in de actuele kennis omtrent processen van
intergenerationele overdracht van jihadistisch en breder extremistisch gedachtegoed binnen de
gezinscontext. In deze verkennende studie staat de volgende onderzoeksvraag centraal: Wat is er bekend
over de aard en omvang van intergenerationele overdracht van jihadisme en andere vormen van
extremistisch gedachtegoed? Wij kijken in de eerste plaats naar wat er bekend is over de mate waarin
dergelijke intergenerationele overdracht voorkomt. Daarnaast bestuderen wij de mechanismen die
hieraan ten grondslag liggen, de beschermende en versterkende factoren die hiermee samenhangen, en
de gevolgen van intergenerationele overdracht op langere termijn. Tenslotte staan wij stil bij de
interventiemogelijkheden om de intergenerationele overdracht van jihadistische en bredere
extremistische denkbeelden binnen de gezinscontext tegen te gaan.

Methodologie
In dit onderzoek hebben wij gebruik gemaakt van een systematische literatuurstudie en een reeks aan
verdiepende interviews. In de literatuurstudie hebben wij niet alleen naar de (schaarse) empirische
literatuur over de overdracht van jihadistische denkbeelden gekeken, maar ook naar empirische studies
over andere vormen van extremisme of radicalisme en sektarisme. In eerste instantie leverde de
systematische literatuurstudie aan de hand van zoektermen meer dan 40.000 studies op. Hieruit hebben
wij uiteindelijk 58 (vooral kwalitatieve) studies geselecteerd, die specifiek betrekking hebben op
ideologische overdracht van ouder op kind, waarvan 34 studies betrekking hadden op de overdracht van
islamitisch-radicalisme en -extremisme, en 24 op de overdracht van andersoortige ideologieën,
waaronder sektarisme en links- en rechts-radicalisme of -extremisme.
Om meer zicht te krijgen op de situatie in Europa en specifiek Nederland, en als poging de
beperkingen van de literatuur te ondervangen, hebben wij de literatuurstudie aangevuld met interviews
met in totaal 19 respondenten – bestaande uit Nederlandse wetenschappelijke experts (N=4),
internationale wetenschappelijke experts (N=5), en Nederlandse praktijkdeskundigen (N=10). De
gesprekken zijn ad verbatim getranscribeerd en deductief (thematisch) gecodeerd.

3

Resultaten

De prevalentie van intergenerationele overdracht
Op basis van de literatuurstudie kunnen weinig harde conclusies worden getrokken over de mate waarin
de intergenerationele overdracht van jihadistisch en extremistisch gedachtegoed voorkomt. De studies
die dit aspect hebben bestudeerd, zijn veelal uitgevoerd in niet-westerse contexten – en deze bevindingen
kunnen dus niet zonder meer worden vertaald naar de West-Europese situatie. Voor de interviews met
experts en casusdeskundigen geldt bovendien dat het lastig is om goed zichy te krijgen op de gezinnen
waar dit speelt. Jihadisten zijn over het algemeen schuw voor onderzoeks- en media-aandacht, maar ook
een beperkte meldings- of handelingsbereidheid onder professionals en ethische en juridische obstakels
belemmeren het zicht op deze gezinnen.
Ondanks deze beperkingen geven vrijwel alle praktijkdeskundigen aan bekend te zijn met één
of meer casussen waarin ouders vermoedelijk een stimulerende rol hebben gespeeld in de jihadistische
radicalisering van hun kinderen. Ook de gesproken onderzoekers achten – op basis van hun theoretische
kennis over radicaliseringsprocessen en intergenerationele overdracht in brede zin – de
waarschijnlijkheid groot dat intergenerationele overdracht binnen extremistische milieus plaatsvindt.

De mechanismen van intergenerationele overdracht

Onze literatuurstudie heeft geleid tot een model van intergenerationele overdracht van extremistische
denkbeelden, waarvan de relevantie in gesprekken met wetenschappers en praktijkdeskundigen is
bevestigd. In dit model staat het gezinssysteem, bestaande uit ouders en hun kinderen, centraal. De
dynamiek waarmee ouders hun kinderen beïnvloeden in hun ideologische ontwikkeling komt voort uit
diverse mechanismen: terugkerende patronen waarmee denkbeelden worden overgedragen, en waarbij
ouders zowel actieve als passieve rollen kunnen innemen. In ons onderzoek hebben wij deze
overdrachtsmechanismen ingedeeld naar vijf overlappende categorieën, op discursief, socio-spatiaal,
temporeel, moreel-educatief en symbolisch niveau.
1. Discursieve mechanismen gaan over de verbale interacties tussen ouder en kind, waarmee
gezinsleden de wereld om hen heen duiden. Hiertoe behoren bijvoorbeeld een zwart-wit
wereldbeeld en wij-zij-denken; het gebruik van slachtoffernarratieven; de legitimering van
geweld; het direct of indirect zwartmaken van buitenstaanders (othering); en verwijzingen naar
extremistische of radicale voorgangers in de familielijn.
2. Socio-spatiale mechanismen gaan over deelname aan sociale bijeenkomsten buitenshuis, waar
kinderen de gezinsideologie bevestigd krijgen. Overdracht vindt hier plaats doordat ouders hun
kinderen weghouden van situaties waar zij mogelijkerwijs in contact zouden kunnen komen met
4

tegengeluiden. In plaats daarvan worden deze kinderen geïntroduceerd tot alternatieve sociale
kringen waar zij, vaak speelsgewijs, wel aan de ‘juiste’ denkbeelden worden blootgesteld.
Socio-spatiale overdracht vindt bijvoorbeeld plaats door kinderen deel te laten nemen aan
ideologische jeugdbewegingen; door hen ‘kindertaakjes’ bij het ouderlijk netwerk te laten
vervullen; door hen mee te nemen naar belangrijke ideologische bijeenkomsten; of zelfs door
als gezin te verhuizen ten behoeve van de ideologie. Onderzoekers en casusdeskundigen wijzen
voorts op het bestaan van illegale ‘garage-bijeenkomsten’, en benadrukken dat socio-spatiaal
contact met gelijkdenkenden ook vaak binnen de onlinesfeer plaatsvindt.
3. Temporele mechanismen gaan over de manieren waarop ouders continuïteit in hun ideologische
beïnvloeding nastreven. Temporele overdrachtsvormen komen tot uiting in onder meer
thuisonderwijs en schoolselectie; partner- en vriendenselectie; mediaselectie; en sociale
controle vanuit het ouderlijk netwerk. Uit de interviews blijken ook de inzet van jihadistische
gastouders of oppasouders en strenge ouderlijke controle op de bewegingen van hun kinderen
buitenshuis via telefoon en sociale media, belangrijke temporele mechanismen.
4. Moreel-educatieve mechanismen zijn mechanismen waarmee ouders het handelen van kinderen
proberen te beïnvloeden en naleving van de gezinsideologie proberen af te dwingen. Dit gebeurt
via beloningen en bestraffingen; het uitspreken van verwachtingen en aanmoedigingen; of het
gebruik van angstbeelden. Ook het feit dat ouders een (directe of indirecte) voorbeeldfunctie
vervullen voor hun kinderen, kan hiertoe worden gerekend.
5. Symbolische mechanismen zijn overdrachtsmechanismen waarin het gebruik van symbolen en
of rituelen die kenmerkend zijn voor de gezinsideologie in kwestie. In extremistische context
vindt zulke overdracht bijvoorbeeld plaats door het gebruik van onder meer decoratie,
klederdracht, speelgoed en attributen die (elementen van) de ideologie benadrukken.
.
Versterkende en beschermende factoren van intergenerationele overdracht

Overdrachtsprocessen worden bovendien beïnvloed door versterkende en verzwakkende factoren. Uit
de literatuur en de gesprekken blijkt dat deze factoren zich kunnen manifesteren op gezinsniveau,
gemeenschapsniveau, en het niveau van individuele kinderen. In de kindertijd lijken elementen zoals
gender, leeftijd en cognitieve vermogens samen te hangen met de mate waarin intergenerationele
overdracht plaatsvindt – al zijn de relaties hiertussen niet altijd eenduidig. Op gezinsniveau lijken
overdrachtsprocessen samen te hangen met onder andere ervaringen van trauma en slachtofferschap,
delinquentie of een migratie-achtergrond onder ouders. Tenslotte kunnen maatschappelijke factoren
zoals stigmatisering, discriminatie en buitensluiting van de jihadistische gemeenschap als geheel
intergenerationele overdracht in de hand werken, door zowel wij-zij-denken als slachtoffergevoelens te
versterken.

5

Ons onderzoek laat voorts zien dat, hoewel uiteenlopende soorten gezinssystemen
intergenerationele overdracht kunnen voortbrengen, er redenen zijn om aan te nemen dat de
bovenbeschreven factoren en mechanismen niet willekeurig over gezinnen zijn verdeeld. In tegendeel:
ons onderzoek suggereert dat bepaalde factoren mogelijk samenhangen met specifieke
overdrachtsmechanismen, en vice versa. Wij zullen een eerste aanzet doen tot het ontwaren van deze
patronen, aan de hand van een typologie met drie categorieën.

Drie patronen van intergenerationele overdracht
De factoren en mechanismen die uit ons onderzoek naar voren komen, kunnen grofweg worden verdeeld
in drie overlappende overdrachtsclusters: (1) factoren en mechanismen in relatie tot de overdracht van
(collectieve)

trauma’s;

(2)

factoren

en

mechanismen

in

relatie

tot

overdracht

binnen

instabiele/criminogene milieus; (3) factoren en mechanismen in relatie tot overdracht binnen
stabiele/liefdevolle milieus.
In het eerste cluster van factoren en mechanismen staat de ervaring van collectief leed centraal.
Gevoelens van slachtofferschap in de breedste zin van het woord domineren hier de radicale of
extremistische gezinsideologie en de overdracht daarvan. Deze gevoelens kunnen voortkomen uit
diverse gebeurtenissen, waaronder het hebben van een vluchtelingen- of migratieverleden, negatieve
ervaringen met politie of justitie, sociale stigmatisering, of buitensluiting. Dat het gezin zich geen
onderdeel voelt van de bredere maatschappij, ligt hier mogelijkerwijs aan intergenerationele overdracht
ten grondslag. Zo zouden kinderen uit getraumatiseerde milieus al vroeg leren dat zij deel uitmaken van
een gemeenschap die ernstig te lijden heeft onder de daden of attitudes van een kwade ‘Ander’ – wat
intergenerationele overdracht aanwakkert.
Het tweede cluster omvat factoren en mechanismen die specifiek betrekking lijken te hebben op
criminogene, instabiele of onveilige milieus. Gezinsleden zijn mogelijk betrokken bij criminaliteit of
georganiseerd geweld, vertonen psychopathologische kenmerken, en/of hebben financiële problemen.
Ook middelenmisbruik, huiselijk geweld en mishandeling zou in deze categorie voorkomen – evenals
emotionele of fysieke verwaarlozing van kinderen. Zo zouden ouders een sterk onderscheid maken
tussen goed en slecht gedrag, en zouden zij de gedachten van hun kinderen manipuleren met
angstbeelden, verwachtingen, straffen en beloningen. Ondanks de lage emotionele betrokkenheid van
deze ouders bij het leven van hun kinderen tonen kinderen zich echter loyaal naar het gezin, en hopen
zij op goedkeuring door de ideologie zo secuur mogelijk op te volgen.
In het derde cluster staan niet instabiliteit en criminaliteit centraal, maar juist loyaliteit en
betrokkenheid. Dit zijn de factoren en mechanismen die zich voordoen in liefdevolle, warme milieus.
Van verwaarlozing of mishandeling lijkt hier geen sprake, en ook een slachtoffernarratief zou ontbreken.
Ouders dragen hun denkbeelden over niet op basis van een vijandbeeld of op basis van traumatische
ervaringen, maar omdat zij werkelijk geloven het beste met (de toekomst van) hun kroost voor te hebben,
6

zo blijkt uit ons onderzoek. Kinderen zouden zich op hun beurt niet of nauwelijks afzetten tegen deze
denkbeelden. Zij laten zich juist kenmerken door veilige hechtingspatronen en een vertrouwensband
met hun ouders.
Dit cluster vormt een interessante aanvulling op de bestaande kennis van radicalisering. Het
staat haaks op de ‘broken homes’-these, welke veronderstelt dat radicalisering zich bij uitstek voordoet
in gebroken of onveilige gezinnen (zie bijv. Gielen, 2018; Weenink, 2015). Onze studie suggereert juist
dat ook gezonde en stabiele gezinssystemen in staat zijn extremistische kinderen voort te brengen
middels intergenerationele overdracht – en dat het aandeel van de extremistische gezinnen waarin deze
‘cluster drie’-dynamiek speelt, wellicht zelfs groter is dan men momenteel veronderstelt.

Implicaties voor interventies
Wanneer intergenerationele overdracht succesvol plaatsvindt, kan dit samenhangen met verschillende
uitkomsten. De literatuur laat zien dat hoewel sommige kinderen inderdaad het gewelddadige pad kiezen
– en zich bijvoorbeeld aansluiten bij een terroristische organisatie of uitreizen naar conflictgebieden –
deze gedragscomponent vermoedelijk bij het merendeel ontbreekt. Voor hen bestaat de overname van
de gezinsideologie primair uit een internalisering van de ouderlijke denkbeelden en bijvoorbeeld de
normalisering van geweld. Dit sluit de mogelijkheid niet uit dat sommigen van hen in hun latere leven
alsnog de noodzaak kunnen gaan voelen om deze denkbeelden op gewelddadige wijze tot uiting te
brengen. Longitudinaal onderzoek hiernaar ontbreekt echter, waardoor hier zeker in de jihadistische
context nog weinig over te zeggen valt. Ook op de groep kinderen die de extremistische ideologie van
hun ouders geheel niet overnemen, heeft ons onderzoek helaas weinig zicht gekregen. Hier zijn in
wetenschappelijke zin nauwelijks casussen van bekend – vermoedelijk zowel door de moeilijke
bereikbaarheid van deze groep, als door een gebrek aan onderzoeksaandacht voor dit fenomeen.
Desondanks suggereert onze studie dat er manieren zijn om de gevolgen van intergenerationele
overdracht te beïnvloeden, aan de hand van interventies. Zo wijst ons onderzoek op de beschermende
kracht die uitgaat van niet-radicale of-extremistische invloeden van buiten de gezinssfeer; het belang
van alternatieve identiteitsvorming; en de rol van positieve triggerevents en van blootstelling aan
mensen met andere leefwijzen of denkbeelden. Zowel in de geïncludeerde studies als in de gesprekken
staat het niet-dwingende karakter van deze interventies echter centraal. De ideologische ommekeer van
kinderen lijkt uiteindelijk gestoeld op een intrinsieke verandering, en niet op van rechtswege opgelegde
maatregelen, zo blijkt. Door autoriteiten gelaste interventies, zoals detentie, uithuisplaatsing of een door
de overheid gestimuleerde verhuizing naar een ‘betere’ wijk, lijken over het algemeen dan ook beperkt
in hun effectiviteit wanneer zij op zichzelf staan.
Een tweede relevante invalshoek ten aanzien van interventies, welke zowel in de gesprekken als
de bestudeerde literatuur naar voren is gekomen, heeft betrekking op het belang van een
kinderbeschermingsperspectief bij het tegengaan van intergenerationele overdracht. Uiteindelijk moeten
7

interventies niet met het oogmerk van maatschappelijke cohesie of zelfs puur voor de nationale
veiligheid worden opgelegd, maar vooral met het doel het welzijn van het kind in kwestie te beschermen,
zo zeggen respondenten. De literatuur onderschrijft dit perspectief. Verschillende auteurs benadrukken
het belang van terughoudendheid en voorzichtigheid in de toepassing van interventies – vooral met het
oog op de risico’s van stigmatisering en verdere uitsluiting van betreffende gezinnen (Ahdash, 2019;
Bickerton, 2019).
Overheidsoptreden zou, wanneer het om de intergenerationele overdracht van extremisme gaat,
bovendien niet enkel op jihadisme gericht moeten zijn, maar ook op andere voor kinderen schadelijke
ideologieën. Niet in de laatste plaats omdat een focus op islamitisch-geïnspireerd extremisme moreel
discutabel en mogelijk contraproductief zou zijn – maar ook gezien de grote overlap die tussen
overdrachtspatronen van diverse radicale en extremistische denkbeelden bestaat. Zowel de literatuur als
de interviews hebben aangetoond dat de manieren waarop denkbeelden binnen verschillende
ideologische contexten van ouder op kind worden overgedragen, sterk op elkaar lijken. Uit bestaande
kennis omtrent (interventies in) andersoortige isolationistische contexten, bijvoorbeeld in relatie tot
gezinnen in sektes of in de georganiseerde criminaliteit, zou kunnen worden geput wanneer men
extremistische overdracht als fenomeen wil begrijpen.

Tot slot

Het huidige onderzoek inventariseert en systematiseert de bestaande kennis over de aard en omvang van
intergenerationele overdracht van jihadistische en extremistische ideologieën binnen de gezinscontext.
Het laat zien dat er gegronde redenen zijn om de ontwikkeling van kinderen uit dergelijke gezinnen te
blijven bestuderen. Zowel de literatuurstudie als de gesprekken met deskundigen suggereren dat ouders
in sommige gevallen wel degelijk een actieve rol kunnen spelen in de radicalisering van hun kinderen.
De kanttekeningen die het merendeel van de radicaliseringsliteratuur ten deel valt, komt echter
ook dit onderzoek toe. Zo ligt het zwaartepunt bij casussen waarin intergenerationele overdracht ernstige
consequenties (zoals terrorisme) heeft gehad, en hebben wij slechts beperkt inzicht gekregen in de
gevallen waarin deze gevolgen zijn uitgebleven. Bovendien bestudeert dit onderzoek bij uitstek de
unidirectionele (ouder-kind) relatie, hoewel er gegronde redenen zijn om aan te nemen dat deze relatie
in werkelijkheid complexer in elkaar zit. Het in dit rapport gehanteerde onderscheid tussen ouders als
‘actieve radicaliseerders’ en kinderen als ‘passieve geradicaliseerden’ is vanuit dat perspectief wellicht
al te simplistisch en ontkent de rol die kinderen mogelijkerwijs zelf in hun radicaliseringsproces hebben
(zie ook Qureshi, 2018; Weggemans, Van der Zwan & Liem, 2018).
Tot slot dient er voorzichtig te worden omgesprongen met de vertaling van deze bevindingen
naar casuïstiek of de beleidspraktijk. Zo moet men ervoor waken ouders al te snel in het verdomhoekje
te stoppen wanneer hun kinderen (interesse in) extremistisch gedachtegoed vertonen. De constatering
dat sommige ouders hun kinderen blootstellen aan extremistische ideologieën, mag voorts niet leiden
8

tot gedachtepolitie-praktijken of tot de criminalisering van de opvoedkeuzes die binnen individuele
gezinnen worden gemaakt. Uiteindelijk gaat het vermoedelijk om een kleine minderheid van de
gezinnen waarin ouders hun kinderen bewust richting extremisme duwen.

9

Summary
In 2019, the Dutch National Coordinator for Security and Counterterrorism (NCTV) warned in its
fiftieth edition of the Terrorist Threat Assessment (DTN) of the potential danger posed by children
growing up in a jihadist environment (NCTV, 2019). The idea was that children from families in which
at least one parent adheres to a jihadist ideology, might adopt this ideology in the longer term. The aim
of this report is therefore to gain more insight into the current knowledge about processes of
intergenerational transmission of jihadist and extremist ideologies more generally, within a family
context. As such, this exploratory study focuses on the following research question: What is known
about the nature and extent of the intergenerational transmission of jihadism and other extremist
ideologies? First, we will look at what is known about the prevalence of intergenerational transmission
of such belief systems. In addition, we will examine the mechanisms underlying the transmission
process; the protective and reinforcing factors associated with it; and their long-term consequences.
Finally, we will consider the options for interventions to counter the intergenerational transmission of
jihadist and broader extremist ideas within a family context.

Methods

The current study is based on a systematic literature review and a series of qualitative interviews. In the
literature study, we did not only look at the (rather scarce) empirical literature on the transmission of
jihadist ideas, but also at empirical studies on the transmission of extremism or radicalism more
generally, as well as on sectarianism. At first, our literature search yielded over 40.000 studies of
potential relevance. We ultimately selected 58 (mainly qualitative) studies that specifically dealt with
ideological transmission from parent to child. Of these studies, 34 studies related to the transmission of
Islamic-inspired radicalism and extremism, and 24 related to the transmission of other ideologies,
including sectarianism. and leftwing- and rightwing-radicalism or -extremism. We supplemented the
literature study with interviews with a total of 19 respondents – consisting of Dutch academic experts
(N = 4); international academic experts (N = 5); and Dutch practitioners (N = 10). The interviews have
been transcribed ad verbatim and coded with a deductive (thematic) approach.

Results
Prevalence of intergenerational transmission

On the basis of the literature study, few firm conclusions can be drawn about the prevalence of the
intergenerational transmission of jihadist and extremist ideas. The included studies that examined this

10

aspect have mostly been conducted in non-Western contexts – so these findings cannot directly be
translated to the West-European situation. In addition, regarding the interviews with experts and
practitioners, many find it difficult identify the families where such transmission occurs. Jihadists are
generally not keen on being in the spotlight, a limited willingness among professionals to report or
engage with these families, as well as ethical and legal obstacles, also make it difficult to estimate the
scope of this phenomenon. Despite these limitations, almost all case experts indicate that they are
familiar with one or more cases in which parents presumably played a stimulating role in the jihadist
radicalization of their children. The academic experts we have spoken to, also consider it very likely
that intergenerational transmission does indeed take place within extremist environments – based on
their knowledge of radicalization processes and intergenerational transmission in general.

Mechanisms underlying intergenerational transmission

Our literature review has resulted in a conceptual model of the intergenerational transmission of
extremist ideologies – of which the relevance has been confirmed in interviews with experts and
practitioners. In this model, the family system, consisting of parents and their children, takes central
stage. The dynamics with which parents influence their children in their ideological development, is
then the result of various mechanisms – in which parents can take on both active and passive roles. In
our study, we divided these mechanisms into five overlapping categories, at the discursive, socio-spatial,
temporal, moral-educational and symbolic level.
1. Discursive mechanisms concern the verbal interactions between parent and child, through which
children learn to interpret the world around them. This includes, for example, mechanisms of
‘othering’; employing a a black and white world view; the use of victim narratives; an emphasis
on the legitimacy of violence; and references to extremist or radical ancestors in the family
lineage.
2. Socio-spatial mechanisms are about participation in social gatherings where children get the
family ideology confirmed. Here, transmission is the result of parents keeping their children
away from situations where they might come into contact with dissenters. Instead, these children
are introduced to alternative social circles where they are exposed, often playfully, to the ‘right’
ideas. Socio-spatial transmission takes place, for example, by allowing children to participate
in ideological youth movements; by having them perform small tasks with the parental network;
by taking them to important ideological gatherings; or even by moving places for the sake of
the family ideology. Experts and practitioners also point out the relevance of illegal ‘garage
gatherings’ and emphasize that socio-spatial contact with like-minded people often also takes
place within the online sphere.
3. Temporal mechanisms are about the ways in which parents strive for continuity in their
ideological influence. Temporal forms of transmission are reflected in, among others, home
11

schooling and school selection; partner and friend group selection; media selection; and social
control originating from the parental network. In this regard, the interviews also point to the
importance of jihadist nanny-networks, and the employment of strict parental control over the
movements of their children outside the family home, via telephone and social media.
4. Moral-educational mechanisms are the morality-based mechanisms through which parents (try
to) influence their children's actions and enforce their adherence to the family ideology. It takes
the shape of rewards and penalties; expressing expectations and encouragements; and instilling
existential fear in children. The fact that parents may serve as an role model for their children,
can also be considered a moral-educational mechanism.
5. Symbolic mechanisms consider the use of symbols and/or rituals that are characteristic of the
family ideology at hand. In an extremist context, such transfer takes place, for example, through
the use of attributes, home decoration, costumes and toys that emphasize (elements of) the
family ideology.

Reinforcing and protective factors of intergenerational transmission

Transmission processes are further influenced by reinforcing and protective factors. The literature and
interviews show that these factors can take place at the family level, the community level, and the level
of individual children. For example, in childhood, factors such as gender, age, and cognitive abilities
might influence the extent to which intergenerational transmission takes place. At a family level,
processes of transmission can be related to, among others, experiences of trauma and victimization,
delinquency or a refugee or migration background among parents. Finally, community-level factors such
as stigmatization, discrimination and exclusion of the jihadist community as a whole might promote
intergenerational transmission by reinforcing an us-them-mindset and feelings of victimization.
Our study further shows that while various types of family systems can generate processes of
intergenerational transmission, there are reasons to believe that the factors and mechanisms described
above are not randomly distributed among families. On the contrary, our research suggests that certain
risk factors may be associated with specific transmission mechanisms, and vice versa. Moreover,
potential trends can also be discerned for the risk factors. We will make a first step towards identifying
these patterns, on the basis of a typology with three categories.

Three patterns of intergenerational transmission

The factors and mechanisms that emerged from the literature and the interviews can be roughly divided
into three clusters: (1) factors and mechanisms in relation to the transfer of (collective) trauma; (2)
factors and mechanisms related to transmission within unstable / criminogenic environments; (3) factors
and mechanisms related to transmission within stable / loving environments.
12

In the first cluster of factors and mechanisms, a collective experience of suffering takes central
stage. Here, feelings of victimization dominate the radical or extremist family ideology and its
transmission. These feelings might stem from having a refugee status or a history of migration, but could
also arise from negative experiences with the police or judicial authorities, social stigmatization or
exclusion. The fact that the family does not feel part of the society at large underlies this type of
transmission: children learn early on that they are part of a community that is severely affected by the
acts or attitudes of an evil 'Other' – which subsequently fuels intergenerational transmission.
The second cluster includes factors and mechanisms that appear to be specifically related to
criminogenic, unstable or unsafe environments. Family members may be involved in crime or organized
violence, suffer from psychopathology, and/or struggle financially. Substance abuse, domestic violence
and emotional or physical abuse also appear in this category – as well as possible neglect. Here, parents
strongly differentiate between good and bad behavior, and manipulate their children's thoughts with
images of fear, expectations, punishments, and rewards. Despite the low emotional involvement of these
parents in the lives of their children, children show themselves loyal to their parents and hope that closely
following the family ideology will bring them the validation that they long for.
The third cluster shows an entirely opposite dynamic. It concern processes of intergenerational
transmission occurring in loving and warm family environments. Signs of neglect or abuse are absent,
and so is the use of victim narratives. Parents convey their ideas not merely on the basis of an enemy
image or their own traumatic experiences, but because they truly want the best for their offspring.
Children, in turn, would hardly, if at all, oppose these ideas. On the contrary, they are characterized by
secure attachment patterns and a relationship of trust with their parents.
This third cluster is an interesting addition to the existing knowledge of radicalization, and is at
odds with the 'broken homes'-thesis that prevails in radicalization studies (see, for example, Gielen,
2018; Weenink, 2015). It shows that even healthy and stable family systems are capable of producing
extremist children through processes of intergenerational transmission – and that the share of extremist
families in which this ‘cluster three’-dynamic is at play, may be even greater than is currently assumed.

Implications for interventions

Intergenerational transmission can eventually lead to different outcomes or pathways. The literature
shows that while some children do indeed choose the violent path – and, for example, join a terrorist
organization or travel to conflict areas – this behavioral component is lacking in many. For them, the
adoption of family ideology primarily consists of an internalization of parental ideas and, for example,
the normalization of violence. This does not preclude the possibility that some of them may still feel the
need to turn to violence later in life. However, since longitudinal research in this field is mostly lacking,
little can be concluded in this regard. Unfortunately, our study also gained little insight into the children

13

who do not adopt the extremist ideology of their parents– as hardly any cases of this sort have previously
been described or studied.
Nevertheless, our study suggests that there are ways to limit the negative consequences of these
processes of intergenerational transmission, by means of interventions. For example, our findings point
to the protective power that comes from non-radical or extremist influences from outside the family
sphere; the importance of alternative identity formation; and the role of positive trigger events and
exposure to people with different lifestyles or opinions. Yet, the non-coercive nature of these
interventions is key, according to both the included studies and the interviews. The ideological reversal
of children from these family backgrounds is ultimately based on an intrinsic change, and not on judicial
countermeasures, as it turns out. Interventions ordered by authorities, such as detention and care orders
generally appear to be limited in their effectiveness.
A second relevant angle with regard to interventions, which has emerged in both the interviews
and the included literature, relates to the importance of a child protection perspective in combating
intergenerational transmission. Ultimately, interventions should not be imposed with the aim of
enhancing social cohesion or even purely for national security purposes, but mainly with the aim of
protecting the well-being of the children at hand, according to experts. The literature supports this
perspective. Several authors plead for caution in the application of interventions – especially in light of
the risks of stigmatization and further exclusion of affected families (Ahdash, 2019; Bickerton, 2019).
Moreover, measures to prevent or counter intergenerational transmission should not only focus
on jihadism, but also on other ideologies harmful to children. First and foremost because a focus on
Islamic-inspired extremism would be morally debatable and potentially counterproductive – but also
given the overlap that exists between transmission patterns of various radical and extremist ideas. Both
the literature and the interviews suggest that there are profound similarities in the ways ideas are passed
on from parent to child and the factors associated with this, across different contexts. Existing
knowledge about (interventions in) other types isolationist communities, for example in relation to
families in sects or in organized crime, could be used as a starting point when it comes to understanding
extremist transmission within families as a phenomenon.

Concluding
The current report provides an overview of existing knowledge regarding the nature and extent of the
intergenerational transmission of jihadist and extremist ideologies within a family context. It shows that
there are valid reasons for continuing to study the development of children from such families. Both the
systematic literature review and our interviews with academic experts and practitioners suggest that in
some cases parents can indeed play an active role in the radicalization of their children.
Regardless, the critiques that have been directed at radicalization literature at large, also apply
to this study. For example, the focus is on cases in which intergenerational transfer has had serious
14

consequences (such as terrorism), and we have only gained limited insight into the cases in which these
consequences have not occurred. Moreover, this study is predominantly occupied with the unidirectional
(parent-child) relationship, although there are good reasons to believe that this relationship much more
complex in reality. The distinction used in this report between parents as ‘active radicalizers’ and
children as ‘passively radicalized’ is perhaps all too simplistic, as it denies the role that children
themselves may have in their radicalization process (see also Qureshi, 2018; Weggemans, Van der Zwan
& Liem, 2018).
Moreover, one should take caution when applying these findings to case study or policy practice.
It is crucial not to immediately guilt parents when their children show an interest in extremist ideas.
Furthermore, the observation that some parents expose their children to extremist ideologies should not
lead to thought-police practices or to the criminalization of parenting decisions made within individual
families. Ultimately, it is probably only a small minority of families in which parents consciously push
their children towards extremism.

15

Dankwoord
Wij willen allereerst onze dank uitspreken aan alle onderzoekers en wetenschappers die zich de
afgelopen decennia in het thema intergenerationele overdracht hebben verdiept. Zonder deze kennis en
inzichten zou dit rapport er nooit zijn geweest. Het is echter door de betrokkenheid, openheid en het
vertrouwen van onze respondenten, dat wij in ons onderzoek specifiek ook naar de Nederlandse context
hebben kunnen kijken. Door de oprechte interesse en belangstelling van casusdeskundigen en experts
heeft het rapport een diepgang gekregen die voor een systematische literatuurstudie ongewoon is. Daar
zijn wij hen buitengewoon dankbaar voor.
Daarnaast erkennen we de waardevolle input en feedback van onze collega’s van de Universiteit
Leiden. We willen onder andere Anne-Laura van Harmelen, Dilara Günes en Chiara Barbeschi
bedanken voor hun hulp en ondersteuning. Ook alle andere collega’s bij het Institute of Security and
Global Affairs willen wij bedanken voor het meedenken en voor het bieden van een objectieve blik waar
nodig.
Tot slot gaat onze dank uit naar het WODC en de leden van de door hen ingestelde
begeleidingscommissie. De commissieleden hebben veel tijd en energie besteed aan het veelvuldig
doornemen van de concepthoofdstukken. Zij hebben ons gedurende het gehele proces voorzien van
nuttige feedback. Hun professionele bijdragen, vanuit hun expertise in diverse disciplines, zijn voor ons
van grote waarde geweest.

16

Inhoudsopgave
Samenvatting

3

Summary

10

Dankwoord

16

Afkortingenlijst

20

1. Inleiding

21

Eerder onderzoek naar intergenerationele overdracht in het algemeen

22

Eerder onderzoek naar de intergenerationele overdracht van jihadistisch gedachtegoed

23

Doel- en vraagstelling van het huidige onderzoek

25

Afbakening van het onderzoeksonderwerp

26
31

2. Methodologie

31

2.1 Systematische literatuurstudie
Databronnen

35

Studieselectie

36

Dataextractie

37

2.2 Interviews

39

Werving en selectie van respondenten

39

Achtergrond van geselecteerde respondenten

40

Topiclijst

41

Codering van de gesprekken en interviews

42

Analyse van de interviews

44
45

3. Kwalitatieve resultaten literatuurstudie
3.1 Mechanismen van intergenerationele overdracht

47

Discursieve mechanismen

48

Socio-spatiale mechanismen

50

Temporele mechanismen

53

Moreel-educatieve mechanismen

55

Symbolische mechanismen

57
59

3.2 Versterkende en beschermende factoren
Factoren op gezinsniveau

60

Factoren in de kindertijd

62
68

3.3 Gevolgen, consequenties en interventies
Gevolgen op de langere termijn

69

Interventies

71
17

74

3.4 Tussentijdse conclusie

76

4. Kwantitatieve resultaten literatuurstudie
4.1 Prevalentie van intergenerationele overdracht

77

4.2 Mechanismen van intergenerationele overdracht

79

4.3 Versterkende en beschermende factoren

80

4.4 Gevolgen, consequenties en interventies

82

4.5 Tussentijdse conclusie

82
84

5. Interviewresultaten
5.1 Perceptie en prevalentie van intergenerationele overdracht

85

5.2 Mechanismen van intergenerationele overdracht

88

Discursieve mechanismen

91

Socio-spatiale mechanismen

92

Temporele mechanismen

92

Moreel-educatieve mechanismen

96

Symbolische mechanismen

97
98

5.3 Versterkende en beschermende factoren
Factoren op gezinsniveau

100

Risicofactoren op kindniveau

104

Factoren op maatschappelijk niveau

107
108

5.4 Gevolgen, consequenties en interventies
Gevolgen op de langere termijn

108

Interventies op kindniveau

111

Interventies op gezinsniveau

113

Interventies op gemeenschapsniveau

115

Dilemma’s bij overheidsinterventies

116
120

5.5 Tussentijdse conclusie

121

6. Discussie en Conclusie
6.1 Beantwoording van de onderzoeksvragen

122

6.2 Discussie: theoretische duiding van de bevindingen

128

Duiding aan de hand van literatuur over intergenerationele overdracht

128

Duiding aan de hand van de radicaliseringsliteratuur

130
132

6.3 Implicaties voor interventies
Intergenerationele overdracht en deradicalisering

132

Naar een kinderbeschermingsperspectief

133

6.4 Kanttekeningen en aanbevelingen voor vervolgonderzoek

135
135

Theoretische overwegingen
18

138

Methodologische overwegingen
6.5 Tot slot

140

Bibliografie

141

Bijlagen

156

Bijlage 1. Overzicht geïncludeerde studies

156

Bijlage 2: Schematische weergave studieselectie

162

Bijlage 3: Topiclijst interviews

163

Bijlage 4. Overzicht kwantitatieve resultaten

164

Bijlage 5. Risk of Bias-beoordeling (RoBans)

167

Bijlage 6. Overzicht gesproken respondenten

168

19

Afkortingenlijst
AHCI

Arts & Humanities Citation Index (Web of Science)

AIVD

Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

DHKP/C

Devrimci Halk Kurtulus Partisi/Cephe

ERIC

Education Resources Information Center

ETA

Euskadi Ta Askatasuna

IGO

Intergenerationele overdracht

IRA

Irish Republican Army

IS

Islamitische Staat

JI

Jemaah Islamiyah

LSE

Landelijk Steunpunt Extremisme

NCTV

Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid

PKK

Partiya Karkeren Kurdistan

PRISMA

Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses

RAF

Rote Armee Fraktion

RvdK

Raad voor de Kinderbescherming

SES

Sociaal-economische status

SSCI

Social Sciences Citation Index (Web of Science)

TA

Terroristenafdeling (Penitentiaire Inrichting)

UDA

Ulster Defence Association

20

1. Inleiding
Op zondagmorgen 13 mei 2018 werd de Indonesische stad Surabaya opgeschrikt door een reeks
bomaanslagen op drie kerken (NOS, 2018; Beech & Suhartono, 2018). Hierbij vielen tientallen
gewonden en kwamen 13 mensen om het leven. De zelfmoordaanslagen werden gepleegd door één
gezin - een vader en moeder, twee jongens (18 en 15 jaar) en twee meisjes (12 en 9 jaar). Niet veel later
volgde nog een explosie, in een huis net buiten de stad. Een tweede gezin bleek zich op die plek voor te
bereiden op een aanslag maar kwam om het leven toen hun zelfgemaakte bom te vroeg afging. De
volgende dag werd toch nog een aanslag gepleegd. Een derde gezin was met motoren naar het
politiebureau van Surabaya gereden en blies zichzelf daar op – alleen de achtjarige dochter overleefde
het. De drie gezinnen bleken een jihadistisch motief te hebben.
De afgelopen jaren zijn er in binnen- en buitenland toegenomen zorgen om kinderen die
opgroeien in jihadistische gezinnen (Jansen & Verdegaal, 2019; Nationaal Coördinator
Terrorismebestrijding en Veiligheid [NCTV], 2019). Naar schatting zijn er in Nederland enkele
honderden jihadistische echtparen en tientallen gezinnen waarvan ten minste één ouder het jihadistisch
gedachtegoed aanhangt (NCTV, 2019). De NCTV waarschuwt dat de kinderen die uit deze relaties
voortkomen hoogstwaarschijnlijk zullen opgroeien in een jihadistisch milieu en daarmee mogelijk op
latere leeftijd een dreiging voor de nationale veiligheid kunnen gaan vormen. Ook in wetenschappelijk
onderzoek wordt steeds meer stilgestaan bij de mogelijk negatieve invloed die extremistische
familieleden kunnen hebben op hun kinderen (Bergema & Van San, 2019; Duriez & Soenens, 2009;
Hafez, 2016; Weggemans, Van der Zwan & Liem, 2018). De mate waarin en wijze waarop jihadistische
ouders hun kinderen direct dan wel indirect beïnvloeden in hun ideologische ontwikkeling, blijft in deze
studies echter onderbelicht. In een eerdere studie naar de rol van familieleden bij processen van uitreizen
naar en terugkeren uit buitenlandse jihadistische strijdgroepen, wezen wij onder meer op de
mogelijkheid van intergenerationele overdracht – dat wil zeggen: de socialisering van kinderen in het
jihadisme via de radicale en extremistische idealen van hun ouders. Eén van de conclusies was dat we
in de toekomst waarschijnlijk meer voorbeelden zouden gaan zien van intergenerationele overdracht
van jihadistisch gedachtengoed binnen families en dat het fenomeen daarom in de komende jaren meer
aandacht verdient (Weggemans, Van der Zwan & Liem, 2018).
Dit huidige onderzoek geeft op basis van een systematische analyse van de bestaande literatuur
en gesprekken met experts en praktijkdeskundigen meer inzicht in het fenomeen en de aard van
intergenerationele overdracht van jihadistisch gedachtegoed binnen de gezinscontext. Naar onze
ervaring is de kennis over intergenerationele overdracht van radicale en extremistische ideeën in het
algemeen, en van jihadistisch gedachtegoed in het bijzonder, gefragmenteerd en veelal anekdotisch van
aard. De inzichten die zijn verworven vanuit verschillende disciplines en binnen single-casestudies
worden slechts beperkt bij elkaar gebracht. In dit onderzoek belichten we de state-of-the-art van het

21

onderzoek naar intergenerationele overdracht. Daarbij trachten wij licht te werpen op de mechanismen
die een rol kunnen spelen bij intergenerationele overdracht van extremistisch gedachtegoed in het
algemeen en jihadistisch gedachtegoed in het bijzonder. Het draait ons daarbij niet enkel om het beter
inzichtelijk te maken hoe ouders hun kinderen voeden met extremistische gedachten en de wijze waarop
dit gedachtengoed vervolgens postvat. Wij richten ons ook expliciet op die gevallen waarin kinderen
niet (langer) ontvankelijk blijken voor deze ouderlijke invloed, en de factoren die deze weerbaarheid of
‘resilience’ stimuleren.

Eerder onderzoek naar intergenerationele overdracht in het algemeen

Intergenerationele overdracht gaat over de transmissie van diverse gedachten en gedragingen van ouder
op kind (Lochner, 2008). Het concept wordt gebruikt in diverse onderzoeksvelden en in een breed scala
aan onderzoeksthema’s. Zo is er de afgelopen decennia onder andere gekeken naar de invloed van
ouders op kinderen ten aanzien van echtscheidingen (Amato, 1996), partnergeweld (Ehrensaft e.a.,
2003), inkomen (Behrman & Taubman, 1976), vrijwilligerswerk (Bekkers, 2007), gezondheid
(Wickrama e.a., 2009), opleidingsniveau (Lochner, 2008), kindermishandeling (Madigan e.a., 2019), en
diverse vormen van deviant gedrag (Bersani & Pittman, 2019; Kaplan & Tolle Jr., 2006; Van de Weijer,
2014; Van de Weijer, Bijleveld & Blokland, 2014). Het betreft een concept dat disciplines overstijgt en
wordt gebruikt in onder meer de pedagogiek, sociologie, geschiedenis, criminologie, filosofie en
theologie.
Uit de literatuur blijkt dat intergenerationele overdracht zich op verschillende manieren kan
manifesteren en zowel in positieve als negatieve gedragingen uit kan werken. Zo zijn er bijvoorbeeld
aanwijzingen dat ouders attitudes, zoals de bereidwilligheid om anderen te vertrouwen, kunnen
doorgeven (Dohmen e.a., 2012). Tegelijkertijd kan een ontwrichte levensloop van ouders, door
bijvoorbeeld het gebruik van drugs of seksueel misbruik, een grote impact hebben op de ontwikkeling
van (antisociaal) gedrag van hun kind (zie bijvoorbeeld Thornberry, Freeman-Gallant & Lovegrove,
2009). Ook kunnen levensloopgebeurtenissen op zichzelf generaties lang doorwerken en de effecten
ervan worden doorgegeven, zoals bijvoorbeeld trauma’s (Lev-Wiesel, 2007).
Deze studie zal zich primair richten op de intergenerationele overdracht van jihadistisch en
ander extremistisch gedachtegoed. Relevant in dit kader is dat er binnen de criminologie ruimschoots
onderzoek is gedaan naar het overdragen van antisociaal gedrag, crimineel gedrag en gewelddadig
gedrag (zie bijvoorbeeld Van de Weijer, Bijleveld & Blokland, 2014). Hier wordt intergenerationele
overdracht vaak beschouwd als een mogelijke causale verklaring voor crimineel gedrag. Resultaten van
empirische internationale en Nederlandse studies bevestigen de invloed die eerdere generaties kunnen
hebben op de manifestatie van crimineel gedrag in jongere generaties (Van de Weijer & Spapens, 2019;
Thornberry e.a., 2003; Farrington, Ttofi & Crago, 2017; Rowe & Farrington, 1997; Van der Rakt,
22

Nieuwbeerta & Apel, 2009; Van der Rakt, Nieuwbeerta & Graaf, 2008). Veel van deze studies beperken
zich echter tot het ontwaren van samenhang tussen eigenschappen van ouder en kind, en richten zich
minder op de mechanismen die deze overeenkomsten veroorzaken. In navolging van eerder onderzoek
(Auty, Farrington & Coid, 2017) zullen wij ons in deze studie juist verder concentreren op deze
mechanismen, zoals bijvoorbeeld social learning en opvoeding (Auty, Farrington & Coid, 2017), om
het fenomeen van overdracht beter te kunnen begrijpen.
In zijn review van bestaande literatuur over de relatie tussen familiefactoren en het ontstaan van
crimineel gedrag onder kinderen, doet Farrington (2011) een aantal relevante observaties over de manier
waarop overdracht van criminaliteit binnen de gezinscontext plaats kan vinden. Een voorbeeld is de
kans dat kinderen te maken krijgen met dezelfde risicofactoren als hun ouders – zoals een achtergestelde
buurt. Overdracht kan echter ook meer direct plaatsvinden, bijvoorbeeld doordat kinderen het gedrag
van hun ouders kopiëren. Daarnaast is vanuit familiestudies en politicologische benaderingen al het een
en ander bekend over de invloed van familiestructuur op de intergenerationele overdracht van gender
ideologie (Carlson & Knoester, 2011), en de relatie tussen opvoedingsstijl en politieke ideologie
(Murray & Mulvaney, 2012) – wat suggereert dat ouders ook in de ontwikkeling van andere ideologieën,
waaronder radicale en extremistische denkbeelden, een mogelijkerwijs belangrijke rol spelen.
De huidige kennis omtrent de intergenerationele overdracht van extremistisch en jihadistisch
gedachtegoed is tot op heden echter nog nauwelijks systematisch beschreven. Desondanks zijn er
redenen om te veronderstellen dat de overdrachtspatronen binnen gezinnen van extremistische en
jihadistische ouders verschillen van ‘reguliere’ ouder-op-kind-overdrachtsmechanismen van politieke
en religieuze denkbeelden. Zo zetten extremistische individuen zich af tegen de overgrote
maatschappelijke mainstream die hun denkbeelden niet steunt, en plaatsen zij zichzelf zodoende
welbewust in een niche (Bötticher, 2017; Schmid, 2013) – waarbij een ‘wij-zij’-denken inherent
onderdeel vormt van betreffend gedachtegoed (Richards, 2017). Met andere woorden: hun ideologieën
zijn in een Westerse context vaak niet sociaal-geaccepteerd, en kinderen uit deze gezinnen groeien op
in een samenleving waarin dit hen al op jonge leeftijd duidelijk zal worden gemaakt. Dit doet suggereren
dat de mate van overdracht binnen extremistische gezinnen in aard en omvang verschilt van kinderen
die in gezinnen opgroeien wiens denkbeelden wel binnen de standaard religieuze en politieke kaders
vallen. Ouders zouden zich actiever voor de ideologische overdracht van deze niet-sociaalgeaccepteerde
denkbeelden in moeten zetten, teneinde tegenwicht te kunnen bieden aan de hoge mate van ‘tegengeluid’
die in de buitenwereld te horen is. Tenslotte is ook de zelfverkozen sociaal-maatschappelijke isolatie
waarin deze families zich veelal begeven (zie Bötticher, 2017), een reden om te veronderstellen dat de
invloed van de gezinscontext in deze gevallen sterker is dan voor andere gezinnen geldt.

Eerder onderzoek naar de intergenerationele overdracht van jihadistisch gedachtegoed

23

Zoals uit de vorige paragraaf blijkt, is er de afgelopen jaren veel aandacht geweest voor
intergenerationele overdracht en haar mogelijke manifestaties, maar zelden is er structureel gekeken
naar de heersende wetenschappelijk inzichten op het gebied van jihadisme. Hierdoor bestaan er nog (te)
veel wetenschappelijke- en beleidsvragen omtrent dit fenomeen. Eén van de redenen voor deze
empirische lacunes is dat hoewel home-grown jihadisme op zichzelf geen nieuw fenomeen is, dit pas
het afgelopen decennium, met de opkomst van Islamitische Staat, grootschalige aandacht van
wetenschappers en beleidsmakers heeft gekregen. Hierbij is veelal van een veiligheidsoogpunt naar dit
fenomeen gekeken – zonder integratie van overige relevante disciplines, zoals pedagogiek of
(gezins)psychologie. Daarbij blijken gezinnen met jihadistische sympathieën voorts moeilijk bereikbaar
voor wetenschappers – wat een dergelijke verkenning vermoedelijk heeft tegengewerkt. Om desondanks
licht te kunnen werpen op de mechanismen die in deze populatie kunnen optreden, zal deze studie
daarom een bredere blik op de bestaande wetenschappelijke literatuur schetsen. Hierbij wordt geput uit
de literatuur van politicologie, theologie, en bestaande kennis over extremisme en terrorisme. Enkele
van deze studies hebben reeds eerder voorzichtig gesuggereerd dat radicaal en extremistisch
gedachtegoed in potentie intergenerationeel kan worden overgedragen (Duriez & Soenens, 2009; Lee &
Knott, 2017; Scremin, 2020; Siedler, 2011). Ter illustratie: in een kwalitatief onderzoek van Blee (1996)
naar de levensverhalen van 34 vrouwen in extreemrechtse groepen, gaf ongeveer een derde van de
vrouwelijke respondenten aan dat zij door familieleden zijn overtuigd om lid te worden van een
neonazistische organisatie, zoals de Ku Klux Klan. Ook relevant in deze context is onderzoek door
Epstein (2007), die aan de hand van een economische analyse laat zien dat ouders geneigd zijn een
extremere versie van hun religieuze en sociale overtuigingen op hun kinderen over te dragen, om het
behoud ervan veilig te stellen.
In eerder onderzoek stonden we bovendien reeds stil bij de noodzaak aan verder onderzoek naar
de intergenerationele overdracht van extremistische gedragingen binnen Nederlandse families, omdat
dit één van de mogelijke manieren is waarop ouders een negatieve rol kunnen spelen bij de radicalisering
van hun kind (Weggemans, Van der Zwan & Liem, 2018). Dit onderschrijft het belang van een
systematische analyse, die de kennis over de rol van ouders in het overdragen van dergelijk
gedachtegoed samenvoegt. Daarom zullen we in deze studie stilstaan bij de mechanismen,
onderliggende factoren en lange termijn gevolgen die geassocieerd worden met de intergenerationele
overdracht van jihadistisch gedachtegoed. We zijn hierbij voorts specifiek geïnteresseerd in de
weerbaarheid van kinderen uit jihadistische en islamitisch-extremistische gezinnen, die ervoor kiezen
het gedachtegoed van hun ouders niet over te nemen. Deze studie zal zodoende voortborduren op
onderzoek naar de veerkracht van jongeren en de interventies die deze veerkracht versterken om
daarmee (de effecten van) ongunstige levensomstandigheden, psychologische problemen en
traumatische ervaringen tegen te gaan (zie bijvoorbeeld Van Harmelen, 2017; Khanlou & Wray, 2014;
Ungar, 2005).

24

Zoals uit het voorgaande is gebleken dat de intergenerationele overdracht van extremistisch en
jihadistische ideologieën tot op heden nog niet systematisch is geanalyseerd. Met het huidige onderzoek
beogen wij deze lacune deels te vullen. Dit brengt ons bij de opzet van het huidige onderzoeksproject.

Doel- en vraagstelling van het huidige onderzoek

Doel van het huidige onderzoek is het gesystematiseerd bundelen van bestaande inzichten in het
fenomeen van intergenerationele overdracht van jihadistisch en ander extremistisch gedachtegoed
binnen de gezinscontext. Dit onderzoek inventariseert de state-of-the-art van de empirische literatuur
betreffende intergenerationele overdracht van jihadistisch (en overig extremistisch) gedachtegoed – wat
weten we en wat weten we nog niet? In dit onderzoek zullen wij ons specifiek focussen op de volgende
onderzoeksvraag: Wat is er bekend over de aard en omvang van intergenerationele overdracht van
jihadisme en andere vormen van extremistisch gedachtegoed? In de beantwoording van deze vraag
maken we gebruik van vier deelvragen:
1. In welke mate is er in het algemeen sprake van de intergenerationele overdracht van jihadistisch
en extremistisch gedachtegoed? Wat is de prevalentie hiervan?
2. Hoe kan de intergenerationele overdracht van jihadistisch en extremistisch gedachtegoed
worden verklaard? Welke mechanismen spelen hierbij een rol?
3. Onder welke omstandigheden is intergenerationele overdracht van jihadistisch en extremistisch
gedachtegoed in meer of in mindere mate het geval? Oftewel: wat zijn de risicofactoren en
beschermende factoren die hier al dan niet aan bijdragen?
4. Wat zijn de langetermijngevolgen van een succesvolle overdracht, op individueel niveau,
groepsniveau en maatschappelijk niveau? Met welke interventies kunnen deze gevolgen en/of
intergenerationele overdracht in zijn algemeenheid worden tegengegaan?
We beogen deze onderzoeksvragen te beantwoorden aan de hand van een systematische literatuurstudie
met een analyse van bestaande empirische bevindingen. Deze is aangevuld met gesprekken en
interviews met wetenschappelijke experts en professionals met praktijkervaring op dit gebied. De
insteek van het onderzoek is om een zo breed mogelijk beeld te scheppen van huidige kennis over dit
onderwerp. Het onderzoek benadert dit onderwerp daarom op multidisciplinaire wijze, waarbij zowel
nationale als internationale empirische literatuur uit verschillende wetenschapsdomeinen is
geraadpleegd, en waarbij interviews zijn afgenomen met deskundigen met verschillende achtergronden.
De precieze invulling en uitvoering hiervan zal in het hoofdstuk ‘Methodologie’ verder worden
besproken.

25

Afbakening van het onderzoeksonderwerp

Onze initiële ambitie was om in de literatuurstudie enkel empirisch onderzoek naar intergenerationele
overdracht van jihadistische gedachtegoed te includeren. Een eerste scan van de literatuur liet echter
zien dat nog relatief weinig over dit onderwerp is gepubliceerd. Om toch een beeld te kunnen schetsen
van de bestaande empirische kennis op dit gebied, zijn in deze studie ook bredere inzichten over
vergelijkbare ideologieën meegenomen – specifiek over breder (politiek en/of religieus) extremistisch
gedachtegoed en over radicale groepsideologieën (zoals fundamentalistisch en sektarisch
gedachtegoed).
De inclusie van radicale ideologieën is op twee manieren te verantwoorden. In de eerste plaats
zijn radicalisme en extremisme – hoewel zelden causaal gerelateerd (zie Awan, Spiller, & Whiting,
2019; McCauley & Moskalenko, 2017) – wel verwant in hun strijd tegen de ideologische status quo
(Bötticher, 2017). Immers, zowel radicalen als extremisten ‘follow and advocate an abstract ideal or
set of principles that is more or less highly contested’ (Dahms, 2020, p. 134). Extremisten gaan hierin,
door hun acceptatie van geweld, echter verder dan dat voor radicalen geldt – waardoor deze laatste als
mildere variant de eerstgenoemde categorie kan worden beschouwd (Brunt, Murphy & Zedginidze,
2017; De Graaf, 2018). Hiermee is niet gezegd dat alle radicalen zich noodzakelijkerwijs tot extremisten
ontwikkelen – en evenmin dat alle extremisten een radicale fase hebben doorgemaakt. Radicalisering is
immers geenszins een lineair proces, maar een dynamische ontwikkeling waarin verschillende
‘pathways’ mogelijk zijn (zie bijv. Simi & Windisch, 2020).
In de tweede plaats doet de non-conformistische aard van radicale ideologieën, evenals de veelal
sociaalmaatschappelijk geïsoleerde context waarin deze zich manifesteren, suggereren dat familieleden,
specifiek ouderfiguren, een mogelijkerwijs relevante rol spelen in de overdracht van dergelijk
gedachtegoed, gelijk aan de overdracht van jihadistisch en extremistisch gedachtegoed. Zodoende wordt
deze categorie gebruikt om het gebrek aan studies over intergenerationele overdracht van voorgenoemde
twee ideologische stromingen te ondervangen.
Wij erkennen echter dat de ideologieën en de overige concepten die in dit onderzoek centraal
staan, geen eenduidige definities kennen. In dit onderzoek zal daarom in eerste instantie worden
afgegaan op de terminologie die in de geselecteerde literatuur wordt gehanteerd. Met andere woorden:
indien een geïncludeerde studie naar de ideologie in kwestie verwijst als ‘radicaal’, ‘jihadistisch’ of
‘extremistisch’, zal deze categorisering als zodanig worden overgenomen. Van nadere toetsing van deze
categorisering zal geen sprake zijn, tenzij daar zwaarwegende bezwaren tegen bestaan (zoals een
overduidelijk incorrecte toepassing van één van deze concepten). Desondanks zijn er ook situaties
denkbaar waarbij de auteurs van desbetreffende studie de bestudeerde populatie niet direct van een
dergelijk ‘label’ hebben voorzien. In die gevallen zullen de ideologische stromingen en/of de

26

onderzochte populaties op basis van hun karakteristieken nader moeten worden getypeerd, wat
specifieke definiëring en afbakening van de gehanteerde terminologie wenselijk maakt. Zes
kernbegrippen die in deze context verdere toelichting behoeven zijn: ‘ideologie’, ‘radicalisme’,
‘extremisme’, ‘jihadisme’, ‘generatie’, ‘intergenerationele overdracht’ en ‘weerbaarheid’. Aangezien
dit de kernbegrippen zijn op basis waarvan wij onze literatuur hebben geselecteerd, zullen wij hieronder
kort stilstaan bij de strekking van deze concepten.
In zijn standaardwerk Political Ideologies (2017) definieert Andrew Heywood een ‘ideologie’
als een “min of meer coherente set ideeën, die de basis vormt voor georganiseerde politieke actie” (p.
11). Dergelijke politieke actie kan bestaan uit het nastreven van behoud, verandering of omverwerping
van het bestaande machtssysteem. Voorts bestaat een ideologie uit een descriptieve, een normatieve en
een prescriptieve component (Heywood, 2017). Allereerst bevat een ideologie een ‘wereldbeeld’ aan de
hand waarvan het bestaande systeem geduid wordt (het descriptieve of beschrijvende element). Ten
tweede bevat het een idee van hoe een ‘goede maatschappij’ eruit zou moeten zien (het normatieve
element). Tenslotte schrijft een ideologie de middelen voor waarmee dergelijke verandering teweeg kan
worden gebracht (het prescriptieve element).
Bij onze focus op ideologieën is echter een belangrijke kanttekening te plaatsen. Het
onderscheid tussen gedachtegoed enerzijds, en handelingspatronen anderzijds, is niet zo zwart-wit als
dat hier wordt verondersteld – en de relatie tussen beide dimensies is in werkelijkheid een stuk
complexer. Dat geldt zeker in relatie tot terrorisme (Holbrook & Horgan, 2019). Waar sommigen
beweren dat haatdragende ideologie wel degelijk tot uiting kan komen in religieus of politiek
gemotiveerd geweld (zie bijvoorbeeld Bellandi, 2016; Orsini, 2012), zijn anderen van mening dat
ideologie slechts het ‘sausje’ is waarmee terroristische acties worden gelegitimeerd (Coolsaet, 2015, zie
ook Borum, 2011). Het is om deze reden dat de rol van ideologie in het ontstaan van extremistische
handelingspatronen ‘essentially contested’ (zie Gallie, 1955) kan worden genoemd, waarbij de
meningen over de sterkte van de relatie tussen beide zeer uiteenlopen (Holbrook & Horgan, 2019). Deze
overweging is bij uitstek van belang wanneer de intergenerationele overdracht betrekking heeft op
relatief jonge kinderen die nog niet het cognitieve vermogen hebben om de aard van betreffende
denkbeelden te bevatten. Met andere woorden: men kan zich afvragen in hoeverre het juist is om te
beweren dat zij het ouderlijk gedachtegoed daadwerkelijk hebben ‘overgenomen’, wanneer zij
extremistische uitingen doen of handelingen vertonen die zij via hun ouders aangeleerd hebben
gekregen. Andersom zijn niet-uiterlijk waarneembare vormen van intergenerationele overdracht,
waarbij het aan dergelijke handelingspatronen ontbreekt, wellicht moeilijker te ontwaren en te duiden.
Op deze overwegingen zal in de Discussie verder worden ingegaan.
In deze studie ligt de nadruk op radicaal, extreem en jihadistisch gedachtegoed. Radicalisme
wordt door de AIVD (2004) omschreven als het “(actief) nastreven en/of ondersteunen van
diepingrijpende veranderingen in de samenleving, die een gevaar kunnen opleveren voor (het
voortbestaan van) de democratische rechtsorde (doel), eventueel met het hanteren van ondemocratische
27

methodes (middel), die afbreuk kunnen doen aan het functioneren van de democratische rechtsorde
(effect)” (p. 15). Buijs, Demant en Hamdy (2006) onderscheiden enkele kenmerken van radicalisme (p.
14-15, zie ook de veralgemeniseerde versie van deze kenmerken in Staring e.a., 2014): (1) het gevoel
dat de eigen groep gemarginaliseerd wordt en achtergesteld is; (2) het aanwijzen van politieke personen
en organisaties als ‘schuldigen’ voor deze marginalisering; (3) het idee dat gevestigde leiders van de
groep deze marginalisatie voor lief nemen, en dat zij daarmee hun geloof of idealen verloochenen; (4)
het nastreven van een ‘juiste’ alternatieve maatschappij, gebaseerd op religieuze, nationalistische of
etnisch-separatistische overtuigingen; (5) de gedachte dat verandering noodzakelijk is; (6) de
overtuiging dat individuele groepsleden een actieve rol dienen te spelen in de realisatie van deze
alternatieve

maatschappij.

Radicalisme

kan

zich

vervolgens

vormen

langs

politieke,

religieuze/levensbeschouwelijke of socio-culturele lijnen (Buijs, Demant & Hamdy, 2006, p. 16).
Hoewel sommigen van mening zijn dat de definitie van Buis, Demant & Handy (2006) te breed
is (zie bijvoorbeeld Gielen, 2008), is het in de context van het huidige onderzoek een wenselijke
categorie waarmee niet-gewelddadige nichestromingen, zoals nationalistisch, separatistisch,
fundamentalistisch, sektarisch en cultisch gedachtegoed, kunnen worden geduid (zie ook Staring e.a.,
2014). Het is hierbij van belang te benadrukken dat ‘radicalisme’ geen deel uitmaakt van het hierna te
bespreken extremisme. Hoewel aanhangers van beide stromingen verregaande maatschappelijke
veranderingen nastreven, achten extremisten het gebruik van geweld hierbij een geoorloofd middel,
maar radicalen niet (Buijs, Demant & Hamdy, 2006; Feddes, Nickolson & Doosje, 2015; Schmid, 2013).
Extremisten worden algemeen beschouwd als ‘politieke actoren die de neiging hebben de
rechtsstaat te negeren en pluralisme in de samenleving af te wijzen’ (Schmid, 2013, p. 8). Individuen
met extremistische denkbeelden hebben het ideaal de gehele samenleving te onderwerpen aan hun
dogmatische en rigide ideologie, door middel van onderdrukking van andersdenkenden. Schmid (2013)
onderscheidt vier kenmerken van extremisten en hun organisaties. Zij zijn: (1) anticonstitutioneel,
antidemocratisch, antipluralistisch en autoritair; (2) fanatiek, onverdraagzaam, compromisloos en
hanteren strikte zwart-wit-denkbeelden; (3) tegen de rechtsstaat, en voorstanders van een filosofie
waarin doelen de middelen heiligen; (4) bereid hun doelen op alle mogelijke manieren te
verwezenlijken, inclusief het gebruik van massaal politiek geweld tegen tegenstanders. Om hun agenda's
te realiseren, verkiezen extremisten het gebruik van geweld boven overreding; uniformiteit boven
diversiteit; collectieve doelen boven individuele vrijheid; en bevelsstructuren boven dialoog (Schmid,
2013). In uiterste gevallen kan extremisme uitmonden in (het nastreven van) terroristische activiteiten
(AIVD, 2018). Hierbij kan onderscheid worden gemaakt tussen politiek extremisme (zoals
linksextremisme, rechtsextremisme en de ‘alt-right’-beweging, nationaalsocialisme, en dierenrechtenextremisme) enerzijds, en religieus extremisme (zoals het hierna te bespreken jihadisme) anderzijds.
De term ‘jihadisme’ kent verschillende betekenissen. In de Koran wordt de term ‘jihad’ gebruikt
om te verwijzen naar de morele plicht voor individuele moslims om zuiver te leven. Tegenover deze
‘grote’ jihad van innerlijke worsteling staat de ‘kleine’ jihad, of de ‘heilige oorlog’ (Berger, 2006;
28

Peters, 1996; Wittendorp e.a., 2017). In deze laatste interpretatie draait het om de gewapende strijd die
jihadisten voeren tegen de, in hun ogen, vijanden van de islam (Leede, 2017). De Nationaal Coördinator
Terrorisme en Veiligheid (NCTV) definieert de jihadistische stroming als volgt: ‘Een stroming binnen
de politieke islam die op basis van een specifieke invulling van de salafistische leer en op basis van
onder meer het gedachtegoed van Sayyid Qutb door middel van een gewapende strijd (jihad) streeft naar
een mondiale heerschappij van de islam en daarmee naar de heroprichting dan wel instandhouding van
de islamitische staat (kalifaat)’ (NCTV, 2020). Net als andere extremisten laten jihadisten zich niet per
definitie in met terrorisme, maar kunnen terroristische activiteiten in uiterste gevallen wel een middel
vormen waarmee jihadisten hun doelen proberen na te streven. Een recent voorbeeld van een dergelijk
jihadistisch gemotiveerde terroristische daad is de moordaanslag op de Franse docent Samuel Paty, in
oktober 2020.
Drie laatste kernconcepten die definiëring en afbakening verdienen in het kader van de
literatuurselectie, zijn ‘generatie’, ‘intergenerationele overdracht’ en ‘weerbaarheid’. Het concept
‘generatie’ kan enerzijds verwijzen naar een groep leeftijdsgenoten (een ‘cohort’ van gelijktijdig
geboren mensen, zie Adriaansen, 2006) of naar ‘het aggregaat van individuen (binnen een bepaalde
definitie van een populatie) die dezelfde gebeurtenis in hetzelfde tijdsbestek hebben ondergaan’ (Ryder
1965, p. 845). Voorgenoemde interpretaties zijn gebruikelijk binnen het sociaal-historisch en sociaalcultureel onderzoeksdomein (Becker, 1991; Liefbroer, 2012; Ryder, 1965). In andere disciplines, zoals
de biologie en de demografie, wordt het concept ‘generatie’ gebruikt als verwijzing naar genetische
afstamming binnen families (Adriaansen, 2006; Liefbroer, 2012). Het huidige onderzoek hanteert dit
laatste perspectief: we spreken over een ‘generatie’ waar ouders zich voortplanten en zodoende nieuw
nageslacht binnen hetzelfde gezin creëren (zie Kertzer, 1983). Omdat wij echter erkennen dat niet alleen
biologische ouders maar ook andere opvoeders, zoals adoptie-, stief- en pleegouders, deze ouderlijke
rol kunnen vervullen, nemen wij deze categorieën in het onderzoek mee, indien de literatuur of de
gesprekken hier aanleiding toe geven.
‘Intergenerationele overdracht’ beschouwt men over het algemeen als een multidirectioneel
proces waarbij zowel ouders als kinderen elkaar direct of indirect beïnvloeden in hun overtuigingen,
normen en waarden (Bernardi, 2013; Roest, 2007). Het huidige onderzoek is echter vooral gericht op de
unidirectionele invloed die ouders en ouderfiguren, zoals grootouders, op hun kinderen uitoefenen. Een
voorbeeld van een dergelijk overdrachtsmechanisme is ‘socialisering’ – of overdracht middels sociale
interacties. Hiertoe wordt bijvoorbeeld modeling (leren door te observeren), en formele training, zoals
klassieke en operante conditionering (leren door neutrale, belonende of bestraffende stimuli) gerekend
(Grusec & Lytton, 1988; Houwer, Thomas & Baeyens, 2001; Min, Silverstein & Lendon, 2012). Meer
verregaande en controversiëlere vormen van overdracht zijn indoctrinatie en brainwashing, waarbij
autoriteitsfiguren anderen bepaalde denkbeelden opleggen middels psychologische druk, manipulatie
en misleiding (Merry, 2005; Winn, 2000). Het verschil met formele training (of regulier onderwijs) is
de absolute onvrijheid waarmee individuen aan dergelijke denkbeelden worden onderworpen, evenals
29

het gebrek aan aandacht voor of erkenning van afwijkende en tegenstrijdige perspectieven (zie ook
Hocutt, 2005). In de dataverzameling van de literatuurstudie zal expliciete aandacht uitgaan naar deze
verschillende verschijningsvormen van intergenerationele overdracht.
Deze studie richt zich tenslotte niet enkel op de factoren en mechanismen die het
bovengenoemde fenomeen van intergenerationele overdracht in de hand werken, maar ook op de
elementen die dergelijke overdracht tegengaan. Deze scharen wij onder de term ‘weerbaarheid’ of
‘resilience’. Doordat deze term in een breed scala aan disciplines wordt toegepast – met uiteenlopende
‘uitkomsten’ als succesmaat – laat zij zich niet makkelijk afbakenen (Mann e.a., 2015; Stephens &
Sieckelinck, 2020). In de context van deze studie volgen wij dan ook de definitie van Mann e.a. (2015),
welke zich specifiek richt op weerbaarheid tegen radicalisering. Zij omschrijven dit als ‘het vermogen
op cognitief, affectief en gedragsmatig niveau tegenstand te bieden aan overredende boodschappen van
radicale of extremistische individuen of groepen’ (Mann e.a., 2015, p. 10). De ‘radicale of
extremistische groepen’ waar in deze verwezen wordt, interpreteren wij in het licht van deze studie als
de ouders die dergelijke denkbeelden uitdragen. In de duiding van deze weerbaarheid richten wij ons
met name op de beschermende factoren die deze veerkracht stimuleren (vlg. Henderson, 2012).

30

2. Methodologie
Dit onderzoek richt zich op het inventariseren en samenbrengen van kennis over de intergenerationele
overdracht van extremistisch gedachtegoed in het algemeen en jihadistisch gedachtegoed in het
bijzonder. De nadruk ligt hierbij op de omstandigheden waaronder deze overdracht wel of niet
plaatsvindt, de maatschappelijke en veiligheidsrisico’s op langere termijn die deze overdracht met zich
meebrengt, en de mogelijk mitigerende factoren en (beleids)maatregelen die zowel de overdracht als
voorgenoemde risico’s kunnen tegengaan. Ter beantwoording van deze vragen maken we in dit
onderzoek gebruik van twee onderzoeksmethoden, bestaande uit: (1) een systematische literatuurstudie
en (2) interviews met wetenschappelijke professionals en praktijkdeskundigen.

2.1 Systematische literatuurstudie

Het eerste deel van dit onderzoek bestaat uit zogenoemde systematische literatuurstudie, waarbij de
bestaande literatuur omtrent een bepaald onderzoeksthema op systematische wijze wordt geselecteerd
en geanalyseerd (Campbell Collaboration, 2020). Verschillende internationale onderzoeksinstanties,
waaronder EPPI-Centre, Cochrane Collaboration en Campbell Collaboration, hebben praktische
instrumenten, checklists en richtlijnen ontwikkeld om de kwaliteit van dergelijke literatuurstudies te
waarborgen. De huidige literatuurstudie volgt zowel de checklist van Campbell Collaboration voor
systematic reviews, als de Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses
(PRISMA) richtlijnen (Moher, Liberati, Tetzlaff, Altman, & Group, 2009). PRISMA wordt, wegens zijn
specifieke checklist, gebruikt voor de literatuurstudie; terwijl Campbell’s reporting en conduct
standards voor zowel de literatuurstudie als voor de data-analyse worden gebruikt. Ook biedt Campbell
een algeheel schrijfkader voor de verwerking van de bevindingen van de literatuurstudie. De richtlijnen
van PRISMA en Campbell zijn complementair aan elkaar, in de zin dat ze direct naar elkaar verwijzen:
zo is het bijvoorbeeld een vereiste van Campbell om een PRISMA-flowchart toe te voegen om het
selectieproces te illustreren (The Methods Group of the Campbell Collaboration, 2019). Samen vormen
deze richtlijnen het methodologische kader van deze literatuurstudie, ten behoeve van de
reproduceerbaarheid en toetsbaarheid van onze bevindingen.

Inclusie- en exclusiecriteria
Vanwege het verwachtte gebrek aan studies die specifiek de intergenerationele overdracht van
jihadistisch gedachtegoed onderzoeken, zijn wij voorafgaand aan de systematische literatuurstudie
gestart met een conceptuele verkenning van intergenerationele overdracht in brede zin. Aan de hand van

31

deze quick scan zijn de academische disciplines geïdentificeerd waar vanuit we de intergenerationele
overdracht van radicaal en extremistisch ideologieën in het algemeen, en van jihadistisch gedachtegoed
in het bijzonder, hebben bestudeerd. Voorts hadden we met deze verkenning het doel een algemene
indruk te krijgen van de omvang van het totaal aantal studies die dit onderzoeksthema behandelen. Deze
omvang bleek inderdaad beperkt: slechts 34 studies uit binnen en buitenland bleken dit onderwerp in
meer of mindere mate te hebben beschreven. Om desondanks tot een waardevolle kennissynthese te
komen, zijn naast studies over jihadistische ideologieën, ook studies meegenomen die de
intergenerationele overdracht van radicale en extremistische denkbeelden bestuderen. Hiermee is een
aanvullende 24 studies over niet-jihadistische ideologieën verzameld – wat het totaal aantal
geïncludeerde studies tot 58 brengt. Het volledige overzicht van geïncludeerde studies is te vinden in
Bijlage 1.
Voorafgaand aan de literatuurselectie zijn verschillende inclusie- en exclusiecriteria opgesteld
(Tabel 1). Dit vormen de criteria waaraan de geselecteerde studies moeten voldoen om deel uit te maken
van de systematische literatuurstudie. In de eerste plaats richt dit onderzoek zich uitsluitend op
intergenerationele overdracht binnen de gezinscontext: van ouder of verzorger op kind. Studies die een
ander type studiepopulatie beschouwen, of die enkel betrekking hebben op de algemene gezinscontext
van extremisten en de familiefactoren die indirect aan hun denkbeelden ten grondslag liggen – waarbij
betreffende ouders zelf geen radicale of extremistische denkbeelden aanhangen – zijn dan ook niet
geselecteerd. Hier is in eerder onderzoek immers al ruimschoots aandacht aan besteed (zie bijvoorbeeld
Rodermond, Monster & Weerman, 2020; Van San, Sieckelinck & De Winter, 2010; Weggemans, Van
der Zwan & Liem, 2018). Studies die betrekking hebben op ‘gezinsleden’ of ‘familieleden’ in de bredere
zin, zijn enkel meegenomen mits de auteurs expliciet hebben gemaakt dat deze populatie ook
(groot)ouders omvat. Wanneer een studie een populatie analyseert met een subgroep die wel aan de
gehanteerde criteria voldoet, en wanneer deze intergenerationele overdracht of soortgelijke
familiedynamieken onderzoekt, is deze geïncludeerd. Demografische kenmerken, zoals leeftijd,
geslacht, of land van herkomst zijn niet als exclusiecriteria gehanteerd, om een diverse groep gezinnen,
representatief voor de samenleving te includeren, waardoor de beleidsrelevantie van deze studie wordt
vergroot.
Wat betreft de aard van de gehanteerde onderzoeksmethode hanteren we evenmin restricties.
Het type geïncludeerde studie kan kwantitatief, kwalitatief of mixed methods zijn, om zowel kennis over
de omvang van het fenomeen als de achterliggende factoren te vergaren. Alleen studies met primaire
data zijn geïncludeerd. Omdat we zoals verwacht geen gerandomiseerde onderzoeken met controlegroep
over dit thema hebben gevonden, is ook niet-gerandomiseerd onderzoek, waaronder bijvoorbeeld
observationeel onderzoek geïncludeerd. Naast academisch onderzoek is ook ‘grijze literatuur’ over het
betreffende onderzoeksthema meegenomen, zoals bijvoorbeeld overheids- en beleidsdocumenten,
rapporten, en proefschriften. Media- en nieuwsberichten zijn uitgesloten van de selectie.

32

Binnen deze literatuurstudie zijn geen geografische restricties gehanteerd: studies met populaties van
alle nationaliteiten zijn geïncludeerd. Ook heeft geen selectie plaatsgevonden in de herkomst van
betreffende auteurs. Dit geldt echter wel voor de taal waarin studies zijn geschreven. Hoewel in eerste
instantie enkel naar Engelstalige literatuur is gezocht (aan de hand van Engelstalige zoektermen), is
Duitse, Franse, Spaanse en Nederlandse literatuur eveneens meegenomen, aangezien deze talen door de
auteurs beheerst worden. Bij de selectie van deze niet-Engelstalige studies is echter wel een hardere
inclusie-eis toegepast: enkel niet-Engelstalige titels waaruit een directe relevantie voor het huidige
onderzoek bleek, zijn meegenomen.
Vanwege het verkennende karakter van deze studie, hanteert de systematische literatuurstudie
zo min mogelijk exclusiecriteria. Wel is literatuur van vóór 2000 uitgesloten, niet alleen om de review
zo up-to-date mogelijk te maken en huidige sociale trends te analyseren – maar ook in verband met de
haalbaarheid van de literatuurstudie. Ook de toegenomen maatschappelijke en politieke aandacht voor
het jihadistisch gedachtegoed die begin deze eeuw in het kader van de ‘war on terror’ ontstond, is hierbij
in overweging genomen. Voor wat betreft de data van de geïncludeerde studies geldt dat deze afkomstig
moet zijn uit de 20e of de 21e eeuw – wederom met het oogmerk de resultaten van de literatuurstudie
naar het heden te kunnen vertalen. Studies die oudere data gebruiken zijn daarom niet geselecteerd.
Studies over intergenerationele overdracht buiten de gezinscontext en niet-empirische studies zijn
eveneens uitgesloten. Ook zijn studies die betrekking hebben op de overdracht van niet-radicale en
extremistische ideologieën – zoals over de overdracht van mainstream religiositeit, politiek stemgedrag
of algemene politieke attitudes – uitgesloten. Wij erkennen dat onderzoeken naar deze fenomenen
inzichten zouden kunnen bieden die relevant zijn voor de huidige studie, maar onze veronderstelling is
dat de overdracht van radicaal en extremistisch gedachtegoed van een dusdanig andere (dat wil zeggen:
een meer intolerante en isolationistische) aard is, dat hier andere mechanismen, factoren en dimensies
aan ten grondslag liggen. Zeker waar het de overdracht van jihadistisch en ander expliciet gewelddadig
gedachtegoed betreft, is een vergelijking met de overdracht van regulier politiek stemgedrag ons inziens
een brug te ver.
Hoewel alle geïncludeerde studies op studiekwaliteit zijn beoordeeld, door middel van het
scoring systeem van Pluye e.a. (2009) (zie Bijlage 1), zijn studies niet uitgesloten op basis van
methodologische kwaliteit. Ook zijn studies niet uitgesloten op basis van resultaten, omdat we zowel
geïnteresseerd zijn in gevallen waarin intergenerationele transmissie van jihadistisch gedachtegoed wel
plaatsvindt, als die waar dat niet gebeurt. Verder richt dit onderzoek zich niet op specifieke interventies,
wat betekent dat op basis van deze literatuurstudie geen uitkomstmaten kunnen worden voorspeld.

33

Tabel 1

Inclusie- en exclusiecriteria

Criteria #

Criterium

Beschrijving

1

Publicatiedatum

Studies van 2000 of later zijn geïncludeerd.

2

Taal

Studies in het Nederlands, Engels, Frans, Spaans en Duits zijn
geïncludeerd.

3

Soort publicatie

(Semi-)wetenschappelijke publicaties zijn geïncludeerd. Nietwetenschappelijk materiaal, zoals media- en krantenberichten, zijn
uitgesloten.

4

Soort data

Empirische studies, gebaseerd op primaire bronnen uit de 20e of
21e eeuw, zijn geïncludeerd. Theoretische studies en studies met
secundaire bronnen zijn uitgesloten.

5

Soort studie

Kwalitatieve, kwantitatieve of mixed methods studies zijn
geïncludeerd.

6

Ideologie

Studies die betrekking hebben op de overdracht van radicaal,
extremistisch of jihadistisch gedachtegoed zijn geïncludeerd.
Studies over de overdracht van politiek (stem)gedrag, lidmaatschap
van politieke partijen of politieke voorkeuren, zijn uitgesloten.
Studies over de overdracht van gematigde religiositeit of
lidmaatschap van gematigd religieuze stromingen zijn uitgesloten.
Studies over de overdracht van algemene (intolerante) waarden of
attitudes, of waarin niet gerefereerd wordt aan een specifieke
ideologie, zijn uitgesloten.

7

Studiesubject

Studies die betrekking hebben op gezinnen (ouders/-figuren) en
kinderen) zijn geïncludeerd. Studies die enkel betrekking hebben
op andere gezinsleden, zoals broers en zussen, of waarin niet
expliciet over ouders/-figuren wordt gesproken, zijn uitgesloten.

8

Overdracht

Enkel studies die betrekking hebben op intergenerationele
overdracht, zijn geïncludeerd. Studies waarin dergelijke overdracht
ontbreekt (dat wil zeggen: waar ouderfiguren ofwel niet
radicaal/jihadistisch/extremistisch zijn, ofwel waar zij deze
waarden niet proberen over te dragen) zijn uitgesloten.
Studies die betrekking hebben op unidirectionele verticale (ouderop-kind) overdracht, zijn geïncludeerd. Studies over andere vormen
van overdracht (kind-op-ouder of kind-op-kind) zijn uitgesloten.

34

Databronnen

Peer-reviewed academische artikelen, boeken, boekhoofdstukken, en (ongepubliceerde) proefschriften
zijn, wanneer relevant, geïncludeerd. Vijftien databronnen zijn geraadpleegd in de selectie van deze
literatuur: PubMed (inclusief MEDLINE), PsycINFO, PsycARTICLES, ScienceDirect, Social Science
Research Network, Sociological Abstracts, Scopus, Web of Science (inclusief SSCI, AHCI), Child
Welfare Information Getaway, ERIC, Social Care Online, Social Services Abstracts, Criminal Justice
Abstracts, NCJRS Abstracts, Worldwide Political Science Abstracts. Deze databronnen beslaan de voor
dit onderzoek meest relevante disciplines: psychologie, sociologie, pedagogiek, criminologie,
politicologie, economie, antropologie en religiewetenschappen. Verder zijn ProQuest en EThOS
geraadpleegd voor (ongepubliceerde) proefschriften. Om zeker te weten dat alle relevante literatuur is
geïdentificeerd, hebben de onderzoekers ook handsearching uitgevoerd en de wetenschappelijke
tijdschriften van de geïncludeerde studies gescand op andere relevante artikelen. De referentielijsten van
geïncludeerde artikelen zijn ook doorgelopen. Om publicatiebias te voorkomen en ook lopend
onderzoek te includeren, hebben de auteurs gebruikt gemaakt van hun (internationale) netwerk en
gevraagd naar (ongepubliceerde) bronnen. Ook is via de Campbell Library gezocht naar eerdere reviews
op hetzelfde onderwerp. Verder zijn Google, Google Scholar en Lexis Nexis geraadpleegd om mogelijk
aanvullende ‘grijze’ literatuur over dit onderwerp te identificeren, alsmede middels databases zoals
OpenGrey. Alle zoekresultaten van academische- en grijze literatuur zijn op basis van de inclusie- en
exclusiecriteria beoordeeld.

Zoekstrategie

De gehanteerde zoekstrategie bevat een contingency plan dat rekening houdt met een gebrek aan
relevante literatuur over de intergenerationele overdracht van jihadistisch gedachtegoed. Om toch tot
een waardevolle kennissynthese te komen, is in de zoekstrategie een ondergrens van het aantal te
includeren studies vastgesteld (N=50). Hiervoor is allereerst de bestaande literatuur over de
intergenerationele overdracht van extremistisch en jihadistisch gedachtegoed gescand en daarna breder
gekeken naar radicale ideologieën, waaronder religieus fundamentalisme, sektarisch en cultisch
gedachtegoed. Dit betekent dat de bovenstaande inclusiecriteria per stap zijn vergroot, en de zoektermen
zijn aangepast. Andere systematische literatuurstudies zijn geconsulteerd om een relevante
zoekterminologie te identificeren met betrekking tot intergenerationele overdracht, jihadisme, en
verwante factoren (zie bijvoorbeeld Besemer e.a., 2017; Scarcella, Page & Furtado, 2017). De volgende
zoektermen zijn in verschillende combinaties ingevoerd in de vijftien databases, waarbij is gezocht op
zowel titel als abstract:

35

Zoektermen 1
(Intergeneration* OR transmission*) AND (jihad* OR islam* OR salafi*)

Zoektermen 2
(Intergeneration* OR transmiss*) AND (famil* OR parent* OR child*) AND (terroris* OR radical*
OR extrem*)

Zoektermen 3
(Intergeneration* OR crossgeneration* OR multigeneration* OR generation* OR transmiss* OR
continuity*) AND (father* OR mother* OR son* OR daughter* OR parent* OR child* OR offspring*)
AND (jihad* OR islam* OR salafi* OR terroris* OR radicali* OR extrem* OR religious fundament*
OR sectar* OR ideolog*) AND (risk* OR mechanism* OR factor* OR intervention)

Studieselectie

Het invoeren van de zoektermen in de databases heeft na het verwijderen van alle duplicaten een totaal
van 42,879 artikelen opgeleverd. Een totaal van 68 aanvullende studies is verkregen via snowballing en
het doorlopen van de referentielijsten van de geïdentificeerde artikelen en beschikbare reviews/metaanalyses. Deze geïdentificeerde titels zijn eerst op titel en vervolgens op abstract gescreend op
geschiktheid gegeven de door de auteurs gestelde in- en exclusiecriteria. Om uniformiteit in de
beoordeling van de omvangrijke hoeveelheid studies te waarborgen, is hierbij gebruik gemaakt van een
stroomdiagram (zie Bijlage 2). De scores die de studies aan de hand van dit diagram zijn toegewezen
(‘yes’ voor geïncludeerde artikelen, ‘no’ voor uitgesloten studies), zijn steekproefsgewijs gecheckt door
een tweede onderzoeker uit het onderzoeksteam, met kennis van de thematiek. Post-hoc beslissingen of
veranderingen van de criteria zijn besproken tussen deze twee onderzoekers. In de eindselectie zijn enkel
studies meegenomen die aan de inclusie- en exclusiecriteria in Tabel 1 voldoen.

36

Figuur 1. PRISMA Flowchart

Dataextractie

De primaire data van de geselecteerde artikelen zijn geëxtraheerd door één van onze onderzoekers
(LvW) en in een Excelbestand opgenomen. De gecodeerde variabelen omvatten: auteur, titel,
tijdschrift/bron, jaar van publicatie, subsidiëring, peer-reviewed, onderzoeksmethode, land, van
publicatie, type studie, type ideologie, moderatoren, resultaten en studiekwaliteit. Ook is de
demografische samenstelling van de studiepopulaties geëxtraheerd, zoals de verhouding man/vrouw,
gemiddelde leeftijd en nationaliteit van de bestudeerde populatie.
37

Ter extractie van de secundaire (inhoudelijke) data van deze studies, die specifiek betrekking
hebben op de intergenerationele overdracht van radicaal, extremistisch en jihadistisch gedachtegoed, is
gebruikgemaakt van analysetool Atlas.ti. Aan de hand van dit softwareprogramma zijn de geïncludeerde
studies deductief gecodeerd – op basis van de hoofdvragen die in dit onderzoek centraal staan (zie de
Inleiding). Hierbij is met name aandacht uitgegaan naar de overdrachtsmechanismen, risicofactoren,
beschermende factoren, gevolgen en interventies die met intergenerationele overdracht samenhangen.
Bij de dataextractie van kwantitatieve studies is bovendien gekeken naar de prevalentie waarmee
intergenerationele overdracht van voorgenoemd gedachtegoed voorkomt en de manier waarop
intergenerationele overdracht is gemeten.
Hoewel wij door gebruik te maken van bovenbeschreven categorieën in strikte zin geen
inductieve codeerstijl hebben gehanteerd, hebben we wel de ambitie gehad om de literatuur met een zo
open mogelijke blik te benaderen. Zo hebben wij bij de codering van data binnen bovenbeschreven
categorieën geen gebruik gemaakt van vooraf bepaalde codes, en zijn we hierbij afgegaan op alles wat
wij in de literatuur tegenkwamen. Wanneer een nieuw mechanisme, gevolg of factor zich openbaarde,
zijn de eerder bestudeerde geïncludeerde artikelen opnieuw doorgelopen om de mogelijke relevantie
hiervan in andere contexten te bepalen. Hiermee hebben we geprobeerd alle potentiële manifestaties van
intergenerationele overdracht te vangen en zo min mogelijk informatie verloren te laten gaan. Daarnaast
is er in de loop van de literatuurstudie één nieuwe relevante code-categorie bijgekomen, namelijk met
betrekking tot het doel waarmee ouders hun denkbeelden op hun kinderen overbrengen. Hier zal in het
begin van Hoofdstuk 3 kort worden ingegaan.
In navolging van Pluye e.a. (2009) is de studiekwaliteit van de geïncludeerde studies beoordeeld
op methodologische kwaliteitscriteria voor mixed studies reviews. Dit scoring systeem stelt 15
kwaliteitscriteria1 voor, welke op basis van methodologische relevantie toegepast worden. De
aanwezigheid of afwezigheid van een criterium is gescoord, waarna de ‘kwaliteitsscore’ is berekend als
een percentage: [(aantal ‘ja’ antwoorden gedeeld door het aantal relevante criteria’) x 100]. Deze
beoordeling is door twee onafhankelijke scoorders (LvW en KK) uitgevoerd, waarbij discrepanties in
scores middels gezamenlijk overleg zijn overkomen.

1

Qualitative: (1) Qualitative objective or question; (2) Appropriate qualitative approach or design or method; (3)
Description of the context; (4) Description of participants and justification of sampling; (4) Description of
qualitative data collection and analysis; (5) Discussion of researchers’ reflexivity.
Quantitative experimental: (1) Appropriate sequence generation and/or randomization; (2) Allocation concealment
and/or blinding; (3) Complete outcome data and/or low withdrawal/drop-out.
Quantitative observational: (1) Appropriate sampling and sample (2) Justification of measurements (validity and
standards) (3) Control of confounding variables.
Mixed methods: (1) Justification of the mixed methods design (2) Combination of qualitative and quantitative data
collection-analysis techniques or procedures (3) Integration of qualitative and quantitative data or results.

38

2.2 Interviews

Het tweede deel van het onderzoek bestaat uit gesprekken en interviews met wetenschappelijke experts
en praktijkdeskundigen. Het doel hiervan is in de eerste plaats aanvullende informatie te winnen over
zowel de prevalentie als de mechanismen en factoren van intergenerationele overdracht van jihadistisch
en extremistisch gedachtegoed binnen de gezinscontext. Zodoende ondervangen de interviews het
verwachte gebrek aan empirische studies over dit thema. In de tweede plaats dienen de gesprekken als
reflectiemiddel, waarmee de uit de literatuurstudie verkregen data in (Nederlandse) context kan worden
geplaatst en eventuele lacunes (althans gedeeltelijk) kunnen worden opgevuld. De inclusie van
internationale experts dempt tenslotte het ontstaan van een Engelstalige bias binnen dit onderzoek.

Werving en selectie van respondenten

Het tweede deel van het onderzoek bestaat uit gesprekken met nationale en internationale experts,
wetenschappers en praktijkdeskundigen op het gebied van jihadisme en extremisme. In de werving en
selectie van interviewrespondenten is in eerste instantie gebruik gemaakt van het persoonlijke netwerk
van de onderzoekers. Hierbij is een zogenoemde ‘theoretische steekproefmethode’ gehanteerd (zie Boer,
2016), waarbij nieuwe respondenten worden geselecteerd naar mate de dataverzameling vordert. Het
doel van deze steekproefmethode is gedurende de dataverzameling respondenten met nieuwe
achtergronden of expertises te werven, die mogelijkerwijs andere perspectieven kunnen aandragen met
betrekking tot de reeds verzamelde informatie. Dit leidt uiteindelijk tot een zo divers mogelijke groep
respondenten met kennis over of ervaring met het onderzoeksthema – wiens perspectieven gezamenlijk
een breed beeld scheppen van intergenerationele overdrachtsprocessen in een jihadistische context.
In de selectie van deze respondenten is veelal afgegaan op suggesties die door respondenten zijn
aangedragen (‘sneeuwbalmethode’, zie Biernacki & Waldorf, 1981). Hierbij verdient het echter de
opmerking dat wij met onze interviews geen verzadiging of uitputtende behandeling van dit onderwerp
hebben nagestreefd. Gezien de verkennende aard van ons onderzoek, hebben wij vooral gepoogd een
eerste indruk te krijgen van praktijkervaringen met en kennis van dit onderzoeksthema onder
respondenten met diverse achtergronden – en de mate waarin deze al dan niet stroken met de
bevindingen uit de literatuur.
.

In totaal zijn circa veertig respondenten, bestaande uit nationale en internationale

wetenschappelijke experts en professionals per e-mail aangeschreven. Betreffende personen is gevraagd
of zij bereid zijn deel te nemen aan een interview – en zo niet, of zij de onderzoekers in contact zouden
kunnen brengen met collega’s binnen of buiten hun organisatie die kennis van of ervaring met dit
onderwerp hebben. Ongeveer één derde van de aangeschreven respondenten gaf al op voorhand aan te
weinig kennis of ervaring met dit thema te hebben voor deelname aan ons onderzoek – maar wist ons
39

wel in contact te brengen met ander relevante collega’s in het veld. Een ander derde deel heeft geheel
niet op onze uitnodiging gereageerd; de rest bleek wel geïnteresseerd in deelname. Alle respondenten
die uiteindelijk tot een gesprek bereid bleken, zijn voorafgaand aan het interview geïnformeerd over het
doel en de opzet van de studie. Hierbij is hen anonimiteit en vertrouwelijke omgang met de gedeelde
informatie beloofd. De respondenten hebben mondeling hun toestemming verleend (‘informed consent’,
zie Wouters e.a., 2014, p. 321) voor het digitaal opnemen van de gesprekken en voor het gebruik van
de uit de interviews en gesprekken verkregen informatie. Een deel van de respondenten heeft
aangegeven de in het rapport verwerkte citaten voorgelegd te willen krijgen ter correctie van eventuele
fouten – hier hebben wij mee ingestemd.

Achtergrond van geselecteerde respondenten
Uiteindelijk zijn 18 gesprekken met in totaal 19 respondenten uit binnen- en buitenland gevoerd. De
gesproken respondenten bestaan uit: Nederlandse wetenschappelijke experts (N=4); internationale
wetenschappelijke experts (N=5); Nederlandse praktijkdeskundigen (N=10). Met ‘wetenschappelijke
experts’ wordt in de huidige studie gerefereerd aan academici en onderzoekers met substantiële ervaring
op het gebied van jihadisme en/of extremisme. In de selectie van respondenten uit deze categorie is
specifiek gekeken naar wetenschappelijke experts met omvangrijke academische ervaring op dit
onderzoeksthema – ongeacht de wetenschappelijke discipline waar zij deel vanuit maken. Dit heeft
geleid tot gesprekken met één onderzoeker verbonden aan de Universiteit Leiden, twee van de Vrije
Universiteit en één zelfstandige onderzoeker met ervaring op dit thema. Op internationaal niveau is
gesproken met wetenschappelijke experts uit België, Denemarken, Duitsland, Noorwegen en de
Verenigde Staten.
Personen die in hun werk op regelmatige basis te maken krijgen met radicaliserende of
geradicaliseerde jongeren – zoals jeugdbeschermers, maatschappelijk werkers, en psychologen –
worden als ‘praktijkdeskundigen’ aangeduid. In de selectie van deze laatste groep is in de eerst plaats
gezocht naar casusdeskundigen op regionaal niveau, uit Nederlandse gemeenten die vanwege
uitreizigers- en terugkeerdersproblematiek verondersteld worden ervaring met dergelijke casussen te
hebben. Dit heeft geleid tot interviews en gesprekken met enkele casusbehandelaars van drie grote tot
middelgrote gemeenten in Nederland. Daarnaast hebben wij gesproken met een medewerker van de
terrorismeafdeling (TA) in Vught, een medewerker van de Raad voor de Kinderbescherming, een analist
van de AIVD, twee casusdeskundigen van het Landelijk Steunpunt Extremisme, en een onafhankelijke
psychiater met ervaring op het gebied van radicalisering.
Hoewel wij in eerste instantie de ambitie hadden om ook internationale praktijkdeskundigen te
includeren, is dit tot onze spijt niet haalbaar gebleken. Van het kleine aantal namen dat wij middels
snowballing hebben verkregen, bleek niemand bereid bevonden deel te nemen aan een gesprek.

40

Vermoedelijk heeft de gevoelige aard van het onderzoeksthema, evenals het gebrek aan bereidheid om
digitale casusinformatie met buitenlandse onderzoekers te delen, hier een rol in gespeeld – al kan dat
door de veelal uitgebleven respons niet met zekerheid worden vastgesteld. Belangrijker is dat wij wel
veel praktijkdeskundigen van Nederlandse bodem hebben weten te spreken (meer dan het beoogde
minimum van 5), wat ons inzicht in de binnenlandse kennis en ervaringen met dit thema ten goede komt.

Topiclijst

Met de respondenten zijn semigestructureerde interviews afgenomen door één van de onderzoekers uit
ons onderzoeksteam (LvW). Hierbij is gebruikgemaakt van een vooropgestelde topiclijst (zie Bijlage
3), op basis van de probleemstelling van de huidige studie. Het gebruik van een topiclijst heeft het
voordeel meer ruimte te geven voor het perspectief van de respondent, waarbij het de onderzoekers de
mogelijkheid biedt aan te haken op de informatie die door de respondent wordt aangedragen (Decorte
& Zaitch, 2009; Miles & Huberman, 1994). Gezien de exploratieve onderzoeksopzet van de huidige
studie geniet deze semigestructureerde aanpak de voorkeur boven volledig gestructureerde
interviewtechnieken.
Op basis van deze topiclijst zijn respondenten onder meer gevraagd naar hun kennis en ervaring
met het onderzoeksthema, ter duiding van de antwoorden op de vervolgvragen. Respondenten zijn
vervolgens gevraagd naar hun perceptie van het concept ‘intergenerationele overdracht’ in zijn
algemeenheid; de vermeende prevalentie van de intergenerationele overdracht van jihadistisch en/of
extremistisch gedachtegoed; de onderliggende mechanismen, risicofactoren en beschermende factoren
hierbij; de mogelijke (lange termijn) consequenties of veiligheidsrisico’s van intergenerationele
overdracht; en eventuele interventies waarmee dit kan worden tegengegaan. Bij de wetenschappelijke
experts lag de nadruk op de theoretische kennis en academische ervaring van respondenten met het
onderzoeksonderwerp, terwijl in de gesprekken met praktijkdeskundigen specifiek is doorgevraagd naar
concrete ervaringen uit de casuïstieke praktijk.
De gesprekken hebben voornamelijk via MS Teams en telefonisch plaatsgevonden. Idealiter
hadden wij de interviews met binnenlandse wetenschappers en professionals op locatie afgenomen. Dit
bleek gezien de recente ontwikkelingen rondom het coronavirus en de hieraan verwante maatregelen
echter niet altijd haalbaar: uiteindelijk zijn slechts twee respondenten face to face gesproken. Dit betrof
met name respondenten die zich, gezien de gevoelige aard van dit onderwerp, niet comfortabel voelden
bij online of telefonische gesprekken. In een enkel geval zijn de vragen schriftelijk aan de respondent
voorgelegd en beantwoord, op verzoek van betreffende respondent. Aanvullende informatie is in
telefonisch contact met betreffende respondent verkregen. Alle gesprekken en interviews hebben
plaatsgevonden tussen oktober en december 2020 en zijn opgenomen op een digitale geluidsrecorder.
De gesprekken namen tussen de 20 en 100 minuten in beslag.

41

Codering van de gesprekken en interviews

De gesprekken en interviews zijn ad verbatim getranscribeerd in het Nederlands (voor de gesprekken
met binnenlandse respondenten) of het Engels (voor de gesprekken met internationale respondenten).
Irrelevante tekstfragmenten, zoals onderbrekingen of herhalingen van eerdergenoemde informatie, zijn
(tenzij van toegevoegde waarde voor het onderzoek) niet getranscribeerd. De tekstelementen (zinnen,
woorden of paragrafen) die relevant zijn voor de beantwoording van de onderzoeksvragen van de
huidige studie, zijn vervolgens gecodeerd aan de hand van analysetool Atlas.ti. Hierbij is, met het oog
op de exploratieve aard van de huidige studie, gekozen voor een deductieve (thematische) codeerstijl.
Bij de opstelling van het codeboek (zie Tabel 2) is dan ook enkel afgegaan op de probleemstelling van
de huidige studie en het doel van de interviews. De getranscribeerde teksten zijn onder andere gecodeerd
naar persoonlijke perceptie (perceptieIGO), prevalentie (prevalentieIGO), onderliggende mechanismen
(mechanismeIGO), risicofactoren (risicoIGO), beschermende factoren (beschermingIGO), effectieve en
niet-effectieve interventies (interventie_positief en interventie_negatief) en consequenties (gevolgIGO)
van intergenerationele overdracht van jihadistisch of extremistisch gedachtegoed. Afhankelijk van het
soort respondent is ook aandacht uitgegaan naar eventuele casusvoorbeelden (casusIGO) en theorieën
(theorieIGO) met betrekking tot intergenerationele overdracht.
Het verdient de vermelding dat deze categorieën niet wederzijds exclusief zijn: een opmerking
over een specifieke theorie of casus kan bijvoorbeeld ook een risicofactor of beschermende factor
bevatten. Hier is in de codering rekening mee gehouden, door dergelijke tekstfragmenten van dubbele
codes te voorzien. Subcategorieën van voorgenoemde codes en aanvullende coderingen zijn nader
bepaald op basis van de inhoud van de gesprekken. Aangezien de aard van de sub-codering binnen
bovenstaande categorieën net als in de literatuurstudie inductief van aard is, zijn de interviews in
meerdere rondes beoordeeld – bij wijze van een ‘iteratief proces’ (zie Flick, 2013, p. 302) – om
uniformiteit in de uiteindelijke codering na te streven.
De codering van de teksten is uitgevoerd door een onafhankelijke onderzoeker (LvW), wiens
werk steekproefsgewijs is gecontroleerd door een tweede onafhankelijke onderzoeker (KK). Bij
discrepanties in de codering van tekstfragmenten is in overleg nader besloten over eventuele wijzigingen
in het codeboek en/of is besloten tot verdere steekproefcontroles plaatsvinden – om zodoende middels
gezamenlijke reflectie en discussie tot uniformiteit in de codering te komen (Evers, 2015). Van
onoverkomelijk grote verschillen in de codering bleek geen sprake.

42

Tabel 2

Codeboek voor codering van de interviews

Code #

Codenaam

Beschrijving

Voorbeelden van mogelijke codering

1

perceptieIGO

Respondent beschouwt IGO
wel/niet als een probleem

“Ik denk dat leeftijdsgenoten een veel
belangrijkere rol spelen dan ouders in de
overdracht van jihadistische ideeën. Die laatsten
hebben daar niet echt invloed op, denk ik”.

2

prevalentieIGO

Respondent beschrijft de
prevalentie waarmee IGO in de
praktijk voorkomt

“Ik vermoed dat zeker twintig procent van
alle geradicaliseerde jongeren die ik heb
gesproken, extremistische ouders heeft”.

3

mechanismeIGO

Respondent beschrijft de
mechanismen die aan IGO ten
grondslag liggen

“Die kinderen worden natuurlijk gewoon
geïndoctrineerd en naar strengislamistische scholen gestuurd”.

4

theorieIGO

Respondent beschrijft een theorie
waarmee IGO zijns inziens
geduid/verklaard kan worden

“Uit de pedagogiek weten we dat veilig
gehechte kinderen van nature de neiging
hebben gedachten en gedragingen van hun
ouders over te nemen”.

5

casusIGO

Respondent verwijst naar een
specifieke IGO-casus uit de
praktijk

“Vorig jaar sprak ik een meisje dat zich had
losgemaakt van haar zeer radicale ouders”.

6

risicoIGO

Respondent benoemt een
risicofactor van IGO

“Onzekere of eenzame jongeren, en
jongeren uit lagere sociaaleconomische
klassen, zullen zich sneller naar de ideeën
van hun ouders voegen”.

7

beschermingIGO

Respondent benoemt een
beschermende factor van IGO

“Als maar één van de ouders radicale
ideeën aanhangt, en de ander niet, dan is
de kans een stuk kleiner dat een kind dat
gedachtegoed overneemt”.

8

gevolgIGO

Respondent benoemt de (lange
termijn) risico’s en mogelijke
gevolgen van IGO

“Foreign fighters kwamen ook allemaal uit
jihadistische gezinnen”.

9

interventie_positief

Respondent benoemt een naar
zijn weten effectieve interventie
tegen IGO

“Eén van mijn cliënten werd uit huis
geplaatst toen bleek dat zijn ouders er antigrondwettelijke denkbeelden op na
hielden. Dat heeft hem heel goed gedaan”.

43

10

interventie_negatief

Respondent benoemt een naar
zijn weten niet-effectieve
interventie tegen IGO

“Je kan daar dan wel een maatschappelijk
werker op af sturen, maar dat helpt
natuurlijk niet. Het speelt zich allemaal
achter gesloten deuren af”.

Analyse van de interviews

De gecodeerde teksten zijn aan de hand van Atlas.ti gegroepeerd naar belangrijkste thema’s die in de
gesprekken aan bod zijn gekomen. Deze zijn vervolgens per onderzoeksvraag (mechanismen,
risicofactoren, beschermende factoren, gevolgen en interventies) samengevat en beschreven in het
hoofdstuk ‘Interviewresultaten’. Waar mogelijk zijn bevindingen aangevuld met citaten om de
uitkomsten van de interviews in context te plaatsen. Ook zijn de interviewresultaten vergeleken met de
uitkomsten van de systematische literatuurstudie, om overeenkomsten en discrepanties tussen beide
onderzoeksbevindingen te identificeren en indien mogelijk te duiden. Hierbij zal specifiek gekeken
worden naar de mate waarin de bevindingen uit de literatuur van toepassing zijn op de ervaringen van
Nederlandse casusdeskundigen. De resultaten van deze analyse worden besproken in de volgende
hoofdstukken. Hierbij zal achtereenvolgens worden ingegaan op de resultaten van de kwalitatieve en
kwantitatieve studies en de uitkomsten van de interviews.

44

3. Kwalitatieve resultaten literatuurstudie
In dit hoofdstuk staan de kwalitatieve resultaten van de literatuurstudie centraal. Van de 58 artikelen,
zijn in totaal 50 kwalitatieve studies geïncludeerd, waarvan vier gebaseerd op mixed methods. Hiervan
zijn 29 studies (ten minste gedeeltelijk) relevant voor onze studie naar intergenerationele overdracht
binnen jihadistische of islamitisch-extremistische gezinnen; 17 studies gaan over overdracht in de
context van politiek (rechts, links, nationalistisch of single-issue) radicalisme of extremisme; en vier
studies behandelen radicaal-sektarische ideologieën. De meeste artikelen zijn Engelstalig, maar ook
enkele Nederlands-, Duits- en Franstalige artikelen zijn geïncludeerd. Voorts zijn drie clusters van
studies geïdentificeerd, bestaande uit twee of meer studies, waarvan de bevindingen (gedeeltelijk) zijn
gebaseerd op hetzelfde empirische onderzoek – en waarbij de auteur de resultaten van dit onderzoek
tevens in een andere publicatie heeft beschreven. Het gaat hierbij om de volgende clusters: (1) Köttig
(2004; 2008; 2013); (2) Sieckelinck en De Winter (2015) en Sikkens e.a. (2017); en (3) Post, Sprinzak
en Denny (2003) en Post (2005). De resultaten van deze studies zullen – met het oog op de volledigheid
van onze analyse – daarom in samenhang worden beschouwd. Voor een overzicht van de in de
kwalitatieve analyse geïncludeerde studies, zie Tabel 3.

Tabel 3

Studies geïncludeerd in de kwalitatieve analyse (N=50)
Kwalitatief

Kwantitatief

Mixed methods

Totaal

Jihadisme, islamitischextremisme & radicalisme

25

X

4

29

Politiek, nationalistisch
en single-issue
extremisme en
radicalisme

17

X

X

17

Sektarisme

4

X

X

4

Totaal

46

X

4

50

Uit de kwalitatieve studies blijkt de intergenerationele overdracht van radicale en extremistische
ideologieën diverse vormen aan te nemen. De patronen van overdracht zijn moeilijk te generaliseren
door de tijd-, plaats- en contextgebondenheid van de casussen die worden beschreven. Ook de
verscheidenheid aan ideologieën, evenals de diverse methoden die auteurs hebben gebruikt om deze

45

ideologieën te bestuderen (variërend van diepte-interviews, tot de bestudering van open source of
biografisch materiaal, tot participerende observaties) verhindert de mogelijkheid tot veralgemenisering.
Daarnaast blijkt intergenerationele overdracht op zichzelf eveneens een fenomeen dat
uiteenlopende manifestaties kent. Deze diversiteit aan overdrachtspatronen blijkt bijvoorbeeld al uit de
onderliggende rationale waarmee gedachtegoed binnen gezinnen wordt overdragen. De redenen die
ouders hebben om actief te na te streven dat hun denkbeelden door hun kinderen worden overgenomen,
verschillen per context en per ideologie. In jihadistische gezinnen blijkt de wens om kinderen als
martelaar te laten sterven, en de status en/of economische voordelen die daarmee gepaard gaan, één van
de voornaamste drijfveren (zie bijv. Chernov-Hwang & Schulze, 2018; Pape, 2005). In nationalistische
kringen, zoals in Baskische ETA-gezinnen, lijken ouders vooral te hopen dat hun kinderen de
ideologische strijd voortzetten waar zij zelf inmiddels te oud voor zijn (zie bijv. Hamilton, 2000). Linksnationalistische en communistische ouders, daarentegen, zouden volgens de literatuur primair geloven
dat hun kinderen daadwerkelijk gelukkiger zullen zijn in een klasseloze samenleving, wat hen motiveert
om hun gedachtegoed actief op hen over te dragen (zie bijv. Felices-Luna, 2005; Raposo-Quintana,
2009). Onder rechts-extremistische jongeren lijkt de interne motivatie van kinderen om het ideologisch
erfgoed van hun (groot)ouders nieuw leven in te blazen, een belangrijke rol te spelen (Köttig, 2004;
2008; 2013, zie ook Windisch, 2019). In deze laatste groep zijn overdrachtsmechanismen dan ook
voornamelijk kind-gedreven, in plaats van dat opvoeders de expliciete wens uitdragen dat hun kinderen
in hun voetsporen treden. De ideologische overdracht slaat hier niet zelden een generatie over (zie
Köttig, 2004). In sektarische groepen, zoals chassidisch-Joodse gemeenschappen, tenslotte, vormt het
behoud van de in-group en voortzetting van de gevestigde gemeenschap de belangrijkste rationale (zie
bijv. Fader, 2006; Van Eck Duymaer van Twist, 2008).
Dit maakt het aannemelijk dat wat voor het ene radicale of extremistische gedachtegoed geldt,
niet zonder meer vertaald kan worden naar andere ideologische contexten. Toch zijn er dimensies te
ontdekken waarin de aard van de ideologische overdracht wél blijkt te overlappen. De analyse van deze
dimensies heeft geleid tot een model waarin overdracht wordt beschouwd als het resultaat van interacties
binnen een gezinssysteem, in de hand gewerkt door diverse mechanismen (met een direct effect) en
factoren (met een indirect effect). De werking hiervan is schematisch weergegeven in Figuur 2. In het
huidige hoofdstuk zal dit model als uitgangspunt worden gebruikt bij de duiding van intergenerationele
overdrachtsprocessen. Hierbij zal de nadruk liggen op de factoren, mechanismen en consequenties van
de intergenerationele overdracht van jihadistische en islamitisch-extremistische denkbeelden. In
aanvulling hierop zal kort worden toegelicht in hoeverre de beschreven patronen uniek zijn voor
betreffend gedachtegoed – of dat deze ook in andere ideologische contexten terug te vinden zijn.

46

Figuur 2. Schematische weergave van het proces van intergenerationele overdracht.

3.1 Mechanismen van intergenerationele overdracht
De bestudeerde literatuur suggereert dat er verschillende mechanismen aan de intergenerationele
overdracht van radicale, extremistische en jihadistische gezinsideologieën ten grondslag kunnen liggen.
De mechanismen die in de literatuur naar voren komen, hebben wij als volgt gecategoriseerd: (1)
discursieve mechanismen (over het taalgebruik en de narratieven die ouders hanteren); (2) socio-spatiale
mechanismen (over de fysieke settings waar netwerken samenkomen en overdracht plaatsvindt); (3)
temporele mechanismen (over de continuïteit van ideologische overdracht in de tijd); (4) moreeleducatieve mechanismen (over de manier waarop ouders hun kinderen moreel handelen aanleren); (5)
symbolische mechanismen (over het gebruik van rituelen en symboliek in het gezin). De plaats van deze
mechanismen in het model van intergenerationele overdracht, is zien in Figuur 3.
Hierbij zijn vooraf enkele opmerkingen te plaatsen. Allereerst betreft dit model een globaal
overzicht van de belangrijkste manieren waarop overdracht kan plaatsvinden. Hiermee is zeker niet
gezegd dat alle vijf mechanismen ook in elk van de geïncludeerde studies terug te vinden is: sommige
studies hebben een grotere bijdrage geleverd aan de totstandkoming van dit model – en onderschrijven
deze categorisering dan ook meer – dan andere. In de tweede plaats is het van belang te benadrukken
dat de vijf dimensies die in dit hoofdstuk centraal staan, niet los van elkaar gezien kunnen worden: zij
hangen onderling met elkaar samen en kunnen elkaars werking versterken of verzwakken. Om een
voorbeeld te geven: thuisonderwijs is een vaak terugkomend mechanisme waarmee ouders (temporele)

47

continuïteit in hun discours nastreven, maar dit mechanisme bestaat enkel bij gratie van een sociaalruimtelijke component (dat wil zeggen: de geïsoleerde thuissfeer waarin dit onderwijs plaatsvindt). De
manier waarop thuisonderwijs vervolgens wordt vormgegeven, is weer een uitwerking van discursieve,
moreel-educatieve en symbolische mechanismen.
Het onderscheid dat in deze paragraaf gehanteerd wordt, betreft in zekere zin dan ook een
kunstmatige categorisering. Deze indeling – en de bestudering hiervan – helpt ons echter inzicht te
krijgen in de vele verschillende lagen waaruit intergenerationele overdracht bestaat. Het laat ons inzien
dat de werking hiervan niet eenledig is, maar juist uit een samenspel van directe en indirecte, externe en
interne, emotionele en fysieke componenten bestaat.

Figuur 3. Schematische weergave van de mechanismen van intergenerationele overdracht.

Discursieve mechanismen

Allereerst komt uit de bestudeerde literatuur naar voren, dat ideologische overdracht binnen de
jihadistische gezinscontext kan plaatsvinden aan de hand van verbale interacties tussen ouder en kind,
waarbij ouders de wereld om hen heen duiden. In het discours van jihadistische ouders wordt het gebruik
van geweld en terroristische handelingen bijvoorbeeld vaak gelegitimeerd (Bickerton, 2019; Malik,
2019) en de ernst van repercussies, zoals gevangenzetting, gebagatelliseerd (Riany e.a., 2018). Dat
gebeurt in een buitenlandse context niet zelden expliciet, door aanslagen openlijk te verheerlijken en
door kinderen te wijzen op hun martelaarsplicht, zo blijkt uit casussen uit Indonesië, Libanon, en
48

Palestina (Affandi, Dermawan & Alam, 2019; Huggins, 2013; Pape, 2005). Hierbij hanteren ouders een
dualistisch ‘goed-kwaad’-wereldbeeld. Dat blijkt bijvoorbeeld in Indonesische gevallen uit referenties
naar de ‘Ware’ islam, en de perceptie dat de gewelddadige jihad daar onderdeel uitmaakt (Riany e.a.,
2018; Affandi, Dermawan & Alam, 2019). Hiermee wordt kinderen impliciet de boodschap meegegeven
dat zij zichzelf geen ‘echte’ moslims mogen noemen, indien zij niet direct of indirect deelnemen aan de
gewapende strijd. In het verlengde hiervan ligt het ‘othering’-mechanisme, waarbij ouders in MiddenOosterse en Zuid-Aziatische casussen een scherp onderscheid maken tussen de in-group en de ‘kwade’
buitenwereld van de ‘infidels’, zoals in de casestudies van Huggins (2013, p. 64). Hierbij gebruiken
ouders dehumaniserende en kleinerende termen, bijvoorbeeld door te verwijzen naar ‘Christian and
Jewish pigs’ (Huggins, 2013, p. 64), om hen figuurlijk lager dan de in-group te plaatsen. Ook uit andere
studies komen othering-mechanismen in het ouderlijk discours tot uiting in de normalisering van
racisme en antisemitisme. Zo vertellen Andre en Harris-Hogan (2013) over de Franse casus van
Mohamed Merah, die van zijn ouders leerde dat ‘Arabs are born to hate the Jews’ (p. 310). In studies
naar rechts-extremistische gezinnen is de rol van ‘othering’ een eveneens veel terugkomend thema. Zo
leren sommige rechts-extreme ouders in de Verenigde Staten hun kinderen dat niet-witte mensen
‘mudpeople’ zijn (Blee, 2002) – of verwijzen zij naar ‘African-American as “niggers” or “coons;”
Asian-Americans as “chinks,” “Japs,” or “zipperheads;” members of the Jewish community as
“kangajews;” and LGBTQIA+ members as “fags” (Windisch, 2019, p. 117).
Verschillende auteurs constateren bovendien een zekere ‘herofication’ (Pape, 2005; Riany e.a.,
2018) of ‘glorification’ (Pape, 2005) van kinderen door hun ouders. Jihadistische ouders in Indonesië
verwijzen bijvoorbeeld expliciet naar het ‘heldenbloed’ in de familielijn – waarmee zij hun kinderen tot
geweld pogen te bewegen (Riany e.a., 2018, p. 21). Dit mechanisme komt echter ook in Nederlandse
context terug onder ouders van uitreizigers (Weggemans, Van der Zwan & Liem. 2018). Door het kind
onderdeel te maken van een lange extremistische familiegeschiedenis, en kinderen te belasten met de
bescherming van de gemeenschap en de familienaam, wordt de deelname aan de gewapende strijd
bovendien als een grote verantwoordelijkheid neergezet. De heldenstatus die kinderen zodoende als
‘binnen handbereik’ wordt aangeboden, kan de overdracht van de gezinsideologie bespoedigen (Post,
Sprinzak & Denny, 2003; Post, 2005; Huggins, 2013).
De literatuur suggereert dat het gebruik van geweld ter verdediging van de gezinsideologie in
niet-jihadistische gemeenschappen over het algemeen minder centraal staat – al benadrukken auteurs
ook in die contexten het belang dat ouders hechten aan (de bescherming van) de ideologische
familietraditie. Het vertellen van verhalen over de strijd en het verzet van eerdere generaties (‘tales of
glory’, Windisch, 2019, p. 138) speelt hierbij een belangrijke rol (zie bijv. Bosi & Della Porta, 2012;
Futrell & Simi, 2004; Köttig, 2004; Raposo-Quintana, 2009). Desondanks doet onderzoek door
Copeland (2020) suggereren dat de gevolgen van een ouderlijke nadruk op de extremistische
familietraditie – en de ‘herofication’ van kinderen die hieruit volgt – niet definitief zijn. Zijn studie,
waarin hij de biografieën van 48 religieus- en politiek-extremisten uit diverse landen beschrijft, laat zien
49

dat een desillusionerende confrontatie met de brute werkelijkheid kan ertoe leiden dat het ouderlijke
discours aan invloed verliest (Copeland, 2020). Indien de eigen militante ervaringen van het kind op
latere leeftijd niet stroken met de geromantiseerde verhalen die door familieleden op hem of haar zijn
overgeleverd, lijkt dit de effecten van intergenerationele overdracht zelfs teniet te kunnen doen.
Tegenover dit heroïstische narratief staat een discours dat juist het slachtofferschap van het
gezin en de bredere gemeenschap centraal stelt. Deze overdrachtsdimensie lijkt vooral een belangrijke
rol te spelen bij islamitische gezinnen in vluchtelingenkampen, zoals in de Palestijnse gebieden
(Copeland, 2020; Pape, 2005; Post Sprinzak & Denny, 2003) – en in gezinnen waar ouders of
familieleden het slachtoffer zijn geworden van arrestaties of executies (Chernov-Hwang & Schulze,
2018; Copeland, 2020). Ouders kunnen dit narratief aanwenden om de strijd te legitimeren – zowel naar
hun kinderen als naar zichzelf toe. Dit blijkt bijvoorbeeld uit een citaat van de moeder van de Palestijnse
zelfmoordterrorist Mahmoud al-Obeid: “Nobody wants their son to be killed. I always wanted him to
have a good life. But our land is occupied by the Israelis. We’re sacrificing our sons to get our freedom”
(Pape, 2005). Ook subtielere vormen van gepercipieerd slachtofferschap, bijvoorbeeld door ervaringen
van onderdrukking of sociale uitsluiting, kan als overdrachtsmechanisme fungeren. Deze worden van
ouders op kinderen overgedragen door wat Copeland (2020) ‘collected stories’ (p. 120) noemt (vlg.
Schiff, Noy & Cohler, 2001), waarin het leed van de familie centraal staat – en welke volgens hem in
de narratieven van zowel religieus- als politiek-gemotiveerde extremisten terugkomen.
Het verdient tenslotte de opmerking dat het effect van (ervaringen van) achterstelling en
onderdrukking an sich kinderen ook al extra vatbaar kunnen maken voor de ideologie van hun ouders –
zelfs indien het hierbij aan een expliciete discursieve dimensie ontbreekt. In dat geval vormen
eerstehands ervaringen van slachtofferschap voor kinderen een bevestiging van de vijandigheid van de
buitenwereld. Hier zal in de paragraaf ‘Versterkende en beschermende factoren’ verder op worden
ingegaan.

Socio-spatiale mechanismen

Een tweede set mechanismen heeft betrekking op de ruimtelijke settings waarin kinderen worden
blootgesteld aan (aspecten van) de ideologie van hun ouders. Een kernconcept hierbij is wat men
‘selectieve isolatie’ kan noemen: kinderen worden fysiek weggehouden van situaties waar zij
mogelijkerwijs in contact zouden kunnen komen met tegengeluiden – en in plaats daarvan
geïntroduceerd tot alternatieve sociale kringen waar zij wel aan de ‘juiste’ denkbeelden worden
blootgesteld. In de literatuur lijkt dit uit de vaak genoemde observatie dat ouders hun kinderen
introduceren tot hun netwerk van gelijkdenkenden (zie o.a. Blee, 2002; Futrell & Simi, 2004; GithensMazer & Lambert, 2010; Manning & La Bau, 2015).
Dit netwerk kan in de eerste plaats samenkomen binnen de huiselijke sfeer, waar de ideologie
in vertrouwelijkheid met gelijkgezinden kan worden gedeeld. Dit aspect wordt door Futrell en Simi
50

(2004) aangeduid met de term ‘free spaces’ of ‘indigenous-prefigurative spaces’. Deze ruimtelijke
settings laten zich kenmerken door hun kleine, intieme en relationele aard, wat leden van organisaties
stimuleert om hun denkbeelden openlijk met de rest van de gemeenschap te delen. Dit socio-spatiale
mechanisme komt in relatie tot de overdracht van radicaal-islamitisch gedachtegoed bijvoorbeeld terug
in de studie van Githens-Mazer en Lambert (2010), waarbij een Britse vader zijn puberzoons
introduceert tot een kring van radicale geleerden. Malik (2019) beschrijft eveneens enkele casussen uit
het Verenigd Koninkrijk, waarin kinderen door hun ouders tot dergelijke studiekringen worden
ingewijd. Ook moeders spelen hierin een belangrijke rol, door hun dochters naar radicale
vrouwenkringen te sturen (Malik, 2019). Deze studiegroepen en religieuze cirkels zijn bovendien niet
voorbehouden aan jihadistische families: ook in families met rechts-extreme denkbeelden spelen
huiskamerbijeenkomsten een belangrijke rol in de overdracht van ideologieën, zoals in de Verenigde
Staten (Futrell & Simi, 2004). In deze georganiseerde settings worden kinderen blootgesteld aan het
extremistische discours van hun ouders en/of de organisatie. Dit gevoel onderdeel te zijn van een selecte
club ingewijden enerzijds, en het gebrek aan contact met andersdenkenden binnen deze sociale ruimtes
anderzijds, kan een belangrijke rol spelen in de overdracht van ouderlijke denkbeelden.
Ideologische netwerken kunnen echter ook buiten dergelijke intieme free spaces samenkomen.
In dat geval komt socio-spatiale overdracht voort uit de fysieke aanwezigheid bij (voor de groepering
en/of het gezin) relevante gebeurtenissen en grootschalige acties buiten de huiselijke sfeer. Hierbij kan
worden gedacht aan (gewelddadige) protesten en groepsevenementen. Zo vertellen Chernov-Hwang en
Schulze (2018) en Ahdash (2019) hoe islamitisch-extremistische ouders in zowel Indonesië als het VK
hun kinderen meenemen naar wekelijkse massabijeenkomsten, waar zij hen al op jonge leeftijd tot hun
jihadistische netwerk introduceren. Dat geldt ook voor de casus van de Britse Salman Abedi, zoals
beschreven door Pepich (2018), wiens vader hem in de schoolvakantie meeneemt naar Libië om tegen
het regime van Ghaddafi te strijden, als onderdeel van een islamitisch-extremistische groep. In andere
casussen uit het VK nemen ouders hun kinderen mee naar zogenoemde ‘rallies’ en officiële
bijeenkomsten van terroristische groeperingen (Malik, 2019).
Voor politieke extremistische en radicale groeperingen in Nederland en de Verenigde staten
geldt eveneens dat aanwezigheid bij demonstraties, (gewelddadige) protesten, en acties, waarin de
ideologie op actieve wijze wordt uitgedragen een belangrijk overdrachtsmechanisme behelst (zie
McComiskey, 2001; Schils & Verhage, 2017; Sieckelinck & De Winter, 2015). Bij dergelijke
gebeurtenissen staat – in tegenstelling tot de voorgenoemde dimensie van intieme ‘free spaces’ (vlg.
Futrell & Simi, 2004) – niet de religieuze of ideologische opvoeding, maar juist de praktische kant van
‘doing extremism’ centraal. Kinderen worden op deze manier al op jonge leeftijd onderdeel van de
‘harde kern’ van deze organisaties en raken al vroeg vertrouwd met de praktische uitvoering daarvan.
In sommige gevallen komen plaatsgebonden ideologische samenkomsten voort uit het
lidmaatschap van een radicale of extremistische jeugdbeweging. Zo is uit onderzoek naar
nationalistische, rechts-extreme en sektarische groepen in Engeland, Ierland en de Verenigde Staten
51

bekend dat ouders hun kinderen al op zeer jonge leeftijd deel laten nemen aan zomer- en jeugdkampen
waar zij in vertrouwde settings aan de gezinsideologie worden blootgesteld (Blee, 2002; Kermani, 2010;
Van Eck Duymaer van Twist, 2008; Reinisch, 2020). Daar waar kinderen geen lid zijn van
jeugdbewegingen of -kampen, is de uitvoering van ‘kindertaakjes’ bij de organisatie van hun ouders een
manier om kinderen betrokken te laten raken bij de praktische uitvoering van de gezinsideologie.
Dergelijke taakjes kunnen relatief onschuldig zijn, zoals het helpen organiseren van radicaalislamitische bijeenkomsten (Gilbert & Lambert, 2010), het vouwen en uitdelen van racistische
pamfletten (Blee, 2002) of communistische kranten (Raposo-Quintana, 2009), het poetsen van de vloer
in het hoofdkwartier van de organisatie (Nolas, Varvantakisa, & Aruldossa, 2016), en het brengen van
thee en sigaretten naar leden van paramilitaire bewegingen (Crawford, 2013). Ook hier vormt de
vertrouwde, buiten-huiselijke setting waarin kinderen speelsgewijs kennis maken met de ideologie in
kwestie, de basis voor de overdracht. In een enkel geval gaat dit zover dat kinderen uiteindelijk expliciet
gewelddadige rollen vervullen bij deze organisaties, bijvoorbeeld door met wapens te poseren voor
extremistische propagandadoeleinden (zie Khoo, 2018; Malik, 2019). Het meest extreme voorbeeld van
deze ‘kindertaakjes’ vindt men echter in de context van IS, waar kinderen worden ingezet bij het
bewaken van checkpoints, spionage- en verkenningstaken en wapenproductie (Cook & Vale, 2018;
Horgan e.a., 2016). Hoewel dit niet onder strikte overdracht via ouderfiguren valt, gebeurt dit wel vaak
met toestemming van – of zelfs op verzoek van – jihadistische ouders (Cook & Vale, 2018).
Ook de huiselijke sfeer zelf kan echter een socio-spatiaal mechanisme bevatten. Het feit dat de
ideologie ‘van buiten’, binnenshuis wordt waargenomen, blijkt in de literatuur een belangrijk sociospatiaal mechanisme. Zo beschrijven Futrell en Simi (2004) hoe Amerikaanse ‘skinheads’ de
woonkamers van groepsleden als logistieke uitvalsbasis gebruiken, en vertelt Lanzona (2000) hoe linksradicale ouders in de Filipijnen hun thuis als hoofdkwartier gebruiken. Verschillende auteurs
benadrukken dan ook dat de thuissfeer de eerste kennismaking met de bredere context van de ouderlijke
ideologie faciliteert. In Windisch (2019) vertelt een rechts-extremistische vrouw uit de VS bijvoorbeeld
over haar vroege herinneringen aan de gesprekken over de ‘Klan’ die haar vader thuis met zijn vrienden
voerde. Het feit dat “they made it sound so cool” (p. 138), wakkerde haar interesse in haar vaders
gedachtegoed verder aan (Windisch, 2019). Over de islamitisch-extremistische context schrijven
Chernov-Hwang en Schulze (2018) op gelijke wijze dat Indonesische kinderen binnenshuis worden
blootgesteld aan bevriende oorlogsveteranen van hun jihadistische ouders. Malik (2019) wijst bovendien
op het feit dat Britse kinderen uit dergelijke gezinnen vaak getuige zijn van ‘Women’s Circles’ en
zusterbijeenkomsten in hun eigen woonkamer. Hoewel zij hier niet actief aan deelnemen, kan dit indirect
mogelijkerwijs bijdragen aan de radicalisering van kinderen – doordat de ‘binnen’- en de ‘buiten’dimensie van de ideologie zodoende met elkaar versmelten. Het zorgt er met andere woorden voor dat
deze oorlogsveteranen en ‘zusters’ (en hun ideologieën) onderdeel worden van de ‘vertrouwdheid’ die
het huis symboliseert, en dat de fysieke afstand tussen beide in letterlijke zin verkleint.

52

Een laatste overdrachtsmechanisme op socio-spatiaal niveau is het verhuizen ten behoeve van
de ideologie. Voor rechts-extremisten in de VS kan dat dat bijvoorbeeld kan naar een andere wijk zijn,
waar meer gelijkgestemden en minder niet-witte buurtbewoners wonen (Futrell & Simi, 2004;
Windisch, 2020), en voor sektarische families kan dit een maatschappelijk afgezonderde gemeenschap
betreffen (Kermani, 2010; McComiskey, 2001). Zodoende isoleren ouders zich zowel in geografische
zin, als in ideologische zin van de mainstream samenleving (Futrell & Simi, 2004). Jihadistische ouders
doen dit op gelijke wijze door zich aan te sluiten bij het voormalig ‘kalifaat’ van Islamitische Staat
(Khoo, 2018; Malik, 2019) of door te verhuizen naar een Pakistaanse provincie ten behoeve van het
ouderlijk lidmaatschap van Al-Qaeda (Hogan, 2017). Hier is het feit dat kinderen fysiek worden
afgezonderd van invloeden van buitenaf, en feitelijk geïsoleerd raken van de rest van de wereld, het
onderliggende mechanisme waarmee de gezinsideologie wordt overgedragen.

Temporele mechanismen

Gerelateerd aan de voorgenoemde socio-spatiale overdrachtsmechanismen, zijn mechanismen op
temporeel niveau. Deze dimensie heeft betrekking op de manieren waarop ouders continuïteit van hun
discours proberen te bewerkstelligen, door de ideologie volledig te integreren in het leven van hun
kinderen. Het is met andere woorden een mechanisme waarin radicale en extremistische praktijken
fundamenteel verweven raken met het alledaagse leven van de gezinnen in kwestie – waarbij de afstand
tussen deze dimensies steeds kleiner wordt en het onderscheid tussen beide uiteindelijk verdwijnt (zie
Futrell & Simi, 2004; Nolas, Varvantakisa & Aruldossa, 2016; Windisch, 2019). Het temporele
mechanisme valt uiteen in verschillende componenten, die hier verder uitgelegd zullen worden.
Een eerste manier om temporele continuïteit van het gedachtegoed te garanderen, is door
controle uit te oefenen op het sociale milieu waarin kinderen zich begeven. In de jihadistische context
blijkt dit bijvoorbeeld uit huwelijksovereenkomsten met gelijkgestemde families in zowel Indonesië als
Frankrijk (Chernov-Hwang & Schulze, 2018; Harris-Hogan, 2014). Kinderen, specifiek dochters,
worden uitgehuwelijkt aan leden van jihadistische organisaties of terroristische groeperingen (HarrisHogan, 2014), waarmee ouders de levensloop van kinderen proberen vast te leggen – met als doel dat
de gezinsideologie ook buiten hun invloed om wordt uitgedragen. Zodoende kunnen niet alleen
biologische ouders, maar ook schoonouders een rol gaan spelen in de jihadistische vorming van het
individu in kwestie (Sageman, 2004), doordat vanaf beide zijden sociale controle kan worden
uitgeoefend op zijn of haar doen en laten. In andere radicale en extremistische milieus in de Verenigde
Staten houden ouders zich bovendien actief bezig met de vriendschapsrelaties van kinderen,
bijvoorbeeld door hen te koppelen aan penvrienden uit gelijkdenkende gezinnen (Blee, 2002) en door
contact met kinderen uit andere milieus expliciet te verbieden (Windisch, 2019).
Ook selectie in scholen van kinderen is een belangrijk mechanisme waarmee continuïteit van
het gedachtegoed kan worden gerealiseerd. Chernov-Hwang en Schulze (2018) beschrijven in de context
53

van Indonesië hoe islamitisch-extremistische ouders hun kinderen naar islamitische kostscholen sturen,
als een manier om hun gedachtegoed op hen over te dragen. Deze scholen zorgen voor verdere,
secundaire socialisering van de kinderen in kwestie, en zorgen ervoor dat het gedachtegoed van de
ouders consistent wordt overgebracht (Chernov-Hwang en Schulze, 2018). In onderzoek naar een Britse
overdrachtscasus van Manning en La Bau (2015) ligt de nadruk op de invloed van naschoolse religieuze
educatie door radicaal-islamitische geleerden. In extremere gevallen worden kinderen via ouders –
specifiek moeders – aangemeld voor een opleiding tot strijder en/of martelaar voor IS, of nemen zij deel
aan het IS-curriculum op het voormalig grondgebied van deze organisatie (Cook & Vale, 2018; Horgan
e.a., 2016). Ook in rechts-extremistische kringen is schoolselectie een relevant temporeel mechanisme
– waarbij ouders in de VS hun kinderen bijvoorbeeld naar ‘Aryan-only schools’ sturen, om te voorkomen
dat blootstelling aan alternatieve ideologieën hen ‘double minded’ zou maken (Blee, 2002, p. 127).
In het verlengde hiervan ligt de keuze voor thuisonderwijs. Dit is volgens de literatuur één van
de meest prominente mechanismen waarop ouders trachten hun kinderen systematisch bloot te stellen
aan hun eigen visies. Onderzoek naar jihadistische gezinnen in Engeland door Malik (2019) laat
bijvoorbeeld zien hoe thuisonderwijs kan fungeren als “route for extremists to pass on their values” (p.
2). Ook Huggins (2013) en Ahdash (2019) identificeren thuisonderwijs van ouders als een belangrijk
mechanisme waarmee jihadistische ideologieën op kinderen worden overgedragen. Zo beschrijft
Huggins (2013) een Palestijnse casus waarin de moeder van het gezin haar kinderen ‘vanaf de
keukentafel’ dagelijkse madrassa-lessen voorziet. Andre en Harris-Hogan (2013) beschrijven hoe
Franse kinderen in een setting van thuisonderwijs worden onderworpen aan een curriculum “that praises
the heroism of Salafsts and normalises violence” (p. 311). Ouders proberen hun kinderen hiermee
bewust af te schermen van ongewenste invloeden, en beperken zodoende de interactiemogelijkheden
met de buitenwereld (Ahdash, 2019). Ook in rechts-extremistische en sektarische milieus in de VS en
het VK is thuisonderwijs een terugkerend thema (Blee, 2002; Futrell & Simi, 2004; Van Eck Duymaer
van Twist, 2008; Windisch, 2019). Voor deze groepen is thuisonderwijs het enige middel om kinderen
te beschermen tegen ‘brainwashing’ door de ‘Jewish-liberal ideology’ die op scholen zou worden
gepropageerd (Futrell & Simi, 2004). Op gelijke wijze is het voor sektarische ouders een manier om
kinderen te behoeden voor scholen “[who] shoved Christianity down their throats” (Kermani, 2010, p.
73).
Een laatste mechanisme heeft betrekking op de selectie van media-invloeden door ouders. Zo
blijken radiozenders een belangrijke rol te spelen in de politieke opvoeding van kinderen uit linksradicale en nationalistische gezinnen in Spanje en Italië (Hamilton, 2000; Orsini, 2012). In rechtsextreme (Futrell & Simi, 2004) en sektarische kringen (Kermani, 2010) in de VS maken ouders
bovendien keuzes in de (strip)boeken waar zij hun kinderen aan blootstellen, en in Amerikaanse linksextreme gezinnen worden kinderen eveneens opgevoed met muziek, dichtkunst en literatuur waarin de
gezinsideologie wordt uitgedragen (Nolas, Varvantakisa & Aruldossa, 2016). Wat betreft de overdracht
van jihadistische ideologieën lijkt deze dimensie echter een minder grote rol te spelen in het
54

bewerkstellingen van continuïteit in het ouderlijk discours. Een enkele studie vermeldt dat kinderen
worden opgevoed met radicaal-islamitische literatuur (Andre & Harris-Hogan, 2013). In een ander geval
blijkt een verbod op muziek en televisie door ouders te worden gehanteerd (Manning & La Bau, 2015)
– hoewel het hierbij de vraag blijft in hoeverre dit een weloverwogen overdrachtstechniek van de ouders
in kwestie is, of dat er ‘slechts’ sprake is van het naleven van (radicaal-)religieuze overtuigingen.

Moreel-educatieve mechanismen

Uit de geïncludeerde studies komt voorts een belangrijk moreel-educatief aspect naar voren. Kinderen
krijgen impliciet of expliciet bepaalde waarden mee van hun ouders, met betrekking tot de manier
waarop zij hun leven dienen te leven. Hierin blijken ook de verschillende rollen van vaders en moeders.
In zijn analyse van religieus- en politiek-gemotiveerde extremistische gezinnen uit diverse landen
concludeert Copeland (2020) bijvoorbeeld: “Mothers are associated with concepts of morality and
emotion, whereas the need for paternal role models or figures appears heavily in the accounts examined
when it comes to fathers” (p. 148). Dit onderscheid lijkt ook in de andere literatuur terug te komen. Wat
betreft het vaderlijk rolmodelschap komt het adagium ‘follow in their father’s footsteps’ in deze context
meer dan eens terug (zie bijv. Van Eck Duymaer van Twist, 2008; Chernov-Hwang & Schulze, 2018;
Copeland, 2020). In sommige gevallen worden vaderfiguren zelfs expliciet als ‘voorbeeld’ neergezet
voor de nieuwe generatie jihadisten. Dat geldt in Indonesië bijvoorbeeld voor vaders die de Afghaanse
jihad hebben gevochten (Chernov-Hwang & Schulze, 2018), maar ook voor grootouders die eerder
betrokken zijn geweest bij de gewapende strijd (Riany e.a., 2018).
De literatuur suggereert dat in de meeste gevallen waarin rolmodelschap van belang is, spiegelen
kinderen zich aan hun vaderfiguren – waarbij vaders op hun beurt enkel een passieve voorbeeldfunctie
vervullen. Van actieve overdrachtsmechanismen vanuit de ouders zou hier geen sprake zijn. Zo
schrijven Cook en Vale (2018) dat voor de meeste jonge Syriëgangers, ‘motivations and radicalisation
drivers mirror those of their elders (p. 31), en dat ‘the affliation of foreign children (5 –14 years) to IS
is closely tied to the motivations of their guardians’ (p. 31). Het belang van spiegelgedrag blijkt ook uit
de volgende casus, zoals beschreven door Horgan e.a. (2016):
“In July 2014, Newsweek Pakistan interviewed the family of an Uzbek national who moved
along with his family to North Waziristan “after he joined Al Qaeda.” When the father was
killed in a drone strike, Newsweek interviewed his 8-year-old son who declared: “My
father is a martyr who sacrificed his life in the path of Allah. America is the enemy of
Muslims. … I will also fight against them”.” (p. 5)

55

Soms verbaliseren jihadistische ouders expliciet hun verwachtingen dat hun kinderen martelaar worden
(Chernov-Hwang & Schulze, 2018; Pape, 2005; Riany e.a., 2018), of zelfs hun plicht om ongelovigen
uit te moorden (Huggins, 2013). Deelname aan de gewapende jihad wordt voorts in casussen uit
Indonesië en Palestina als een moslimplicht geportretteerd, waarmee het lot van kinderen wordt
bezegeld (Affandi, Dermawan & Alam, 2019; Pape, 2005).
Van directe (lijf)straffen en beloningen om naleving hiervan af te dwingen, blijkt uit de studies
naar jihadistische gezinnen zelden sprake. Enkel de casestudie van Huggins (2013) naar de Libanese
‘Kamal’ vermeldt fysieke bestraffing als mechanisme om de gezinsideologie over te brengen: “Kamal
was constantly in trouble for using his left hand because infidels were “the people of the left”. One
evening his father ordered his mother to burn his hand. When she lit a match and only refrained at the
last second, Kamal decided that no place was safe” (p. 64). Hoewel het hier niet duidelijk is in hoeverre
dit moet worden gezien als een bestraffing voor ‘gewone’ religieuze ongehoorzaamheid – of zelfs als
reguliere kindermishandeling met een godsdienstelijk sausje – is het niettemin een reactie die een zeer
sterke boodschap uitzendt over het feit dat niet van de gezinsideologie afgeweken mag worden – en de
bestraffing die volgt indien men daar wel toe besluit.
Als indirecte ‘beloning’ voor jihadistische geweldpleging zou de belofte van toegang tot de
hemel kunnen worden aangemerkt, waarmee ouders hun kinderen tot dergelijke daden bewegen
(Affandi, Dermawan & Alam, 2019). Andere beloningen, zoals materiële vergoedingen voor hun
diensten bij groeperingen zoals IS, kan men eveneens beschouwen als middel waarmee ouders hun
kinderen aansporen om in hun voetsporen te treden (Khoo, 2018). Beloningen en bestraffingen komt in
de overige literatuur vooral terug in relatie tot sektarische bewegingen. Rebellerende kinderen worden
in sektarische groepen in het VK en de VS soms tijdelijk fysiek verwijderd uit de gemeenschap (Van
Eck Duymaer van Twist, 2008) of juist publiekelijk aan de schandpaal genageld (Fader, 2006) – als straf
voor hun ongehoorzaamheid.
Beloningen komen daarentegen meestal in indirecte vorm, zoals middels uitingen van trots (bijv.
Fader, 2006; Pape, 2005; Weggemans, Van der Zwan en Liem, 2018). Dit element komt vrijwel bij alle
bestudeerde ideologieën terug. Zo vertelt de vader van de Palestijnse zelfmoordterrorist Saeed Hotari
aan de media: “I am very happy and proud of what my son did and, frankly, am a bit jealous. I wish I
had done [the bombing]. My son has fulfilled the Prophet’s wishes. He has become a hero! Tell me,
what more could a father ask? . . . I hope I have many sons to carry out the same act.” (Pape, 2005, p.
155, toevoeging in origineel). De trots die een vader voor zijn zoon voelt, is wellicht de belangrijkste
beloning die een kind in een dergelijke context kan wensen. Weggemans, Van der Zwan en Liem (2018)
bespreken in Nederlandse context eveneens de trots, goedkeuring en begripvolheid die ouders ten
opzichte van hun uitreizende kinderen kunnen tonen, maar benadrukken ook de meer praktische
ondersteuning die zij hun kroost bieden, bijvoorbeeld middels geldtransfers. Tot deze dimensie kan ook
het geven van toestemming, aanmoedigingen, en emotionele of praktische ondersteuning bij de
beslissingen van kinderen worden gerekend – bijvoorbeeld in relatie tot het plegen van een aanslag of
56

het uitreizen naar conflictgebied (Khoo, 2018; Pape, 2005; Riany e.a., 2018; Sikkens e.a., 2018;
Weggemans, Van der Zwan & Liem. 2018). In Nederlandse context vermelden Sikkens e.a. (2018)
eveneens ‘applauding’ (p. 2281) als stimulerend mechanisme – en op soort gelijke wijze beschrijven
Post, Sprinzak en Denny (2003) de actieve ‘support’ (p. 172) die ouders naar hun kinderen tonen. De
Engelse termen ‘approval’, ‘consent’ en ‘encouragement’ komen in deze context eveneens vaak terug
– ook waar het politiek-extremistische gezinnen betreft (zie Felices-Luna, 2005; Hamilton, 2000; Orsini,
2012; Reinisch, 2020).
Een laatste moreel-educatief mechanisme dat ouders hanteren, bestaat uit dreigingen en gebruik
van angstbeelden. Sektarische gemeenschappen in Amerika, bijvoorbeeld, dreigen kinderen uit de
gemeenschap te plaatsen indien zij zich niet naar de heersende gezinsideologie voegen (Fader, 2006).
In rechts-extremistische context beschrijft Blee (2002) voorts hoe een vader in de VS dreigt om zichzelf
van kant te maken, indien zijn dochter ooit met een zwarte jongen thuis zou komen. Op gelijke wijze
constateert Huggins (2013) het gebruik van angstbeelden in de vroege jeugd van een latere Libanese
terrorist: “His father told of a Muslim’s journey through hell to heaven, highlighting the searing flames
and meat hooks used on Muslims; who weren’t deemed worthy” (p. 64). Hoewel deze elementen van
dreiging ongetwijfeld ook in niet-extremistische of radicale contexten voorkomen – al dan niet in
afgezwakte vorm – lijken deze op angst gebaseerde moreel-educatieve mechanismen in de besproken
studies een belangrijke basis te leggen voor de transmissie van ouderlijke denkbeelden, De dreigende
toekomstbeelden die ouders hier schetsen – met betrekking tot sociale uitsluiting, zelfmoord van ouders
en de hellevuren of ‘vleeshaken’ die onwaardige moslims na hun dood wachten – kunnen ervoor zorgen
dat kinderen angstig worden om van het ideologische pad van hun ouders af te wijken, en werkt
intergenerationele overdracht zodoende mogelijkerwijs in de hand.

Symbolische mechanismen

Een laatste overdrachtsdimensie heeft betrekking op het gebruik van symbolen en rituelen binnen het
gezin. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan het gebruik van specifieke klederdracht, vlaggen en
speelgoed. Deze dimensie komt in de literatuur vooral veel terug in relatie tot rechts-extremistische en
sektarische gezinnen. Zo constateren Futrell en Simi (2004) in hun observationele studie naar ‘white
supremacist movements’ in de VS dat – “movement memorabilia around the home, such as pictures,
posters, cards, newsletters, racist comic and coloring books, and movement uniforms (e.g., adult and
children’s Klan robes, T-shirts, fatigues), also reinforce political identity in unambiguous ways” (p.
25). Voorts bemerken zij dat:
“Family members wear T-shirts emblazoned with Hitler, Nazi soldiers, hooded Klansmen,
and insignia of white power music bands to signify their affiliation with the WPM [White

57

Power Movement]. Photos or paintings of Adolf Hitler often hang on living room walls,
and pictures of children wearing Aryan garb or photo collages of children surrounded by
WPM insignia are also common” (Futrell & Simi, 2004, p. 24).

Windisch (2019) en Reinisch (2020) beschrijven op soortgelijke wijze hoe rechts-extremistische en
nationalistische gezinnen in Amerika en Ierland symbolische kledij en uniforms, vlaggen en andere
decoraties inzetten om de ideologie in kwestie binnen de thuissfeer te bestendigen. Binnen jihadistische
gezinnen komen deze symbolische mechanismen vooral tot uiting in het weren van symbolen en tradities
uit andere religies – bijvoorbeeld door te weigeren een kerstboom in huis te halen, zelfs wanneer de
kinderen daar expliciet om vragen, zoals in de Franse casus van Mohamed Merah (Andre & HarrisHogan, 2013). Hoewel het symbolische belang van klederdracht en “looking the part” wel beschreven
wordt in de literatuur (zie Copeland, 2020, p. 173), zijn er geen aanwijzingen dat jihadistische ouders
hun kinderen – in de geïncludeerde studies veelal zoons – middels kledingvoorschriften proberen te
beïnvloeden.
Voor (zeer) jonge kinderen is het gebruik van speelgoed bovendien een terugkerende
overdrachtstechniek. In Amerikaanse context spelen jihadistische kinderen bijvoorbeeld al op jonge
leeftijd met neppistolen (Horgan e.a., 2016), waarmee zij ‘speelsgewijs’ kennismaken met de
gewelddadige denkbeelden van hun ouders. Ook in sektarische gezinnen (McComiskey, 2001) en
rechts-extremistische gezinnen (Blee, 2002; Futrel & Simi, 2004; Windisch, 2019) in de VS lijken
ouders weloverwogen keuzes te maken in het speelgoed en de spellen waaraan zij hun kinderen
blootstellen – ten behoeve van hun ideologie.
Uit de literatuur blijkt ook het belang van naamgeving binnen radicale en extremistische
gezinnen. Dit is niet verwonderlijk: een naam kan beschouwd worden als een fundamenteel onderdeel
van iemands identiteit, en naamgeving is allereerste invloed die ouders op de vorming van hun kind
kunnen uitoefenen. Rechts-extremistische gezinnen geven hun kinderen al bij hun geboorte symbolische
namen – zoals ‘Ariana’, ‘Thor’ of ‘Valkyries’ als verwijzing naar de Noors-Arische geschiedenis
waartoe zij zouden behoren (Futrell & Simi, 2004). Ook achternamen spelen in rechts-extremistische
context een belangrijke rol: zij verwijzen naar een vaak ‘prestigieuze’ familietraditie en -geschiedenis
binnen deze ideologie, welke kinderen van hun ouders zullen erven.
De rol van naamgeving als symbolisch mechanisme blijkt tenslotte tot op zekere hoogte ook uit
de literatuur omtrent jihadistische overdrachtsprocessen. Zo wijst de casus van de Amerikaanse jihadist
Daniel Boyd en zijn zoons (Ayres, 2018) op de mogelijke relevantie van het geven van islamitische
(bij)namen binnen gezinnen van bekeerlingen. Sommige ouders geven hun kinderen na emigratie uit
islamitische landen een ‘Westerse’ achternaam, om hen te laten assimileren aan hun nieuwe omgeving
(Githens-Mazer & Lambert, 2010). Dit zijn geen elementen die inherent problematisch zijn, noch die
per definitie tot radicale of extremistische overdracht hoeven te leiden - maar die wel tonen hoe ouders

58

al in een vroeg stadium belangrijke invloed uit kunnen oefenen op de identiteitsvorming van hun
kinderen.
De rol van symboliek blijkt binnen jihadistische gezinnen echter het sterkste uit blootstelling
aan, of zelfs betrokkenheid bij, (online) gewelddadig propagandamateriaal (Bickerton, 2019; HarrisHogan, 2014; Malik, 2019). Zo beschrijft Bickerton (2019) hoe Britse jihadistische ouders hun
zestienjarige dochter video’s van onthoofdingen en foto’s van “smiling corpses” (p. 10) lieten zien, wat
haar radicaliseringsproces katalyseerde. Malik (2019) vertelt hoe jonge kinderen in IS-gebied door hun
ouders eveneens worden blootgesteld aan gewelddadige beelden, en hoe zij in sommige gevallen zelfs
moesten poseren met een AK-47 ten behoeve van de productie van propaganda. Hierdoor wordt
kinderen al op jonge leeftijd duidelijk gemaakt wat de symbolische waarde van wapens en geweld is.

3.2 Versterkende en beschermende factoren
Zoals reeds aangestipt kunnen de bovenbeschreven mechanismen niet los worden gezien van de context
waarin deze plaatsvinden. Deze context omvat de elementen die de intergenerationele overdracht van
ouder op kind in hun aard en intensiteit kunnen stimuleren dan wel tegengaan (in kader van
‘weerbaarheid’ of resilience, zoals besproken in de Inleiding). Wij hebben deze geduid als versterkende
en beschermende factoren in de kindertijd en op gezinsniveau (zie Figuur 4).Aan de ene kant bepalen
deze factoren de mate waarin kinderen gevoelig zijn voor ideologische invloed vanuit hun ouders, maar
aan de andere kant begrenzen zij ook de reikwijdte van de mechanismen die ouders in kunnen zetten om
hun denkbeelden actief op hun kroost over te brengen. Het is dan ook belangrijk te benadrukken dat het
onderscheid tussen ‘mechanisme’ enerzijds en ‘factor’ anderzijds hierdoor niet altijd sec te maken valt.
Ter illustratie: het is waarschijnlijker dat ouders succesvol een ‘slachtoffernarratief’ (bij wijze van
mechanisme) aanwenden, indien het gezin of de bredere gemeenschap waar deze deel vanuit maakt,
daadwerkelijk enige vorm van achterstelling, onderdrukking of uitsluiting (bij wijze van versterkende
factor) heeft ervaren. Een tweede kanttekening bij deze paragraaf heeft betrekking op het feit dat de
geselecteerde studies over het algemeen wel aandacht besteden aan de algemene factoren die
radicalisering al dan niet kunnen bespoedigen of belemmeren, maar dat de versterkende en
beschermende factoren van intergenerationele overdracht in het bijzonder zelden expliciet worden
beschreven. Wij hebben ons daarom beperkt tot de beschrijving van factoren die het effect van ouderop-kind-dynamieken zichtbaar versterken dan wel verzwakken.
Tot de categorie gezinsfactoren behoren: ouderlijk lidmaatschap of leiderschap van een radicale,
extremistische of jihadistische organisatie; (gepercipieerd) slachtofferschap van ouders, gezin of
gemeenschap en/of intergenerationeel trauma; ouderlijke delinquentie; extremisme als ‘familietraditie’;
ouder(s) met een migratie-achtergrond; sociaaleconomische factoren; en het hebben van radicale
siblings. Wat betreft de factoren die in de kindertijd een rol spelen, zullen we onder andere stilstaan bij:
leeftijd en cognitieve ontwikkeling; intelligentie; kritisch denkvermogen; gender; deelname aan
59

buitenschoolse activiteiten; mishandeling, misbruik en verwaarlozing; emotionele band met ouders; en
loyaliteit aan ouders. Hierbij wordt gekeken naar zowel de beschermende als de versterkende functies
die deze factoren kunnen hebben.

Figuur 4. Schematische weergave van de factoren van intergenerationele overdracht.

Factoren op gezinsniveau

Een eerste belangrijke factor op gezinsniveau heeft betrekking op betrokkenheid van één of beide ouders
bij een extremistische organisatie. Deze factor blijkt voor alle radicale en extremistische ideologieën die
in deze studie bestudeerd zijn, één van de vaakst genoemde factoren. Ook specifiek in relatie tot
jihadisme blijkt ouderlijk lidmaatschap van een islamitisch-extremistische groepering een belangrijke
versterkende factor, zo blijkt uit studies naar jihadisten uit het VK, Australië, Indonesië, en verschillende
Midden-Oosterse landen (zie bijvoorbeeld Ahdash, 2019; Harris-Hogan, 2014; Motaparthy, 2014;
Pepich, 2018; Riany e.a., 2018). Dit element lijkt samen te hangen met het rolmodelmechanisme dat in

60

de vorige paragraaf ter sprake is gekomen – waarbij kinderen zich spiegelen aan de extremistische
activiteiten (en identiteiten) van hun ouders. Naast directe deelname aan gewelddadige acties, blijkt
echter ook indirecte betrokkenheid van ouders in terroristische netwerken, zoals via wapen- en
drugshandel voor organisaties zoals Al-Qaeda (Harris-Hogan, 2014), of via structurele
terrorismefinanciering (zie Ahdash, 2019), een stimulerende factor te vormen. De mate waarin ouders
bij een dergelijke organisatie betrokken zijn lijkt hierin geen doorslaggevend verschil te maken:
Chernov-Hwang, en Schulze (2018) laten in de context van Indonesië zien dat ook minimale ouderlijke
betrokkenheid bij terroristische organisaties er uiteindelijk toe kan leiden dat kinderen de jihadistische
denkbeelden van hun ouders overnemen. Hierbij is het bredere netwerk waar ouders deel vanuit maken
(zie Chernov-Hwang & Schulze, 2018), en de temporele continuïteit die hieruit volgt, de onderliggende
drijfveer van de intergenerationele overdracht.
Ook het slachtofferschap van gezinsleden en specifiek ouders, zoals gevangenzetting door
autoriteiten, is een versterkende factor voor de intergenerationele overdracht van radicaal en
extremistisch gedachtegoed. Dit blijkt bijvoorbeeld in relatie tot nationalistische groeperingen in Italië,
Ierland en Duitsland een belangrijke rol te spelen (zie bijvoorbeeld Bosi & Della Porta, 2012; Crawford,
2013; Noll, 2012). Hierbij vormen de eerstehands ervaringen van geweld en onderdrukking een directe
bevestiging van het ouderlijk discours, waarin de vijandigheid van de heersende macht wordt benadrukt.
Ook bij de overdracht van jihadistisch gedachtegoed kan ouderlijk slachtofferschap echter een rol
spelen, zo laten studies uit Zuidoost-Azië en het Midden-Oosten zien (zie bijvoorbeeld Chernov-Hwang
& Schulze, 2018; Motaparthy, 2014; Riany e.a., 2018). Dergelijke ervaringen kunnen aan de ene kant
leiden tot de normalisering van onwettelijk handelen en de bagatellisering van detentie, en aan de andere
kant kan het leiden tot een behoefte aan wraak door solidariteit met het lot van het gezin (Huggins, 2013;
Riany e.a., 2018). Dit laatste lijkt in jihadistische context vooral het geval wanneer een ouder of ander
gezinslid door de vermeende ‘vijand’ is omgebracht (Chernov-Hwang & Schulze, 2018), wat als olie
op het vuur is voor jonge jihadisten in Indonesië. Het gevoel de gemeenschap of het gezin tegen verder
leed te willen beschermen kan intergenerationele overdracht immers stimuleren, zeker wanneer de
dreiging zich dichtbij huis bevindt (Copeland, 2020). Bredere vormen van slachtofferschap, zoals het
hebben van een vluchtelingenachtergrond, intergenerationeel trauma of een oorlogsverleden, lijkt hierin
ook mee te spelen, zoals onderzoek naar Palestijnse extremisten laat zien (Huggins, 2013; Post, Sprinzak
& Denny, 2003) – en dit kan eveneens de overdracht van ‘grievances’ van ouder op kind in de hand
werken.
Een andere factor met versterkende werking heeft betrekking op de geschiedenis van de
gemeenschap en de familie als extremistische ‘hardliners’ (zie Pepich, 2018, p. 111). Dat geldt voor
gezinnen met nationalistische en politiek-extremistische denkbeelden in Europa en de VS (zie Hamilton,
2000; Gabriel, 2018; Windisch, 2019), maar zeker ook voor kinderen uit jihadistische milieus in
Zuidoost-Azië. In dit verband benoemen Riany e.a. (2018) en Chernov-Hwang Schulze (2018)
bijvoorbeeld het feit dat niet alleen de ouders, maar ook de grootouders van kinderen betrokken waren
61

in de jihadistische strijd, als relevante factor. In de overdracht van deze ideologische familiegeschiedenis
zouden met name moeders, als ‘dragers van de traditie’, een belangrijke rol spelen (Copeland, 2020, p.
135). Het feit dat het extremistische gedachtegoed zodoende binnen “multigenerational jihadist
families” (Chernov-Hwang & Schulze, 2018, p. 4) wordt overgedragen, kan ertoe leiden dat het kind
zijn ideologie en/of zijn betrokkenheid bij een islamitisch-extremistische organisatie in zijn geheel niet
meer betwijfelt, en deze als een vanzelfsprekendheid beschouwt (Copeland, 2020; Post, Sprinzak &
Denny, 2003; Sageman, 2004). Het is om deze reden dat Post (2005) concludeert dat voor islamitische
terroristen, “hatred was bred into the bone” (p. 616). Chernov-Hwang en Schulze (2018) spreken in
Indonesische context zelfs over “being born into jihad” (p. 19), terwijl Sageman (2004) verwijst naar
de “green diaper mujahidin” van het Midden-Oosten. Dit ligt in lijn met de bevindingen van Botha
(2019), welke suggereren dat de afwezigheid van een dergelijke familietraditie een beschermende factor
vormt. De terroristische organisatie Al-Shabaab heeft in Kenia bijvoorbeeld geen historisch-cultureel
fundament, waardoor het veel gezinnen aan een dergelijke familietraditie ontbreekt – en wat maakt dat
de rol van ouders in de radicalisering van hun kinderen hier dan ook veelal beperkt is (Botha, 2019).
Sociaaleconomische factoren lijken in mindere mate mee te spelen bij de intergenerationele
overdracht van jihadistisch gedachtegoed. Slechts een beperkt aantal artikelen verwijst naar financiële
zorgen binnen gezinnen als mogelijke drijver bij de ouderlijke overdracht van jihadistische denkbeelden
(Horgan e.a., 2014; Huggins, 2013; Pape, 2005). In een enkel geval vormt financiële nood de primaire
reden voor ouders om hun kinderen expliciet aan te sporen zich aan te sluiten bij IS. Dit geldt
bijvoorbeeld voor Syrische gezinnen die door de ineenstorting van de nationale economie geen inkomen,
en dus geen toegang tot levensvoorzieningen hebben (Horgan e.a., 2016; Khoo, 2018; Motaparthy,
2014). Een respondent uit de studie van Khoo (2018) vertelt: “Many Syrian families have difficulties
making ends meet. With the breakdown of the Syrian economy and the lack of jobs, it is attractive for
children to join ISIS as it pays each child soldier about $200/month” (p. 77). Aansporing en
aanmoediging door ouders – meestal door vaders die zich reeds bij IS hebben aangesloten – is hierin
een belangrijke stimulans (Khoo, 2018). Materiële compensatie en economische steun worden soms ook
vanuit de gemeenschap aan familieleden van martelaren geschonken, zoals in Palestina (zie Post, 2005)
– wat intergenerationele overdracht van gewelddadige ideologieën binnen gemarginaliseerde gezinnen
eveneens in de hand kan werken. De mate waarin kinderen uit gezinnen met een grotere
sociaaleconomische welvaart beschermd zijn tegen de ideologie van hun ouders, is echter niet te zeggen,
daar hier in de literatuur weinig tot niets over is geschreven.

Factoren in de kindertijd

Een eerste factor in de kindertijd die intergenerationele overdracht binnen radicale of extremistische
gezinnen kan stimuleren, betreft het hebben van één of meer radicale broers of zussen. Hoewel deze
factor ook een rol lijkt te spelen binnen Europese nationalistische (Reinisch, 2020) en links62

extremistische (Lanzona, 2000) families, is het vooral in relatie tot jihadisme dat de stimulerende
invloed van broers en zussen tot uiting komt (Andre & Harris-Hogan, 2013; Copeland, 2020; GithensMazer & Lambert, 2010; Malik, 2019; Sageman, 2004). Zeker wanneer het een oudere broer of zus
betreft tegen wie het kind opkijkt, kan dit de ontwikkeling van extremistische denkbeelden in de hand
werken (Copeland, 2020; Githens-Mazer & Lambert, 2010). In het geval van nationalistische
ideologieën lijkt het hebben van radicale broers of zussen op deelname aan extremistische activiteiten
tegelijkertijd ook een beschermende factor te kunnen vormen. Zo beschrijven Post, Sprinzak en Denny
(2003) dat Palestijnse gezinnen die al één kind aan de strijd hebben ‘opgeofferd’, juist de andere
kinderen uit het gezin voor lidmaatschap van een extremistische organisatie behoeden, aangezien
betreffende ouders zodoende reeds aan hun ‘oorlogsplicht’ hebben voldaan. Vanuit dit perspectief zou
het hebben van radicale siblings als beschermende factor kunnen worden aangemerkt. Voor jihadistische
families gaat er wat dat betreft waarschijnlijk echter een sterker beschermend effect uit van het hebben
van niet-extremistische siblings – die de denkbeelden van het kind in kwestie in twijfel kunnen trekken
(Malik, 2019).
Deelname aan niet-ideologische buitenschoolse activiteiten of hobby’s wordt over het algemeen
beschouwd als een beschermende factor tegen de radicaliserende invloed van ouders (Ahdash, 2019;
Fader, 2006; Malik, 2019; Van Eck Duymaer van Twist, 2008). Kinderen uit dergelijke milieus lijken
dit zelf ook zo te ervaren, zo blijkt wanneer zij reflecteren op hun niet-radicale of -extremistische
leeftijdsgenootjes. Hun vrienden houden zich – althans in de West-Europese context – naar eigen zeggen
bezig met vrijetijdsbesteding in de vorm van “going out to dance and going out with girls” (Bosi &
Della Porta, 2012, p. 369) of “make-up, clothes, and Tom Cruise” (Van Eck Duymaer van Twist, 2008,
p. 177). Hieruit blijkt de afstand die zij tot hun peers ervaren, wat gevoelens van buitensluiting
mogelijkerwijs in de hand werkt. Indien jongeren wél deelnemen aan niet-ideologische buitenschoolse
activiteiten, kan dit naar oordeel van de Britse familierechtsbank zelfs de eventuele isolerende effecten
van thuisonderwijs teniet doen, zo blijkt uit een rechtsanalyse van Ahdash (2019). Constructieve
hobby’s kunnen niet alleen contact met andersdenkenden stimuleren en sociale isolatie tegengaan, maar
kunnen eveneens ervoor zorgen dat het kind zijn groepsgevoel en identiteit uit andere bronnen haalt dan
uit de ideologie van zijn ouders. Desondanks blijkt uit de literatuur ook dat deze hobby’s in deze
gemeenschappen zelden geheel losstaan van de ideologie. Zo worden in radicaal-islamitische kringen
in het VK zelfs relatief ‘onschuldige’ potjes voetbal gecombineerd met religieuze bijscholing (GithensMazer & Lambert, 2010), met het doel om kinderen aan dit gedachtegoed te verbinden.
Veel van de geïncludeerde studies naar de overdracht van jihadistisch gedachtegoed
onderschrijven het belang van leeftijd. Deze studies laten zien dat blootstelling aan dergelijke
islamitisch-extremistische uitingen, gedragingen of symbolen al op ‘jonge’ (Copeland, 2020; Khoo,
2018; Sieckelink & Winter, 2015) of ‘zeer jonge’ (Chernov-Hwang & Schulze, 2018) leeftijd begint.
Toch wordt dit niet noodzakelijkerwijs als een versterkende factor gezien. Een uitkomst inherent aan
intergenerationele overdrachtsmechanismen is immers dat het kind in kwestie de denkbeelden van zijn
63

of haar ouders overneemt. Jonge kinderen zijn echter lang niet altijd in staat om deze ideologie
daadwerkelijk te begrijpen, aangezien dit cognitieve vermogens vereist die kleine kinderen nog niet
altijd ontwikkeld hebben (Bickerton, 2019).
Bickerton (2019) laat in zijn studie naar Britse rechtsuitspraken in radicaliseringzaken zien dat
dit precies de overweging is waarmee de Engelse familierechtbank besloot om een één-jarig kind niet
weg te halen bij zijn rechts-extremistische vader. Aangezien het kind zich nog in een sensomotorisch
ontwikkelingsstadium bevond, achtte het Engelse hof de kans op radicalisering van het kind minimaal
(Bickerton, 2019). In een soortgelijke zaak, waarin een zestienjarig meisje uit een islamitischextremistisch gezin terecht stond, kwam het Britse hof echter tot de conclusie dat uithuisplaatsing
gewenst was, gezien haar relatief hogere leeftijd en haar daarmee samenhangende cognitieve
ontwikkeling, die haar “extremely vulnerable to radicalisation” maakte (Bickerton, 2019, p. 11). Ook
uit onderzoek van Malik (2019) blijkt dat een hogere leeftijd over het algemeen geassocieerd wordt met
een groter risico op daadwerkelijke radicalisering van kinderen – door een verhoogde
handelingsbekwaamheid (‘agency’, p. 29) en doordat oudere kinderen zelf in staat zijn (online)
extremistische content op te zoeken. Zij zijn daarin minder afhankelijk van hun ouders, en kunnen
bovendien ook zelf als rekruteerder optreden, bijvoorbeeld jegens hun broertjes of zusjes (Malik, 2019).
Cook en Vale (2018) wijzen eveneens op het gebrek aan handelingsvermogen en cognitief begrip dat
jonge kinderen van Syriëgangers karakteriseert: “Often brought to the ‘caliphate’ by a parent or
‘responsible’ adult, young children are rarely attributed individual incentives or ambitions for their
involvement in terrorist groups”. (p. 31). Zij concluderen dan ook dat “despite children’s widespread
involvement in all aspects of IS activities, the issue of their individual agency and conscious choice to
support or conduct violence is still highly questionable”(p. 31). Horgan e.a. (2016) stellen op gelijke
wijze dat: “In many cases, adolescents decide to join ISIS seemingly of their own accord. However, for
much younger children, what they say and do is little more than a reflection and parroting of what their
parents are instructing them to d”’ (p. 8), wat suggereert dat een jongere leeftijd inderdaad een
beschermende factor is in de intergenerationele overdracht van jihadistische denkbeelden.
Desondanks ziet een groot deel van de studies blootstelling aan extremistische of radicale
denkbeelden op jonge leeftijd wél als een risicofactor voor het ontstaan van dergelijke ideeën bij
kinderen op latere leeftijd. Zo zou vroegtijdige kennismaking met de ouderlijke ideologie de bodem
kunnen leggen voor de latere radicalisering, zelfs wanneer de kinderen in kwestie feitelijk nog te jong
zijn om de strekking van betreffende ideologie te kunnen overzien (zie ook Khoo, 2018). Hierbij is de
kanttekening van Malik (2019) dan ook op zijn plaats – dat “the fact that [a child] is not old enough to
articulate radical or extremist views, does not mean that they are not held latently” (p. 43). Bovendien
laat onderzoek van Chernov-Hwang en Schulze (2018) zien dat het feit dat kinderen niet begrijpen waar
een islamitisch-extremistische organisatie voor staat, dit hen er niet van weerhoudt zich hierbij aan te
sluiten, als zij daarmee de verwachtingen van hun ouders kunnen waarmaken. De auteurs citeren uit een
interview met de Indonesische ‘Hashim’, die zich op jonge leeftijd aansloot bij de terroristische
64

organisatie Jemaah Islamiyah (JI): “Actually, I had no idea what JI was. I just knew this was a community
that fought for Islam through war. I joined them because since I was a kid, my father told me he would
like me to die as a martyr and I always dreamed I would” (Chernov-Hwang & Schulze, 2018, p. 20).
Ook studies naar niet-jihadistische stromingen laten zien dat het cognitief kunnen begrijpen van een
ideologie, geen noodzakelijke voorwaarde is voor het overnemen van (gedrags)elementen hiervan (zie
bijvoorbeeld Copeland, 2020; Fader, 2006; Windisch, 2019). Dat dit ook door ouders zo wordt ervaren,
blijkt uit de studie van Fader (2006), waarin zij de opvoedmentaliteit van Amerikaanse chassidischjoodse ouders beschrijft:
“Adult women's belief that religious practice cultivates faith and that "understanding" is
not critical to faith appears in socialization routines that emphasize adherence to authority
figures and social hierarchies regardless of children's understanding or desire to comply.
Caregivers believe that practice leads to understanding and culturally appropriate
feelings, not the reverse” (p. 212).
Ondanks de ouderlijke overtuiging dat ‘doen’ belangrijker is dan ‘begrijpen’, lijkt instemming met de
strekking van de gezinsideologie wel een factor die radicalisering op latere leeftijd in de hand kan
werken (zie bijvoorbeeld Lanzona, 2000; Schils & Verhage, 2017; Sieckelinck & De Winter, 2015). Zo
beschrijven Sieckelinck en De Winter (2015) de Nederlandse casus van ‘Katie’ en haar
dierenrechtenactivistische opvoeding – waarover zij zegt: “I got my ideals from my mother. It can’t be
any other way, you learn your ideals from your parents. First you have them [ideals] as a child, but
after the years I discovered that they are ideals that I 100% agree with” (p. 31, toevoeging in origineel).
Dit element van ‘agreement’ met de ouderlijke ideologie wordt door sommige auteurs dan ook
aangedragen als mogelijke verklaring voor geobserveerde verschillen tussen Belgische broers en zussen
uit hetzelfde gezin (Schils & Verhage, 2017).
Gerelateerd aan leeftijd en cognitieve ontwikkeling, zijn de factoren intelligentie, ‘digital
literacy’ en kritisch denkvermogen. Vooral deze laatste komt in de literatuur vaak terug als een
belangrijke beschermende factor in het tegengaan van islamitisch-extremistische of jihadistische
denkbeelden onder kinderen, zowel in Europese als in Zuidoost-Aziatische context (Affandi, Dermawan
& Alam, 2019; Bickerton, 2019; Manning & La Bau, 2015). Uit de analyse van Ahdash (2019) blijkt
bijvoorbeeld dat de Britse familierechtbank regulier onderwijs (in tegenstelling tot thuisonderwijs) als
cruciale factor ziet in versterking van de weerbaarheid van kinderen uit jihadistische gezinnen – “by
expanding their minds and sharpening their critical faculties” (p. 11). Ook Manning en La Bau (2015)
beschrijven hoe een jongere zich, gestimuleerd door zijn ouders, op het jihadistische pad bevindt, totdat
hij op de universiteit wordt blootgesteld aan wetenschappelijke (evolutie)theorieën. Zijn “passion for
science” (p. 36) en een kennismaking met niet-extremistische theologen, leiden er uiteindelijk toe dat
hij zich afwendt van het gedachtegoed dat hij van huis uit heeft meegekregen, en dat hij ervoor kiest een
65

meer progressieve islaminterpretatie te omarmen. Studies over sektarische gezinsideologieën in
Amerika onderschrijven voorts het beschermende effect dat van kritisch denkvermogen kan uitgaan (zie
Fader, 2006; Kermani, 2010; McComiskey, 2001) – en suggereren dat het aanmoedigen van een
kritische blik de betrokkenheid van kinderen bij de gezinsideologie kan doen afnemen.
De rol van intelligentie in processen van intergenerationele overdracht is minder makkelijk vast
te stellen. Verschillende studies suggereren dat een hogere intelligentie de overdracht van radicaal en
extremistisch gedachtegoed faciliteert (Andre & Harris-Hogan, 2013; Githens-Mazer & Lambert, 2010)
– al bevat de literatuur evenzeer aanwijzingen die dit beeld ontkrachten (Crawford, 2013; Githens-Mazer
& Lambert, 2010). Belangrijker dan leeftijd, cognitieve ontwikkeling en intelligentie is misschien dan
ook de loyaliteit die kinderen naar hun ouders voelen (Chernov-Hwang & Schulze, 2018; Post, 2005).
Het feit dat binnen radicale en extremistische gezinnen loyaliteit aan de familie gelijk wordt gesteld aan
loyaliteit aan de in-group, zorgt er bovendien voor dat het voor kinderen moeilijk is om zich los te
maken uit het netwerk van hun ouders. Dat geldt zowel voor sektarische (Fader, 2006; Van Eck Duymaer
van Twist, 2008) als voor jihadistische (Chernov-Hwang & Schulze, 2018) en nationalistische (Bosi &
Della Porta, 2012; Crawford, 2013; Lanzona, 2000; Noll, 2012) gezinnen. Hoe ver deze loyaliteit gaat,
laat zich het best illustreren aan de hand van een citaat uit Lanzona (2000) – waarin een Filipijnse vrouw
zich herinnert hoe haar hele familie zich achter de nationalistische ambities van haar vader schaarde:
“We all loved our father, Whatever was his ideology, we all followed him. Because we wanted to be
united in our family”. (Lanzona, 2000, p. 138). Dit suggereert dat de behoefte aan erkenning en
verbinding binnen het gezin in sommige gevallen sterker is dan overredingskracht van de ideologie an
sich.
Dat blijkt ook uit de literatuur naar jihadistische en islamitisch-extremistische ideologieën. Zo
beschrijft Post (2005) hoe de loyaliteit aan de ‘collectieve identiteit’ (p. 616) van de familie en de
gemeenschap, en de wens om ouders trots te maken, in het Midden-Oosten één van de belangrijkste
onderliggende drijfveren van jonge islamitisch-extremistische terroristen is. Horgan e.a. (2016)
beschrijven het optreden van een Belgische IS-militant en zijn zoontje in een video van Vice News,
waaruit de loyaliteit en behoefte aan erkenning van het kind blijkt: “Abdullah asks his son, ‘Why do we
kill infdels? What have the infdels done?’ ‘They kill Muslims.’ The boy says, looking to his father, as if
to say, ‘Did I say the right answer?” (p. 8). Copeland (2020) constateert eenzelfde behoefte aan
erkenning in de biografieën van jihadisten: hoewel zij in hun memoires beweren dat zij ook zonder
ouderlijke toestemming aan de gewelddadige jihad zouden hebben deelgenomen – “their narratives
nevertheless unconsciously reveal a personal desire to receive this validation” (p. 130). Deze loyaliteit
blijkt tenslotte ook uit de casestudie ‘Kamal’, beschreven in Huggins (2013), waarin wordt verteld hoe
de vader van de Libanese Kamal zijn zoon leert dat hij met het bloedvergieten van ongelovigen de
zonden van zijn geliefden kan doen vergeven. Vervolgens droomt Kamal ervan om als martelaar zijn
hele familie te redden (Huggins, 2013, p. 64). Opmerkelijk in deze casus is dat de loyaliteit die Kamal
naar zijn ouders voelt, niet wordt verhinderd door de uitermate slechte manier waarop zij hun zoon
66

behandelen. Ondanks de fysieke en emotionele mishandeling die zijn ouders hem laten ondergaan, blijft
hij de wens koesteren om hen als martelaar te redden (Huggins, 2013).
Dat brengt ons bij de rol van emotionele of fysieke mishandeling, misbruik en verwaarlozing
binnen gezinnen. Uit de bestudeerde Europese en Amerikaanse literatuur blijkt dat een liefdeloze
opvoeding en een gebrek aan positieve aandacht vanuit de ouders intergenerationele overdracht van
radicale denkbeelden in de hand kan werken (Gabriël, 2012; Köttig, 2004; 2013; Windisch, 2019). Ook
in relatie tot jihadistische en islamitisch-extremistische ideologieën spelen deze factoren een belangrijke
rol (Affandi, Dermawan & Alam, 2019; Andre & Harris-Hogan, 2013; Huggins, 2013). Zo vertelt
Huggins (2013) in de casus ‘Chris’ over de manier waarop een harde opvoeding in een radicaalislamitisch Pakistaans gezin, in combinatie met verbale en fysieke mishandeling, een kind dusdanig
depressief kunnen maken dat het een dood als zelfmoordterrorist als enige uitweg ziet (p. 62).
De vraag is echter in hoeverre hieruit voortvloeit dat kinderen die een liefdevolle opvoeding
hebben genoten, en die een goede band met hun ouders hebben, per definitie weerbaarder zijn tegen de
denkbeelden van hun ouders. Dit lijkt op het eerste gezicht niet het geval. In tegendeel: verschillende
studies tonen aan dat ook kinderen die uit een overwegend warm nest komen, zich tot gewelddadige
ideeën en acties kunnen wenden (zie Copeland, 2020; Nolas, Varvantakisa, & Aruldossa, 2016; Pape,
2005). Zo bemerken Nolas, Varvantakisa, en Aruldossa (2016) bijvoorbeeld dat veel van de door hen
bestudeerde kinderen uit radicaal-communistische Amerikaanse gezinnen liefdevolle herinneringen
koesteren ten opzichte van hun jeugd en “growing up red” (p. 255). Bickerton (2019) observeert op
gelijke wijze dat islamitisch-extremistische ouders in het VK hun kinderen tegelijkertijd ook een
liefdevolle en warme opvoeding kunnen bieden – en dat deze eigenschappen zich dus geenszins
tegenspreken. Men zou zelfs kunnen beargumenteren dat een goede ouder-kind relatie een versterkende
factor vormt voor de overdracht van extremistische ideeën, aangezien in de vorige paragraaf reeds is
beschreven hoe aanmoediging, support en emotionele ondersteuning vanuit ouders – in combinatie met
de bovengenoemde loyaliteit van kinderen jegens hun ouders – een relevante dynamiek vormen. Dit
mechanisme is waarschijnlijk echter pas effectief wanneer een kind zijn ouders vertrouwt en
daadwerkelijk aan hen gehecht is. Andersom zullen ouders die geen goede band met hun kind hebben,
zich vermoedelijk eerder tot andere overdrachtsmechanismen wenden, waarvoor een dergelijke
vertrouwensband met het kind niet vereist is.
Een laatste relevante factor die in de literatuur wordt aangedragen, heeft betrekking op gender.
Hoewel intergenerationele overdracht niet voorbehouden is aan moeders of vaders – noch aan meisjes
of jongens – suggereren verschillende studies dat genderrollen en -patronen aan zowel de zendende als
de ontvangende zijde van de overdracht van invloed zouden kunnen zijn op radicalisering onder
kinderen uit radicale en extremistische milieus. Zo kan een drang naar masculiniteit intergenerationele
overdracht onder jongens in de hand werken – vooral wanneer zij homoseksuele gevoelens proberen te
maskeren met een hang naar geweld, als symbool voor mannelijkheid (zie Manning & La Bau, 2015;
Raposo-Quintana, 2009). Tegelijkertijd is gewelddadig extremisme voor jonge vrouwen een manier om
67

zich los te maken van de genderstereotypes in de maatschappij die zij ervaren – waarbij het lidmaatschap
van een nationalistisch-extremistische organisatie, zoals de Baskische ETA of de Ierse IRA, hen toegang
geeft tot de “male realm of power and aggression” (Hamilton, 2000, p. 164) waartoe ook hun vaders
behoren (zie ook Felices-Luna, 2009). In sektarische, radicaal-islamitische en rechts-extremistische
gezinnen is de genderdimensie voorts van belang voor de manier waarop ouders hun kinderen opvoeden:
deze gezinnen volgen vaak traditionele rolpatronen, waarbij opvoedingstaken primair op de schouders
van moeders rusten – wat maakt dat moeders een directere invloed op de ideologie van hun kinderen
lijken te hebben dan voor vaders geldt (zie bijvoorbeeld Copeland, 2020; Fader, 2006; McComiskey,
2001; Van Eck Duymaer van Twist, 2008; Windisch, 2019). Andersom zijn vaders vaak als enigen
binnen het gezin lid of leider van een extremistische organisatie – wat teruggrijpt op het ‘rolmodelschap’
dat in de vorige paragraaf reeds is besproken.
Ook in de context van jihadistische overdracht zijn genderdynamieken van belang. Malik (2019)
meent bijvoorbeeld dat jongens in Westerse gezinnen vatbaarder zouden zijn voor intergenerationele
overdracht van islamitisch-extremistische denkbeelden dan meisjes: waar dochters eerder op eigen
houtje radicaliseren, teren zoons vooral op het gedachtegoed van hun ouders. De overige literatuur steunt
deze hypothese echter niet zonder meer. Hoewel het overgrote deel van de studies betrekking heeft op
jongens, suggereren de bevindingen van enkele auteurs dat ook meisjes vatbaar zijn voor het
jihadistische gedachtegoed van hun ouders (zie Andre & Harris-Hogan, 2013; Bickerton, 2019; Pepich,
2018). Wel is het zo dat jongens binnen extremistische organisaties als ‘waardevoller’ worden
beschouwd, omdat zij tot ‘strijders’ en (zelfmoord)terroristen kunnen worden opgeleid. Het zijn daarom
vooral zoons die door hun ouders bij groeperingen zoals IS worden aangemeld (Cook & Vale, 2018;
Horgan e.a., 2016).

3.3 Gevolgen, consequenties en interventies

In de geïncludeerde literatuur wordt weinig aandacht besteed aan de gevolgen en consequenties van
intergenerationele overdracht op langere termijn. Ook eventuele interventies die zijn ingezet om
intreding van deze gevolgen te voorkomen, worden in de bestudeerde studies zelden besproken. Het is
dan ook veelal op basis van de selectie van respondenten dat men hier wat over kan zeggen: de meeste
kwalitatieve studies baseren zich immers op data van personen die lid zijn (geweest) van extremistische
organisaties, die terroristische aanslagen hebben gepleegd of dat hebben geprobeerd, of die in detentie
zitten voor voorgenoemde activiteiten. Het is, met andere woorden, veelal het resultaat van eventuele
intergenerationele overdrachtsprocessen, waarop respondenten zijn geselecteerd. Dit selectie-effect
zorgt voor een vertekend beeld. In de eerste plaats zijn de casussen waarin ideologische overdracht wél
heeft plaatsgevonden, maar dit niet tot ‘tastbare’ resultaten heeft geleid, zeer waarschijnlijk tussen de
mazen van deze studies door geglipt. In de tweede plaats leidt deze bias tot een gebrek kennis over een

68

andere groep jongeren – namelijk zij die wel in een jihadistisch of islamitisch-extremistisch gezin zijn
opgegroeid, maar die het gedachtegoed van hun ouders, om welke reden dan ook, niet hebben
overgenomen. In de derde plaats leidt het tot een gebrek aan kennis over kinderen die tijdelijk het
ideologische pad van hun ouders hebben gevolgd, maar die daar door een succesvolle interventie vanaf
zijn gebracht.
In deze paragraaf zullen we ondanks deze lacune kort stilstaan bij dat wat uit de bestudeerde
studies kan worden afgeleid over de consequenties van de intergenerationele overdracht van radicaal en
extremistisch gedachtegoed. Vervolgens zullen we ingaan op de interventies waarmee is gepoogd deze
consequenties, of de overdracht in zijn algemeenheid, tegen te gaan. Hierbij zullen we met name kijken
naar het respectievelijke succes daarvan – in zoverre daar iets over te zeggen valt.

Gevolgen op de langere termijn

Uit de kwalitatieve literatuur blijkt dat een jeugd in een extremistisch gezin verschillende gevolgen op
de langere termijn kan hebben. Hoewel causaliteit in deze een heikel punt blijft, suggereren de
geïncludeerde studies dat de

ideologische (gedachte)component die kinderen van hun ouders

meekrijgen, op ten duur gepaard kan gaan met een (gewelddadige) handelingscomponent. Dit lijkt echter
zeker niet voor alle casussen te gelden: soms constateren auteurs enkel een ideologische internalisering,
waarbij (bereidheid tot) het gebruik van geweld uitblijft. In andere gevallen is de handelingscomponent
juist evident, maar is het de vraag in hoeverre een jongere de gezinsideologie daadwerkelijk eigen heeft
gemaakt. Een overzicht van deze mogelijke uitkomsten is schematisch weergegeven in Figuur 5.

69

Figuur 5. Schematische weergave van de gevolgen van intergenerationele overdracht.
Het eerste – en wellicht meest evidente – gevolg van de intergenerationele overdracht van radicaal en
extremistisch gedachtegoed is de internalisering van het ouderlijke wereldbeeld (Chernov-Hwang &
Schulze, 2018; Malik, 2019; Post, Sprinzak & Denny, 2003; Riany e.a., 2018). Zowel Chernov-Hwang
en Schulze (2018) als Huggins (2013) en Pape (2005) constateren onder kinderen uit islamitischextremistische gezinnen bijvoorbeeld de internalisering van ouderlijke verwachtingen om als martelaar
te sterven. Riany e.a. (2018) beschrijven daarnaast de mogelijke ontwikkeling van radicale ideeën onder
deze kinderen, wat met name tot uiting komt in “inflexible cognitive capacity, non-resilience to different
ideas, or intolerant behaviours” (p. 24) op jonge leeftijd. Ahdash (2019) beschrijft op soortgelijke
manier hoe Britse familierechtbanken te maken krijgen met kinderen uit extremistische gezinnen “who
have been radicalised and have adopted and espoused extremist religious views that are illiberal,
hateful and intolerant and that undermine liberal democratic values and principles” (p. 6). Dat de
internalisering van deze denkbeelden al op jonge leeftijd tot uiting komt, blijkt uit onderzoek van Malik
(2019). Zij beschrijft een incident in een jihadistisch gezin “in which the youngest son, who was 5 years
old, had been yelling a word which meant ‘shame’ whenever he saw women in a dress” (Malik, 2019,
p. 44). De internalisering van zulke denkbeelden lijkt in de meeste gevallen gepaard te gaan met de
normalisering van geweld – zeker wanneer kinderen zij door hun ouders meegenomen worden naar een
conflictgebied, waar zij door trauma ongevoelig raken voor de choquerende beelden die zij daar te zien
krijgen (Cook & Vale, 2017; Malik, 2019).
Lidmaatschap van een radicale of extremistische organisatie is een ander lange-termijn gevolg
van de intergenerationele overdracht van jihadistische ideologieën. In de literatuur wordt beschreven
hoe kinderen zich op latere leeftijd aansluiten bij groepen zoals de ETA, de IRA, de Hukbalahap, Na
Fianna Éireann, de Rote Armee Fraktion (RAF), de Red Brigades, Sendero Luminoso, de Ulster Defence
Association (UDA), white supremacist movements of sektarische gemeenschappen (Bosi & Della Porta,
2012; Crawford, 2013; Fader, 2006; Felices-Luna, 2009; Futrell & Simi, 2004; Hamilton, 2000;
Lanzona, 2000; Noll, 2012; Reinisch, 2020; Windisch, 2019). In jihadistische context beschrijven
auteurs het lidmaatschap van kinderen bij organisaties zoals Al-Shabaab, Al-Qaeda, Darul Islam,
Jemaah Islamayah, Islamitische Staat of andere lokale jihadistische groeperingen (Botha, 2014;
Chernov-Hwang & Schulze, 2018; Harris-Hogan, 2014; Malik, 2019; Motaparthy, 2014; Pepich, 2018;
Post, Sprinzak & Denny, 2003; Weggemans, Van der Zwan & Liem, 2018). Dit is, met andere woorden,
verreweg het meest genoemde gevolg in de bestudeerde literatuur.
Deze constatering is niet verwonderlijk: de meeste van deze studies hebben waarschijnlijk
lidmaatschap bij een organisatie als selectiecriterium gebruikt bij de werving van respondenten.
Bovendien werd in de vorige paragrafen al beschreven hoe ouderlijk lidmaatschap van een
extremistische organisatie een potentiële risicofactor vormt, en hoe het rolmodelschap van ouders een
belangrijk overdrachtsmechanisme kan vormen. Ideologische overdracht van ouder op kind kan
70

zodoende leiden tot een ‘versmelting’ tussen de eigen identiteit en die van de extremistische groepering
(Post, Sprinzak & Denny, 2003, p. 6). Soms werken kinderen zich na verloop van tijd zelfs op tot
vooraanstaande posities binnen deze organisaties, naar het voorbeeld van hun ouders (Chernov-Hwang
& Schulze, 2018). Dit doet suggereren dat kinderen met ouders in hoge rangen, ook zelf in hoge rangen
eindigen – al komt dit aspect in de overige geïncludeerde literatuur niet terug.
Ook het rekruteren van anderen, en het online of offline propageren van de gezinsideologie, zijn
noemenswaardige gevolgen van intergenerationele overdrachtsprocessen in een jihadistische context
(Malik, 2019; Manning & La Bau; 2015; Harris-Hogan, 2014). In sommige gevallen laten jongeren zich
zelfs in met de rekrutering van leeftijdsgenootjes op school of elders. Manning en La Bau (2015)
vertellen bijvoorbeeld hoe de jonge Britse Sohail zich tijdens zijn jeugd in een extremistisch gezin
ontwikkelt tot jihadistische predikant voor zijn medestudenten. Zijn verregaande invloed op deze
jongeren blijkt wel uit het feit dat hij één van zijn volgers weet te inspireren om zich aan te sluiten bij
IS en af te reizen naar het strijdgebied van deze groepering (Manning & La Bau, 2015). In andere
gevallen weten kinderen andere broers of zussen uit hetzelfde gezin te rekruteren (zie Andre & HarrisHogan, 2013; Cook & Vale, 2017; Copeland, 2020; Githens-Mazer & Lambert, 2010). Hierbij is het
echter moeilijk om de invloed van ouders te onderscheiden van die van geradicaliseerde broers of
zussen. Onze literatuurstudie bevestigt dan ook de bevinding van Affandi e.a. (2019) dat
intergenerationele overdracht niet enkel een horizontaal proces is, maar dat “the whole family can play
a role and infuence each other” (p. 293), waarbij broers en zussen mogelijkerwijs een belangrijke rol
spelen in de overdracht van dergelijke ideologieën.
Tenslotte noemt de literatuur het afreizen naar een conflictgebied of het doen van een poging
daartoe – al dan niet als lid van één van bovengenoemde organisaties – als een mogelijk gevolg van
intergenerationele overdracht, specifiek wat betreft de overdracht van jihadistisch gedachtegoed (Malik,
2019; Weggemans, Van der Zwan & Liem, 2018). Op de langere termijn kan dit leiden tot betrokkenheid
bij extremistisch geweld of (een poging tot) het plegen van een aanslag (Botha, 2014; Malik, 2019;
Motaparthy, 2014).

Interventies

In de bestudeerde artikelen wordt zoals gezegd zelden aandacht besteed aan (het succes van) interventies
om intergenerationele overdracht tegen te gaan en/of de effecten hiervan te minimaliseren.
Desalniettemin kan op anekdotische basis wel het één en ander gezegd worden over maatregelen die
mogelijk succesvol zijn in het tegengaan van (de lange-termijn gevolgen van) intergenerationele
overdracht van extremistische denkbeelden. Deze zijn schematisch weergegeven in Figuur 6.

71

Figuur 6. Schematische weergave van mogelijke interventies tegen intergenerationele overdracht.

Van de artikelen die mogelijke interventies bespreken, verwijzen de meeste artikelen naar
strafrechtelijke maatregelen tegen kinderen uit jihadistische en islamitisch-extremistische milieus, zoals
uitlevering aan landen van herkomst en detentie (Andre & Harris-Hogan, 2013; Harris-Hogan, 2014;
Post, Sprinzak & Denny, 2003). De effectiviteit hiervan lijkt echter beperkt. De Franse casus ‘Mohamed
Merah’, zoals beschreven door Andre en Harris-Hogan (2013), laat zien dat gevangenschap het
radicaliseringsproces, zoals ingezet door de ouders, juist kan versnellen door contact met radicale
gedetineerden. Andre en Harris-Hogan (2013) concluderen dan ook dat “given Merah’s upbringing and
sympathies, it is easy to understand his attraction to the ideology of such radicals while in prison” (p.
313). Post, Sprinzak en Denny (2003) constateren eveneens dat het overgrote deel van de door hun
gesproken Midden-Oosterse gedetineerde terroristen aangeeft zich door hun gevangenschap juist extra
gesterkt te voelen in hun overtuigingen. Zij voelen zich meer verbonden met het doel van de
extremistische organisaties die zij aanhangen, en veel van hen ambiëren hier na vrijlating naar terug te
keren (Post, Sprinzak en Denny, 2003). Hoewel de genoemde auteurs niet toelichten in hoeverre dit
specifiek ook voor kinderen uit extremistische gezinnen geldt, is het niet onaannemelijk dat de ervaring

72

van detentie het zwart-wit-discours van de ouders, en het daarmee samenhangende slachtoffernarratief,
in de hand werkt.
Ook detentie van ouders is een regelmatig terugkomende strafrechtelijke interventie in
jihadistische context. Hoewel deze interventie over het algemeen niet direct gericht is op het tegengaan
van intergenerationele overdracht, kan het dit wel beïnvloeden. Uit het voorgaande is immers reeds
duidelijk geworden dat dit eerder een stimulerende dan een inhiberende rol heeft: gevangenschap van
de ouders kan het slachtoffer-discours van het gezin bevestigen en gevoelens van onrecht en de behoefte
aan wraak onder kinderen versterken (Chernov-Hwang & Schulze, 2018; Copeland, 2020; Riany e.a.,
2018). Het respectievelijke succes van deradicaliseringsprogramma’s voor ouders lijkt eveneens
beperkt, waar het het tegengaan van de intergenerationele transmissie van hun denkbeelden betreft.
Riany e.a. (2018) tonen in Indonesische context aan dat sommige islamitisch-extremistische ouders die
na detentie een deradicaliseringsprogramma hebben gevolgd, nog steeds hun gedachtegoed op hun
kinderen proberen over te brengen. Wel blijkt dat sommige ouders die een dergelijk programma hebben
gevolgd minder de nadruk op geweld leggen in de overdracht van hun ideeën, en hun kinderen ook
legitieme alternatieven aanreiken om de ‘Ware’ islam te praktiseren (Riany e.a., 2018).
Slechts een paar studies beschrijven het effect van uithuisplaatsing op kinderen uit islamitischextremistische milieus (Bickerton, 2019; Malik, 2019). Bickerton (2019) beschrijft een Britse
rechtscasus waarin een 16-jarig kind uit een jihadistisch gezin uit huis wordt geplaatst in verband met
radicalisering en indoctrinatie door haar ouders. De interventie had tot doel het meisje bloot te stellen
aan “nieuwe activiteiten, ideeën en leefwijzen” (Bickerton, 2019, p. 21), maar bleek hierin onsuccesvol:
zonder nabijheid van haar familieleden raakte het kind depressief en geïsoleerd, wat verdere
radicalisering in de hand werkte. Uiteindelijk is zij daarom teruggeplaatst in haar oorspronkelijke gezin
(Bickerton, 2019). Deze casus suggereert niet alleen dat uithuisplaatsing een weinig effectief middel is
om intergenerationele overdracht tegen te gaan – ook toont het aan dat deze interventie zelfs
tegengesteld resultaat kan hebben. Wel merkt Bickerton (2019) op dat het meisje in kwestie de
jihadistische ideologie misschien al te zeer had omarmd om de uithuisplaatsing tot een succes te maken.
Het is daarom niet uit te sluiten dat een dergelijke interventie wél succesvol is bij jongere kinderen en/of
bij kinderen die de ideologie van hun ouders nog niet (geheel) hebben geïnternaliseerd.
De enige schijnbaar succesvolle interventie die in de literatuur genoemd wordt, betreft het
aangemeten krijgen van een nieuwe identiteit binnen een niet-extremistische groep. Zo laten studies
naar links-extremisme in Chili (Raposo-Quintana, 2009) en nationalistisch-extremisme in Ierland
(Crawford, 2013) zien hoe belangrijk het voor jongeren is om hun identiteit, zingeving en
groepslidmaatschap (belonging) uit een andere, niet-gewelddadige omgeving te kunnen halen. Zo kan
lidmaatschap van een theaterclub (Raposo-Quitana, 2009) of vrijwilligerswerk in een buurthuis
(Crawford, 2013) een faciliterende factor vormen in het uittredingsproces – wat zelfs eerdere socialisatie
door ouders en opvoeders kan overstemmen. In het verlengde hiervan ligt het belang van zogenoemde
‘triggerevents’: schijnbaar triviale gebeurtenissen of kennismakingen die jongeren van het ideologische
73

pad van hun ouders af kunnen brengen. In haar studie naar de levenspaden van niet-terroristische
islamitisch-extremisten, laat Huggins (2013) bijvoorbeeld zien dat een ontmoeting met iemand met een
andere (religieuze) achtergrond opeens de deur kan openen naar een nieuwe toekomst. Huggins (2013)
beschrijft hoe een Pakistaanse jongen uit een islamitisch-fundamentalistisch gezin op weg is om als
martelaar te sterven – tot hij op straat een christelijke zendeling tegen het lijf loopt, waarna hij zich tot
het christendom bekeert en naar de Verenigde Staten emigreert. Op soortgelijke wijze maakt het leven
van de Palestijnse Mosab Hassan Yousef een rigoureuze wending: Mosab wordt geboren als zoon van
een vooraanstaand Hamas-leider, en lijkt in zijn vaders voetsporen te treden, tot hij door Shin Bet, de
Israëlische geheime dienst, gevangen wordt gezet. In de gevangenis wordt hij benaderd door een Shin
Bet-voorman, waarna hij besluit om als informant voor de Israëlische dienst te gaan werken (Huggins,
2013). De eerder besproken casus van de Britse Sohail uit Manning en La Bau (2015), waarbij het volgen
van een wetenschappelijke opleiding de aanleiding vormt om de extremistische ideologie in twijfel te
trekken, sluit hier eveneens op aan.
Dergelijke (auto)biografische change-narratives (Koehler, 2016, p. 230), waarmee voormalig
extremisten hun ideologische ommekeer duiden, zijn niet zonder kritiek. Dergelijke narratieven zijn
subjectief en retrospectief van aard, en kunnen wellicht niet losgezien worden van de inherent
menselijke behoefte om betekenis te geven aan ingrijpende veranderingen in iemands overtuigingen of
leefstijl. Desondanks tonen bovenstaande anekdotes de kracht van blootstelling aan alternatieve
discoursen, leefwijzen en ideologieën. Zelfs indien kinderen al van jongs af aan zijn opgevoed met
extremistisch gedachtegoed, kan een korte maar positieve ervaring met de ideologie van de ‘Ander’, of
een schijnbaar willekeurige kennismaking met een nieuwe of onbekende omgeving, dit volledig teniet
doen. Het is echter de vraag in hoeverre de kracht van deze ‘tiggerevents’ in stand blijft wanneer deze
niet uit spontane ontmoetingen, maar uit overheidsbeleid ontstaan, en er maatschappelijke of
veiligheidsbelangen gaan meespelen. Hier zal in het hoofdstuk ‘Discussie en conclusie’ verder op in
worden gegaan.

3.4 Tussentijdse conclusie
In dit hoofdstuk hebben we de belangrijkste kwalitatieve resultaten van onze literatuurstudie beschreven.
Hierbij is gebleken dat een samenspel tussen verschillende overdrachtsmechanismen enerzijds, en
beschermende factoren en versterkende factoren anderzijds, binnen gezinnen tot de intergenerationele
overdracht van jihadistisch gedachtegoed kan leiden. Veel van de in dit hoofdstuk geïdentificeerde
patronen komen, los van jihadistische, ook in andere radicale en extremistische contexten voor, zo blijkt
uit de literatuur. Hierbij kan worden gedacht aan sektarische, links- en rechts-extremistische en
nationalistische gemeenschappen. Dat we deze groepen in onze literatuurstudie hebben betrokken is dan
ook een waardevolle aanvulling gebleken – en suggereert dat men uit reeds bestaande kennis over deze

74

radicale en extremistische gezinnen kan putten, wanneer men de intergenerationele overdracht van
jihadistische denkbeelden beter wil begrijpen.
Dat wil niet zeggen dat onze aanpak zonder beperkingen blijft. Zoals gezegd is het aantal studies
waarin jihadistische of islamitisch-extremistische denkbeelden centraal staat, en die voldeden aan de
inclusiecriteria, beperkt. Ook lopen de onderzoeksmethoden en onderzoekssettings van deze studies
sterk uiteen – waarbij het maar de vraag is of deze bevindingen zonder meer kunnen worden toegepast
op Europese, laat staan Nederlandse, context. De sociaal-politieke context en de culturele diversiteit van
een land (of regio) kunnen gevoelens van buitensluiting – en daarmee ook isolatie en gebrek aan
blootstelling aan andersdenkenden – immers in de hand werken. Daarnaast zijn bepaalde dimensies van
het intergenerationele overdrachtsmodel – zoals mogelijke beschermende factoren op gezinsniveau,
maar ook wat betreft potentieel succesvolle interventies – sterk onderbelicht in de literatuur. Onze
bevindingen wat betreft deze thema’s zijn grotendeels gebaseerd op slechts een handvol studies, wat de
bestendigheid van onze resultaten mogelijkerwijs beperkt. Tenslotte zorgen eerdergenoemde selectieeffecten vermoedelijk voor een oververtegenwoordiging van casussen met zorgwekkende
consequenties. Over gevallen waarin intergenerationele overdracht niet tot problematische
gedragspatronen heeft geleid, zijn hierdoor grotendeels buiten beschouwing gebleven.
Ondanks deze kanttekeningen valt te beargumenteren dat intergenerationele overdracht zich bij
uitstek door kwalitatieve onderzoeksmethoden laat bestuderen, vanwege de gelaagdheid en de
complexiteit van dit fenomeen en de subjectieve ervaringen die hierin centraal staan. De in dit hoofdstuk
geïdentificeerde modellen zullen dan ook de basis vormen voor de rest van het rapport. Vanuit het
oogpunt deze modellen aan te vullen met kwantitatieve kennis over intergenerationele overdracht – en
in de hoop generaliseerbare conclusies te kunnen trekken over de mate waarin en de wijze waarop deze
plaatsvindt – zullen wij ons nu wenden tot de kwantitatieve resultaten van onze systematische
literatuurreview.

75

4. Kwantitatieve resultaten literatuurstudie
Hoewel de kwantitatieve bevindingen uit de literatuurstudie een belangrijke aanvulling vormt op de
eerder beschreven kwalitatieve resultaten, is dit hoofdstuk qua omvang een stuk beperkter dan
voorgaand onderdeel. Dat komt doordat slechts een klein aantal geïncludeerde studies gebruik bleek te
maken van kwantitatieve onderzoeksmethoden – namelijk 13 van de in totaal 58 studies. Hiervan zijn
er acht gebaseerd op kwantitatieve methoden, en één op mixed methods. Vier overige studies maken
gebruik

van

kwalitatieve

onderzoeksmethoden,

maar

hanteren

kwantitatieve

(statistische)

rapportagetechnieken – en deze zullen daarom ook in de huidige analyse worden meegenomen. Van de
studies in de kwantitatieve analyse hebben er negen betrekking op jihadistisch en extremistisch
gedachtegoed; twee studies behandelen politiek (links- of rechts-georiënteerd) radicalisme of
extremisme; en één studie gaat over ideologische overdracht in een bredere sektarische context. Voor
een samenvatting van de in dit hoofdstuk geïncludeerde studies, zie Bijlage 4.
Bij de bespreking van de kwantitatieve resultaten zijn op voorhand enkele kanttekeningen te
plaatsen. In de eerste plaats zijn de contexten en onderzoekssettings waarin de kwantitatieve studies zijn
uitgevoerd net als bij de kwalitatieve studies zeer divers. De demografische kenmerken van de
respondenten en de politiek-maatschappelijke situaties van de landen waar zij zich bevinden, variëren
eveneens enorm – van nationalistische gezinnen in de Krim-regio (Lupu & Peisakhin, 2017) tot
jihadistische Al-Shabaab-jongeren in Kenia (Botha, 2014). Bovendien geldt dat de geïncludeerde
kwantitatieve studies gebruik maken van uiteenlopende steekproef-, en analysemethoden, waardoor het
vrijwel niet mogelijk is om harde vergelijkingen tussen de resultaten van deze studies te trekken. In de
tweede plaats hanteren vrijwel alle studies onderzoeksmethoden die op enige wijze gevoelig zijn voor
bias (zie ook de Risk of Bias-beoordeling in Bijlage 5). Dat geldt vooral voor enquêtes en interviews
met (ouders van) extremisten. Men kan immers vraagtekens plaatsen bij de validiteit van de antwoorden
die respondenten geven wanneer hen gevraagd wordt naar de mate waarin men zelf extremistische
denkbeelden aanhangt (gezien het risico op politiek-correcte antwoorden); en de mate waarin ouders
hun kinderen beïnvloeden (gezien het risico op overschatting- of onderschattingseffecten, retrospectieve
selectie of geheugenfalen). Daarnaast ontbreekt het in alle studies aan een niet-extremistische
controlegroep. Dit is een veelvoorkomend probleem binnen wetenschappelijke studies die zich richten
op extremisme in brede zin. Desalniettemin verhindert dit ons in deze context om uitspraken te doen
over de mate waarin radicale of extremistische ouders hun kinderen beïnvloeden in hun denkbeelden,
ten opzichte van kinderen uit gelijke milieus die deze denkbeelden niet hebben overgenomen – dan wel
ten opzichte van kinderen die niet uit een radicaal of extremistisch nest komen. In de laatste plaats zijn
de genderverhoudingen in veel studies ongelijk. Het merendeel van de studies richt zich primair op (de
ouders van) jonge mannen en jongens, zonder te differentiëren naar het geslacht van de betreffende
extremistische of radicale ouder. Het valt te beargumenteren dat verschillende combinaties van ouder-

76

kindrelaties (tussen zoons, dochters, vaders en moeders) tot diverse vormen en niveaus van
intergenerationele overdracht leiden – waarbij cultuurafhankelijke (opvoed)praktijken een belangrijke
rol spelen (zie bijvoorbeeld Boehnke, 2017; Botha, 2014). Zo kan het zijn dat in culturen met sterke
traditionele rolpatronen, dochters zich meer spiegelen aan hun moeders, terwijl jongens eerder een
voorbeeld nemen aan hun vader. Het gebrek aan informatie over genderverhoudingen in de betreffende
studies belemmert het zicht op deze mogelijke ouder-kind-variaties in de intergenerationele overdracht
van betreffende ideologieën.
Ondanks deze beperkingen vormen de kwantitatieve gegevens een belangrijke aanvulling op
onze studie naar intergenerationele overdracht – specifiek waar het gaat om het in kaart brengen van
statistische prevalentie van dit fenomeen en eventuele samenhang met andere factoren. Een overzicht
van de in dit hoofdstuk behandelde studies is opgenomen in Tabel 6. Over het algemeen komen uit de
kwantitatieve analyse patronen naar voren die grotendeels in lijn liggen met de eerder besproken
kwalitatieve resultaten. In de hierna volgende paragrafen zullen deze patronen verder worden toegelicht.
Hierbij zullen wij achtereenvolgens stilstaan bij de prevalentie, mechanismen, en risico- en
beschermende factoren van intergenerationele overdracht in kwantitatieve zin. Tenslotte zal kort worden
ingegaan op de gevolgen van intergenerationele overdracht op de langere termijn – alsmede de
interventies waarmee deze kunnen worden tegengegaan.

Tabel 4

Studies geïncludeerd in kwantitatieve analyse (N=13)

Kwalitatief

Kwantitatief

Mixed methods

Totaal

Jihadisme, islamitischextremisme & radicalisme

3

5

1

9

Politiek, nationalistisch
en single-issue
extremisme en
radicalisme

1

1

X

2

Sektarisme

X

1

X

1

Totaal

4

8

1

13

4.1 Prevalentie van intergenerationele overdracht
In de analyse van de kwantitatieve data over intergenerationele overdracht, hebben wij allereerst
gekeken naar wat er bekend is over de prevalentie van intergenerationele overdracht. Dit is in de

77

geïncludeerde studies veelal bestudeerd door te kijken naar het percentage (latere) extremisten of
terroristen dat afkomstig is uit een gezin waar deze ideologie wordt aangehangen. De kwantitatieve
literatuur is echter niet unaniem in haar conclusies over de mate waarin ouders op directe of indirecte
wijze hun extremistische of radicale gedachtegoed aan hun kinderen overdragen – en het aandeel van
radicale of extremistische individuen dat uit een dergelijk ideologisch milieu komt, loopt in deze studies
uiteen. Desondanks doet het merendeel van de geïncludeerde studies vermoeden dat gezins- en
familierelaties wel degelijk van invloed zijn geweest op de toetreding tot extremistische netwerken.
Hoewel deze studies over het algemeen niet toelichten welke familieleden hier precies een rol hebben
gespeeld (ouders, broers of zussen, neven of nichten, etcetera) vinden wij het vermelden van deze
bevindingen wel de moeite waard, aangezien (1) betreffende auteurs expliciet vermelden dat
(groot)ouders ook tot de bestudeerde ideologische invloeden behoren (vlg. onze inclusie- en exclusie
criteria); en (2) deze gegevens bij gebrek aan data die zich specifiek op ouders richt, wel een voorzichtig
inkijkje kunnen geven in de rol die gezinnen mogelijk in radicaliseringsprocessen kunnen spelen.
Daarom zullen wij deze bevindingen hieronder kort aanstippen.
Allereerst laat onderzoek door Sageman (2004) zien dat dat 14 procent van het door hem
bestudeerde sample van 172 internationale jihadisten via familiebanden in betreffend netwerk terecht is
gekomen. Daarnaast zou 20 procent van de door Post, Sprinzak en Denny (2003) bestudeerde MiddenOosterse terroristen reeds familieleden in terroristische organisaties hebben gehad op het moment van
intreden. Voor nationalistisch-separatistisch gemotiveerde terroristen zou dit aandeel nog hoger liggen:
30 procent van hen zou reeds een familielid in een terroristisch netwerk hebben gehad, toen zij zich bij
de organisatie in kwestie aansloten. Onderzoek naar rechts-extremisme en nationalistisch-extremisme
lijkt het belang van de gezins- en familiecontext te onderschrijven. Windisch (2019) constateert
bijvoorbeeld dat 13 procent van zijn rechts-extreme respondenten uit een gezin met één of meer leden
van ‘white supremacist’-organisaties komt. Kule (2007) stelt voorts dat 8,8 procent van de door hem
bestudeerde Turkse terroristen via een gezinslid – en 9,8 procent via een ander familielid – is toegetreden
tot terroristische groeperingen zoals de PKK, DHKP/C, of de Turkse tak van Hezbollah.
Botha (2014) constateert daarentegen dat de directe invloed van ouders zeer beperkt is, waar het
de toetreding tot een terroristische organisatie betreft. In haar onderzoek naar kinderen die lid zijn van
Al-Shabaab beschrijft zij hoe slechts 3 procent van haar respondenten via familieleden tot de organisatie
is geïnitieerd. Religieuze leiders en leeftijdgenoten zouden volgens haar een veel belangrijkere rol in
het proces van toetreding spelen (Botha, 2014). Wel blijkt uit haar onderzoek dat 68 procent van de AlShabaab-kinderen uit een gezin komt waarin de ouders vroeger in hun bijzijn politieke zaken bespraken
(Botha, 2014) – wat doet vermoeden dat ouders primair

betrokken zijn bij (indirecte)

socialisatieprocessen in plaats van (directe) indoctrinatie, wat in lijn ligt met de bevindingen van Post,
Spinzak en Denny (2003).
Onderzoek door Moaddel en Karabenick (2008) suggereren eveneens dat deze directe invloed
van radicale ouders op de denkbeelden van hun kinderen ontbreekt. Uit regressieanalyse op basis van
78

enquêtedata blijkt dat vertrouwen in de ouders als epistemische autoriteiten (dat wil zeggen: ouders als
centrale bron van kennis) niet significant samenhangt met islamitisch fundamentalisme onder
Egyptische en Saudische jongeren. Dit is anders voor de variabele ‘vertrouwen in religieuze leiders’.
Epistemisch vertrouwen in deze leiders blijkt zowel in Egypte als in Saudi-Arabië positief te correleren
met radicaal-islamitische denkbeelden onder jongeren (Moaddel & Karabenick, 2008). Dit sluit de
mogelijkheid niet uit dat ouders indirect invloed uitoefenen op hun kinderen, zonder dat zij zich daar
zelf bewust van zijn – maar het geeft in ieder geval aan dat deze jongeren deze invloed persoonlijk niet
als zodanig ervaren.
Eén van de meest valide methoden om de richting van het statistisch verband tussen ouders en
kinderen vast te stellen – en tegelijkertijd het verloop hiervan door te tijd te bepalen – is echter middels
een longitudinale studie. Helaas zijn zulke studies op het gebied van jihadistisch gedachtegoed ons niet
bekend. Wat betreft rechts-extremisme, echter, is dit wel het geval. Zo laat de longitudinale studie van
Oepke (2005), naar de ideologische correlatie onder Duitse studenten en hun ouders, zien dat rechtsextremisme onder ouders statistisch significant samenhangt met deze denkbeelden onder jongeren – en
dat de rechts-extremistische attitudes van ouders eveneens samenhangen met de attitudes van hun
kinderen één jaar later. Voor de attitude ‘acceptatie van geweld’ geldt deze trend echter niet (Oepke,
2005), wat doet suggereren dat de intergenerationele overdracht hier primair geldt voor radicale
denkbeelden, en niet zozeer voor de geweldscomponent die extremistisch gedachtegoed kenmerkt.

4.2 Mechanismen van intergenerationele overdracht

Ook wat betreft overdrachtsmechanismen zijn parallellen te trekken met de kwalitatieve literatuur. Uit
de kwalitatieve analyse bleek bijvoorbeeld al dat steun door ouders – in de vorm van aanmoediging of
instemming wanneer een kind besluit zich aan te sluiten bij een radicale of extremistische organisatie –
mogelijkerwijs een belangrijk mechanisme is waarmee gedachtegoed latent op kinderen wordt
overgedragen. In kwantitatieve zin wordt deze bevinding bevestigd in de studie van King, Noor en
Taylor (2011), welke zich richt op de mate waarin gezinsleden, waaronder ouders, instemmen met de
beslissing van Indonesische jongeren tot lidmaatschap van de jihadistische organisatie Jema’ah
Islamiyah (JI). In hun analyse tonen voorgenoemde auteurs aan dat gezinsleden in brede zin over het
algemeen instemmen met het lidmaatschapsbesluit van hun JI-zoons (King, Noor & Taylor, 2011).
Opmerkelijk is echter dat steun voor het lidmaatschap van deze zoons niet samen bleek te hangen met
algemene steun voor de gewelddadige jihad (King, Noor & Taylor, 2011) – wat suggereert dat
gezinsleden deze kinderen vooral steunen omdat zij aan hen verwant zijn, en niet vanwege de
ideologische doeleinden die zij najagen. Asal, Shellman en Fair (2010) onderzochten eveneens de mate
waarin Pakistaanse ouders van zelfmoordterroristen hun kinderen toestemming verlenen voor deelname
aan de gewelddadige jihad. Zij vonden dat dergelijke ‘consent’ binnen families vaak niet eenduidig is:

79

in de meeste gevallen gaven enkele gezinsleden dergelijke toestemming, terwijl andere gezinsleden dit
weigerden (Asal, Shellman & Fair, 2010).

4.3 Versterkende en beschermende factoren
De rol van trauma op individueel en collectief niveau – welke in de kwalitatieve literatuur als relevante
factoren naar voren is gekomen – blijkt in de kwantitatieve studies niet eenduidig. In een rechtsextremistische context lijken trauma’s en negatieve jeugdervaringen zoals mishandeling, misbruik of
verwaarlozing een potentieel relevante risicofactor voor radicalisering te zijn (Windisch, 2019) – al is
onduidelijk in hoeverre dit specifiek geldt voor kinderen van rechts-extreme ouders. In jihadistische
context wijst ook Malik (2019) op negatieve jeugdervaringen, zoals huiselijk geweld, criminaliteit en
scheidingen binnen het gezin als mogelijke risicofactor voor intergenerationele overdracht.
Niet alle kwantitatieve studies onderschrijven echter het belang van trauma’s in de kindertijd.
Zo laat onderzoek door Sageman (2004), naar de achtergrond van 172 islamitische terroristen uit diverse
landen, juist zien dat kinder- en jeugdtrauma’s niet of nauwelijks een rol in hun levensloop lijken te
hebben gespeeld. Zijn studie wijst in plaats daarvan op de invloed van collectieve trauma’s, zoals het
hebben van een migratie- of vluchtelingenachtergrond. Dit element komt ook terug in de studie van
Lupu en Peisakhin (2017). Betreffende auteurs hebben specifiek aandacht besteed aan de rol van
gemeenschappelijk trauma (in de vorm van deportaties) onder eerdere generaties op het ontstaan van
radicaal politieke en religieuze denkbeelden in latere generaties in de Krim-regio. Hoewel
intergenerationeel trauma geen effect bleek te hebben op de (radicaal) islamitische overtuigingen van
(klein)kinderen van gedeporteerden, bleken politieke en sociale sentimenten (zoals anti-Russische
attitudes en gevoelens van slachtofferschap) hier wel mee samen te hangen (Lupu & Peisakhin, 2017).
Dat doet vermoeden dat ervaringen van collectief slachtofferschap niet van invloed zijn op religieus
extremisme, maar wel op radicalisering in nationalistische zin.
De resultaten van andere studies lijken dit te onderschrijven. Zo laat Kule (2007) zien dat onder
Turkse en Koerdische terroristen, een hoger aantal voor criminaliteit veroordeelde familieleden binnen
het gezin significant samenhangt met lidmaatschap van de nationalistisch-separatistische PKK – ten
opzichte van de meer politiek-georiënteerde terroristische organisaties DHKP/C en Hezbollah (Kule,
2007). Hoewel door betreffende auteur niet expliciet als verklaring aangemerkt, is het mogelijk dat
collectief leed – hier in de vorm van strafrechtelijke interventies tegen familieleden – en de vijandigheid
jegens autoriteiten die uit deze ‘grievances’ volgt, nationalistische radicalisering in de hand kan werken.
Dat deze factor voor religieus-gemotiveerd radicalisme en extremisme minder relevant zou zijn, blijkt
ook uit de onderzoek van Malik (2019). Haar studie naar jihadistische rechtscasussen in het Verenigd
Koninkrijk, suggereert dat gepercipieerd leed op familieniveau zelden een versterkende factor vormt: in
slechts twee van de 20 gezinnen die zij heeft onderzocht, bleek sprake te zijn van dergelijke ‘grievances’

80

(Malik, 2019). Al met al suggereren de resultaten van deze studies dat trauma en slachtofferschap
inderdaad in belangrijkere mate samenhangt met politiek radicalisme en extremisme, dan dat voor
religieus-extremistische denkbeelden geldt. Dit is echter een hypothese die in de toekomst nadere
uitwerking verdient, aangezien er ook andere verklaringen voor de relatie tussen criminaliteit op
gezinsniveau en de latere radicalisering van jongeren mogelijk zijn.
Een aantal studies benadrukken voorts het belang van het wijdere organisatorische netwerk
waarin families zich begeven – wat in lijn ligt met de resultaten van onze kwalitatieve analyse. Dat geldt
zowel voor jihadistische als voor anderszins radicale of extremistische netwerken. Malik (2019)
signaleert bijvoorbeeld dat 11 van de 20 Britse families in de radicaliseringscasussen die zij bestudeerd
heeft, deel uitmaakte van een breder netwerk zoals Jabhat-al-Nusra, Al-Muhajiroun, of Islamtische
Staat. Amerikaans onderzoek naar sektarische gemeenschappen door Choy (2020) toont bovendien aan
dat kinderen uit strengere Amish-gemeenschappen significant minder kans hebben de gemeenschap te
verlaten, dan dat voor minder strenge gemeenschappen geldt. Ook volgens King, Noor en Taylor (2011)
speelt de gepercipieerde mening van de bredere gemeenschap een belangrijke rol in de mate waarin
Indonesische ouders hun kinderen steunen in hun beslissing zich als zelfmoordterrorist aan te melden
bij een islamitisch-extremistische organisatie. Dit laat zien dat het gezinssysteem en het bredere netwerk
waar zij deel van uitmaken, niet als los van elkaar gezien kunnen worden. De constatering van een
wisselwerking tussen gezin en gemeenschap – en de mogelijke effecten die dat heeft op ideologische
transmissie van ouder op kind – is dan ook een belangrijke aanvulling op de kwalitatieve literatuur.
De invloed van specifieke ouderfiguren is in de kwantitatieve literatuur over ideologische
overdracht zelden bestudeerd – op twee studies na. Boehnke (2017) laat in zijn analyse van
rechtsextremistische gezinsinvloeden in Duitse context zien dat de invloed van moeders en vaders niet
gelijk is: waar de rechts-extreme opvattingen van vaders significant samenhangen met dergelijke
denkbeelden onder zoons en dochters, is de invloed van moeders op beide kinderen niet significant
(Boehnke, 2017). Ook uit de studie van Botha (2014) suggereert dat er een ongelijke verdeling tussen
vaders en moeders bestaat in de gezinnen van Keniaanse kinderen die zich hebben aangesloten bij AlShabaab. In honderd procent van de door haar bestudeerde casussen bepaalt de vader de regels binnen
het gezin, en daarmee zijn zij ook degenen die kinderen bestraften in het geval van het niet-naleven van
deze regels. Hoewel onduidelijk is in hoeverre dit van invloed is op overdrachtsmechanismen van ouder
op kind, indiceert het volgens betreffende auteur in ieder geval een “zeer conservatief”
samenlevingsmodel (Botha, 2014, p. 898), wat ongetwijfeld gevolgen heeft voor de socialisering van de
kinderen in kwestie.
Verschillende studies hebben ook de sociaaleconomische gezinsstatus als factor in hun analyse
meegenomen. Asal, Fair en Shellman (2010) laten bijvoorbeeld zien dat een hogere economische positie
de kans verkleint dat Pakistaanse ouders hun zoons steunen in hun jihadistische ambities – en dus
bijdraagt aan de weerbaarheid van kinderen – terwijl een lagere economische positie deze kans juist
vergroot. Daartegenover staan de bevindingen van Choy (2020), welke suggereren dat kinderen uit
81

welvarende Amerikaanse Amish-gezinnen significant minder kans hebben om zich op latere leeftijd los
te maken uit deze gemeenschap, dan dat voor kinderen uit minder welvarende gezinnen geldt. Het is,
met andere woorden, onduidelijk in hoeverre economische welvaart het risico op intergenerationele
overdracht vergroot dan wel verkleint – noch in hoeverre hierbij sprake is van eventuele interacterende
variabelen.

4.4 Gevolgen, consequenties en interventies
De gevolgen van intergenerationele overdracht zijn in de kwantitatieve literatuur nauwelijks besproken.
Net als bij de kwalitatieve resultaten, zijn de langetermijngevolgen van intergenerationele overdracht in
kwantitatieve zin daarom primair af te leiden uit de selectie van respondenten. Het merendeel van de
geïncludeerde studies heeft immers betrekking op populaties van (gedetineerde) terroristen of leden van
extremistische organisaties (zie bijvoorbeeld Asal, Shellman & Fair, 2010; Botha, 2014; King, Noor &
Taylor, 2011; Kule, 2007; Sageman, 2004). Een klein deel van de studies neemt radicale of
extremistische attitudes onder kinderen als uitkomstmaat (zie bijvoorbeeld Lupu & Peisakhin, 2017;
Oepke, 2005) – wat zou duiden op internalisering van het ouderlijk gedachtegoed. Enkel de studie van
Malik (2019) besteedt echter expliciet aandacht aan de lange-termijn gevolgen van het opgroeien onder
radicale en extremistische ouders in jihadistische context. Uit haar bestudering van 20 Britse
rechtscasussen over in totaal 57 kinderen in radicale en extremistische gezinnen, blijkt dat deze kinderen
onder meer de volgende gedragspatronen vertonen: normalisering van geweld (35 procent);
dehumanisering van anderen (19 procent); sociale isolatie (14 procent); geweldpleging (4 procent) en
de actieve radicalisering van anderen (2 procent) (Malik, 2019). Voorgenoemde studie vermeldt ook
enkele gerechtelijke interventies die in deze gevallen zijn opgelegd – waaronder uitreisverboden,
uithuisplaatsingen en gezagsbeëindigende maatregelen (Malik, 2019) – maar de auteur in kwestie geeft
geen verdere informatie over het respectievelijke effect van deze maatregelen. In de overige
kwantitatieve literatuur wordt in zijn geheel niet gekeken naar eventuele interventies, noch naar de
potentiële effectiviteit daarvan.

4.5 Tussentijdse conclusie

Dit hoofdstuk had tot doel onze kwalitatieve bevindingen aan te vullen met statistische kennis over het
fenomeen van intergenerationele overdracht van radicaal en extremistisch gedachtegoed. Hierbij is
specifieke aandacht uitgegaan naar de prevalentie van ideologische transmissie van ouder op kind – een
aspect dat zich moeilijk laat beschrijven in kwalitatieve zin. Eén van de belangrijkste bevindingen van
dit hoofdstuk is dan ook dat ouders op kwantitatief niveau wel degelijk een belangrijke rol lijken te

82

(kunnen) spelen bij de intergenerationele overdracht van radicaal en extremistisch gedachtegoed in
verschillende contexten. Wat betreft deze dimensie – maar ook op andere aspecten, bijvoorbeeld in
relatie tot de constatering dat ervaringen van collectief leed bij uitstek relevant lijken te zijn bij de
transmissie van politiek-radicale of nationalistische denkbeelden – vormt dit hoofdstuk een belangrijke
aanvulling op onze kwalitatieve resultaten.
Toch zijn niet alle bevindingen die in het kwalitatieve hoofdstuk naar voren kwamen, ook in
kwantitatieve studies teruggevonden. Ook dat is an sich een interessante constatering, wat vragen
oproept over de manier waarop intergenerationele overdracht als onderzoeksobject het beste kan worden
gevat. Hier zullen wij in de discussie verder op ingaan. Hierbij is wederom de kanttekening op zijn
plaats dat de bovenbeschreven resultaten gebaseerd zijn op een klein aantal studies, welke gebruik
maken van uiteenlopende onderzoeksmethoden. Daarnaast richten veel van deze studies zich op gezinsof familieleden in brede zin – waarbij ouders wel deel uit maken van de studiepopulatie – maar waarbij
in de resultaten niet naar ouders is gedifferentieerd, waardoor wij op deze exacte data geen zicht hebben.
Tenslotte verhindert de diversiteit in respondenten en onderzoekssettings een statistische meta-analyse
– en belemmert dit zodoende het doen van al te harde kwantitatieve uitspraken over de mate waarin en
manier waarop intergenerationele overdracht plaatsvindt.
Het is onder andere om deze redenen dat wij onze literatuurstudie hebben aangevuld met een
twintigtal gesprekken met praktijkdeskundigen en wetenschappers uit binnen- en buitenland. De
interviews met wetenschappelijke experts vullen in de eerste plaats een aanzienlijk deel van de lacunes
die in zowel de kwalitatieve als de kwantitatieve literatuur blijken te bestaan. In de tweede plaats geven
de gesprekken met praktijkdeskundigen een indicatie van de mate waarin de patronen die in de
literatuurstudie zijn geïdentificeerd, toepasbaar zijn op de Nederlandse context. De resultaten van de
interviews zullen centraal staan in het volgende hoofdstuk.

83

5. Interviewresultaten

Om de bevindingen uit de literatuur te toetsen aan de professionele ervaringen en opinies van
praktijkdeskundigen en academici uit binnen- en buitenland, hebben wij interviews afgenomen met in
totaal 19 respondenten (voor een overzicht van alle respondenten, zie Bijlage 6). Wat betreft de inhoud
van de interviews dienen we op voorhand twee opmerkingen te plaatsen. In de eerste plaats hebben wij
ons in de interviews gericht op de intergenerationele overdracht van jihadistisch gedachtegoed. Andere
vormen van extremistische en radicale ideologieën zijn echter vaak zijdelings ter sprake gekomen,
waarbij respondenten meestal zelf de link met overdracht in links-extreme, rechts-extreme of sektarische
gemeenschappen maakten. “Intergenerationele overdracht gaat ook over andere vormen van
extremisme, zoals sektevorming”, zo stelt één van hen bijvoorbeeld (OZ_NL2). Ook het thema
kindsoldaten kwam in deze context soms terug – net als de overdracht van (georganiseerde) criminaliteit
binnen gezinnen. Dat deze fenomenen – en hun eventuele gelijkenissen met overdrachtsprocessen in de
jihadistische context – in vrijwel alle interviews op natuurlijke wijze ter sprake kwamen, beschouwen
wij dan ook als een bevestiging van de aanpak die wij in de literatuurstudie hebben gekozen, waarbij
we de overdracht van jihadistische ideologieën in relatie tot andere varianten van radicaal of
extremistisch gedachtegoed hebben bestudeerd, in plaats van slechts als een geïsoleerd verschijnsel.
Een tweede kanttekening heeft betrekking op de selectie van de respondenten. Zoals ook in het
methodologische hoofdstuk reeds is gezegd, is het van belang te benadrukken dat de interviews een
exploratief doel dienen. Wij pretenderen geenszins een uitputtende groep respondenten te hebben
gesproken – noch beweren wij dat de ervaringen van de gesproken respondenten representatief zouden
zijn voor alle praktijkdeskundigen en wetenschappers met kennis van dit thema. Desondanks vormen
de gesprekken een interessante aanvulling op de literatuur – waarbij zowel overeenkomsten als
tegenstellingen met de resultaten van de systematische review kunnen worden geconstateerd.
In dit hoofdstuk zullen we nader ingaan op deze gelijkenissen en verschillen. Hierbij zullen we
in eerste plaats stil staan bij de perceptie van respondenten ten opzichte van de intergenerationele
overdracht van jihadistisch gedachtegoed als studieobject, en de vermeende prevalentie van dit
fenomeen. Vervolgens bespreken we, in navolging van de resultaten van de voorgaande literatuurstudie,
mogelijke mechanismen; risicofactoren en beschermende factoren; en langetermijngevolgen van de
intergenerationele overdracht van jihadistisch gedachtegoed – zoals die uit de gesprekken naar voren
zijn gekomen. Waar relevant zullen wij deze aspecten koppelen aan eventuele illustrerende casussen
en/of verklarende theorieën die door de respondenten zijn aangedragen. Deze zullen wij onderbouwen
aan de hand van citaten (Engelstalige citaten zijn schuingedrukt). Tenslotte bespreken we de door
respondenten aangereikte aanbevelingen voor interventies.

84

5.1 Perceptie en prevalentie van intergenerationele overdracht
Aan het begin van de interviews is respondenten gevraagd naar hun perceptie van het fenomeen
intergenerationele overdracht van jihadistisch gedachtegoed, alsmede naar hun ideeën over de omvang
van deze problematiek. De meerderheid van de respondenten gaf aan de intergenerationele overdracht
van jihadistisch gedachtegoed te beschouwen als een fenomeen dat extra aandacht behoeft, aangezien
hier tot op heden nog weinig over bekend is in wetenschap en praktijk. Zowel de gesproken
casusdeskundigen als de gesproken academici beschouwen het huidige onderzoek dan ook als een
aanwinst. Het onderzoeksonderwerp is volgens hen “critical” (OZ_VS1), “hugely important”
(OZ_DK1) en “erg relevant” (OZ_NL3; LSE_NL1) – en zij vinden de vraagstelling van het huidige
onderzoek dan ook “heel logisch” (GEM_NL3). Een gemeentemedewerker geeft bijvoorbeeld aan nog
altijd een gebrek te ervaren aan radicaliseringsonderzoek waarin de rol van het thuisfront expliciet wordt
bestudeerd (GEM_NL3), en ook de AIVD constateert “veel behoefte aan kennis hierover”
(AIVD_NL1). “We weten heel veel over intergenerationele overdracht van gedragingen in het algemeen
en ook over de overdracht van religie, van politieke voorkeuren, gedrag, criminaliteit. (…) Maar als het
specifiek gaat om een meer gewelddadige ideologie bijvoorbeeld, dan weten we daar gewoon niet zo
veel van”, legt een onderzoeker uit (OZ_NL4).
Tegelijkertijd zijn de ervaringen met dit thema onder onze wetenschappelijke respondenten
beperkt. Een Nederlandse onderzoeker geeft bijvoorbeeld aan in zijn onderzoekspraktijk “vrij weinig
casussen [te hebben] gezien, waar het radicale of extremistische gedachtegoed rechtstreeks van de
ouders in hun kinderen wordt gepompt” (OZ_NL3). De casusdeskundigen laten soortgelijke geluiden
horen. Bij het Landelijk Steunpunt Extremisme zijn nog weinig gevallen van intergenerationele
overdracht bekend (LSE_NL1), en ook op de terroristenafdeling (TA) in Vught zou weinig van deze
thematiek terug te zien zijn. “Ik zou maar heel weinig casussen voor de geest kunnen halen, waarin dit
echt speelt”, vertelt een medewerker van de TA. “Maar zeker voor de mensen die nog gaan komen, dus
zeg maar: de kinderen van de mannen en vrouwen die nu bij ons [op de TA] zitten, of die nog in Syrië
zijn, en die nu allemaal kinderen gaan krijgen (…). Ja, dat wordt natuurlijk een ontzettend relevant
thema” (TA_NL1). Een respondent van de Raad voor Kinderbescherming geeft aan dat “zorgmeldingen
vanuit Nederland zelf, betreffende minderjarigen waarbij het vermoeden bestaat dat zij zouden
opgroeien in een opvoedingssituatie waarbij de jihadistische ideologie zou worden aangehangen, vrijwel
uitblijven” (RVDK_NL1). Ook een respondent van de AIVD meent dat het aantal zorgelijke signalen
“tot nu toe beperkt is” (AIVD_NL1).
Dit geconstateerde gebrek aan ervaringen met dit thema lijkt – gezien de in de gesprekken
suggereerde urgentie van dit onderwerp – opmerkelijk. Ondanks dat het aan praktische voorbeelden van
intergenerationele overdracht ontbreekt, ziet men het zowel in binnen- als buitenland als een thema dat
extra aandacht behoeft. Respondenten dragen zelf verschillende verklaringen aan voor deze
discrepantie. In de eerste plaats wijzen zij op een gebrek aan casussen in Nederland, waarin
85

intergenerationele overdracht mogelijkerwijs aan de orde zou kunnen zijn. Zo zou de meest recente golf
jihadisme in Nederland, naar aanleiding van de oorlog in Syrië en Irak, nog te recent zijn om de effecten
hiervan op gezinsniveau terug te zien. “Sommige terugkeerders zijn zelf nog kinderen”, zegt een
respondent (GEM_NL1). Volgens een respondent van de AIVD zou in Nederland bovendien tachtig
procent van de kinderen in gezinnen waar in ieder geval één ouder het jihadistisch gedachtegoed
aanhangt nog erg jong zijn, wat betekent dat dit fenomeen nog te recent is om iets te zeggen over de
mogelijke ontwikkeling van deze kinderen (AIVD_NL1). “Bij die kinderen hebben we nog geen zicht
op wat dat tijdens de opvoeding doet. We hebben eigenlijk nog niet voldoende tijd gehad om daar iets
over te zeggen”, vertelt ook een andere casusdeskundige (GEM_NL4).
In de tweede plaats bevestigen de gesprekken dat het in Nederland om een fenomeen gaat dat zich
niet makkelijk in het vizier laat krijgen (AIVD_NL1; GEM_NL3; GEM_NL4). Dat blijkt zowel voor
praktijkdeskundigen als voor wetenschappers een obstakel. Zo legt een van onze respondenten uit dat
de Nederlandse jihadistische gemeenschap zich zeer bewust is van de veiligheidsfocus die op haar rust,
waardoor tenminste een deel van hen haar activiteiten – althans in publiekelijke zin – lijkt te matigen
(AIVD_NL1). “Een beetje sociaal-gewenst gedrag”, aldus een andere praktijkdeskundige (GEM_NL4).
Voor academici is het wantrouwen van deze groep – en haar onwilligheid om zich als respondenten te
laten werven – eveneens een beperkende factor. Zo legt een Nederlandse wetenschapper uit:
“Op het moment dat jij contact zoekt met gezinnen om hier over te praten, dan krijg je
natuurlijk de meest wantrouwige reacties vanuit gezinnen die als het ware één blok vormen.
Die zeggen van: “Wij zijn gewoon heel erg zeker van ons wereldbeeld en we hebben geen
enkele behoefte om daar met iemand over te praten.” Dus mogelijk dat er daardoor een
blinde vlek is: omdat het echt bijna niet te doen is om mensen in zo’n empirisch onderzoek
te krijgen” (OZ_NL3)

De ervaringen van een gemeentemedewerker sluiten hierop aan:
“Geen enkele ouder zal zeggen: “Joehoe, door mijn toedoen is mijn kind geradicaliseerd"
(…) Natuurlijk zien we wel een aantal dingen, en weten we een aantal dingen, en hebben
we de gevolgen gezien, maar om helemaal terug te gaan van: “Nou, hoe is het [de
overdracht] nou precies gebeurd?”, dat is toch wel heel erg lastig” (GEM_NL3)

Ook andere casusdeskundigen erkennen dat het voor gemeenten moeilijk is om de rol van ouders in
radicaliseringsprocessen te duiden. Een medewerker van de TA vertelt: “Die ouders worden meestal
niet verdacht [van een terroristisch feit]. (…). Dus de gemeente doet natuurlijk wel z’n best om die
ouders erbij te betrekken, maar ja, zij zitten daar helemaal niet op te wachten. Dan blijft het bij een vaag
vermoeden” (TA_NL1).
86

Dit geconstateerde gebrek aan systematisch zicht op gezinnen waarin ten minste één ouder het
jihadistische gedachtegoed aanhangt, betekent niet dat casusinformatie geheel ontbreekt. Vrijwel alle
casusdeskundigen kunnen, bij doorvragen, wel één of meerdere gevallen voor de geest halen waarin
zorgen over kinderen van radicaal-islamitische of jihadistische ouders speelden. Het is voor
gemeentemedewerkers echter niet altijd van nut om uiting te geven aan die zorgen, zo blijkt. Wanneer
zij het thema intergenerationele overdracht proberen te agenderen, lopen zij tegen de muur van de
wetgeving aan. Zo vertelt een gemeentemedewerker: “We hebben het op de agenda geplaatst en de
conclusie was: ‘Tja, we kunnen er niks aan doen tot de wet- en regelgeving verandert. Het is niet
verboden, dus we kunnen er niets tegen doen.’ Nou ja, oké” (GEM_NL1). Betreffende respondent
ervaart dit ook in het contact met leerplichtambtenaren, wanneer het gaat om het tegengaan van
zorgelijke vormen van thuisonderwijs:
“Dat thuisonderwijs, daar hebben wij natuurlijk helemaal geen zicht op… Dus dan denk
ik: ‘Hoe zit dat eigenlijk met dat thuisonderwijs?’ En dan krijg je een [leerplichtambtenaar]
die zegt: ‘Ja, eigenlijk bestaat thuisonderwijs niet in Nederland, dus we kunnen er niks aan
doen.’ En dan denk ik: ‘Is er dan niemand die daar zicht op houdt?’ Nou, nee dus”
(GEM_NL1).

Sommige respondenten suggereren bovendien dat onwil of onkunde onder scholen en
hulpverleningsinstanties ervoor zorgen dat jihadistische gezinnen onder de radar blijven: “Het niet in
het vizier zijn [van deze gezinnen], zou te maken kunnen hebben met het niet kunnen, willen, of durven
melden – dan wel dat er sprake is van een gebrek aan kennis bij de betrokken instanties, waardoor
signalen worden gemist” (RVDK_NL1). Ook een andere respondent constateert een zekere
“handelingsverlegenheid” onder professionals, wanneer het niet over het fysieke, maar juist over het
emotionele en ideologische welzijn van kinderen gaat (OZ_NL2). Een enkele praktijkdeskundige
verwijst hierbij tenslotte naar het feit dat het verschoningsrecht van bepaalde beroepsgroepen zich niet
uitstrekt tot de signalering van radicalisering, wat hierbij wellicht een beperkende factor vormt: “Als het
om [mishandeling van] kinderen gaat, dan is iedereen meteen, nou ja, erg begripvol als je je
beroepsgeheim schendt, maar als het gaat om radicalisering, dan niet. Dat is nog een “bridge too far”
(PSY_NL1).
Dit geeft al met al aan dat respondenten uit diverse beroepsgroepen obstakels ervaren bij het in
kaart brengen en signaleren van patronen die op intergenerationele overdracht van jihadistisch
gedachtegoed zouden kunnen wijzen. Dat is voor zowel de wetenschap als de praktijk problematisch.
Het beperkt de kennisontwikkeling over een fenomeen dat door een groot deel van de respondenten als
“zorgelijk” wordt aangemerkt – en waarvan, zo blijkt, wel degelijk praktijkvoorbeelden bestaan. Want
hoewel de meeste casusdeskundigen het erover eens zijn dat gericht onderzoek naar de overdracht van
jihadistische denkbeelden binnen de gezinscontext nog in de kinderschoenen staat, blijken zij vrijwel
87

allemaal op anekdotische basis enige ervaring met dit thema te hebben. De gesprekken met
wetenschappelijke experts laten bovendien zien dat deze praktijkvoorbeelden niet uit de lucht gegrepen
zijn, maar dat zij hun basis vinden in bestaande theoretische kennis over zowel radicaliserings- als
overdrachtsprocessen binnen de gezinscontext.
Tegen deze achtergrond zullen we in dit hoofdstuk nader ingaan op de belangrijkste uitkomsten
van de interviews in relatie tot de eerder beschreven kennis uit de literatuur. We hebben respondenten
gevraagd om op basis van casuïstiek, empirie en theorie hun kennis over mogelijke mechanismen,
factoren en gevolgen van intergenerationele overdracht te delen. Hun ideeën hierover staan centraal in
de navolgende paragrafen.

5.2 Mechanismen van intergenerationele overdracht
Respondenten dragen overdrachtsmechanismen van uiteenlopende aard aan. De geïdentificeerde
mechanismen baseren zij, zoals gezegd, niet op structurele ervaring met dit thema, maar op incidentele
casussen enerzijds en theoretische kennis van radicalisering en intergenerationele overdracht anderzijds.
Deze mechanismen volgen grotendeels dezelfde lijnen als die in de literatuur zijn beschreven – en
vinden plaats op discursief, temporeel, socio-spatiaal, moreel-educatief en symbolisch niveau. Toch zijn
er in algemene zin enkele aspecten waarin de duiding van deze mechanismen door de respondenten
afwijkt van eerder beschreven patronen. Zo ligt in de gesprekken veelal de nadruk op gelijkenissen met
religieuze of politieke socialiseringsprocessen. Uit een gesprek met een respondent van de AIVD blijkt
bijvoorbeeld dat theorieën over geloofstransmissie mogelijkerwijs van toegevoegde waarde kunnen zijn
wanneer men intergenerationele overdracht als fenomeen wil begrijpen (AIVD_NL1). Mechanismen
van radicale en extremistische transmissie zouden zich immers bij uitstek voor kunnen doen in veilige
gezinssystemen – in tegenstelling tot wat in de klassieke radicaliseringsliteratuur wordt gesuggereerd.
Een Nederlandse terrorismeonderzoeker denkt eveneens dat socialiseringsprocessen in jihadistische
gezinnen in grote lijnen overeenkomt met overdrachtsmechanismen in gematigd-religieuze gezinnen:
“Het lijkt me toch een heldere ‘ja’ dat mensen die ergens heel erg sterk in iets geloven hun kinderen
daarin socialiseren – of dat nou jihadisme is of een andere vorm van religie”. Ook met socialisering
binnen criminele of delinquente gezinnen trekt hij een gelijkenis: “Ik vermoed dat die mechanismen
waarschijnlijk wel relatief hetzelfde zullen zijn” (OZ_NL1). Andere respondenten suggereren juist
overeenkomsten met politieke socialiseringstheorieën. Zo stelt een Deense wetenschapper: “I don’t see
any huge differences between political socialization within the family when it comes to socialdemocratic values and political orientations, compared to extremist ideas. I think it happens pretty much
in the same way” (OZ_DK1).
Sommigen geven echter aan twijfels te hebben bij de veronderstelling dat intergenerationele
overdracht überhaupt voortkomt uit bewuste keuzes van ouders – en trekken de relevantie van deze
‘actieve’ mechanismen a priori in twijfel. Zij leggen in plaats daarvan de nadruk op overdracht als een
88

passief proces dat gestuwd wordt door factoren die overdracht stimuleren, in plaats van door
weloverwogen keuzes van ouders. Hier gaan wij in de paragraaf ‘Risicofactoren en beschermende
factoren’ van dit hoofdstuk verder op in.
Dat betekent niet dat het aspect van directe overdrachtsmechanismen geheel niet terugkomt in
de gesprekken. Integendeel, meerdere respondenten benadrukken – met name in relatie tot hun eigen
onderzoeks- en praktijkervaring – de actieve rol die ouders kunnen spelen in de latere radicalisering van
hun kinderen. Volgens hen zou het meestal om een combinatie van passieve en actieve
overdrachtsmechanismen gaan (AIVD_NL1; OZ_VS1; OZ_DE1). Enkele wetenschappelijke experts
vertellen bijvoorbeeld over kinderen die zij in hun onderzoeken zijn tegengekomen, die de jihadistische
ideologie “met de paplepel” hebben meegekregen (OZ_NL1; OZ_BE1). Een gemeentemedewerker met
casuservaring beschrijft dat het binnen radicaal-islamitische gezinnen “alleen maar om de religie
[draait], andere vormen van identiteiten worden een soort van weggestopt. (…) Het moslim-zijn is jouw
belangrijkste identiteit”. Volgens betreffende respondent is dit niet per se een bewuste keuze van ouders,
maar iets onbewust dat voortkomt uit hun eigen overtuigingen. “En als kind ga ja daar op gegeven
moment op voortborduren, als je ouder wordt” (GEM_NL2). Ook uit andere casuïstiek is bekend dat
kinderen in uit jihadistische milieus “opgroeien in een gezin waar heel erg wordt gehamerd op de
identiteit, en deze eigenlijk volledig door de ouders wordt ingevuld” (GEM_NL3).
Men kan zich echter afvragen in hoeverre deze patronen zich niet ook in andere ideologische
contexten voordoen. Uit eerder onderzoek is immers bekend dat ouders als ‘identity agents’ (Schachter
& Ventura, 2008) van fundamenteel belang zijn in de identiteitsvorming van hun kroost. Hun invloed is
bijvoorbeeld aangetoond in onderzoek naar kinderen van Jehova’s getuigen (Hookway & Habibis, 2015)
of niet-Westerse immigranten (Bankston & Zhou, 1995). De gesprekken met respondenten suggereren
dat deze bevindingen ook van toepassing zijn op kinderen uit jihadistische milieus – en dat ook hier de
identiteitsvormende rol van ouders sterk zichtbaar is. De overdrachtsmechanismen die dit in de hand
werken, staan centraal in deze paragraaf. Zoals gezegd volgen wij hierbij de in de literatuur ontwaarde
patronen, maar zullen afwijkende bevindingen eveneens expliciet ter sprake worden gebracht. Een
overzicht van de besproken overeenkomsten en verschillen tussen de literatuur en de ervaringen die zijn
gedeeld in de interviews, is opgenomen in Tabel 5.

89

Tabel 5

Overeenkomsten in mechanismen tussen literatuur en interviews.

Literatuur

Interviews

Aanvullingen uit interviews

Discursieve mechanismen
Othering

++

Legitimering van geweld

−/+

Dualistisch wereldbeeld

++

Discours van familietraditie & ‘herofication’

++

Slachtoffernarratieven

++

Socio-spatiale mechanismen

Socio-spatiale mechanismen

Kindertaken bij beweging

−/+

Sociale media-bijeenkomsten

Jeugdbeweging

−−

Garage-bijeenkomsten

Deelname aan belangrijke events

++

Bijeenkomsten in thuissfeer

++

Verhuizen t.b.h.v. ideologie

−/+

Temporele mechanismen

Temporele mechanismen

Thuisonderwijs

++

Oppasouders en gastouders

Schoolselectie

++

Controle via telefoon en sociale

Sociale controle vanuit ouderlijk netwerk

−/+

media

Partner- & vriendenselectie

++

Media-selectie

−/+

Moreel-educatieve mechanismen
Ouders als voorbeeld

++

Aanmoedigingen & support

++

Angstbeelden

−/+

Verwachtingen uitspreken

++

Straf en beloning

−/+

Symbolische mechanismen
Attributen en decoratie

++

Naamgeving

−−

Speelgoed

++

Klederdracht/uniforms

++

Propaganda

−−

Het weren van andere symbolen

−/+

Noot. De tabel geeft de mate weer waarin de interviews de in de literatuurstudie geïdentificeerde
mechanismen onderschrijven, op een schaal van zeer zwak (− − ) tot zeer sterk (+ +). Indicaties
zijn gebaseerd op de frequentie waarin respondenten naar betreffende mechanismen verwijzen op

90

basis van hun ervaringen en expertise, evenals de manier waarop respondenten de relevantie van
deze mechanismen onderbouwen.

Discursieve mechanismen
Net als in de literatuur wordt in de interviews verwezen naar verschillende discursieve mechanismen –
waarmee ouders in interactie met hun kinderen de wereld om hen heen duiden. Dat is een inherent
onderdeel van elke opvoedingsexercitie, stelt een radicaliseringsdeskundige: “We hebben allemaal een
wereldbeeld (...) en daarvan geef je altijd een stuk mee [aan je kinderen]. Dat is ook deel van de
opvoeding als het goed is”, zo stelt hij (OZ_NL3). Intergenerationele overdracht beschouwt hij dan ook
niet als een “pure of technische oefening”: ouders geven zijns inziens juist op passieve wijze bepaalde
(voor hen vanzelfsprekende) denkbeelden en overtuigingen – een web of beliefs – aan hun kinderen mee.
“Ik denk dat ouders van jongeren die in het jihadisme belanden, dat ook doen. Dus die zullen in veel
gevallen hun wantrouwen tegen de instituties – dat zullen zij ook wel naar hun kinderen communiceren,
bijvoorbeeld” (OZ_NL3). Hierbij zouden overdrachtsmechanismen vooral “in de kleine dingen” zitten:
“Ouders die met bepaalde opmerkingen aangeven dat het vroeger allemaal beter was, dat mensen aan
het afdrijven zijn van het ware woord van God enzo”, aldus dezelfde respondent (OZ_NL3).
Ook het in de literatuuranalyse besproken othering-mechanisme, waarbij ouders zich
neerbuigend uitlaten over andere groepen in de samenleving, komt regelmatig terug in de gesprekken.
Hierbij verwijzen respondenten naar in radicaal-islamitische en -extremistische context gebezigde
terminologie zoals takfir en kuffar (OZ_VS1; TA_NL1; AIVD_NL1), waarmee het onderscheid tussen
gelovigen en ongelovigen duidelijk wordt gemaakt. Het gebruik van deze terminologie is niet uniek
voor de jihadistische context, al zijn er wel reden om aan te nemen dat de bandbreedte waarmee ouders
deze begrippen toepassen, in jihadistische kringen omvangrijker is (AIVD_NL1). Ook komt in deze
context specifiek een vijandigheid tegenover Nederlandse autoriteiten en de bredere samenleving terug
– wat volgens deze respondent terug valt te herleiden tot tawheed, of het geloof in het unieke en enige
gezag van Allah (AIVD_NL1). Niet alleen op gematigde moslims, maar zelfs op specifieke takken van
radicaal-islamitische stromingen zou door sommige van deze ouders worden neergekeken – want: “ook
moslims zijn ook vaak niet-moslims, in de ogen van de meest radicalen” (TA_NL1). Respondenten gaan
er over het algemeen vanuit dat een dergelijk dualistisch discours het wereldbeeld van kinderen
fundamenteel beïnvloedt. Het zwart-wit-perspectief van othering past bovendien goed bij de
belevingswereld van jonge kinderen, benadrukt een van onze respondenten (AIVD_NL1), wat doet
vermoeden dat dit een effectief mechanisme kan zijn waarmee de gezinsideologie op hen wordt
overgedragen.
Een aantal respondenten suggereren voorts dat in extremistische gezinnen sprake zou zijn van
een slachtoffernarratief – waarbij ouders aan hun kinderen meegeven dat hun gemeenschap een
achtergestelde positie heeft binnen de bredere maatschappij (OZ_NL2; GEM_NL1; TA_NL1;
91

AIVD_NL1). Daarbij vertelt een gemeentemedewerker dat de jihadistische gemeenschap een negatief
beeld heeft van de Nederlandse bevolking. “Ze denken dat er heel erg negatief naar hen wordt gekeken,
maar ja dat wordt dan ook wel een beetje bevestigd”, aldus deze respondent (GEM_NL1). De
bekrachtiging van dit negatieve zelfbeeld door de omgeving kan ideologische overdracht vervolgens in
de hand werken. “Emotionele overdracht is dat eigenlijk”, stelt een respondent. “En dat vind ik het meest
zorgelijk. Want als jij [als ouder] ervoor zorgt dat je kind het idee krijgt dat hij hier niet gewenst is – dat
iedereen tegen hem is, en dat hij wordt gediscrimineerd omwille van zijn geloof, dan is het natuurlijk
wachten tot zo’n [jongen] daar wat mee doet” (TA_NL1).

Socio-spatiale mechanismen
Ook enkele van de in de literatuur geobserveerde socio-spatiale patronen komen in dit verband terug
(zie Tabel 5). Deze patronen hebben betrekking op de ruimtelijke settings waar aspecten van de
ideologie worden geobserveerd. Eén van de wetenschappelijke respondenten verwacht bijvoorbeeld dat
een jihadistische overdracht mede voortkomt uit blootstelling aan “de mensen die thuis over de vloer
komen”, en de “moskeeën waar kinderen naartoe gaan” (OZ_NL4). Anderen beamen dit. “Die kinderen
gaan vaak donderdag, vrijdag, zaterdag en zondag naar de moskee. En daar wordt ook inderdaad
lesgegeven met een rietje in de hand en er wordt geslagen. (…) Maar dat is een fenomeen wat al
járenlang in Nederland aanwezig is”, vertelt een praktijkdeskundige (GEM_NL1). Ook zouden kinderen
aan de gezinsideologie worden blootgesteld in de context van illegitieme moskeeën of “garagebijeenkomsten” (GEM_NL1; OZ_BE1). Anderen vermoeden, in lijn met de literatuur, dat de
vrijetijdsbesteding van kinderen uit radicaal-islamitische milieus grotendeels in het teken zal staan van
betreffende ideologie. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan jeugdverenigingen en -clubjes met
een radicaal-islamitische inslag, waar ouders hun kinderen naartoe sturen (OZ_BE1).
Ook een andere respondent bevestigt dit, en constateert dat kinderen door hun ouders worden
meegenomen naar activiteiten van het jihadistische netwerk waarin zij zich bevinden, zoals broeder- en
zusterdagen (GEM_NL1). De fysieke bijeenkomsten van deze netwerken zijn momenteel gering door
corona-gerelateerde maatregelen. Wel gaf ten minste een klein aantal Nederlandse jihadisten online les
of lezingen aan kinderen tijdens de coronacrisis (AIVD_NL1). Dit suggereert dat de online-sfeer
eveneens een belangrijke socio-spatiale overdrachtscomponent kan bevatten.

Temporele mechanismen
Overeenkomstig met de bestudeerde literatuur, constateren de respondenten een zekere temporele
continuïteit in de overdracht van ouder op kind: “The ideology runs through everything in the family
context”, zo stelt één van hen (OZ_DK1). Een Nederlandse wetenschapper verwacht op gelijke wijze
dat geradicaliseerde gezinnen “doorspekt zijn” van de jihadistische ideologie (OZ_NL4). In de
92

bewerkstelliging van deze continuïteit lijken ouders soms bereid verder te gaan dan dat uit de literatuur
is gebleken. Een praktijkdeskundige vertelt bijvoorbeeld hoe radicaal-islamitische moeders hun
kinderen meermaals per dag opbellen om te vragen of de kinderen al wel hebben gebeden – wanneer zij
zich buitenshuis bevinden. Een vorm van ‘stalking’, volgens betreffende respondent. “Want ongeacht
hoe oud die kinderen zijn – zij zit hen daarmee dan echt op de lip” (GEM_NL2).
Verschillende respondenten geven bovendien aan dat jihadistische ouders alternatieve
denkwijzen, argumenten en denkbeelden terzijde schuiven – teneinde hun eigen denkbeelden kracht bij
te zetten. “Dan heb je het over het over het isoleren van jongeren uit de maatschappij. Alleen maar
omgaan met gelijkgestemden; geen mogelijkheid bieden tot omgaan met anderen”, aldus een
praktijkdeskundige (GEM_NL4). Ouders vormen – in de woorden van een andere respondent – “an
echo chamber of ideas, where alternative ideas and viewpoints are excommunicated and left aside”
(OZ_DK1). Dit concept van families als ‘echokamers’ komt in andere gesprekken meermaals terug in
de vorm van geïsoleerde “bubbels” (GEM_NL1; OZ_BE1; GEM_NL3). “Dat kan dan zijn in
familieverband, maar ook in echt gemeenschapsverband – dat ze niet in contact komen met narratieven
die eigenlijk anders zijn, die stuiten tegen hetgeen wat zij gewend zijn te horen in hun normale
omgeving” (OZ_BE1).
Schoolselectie blijkt eveneens een manier om de gezinsideologie op kinderen over te dragen.
Zo zouden radicaal- of extremistisch-islamitische ouders hun kinderen niet naar een openbare school
sturen, maar naar een onderwijsinstelling die zoveel mogelijk aansluit bij hun denkbeelden (OZ_NL1;
OZ_VS1; GEM_NL2; TA_NL1). Toch plaatsen enkele respondenten hier de kanttekening bij dat
islamitische scholen niet automatisch een strenge ideologische inslag hebben. Integendeel: van de
meeste islamitische scholen kan worden verondersteld dat zij zich prima aan de geldende
onderwijsnormen houden. Bovendien is het een misvatting dat deze scholen niet-divers zouden zijn:
“Op een islamitische school zitten ook gewoon niet-gelovige kinderen – gewoon omdat het de
dichtstbijzijnde school is”, vertelt een gemeentemedewerker. “Er zitten zelfs niet-islamitische
leerkrachten op, omdat je de tent tegenwoordig niet meer kan runnen met volledig islamitische
leerkrachten” (GEM_NL3).
Radicale ouders zouden ‘reguliere’ islamitische scholen bovendien vaak afkeuren omdat zij
huns inziens enkel de “overheidsislam” zouden aanbieden (TA_NL1). Een klein aantal ouders zou
daarom nog verder gaan in het nastreven van ‘gepast’ onderwijs voor hun kinderen, vertelt een andere
casusdeskundige: “Er is wel een groep ouders (…) die het huidige islamitische onderwijs, wat door
buitenstaanders al best wel als orthodox wordt beschouwd, niet streng genoeg vindt”, vertelt zij. “Die
komen op de tienminutengesprekjes met uitgeprinte hadith en die gooien ze dan op tafel (…) en zeggen:
Jullie geven muziekles en dat is haram, en jullie maken onze kinderen kafir en de school is niet streng
genoeg” (GEM_NL1). Betreffende respondent heeft ook opgevangen “dat er een groepje [radicale]
ouders bezig is met het oprichten van een eigen school die wel aan hun eisen voldoet”, wat zij als een
“zorgelijk signaal” beschouwt (GEM_NL1). Ook in België spelen zorgen over de bemoeienis van
93

radicaal-islamitische ouders met het schoolcurriculum. Zo zouden zij leerkrachten en andere ouders
intimideren vanwege het feit dat het lesmateriaal van betreffende school naar hun maatstaven niet
conservatief genoeg is (OZ_BE1). In hoeverre dit ook expliciet jihadistische ouders zich op dergelijke
manier in het onderwijsprogramma mengen is niet duidelijk.
Net als in de literatuur, komt ook in de interviews het thema thuisonderwijs en informele
scholing vaak terug. Zowel Nederlandse deskundigen, als experts uit België, Duitsland en de Verenigde
Staten verwijzen naar thuisscholing als een belangrijk aspect van intergenerationele overdracht.
Sommigen suggereren zelfs dat thuisonderwijs één van de belangrijkste mechanismen is waarmee
ouders pogen hun ideologie op hun kinderen over te dragen. Dat geldt zeker nu thuisscholing in het
algemeen meer gangbaar is, door de corona-gerelateerde thuisblijfgeboden die ten tijde van dit
onderzoek nog vol op aan de orde zijn (OZ_VS1). Over het algemeen zou het in Nederland echter vooral
gaan om aanvullend onderwijs dat naast het reguliere onderwijs plaatsvindt. Hierbij zou mogelijk
gebruik worden gemaakt van geschriften toegespitst op de overdracht van radicaal-islamitische of
jihadistische concepten – welke ook in Nederland verkrijgbaar zijn (AIVD_NL1). Over de mate waarin
en de manier waarop kinderen in Nederland daadwerkelijk thuis worden gehouden om ideologische
reden, is echter nog veel onduidelijk (zie ook de paragraaf Prevalentie en perceptie). Waar sommige
praktijkdeskundigen immers de ervaring hebben dat thuisonderwijs vooral voorkomt in de randstad
(GEM_NL4), vermoeden anderen juist dat hier vaker gebruik van wordt gemaakt in de niet-stedelijke
gebieden (AIVD_NL1). Buiten de stad zou men immers eerder in aanmerking kunnen komen voor een
vrijstelling van de schoolplicht, bijvoorbeeld op basis van ‘zwaarwegende bedenkingen’ tegen het
onderwijs dat in de directe omgeving van het gezin beschikbaar is.
Uit de interviews blijkt voorts ook dat thuiseducatie niet alleen betrekking heeft op
basisschoolkinderen die thuis worden onderwezen – maar ook op peuters, die niet naar crèches worden
gebracht, maar die door jihadistische oppasmoeders of gastouders worden verzorgd (GEM_NL1).
Opleidingen voor kinderopvang zijn populair onder Nederlandse jihadistische moeders, vertelt een
casusdeskundige. Het is een ‘veilige keuze’, aangezien deze vrouwen door het niqab-verbod vaak niet
in aanmerking komen voor werk in publieke functies (GEM_NL1). Daarnaast is het onder deze moeders
gebruikelijk om de zorg voor kinderen binnen de eigen gemeenschap te regelen – waarbij invloeden van
buitenaf worden geschuwd (GEM_NL1). In België, waar jihadistische gastouderconstructies volgens
één van onze respondenten eveneens gebruikelijk zijn, heeft dit inmiddels al tot opmerkelijke taferelen
geleid: “In Molenbeek bijvoorbeeld, heeft de kinderopvang nu een heel lage bezettingsgraad (...) Je ziet
dat die [crèches] eigenlijk moeite hebben om vol te geraken, terwijl in de rest van het land eigenlijk het
tegenovergestelde het geval is: crèches zijn daar vaak overvol” (OZ_BE1). Een Duitse respondent erkent
dit probleem eveneens, maar dan in relatie tot Duitse neonazistische groeperingen, die zich met hun
eigen kinderopvang en -scholingssystemen afsluiten van de bredere samenleving. “We have seen that
for decades. That’s nothing new to us” (OZ_DE1).

94

Het verschil in de rol die ouders op zich nemen in de opvoeding wordt benadrukt door een
respondent van de AIVD, die stelt dat vaders in jihadistische gezinnen formeel verantwoordelijk zijn
voor de opvoeding van de kinderen, maar dat deze rol in de praktijk vaak op de schouders van moeders
rust (AIVD_NL1). “Zeker tot een jaar of twaalf is de opvoeding echt helemaal de taak van de moeder”,
bevestigt een praktijkdeskundige (GEM_NL2). Zo zijn moeders bij uitstek belast met de emotionele
opvoeding van kinderen, en dragen zij de religie en de tradities van hun cultuur – terwijl jongens en
mannen een groot deel van hun leven buitenshuis doorbrengen (GEM_NL4; TA_NL1; AIVD_NL1;
LSE_NL2). “Wat je ziet is dat de vader nog meer participeert in de maatschappij, terwijl de moeder dat
eigenlijk helemaal niet doet. (...) Zij heeft een heel geïsoleerde rol, en zit dus inderdaad binnen met de
kinderen”, legt een casusdeskundige uit. “Je ziet dat moeders op die manier het gedachtegoed
overdragen, totdat [de kinderen] oud genoeg zijn om met papa mee naar de moskee kunnen”
(GEM_NL4).
Ook middels selectiviteit in de vriendenkring zouden ouders hun kinderen willen behoeden voor
blootstelling aan ongewenste denkbeelden. “Zij laten hun zoon waarschijnlijk niet spelen met Jantje van
verderop, wiens ouders er heel anders over denken”, aldus een terrorismeonderzoeker (OZ_NL1).
Verhalen van praktijkdeskundigen onderschrijven dit. Zo vertelt een medewerker van de TA over de
druk die een gedetineerde vader op zijn zoon uitoefende, toen hij ontdekte dat hij bevriend zou zijn met
het kind van een homoseksueel koppel (TA_NL1). Ook een analist van de AIVD constateert dat
sommige ouders het contact met andersdenkenden actief proberen te ontmoedigen door de
vriendenkring van hun kinderen te beïnvloeden (AIVD_NL1). Dit is geen verwonderlijk mechanisme,
en is zeker niet voorbehouden aan gezinnen waarin één of beide ouders jihadistische denkbeelden
aanhangen. Over de manier waarop ouders in zijn algemeenheid de sociale relaties van hun kinderen
vormgeven, is immers al veel geschreven (zie bijvoorbeeld Allès‐Jardel e.a., 2002; Rubin & Sloman,
1984). Desondanks is dit een belangrijke socialiseringsmethode waarmee blootstelling aan alternatieve
denkbeelden, en dus de mogelijkheid van alternatieve identiteitsvorming, ook onder kinderen uit
jihadistische gezinnen wordt uitgesloten.
Het uitoefenen van invloed op de partnerkeuze van kinderen komt in deze context eveneens
terug – al gebeurt dit soms ook op eigen initiatief van de kinderen in kwestie. Kinderen trekken immers
naar partners toe die eenzelfde soort opvoeding hebben genoten als zijzelf, zo benadrukken sommige
respondenten. Hoewel jihadistische ouders deze dynamiek niet altijd expliciet stimuleren, ontmoedigen
zij het ook geenszins, vertellen praktijkdeskundigen (GEM_NL2; TA_NL1). “Tja, dan is één plus één
twee” (GEM_NL2). Ook deze observaties passen bij bekende patronen van religieuze overdracht en zijn
niet uniek voor radicale of extremistische gezinnen. Leonard (2009) liet in zijn studie naar ‘crosscommunity marriages’ onder katholieke en protestantse jongeren in Noord-Ierland bijvoorbeeld al zien
dat gelovige jongeren zelf de voorkeur geven aan een huwelijk met iemand uit dezelfde
geloofsgemeenschap – alleen al om niet voor moeilijke keuzes te worden gesteld. In Nederland zijn
religieus-gemengde huwelijken bovendien lange tijd een taboe geweest (Hondius, 1999) – wat
95

suggereert dat mogelijkerwijs ook andere elementen (zoals angst voor negatieve reacties vanuit de
jihadistische gemeenschap) deze door de respondenten aangedragen patronen in stand houden.

Moreel-educatieve mechanismen
Moreel-educatieve mechanismen – waarmee ouders hun kinderen het verschil tussen ‘goed’ en ‘fout’
gedrag aanleren – komen ook in de gesprekken terug. In de eerste plaats vervullen jihadistische ouders
een voorbeeldfunctie, waar kinderen zich aan spiegelen. “Just by pure example of people we trust,
admire and love - we learn”, aldus een Deense wetenschapper (OZ_DK1). Er zou, met andere woorden,
geen sprake zijn van “conscious indoctrination”, maar wel van indirecte en onderbewuste overdracht
middels voorbeeldgedrag (OZ_DK1) – bijvoorbeeld doordat kinderen hun ouders op een bepaalde
manier over ideologische thema’s horen spreken (GEM_NL4). Hierin verschilt de jongste generatie
Nederlandse jihadisten van haar voorgangers, aldus een praktijkdeskundige: “Wat je bij de eerste
generatie jihadisten zag, was dat vaderrol gewoon volledig ontbrak – dus dat er geen voorbeeldfunctie
was, en dat kinderen hier op andere manieren naar opzoek gingen. Dus ik ben wel heel benieuwd hoe
dat met deze generatie [verder gaat] (...) en wat er gebeurt op het moment dat ze dus wel een voorbeeld
in hun omgeving hebben – en wanneer de vader wel in beeld blijft” (GEM_NL4).
Ook het ontbreken van tegengas binnen het gezin (OZ_NL3) en het legitimeren of goedkeuren
van de ideologie en/of het uitreizen naar strijdgebied (TA_NL1) wordt door respondenten aangedragen.
Zo vertelt een casusdeskundige over een geval waarin ouders hun kinderen expliciet zouden hebben
“gepusht” om naar Syrië en Irak te vertrekken (GEM_NL2). Dat zou, in het kader van de literatuur,
kunnen worden beschouwd als het uitspreken van verwachtingen en het doen van aansporingen. “Die
[moeder] zei tegen haar kinderen: ‘Nou jongens, we moeten naar Syrië’ (…) En het maakte haar niet uit
of ze zouden sneuvelen of niet, want dan waren ze martelaren. Dat was dan hartstikke mooi”
(GEM_NL2). Ook andere praktijkdeskundigen constateren gevallen waarin ouders “heel veel druk” op
hun kinderen zouden hebben uitgeoefend (GEM_NL4). In één van dergelijke casussen leidde dit tot
“een ontzettende gedragsverandering bij de oudste zoon, terwijl dat voorheen niet aan de orde was”
(GEM_NL4). In een andere casus zou de vader het uitreizen van zijn zoons hebben gestimuleerd – en
daarbij ook praktische ondersteuning hebben geboden, door zijn kinderen naar het vliegveld te rijden.
“Zo van: ‘Nee, als je [naar Syrië] moet gaan, dan moet je gaan. Ik houd je niet tegen, sterker nog, ik
breng je wel met de auto’”, aldus betreffende casusdeskundige (GEM_NL3).
Ook het expliciet bejubelen van de acties van kinderen komt in de gesprekken terug. Dat geldt
specifiek in relatie tot kinderen die als zelfmoordterrorist zijn gestorven – net zoals in de literatuur het
geval bleek. Zo vertelt een casusdeskundige te hebben gezien hoe een moeder – volgens de respondent
“een jihadiste in hart en nieren” – “supertrots” reageerde op de dood van haar zoon. “In plaats van
huilen, wat je dan gebruikelijk zou vinden… tja, feestvieren. (…) Zo van: ‘M’n zoon is een shaheed,

96

een martelaar’. In hoeverre heeft die moeder dan geen invloed gehad op de keuzes die haar kind heeft
gemaakt?”, aldus betreffende respondent (GEM_NL2).
Voorts wordt kinderen uit jihadistische milieus al vroeg geleerd wat ‘haram’ is, en hoe zij hun
leven aan God zouden moeten wijden. “Zij leren dat er maar één weg is om God tevreden te stellen, en
dat is door te bidden, door wijde kleren te dragen, door geen make up op te doen, niet met mannen te
praten, geen handen te schudden”, zo vertelt een gemeentemedewerker (GEM_NL2). Voor betreffende
ouders is dit echter een vorm van “liefde” legt zij uit. “Dat je moeder je belt en stalkt met de vraag: “Heb
jij wel gebeden? En heb jij dit en dat gedaan?”, dat is voor hun een vorm van liefde. Want ze willen juist
dat jij de goede kant opgaat en dat God tevreden met je is. (…) Daar moeten we misschien geen
waardenoordeel aan hangen”.
Een Duitse radicaliseringsdeskundige ziet hierin echter wel een probleem. Hij constateert dat
extremistische ouders hun opvoedingsstijl baseren op angst – en gebruikt daarvoor de term “parenting
of fear” (OZ_DE1). “In a religious context, you create fear of hell and eternal punishment and sins”,
legt hij uit. “There are always certain expectations on these kids, and if they’re not fulfilling them, they
get punished”. Doordat zowel deze angstbeelden, als de bescherming hiertegen voortkomen uit de
extremistische ideologie in kwestie, vervult deze in feite een dubbelrol. “The ideology is both
traumatizing and therapeutic. (…) Parents tell their children: “Don’t sin, just do what we tell you to
do, act in accordance to our rules and then everything will be fine, everything will be perfect (…) [They
provide] the solution to the problem they show you” (OZ_DE1). Dit maakt het voor kinderen moeilijk
om los te komen van de gezinsideologie. Wanneer zij zich hiertegen afzetten, verliezen zij de positieve
aspecten of ‘bescherming’ die hun gezinsomgeving hen biedt, en blijven enkel de angstbeelden over.
Eerder onderzoek naar religieuze socialisering bevestigt dit. Grob, Morgenthaler & Käppler
(2009) laten in hun studie naar protestantse, katholieke en anderszins christelijke gezinnen in Zweden
bijvoorbeeld zien dat het geloof dat de gezinsreligie helpt om met moeilijke situaties om te gaan, positief
samenhangt met de individuele religiositeit van kinderen. Over de mate waarin dit ook voor jihadistische
gezinnen geldt is op basis van de interviews en gesprekken niet met zekerheid te zeggen – al tonen de
bovengenoemde uitspraken van onderzoekers aan dat dit ook in deze context het geval is.

Symbolische mechanismen
De relevantie van het gebruik van symboliek in de thuissfeer, wat als mechanisme naar voren kwam in
onze literatuurstudie, wordt in de gesprekken bekrachtigd (zie Tabel 5). Enkele praktijkdeskundigen
vertellen bijvoorbeeld over Nederlandse moeders in jihadistische netwerken, die hun huis vol hebben
hangen met vlaggen en andere symbolische attributen (GEM_NL1; GEM_NL2). Ook de rol van kleding
als symbolisch overdrachtsmechanisme komt hierin terug. Een radicaliseringsexpert vertelt bijvoorbeeld
hoe kinderen worden gedwongen om kleding te dragen “that identifies them as extremist”, wat hen
vervolgens vatbaar maakt voor pestgedrag op school (OZ_DE1). Een Nederlandse casusdeskundige legt
97

op gelijke wijze uit hoe meisjes uit radicaal-islamitische gemeenschappen in Nederland van hun moeder
al op jonge leeftijd geheel gesluierd (“maar dan khimar, niet zozeer met een niqab”) over straat moeten.
“Dat zegt ook al iets over de opvoeding”, stelt zij (GEM_NL2).
Ook speelgoed is hierin een relevant element. Afbeeldingen zijn immers haram, net als
kinderliedjes. “Dus van de poppen worden hoofden afgehaald, of de oogjes worden afgeplakt”, zegt een
praktijkdeskundige (GEM_NL1). In plaats daarvan hebben moeders kinderboekjes met radicaalislamitische inslag, en voeden zij hun kroost op met “het hele Arabische alfabet, heel veel boeken, heel
veel studiemateriaal – maar allemaal in het Arabisch” (GEM_NL1). Een andere expert bevestigt dat
deze afwijkende houding ten opzichte van speelgoed al op jonge leeftijd kan leiden tot buitensluiting.
Dat kinderen uit radicaal-islamitische gezinnen in West-Europa hun poppen ook op de peuterschool al
“speelsgewijs” zouden onthoofden, zou volgens hem vanzelfsprekend tot stigmatisering leiden
(OZ_DE1). De gevoelens van sociale uitsluiting die hieruit volgen, vormen voorts an sich een
risicofactor die intergenerationele overdracht weer verder in de hand kan werken – waar we hierop
volgend nader bij stilstaan.

5.3 Versterkende en beschermende factoren
Hoewel uit bovenstaande beschrijving blijkt dat een groot deel van de respondenten van mening is dat
ouders welbewuste keuzes maken in hun opvoedingsmethodiek, teneinde hun ideologie op hun kinderen
over te brengen – geloven anderen juist dat meer waarde gehecht moet worden aan de indirecte en
onbewuste aspecten van intergenerationele overdracht. Dat brengt ons bij de subtielere rol van factoren
op individueel niveau, gezinsniveau, en maatschappelijk niveau, die ideologische transmissie in de hand
kunnen werken. Deze factoren zouden volgens sommigen een cruciale rol spelen, en al met al relevanter
zijn dan de directe mechanismen die in de vorige paragraaf zijn beschreven. Zo legt een Nederlandse
criminoloog uit:
“We weten wel dat heel veel gedrag en heel veel ideologieën worden overgedragen zonder
dat daar bewust op dagelijkse basis stappen worden gezet om die overdracht te
bewerkstelligen. Als ouder leid je je leven en doe je [datgene] waarvan jij vindt dat je dat
moet doen – en kinderen nemen dat gedrag over. Ik kan me voorstellen dat bepaalde
elementen daarin bewust zijn, bijvoorbeeld een bewuste keuze voor thuisscholing, of [de
keuze voor] de moskee waar je naartoe gaat, en in hoeverre je je kinderen daarbij betrekt.
Maar ik denk (...) dat er vaak ook heel veel onbewuste en subtiele vormen van overdracht
in zitten” (OZ_NL4).

Deze interpretatie van intergenerationele overdracht als een combinatie van actieve en passieve invloed
vanuit de ouders, komt ook in de overige gesprekken voor. Andere respondenten leggen op soortgelijke
98

wijze uit dat ouders de “zaadjes” planten of de “voedingsbodem” vormen waarmee verdere
radicalisering van kinderen in de hand wordt gewerkt (PSY_NL1; GEM_NL3; OZ_NL3). De ideologie
van de ouders vormt volgens deze respondenten dus niet zonder meer de blauwdruk voor de ideologische
ontwikkeling van hun kroost: kinderen zouden immers ook persoonlijk invloed hebben op de mate
waarin zij zich naar hun gezinsideologie voegen. “Die echte één-op-één indoctrinatie… dat is echt een
kleine minderheid”, stelt hij. “Dan moet je bijna een soort trainingskamp voor je kind in huis hebben”
(OZ_NL3).
Een andere respondent suggereert op soortgelijke wijze een model waarin ouders de “cognitieve
opening” voor verdere ideologische radicalisering van kinderen vormen (OZ_BE1). Zodoende ziet
betreffende respondent het gezinssysteem eveneens meer als een passieve contextuele factor, dan als
een directe invloed op de ideologische vorming van kinderen. Ook anderen beschrijven hoe het
gezinssysteem “wel iets in gang kan zetten” (OZ_NL3), waardoor kinderen verder op zoek kunnen gaan
naar de oorsprong van de religie en eventuele vijandsbeelden die daarmee in verband worden gebracht.
De vraag is echter in hoeverre dan feitelijk nog van ‘overdracht’ kan worden gesproken: “Het gaat dan
eigenlijk over een complexer mechanisme, waarbij kinderen verder bouwen dat wat ouders hen
aanreiken” (OZ_NL3).
In dit hoofdstuk beschouwen wij deze constateringen in het licht van versterkende en
beschermende factoren. Hoewel deze factoren, zoals gezegd, niet de bron van de intergenerationele
overdracht zijn, kunnen zij dit in de hand werken of juist tegengaan, eventueel in samenspel met de
mechanismen uit voorgenoemde paragraaf. De mate waarin de factoren die de respondenten aandragen
al dan niet stroken met de in de literatuur geobserveerde factoren, is schematisch weergegeven in Tabel
6.

99

Tabel 6

Overeenkomsten in factoren tussen literatuur en interviews

Literatuur

Interviews

Factoren in de kindertijd

Aanvullingen uit interviews
Factoren in de kindertijd

Gender

−/+

Verlangen naar zingeving

Kritisch denkvermogen

++

Identiteitsvorming

Intelligentie

−/+

Afhankelijkheid van ouders

Leeftijd en cognitie

++

(financieel, emotioneel,

Buitenschoolse activiteiten

−/+

fysiek)

Misbruik, mishandeling &

++

verwaarlozing
Loyaliteit t.o.v. ouders

++

Band met ouders

−/+

Worsteling met seksualiteit

++

Factoren op gezinsniveau

Factoren op gezinsniveau

(Radicale) siblings

++

Psychopathologie onder ouders

Sociaal-economische status

−−

Taboesfeer binnen het gezin

Trauma en slachtofferschap

++

Rigiditeit van de gezinsideologie

Delinquentie

−/+

Contact met andersdenkenden

Lid of leider van rad./extr. organisatie

−−

Aanwezigheid van een

Migratie-achtergrond

−/+

Rad./extr. ‘familietraditie’

−−

‘gematigde’ ouder

Factoren op maatschappelijk niveau
Stigmatisering
Buitensluiting en discriminatie
Relatieve deprivatie
Noot. De tabel geeft de mate weer waarin de interviews het belang van de in de literatuurstudie
geïdentificeerde factoren onderschrijven, op een schaal van zeer zwak (− − ) tot zeer sterk (+ +). Indicaties
zijn gebaseerd op de frequentie waarin respondenten naar betreffende factoren verwijzen op basis van hun
ervaringen en expertise, evenals de manier waarop respondenten de relevantie van deze factoren
onderbouwen. De richting van het verband tussen deze factoren en intergenerationele overdracht is hierbij
buiten beschouwing gelaten.

Factoren op gezinsniveau
Uit de gesprekken met praktijkdeskundigen die casuïstieke ervaring hebben met intergenerationele
overdracht, blijkt dat er verschillende risicofactoren op gezinsniveau kunnen meespelen. Hierbij kan
bijvoorbeeld sprake zijn van radicale broers of zussen (GEM_NL2; TA_NL1), die de intergenerationele
overdracht van ouder op kind stimuleren. Het hebben van een extremistische ‘familietraditie’, zoals dat
100

in de literatuur naar voren is gekomen, wordt in de gesprekken echter niet als risicofactor aangemerkt
(zie Tabel 6). Eén van onze respondenten benadrukt zelfs dat uit de casuïstiek blijkt dat grootouders
vaak een stuk gematigder zijn dan hun kinderen en kleinkinderen. Zij zijn vaak al oud, en begrijpen
radicaal-islamitische concepten meestal niet eens, legt een respondent uit. “In het Arabisch [is er] een
gezegde: iets wat je niet hebt, kan je ook niet geven. Dus de kennis die ze niet bezitten, hebben ze ook
nooit kunnen overdragen” (GEM_NL2). Ook een respondent van de AIVD constateert dat
intergenerationele overdracht via grootouders nauwelijks een rol speelt (AIVD_NL1). Dit suggereert
dat onze eerdere bevinding dat het hebben van (over)grootouders en/of een ideologische familiehistorie
bijdraagt aan de overdracht van gedachtegoed – zoals in de literatuur geobserveerd in rechtsextremistische context – (nog) niet per se opgaat voor islamitisch-radicale of -extremistische gezinnen
in Nederland. Hierbij geldt zeker de kanttekening dat dit een factor is die met de tijd kan veranderen.
Naarmate de jaren verstrijken en de kinderen van de huidige generatie terugkeerders en homegrownjihadisten opgroeit en zelf kinderen krijgt, kan dit op ten duur wellicht wel een rol gaan spelen.
Wel wordt de ideologische overtuiging van de ouders zelf, door sommigen als relevante factor
aangemerkt. Verschillende respondenten beschrijven de overdracht van jihadistische denkbeelden
immers als een glijdende schaal, waarbij de intensiteit van de overdracht samen lijkt te hangen met de
rigiditeit van de ideologie die de ouders in kwestie aanhangen (OZ_DK1; OZ_NL2; AIVD_NL1). “The
opportunity for kids to embrace other ideas, or to challenge ideas, fade the further you transgress to the
poles of the political spectrum”, legt een van deze respondenten uit (OZ_DK1). In het gesprek met de
AIVD komt dit schaalmodel eveneens terug. Betreffende respondent beschrijft intergenerationele
overdracht als een breed spectrum – van de overdracht van centrale radicaal-islamitische concepten, tot
expliciete geweldsverheerlijking, en in de meest extreme gevallen blootstelling aan gewelddadig
materiaal. De frequentie waarmee deze activiteiten voorkomen, neemt vermoedelijk af naarmate de
overgedragen denkbeelden gewelddadiger van aard zijn (AIVD_NL1). Een ander vertelt: “Ik denk dat
er gradaties zijn in hoeverre een ideologie binnen een gezinssysteem wordt gebruikt – en waarvoor”
(OZ_NL2). Zo is de gezinsideologie voor sommige ouders primair onderdeel van de sociale
gemeenschap waar zij deel vanuit maken, terwijl andere ouders deze denkbeelden geheel
geïnternaliseerd hebben. Voor kinderen van ouders in deze laatste categorie is ideologische overdracht
waarschijnlijker, dan voor kinderen van ouders die de ideologie vooral als sociaal bindmiddel
beschouwen, aldus betreffende respondent.
Toch kan ook deze sociale component als een risicofactor worden beschouwd. Het feit dat
ouders onderdeel zijn van een breder netwerk van radicale of extremistische individuen, en de sociale
controle die daaruit voortkomt, kan intergenerationele overdracht in de hand werken. “Er komt
waarschijnlijk een heel bepaald sociaal milieu bij om de hoek kijken die [de ideologie] eerder in stand
zal houden, dan dat zij tegengeluid zal bieden”, zegt één van hen (OZ_NL1). Een gemeentemedewerker
bevestigt dit vermoeden: de jihadistische gemeenschap in Nederland “creëert haar eigen zuil”, vertelt
zij (GEM_NL1). Deze isolering van de bredere maatschappij – wat in de literatuur ook naar voren is
101

gekomen – wordt gezien als één van de relevantste risicofactoren in de intergenerationele overdracht
van jihadistisch gedachtegoed. De isolatie van het gezinssysteem zorgt ervoor dat kinderen met de
ouders meegaan, in plaats van dat zij zich tegen hen afzetten, bij wijze van “puberaal gedrag”, zo vertelt
een psychiater. “Als dat gezin niet geïsoleerd is, is die kans om mee te gaan met ouders ook veel minder.
Dan krijg je ook veel minder correctief gedrag uit de [gezins]omgeving” (PSY_NL1). Ook andere
respondenten benadrukken de antisociale invloeden die uit dit gezinsnetwerk kunnen voortkomen
(OZ_NL4), en die op indirecte wijze wellicht kunnen bijdragen aan de intergenerationele overdracht
van extremistische denkbeelden. Hierbij geldt anderzijds ook dat het hebben van prosociale contacten,
en actieve deelname aan de bredere maatschappij, mogelijkerwijs een beschermende factor kunnen
vormen (OZ_NL4).
Vooral voor families van teruggekeerde ‘foreign fighters’ zou de status die het gezin binnen
deze bredere gemeenschappen geniet, af kunnen stralen op andere kinderen binnen het gezin, vertelt één
van onze wetenschappelijke respondenten: “[It might] give them some kind of notoriety caché, because
they are family members of somebody that went to fight” (OZ_VS1). Betreffende respondent ziet hierin
een parallel met criminele gangs in de Verenigde Staten, waar gevangenschap als “badge of honour”
wordt gedragen wanneer een ganglid na detentie terugkeert naar zijn netwerk. Gesprekken met
praktijkdeskundigen lijken dit te bevestigen (GEM_NL2; GEM_NL3; LSE_NL2). Deze dimensie kan
worden beschouwd als een variatie op de ‘herofication’ die in de literatuurstudie is geïdentificeerd – al
ligt het hiermee in lijn in zoverre dat kinderen een heldenstatus wordt toegeschreven door het bredere
netwerk waar zij deel vanuit maken, op basis van de acties van één of meer familieleden (zie Tabel 6).
Tegelijkertijd kunnen factoren op gezinsniveau ook een beschermende factor vormen tegen de
intergenerationele overdracht van jihadistisch gedachtegoed, zo blijkt uit de gesprekken. Net als in de
literatuur, vertellen enkele respondenten dat het hebben van niet-radicale broers en/of zussen een
belangrijke beschermende factor kan vormen. “We zien dat die juist heel veel tegenwicht bieden tegen
de ideologie”, zo stelt één van hen (TA_NL1). Een andere praktijkdeskundige herinnert zich bovendien
een incident uit het verleden, waarbij een jihadistische moeder en haar kind op een beleefde en
respectvolle manier werden benaderd door de baliemedewerkster van een apotheek. Dit maakte veel
indruk op betreffende moeder, die zich had voorbereid op een negatieve reactie. “Dat heeft zóveel effect,
één interactie… Eén positieve interactie heeft zóveel effect op zo’n [moeder] die verwacht dat mensen
haar heel negatief zullen bejegenen” (GEM_NL1). Hoewel niet bekend is in hoeverre dit ook de
ideologische vorming van het betreffende kind heeft beïnvloed, is het denkbaar dat het aanschouwen
van deze interactie de ideologische transmissie tot op zekere hoogte remt.
Voorts suggereert een respondent van de AIVD dat kinderen die te maken hebben met een
instabiele thuissituatie zich mogelijkerwijs makkelijker uit de jihadistische ideologie weten los te
maken. Hierbij kan bijvoorbeeld sprake zijn van een ideologische strijd tussen ouders – waarbij de ene
ouder radicaal- of extremistisch-islamitische denkbeelden aanhangt, en de ander een andere
geloofsinterpretatie omarmt – wat het uittreden van kinderen kan stimuleren (AIVD_NL1). Ook andere
102

praktijkdeskundigen zien een mogelijke beschermende factor in het feit dat slechts één van de ouders
radicale denkbeelden aanhangt – waarbij het kind in kwestie tegengeluid vanuit de andere ouder ervaart
(PSY_NL1; GEM_NL2). De casusvoorbeelden waar respondenten naar verwijzen, laten echter zien dat
het vermeende ‘tegengeluid’ dat een niet-radicale ouder kan bieden, in de praktijk beperkt is. Zo vertelt
een praktijkdeskundige over haar ervaring met een casus waarin kinderen werden opgevoed door een
radicaal-islamitische moeder en een liberaal-islamitische vader. “Die vader is echt superlief, heel attent
en hartstikke Hollands als je het mij vraagt. Dat is hij oprecht. Maar dan heb je een [moeder] die best
wel streng in de leer is, en die vader vindt het allemaal prima. Hij denkt: “Ja, ze leert m’n kinderen geen
slechte dingen aan, het zijn de standaarddingen” (GEM_NL2). Zodoende is er volgens een andere
gemeentewerker binnen jihadistische gezinnen eigenlijk altijd één ouder die ideologisch verder gaat dan
de ander. “Je ziet voornamelijk dat één van de twee ouders meer invloed heeft (…) Je kunt vaak echt
wel één trekker aanwijzen, en die kan een enorm sneeuwbaleffect teweegbrengen binnen een gezin”
(GEM_NL3). De ervaringen van een andere praktijkdeskundige komen hiermee overeen: “Als er één
iemand binnen het familiesysteem heel boos is, dan worden de anderen daar vaak een beetje mee besmet,
dat is wel mijn ervaring” (TA_NL1). Het is vanuit dat oogpunt dat sommige respondenten ideologische
onenigheid tussen ouders pas als een beschermende factor aanmerken, indien deze gepaard gaat met een
(fysieke) scheiding tussen beide (GEM_NL4; AIVD_NL1).
Een risicofactor die in de literatuur niet zozeer terug is gekomen, maar in de gesprekken des te
meer, heeft betrekking op psychopathologie onder ouders (zie Tabel 6). Zo zouden narcistische
persoonlijkheidsstoornissen onder ouders een risicofactor kunnen vormen (OZ_NL2) – terwijl een
andere respondent wijst op het risico van borderline persoonlijkheidstrekken en een laag IQ onder
ouders (GEM_NL1). Een psychiater met radicaliseringsexpertise benadrukt bovendien hoe ADHD of
een autismespectrumstoornis onder ouders als risicofactor voor kinderen kan fungeren – mede middels
genetische overdracht. Autisme kenmerkt zich bijvoorbeeld door “een fixatie op bepaalde thema’s”
(PSY_NL1), waartoe ook extremistische onderwerpen kunnen worden gerekend, en kent bovendien een
zeer hoge mate van genetische overdracht. ADHD zou hier middels mogelijke gedragsproblemen en
lagere frustratietolerantie eveneens mee samen kunnen hangen (PSY_NL1). In dat geval zou psychische
problematiek niet de directe oorzaak vormen van de radicalisering van kinderen van deze ouders, maar
kan het wel een katalysator in het overdrachtsproces zijn.
Toch geldt, in lijn met de bevindingen uit de literatuur, dat jihadistische ouders volgens
meerdere respondenten in de praktijk vaak “prima ouders” zijn (OZ_NL2; GEM_NL1; GEM_NL4).
“Het zijn vaak hele goede moeders met schone huizen, met speelgoedjes, en met fruit”, zegt een
casusdeskundige (GEM_NL1). Ook voor jihadistische moeders in kampen geldt dat zij “niet per
definitie” slechte ouders zijn, stellen enkelen (TA_NL1; LSE_NL1). Afgaande op de liefde die zij hun
kinderen schenken, zouden zij volgens een enkele respondent zelfs “supermama’s” kunnen worden
genoemd (TA_NL1). Desondanks zijn er ook kritische geluiden te horen. “We know that most extremist
environments are socially dysfunctional” vertelt een internationale radicaliseringsexpert (OZ_DE1).
103

Ondanks dat dat niet betekent dat alle extremistische ouders slechte opvoeders zijn, is de omgeving
waarin zij hun kinderen opvoeden, per definitie “toxic”. “You see inter-group violence, abuse, substance
abuse - and multiple issues or social problems within these environments”, aldus betreffende expert
(OZ_DE1). De verhalen van Nederlandse praktijkdeskundigen lijken dit te bevestigen. Huiselijk geweld
zou bijvoorbeeld “heel veel” voorkomen binnen jihadistische gezinnen (GEM_NL1). Een andere
casusdeskundige benadrukt voorts “dat er een heel groot verschil is tussen opvoeden en betrokkenheid”
(GEM_NL2). “Daar gaat het vaak mis. Er zijn heel wat ouders die goed kunnen opvoeden, (...) maar die
niét betrokken zijn. En dan laat je echt heel veel steken vallen als ouder”.
Ook andere respondenten leggen de nadruk op de emotionele (in plaats van de fysieke)
onveiligheid waarin kinderen uit jihadistische milieus zich bevinden. Zij vertellen over de taboes, de
schaamte en het gebrek aan diepgaande Koran-kennis binnen de thuissfeer (OZ_BE1; GEM_NL2;
GEM_NL3) – waardoor kinderen hun ouders niet durven te benaderen met vragen of twijfels over de
gezinsideologie. “De vertrouwenscomponent ontbreekt”, stelt één van hen (GEM_NL2). “Als je alleen
maar de hele tijd hoort wat je niet mag en je gaat een keer de fout in, dan voel je je niet sterk genoeg om
naar [je ouders] toe te gaan om te zeggen: Joh, ik heb iets stoms gedaan”. Dit kan er vervolgens toe
leiden dat kinderen online opzoek gaan naar antwoorden of erkenning – waarbij de kans groot is dat zij
in aanraking komen met radicaal-islamitisch materiaal, wat hun radicalisering mogelijkerwijs verder in
de hand werkt – zo vertelt een Belgische onderzoeker (OZ_BE1). Anderen zien dat jongeren bij
leeftijdsgenootjes of radicale leiders op zoek gaan naar antwoorden op hun vragen over de ideologie,
wat hun radicalisering eveneens kan katalyseren (OZ_NL3).
Een andere respondent benadrukt het feit dat kinderen in deviante netwerken vaak deelgenoot
worden gemaakt van geheimen, wat eventueel uittreden kan belemmeren. Dat geldt voor criminele
gezinnen, maar ook in extremistische context: “In ongezonde systemen – daar schaar ik ideologische
systemen dan ook onder – is sprake van manipulatie, geheimhouding en chantage. Als je daar mee
opgroeit… Ja, dan moet je echt wel van goeden huize komen om daar op eigen houtje uit te komen”
(OZ_NL2).

Risicofactoren op kindniveau
Wat betreft risicofactoren op kindniveau is het merendeel van de respondenten erover eens dat deze zeer
contextafhankelijk zijn, en dat het daardoor vrijwel onmogelijk is om hier algemene uitspraken over te
doen. De persoonlijkheid van het kind, diens leeftijd, en de familiale context waarin het zich bevindt,
bepalen in sterke mate de invloed die ouders al dan niet hebben op de ideologische vorming van hun
kroost. Zo kan “het verlangen ergens bij te horen, naar wortels, naar zingeving, naar zuiverheid” onder
kinderen meespelen, maar ook bijvoorbeeld een worsteling met homoseksuele gevoelens waar binnen
het gezin geen plaats voor is (OZ_NL2) – wat wordt onderschreven door de literatuur (zie Tabel 6).
Andere respondenten benadrukken ervaringen te hebben met casussen van intergenerationele
104

overdracht, waar de kinderen in kwestie een hoog IQ en zeer grote leergierigheid toonden (GEM_NL2).
Een fascinatie met geopolitieke ontwikkelingen en de oorlog in Syrië, komt in de casuïstiek eveneens
terug (GEM_NL3). Opvallend genoeg hebben deze elementen vaak betrekking op meisjes en jonge
vrouwen – die zich volgens enkelen bij uitstek laten kenmerken door diepgaande interesse in religieuze
vraagstukken – wat doet suggereren dat ook hier een gender-component meespeelt.
Hier tegenover staat de factor van een gebrek aan kritisch denkvermogen – welke ook in de
literatuurstudie werd geïdentificeerd als mogelijke risicofactor. Een gebrek aan dergelijke vaardigheden
kan intergenerationele overdracht in de hand werken, doordat kinderen “makkelijk meegaan in de
[gezins]ideologie, zonder die te toetsen”, zo stelt een respondent (PSY_NL1). Andere factoren die in dit
kader worden genoemd, zijn “groepsdruk vanuit het eigen netwerk”; “de mate van sociale acceptatie in
de maatschappij” en “de overtuiging van de ideologie bij het kind zelf” (RVDK_NL1). Vooral deze
laatste factor is interessant, en sluit aan op de in de literatuurstudie besproken discussie over de mate
waarin instemming met de ideologische beginselen een noodzakelijk vereiste is voor intergenerationele
overdracht.
De mate waarin ook het element ‘leeftijd’ hierin meespeelt, is echter niet eenduidig. De meeste
praktijkdeskundigen hebben te maken met kinderen uiteenlopende levensfasen – al verwijzen zij in de
gesprekken vooral naar basisschoolkinderen. Hoewel verschillende respondenten suggereren dat
jongere kinderen meer kans hebben de ouderlijke denkbeelden op latere leeftijd te internaliseren –
menen anderen dat het feit dat oudere kinderen de gezinsideologie volledig begrijpen, in plaats dat zij
deze slechts ‘nadoen’, het moeilijker maakt om hen daarvan af te brengen. Dit argument laat zich
onderschrijven door de ontwikkelingspsychologie en de huidige kennis over kindsoldaten, legt een
casusdeskundige uit (LSE_NL1).
Opmerkelijk is dat ondanks het eerdergenoemde element van emotionele onveiligheid en
beperkte betrokkenheid van ouders, ook juist een positieve vertrouwensband tussen ouders en kinderen
een belangrijke versterkende factor lijkt te zijn. Dit ligt in lijn met de eerder beschreven bevindingen
van de systematische literatuurstudie. Specifiek blootstelling aan radicale politieke ideeën binnen een
vertrouwde omgeving – “where you trust the people who expose you to these ideas” (OZ_DK1) – zou
intergenerationele overdracht in de hand kunnen werken. Het feit dat ouders in deze een autoriteitsrol
vervullen en kinderen tegen hen opkijken, versterkt dit effect, aldus betreffende respondent. Dat geldt
vooral voor jonge kinderen, die nog geen ander referentiekader voor hun ideeën hebben: “If you’re eight,
nine, ten years old – who do you believe in this world? Your parents” (OZ_VS1).
Gerelateerd hieraan is de loyaliteit van kinderen naar hun ouders. Deze factor, die in de
literatuurstudie reeds is besproken, komt in de gesprekken regelmatig terug als mogelijke versterkende
factor. “Kinderen kijken over het algemeen heel erg op tegen hun ouders. Dus als er constante
beïnvloeding plaatsvindt van huis uit, dan maakt dat kinderen natuurlijk heel kwetsbaar” (LSE_NL1).
Daarnaast bieden kinderen hun ouders een vorm van “sociale veiligheid”, die voor kinderen cruciaal is.
Dit zou kinderen ervan weerhouden om zich los te maken van de gezinsideologie. “Als jij een ander
105

leven kiest, dan kies je er ook voor ongeveer alle relaties met je familie te verbreken”, aldus een
praktijkdeskundige (TA_NL1). Het feit dat kinderen zelden volledig zelfredzaam zijn, en dat zij vaak
op multicomplexe wijze afhankelijk zijn van hun ouders (dat wil zeggen: op sociaal, financieel en
ideologisch vlak), is hierin eveneens een complicerende factor (AIVD_NL1).
De loyaliteit die kinderen naar hun ouders voelen en de angst voor ouderlijke afwijzing, kunnen
er bovendien voor zorgen dat de puberale opstandigheid die jongeren gewoonlijk doormaken, wordt
ingeslikt, zo vertelt een psychiater met radicaliseringsexpertise. “Dan krijg je dus een gefrustreerd kind
waarvan de ouders zeggen: “Oh die heeft helemaal geen puberteit gehad, dat was zo’n voorbeeldige
jongen.” Maar dan denk ik: Nou, dat is niet goed.” (PSY_NL1). De opkropping van frustratie die dit tot
gevolg heeft, kan tot problemen en disruptief gedrag in de volwassenheid zorgen – bijvoorbeeld naar
aanleiding van een heftige gebeurtenis in het leven van het kind (PSY_NL1). Dit disruptieve gedrag kan
vervolgens tot uiting komen in een ideologische afscheiding, maar ook in woedeproblemen, weglopen
van huis, of zelfs suïcidaliteit, zo komt ook in andere gesprekken naar voren (AIVD_NL1). Het
interview met een wetenschappelijke radicaliseringsexpert suggereert echter dat het onderscheid tussen
het “afzetten tegen” en het “overnemen van” de gezinsideologie in een jihadistische context niet altijd
zo zwart-wit is:
“Het gekke is dat je soms ook juist een combinatie van die twee [reacties] ziet. Dan zetten
kinderen zich heel hard af tegen hun ouders (…) maar tegelijkertijd is men dus wel degelijk
heel erg beïnvloed door het wereldbeeld van die ouders. En ik denk dat juist die combinatie
tricky is. Want dan neem je de aannames, de zekerheden die je aangereikt hebt gekregen,
mee in die zoektocht naar een eigen stem” (OZ_NL3).

Het overnemen van de gezinsideologie wordt voorts in de hand gewerkt door gevoelens van collectief
slachtofferschap.

Dit

is

wederom

gerelateerd

aan

het

overdrachtsmechanisme

van

slachtoffernarratieven, wat in de vorige paragraaf ter sprake is gekomen. Deze narratieven kunnen
worden bevestigd door directe negatieve ervaringen met politie en justitie, die hun denkbeelden over de
out-group onderschrijven. Een praktijkdeskundige vertelt bijvoorbeeld over een casus waarin de zoon
in kwestie getuige was van de harde manier waarop autoriteiten met zijn (gedetineerde) jihadistische
vader omgingen (GEM_NL4), wat intergenerationele overdracht van zijn denkbeelden op indirecte
wijze stimuleerde.
Een ander vertelt hoe het intrekken van de Nederlandse nationaliteit van ouders een soortgelijk
effect kan hebben. Uit de casuïstiek weet zij dat het onder kinderen tot veel boosheid en frustratie kan
leiden, wanneer zij in Nederland achterblijven bij familieleden, terwijl hun moeder wordt teruggestuurd
naar haar land van herkomst vanwege jihadistische sympathieën. Dit kan intergenerationele overdracht
in de hand werken. “Dat doet natuurlijk heel veel met de ontwikkeling en de identiteitsvorming van die
kinderen. Want [de autoriteiten] hebben hun moeder het land uitgeschopt, waardoor ze zonder moeder
106

opgroeiden. En ik denk dus dat dat die boosheid richting de staat ook heel erg aanwakkert, zelfs zonder
dat die ouders dat [expliciet] doen” (TA_NL1).
Deze overdracht van woede en frustratie, aangezwengeld door gevoelens van achterstelling en
buitensluiting, wordt volgens betreffende casusdeskundige als een van de belangrijkste risicofactoren in
de overdracht van extremistische ideologieën beschouwt:
“Wat ik het naarste vind aan die extremistische ideologieën is niet eens per se het
handelingsperspectief of het gedrag – want daarbij zie je vaak wel dat men zich daartegen
gaat afzetten, zoals bij pubers. Het naarste (…) is de overdracht van die boosheid, en het
gevoel van onrecht en achterstelling. Daar zetten [kinderen] zich bijna nooit tegen af, omdat
dat heel erg wordt gevalideerd” (TA_NL1).

Dat geldt volgens betreffende respondent niet alleen voor jihadistische gezinnen, maar ook voor
kinderen van ouders met een vluchtelingenachtergrond. “Dan zie je dat de zoon wel die boosheid
overneemt, maar een ander handelingsperspectief kiest. Bijvoorbeeld: ‘Mijn vader wil geen geweld
gebruiken, dus ik dan juist wel’” (TA_NL1). Hiermee lijkt de respondent te duiden op de combinatie
van ‘afzetten’ en ‘overnemen’ die hierboven reeds is beschreven.
Tenslotte wijzen verschillende respondenten op de rol die trauma in deze kan spelen. “Het aspect
van trauma in intergenerationele overdracht is volgens mij heel erg belangrijk, maar heel erg
onderbelicht – nog los van welke ideologische vorm dat heeft”, stelt één van hen (OZ_NL2). Volgens
betreffende respondent geldt dat voor kinderen van ouders met een oorlogsverleden of
vluchtelingenachtergrond, maar ook in relatie tot seksueel geweld. Een andere praktijkdeskundige vult
aan: “Als er in zo’n gezin veel trauma’s meespelen, dan krijg je een beetje hetzelfde als bij KOPPkinderen [kinderen van ouders met psychiatrische problematiek] – dat wordt vaak wel op één of andere
manier overgedragen” (GEM_NL4). Een wetenschapper uit Noorwegen, die veel kennis en ervaring op
het gebied van collectieve trauma’s heeft, bevestigt dit. Zij stelt eveneens dat het vluchtelingen- of
migratieverleden van ouders op kinderen door kan werken, en suggereert dat dit mogelijkerwijs
intergenerationele overdracht van radicale ideologieën in de hand werkt (OZ_NO1).

Factoren op maatschappelijk niveau
Niet alleen gezinsfactoren en factoren in de kindertijd komen in de gesprekken terug. Ook factoren op
maatschappelijk niveau worden door enkele respondenten aangedragen in de duiding van
intergenerationele overdrachtsprocessen. Waarom dit maatschappelijke element in de gesprekken zo
duidelijk naar voren is gekomen en in de literatuur niet, is niet makkelijk te zeggen. Wel is er onder
praktijkdeskundigen groeiende aandacht voor sociologische verklaringen voor radicaliseringsprocessen
(zie bijvoorbeeld Bull & Rane, 2019; Sparke, 2019), wat hier mogelijk mee te maken heeft. Anderzijds
107

zou ook het referentiekader van respondenten hier aan bij kunnen dragen. In de geïncludeerde studies
ligt de focus immers veelal op gezinnen uit het Midden-Oosten, (Noord-)Afrika of Azië, waar
buitensluiting op basis van afkomst vermoedelijk een minder prominente rol speelt.
Volgens de respondenten kunnen stigmatisering en buitensluiting van de (radicaal-)islamitische
gemeenschap

in

Nederland

immers

een

versterkende

werking

op

intergenerationele

overdrachtsprocessen hebben. Zo vertelt een psychiater met kennis van dit thema: “Als zo’n
[gezins]systeem geïsoleerd raakt of zich geïsoleerd voelt door taalproblemen of door stigmatisering of
door armoede of door criminaliteit, dan kan ik me voorstellen dat die behoefte om samen op te gaan in
dat radicaliseringsproces dan wel een voedingsbodem heeft”, zo stelt hij (PSY_NL1). Andere
respondenten dragen het boerkaverbod aan als een vorm van uitsluiting, die sociale isolatie en frustratie
– en mogelijkerwijs ook intergenerationele overdracht in de hand werkt (GEM_NL4; TA_NL1). Ook
een achtergestelde positie op de arbeidsmarkt, ervaringen van onjuiste bejegening en het gevoel continu
afgewezen te worden, kan voor kinderen het discours van hun ouders bevestigen. “Dat gevoel van: er is
geen plek voor ons in Nederland” (TA_NL1). Dit gevoel kan worden bevestigd door negatieve
beeldvorming in media en politiek, benadrukt een andere casusdeskundige. “Kinderen krijgen thuis te
horen: zij haten ons, zij discrimineren ons. En dat beeld krijgen zij vervolgens via de media terug. Soms
zelfs via het Jeugdjournaal” (LSE_NL2).
Op gelijke wijze kan stigmatisering van jihadistische gezinnen – “oh, your parents were jihadi’s
right?” (OZ_VS1) – eventuele ideologische transmissie beïnvloeden. Een Nederlandse casusdeskundige
bevestigt dit. “[Die kinderen] krijgen dan van klasgenootjes te horen: jij bent familie van een terrorist”
(LSE_NL2). De richting van dergelijke labeling is echter nog onbekend. Het zou er enerzijds toe kunnen
leiden dat kinderen in de voetsporen van hun ouders (willen) treden, en anderzijds dat zij zich hier juist
tegen afzetten. “Will it make them angry and want to go in the same direction? Or does it do the opposite
and kind make them embarrassed, ashamed and want to have nothing to do with that? We just don’t
know yet” (OZ_VS1). Toch valt niet uit te sluiten dat dergelijke buitensluiting deze kinderen boos maakt
en dat zij hun jihadistische verwantschappen als reactie hierop juist meer gaan omarmen, zo blijkt uit
de casuïstiek (LSE_NL2).
Een enkele wetenschapper vermoedt dat de ineenstorting van het voormalige IS-kalifaat, een
mogelijke beschermende factor vormt – al is het volgens hem te vroeg om dat in de praktijk terug te
zien: “Als er geen IS en geen Al-Qaeda meer is, dan wordt de ideologie een beetje dode letters. Maar
dat is volgens mij nog niet aan de hand; dat is nog niet aan de orde” (OZ_NL1).

5.4 Gevolgen, consequenties en interventies
Gevolgen op de langere termijn

108

Wat betreft de langetermijngevolgen van een jeugd doorbrengen in een extremistisch gezin, geven
meerdere respondenten aan dat het moeilijk is hier harde uitspraken over te doen (OZ_NL2; GEM_NL1;
PSY_NL1). “Je kunt niet voorspellen wat een opvoedsituatie met een kind doet. Dat geldt ook voor
jihadistische gezinnen”, aldus een radicaliseringsexpert (OZ_NL2). Volgens een praktijkdeskundige
hangen de lange termijn gevolgen sterk af van de context waarin het kind opgroeit, de mate waarin
interactie met de buitenwereld mogelijk is, en de rol die hij of zij uiteindelijk inneemt in de Nederlandse
maatschappij (GEM_NL1). Een andere expert benadrukt dat individuele kenmerken, zoals het al dan
niet hebben van een licht verstandelijke beperking, zelfcontrole en impulsiviteit, uiteindelijk
(mede)bepalen in hoeverre een jongere vatbaar is voor radicalisering – en dat deze ook in te context van
intergenerationele overdracht een belangrijke rol spelen in de gevolgen op de langere termijn
(OZ_NL4).
Het bestaan van een één-op-één link tussen een extremistische opvoeding en (bereidheid tot)
gewelddadig handelen, wordt door de meesten echter in twijfel getrokken. Uit rechts-extremistische
casussen is immers reeds bekend dat het opgroeien met extremistische ouders “niet noodzakelijkerwijs
tot geweld leidt”, zo vertelt een Belgische onderzoeker (OZ_BE1). Enkele voorbeelden uit de
Nederlandse casuïstiek laten bovendien zien dat sommige kinderen van terugkeerders “het eigenlijk
onwijs goed doen” op school en in de maatschappij (GEM_NL3). Desondanks zijn er reële redenen om
ervanuit te gaan dat andere kinderen de denkbeelden van hun ouders wel degelijk overnemen, waarbij
dit gedachtegoed een fundamenteel onderdeel van hun identiteit wordt. Een Deense wetenschapper
beschrijft het hebben van een jihadistische achtergrond bijvoorbeeld als “one of the most defining
factors” in de latere radicalisering van kinderen (OZ_DK1). Dat baseert hij op bestaande kennis uit de
politicologie: “If I want to predict your political preferences, tell me what your parents voted. It’s the
best predictor by far” (OZ_DK1). Een Amerikaanse radicaliseringsexpert stelt: “I think the deck is kind
of stacked against kids that come from that kind of background. It doesn’t mean that they are destined
to be jihadists too, but you know – the odds are not in their favor, I would say” (OZ_VS1).
Andere respondenten erkennen dat, hoewel kinderen uit jihadistische gezinnen niet per definitie
in de voetsporen van hun ouders hoeven te treden, het zeer moeilijk voor hen is om zich los te maken
van de gezinsideologie: “If you grow up with just one particular outlook on the world embedded in your
mind, it’s very difficult to escape. It’s really difficult to think in alternatives ways” (OZ_DK1). Ook de
door ons gesproken Nederlandse wetenschappers zien obstakels bij het tegengaan van gewelddadige
denkbeelden onder jongeren uit jihadistische milieus. “Op het moment dat je echt opgroeit in een heel
beperkt wereldbeeld van je gezin, zal het denk ik moeilijk zijn om daaruit te komen als je niet andere
denkbeelden meekrijgt”, stelt één van hen (OZ_NL4). Een ander legt uit:
“Als je jong bent, onder de dertien of zoiets, is het denk ik heel moeilijk om het wereldbeeld
van je ouders compleet van je af te schudden of daar kritisch naar te kijken (…) Het gaat
hier om kleine, jonge kinderen vaak als die met de paplepel wordt ingegoten om bepaalde
109

mensen te haten. Ja, dan denk ik dat de kans niet zo heel groot is dat daar iets aan gedaan
kan worden” (OZ_NL1).

Vanuit dit oogpunt beschouwen sommigen kinderen uit dergelijke milieus als een potentieel
veiligheidsrisico. “In elke extremistische ideologie wordt geweld expliciet verheerlijkt; kinderen
groeien op met een heel duidelijke, expliciete geweldswens, wat an sich al problematisch is”, zo wordt
gesteld (OZ_NL1). Kinderen van uitreizigers zijn bovendien langere tijd blootgesteld aan allerlei
gruwelijkheden, wat hun conflict oplossend vermogen zeer waarschijnlijk beïnvloedt. “We weten
bijvoorbeeld dat kinderen van asielzoekers vaak een hogere geweldsbereidheid laten zien”, legt een
respondent uit (LSE_NL1). Ook risico’s voor de bredere maatschappelijke cohesie, bijvoorbeeld met
betrekking tot polarisering, worden geïdentificeerd – al verschilt het jihadistische gedachtegoed daarin
niet van andere isolationistische ideologieën in Nederland, zo benadrukken enkele respondenten.
De belangrijkste risico’s lijken dan ook betrekking te hebben op het welzijn van kinderen uit
deze gezinnen zelf. In de eerste plaats kan het leven in een extremistisch gezin leiden tot een gebrekkige
ontwikkeling van het kritisch denkvermogen onder kinderen. Een casusdeskundige geeft bijvoorbeeld
aan dat kinderen op een gegeven moment, als zij al diep in de jihadistische stroming zitten, “niet meer
voor zichzelf kunnen denken” (GEM_NL2). Hoewel sommige respondenten dit interpreteren als een
teken dat de gewetensvorming van deze kinderen is achtergebleven, is het de vraag in hoeverre die
observatie feitelijk juist is. Men zou immers ook van een ‘over-ontwikkeld geweten’ kunnen spreken,
waarbij kinderen zich juist zeer bewust zijn van de morele lijnen die de gezinsideologie afbakenen, en
welke alle reguliere normatieve kaders overstemt.
Het toekomstperspectief en de maatschappelijke kansen van deze kinderen zouden bovendien
sterk beperkt zijn – en volgens een enkele respondent wacht hen slechts “een carrière als terrorist”
(OZ_NL1). Enkele andere respondenten wijzen daarnaast op de “enorme psychische en mentale
problemen” die men aan een dergelijke jeugd over kan houden (OZ_NL2; OZ_DE1). Zo zou een
opvoeding in een extremistisch gezin, en het op angst- en haat-gebaseerde wereldbeeld dat daarmee
gepaard gaat, veel stress veroorzaken, wat kinderen vatbaarder maakt voor delinquentie,
middelenmisbruik, en psychische problematiek later in hun leven (OZ_DE1). Tenslotte geven enkele
praktijkdeskundigen aan dat het voor kinderen verwarrend kan zijn om feitelijk “in between two worlds”
te zitten (PSY_NL1). Zij worden immers opgevoed met een wereldbeeld dat haaks staat op de
mainstream denkbeelden in de maatschappij. “Thuis krijgen [die kinderen] te horen: “De juf is een
ongelovige.” Maar de juf is toch wel eigenlijk heel erg aardig, en kinderen raken daardoor een beetje in
verwarring: Moet ik nou mama geloven, of de juf?”, aldus een praktijkdeskundige (GEM_NL1).
Wetenschappelijke respondenten benadrukken dat ook uit studies naar sektevorming reeds
bekend is dat kinderen zich zelden volledig los kunnen maken van de gezinsideologie. Zo wordt Amishkinderen in de adolescentie de optie van een breekjaar (rumspringa) aangeboden, om kennis te maken
met de buitenwereld, maar keert het merendeel daarvan na een periode “freewheelen” gewoon weer
110

terug naar de gemeenschap. Dat zou enerzijds komen doordat deze kinderen onvoldoende is geleerd de
wereld om hen heen zelfstandig te beoordelen, maar anderzijds ook door de sociale component van de
gezinsideologie, en de eerdergenoemde loyaliteit van kind naar ouder. “Als je met je familie breekt, sta
je er alleen voor” (OZ_NL2).
Dat betekent niet dat het voor jongeren uit dergelijke milieus per definitie te laat is om een
nieuwe weg in te slaan. Een Nederlandse onderzoeker geeft bijvoorbeeld aan persoonlijk bekend te zijn
met jongeren die zich aan hun jihadistische opvoeding hebben weten te ontworstelen – maar benadrukt
hierbij wel dat “het leven [voor hen] heel ingewikkeld is” (OZ_NL2). Het losbreken van een radicale of
extremistische gezinsideologie zou kunnen worden gestimuleerd door interventies op diverse niveaus.
We zullen hierop volgend kort stilstaan bij deze interventiemethoden.

Interventies op kindniveau
Wanneer gevraagd naar mogelijke interventies om intergenerationele overdracht van jihadistische
gedachten en gedragingen tegen te gaan, benadrukken de meeste respondenten allereerst hun beperkte
praktijkervaring met dergelijke maatregelen. Zowel in de wetenschap als in de casuïstiek zijn de
voorbeelden van succesvolle dan wel niet-succesvolle interventies schaars. De meesten kunnen op basis
van hun algemene kennis over dit thema echter wel speculeren over mogelijk effectieve trajecten die
men hierbij zou kunnen bewandelen – en waar men eventueel rekening mee dient te houden. Hierbij kan
over het algemeen onderscheid worden gemaakt tussen interventies op kindniveau, gezinsniveau, en
maatschappelijk niveau. Deze drie dimensies zullen wij achtereenvolgens bespreken.
Op het niveau van individuele kinderen wordt vooral het stimuleren van tegengeluid uit andere
kringen aangedragen als methode om de intensiteit van de ideologische overdracht te mitigeren. Zo zou
blootstelling aan leeftijdsgenoten met een andere achtergrond, of positieve ervaringen met andersoortige
families hierbij behulpzaam kunnen zijn (OZ_NL4; OZ_DE1). Ook andere respondenten benadrukken
de kracht die kan uitgaan van een positieve kennismaking met alternatieve denk- en leefwijzen:
“I think it is critical thinking, education, exposure to alternative ideas, that will help you
question what your parents are telling you, and what you experience at home. So, networks
that include people that look at the world in different ways. I think this can help us to
question things that are fundamental assumptions and that sometimes can be a seed for
change” (OZ_DK1).

Blootstelling aan alternatieve ideeën wordt ook door andere respondenten aangedragen als mogelijk
succesvolle interventie. Enkelen verwijzen hierbij – in lijn met de bevindingen uit de literatuur – naar
‘triggerevents’ die de gezinsideologie ontkrachten en de positieve kanten van de ‘out-group’ tonen. “Ik
denk dat een individuele juf of meester zeker het verschil kan maken [voor de kinderen]. Absoluut. Of
111

een aardige politieagent. Nou, echt 100%, dat denk ik echt”, zegt een praktijkdeskundige (GEM_NL1).
Gesprekken met andere respondenten bevestigen dit.
“Ik denk daarbij echt in open en gesloten systemen. [Ik denk] dat dat hierbij echt wel een
sleutelrol speelt. Op het moment dat die jongeren geëngageerd zijn op school, of bij een
jeugdvereniging. Dus je laat ze in het gezin, maar je laat ze ook de andere werkelijkheid
zien, en dan hoop je dat ze voor zichzelf beslissen” (PSY_NL1).

Onderwijsinstellingen zouden bij uitstek een relevante rol kunnen spelen in het losweken van kinderen
van hun gezinsideologie, zo benadrukken verschillende respondenten (LSE_NL2; OZ_BE1). “Ik denk
dat educatieve instellingen een soort van counterdiscours kunnen vormen voor jongeren die zijn
opgegroeid in een radicaal milieu”, stelt een radicaliseringsexpert. “Dan zie je dat als jongeren op school
een ander soort attitudes zien of aangeleerd krijgen, dat ze dan een beetje in shock kunnen zijn – en dat
dat wel tot een soort van breuk kan leiden met wat ze thuis gewend zijn” (OZ_BE1). Volgens betreffende
onderzoeker ligt dit in lijn met wat reeds bekend is over kinderen uit criminele milieus, die op school
een nieuwe leefstijl en identiteit leren ontwikkelen. “Ik denk dat dat heel belangrijk is”.
In de Belgische context is het effect van dergelijke educatieve ‘triggers’ terug te zien in de
schoolprestaties van deze jongeren: “Als jongeren uit Molenbeek bijvoorbeeld naar de universiteit gaan,
dan zie je dat een heel groot percentage jongeren het eerste jaar niet haalt, omdat ze eigenlijk voor het
eerst uit hun ‘comfortzone’ of ‘bubbel’ worden gehaald”. Ook andere respondenten zien een mogelijk
beschermend effect in interventies op het gebied van onderwijs en educatie (OZ_VS1; GEM_NL1;
LSE_NL2) – bijvoorbeeld in de vorm van muziekonderwijs voor kinderen uit jihadistische milieus
(GEM_NL1).
Andere mogelijk effectieve interventies die respondenten aandragen, hebben betrekking op de
aanwezigheid van een mentorfiguur in de directe omgeving van het kind. “Whether that be an ‘e-mom’,
or a coach, or a teacher, or a community organizer… Somebody that takes an interest in the child and
teaches them that this not the right way to live, that there are other options” (OZ_VS1). Ook een
Nederlandse radicaliseringsexpert benoemt het belang van dergelijke ‘significant others’ voor kinderen.
“Dat kan een mentor zijn of een docent, of een eigen ‘peer’, of een oom of tante die iets van (…) de
‘normale’ wereld laat zien, of die een tegengeluid kan laten horen (OZ_NL2). Hierbij is het van belang
dat deze mentor “naast het kind kan gaan staan”, om deze vervolgens te bekrachtigen in zijn of haar
emoties en ervaringen. “[Iemand die vraagt:] Maar hoe ervaar je het zelf? Wat vind jij hier eigenlijk
van?” (OZ_NL2). Een internationale expert benadrukt dat selectie van de mentor in kwestie wel
zorgvuldig moet gebeuren. Hierbij verwijst hij naar een Duitse casus waarin een twaalfjarige jongen uit
een jihadistisch milieu een deradicaliseringsmentor kreeg toegewezen, om hem los te weken van de
gezinsideologie. Deze coach bleek er echter zeer radicale denkbeelden op na te houden – “and now he’s
even more radicalized” (OZ_DE1). Op langere termijn zou tenslotte ook het vinden van een meer
112

gematigde partner – bij wijze van ‘mentor’ – een positieve verandering teweeg kunnen brengen in de
levens van deze kinderen. “Een heel sterke partner, die misschien wel serieus is in het geloof, maar die
ervoor zorgt dat zij geen verkeerde keuzes [maken]” vertelt een gemeentemedewerker (GEM_NL3).
“Eigenlijk hetzelfde als wanneer je mensen uit de criminaliteit wilt krijgen”.
Ook met dergelijk tegengeluid – vanuit een onderwijsinstelling, een mentor, of een partner –
blijft het loskomen van de gezinsideologie echter geen gemakkelijke opgave: “Hoe meer tegengeluiden
je hebt, hoe groter de kans dat de ideologie niet blijft plakken (…) Maar je moet dan alsnog wel heel
stevig in je schoenen staan als klein kind” (OZ_NL1). Vanuit dat perspectief blijft het dan ook de vraag
in hoeverre deze interventies voldoende zijn om kinderen tot inkeer te laten komen. Een
radicaliseringsexpert benadrukt immers dat jongeren uit radicale of extremistische milieus – anders dan
geradicaliseerde volwassen – geen pre-radicale identiteit hebben om op terug te vallen. Hen zal dus,
zoals ook uit de literatuur al bleek, een geheel nieuwe identiteit aangemeten moeten worden. Dit dient
bovendien gepaard te gaan met intensieve therapie en begeleiding, wil men hen volledig van het
jihadistische gedachtegoed afbrengen, benadrukt een Duitse radicaliseringsexpert. “Most of these
children are victims, and many of them will need lifelong support” (OZ_DE1). Anderen bevestigen dit
(LSE_NL1; OZ_NL1; GEM_NL1). “Ik denk dat het in de meeste gevallen meerdere jaren kost om
afstand van [dat gedachtegoed] te nemen”, zegt één van hen (OZ_NL1) – waarbij wantrouwen tegen
hulpverleners stukje bij beetje moet worden overwonnen (GEM_NL1).
Dus hoewel er verschillende interventies op individueel niveau mogelijk blijken, zijn de meesten
zeer tijdsintensief. Ook zijn er twijfels bij de effectiviteit van deze interventies in het algemeen. Het is
vanuit dit perspectief dat sommige respondenten hun pijlen liever richten op interventies op gezins- of
gemeenschapsniveau.

Interventies op gezinsniveau
Verschillende respondenten geven aan enige ervaring te hebben met interventies op gezinsniveau – al
blijft deze ervaring ook hier vooral anekdotisch van aard. Net als interventies op kindniveau lijken de
besproken gezinsinterventies veelal te bestaan uit pogingen tot blootstelling aan alternatieve
denkbeelden. Een gemeentemedewerker vertelt bijvoorbeeld dat zij een radicaal-islamitisch gezin op
een gegeven moment – met toestemming – uit hun “straatcultuurwijk” heeft gehaald, en hen naar een
betere wijk heeft overgeplaatst. “Nouja, dat werkte dus niet”, vertelt zij (GEM_NL4). Betreffend gezin
voelde zich in deze ‘witte’ wijk gediscrimineerd en buitengesloten, waardoor de moeder en kinderen in
kwestie helemaal niet meer buiten kwamen. “Dus hoe raar het ook klinkt, soms is het ook gewoon een
kwestie van uitproberen: wat werkt nou wel en wat werkt nou niet?” (GEM_NL4).
Een andere praktijkdeskundige vertelt zo haar eigen methodes te hebben om ouders kennis te
laten maken met alternatieve denkbeelden. Zij geeft aan haar vrouwelijke cliënten in jihadistische
netwerken in geval van zwangerschap te verwijzen naar christelijke organisaties, waar zij een gratis
113

babypakket op kunnen halen. “Op die manier probeer je hun wereldbeeld een beetje te ontkrachten.
Maar ja, het zijn kleine druppeltjes [op een gloeiende plaat]” (GEM_NL1). Ook het stimuleren van de
maatschappelijke participatie van moeders zou volgens betreffende respondent een effectieve
interventie kunnen vormen – bijvoorbeeld middels een betaalde baan, vrijwilligerswerk, een opleiding
of een stage. “Geef ze een rol” (GEM_NL1). De praktijkdeskundige in kwestie heeft de
maatschappelijke integratie van jihadistische moeders bovendien geprobeerd te stimuleren door
fitnesslessen aan te bieden in een gymzaaltje “zonder ramen, zonder muziek, en met een vrouwelijke
instructrice”. Hoewel dit initiatief niet echt van de grond is gekomen, zijn dit volgens betreffende
respondent wel de “haakjes” waarmee invloed op moeders in deze gezinnen kan worden uitgeoefend
(GEM_NL1).
Opmerkelijk is dat ook het ouderschap an sich een interventie kan vormen, zo blijkt uit de
gesprekken. “For many people that leave extremist environments, becoming a parent is a motive to
leave, because their life changes and they get a new perspective”, vertelt een wetenschappelijk expert
(OZ_DE1). Praktijkervaringen bevestigen dit. Zo beschrijft een casusdeskundige hoe het krijgen van
kinderen voor jihadistische vaders een ‘triggerevent’ kan zijn, wat een matiging in hun denkbeelden
teweeg kan brengen. Hier zou op de terroristenafdeling beter op ingespeeld kunnen worden, volgens
betreffende respondent. De nieuwe identiteit die het vaderschap “TA-mannen” biedt, zou haars inziens
meer moeten worden gestimuleerd, bijvoorbeeld door hen boeken over pedagogiek en
opvoedingstechnieken beschikbaar te stellen (GEM_NL1). Op gelijke wijze vertelt een medewerker van
de TA hoe zij teruggekeerde moeders aanspoort om hun verleden achter zich te laten en het gezinsleven
te omarmen. “Dan zeggen we tegen [hen]: Je bent nu zelf moeder, nu moet je ook zelf voor je kinderen
gaan zorgen. Ga voor je eigen gezin”. (TA_NL1). Hierbij zouden ouders gestimuleerd moeten worden
om hun kinderen vrij te laten in de ontwikkeling van hun eigen identiteit – los van de gezinsideologie.
“Maar”, bemerken enkelen daarbij, “te veel loslaten is óók niet goed”. Te weinig aandacht voor en
betrokkenheid bij de ideologische ontwikkeling van kinderen kan immers ook tot radicalisering leiden
(GEM_NL3). Een goede balans is cruciaal, waarbij ouders leren een niet-beklemmende betrokkenheid
bij hun kinderen te tonen.
Een klein deel van de respondenten acht repressievere maatregelen noodzakelijk, zoals
interventies door de Raad voor de Kinderbescherming. In praktijk is de bemoeienis vanuit de Raad pas
aan de orde wanneer blijkt dat de zorgen niet binnen het vrijwillige kader – bestaande uitwijkteams,
scholen en overige hulpverleningsinstanties – zijn afgewend, dan wel wanneer het vrijwillige kader niet
toereikend is gebleken, zo vertelt een Raadsmedewerker (RVDK_NL1). Hierbij zijn maatregelen zoals
een uithuisplaatsing bovendien pas een optie wanneer de veiligheid van het kind in kwestie in het geding
komt. In dit verband wordt een vergelijking gemaakt met andere situaties waarin sprake is van
ontwikkelingsbedreiging van kinderen door religieuze overtuigingen en tradities – zoals in het geval
meisjesbesnijdenissen. “Hierbij is het ook een lange termijn doel ouders de zorgelijke leer of tradities
en de effecten van de opvoedingssituatie op de ontwikkeling van kinderen te “leren inzien”, aldus
114

betreffende Raadsmedewerker (RVDK_NL1). Een andere respondent maakt een soortgelijke
vergelijking met sektarische bewegingen: “You need to compare it with new religious movements or
cults. So when do you take children [out of their homes], if they are not physically harmed, but
psychologically? (…) In many countries, the legal debate has to advance to that stage, that they consider
a certain ideology a risk to children’s well-being, in itself” (OZ_DE1).
Dit “legal debate” lijkt onder de door ons gesproken respondenten echter nog geenszins
afgerond. Zo hebben verschillende respondenten hun twijfels bij de wenselijkheid van interventies zoals
uithuisplaatsingen op ideologische basis. Hier zullen we in de paragraaf ‘Dilemma’s bij
overheidsinterventies’ nader op ingaan.

Interventies op gemeenschapsniveau
Volgens enkelen is het van belang om interventies primair te richten op de bredere gemeenschap waarin
deze gezinnen zich bevinden – in plaats van op ouder- of kindniveau. Zo stelt één van hen:
“I would point towards any kind of initiative or policy that would break-up the tight-knit
communities where that sort of ideologies floats around (…). The communities and milieus
that are closing themselves off from external society. I think it’s really a matter of trying to
diversify the diet of political thinking or ideologies in such families, in different ways”
(OZ_DK1).
Ook andere respondenten wijzen op het belang van het doorbreken van de ‘muren’ die zich rondom deze
gezinnen en hun bredere gemeenschappen hebben gevormd (OZ_BE1; LSE_NL1). “Het komt er
uiteindelijk op neer hen in contact te brengen met ‘de Ander’” (LSE_NL1). Hierbij zou kunnen worden
gedacht aan programma’s over oordeelsvorming en leefstijl op basisscholen, maar ook aan maatregelen
om kinderen te stimuleren naar een school te laten gaan die zich buiten de woonwijk van het gezin
bevindt. In België zijn kinderen immers verplicht om in hun eigen wijk naar school te gaan (ten behoeve
van de splitsing tussen Wallonië en Vlaanderen), wat de blootstelling aan alternatieve denkbeelden niet
ten goede komt, vertelt een Belgische respondent. “Het maakt dat jongeren in hun eigen kleine wereldje
opgroeien, en dat je die interactie zo eigenlijk wel een beetje kapot maakt” (OZ_BE1).
Bij het doorbreken van deze isolationistische tendensen, zou op maatschappelijk niveau
bijvoorbeeld kunnen worden samengewerkt met imams en moskeebesturen, om illegale moskeeën en
“garage-bijeenkomsten” tegen te gaan. Dat vereist echter wel een goede vertrouwensband met de
autoriteiten – en zelfs dan blijkt interveniëren ingewikkeld. “Ik heb bijvoorbeeld op een gegeven
moment een melding gekregen van een illegale moskee in een woonhuis. (...) Toen zijn [de autoriteiten]
dat huis dus aangekondigd gaan controleren, maar op dat moment was alles al weggehaald”, vertelt een
casusdeskundige (GEM_NL1). Andere respondenten suggereren dat het professionaliseren van imams
115

en het opleiden van predikers, een mogelijk effectief middel zou kunnen zijn om intergenerationele
overdracht van jihadistisch gedachtegoed tegen te gaan (OZ_BE1; GEM_NL4). Imams hebben immers
goed zicht op wat er in de gemeenschap speelt, en zouden eventuele zorgwekkende signalen zodoende
sneller kunnen oppikken. Bovendien zouden zij een belangrijke rol kunnen spelen in de re-integratie
van terugkeerders – en op langer termijn ook die van hun kinderen. “Veel gematigde moskeeën zeggen
nu nog: die mensen hoeven wij niet. Maar op het moment dat je hen in een gematigdere omgeving kan
laten landen, hoeven ze niet altijd terug naar hun oude [radicaal-islamitische] netwerk” (GEM_NL4).
Vanuit theoretisch oogpunt zou dat ook de geconstateerde ‘herofication’ van terugkeerders en hun
kinderen door hun radicale netwerk kunnen tegengaan, wat hen mogelijk beschermt tegen
intergenerationele overdracht op de langere termijn.

Dilemma’s bij overheidsinterventies
Uit de gesprekken blijkt zoals gezegd dat respondenten slechts beperkte ervaring hebben met
interventies om intergenerationele overdracht tegen te gaan – door gebrek aan casussen enerzijds, en
gebrek aan zicht op overdrachtsprocessen anderzijds. Bovendien wijzen veel respondenten op de
ethische, juridische en praktische dilemma’s die zich voor kunnen doen bij de toepassing van
overheidsinterventies. De discussie richt zich hierbij primair op het gegeven dat deze gezinnen feitelijk
“niet strafbaar” handelen. “Kijk, als kinderen zich oppositioneel opstellen tegenover instituties… dat is
niet verboden. Daarvan kan je niet zeggen: dat is de eerste stap richting het jihadisme” (OZ_NL3). Ook
andere respondenten geven aan niet happig te zijn op overheidsingrijpen: “Ik heb daar een beetje moeite
mee. Vrijheid is een belangrijk goed en dat is het voor iedereen. En ik vind dat de overheid zich dan niet
echt moet mengen met wat achter de voordeur gebeurt qua opvoeding”, vertelt een praktijkdeskundige
(GEM_NL2). Daarbij schort het niet altijd aan de pedagogische kunde van de ouders in kwestie: “Het
zijn prima moeders, die echt van hun kind houden, dus waarom zou je die [kinderen] in godsnaam uit
huis plaatsen? Nee, dat kan helemaal niet” (GEM_NL1). Een andere gemeentemedewerker onderschrijft
dit perspectief. “Het gaat om kinderen die echt wel liefdevol worden opgevoed, zorgzaam, met
voldoende eten en drinken. Ouders houden echt van die kinderen. Dus er is op dit moment geen
noodzaak op dat de Raad [van de Kinderbescherming] daarbij betrokken wordt” (GEM_NL4). Een
praktijkdeskundige concludeert dan ook: “Iemand kan wel radicale ideeën hebben, maar die kan
natuurlijk nog steeds een supergoeie moeder zijn” (TA_NL1). Tenslotte maken de vermeende
parallellen met allerlei andere isolationistische ideologische stromingen in Nederland, zoals binnen
reformatorisch-protestante en orthodox-Joodse gemeenschappen, overheidsingrijpen discutabel. “Ik
bedoel, bij de Jehova’s getuigen doen we dat ook niet, hè? (…) Terwijl dat wel heel vergelijkbaar is”,
aldus een praktijkdeskundige. “Dus in die zin meten we ook wel een beetje met twee maten”
(GEM_NL4). Dat geldt volgens enkelen echter ook voor rechts-extremisme, wat in sommige opzichten

116

sneller genormaliseerd zou worden dan dat voor islamitisch-extremistische ideologieën geldt
(LSE_NL1).
Voorts is het maar de vraag in hoeverre ingrijpen in het privédomein van ouders überhaupt
mogelijk – laat staan wenselijk is. “Wat mogen we vinden van het privédomein van opvoeding? Ik denk
dat dat eigenlijk het spannende element hieraan is. (…) Dan kom je ook al heel snel bij de vrije keuze
van ouders. Ik bedoel, ouders hoeven ook geen diploma af te leggen voordat ze kinderen krijgen”, aldus
een van onze respondenten (OZ_NL2). Andere respondenten noemen ingrijpen achter de voordeur
eveneens “vergaand” (OZ_NL4), of zelfs contraproductief. Het kan immers leiden tot boosheid en
wantrouwen onder zowel ouders als kinderen (TA_NL1; LSE_NL1). “Dat hebben we in de praktijk ook
wel gezien. Dat mensen echt dreigender of naarder worden na zo’n beslissing [tot uithuisplaatsing]”,
vertelt één van hen (TA_NL1). Een radicaliseringsexpert erkent dit feit, en maant daarom tot
voorzichtigheid. “Natuurlijk moet je instituties als stok achter de deur hebben. (…) Maar zodra je die
zwaardmacht van de overheid in die intieme privésfeer brengt, moet je heel goed weten dat dat je last
resort is” (OZ_NL3).
Ook een medewerker van de Raad voor de Kinderbescherming bemerkt dat een uithuisplaatsing
of een ondertoezichtstelling in de praktijk “niet altijd een geëigende maatregel [is] gebleken”. Vandaar
dat het volgens de deze respondent vooral “van belang is dat er in het aangeboden hulpverleningstraject
– al dan niet in het gedwongen kader – geïnvesteerd zou kunnen worden op het loskomen van een
dergelijke ideologie, leer of tradities, wanneer die schadelijk zijn gebleken voor de ontwikkeling van
kinderen” (RVDK_NL1). Andere respondenten suggereren dat de overheid “aan de voorkant” iets zou
kunnen betekenen om intergenerationele overdracht preventief tegen te gaan (GEM_NL2). Hierbij kan
bijvoorbeeld worden gedacht aan het trainen van ‘opvoedmoeders’ door de gemeente – waarbij één
moeder het aanspreekpunt vormt voor andere vrouwen met vragen over pedagogische kwesties. Andere
respondenten suggereren dat ook vaderschapscursussen hierbij van nut zouden kunnen zijn (LSE_NL2).
“Je ziet dat er en binnen deze gemeenschap veel moeite is met: wat is een goeie manier van opvoeden,
waarmee je ook een bepaalde mate van weerbaarheid meegeeft?”, legt een andere respondent uit
(GEM_NL3). Het stimuleren van kennisuitwisseling en ondersteunen van moeders die hiermee
worstelen, kan zodoende een positieve uitwerking hebben. Dit sluit aan bij de opmerking van een
radicaliseringsexpert vanuit de gezinssystemen naar oplossingen moeten worden gezocht, wanneer zich
zorgelijke situaties voordoen. “Het is van belang om juist in partnerschap met een familie op zoek te
gaan naar mogelijkheden om tot oplossingen te komen”, zegt hij. “En daarmee ga je niet altijd mensen
deradicaliseren voor alle duidelijkheid, maar je kan er wel voor zorgen juist dat ze ietsje verder af komen
te staan van dat jihadistisch milieu, of dat ze alternatieven gaan zien. En dat is uiteindelijk waar het
volgens mij om gaat” (OZ_NL3).
Ook zou vroegtijdige signalering vanuit de overheid gestimuleerd kunnen worden – waarmee
preventief handelen mogelijk wordt. Zo benadrukt een medewerker van de Raad voor de
Kinderbescherming het belang van “het in staat zijn tot signaleren en het beschikken over awareness en
117

noodzakelijke kennis” (RVDK_NL1). Uit de gesprekken blijkt echter dat zich hier in de praktijk een
aantal fundamentele obstakels voordoen. Enkele praktijkdeskundigen zeggen onder scholen en
jeugdinstanties een zekere angst te ervaren wanneer het over thema’s zoals radicalisering gaat – wat
zowel het oppikken van zorgwekkende signalen, als het interveniëren hierop, in de weg staat. De
“handelingsverlegenheid” die hieruit ontstaat, wordt door verschillende respondenten als een probleem
beschouwd (OZ_NL2; GEM_NL1; GEM_NL4). Een gemeentemedewerker vertelt:
“Wij willen de consultatiebureaus graag scholen en trainen, met extra kennis en kunde van
radicaliseringsprocessen. Maar daar zie je dat men daar toch terughoudend in is – men wil
geen ‘verrader’ zijn. Dat zie je bij jeugdzorginstellingen ook nog steeds. Dus wat betreft
de mogelijke signalen die je vroeg kan opvangen, bijvoorbeeld binnen consultatiebureaus,
peuterspeelzalen, en dergelijke… daar moet gewoon echt extra aandacht en een
handelingskader voor komen” (GEM_NL4).
Consultatiebureaus zouden volgens betreffende respondent “angstig” en soms zelfs “vijandig” reageren
wanneer zij te maken krijgen met een moeder in een boerka. “Nou ja, dat werkt natuurlijk niet om
mensen zich hier thuis te laten voelen, en om hen ook normale opvoedingsvragen te durven laten stellen”
(GEM_NL4). Een andere praktijkdeskundige geeft aan een soortgelijke ervaring te hebben met
onderwijsinstellingen. Zo zouden scholen in “halfblinde paniek” schieten op het moment dat zij te horen
krijgen dat zij een radicaliseringscasus in de klas hebben zitten. “En dat wil je natuurlijk al helemaal
niet. Je wilt geen kinderen stigmatiseren” (GEM_NL1). Zodoende zouden scholen pas een adequate rol
kunnen spelen in de bescherming van kinderen uit jihadistische gezinnen, wanneer er sprake is van een
sterke vertrouwensband met de autoriteiten; wanneer docenten goed zijn getraind om met betreffende
problematiek om te gaan; en wanneer medewerkers niet “in een kramp” schieten bij het horen van het
woord ‘radicalisering’. Hier zou in de lerarenopleiding meer aandacht aan kunnen worden besteed, aldus
betreffende respondent (GEM_NL1).
Tenslotte zouden leerplichtambtenaren voorlichting moeten krijgen over de signalering van
thuisscholingsprakijken binnen de jihadistische gemeenschap, om hier in een eerder stadium zicht op te
krijgen en eventueel te interveniëren. “Hoe eerder je ingrijpt, hoe succesvoller je bent. Dus wij willen
eigenlijk ook dat mensen zich een beetje proceseigenaar gaan voelen van het thema radicalisering”
(GEM_NL1). Een andere praktijkdeskundige onderschrijft deze constatering, en hoopt dat hier ook bij
andere hulpverleners meer aandacht voor ontstaat – en in het bijzonder voor de mogelijkheid van bredere
radicalisering of overdracht binnen het gezin. Hierbij maakt hij de vergelijking met kindermishandeling
en -misbruik: “Kennis over ‘de mogelijkheid van’, dat is belangrijk. (…) Als een meisje wordt misbruikt
door haar vader, dan vraag je je als hulpverlener ook af: Ja maar shit, hoe zit dat eigenlijk met die broer?
Dat is een soort automatische reactie, dat je denkt: Is het probleem ook zo geïsoleerd als het lijkt?”

118

(PSY_NL1). Uit deze benadering zouden hulpverleners kunnen putten bij het tegengaan van
intergenerationele overdracht en radicalisering binnen de gezinscontext.
Andere respondenten pleiten voor een kindermishandelingsperspectief, om gerichte interventies
mogelijk te maken indien het psychisch welzijn van een kind door de ouderlijke ideologie in het geding
is (OZ_NL1; OZ_DE1). Zo stelt één van hen dat het feit dat kinderen uit extremistische milieus geen
reguliere hobby’s, interesses of vrienden mogen hebben, beperkend werkt in hun ontwikkeling. “In that
case, it is the symptoms of that ideology that prohibit these kids from developing normally” (OZ_DE1).
Een andere onderzoeker zegt: “Die kinderen [uit extremistische milieus] worden an sich niet
mishandeld, maar je zou wel kunnen zeggen: daar speelt emotionele verwaarlozing en psychische
verwaarlozing, en misschien ook wel psychische mishandeling, omdat kinderen dus niet geleerd wordt
om op hun eigen waarneming te varen” (OZ_NL2). Het feit dat kinderen in extremistische gezinnen
zodoende belemmerd worden in hun ontwikkeling, zou volgens betreffende respondent wel een basis
kunnen vormen voor interventies door de Raad voor de Kinderbescherming. Bij de uitvoering van
dergelijke interventies blijft het echter van belang kinderen niet in loyaliteitsconflict te brengen met hun
ouders. “Dus niet zeggen: ‘Wat jouw vader of moeder doet is slecht’, maar juist naast het kind gaan
staan”, vertelt één van de respondenten. “Want als je dat [wel] doet, dan ben je kinderen altijd kwijt.
Kinderen kunnen niet anders dan kiezen voor hun ouders. Zij zijn van hen afhankelijk. (…) Dus als je
kinderen écht wilt ontwrichten, dan moet je een loyaliteitsconflict ten opzichte van hun ouders
veroorzaken” (OZ_NL2).
Ten opzichte van uithuisplaatsingen of gezagsbeëindigende maatregelen blijven de meeste
respondenten echter sceptisch. “Dat is in die context wel extreem”, stelt een Nederlands expert
(OZ_NL4). Een andere respondent stelt bovendien dat ouders “niet eeuwig” op afstand kunnen worden
gehouden, want “ouders blijven ouders, ook als daar een fysieke beperking tussen zit” (OZ_NL2).
Tussen ouder en kind zou een “onvoorwaardelijke relatie” bestaan, die men bij maatregelen zoals
uithuisplaatsing of (ouderlijke) detentie verstoort, zo menen verschillende respondenten (OZ_NL2;
LSE_NL1). Dit kan de hechtingspatronen van een kind fundamenteel verstoren. “Jeugdzorg en de Raad
voor de Kinderbescherming doen heel goed werk, maar overheidsinstanties zullen natuurlijk nooit de
rol van een ouder kunnen vervangen” (TA_NL1). Een psychiater geeft tenslotte aan dat een
uithuisplaatsing een “contraproductief effect” kan hebben, wat ook uit de literatuur reeds is gebleken.
“Als je [die kinderen] weghaalt, dat is nogal wat hoor. Een kind uit huis halen is vaak een enorm
traumatische gebeurtenis voor alle partijen”, zo stelt hij (PSY_NL1).
Uiteindelijk blijft deze afweging afhankelijk van het perspectief waar vanuit men kijkt. Waar in
deze de TA het belang van de ouders van kinderen vooropstelt, kijkt de Raad voor de
Kinderbescherming immers primair naar het belang van het kind. Dat zorgt voor tegengestelde
opvattingen over de effectiviteit van dergelijke interventies:

119

“Kijk, voor een vader of moeder is het nooit goed als het gezag wordt ontnomen, die
worden er altijd boos van. Maar ja, voor een kind kan het wel goed zijn – en zeker wanneer
je meer vanuit een maatschappelijk, lange termijn, staatsveiligheidsperspectief kijkt… Dan
kan het een andere afweging zijn” (TA_NL1).

5.5 Tussentijdse conclusie
In dit hoofdstuk stonden de interviews met in totaal 19 respondenten centraal. De resultaten van deze
gesprekken scheppen een gelaagd beeld. Zoals gebleken vormen zij enerzijds een bevestiging van, en
anderzijds een aanvulling op onze bevindingen uit de literatuur (zie Tabel 5 en Tabel 6). Zo
onderschrijven de gesproken respondenten de relevantie van de geïdentificeerde overdrachtsfactoren en
-mechanismen op verschillende dimensies. De gesprekken laten voorts zien dat het model dat uit de
internationale literatuur naar voren is gekomen, ook grotendeels van toepassing is op de Nederlandse
context. Dit is een waardevolle bevinding – en geeft ons zodoende een eerste inkijk in de manier waarop
intergenerationele overdracht van jihadistisch gedachtegoed mogelijkerwijs plaatsvindt in binnenlandse
gezinnen.
Desalniettemin bevatten de interviews ook enkele belangrijke aanvullingen op de resultaten van
onze systematische literatuurstudie. Allereerst brengen de respondenten het verschil tussen directe of
actieve, en indirecte of passieve vormen van overdracht scherp aan het licht – een onderscheid dat in de
literatuurstudie niet zo uitgesproken naar voren is gekomen. Ook in relatie tot de prevalentie en de
(risico)perceptie van intergenerationele overdracht, laten de respondenten enkele relevante trends zien.
Zo blijkt dit een fenomeen waar men over het algemeen slechts beperkte ervaring mee heeft, en waar
men weinig zicht op heeft – ondanks dat een merendeel van de respondenten van mening is dat er
voldoende redenen zijn om hier alert op te zijn. Ook wat betreft potentiële interventies bevatten de
gesprekken nieuwe informatie, bijvoorbeeld wat betreft mogelijke interventies op gemeenschapsniveau,
welke in de bestudeerde literatuur vooralsnog grotendeels ontbrak. De ervaringen van
wetenschappelijke experts en casusdeskundigen met deze interventies blijven echter alsnog grotendeels
anekdotisch van aard, wat ons verhindert om hier harde conclusies uit te trekken. Wel is duidelijk dat
de respondenten evenveel mogelijkheden als dilemma’s zien wanneer het aankomt op de interventies
om intergenerationele overdracht tegen te gaan. Voor preventief ingrijpen ontbreekt het bijvoorbeeld
aan een gevoel van eigenaarschap van deze problematiek onder relevante actoren – en voor
gezagsbeëindigende maatregelen is niet altijd voldoende juridische (of pedagogische) basis.
Dit toont al met al de complexiteit van het thema, en de vele vervolgvragen die deze
verkennende studie voorts oproept. Hier zullen we in het laatste hoofdstuk verder op in gaan. Ook zullen
we nader stilstaan bij de beperkingen van dit onderzoek en manieren waarop deze in vervolgstudies
kunnen worden ondervangen.

120

6. Discussie en Conclusie
In 2019 waarschuwde de NCTV in de vijftigste editie van het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland
voor het potentiële gevaar dat zou uitgaan van kinderen die opgroeien in een jihadistisch milieu (NCTV,
2019). De gedachte was dat kinderen uit een gezin waarin in ieder geval één van de ouders jihadistische
denkbeelden aanhangt, op de langere termijn deze ideeën zouden kunnen overnemen. Centraal in dit
verkennende onderzoek stond dan ook de mate waarin en de manier waarop ouders extremistisch
gedachtegoed in het algemeen – en jihadistisch gedachtegoed in het bijzonder – op hun kinderen
overdragen. We hebben hierbij gekeken naar de bestaande kennis over de prevalentie van
intergenerationele overdracht van dergelijke ideologieën en de mechanismen en factoren die hieraan ten
grondslag liggen. Ook hebben we de mogelijke langetermijngevolgen van deze overdracht bestudeerd,
evenals de interventies waarmee deze gevolgen eventueel zouden kunnen worden tegengegaan. Hierbij
hebben we gebruikgemaakt van een systematische literatuurstudie enerzijds, en interviews met
praktijkdeskundigen en wetenschappelijke experts uit binnen- en buitenland anderzijds.
De manier waarop intergenerationele overdracht plaatsvindt, en de omstandigheden waaronder
dit gebeurt, hebben wij gevat in een schematisch model (Figuur 2 t/m 6). Dit model is niet uniek voor
overdrachtsprocessen binnen de jihadistische context, en reflecteert de hedendaagse kennis over
intergenerationele overdacht van een breed scala aan radicale en extremistische ideologieën. Aangezien
dit verkennende onderzoek geen vergelijkend doel dient, zal een nadere uitwerking van de verschillen
en gelijkenissen tussen de overdrachtsprocessen binnen deze ideologieën uitblijven. Voor dergelijke
vergelijkingen zou, gezien de veelal anekdotische aard van zowel de literatuur als de gesprekken,
bovendien onvoldoende grond zijn. De bevindingen van de literatuurstudie en de interviews vormen
tezamen desondanks een interessante eerste inkijk in hoe radicale en extremistische ouders hun
denkbeelden op hun kinderen overbrengen. Het laat zien dat extremistische ouders inderdaad op
verschillende wijzen een rol kunnen spelen in de latere radicalisering van hun kinderen – een inzicht dat
ook van toepassing lijkt op gezinnen waarin tenminste één ouder het jihadistische gedachtegoed
aanhangt.
In dit hoofdstuk zullen wij stilstaan bij de werking van dit overdrachtsmodel, de inzichten die
hieruit kunnen worden afgeleid, en de manier waarop deze inzichten antwoord geven op onze
onderzoeksvragen; de manier waarop onze bevindingen binnen bestaande theoretische kaders passen;
en de implicaties die deze bevindingen hebben met betrekking tot preventie- en interventiemethoden bij
het tegengaan van radicalisering. Tot slot zullen wij ingaan op een aantal kanttekeningen bij de huidige
studie en de aanbevelingen voor vervolgonderzoek die hieruit voortvloeien.

121

6.1 Beantwoording van de onderzoeksvragen

De onderzoeksvraag die in dit rapport centraal stond, is: Wat is er bekend over de aard en omvang van
intergenerationele overdracht van jihadisme en andere vormen van extremistisch gedachtegoed? In de
beantwoording van deze vraag hebben wij gebruik gemaakt van vier deelvragen, die wij nu afzonderlijk
zullen beantwoorden.

1. In welke mate is er in het algemeen sprake van intergenerationele overdracht van jihadistisch
en extremistisch gedachtegoed? Wat is de prevalentie hiervan?

Op basis van deze verkennende studie kunnen weinig harde conclusies worden getrokken over de mate
waarin de intergenerationele overdracht van jihadistisch en extremistisch gedachtegoed in de praktijk
plaatsvindt. Hiervoor is de komende jaren echt meer (empirisch) onderzoek voor nodig. De in de
systematische literatuurstudie geïncludeerde kwantitatieve onderzoeken die dit aspect hebben
bestudeerd, zijn veelal uitgevoerd in niet-westerse contexten. Hoewel op basis van deze studies kan
worden verondersteld dat familieleden, waaronder ouderfiguren, inderdaad een belangrijke rol kunnen
spelen bij de radicalisering van kinderen en/of hun besluit tot toetreding tot een extremistische
organisatie, kunnen deze bevindingen niet zonder meer worden vertaald naar de West-Europese situatie.
Dat ligt anders bij de interviews en gesprekken met experts en casusdeskundigen, wiens
inzichten voornamelijk betrekking hadden op de Westerse context. Hier blijkt echter gebrek aan
systematische kennisvergaring omtrent dit fenomeen een probleem: zowel in de praktijk als in de
wetenschap is het een opgave om gezinnen waar tenminste één ouder het jihadistische gedachtegoed
aanhangt, goed in beeld te krijgen. Zo zijn jihadisten niet happig op (onderzoeks)aandacht in het
algemeen, en zeker niet wanneer het de opvoedmethoden van jihadistische ouders betreft. Specifiek in
Nederland valt het gebrek aan zicht op deze gezinnen bovendien toe te schrijven aan praktische
bezwaren in de meldings- of handelingsbereidheid van professionals enerzijds, en ethische en juridische
obstakels anderzijds. Dit belemmert kennisontwikkeling- en -uitwisseling tussen partijen die een
relevante rol (zouden kunnen) spelen bij de signalering en preventie van intergenerationele overdracht,
zoals gemeenten, scholen en maatschappelijk werkers.
Dat betekent niet dat het geheel onmogelijk is om iets te zeggen over de prevalentie van de
intergenerationele overdracht van jihadistisch gedachtegoed in Nederland. Hoewel systematische
ervaring ontbreekt, geven vrijwel alle casusdeskundigen aan bekend te zijn met één of meer casussen
waarin ouders vermoedelijk een aanzwengelende dan wel stimulerende rol hebben gespeeld in de
jihadistische radicalisering van hun kinderen. Deze invloed lijkt over het algemeen aan één specifieke
ouder toe te schrijven. Ook de gesproken wetenschappers en radicaliseringsexperts achten de

122

waarschijnlijkheid dat intergenerationele overdracht binnen extremistische milieus in brede zin
plaatsvindt groot. Daarbij erkennen de gesproken respondenten dat de ervaring met en aandacht voor
gezinssituaties waarin de overdracht van jihadistische denkbeelden speelt, de komende jaren
mogelijkerwijs toe zal nemen. De jongste generatie Nederlandse jihadisten zijn over het algemeen pas
net begonnen met het stichten van een gezin – en de tijd zal moeten uitwijzen hoe deze kinderen zich
ideologisch zullen ontwikkelen.

2. Hoe kan de intergenerationele overdracht van jihadistisch en extremistisch gedachtegoed
worden verklaard? Welke mechanismen spelen hierbij een rol?

Onze literatuurstudie heeft geleid tot een model van intergenerationele overdracht (zie Figuur 2 t/m 6),
waarvan de relevantie in gesprekken met wetenschappers en praktijkdeskundigen is bevestigd. In dit
model staat het gezinssysteem, bestaande uit ouders en hun kinderen, centraal. De dynamiek waarmee
ouders hun kinderen beïnvloeden in hun ideologische ontwikkeling komt voort uit diverse
mechanismen. In ons onderzoek hebben wij deze mechanismen ingedeeld naar vijf overlappende
categorieën.
In de eerste plaats hebben wij discursieve mechanismen geïdentificeerd – welke betrekking
hebben op verbale interacties tussen ouder en kind, waarmee gezinsleden de wereld om hen heen duiden.
Hiertoe behoren bijvoorbeeld mechanismen van othering; een zwart-wit wereldbeeld; het gebruik van
slachtoffernarratieven; de legitimering van geweld; en verwijzingen naar extremistische or radicale
voorgangers in de familielijn.
De tweede categorie mechanismen bevat zogenoemde socio-spatiale elementen. Hierbij vindt
overdracht plaats doordat ouders hun kinderen weghouden van situaties waar zij mogelijkerwijs in
contact zouden kunnen komen met tegengeluiden. In plaats daarvan worden deze kinderen
geïntroduceerd tot alternatieve sociale kringen waar zij wel aan de ‘juiste’ denkbeelden worden
blootgesteld. Socio-spatiale overdracht vindt bijvoorbeeld plaats door kinderen deel te laten nemen aan
ideologische jeugdbewegingen; door hen ‘kindertaakjes’ bij het ouderlijk netwerk te laten vervullen;
door hen mee te nemen naar belangrijke ideologische bijeenkomsten; of zelfs te verhuizen ten behoeve
van de ideologie.
De derde categorie heeft betrekking op de manieren waarop ouders continuïteit in hun
ideologische beïnvloeding nastreven. Dit temporele mechanisme overlapt met de bovenbeschreven
socio-spatiale dimensie, en komt tot uiting in onder meer thuisonderwijs en schoolselectie; partner- en
vriendenselectie; mediaselectie; en sociale controle vanuit het ouderlijk netwerk.
Mechanismen in de vierde categorie kunnen als ‘moreel-educatief’ worden bestempeld. Dit zijn
de mechanismen waarmee ouders het handelen van kinderen proberen te beïnvloeden en naleving van
de gezinsideologie proberen af te dwingen. Dit gebeurt via beloningen en bestraffingen; het uitspreken
123

van verwachtingen en aanmoedigingen; het gebruik van angstbeelden. Ook het feit dat ouders een
(directe of indirecte) voorbeeldfunctie vervullen voor hun kinderen, kan hiertoe worden gerekend.
Het vijfde en laatste mechanisme heeft betrekking op symbolische vormen van overdracht.
Hierbij vindt overdracht plaats via het gebruik van onder meer attributen, decoratie, klederdracht en
speelgoed die (elementen van) de gezinsideologie benadrukken.
De gesprekken met wetenschappelijke experts en casusdeskundigen vullen deze categorisering
van overdrachtsmechanismen op diverse punten aan. Zo wijzen zij onder meer op het bestaan van
specifieke socio-spatiale mechanismen binnen de Nederlandse jihadistische gemeenschap, in de vorm
van deelname aan illegale ‘garage-bijeenkomsten’ en contact met gelijkdenkenden binnen de
onlinesfeer. Daarnaast zien zij onder ouders in deze gemeenschappen expliciete temporele
mechanismen, zoals de inzet van gastouders en oppasouders uit het jihadistische netwerk, en strenge
ouderlijke controle op de bewegingen van hun kinderen buitenshuis, middels telefoon en sociale media.
Bovendien hebben de respondenten laten zien dat ouders zowel een passieve als een actieve rol
kunnen spelen in het overdrachtsproces. De vooronderstelling dat ouders enkel op directe wijze invloed
zouden uitoefenen op de ideologische vorming van hun kinderen, is in de gesprekken dan ook
meermaals ontkracht. Ouders zouden hun denkbeelden vooral op passieve wijze op hun kinderen
overdragen, zo stellen zij – bijvoorbeeld door het bekrachtigen van denkbeelden die kinderen zelfstandig
(buiten de gezinscontext) hebben verworven, of via de intergenerationele overdracht van versterkende
factoren op gezins- en gemeenschapsniveau. Dit aspect toont overlapping met de patronen die in onze
eerdere studie (Weggemans, Van der Zwan & Liem, 2018) naar voren zijn gekomen. In deze studie
werd bijvoorbeeld gesproken over de ‘latente rol’ die familieleden, waaronder ouders, kunnen spelen
met betrekking tot de uitreisbeslissingen van Nederlandse (ex-)Syriëgangers. Dit element kan in het
kader van de huidige studie beter worden opgevat als een passieve houding van ouders ten opzichte van
de (jihadistische) radicalisering van hun kinderen. In beide gevallen geldt echter dat ouders zich niet
altijd actief mengen in de ideologische ontwikkeling van hun kroost, noch dat zij zich per definitie
bewust zijn van de mogelijke negatieve gevolgen die hun toestemming of acceptatie van deze
ontwikkeling teweeg kan brengen. Met de toevoeging van deze actieve-passieve lens vormen de
interviews dan ook een belangrijke aanvulling op de literatuur, en nuanceren zij het model dat wij in de
literatuurstudie hebben ontwaard.

3. Onder welke omstandigheden is intergenerationele overdracht van jihadistisch gedachtegoed
in meer of in mindere mate het geval? Oftewel: wat zijn de risicofactoren en beschermende
factoren die hier al dan niet aan bijdragen?

De bovenbeschreven mechanismen staan niet op zichzelf. Zij worden beïnvloed door versterkende en
verzwakkende factoren en interventies die zich buiten de invloedsfeer van het gezin in kwestie bevinden.
124

Uit de literatuur blijkt dat deze factoren zich zowel kunnen manifesteren op gezinsniveau, als op het
niveau van individuele kinderen. In de kindertijd kunnen elementen zoals gender, leeftijd en cognitieve
vermogens bijvoorbeeld invloed hebben op de mate waarin intergenerationele overdracht plaatsvindt.
Op gezinsniveau vindt beïnvloeding indirect plaats via factoren zoals ervaringen van trauma en
slachtofferschap, delinquentie of een migratie-achtergrond onder ouders. Het effect van deze factoren
is echter lang niet altijd duidelijk en vermoedelijk zeer context-afhankelijk. Een simpele indeling in
beschermende factoren en versterkende factoren zou deze complexiteit te kort doen.
Ook wat betreft de factoren die met intergenerationele overdracht samenhangen zijn de
interviews echter van belang gebleken, bijvoorbeeld door de toevoeging van een bredere
maatschappelijke dimensie. Respondenten benadrukken, meer dan de literatuur, het belang van sociale
trends in de duiding van intergenerationele overdrachtsprocessen binnen jihadistische milieus. Zo
kunnen stigmatisering, discriminatie en buitensluiting van de jihadistische gemeenschap als geheel de
isolationistische tendens van dergelijke gezinnen in de hand werken, en zowel wij-zij-denken als
slachtoffergevoelens versterken. Het gebrek aan contact met andersdenkenden en de beperkte
blootstelling aan alternatieve leefwijzen die hieruit volgen, evenals de bredere gevoelens van boosheid
en frustratie die hiermee gepaard kunnen gaan, kunnen intergenerationele overdracht vervolgens
bevorderen. Waarom dit maatschappelijke element in de gesprekken zo duidelijk naar voren is gekomen
en in de literatuur niet, is niet geheel duidelijk. Mogelijk heeft het iets te maken met de hedendaagse
aandacht voor sociologische grondoorzaken van radicalisering, zoals buitensluiting en marginalisering
(zie bijvoorbeeld Bull & Rane, 2019; Sparke, 2019), die ook in de Nederlandse praktijkwereld
weerklinkt. Anderzijds zou ook het referentiekader van respondenten (dat wil zeggen, het kader waarin
jihadistische overdrachtsprocessen binnen West-Europese en/of Nederlandse gezinnen centraal staat)
hier aan bij kunnen dragen. In de geïncludeerde literatuur ligt de focus immers veelal op gezinnen uit
het Midden-Oosten, (Noord-) Afrika of Azië, waar buitensluiting op basis van afkomst vermoedelijk
een minder prominente rol speelt.
In de tweede plaats hebben de interviews en gesprekken met deskundigen laten zien dat
uiteenlopende soorten gezinssystemen intergenerationele overdracht kunnen voortbrengen. Hoewel
intergenerationele overdracht van radicale of extremistische denkbeelden in sommige gevallen
samenhangt met factoren als huiselijk geweld of mishandeling, geldt dit zeker niet altijd.
Intergenerationele overdracht kan immers ook langs de lijnen van loyaliteit en liefde ten opzichte van
de ouders plaatsvinden, of juist via de hang naar rebellie en de behoefte zich af te zetten – waarbij
kinderen mogelijkerwijs een extremere interpretatie van de ouderlijke ideologie aangrijpen.
Dit laat zien dat intergenerationele overdracht geen éénduidig patroon lijkt te kennen– en dat
het zich in veel verschillende gezinssystemen kan manifesteren. Desondanks zijn er redenen om aan te
nemen dat de in ons model geïdentificeerde factoren en mechanismen niet willekeurig over deze
gezinnen verdeeld zijn. In tegendeel: ons onderzoek suggereert dat bepaalde risicofactoren mogelijk
samenhangen met specifieke overdrachtsmechanismen, en vice versa. Voor de risicofactoren geldt
125

eveneens dat er potentiële trends te ontwaren vallen. Wij zullen hier een eerste aanzet tot doen, aan de
hand van een typologie met drie categorieën. Deze categorieën zijn vermoedelijk niet uitputtend noch
wederzijds uitsluitend – en verdienen in toekomstig onderzoek nadere empirische toetsing. Desondanks
vormen zij gezamenlijk een startpunt voor het in kaart brengen van de patronen die
overdrachtsprocessen kunnen volgen.
De factoren en mechanismen die uit deze studie naar voren komen, kunnen grofweg worden
verdeeld in drie ideaaltypische overdrachtsclusters: (1) factoren en mechanismen in relatie tot de
overdracht van (collectieve) trauma’s; (2) factoren en mechanismen in relatie tot overdracht binnen
instabiele/criminogene milieus; (3) factoren en mechanismen in relatie tot overdracht binnen
stabiele/liefdevolle milieus. Wij zullen bij elk kort stil staan en de belangrijkste kenmerken uitlichten.

In het eerste cluster van factoren en mechanismen staat de ervaring van collectief leed centraal.
Gevoelens van slachtofferschap in de breedste zin van het woord domineren hier de radicale of
extremistische gezinsideologie en de overdracht daarvan. Hierbij kan worden gedacht aan een
vluchtelingen- of migratieverleden, maar ook aan negatieve ervaringen met politie of justitie, en
stigmatisering of buitensluiting. Mogelijkerwijs ligt het feit dat het gezin zich geen onderdeel voelt van
de bredere maatschappij, aan deze vorm van overdracht ten grondslag. Hieraan gekoppeld zijn
specifieke, met name discursieve, mechanismen zoals slachtoffer-denken en othering-processen te
koppelen. Onder deze mechanismen leren kinderen al vroeg dat zij deel uitmaken van een gemeenschap
dan wel van een gezin dat ernstig te lijden heeft onder de daden of attitudes van een kwade ‘Ander’. Dit
vijandsbeeld kan expliciet van aard zijn (zoals voor kinderen die opgroeien in een conflictgebied) of
juist abstract (waarbij een gezin zich door de maatschappij als geheel of door ‘het systeem’ benadeeld
voelt).
Het tweede cluster omvat factoren en mechanismen die specifiek betrekking lijken te hebben op
criminogene, instabiele of onveilige milieus. Gezinsleden zijn mogelijk betrokken bij criminaliteit of
georganiseerde misdaad, vertonen psychopathologische kenmerken, of hebben anderszins moeite mee
te draaien in de maatschappij. Ook middelenmisbruik, huiselijk geweld en mishandeling komt in deze
categorie

voor

–

evenals

emotionele

of

fysieke

verwaarlozing

van

kinderen.

De

overdrachtsmechanismen die hiermee corresponderen bevinden zich met name in de moreel-educatieve
en symbolistische dimensie. Zo maken ouders een sterk onderscheid tussen goed en slecht gedrag, en
manipuleren zij de gedachten van hun kinderen met angstbeelden, verwachtingen, straffen en
beloningen. Ondanks de lage emotionele betrokkenheid van deze ouders bij het leven van hun kinderen
tonen kinderen zich loyaal naar de ouders, en hopen zij op hun goedkeuring door de gezinsideologie zo
secuur mogelijk op te volgen.
De overdrachtsdimensies in het derde en laatste cluster is van een geheel ander kaliber. Niet
instabiliteit en criminaliteit staat hier centraal, maar juist loyaliteit en betrokkenheid. Dit zijn de factoren
en mechanismen die zich voordoen in liefdevolle, warme milieus. Van verwaarlozing of mishandeling
126

lijkt hier geen sprake, en ook een slachtoffernarratief ontbreekt. In plaats daarvan wenden ouders
temporele en socio-spatiale mechanismen aan om de gezinsideologie op kinderen over te brengen – niet
op basis van een vijandbeeld of op basis van traumatische ervaringen, maar omdat zij werkelijk geloven
het beste met (de toekomst van) hun kroost voor te hebben. Kinderen zouden zich op hun beurt niet of
nauwelijks afzetten tegen deze denkbeelden. Zij laten zich juist kenmerken door veilige
hechtingspatronen en een vertrouwensband met hun ouders. De kinderen in kwestie internaliseren de
gezinsideologie en maken dit onderdeel van hun eigen identiteit – schijnbaar zonder hierbij gevoelens
van wrok of frustratie jegens hun ouders te koesteren.
Dit cluster vormt een interessante aanvulling op de bestaande kennis van radicalisering, en staat
haaks op de ‘broken homes’-these die prevaleert in radicaliseringsstudies (zie bijv. Gielen, 2018;
Weenink, 2015). Dat wil niet zeggen dat ons onderzoek deze benadering, die extremisme beschouwt als
een product van gebroken gezinnen, geheel ontkracht. Integendeel: het tweede cluster van factoren en
mechanismen dat in deze paragraaf ter sprake is gekomen, kan juist als onderbouwing worden
beschouwd van deze ‘gebroken gezinnen’-theorie. Desondanks suggereren de gesprekken met
respondenten dat ook gezonde en stabiele gezinssystemen wel degelijk in staat zijn extremistische
kinderen voort te brengen middels intergenerationele overdracht – en dat het aandeel van de
extremistische gezinnen waarin deze ‘cluster drie’-dynamiek speelt, wellicht zelfs groter is dan men
momenteel veronderstelt.

4. Wat zijn de langetermijngevolgen van een succesvolle overdracht, op individueel niveau,
groepsniveau en maatschappelijk niveau? Met welke interventies kunnen deze gevolgen en/of
intergenerationele overdracht in zijn algemeenheid worden tegengegaan?

Tot slot kan de succesvolle intergenerationele overdracht van extremistische denkbeelden volgens ons
model uiteindelijk tot verschillende uitkomsten of pathways leiden. De literatuur laat zien dat hoewel
sommige kinderen inderdaad het gewelddadige pad kiezen – en zich bijvoorbeeld aansluiten bij een
terroristische organisatie of uitreizen naar conflictgebieden – deze gedragscomponent bij anderen
ontbreekt. Voor hen bestaat de overname van de gezinsideologie primair uit een internalisering van de
ouderlijke denkbeelden en bijvoorbeeld de normalisering van geweld. Dit sluit de mogelijkheid niet uit
dat sommigen van hen in hun latere leven alsnog de noodzaak kunnen gaan voelen om deze denkbeelden
op gewelddadige wijze tot uiting te brengen. Longitudinaal onderzoek hiernaar ontbreekt echter,
waardoor hier zeker in de jihadistische context nog weinig over te zeggen valt. Ook op de groep kinderen
die de extremistische ideologie van hun ouders geheel niet overnemen, heeft ons onderzoek helaas
weinig zicht gekregen – doordat hier in wetenschappelijke zin nauwelijks casussen van bekend zijn.
Desondanks suggereert onze studie dat er manieren zijn om de gevolgen van intergenerationele
overdracht zowel in positieve zin als in negatieve zin te beïnvloeden, aan de hand van interventies. In
127

zowel de praktijk als de literatuur is echter nog weinig bekend over de precieze werking van deze
interventies, en de effectiviteit hiervan op langere termijn. Ook bij wenselijkheid van
overheidsbetrokkenheid bij de uitvoering van dergelijke maatregelen zijn vraagtekens te plaatsen. In de
paragraaf ‘Implicaties voor interventies’ gaan wij nader in op deze overwegingen.

6.2 Discussie: theoretische duiding van de bevindingen
Duiding aan de hand van literatuur over intergenerationele overdracht
De resultaten van deze verkennende studie passen bij bestaande kennis omtrent de intergenerationele
overdracht van ideologieën binnen gezinnen. Onze resultaten onderschrijven de belangrijke rol die
ouders spelen in de ideologische vorming van kinderen. Dat geldt zowel voor ‘reguliere’ religieuze als
voor politieke overdracht. Gelijkenissen met religieuze socialisering zitten bijvoorbeeld in de
toepasbaarheid van de channeling hypothesis op onze bevindingen. Deze hypothese stelt dat de
ouderlijke invloed op de religieuze vorming van kinderen voortkomt uit het feit dat ouders hun kinderen
‘kanaliseren’ in bepaalde instituties, zoals scholen en gebedshuizen, die vervolgens hun sociale
interacties – en dus hun religieuze identiteit – vormgeven (Cornwall 1989; Erickson, 1992; Himmelfarb,
1980). In de huidige studie zijn soortgelijke patronen te ontwaren, specifiek in relatie tot temporele
overdrachtsmechanismen. Zo suggereert onze studie dat radicale en extremistische ouders het
ideologische pad voor hun kinderen uitstippelen, door keuzes te maken in de scholen,
(jeugd)verenigingen, en bijeenkomsten waar zij aan deelnemen – welke de verdere socialisering van
deze kinderen sturen. Ook het feit dat ouders invloed uitoefenen op de vriendschapsrelaties en
huwelijkspartners van hun kinderen, is in onze studie aan te wijzen als ondersteuning voor de channeling
hypothese.
Het idee van socialisering door ‘kanalisering’ buitenshuis, hangt voorts samen met de nadruk
die een deel van onze respondenten legt op de indirecte of passieve wijze waarop ouders hun
denkbeelden op hun kinderen overbrengen. Volgens hen spelen subtiele overdrachtsprocessen, waarin
ideeën op geleidelijke wijze tot kinderen komen, een belangrijkere rol dan dat voor meer uitdrukkelijke
mechanismen geldt. Van expliciete ‘indoctrinatie’ of brainwashing – waarbij overdracht middels
psychologische pressie- en chantagemiddelen plaatsvindt (Merry, 2005; Winn, 2000) – zou volgens hen
zelden sprake zijn, en ook in de literatuur komt dit nauwelijks terug.
Deze laatste observatie sluit aan op bestaande theorieën over de transmissie van politieke
voorkeuren. Het belang van subtiele en passieve socialiseringsprocessen, zoals verondersteld door
theorieën van sociaal leren en modelling – waarbij kinderen zich vormen naar het voorbeeld van hun
ouders – speelt ook een belangrijke rol in verklaringen voor de overdracht van politieke attitudes
(Dalton, 1980; Jennings, Dalton & Klingemann, 2007; Meeusen & Boonen, 2020; Torney-Purta, 2017).
Ondanks sceptische geluiden over het veronderstelde directe verband tussen de politieke denkbeelden
128

van ouders en die van hun kinderen (bijv. McDevitt & Chaffee, 2002), wordt het model van
intergenerationele overdracht nog altijd gezien als één van de meer robuuste verklaringen voor de
ontwikkeling van politieke attitudes onder jongeren (Jennings, Dalton & Klingemann, 2007). Ook in
empirische zin lijken theorieën over de overdracht van risicofactoren, zoals status transmission theory
(Verba, Schlozman & Burns 2005), minder accurate voorspellers van politieke voorkeuren en
stemgedrag van jongeren, dan dat voor directe overdrachtsmodellen, zoals sociaal leren (Gidengil, Wass
& Valaste, 2016) en indirecte overdrachtsmodellen, zoals observationeel leren (Meeusen & Boonen,
2020) geldt. Het feit dat deze dimensies ook in de huidige studie naar voren zijn gekomen als belangrijke
onderliggende mechanismen van intergenerationele overdracht – suggereert dat politieke
socialiseringsprocessen mogelijkerwijs overlappen met de overdracht van radicale en extremistische
denkbeelden.
Onze studie past echter niet enkel bij reeds bestaande kennis over de intergenerationele
overdracht van religieuze denkbeelden en politieke attitudes. Ook wat betreft de transmissie van andere
soorten gedrags- en gedachtepatronen, bestaan gelijkenissen. Daarvan zullen wij er twee kort toelichten:
de overdracht van criminaliteit, en de overdracht van collectief trauma. Zoals beschreven zijn gevoelens
van slachtofferschap een potentieel relevante factor in de overdracht van radicaal en extremistisch
gedachtegoed. De manier waarop de overdracht van (narratieven van) intergenerationeel trauma en
collectief slachtofferschap plaatsvindt, lijkt op de patronen wij in de huidige studie hebben ontwaard.
Ook hier ontstaat overdracht uit directe en indirecte socialisatieprocessen binnen het gezin, in interactie
met macro- en meso- en micro-factoren in de directe omgeving van gezinsleden (Vollhardt, 2020).
Bovendien laat onderzoek naar de intergenerationele overdracht van collectief trauma (variërend van
deportaties tot een vluchtelingenverleden) zien dat gevoelens van schaamte, woede en verdriet in latere
generaties binnen dezelfde familie doorleven (Danieli, 1998; Iliceto e.a., 2011; Lev-Wiesel, 2007;
Solomon & Zerach, 2020). Specifiek narratives of anger vervullen binnen getraumatiseerde generaties
een belangrijke sociale functie (Immler, 2012) – en ook in onze studie is boosheid als relevante factor
naar voren gekomen. De latere generaties van getraumatiseerde families voelen zich bovendien meer
verbonden met de in-group, hechten meer waarde aan gemeenschaps- en familiebanden, en hebben
minder vertrouwen in buitenstaanders (Bezo & Maggi, 2015; Iliceto e.a., 2011), wat eveneens zou
kunnen verklaren waarom dit trauma-element in de huidige studie een mogelijk versterkende factor is
gebleken. De beschermingsdrang richting de in-group kan immers een ‘wij-zij-denken’, gevoelens van
buitensluiting en behoeften aan wraak versterken, wat maatschappelijke cohesie tegenwerkt en
polarisatie doet toenemen (Vollhardt, 2020).
Onderzoek naar de overdracht van criminaliteit, tenslotte, sluit eveneens aan op de bevindingen
van deze verkennende studie. Ook hier speelt de gezinsomgeving een belangrijke rol. Kinderen van
criminele ouders hebben bijvoorbeeld een grotere kans om later zelf in het criminele circuit te belanden,
zo blijkt uit verschillende studies (bijv. Farrington, 2011; Thornberry, 2009). Een recent gepubliceerde
meta-analyse van Besemer en Bui (2019) laat zien dat dit risico zelfs aanzienlijk is. Volgens deze auteurs
129

zouden kinderen uit criminele gezinnen 2,5 keer meer kans hebben om later ook crimineel gedrag te
vertonen. Als verklaringen hiervoor dragen betreffende auteurs eveneens het intergenerationele
overdrachtsmodel aan – welke zij interpreteren als een combinatie van sociaal leren, criminogene
omgevingsfactoren en biogenetische kenmerken (Besemer & Bui, 2019). Specifiek deze eerste twee
dimensies passen bij wat wij in de huidige studie hebben geobserveerd – namelijk wat betreft de rol van
sociale overdrachtsmechanismen enerzijds en bredere factoren in de omgeving van het gezin in kwestie
anderzijds, in de overdracht van deviante ideologieën.
Ook het concept labeling is in relatie tot de overdracht van criminaliteit relevant gebleken –
welke raakt aan de bevindingen van onze studie. De labeling-theorie veronderstelt dat de sociale of
politieke beeldvorming van bepaalde maatschappelijke groepen doorwerkt op het zelfbeeld van
individuen uit deze groepen. Wanneer de buitenwereld hen associeert met bepaalde negatieve stigma’s,
zoals criminaliteit, zullen deze individuen zich afwenden van de reguliere maatschappij en toevlucht
zoeken bij (deviante) groepen waar deze etikettering niet plaatsvindt (Becker, 1963; Lemert, 1967).
Volgens Besemer, Farrington en Bijleveld (2017) kan de labeling-theorie een belangrijke verklaring
vormen voor de manier waarop delinquentie intergenerationeel wordt overgedragen. Het huidige rapport
veronderstelt echter dat deze dynamiek ook op kinderen van radicale of extremistische ouders van
toepassing zou kunnen zijn. Met name in de interviews is naar voren komen dat de maatschappelijke
stigmatisering van bepaalde groepen in de samenleving, negatief door kan werken op de identiteit van
jongeren uit radicale of extremistische milieus. Het opgroeien in een dergelijk gezin wordt dan een selffulfilling prophecy – niet omdat de opvoeding daartoe leidt, maar omdat de buitenwereld dit lijkt te
verwachten – wat ertoe kan leiden dat jongeren de identiteit van hun ouders zodoende onderbewust
overnemen.

Duiding aan de hand van de radicaliseringsliteratuur

Ook uit de radicaliseringsliteratuur kunnen wij meer leren over overdracht binnen extremistische
gezinnen. Een eerste overeenkomst zit bijvoorbeeld in de rol van criminogene factoren en instabiele
thuissituaties – welke ook in onze studie relevant zijn gebleken. Hoewel men het er over het algemeen
over eens is dat radicalisering geenszins voorbehouden is aan kinderen uit deviante milieus, suggereren
verschillende studies dat onveilige gezinssituaties wel degelijk een risicofactor kunnen vormen voor de
radicalisering van jongeren. Radicalen en extremisten zouden vooral afkomstig zijn uit ‘gebroken
gezinnen’ – die zich laten kenmerken door fysieke en emotionele afwezigheid van ouders, huiselijk
geweld en middelenmisbruik (zie Bonelli e.a., 2014; Coolsaet, 2011; McCauley & Moskalenko, 2008).
Het gebrek aan liefde en erkenning dat deze individuen thuis ervaren, proberen zij vervolgens op te
vullen met een alternatieve groep waar zij zich gezien voelen, en die hen voorziet van zingeving en een
gevoel van identiteit (Sieckelinck & De Winter, 2015).

130

De behoefte van kinderen aan goedkeuring door ouders kan in deze context worden uitgelegd
aan de hand van het sociologische concept belonging – of de inherent menselijke behoefte deel uit te
maken van een sociale groep. Dit principe zou in de context van de huidige studie kunnen worden
opgevat als de behoefte deel uit te maken van het gezinssysteem in kwestie. Diverse respondenten
hebben bijvoorbeeld benadrukt hoe de vrees ‘er alleen voor te staan’ jongeren gevangenhoudt in een
gezinssysteem dat hen isoleert van de buitenwereld. Ook de literatuur laat zien dat angst verstoten te
worden door gezinsleden, overdracht stimuleert – zelfs wanneer het betreffende gezinssysteem weinig
erkenning of emotionele ondersteuning te bieden heeft. Zodoende zou een behoefte aan belonging onder
kinderen een achterliggende factor kunnen vormen bij de intergenerationele transmissie van radicale en
extremistische denkbeelden binnen gedesorganiseerde milieus.
Voorts hebben sommige auteurs gesuggereerd dat een lage sociaaleconomische positie ten
grondslag zou liggen aan de ontwikkeling van radicale of extremistische denkbeelden onder jongeren
(zie Jenkins, 2007; Murshed & Pavan, 2009; Precht, 2007). Deze veronderstelling, welke is geënt op de
absolute deprivatietheorie, is de afgelopen jaren echter veelvuldig betwist en heeft aan populariteit
moeten inboeten (Dawson, Amarasingam, & Bain, 2016; Githens-Mazer, 2011; Kustermans, 2015).
Ook onze studie levert geen overtuigend bewijs voor een directe rol van sociaaleconomische factoren,
wanneer het de intergenerationele overdracht van dergelijke ideologieën betreft. Slechts enkele
geïncludeerde studies, met name uitgevoerd in niet-Westerse contexten, wijzen op een achtergestelde
economische positie als een mogelijke onderliggende factor voor intergenerationele overdracht. In de
interviews komt dit element vrijwel geheel niet terug. Wel blijken subjectieve ervaringen van
achterstelling en buitensluiting in onze studie een relevante versterkende factor te vormen. Dit
mechanisme wordt in de sociologische literatuur veelal geduid aan de hand van de relatieve
deprivatietheorie en strain theory (Merton 1938; 1957, zie ook Agnew, 1992) – waarin de
gepercipieerde maatschappelijke achterstelling, en de frustratie die daaruit voortkomt, zwaarder weegt
bij het ontstaan van antisociaal gedrag, dan de daadwerkelijke sociaaleconomische positie die men
inneemt. Eerdere studies hebben reeds laten zien dat (elementen van) beide theorieën als verklaring
kunnen dienen voor het ontstaan van radicale en extremistische denkbeelden onder jongeren (Borum,
2017; Doosje e.a., 2016; Geelhoed, 2014; Tusini, 2019) – een bevinding die de resultaten van de huidige
studie lijken te onderschrijven, waar het de intergenerationele overdracht van deze denkbeelden betreft.
Tot slot laat onze systematische literatuurstudie zien dat ouders een belangrijke rol hebben in
de discursieve legitimering van geweld. Deze behoefte aan morele duiding voor anderszins
maatschappelijk onacceptabel handelen, komt voort uit wat Sykes en Matza (1957) ‘technieken van
neutralisatie’ noemen. Deze criminologische theorie is in eerste instantie bedoeld om te duiden hoe
criminelen hun illegitieme handelingen voor zichzelf rationaliseren – maar is in latere studies ook
toegepast in de context van extremistische attitudes (zie bijvoorbeeld Colvin & Pisoiu, 2018; Wood,
2018). Onze studie suggereert dat de internalisering van ouderlijke neutralisatietechnieken van

131

gewelddadige activiteiten en overtuigingen, inderdaad een belangrijke rol spelen in de
intergenerationele overdracht van extremistisch gedachtegoed.

6.3 Implicaties voor interventies

Intergenerationele overdracht en deradicalisering
De bevindingen van de huidige studie hebben belangrijke implicaties voor de interventies waarmee men
het ontstaan van radicale en extremistische denkbeelden onder jongeren kan tegengaan. Zo wijst ons
onderzoek op de beschermende kracht die uitgaat van niet-radicale of-extremistische invloeden van
buiten de gezinssfeer; het belang van alternatieve identiteitsvorming; en de rol van positieve
triggerevents en van blootstelling aan mensen met andere leefwijzen of denkbeelden. Zowel in de
geïncludeerde studies als in de gesprekken staat het niet-dwingende karakter van deze interventies echter
centraal. De ideologische ommekeer van kinderen lijkt uiteindelijk gestoeld op een intrinsieke
verandering, en niet op van rechtswege opgelegde maatregelen, zo blijkt. Door autoriteiten gelaste
interventies, zoals detentie, uithuisplaatsing of een door de overheid gestimuleerde verhuizing naar een
‘betere’ wijk, lijken over het algemeen dan ook beperkt in hun effectiviteit wanneer zij op zichzelf staan.
Dit ligt in lijn met wat vanuit de literatuur bekend is over disengagement- en deradicaliseringsprocessen.
Zo laten eerdere studies zien dat het aanmeten van een alternatieve identiteit, bijvoorbeeld door nieuwe
hobby’s, nieuwe relaties of het huwelijk of een nieuwe baan (Mattsson & Johansson, 2020; Simi e.a.,
2017; Doosje e.a. 2016) belangrijke triggerevents kunnen zijn, die uittreden kunnen stimuleren. De
huidige studie onderschrijft deze bevindingen, en suggereert dat interventies die tegengeluid,
alternatieve zingeving en identiteitsvorming onder jongeren stimuleren, succesvoller zouden zijn bij het
tegengaan van intergenerationele overdracht dan dat voor repressieve maatregelen op individueel of
gezinsniveau zou gelden.
Bij deze constateringen zijn twee relevante opmerkingen te plaatsen. In de eerste plaats is uit de
interviews gebleken dat het ouderschap an sich ook een triggerevent is dat deradicaliserings- of
uittredingsprocessen in de hand kan werken. Met andere woorden: voor sommige personen heeft een
nieuwe identiteit als vader of moeder een matigend effect – een gegeven dat ook al eerder in de literatuur
is beschreven (zie bijvoorbeeld Doosje e.a., 2016). Hierbij geldt dat een nieuwe focus op het gezinsleven
en/of het verlangen het kind in een veilige omgeving op te laten groeien, ertoe kan leiden dat men zich
afwendt van radicale of extremistische denkbeelden. Waarom het krijgen van kinderen soms een
positieve wending teweegbrengt in het leven van radicale en extremistische personen, terwijl het bij
anderen juist tot intergenerationele overdracht leidt, is echter onbekend, en verdient nadere aandacht.
In de tweede plaats hebben de resultaten gevolgen voor de rol die ouders in processen van
deradicalisering en disengagement zouden kunnen spelen. Bestaande deradicaliseringsprogramma’s
132

erkennen steeds vaker de rol van eerstelijns pro-sociale contacten, waaronder gezinsleden, in het
signaleren, deradicaliseren en re-integreren van extremistische jongeren (zie Bjørgo & Horgan, 2009;
Koehler, 2015; Koehler & Ehrt, 2018). Dergelijke contacten zouden volgens Koehler en Ehrt (2018)
zelfs kunnen worden beschouwd als de ‘first line of defence’ (p. 2) bij het tegengaan van radicalisering
onder jongeren. Hier kan vanzelfsprekend geen beroep op worden gedaan wanneer ouders zelf de
oorsprong van de radicale denkbeelden van het kind in kwestie zijn. Bovendien ontbreekt het jongeren
uit radicale en extremistische milieus aan de pre-radicale identiteit waar deradicaliseringsprogramma’s
gewoonlijk op inspelen. Zij zullen daarom ondersteund moeten worden en het opbouwen van een nieuw
leven waarin de gezinsideologie niet langer centraal staat. Hoewel betreffende ouders hier vermoedelijk
niet aan bij kunnen dragen, blijft het onderliggende mechanisme – van een betrokken volwassene die
een luisterend oor biedt en die het kind in kwestie steunt in zijn of haar zoektocht naar zichzelf – ook
relevant voor jongeren uit deze doelgroep. Vooral de gesproken respondenten benadrukken het belang
van een mentor of coach die hen zonder expliciet oordeel kan stimuleren een ander levenspad te kiezen.
Een extern ouderfiguur kan hen zodoende ondersteunen in de vraagstukken die zij thuis niet kunnen of
durven te bespreken.
Concluderend vormt het huidige onderzoek zowel een onderkenning van, als een aanvulling op
de bestaande literatuur over (de-)radicaliseringsprocessen. Het bevat een uitgebreide behandeling van
een specifieke groep van radicalen en extremisten – namelijk zij die hun denkbeelden van jongs af aan
hebben

meegekregen.

Hoewel

de

onderliggende

uitgangspunten

van

de

meeste

(de-)

radicaliseringsliteratuur ook op deze groep van toepassing zijn, zal de praktische uitwerking hiervan bij
casussen van intergenerationele overdracht verschillend zijn. Waar het de deradicalisering van deze
individuen betreft, suggereert onze studie dat wel gebruik kan worden gemaakt van bestaande kennis
over pro-sociale contacten, tegengeluid en triggerevents – maar dat men hierbij niet kan rekenen op de
signalerende en beschermende rol die het gezin over het algemeen in deradicaliseringsstudies vormt (dat
is, tenzij betreffende ideologie slechts door één van beide ouders wordt aangehangen).

Naar een kinderbeschermingsperspectief
Een laatste relevante invalshoek ten opzichte van interventies, welke zowel in de gesprekken als de
bestudeerde literatuur naar voren is gekomen, heeft betrekking op het belang van een
kinderbeschermingsperspectief bij het tegengaan van intergenerationele overdracht. Uiteindelijk moeten
interventies niet met het oogmerk van maatschappelijke cohesie of zelfs puur voor de nationale
veiligheid worden opgelegd, maar vooral met het doel het welzijn van het kind in kwestie te beschermen,
zo zeggen verschillende respondenten. De literatuurstudie, en specifiek de geïncludeerde rechtsanalyses
van Ahdash (2019) en Bickerton (2019), erkennen dit perspectief. Beide auteurs benadrukken het belang
van terughoudendheid en voorzichtigheid in de toepassing van interventies – vooral met het oog op de

133

risico’s van stigmatisering en verdere uitsluiting van betreffende gezinnen. Ook buiten deze studies zijn
bovendien verhalen terug te vinden van ouders die ten onrechte zijn onderworpen aan dergelijke
maatregelen. In het rapport Separating Families (Qureshi, 2018) beschrijven enkele van dergelijke
ouders de inbreuk die zulke interventies op het gezinsleven kunnen maken, en het gebrek aan vertrouwen
in autoriteiten dat hieruit volgt. Indien onjuist toegepast, kunnen deze maatregelen zodoende meer
schade dan goed teweegbrengen in het leven van kinderen en hun ouders – door hen richting de eerder
genoemde overdrachtspatronen van collectief slachtofferschap te bewegen.
In de gesprekken benadrukken enkele respondenten daarom dan ook dat een overheidsfocus op
islamitisch-geïnspireerd extremisme betwistbaar is, aangezien dit gevoelens van discriminatie binnen
moslimgemeenschappen kan versterken. Overheidsoptreden zou, wanneer het om de intergenerationele
overdracht van extremisme gaat, dan ook niet enkel op jihadisme gericht moeten zijn, maar ook op
andere voor kinderen schadelijke ideologieën. Soortgelijke geluiden komen uit de literatuurstudie naar
voren, zoals bijvoorbeeld in Ahdash (2019):
‘Even though protecting children from becoming involved in terrorist violence might seem
like an obvious and self- evident child-protection or safeguarding issue, there is a notable
and potentially discriminatory selectivity when it comes to which forms of radicalisation
and extremism have actually been considered to be child-protection and safeguarding
concerns and which have not’ (p. 9).

Dit wil niet zeggen dat er geen substantiële verschillen bestaan tussen ouders in nationalistische, rechtsen links-extremistische, of jihadistische groeperingen. Maar, zo benadrukt ook Ahdash (2019), de
kinderrechter zou zich wel van de algemene nadruk op islamitisch extremistische denkbeelden als
‘dreiging’ bewust moeten zijn, ter voorkoming van een stigmatisering van de algehele
moslimgemeenschap als ‘suspect community’ (p. 9, zie ook Qureshi, 2018). Het feit dat deze
kanttekening zowel in de literatuur als in de gesprekken naar voren is gekomen, onderschrijft dat dit een
perspectief is dat breder leeft.
De in deze paragraaf beschreven implicaties kunnen worden gezien als een eerste stap naar een
beter begrip van de manier waarop de intergenerationele overdracht van radicaal en extremistisch
gedachtegoed plaatsvindt en welke factoren en mechanismen hieraan ten grondslag liggen. Het biedt
een eerste aanknopingspunt voor iedereen die zich bezighoudt met de vraag hoe de schadelijke effecten
van ongewenste ideologische overdracht te verkleinen. Wij benadrukken desondanks terughoudend te
zijn bij het trekken van al te harde conclusies op basis van onze bevindingen – mede met het oog op de
belangrijkste theoretische en methodologische kanttekeningen.

134

6.4 Kanttekeningen en aanbevelingen voor vervolgonderzoek

Theoretische overwegingen
De kanttekeningen die het merendeel van de radicaliseringsliteratuur ten deel valt, komt ook dit
onderzoek toe. Zowel de literatuurstudie als de interviews hebben beperkingen, wat betreft de
theoretische keuzes die in dit onderzoek zijn gemaakt. Zo hebben wij ons gericht op een unidirectionele
(ouder-op-kind) interpretatie van intergenerationele overdracht, om de invloed die radicale of
extremistische ouders op hun kinderen hebben te kunnen duiden. In werkelijkheid, echter, is
intergenerationele overdacht binnen de gezinscontext een multidirectioneel proces (Bernardi, 2013;
Roest, 2007). Kinderen beïnvloeden hun ouders immers net zo goed als dat zij door hun vader en moeder
worden gevormd. De radicaliserende invloed die kinderen op hun ouders hebben, is in dit onderzoek
dan ook buiten beschouwing gelaten, ondanks dat er zowel in de literatuur als in de aanwijzingen zijn
dat er gevallen zijn waarin zoons of dochters hun ouders tot radicale of extremistische ideeën of acties
bewegen (zie hiervoor Weggemans e.a., 2018). Het is dan ook van belang te benadrukken dat kinderen
geenszins willoze actoren in het overdrachtsproces zijn: zij maken hier actief onderdeel vanuit en hebben
– tot op zekere hoogte – ook invloed op de manier waarop zij met de door hun ouders aangereikte
ideologische denkbeelden omgaan (Gabriel, 2018). Het in dit rapport gehanteerde onderscheid tussen
ouders als ‘actieve radicaliseerders’ en kinderen als ‘passieve geradicaliseerden’ is vanuit dat perspectief
wellicht al te simplistisch en ontkent de rol die kinderen mogelijkerwijs zelf in hun radicaliseringsproces
hebben (zie ook Qureshi, 2018; Weggemans, Van der Zwan & Liem, 2018).
Zo zijn er casussen bekend waarin ouders een radicale maar niet-gewelddadige ideologie
aanhangen, welke door hun kinderen als ‘te zwak’ wordt beschouwd. Dit kan ertoe leiden dat deze zoons
of dochters zich in plaats daarvan tot een meer expliciet gewelddadige interpretatie van de ouderlijke
denkbeelden wenden, of dat zij zelfs overgaan tot het plegen van geweld, ondanks dat dit door de ouders
in kwestie wordt afgekeurd. Sikkens e.a. (2017) observeren dit bijvoorbeeld in hun studie: ‘Some
[voormalig extremisten] had ideals that were in line with the ideals of their parents, though usually
more extreme. The parent of an extreme right-winger, would then, for example, vote for a political party
on the right political spectrum’ (p. 205). In hoeverre kan men in dergelijke gevallen – waarin kinderen
zich wel laten inspireren door de denkbeelden van hun ouders, maar zij deze idealen ombuigen naar een
verregaandere variant – daadwerkelijk spreken van intergenerationele overdracht? En wat betekent dit
voor de mogelijke (de-)radicaliserende rol die ouders in deze kunnen hebben? Ook in de context van
lidmaatschap van extremistische of terroristische organisaties roept een dergelijke dynamiek nieuwe
vragen op. Hebben de kinderen van ouders in extremistische groeperingen meer kans een meer
vooraanstaande rol (kunnen) gaan vervullen binnen deze netwerken – en hebben zij in die zin een
‘streepje voor’ op de rest? Worden kinderen van extremistische leiders zelf ook leiders – en zo ja, welke
mechanismen faciliteren dit? Hier zou in de toekomst nader onderzoek naar gedaan kunnen worden.
135

In het verlengde hiervan kan men kanttekeningen plaatsen bij onze benadering van het concept
‘gezin’. Wij hebben ons primair gericht op de relatie tussen opvoeders, specifiek ouders, en hun
kinderen, maar zowel uit de literatuur als uit de interviews is gebleken dat ook ooms, tantes, broers,
zussen en neven en nichten een belangrijke rol kunnen spelen bij de overdracht van extremistische
denkbeelden op zowel kinderen als ouders. De vraag is zodoende of ouders zo geïsoleerd bestudeerd
kunnen worden als dat wij in de huidige studie hebben gedaan – zeker in relatie tot radicale of
extremistische milieus waar veel waarde wordt gehecht aan bloedbanden, en waar tweede- en
derdegraads familieleden regelmatig over de vloer komen. Indien vaders en moeders tekortschieten in
de zorg voor hun kinderen, is het bovendien niet onwaarschijnlijk dat kinderen op zoek gaan naar andere
ouderfiguren in hun directe omgeving. Dit fenomeen, waarbij onveilig gehechte kinderen
overdrachtsgevoelens ontwikkelen voor andere personen die nabij hen staan, is een bekend gegeven uit
de psychologie (zie Trijsburg, 1998). Daarnaast is uit de radicaliseringsliteratuur bekend dat sommige
jongeren in extremistische netwerken een ‘alternatieve familie’ vinden (Sieckelinck & De Winter,
2015), of dat zij radicale leiders als ‘new parents’ gaan beschouwen (Lu Sheppard-Luangkhot, 2020)
Dergelijke relaties zou men als een ‘subjectieve’ of zelfverkozen opvoedrelatie kunnen bestempelen –
wat de vraag doet rijzen in hoeverre dergelijke relaties al dan niet soortgelijke patronen vertonen als de
socialiseringsmechanismen die in de huidige studie naar voren komen. Met andere woorden: men kan
zich afvragen of ouders zich inderdaad in een ‘unieke’ opvoedpositie bevinden, of dat hun rol ook door
andere radicale of extremistische familieleden, vrienden, of leiders kan worden vervuld. Ook dit is een
vraagstuk dat in de toekomst verder verkend zou kunnen worden.
Een andere vraag die men in dit verband kan stellen, is in hoeverre vaders en moeders
soortgelijke (socialiserings)rollen binnen het gezin vervullen. Aangezien uit de literatuurstudie blijkt dat
jihadistische en radicaal-islamitische gezinnen over het algemeen een traditionele rolverdeling
aanhouden, valt te veronderstellen dat dit de ideologische overdrachtspatronen binnen het gezin
beïnvloedt. Zowel de interviews als de literatuur suggereren dat jihadistische moeders mogelijkerwijs
andere overdrachtsmechanismen hanteren dan jihadistische vaders – waarbij moeders verantwoordelijk
zijn voor de ideologische opvoeding van jonge kinderen (veelal binnenshuis), en vaders voor de
opvoeding van oudere kinderen (veelal buitenshuis). Een interessante constatering is hierbij dat de
literatuur soortgelijke patronen constateert in andere ideologische kringen, zoals binnen gezinnen van
rechtsextremisten of white supremacists. Ook daar lijken traditionele man-vrouwverhoudingen binnen
het gezin een belangrijke stempel te drukken op de praktische invulling van de opvoeding en
socialisering van de kinderen. Dit lijkt anders te zijn in links-extremistische gezinnen – waar meisjes en
jonge vrouwen juist aangemoedigd wordt om (gewelddadige) masculiene rollen binnen de ouderlijke
organisatie te vervullen. Voor hen is de omarming van de gezinsideologie dan ook primair een manier
om zich te onttrekken aan de beperkende rolpatronen waarin zij zich gevangen voelen. Hoe deze
genderdimensies en rolpatronen doorwerken op het fenomeen van intergenerationele overdracht, is
vooralsnog niet bekend. Zijn dochters gevoeliger voor de radicale of extremistische denkbeelden van
136

hun moeder – en zoons voor die van hun vader? Dergelijke vragen zouden in vervolgstudies bestudeerd
kunnen worden.
Een andere weg die in vervolgonderzoek kan worden bewandeld, heeft betrekking op de in dit
rapport getrokken vergelijking tussen sektarische, radicale en extremistische ideologieën. Hoewel wij
deze keuze in eerste instantie om methodologische redenen hebben gemaakt – dat wil zeggen: om het
beperkte aantal studies over de overdracht van jihadistische denkbeelden te ondervangen – is dit in de
gesprekken met respondenten bevestigd als een relevante aanpak die theoretische uitdieping verdient.
Zo suggereert de door ons bestudeerde literatuur dat de overdrachtspatronen voor deze isolationistische
stromingen grotendeels overeenkomen, maar dat er ook verschillen zijn. Het hebben van een radicale of
extremistische familietraditie (waarbij niet alleen ouders, maar ook (groot)vaders en -moeders hebben
deelgenomen aan de strijd) is specifiek van belang in politiek-ideologische context. Voor
religieusgemotiveerd radicalisme of extremisme, lijkt deze overdrachtsdimensie minder van belang.
Voorts hebben sommige respondenten aangegeven belangrijke parallellen te zien in de
intergenerationele overdracht binnen jihadistische netwerken en die in sektarische gemeenschappen –
terwijl anderen juist op verschillen wijzen, zoals het feit dat sektes zich veelal vormen naar de
denkbeelden van één centrale leider. Een dergelijke voorman zou in jihadistische context meestal
ontbreken, wat mogelijkerwijs gevolgen heeft voor de manier waarop ouders hun kinderen socialiseren.
De mate manier waarop ouders in isolationistische netwerken hun gedachtegoed op hun kroost
overbrengen – en de eventuele verschillen en gelijkenissen die zich hierbij voordoen – zijn echter nog
onvoldoende bestudeerd.
Tenslotte

twee

kanttekeningen

met

betrekking

tot

onze

interpretatie

van

het

radicaliseringsconcept. Allereerst hebben wij ons in dit onderzoek primair gefocust op de overdracht
van radicale en extremistische ideologieën. De rol van ideologische overtuigingen in het
radicaliseringsproces is echter omstreden (zie Holbrook & Horgan, 2019), en de precieze relatie tussen
gewelddadige denkbeelden en gewelddadige handelingen is niet altijd rechtlijnig. Zo kan men zich
inlaten met extremistische of zelfs terroristische activiteiten, zonder daadwerkelijk in het onderliggende
gedachtegoed te geloven. In dat geval kunnen er andere motieven meespelen – zoals angst voor
gezichtsverlies, of een hang naar spanning en sensatie – en is het gedachtegoed in kwestie van
ondergeschikt belang (zie Coolsaet, 2015). In hoeverre de casussen die in de literatuur en de interviews
zijn besproken daadwerkelijk de gezinsideologie hebben geïnternaliseerd, is daarom niet altijd bekend.
Zeker bij jonge kinderen is het bovendien moeilijk te wegen of zij de strekking van de gezinsideologie
daadwerkelijk begrijpen. Wanneer een kleuter haatdragende woorden naar een vrouw in een jurk roept
(zoals in Malik, 2019) – is dat omdat hij werkelijk gelooft dat vrouwen geheel gesluierd over straat
zouden moeten gaan? Of is er sprake van papagaaiengedrag, waarbij de vijfjarige in kwestie zelf de
reden voor zijn gedrag niet begrijpt? Op basis van enkel de literatuur, en zonder zelf in aanraking te zijn
geweest met dergelijke casuïstiek, is het haast niet mogelijk om daar meer over te zeggen. Deze
vraagstukken zouden in de toekomst vanuit een pedagogisch perspectief nadere verkenning behoeven.
137

Daarbij is het in de tweede plaats van belang te benadrukken dat de wetenschap er tegenwoordig
over eens is dat radicalisering geenszins een lineair proces is (zie Frissen, 2020). Individuen kunnen
zich dynamisch in en uit het radicale of extremistische gedachtegoed bewegen – en dat geldt
hoogstwaarschijnlijk ook voor kinderen van ouders met dergelijke denkbeelden. Het is dan ook voor te
stellen dat kinderen zich in bepaalde levensfasen (zoals de kindertijd) méér naar de denkbeelden van
ouders voegen, en dat zij zich in andere fasen (zoals de puberteit) zich hier juist meer tegen afzetten.
Hoe kinderen in verschillende leeftijdscategorieën zich verhouden tot de ideologie van hun ouders – en
wanneer de vatbaarheid voor alternatieve denkbeelden het hoogst is – zou in toekomstig onderzoek
verder onderzocht zou moeten. Het in kaart brengen de mogelijke ‘hooks for change’ (Giordano,
Cernkovich, & Rudolph, 2002, p. 992) waarmee verandering in de ideologie van jongeren op
verschillende momenten in hun leven teweeg kan worden gebracht, kan uiteindelijk de basis vormen
voor interventies om intergenerationele overdracht van extremistische denkbeelden tegen te gaan.

Methodologische overwegingen
Wat betreft de methodologie hebben wij in de verzameling van de literatuur gebruik gemaakt van een
beperkt aantal zoektermen, die in verschillende combinaties in de databases zijn ingevoerd. Deze aanpak
heeft studies opgeleverd die enkel expliciet deze terminologie hanteren – waardoor relevante randstudies
waarin denkbeelden in kwestie niet expliciet als ‘radicaal’, ‘extremistisch’ of ‘jihadistisch’ zijn
aangemerkt, buiten beschouwing zijn gebleven. Ook zijn studies die zich op de intergenerationele
overdracht van algemene intolerante, isolationistische, of antidemocratische denkbeelden, zijn eveneens
buiten ons zichtveld gebleven, hoewel hier zeer waarschijnlijk wel soortgelijke mechanismen en
factoren aan ten grondslag liggen (zie bijvoorbeeld Duriez & Soenens, 2009). Tenslotte hebben wij ons
vanwege haalbaarheidsoverwegingen gericht op studies vanaf het jaar 2000 – terwijl er voldoende
redenen zijn om te vermoeden dat ook in studies uit de 20e eeuw veel relevante informatie te vinden is.
Hierbij kan worden gedacht aan de overdracht van fascistische denkbeelden tijdens en na de Tweede
Wereldoorlog, en de overdracht van links-radicaal gedachtegoed in Europa in de jaren ’70. Deze
aspecten zouden in toekomstig onderzoek verder uitgediept kunnen worden.
Bij de interviewmethodologie zijn eveneens kanttekeningen te plaatsen. In de gesprekken met
praktijkdeskundigen is casuïstiek enkel in geanonimiseerde vorm besproken. Hierdoor hebben wij de
uitspraken van betreffende professionals niet kunnen verifiëren met andere databronnen. Door de kleine
omvang van de jihadistische populatie, is het bovendien mogelijk dat één of meer casussen soms vaker
terugkomen in de ervaringen van praktijkdeskundigen. Zeker voor casuïstiek over Nederlandse gezinnen
die veelvuldig zijn verhuisd, waardoor betreffende casussen dus door gemeentemedewerkers in diverse
regio’s is behandeld, ligt dit risico op de loer. Dat hoeft op zichzelf geen probleem te zijn, maar heeft er
mogelijkerwijs wel toe geleid dat wij soms onterecht een verband tussen de verhalen en ervaringen van

138

deze experts hebben gezien, en de prevalentie van de geconstateerde factoren of mechanismen hebben
overschat.
Ook is het van belang te benadrukken dat geen enkel cohort van de radicale en extremistische
individuen aan dezelfde sociale en politieke factoren wordt blootgesteld, wat tegen generalisering van
de geïdentificeerde overdrachtsmechanismen en -factoren naar toekomstige generaties pleit. Het is om
die reden dat Shapiro (2004) beargumenteert dat verschillende generaties van radicalen of extremisten
eigenlijk een vergelijkende studie verdienen, om de diverse dimensies die bij ideologische transmissie
meespelen, in kaart te brengen. Die stelling rechtvaardigt de hypothese dat ‘9/11’-terroristen hun
kinderen op andere manieren en met andere middelen hebben gesocialiseerd, dan dat voor de jongste
generatie ‘homegrown’ westerse Syriëgangers geldt. Dit is iets wat wij in onze studie niet hebben
meegenomen, maar wat in toekomstig onderzoek verdere aandacht behoeft.
De ervaringen van casusmedewerkers zijn mogelijkerwijs eveneens regio- en tijdsgebonden. Zo
suggereerden enkele respondenten dat er regionale verschillen zouden zijn in de mate waarin bepaalde
overdrachtsmechanismen, zoals thuisonderwijs, binnen Nederland voorkomen. Enerzijds kan men
veronderstellen dat de jihadistische netwerken binnen de Randstad waarschijnlijk een belangrijke
sociale bodem voor thuisscholingspraktijken, gastouderconstructies en illegale moskeebijeenkomsten
vormen. Anderzijds valt te beargumenteren dat deze mechanismen makkelijker te organiseren zijn in
niet-stedelijke gebieden, door een vermeend gebrek aan toezicht, en doordat geografische beperkingen
als grond voor thuisonderwijs kunnen dienen. Ook de invloed die eventuele coronamaatregelen – zoals
thuisblijfgeboden en verboden op fysieke bijeenkomsten – op deze praktijken hebben, is in dit kader
interessant, en verdient in vervolgonderzoek verder uitgediept te worden.
Tot slot blijft het in radicaliseringsonderzoek lastig om causaliteit aan te tonen. Is er sprake van
ideologische overdracht – of slechts van ideologische continuïteit? Dit is een vraag die de door ons
geïncludeerde empirische studies over het algemeen niet kunnen beantwoorden. Hoe de geïdentificeerde
versterkende en beschermende factoren zich precies verhouden tot de ideologische invloed van ouders,
is in kwalitatief onderzoek immers moeilijk te ontwaren. Ook in kwantitatieve studies is dit echter
ingewikkeld, door mogelijke interactie-effecten met onbekende variabelen. Radicaliseringsonderzoek is
dan ook gebaat bij meer longitudinaal onderzoek, zeker wanneer het gaat om onderzoek naar de
intergenerationele overdracht van extremistische denkbeelden binnen de gezinscontext. Ook studies
waarin sprake is van een niet-radicale of -extremistische controlegroep – dan wel een radicale of
extremistische controlegroep waarin geen sprake is (geweest) van ideologische overdracht – kan ons
helpen hier meer licht op te werpen.

139

6.5 Tot slot
De relevantie van intergenerationele overdracht van extremistisch en radicale denkbeelden zal in de
komende jaren verder toenemen. De kinderen van voormalig IS-aanhangers zijn nu over het algemeen
nog te jong om iets te kunnen zeggen over mogelijke jihadistische socialisering door hun ouders. Dit zal
in de komende decennia, naarmate hun ideologische vorming zich verder voltrekt, echter veranderen –
aangezien dan pas meer duidelijk zal worden over de eventuele ouderlijke invloed op de denkbeelden
van deze kinderen. Anderzijds leidt ook de opkomst van een nieuwe generatie met extreemrechtse en/of
neonazistische denkbeelden (zie NOS, 2021), alsmede het ontstaan van allerlei nieuwe radicale
bewegingen en complotgroepen (zie Schipper, 2020), tot de vraag in hoeverre kinderen die opgroeien
in dergelijke milieus hetzelfde ideologische pad als hun ouders kiezen. Ook vanuit die optiek is
intergenerationele overdracht een thema dat in de komende jaren aan relevantie zal winnen.
Het huidige onderzoek laat zien dat er gegronde redenen zijn om de ontwikkeling van kinderen
uit dergelijke radicale en extremistische gezinnen te blijven bestuderen. Zowel de literatuurstudie als de
gesprekken met casusdeskundigen en wetenschappelijke experts suggereren dat ouders in sommige
gevallen wel degelijk een actieve rol kunnen spelen in de radicalisering van hun kinderen. Desondanks
dient er voorzichtig te worden omgesprongen met de vertaling van deze bevindingen naar casuïstiek of
de beleidspraktijk. Stigmatisering en buitensluiting van de jihadistische gemeenschap is niet alleen
sociaal onwenselijk, maar vermoedelijk ook contraproductief, aangezien het isolationistische tendensen
en slachtoffergevoelens – en zodoende mogelijkerwijs ook ideologische overdracht van ouder op kind
– in de hand kan werken. Vanuit die optiek moet men ervoor waken ouders al te snel in het verdomhoekje
te stoppen wanneer hun kinderen (interesse in) extremistisch gedachtegoed vertonen. De constatering
dat sommige ouders hun kinderen blootstellen aan extremistische ideologieën, mag voorts niet leiden
tot gedachtepolitie-praktijken of tot de criminalisering van de opvoedkeuzes die binnen individuele
gezinnen worden gemaakt. Uiteindelijk gaat het vermoedelijk om een kleine minderheid van de
gezinnen waarin ouders hun kinderen bewust richting extremisme duwen.

140

Bibliografie
Adriaansen, R. J. (2006). Tussen ervaring en herinnering. Rotterdam: Erasmus Universiteit
Rotterdam.
Affandi, R.M.T. N., Dermawan, W. & Alam, G. N. (2019). In Refer to Societal Security Dealing with
the Radicalisation in West Java, Indonesia. Central European Journal of International &
Security Studies, 13(4), p. 275-300.
Agnew, R. (1992). Foundation for a general strain theory of crime and delinquency. Criminology,
30(1), p. 47-88.
Ahdash, F. (2019). Childhood Radicalisation and Parental Extremism: How Should Family Law
Respond? Insights from A Local Authority v X, Y and Z. Londen: London School of
Economics.
AIVD. (2018). Rechtsextremisme in Nederland. Een fenomeen in beweging. Geraadpleegd via:
AIVD. (2014). Actieprogramma Integrale Aanpak Jihadisme Overzicht maatregelen en acties.
Geraadpleegd via:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2014/08/30/actieprogramma-integraleaanpak-jihadisme
AIVD (2004). Van Dawa tot Jihad. Geraadpleegd via:
https://www.aivd.nl/documenten/publicaties/2004/12/23/van-dawa-tot-jihad
Allès‐Jardel, M., Fourdrinier, C., Roux, A., & Schneider, B. H. (2002). Parents' structuring of
children's daily lives in relation to the quality and stability of children's friendships.
International Journal of Psychology, 37(2), p. 65-73.
Amato, P. R. (1996). Explaining the intergenerational transmission of divorce. Journal of Marriage
and the Family 58(3), 628-640.
Andre, V. & Harris-Hogan, S. (2013). Mohamed Merah: From Petty Criminal to Neojihadist. Politics,
Religion & Ideology, 14(2), p. 307-319.
Asal, V., Shellman, S., Fair, C.C. (2010). Consenting to a Child's Decision to Join a Jihad: Insights
from a Survey of Militant Families in Pakistan. Studies in Conflict and Terrorism, 31(11), p.
973-994.
Auty, K. M., Farrington, D. P., & Coid, J. W. (2017). The intergenerational transmission of criminal
offending: Exploring gender-specific mechanisms. British Journal of Criminology, 57(1), p.
215-237.
Awan, I., Spiller, K., & Whiting, A. (2019). Contesting Terms: Radicalisation and Extremism. In:
Awan, I, Spiller, K. & Whiting, A. (Eds.), Terrorism in the Classroom (p. 7-23). Cham:
Palgrave Pivot.

141

Ayres, J. M. (2018). Counter-Radicalization: An Analysis on Violent Extremist Ideologies
(Dissertatie). Rapid City: National American University.
Bankston, C., and Zhou, M. (1995). Effects of minority language literacy on the academic
achievement of Vietnamese youths in New Orleans. Sociological Education, 68, p. 1-17.
Becker, H. A. (1991). Aspecten van generaties en cohorten: een overzicht van het
onderzoeksprogramma. Sociologische gids, 38(4), p. 212-226.
Becker, H. S. (1963). Outsiders: Studies in the Sociology of Deviance. New York: Free Press.
Beech, H. & Suhartono, M. (18 mei 2018). At the Heart of Indonesia Terror Attacks, a Well-Liked
Family. The New York Times. https://www.nytimes.com/2018/05/18/world/asia/indonesiasurabaya-terrorism-ditaoepriarto.html
Behrman, J., & Taubman, P. (1976). Intergenerational transmission of income and wealth. The
American Economic Review, 66(2), p. 436-440.
Bekkers, R. (2007). Intergenerational transmission of volunteering. Acta Sociologica, 50(2), p. 99-114.
Bellandi, R. (2016). Terrorist ideology and behavior: An examination of the behavior of known and
unknown perpetrators (Dissertatie). New York: State University of New York.
Belsky, J., Capaldi, D., Conger, R. (2009). The Intergenerational Transmission of Parenting:
Introduction to the Special Section. Developmental Psychology, 45(5), p. 1201-1204.
Bengtson, V., Copen, C., Putney, N., & Silverstein, M. (2009). A Longitudinal Study of the
Intergenerational Transmission of Religion. International Sociology, 24(3), p. 325-345.
Bernardi, L. (2013). From mothers to daughters Intergenerational transmission of fertility norms. In:
Ellingsaeter, A.L., Jensen, A., & Lie, M. (Red.), The Social Meaning of Children and Fertility
Change in Europe (p. 153-168). New York: Routledge.
Bergema, R. & Van San M., (2019) Waves of the Black Banner: An Exploratory Study on the Dutch
Jihadist Foreign Fighter Contingent in Syria and Iraq. Studies in Conflict & Terrorism, 42(7),
p. 636-661.
Berger, M. (2006). Sharia. Islam tussen recht en politiek. Den Haag: Boom Juridische Uitgevers.
Bersani, B. E., & Pittman, A. W. (2019). Reassessing the generational disparity in immigrant
offending: a within-family comparison of involvement in crime. Journal of research in crime
and delinquency, 56(6), p. 851-887.
Besemer, S., Ahmad, S. I., Hinshaw, S. P., & Farrington, D. P. (2017). A systematic review and metaanalysis of the intergenerational transmission of criminal behavior. Aggression and violent
behavior, 37, p. 161-178.
Besemer, S., & Bui, L. (2019). Intergenerational Transmission of Criminal Behaviour. In: Moran, D.
& Hutton, M. (Eds.), The Palgrave Handbook of Prison and the Family (p. 457-478). Cham:
Palgrave Macmillan.

142

Besemer, S., Farrington, D. P., & Bijleveld, C. C. (2017). Labeling and intergenerational transmission
of crime: The interaction between criminal justice intervention and a convicted parent. PLoS
One, 12(3), p. 1-16.
Bezo, B., & Maggi, S. (2015). Living in “survival mode:” Intergenerational transmission of trauma
from the Holodomor genocide of 1932–1933 in Ukraine. Social Science & Medicine, 134, p.
87-94.
Blee, K. M. (1996). Becoming a racist: Women in contemporary Ku Klux Klan and neo-Nazi groups.
Gender & Society, 10(6), p. 680-702.
Blee, K. (2002). Inside organized racism. Berkeley: University Of California Press.
Bickerton, J. (2019). An insidious violation of the mind: Should family courts remove children from
‘home’ due to ‘radicalisation’?. Londen: King’s Student Law Review.
Biernacki, P., & Waldorf, D. (1981). Snowball sampling: Problems and techniques of chain referral
sampling. Sociological methods & research, 10(2), p. 141-163.
Bjørgo, T., & Horgan, J. (2009). Leaving Terrorism Behind: Individual and Collective
Disengagement. London/New York: Routledge.
Boehnke, K. (2017). Ist Rechtsextremismus „erblich“? Zur Ähnlichkeit rechtsextremer
Verhaltenstendenzen von Studierenden und ihren Eltern. Zeitschrifte Fur Familienforschung,
29(3), p. 340-354.
Bonelli, L., Bigo, D., Guittet, E. P. & Ragazzi, F. (2014). Preventing and countering youth
radicalisation in the EU. Europees Parlement, Brussel.
Borum, R. (2011). Radicalization into Violent Extremism I: A Review of Social Science Theories.
Journal of Strategic Security, 4(4), p. 7-36.
Bosi, L. & Della Porta, B. (2012). Micro-mobilization into Armed Groups: Ideological, Instrumental
and Solidaristic Paths. Qualitative Sociology, 35, p. 361-383.
Botha, A. (2014). Political Socialization and Terrorist Radicalization Among Individuals Who Joined
al-Shabaab in Kenya. Studies in Conflict and Terrorism, 37(11), p. 895-919.
Bötticher, A. (2017). Towards Academic consensus definitions of radicalism and extremism.
Perspectives on terrorism, 11(4), p. 73-77.
Brunt, B. van, Murphy, A., & Zedginidze, A. (2017). An exploration of the risk, protective, and
mobilization factors related to violent extremism in college populations. Violence and
gender, 4(3), p. 81-101.
Bull, M., & Rane, H. (2019). Beyond faith: social marginalisation and the prevention of radicalisation
among young Muslim Australians. Critical Studies on Terrorism, 12(2), 273-297.
Buijs, F. J., Demant, F. A., & Hamdy, A. H. (2006). Strijders van eigen bodem. Radicale en
democratische moslims in Nederland. Amsterdam University Press.
Campbell Collaboration. (2020). ‘What is a systematic review?’. Geraadpleegd via:
https://campbellcollaboration.org/what-is-a-systematic-review.html
143

Campbell Collaboration. (2014). Campbell systematic reviews: Policies and guidelines. Campbell
Policies and Guidelines Series, 1, https://doi.org/10.4073/cpg.2016.1
Carlson, D. L., & Knoester, C. (2011). Family structure and the intergenerational transmission of
gender ideology. Journal of Family Issues, 32(6), p. 709-734.
Chernov-Hwang, J. & Schulze, K.E. (2018). Why they join: pathways into Indonesian jihadi
organizations. Terrorism and Political Violence, 30(6), p. 1-22.
Choy, J. P. (2020). Religious rules as a means of strengthening family ties: Theory and evidence from
the Amish. Journal of Comparative Economics, 48, p. 729-748.
Colvin, S. & Pisoiu, D. (2018). When being bad is good? Bringing neutralization theory to subcultural
narratives of right-wing violence. Studies in Conflict & Terrorism, 43(6), p. 493-508.
Cook, J.L.I. & Vale, G.A. (2018). From Daesh to Diaspora. Londen: International Center for the
Study of Radicalisation.
Coolsaet, R. (2015). Wat drijft de Syriëstrijder?. Samenleving en politiek, 22(2), p. 4-13.
Coolsaet, R. (2011). Jihadi terrorism and the radicalisation challenge: European and American
experiences. Farnham: Ashgate Publishing.
Copeland, S. (2020). Kin and Peer Contexts and Militant Involvement: A Narrative Analysis
(Dissertatie). Lancaster: Lancaster University.
Cornwall, M. (1989). The determinants of religious behavior: A theoretical model and empirical test.
Social Forces, 68, p. 572-592
Crawford, C. (2013). Inside the UDA. Londen: Pluto Press.
Dahms, H. F. (2020). Adorno’s Critique of the New Right-Wing Extremism: How (Not) to Face the
Past, Present, and Future. Disclosure: A Journal of Social Theory, 29(1), p. 129-179.
Dalton, R. (1980). Reassessing parental socialization: indicator unreliability versus generational
transfer. American Political Science Review, 74, p. 421-31.
Danieli, Y. (1998). International handbook of multigenerational legacies of trauma. New York:
Springer Science & Business Media.
Dawson, L. L., Amarasingam A. & Bain, A. (2016). Talking to Foreign Fighters: Socio-Economic
Push versus Existential Pull Factors. TSAS Working Paper Series, p. 16-14.
De Boer, F. (2016). De Grounded Theory Approach: een update. Kwalon, 16(1), p. 25-33.
De Graaf, B.A. (2018). Terrorisme- en radicaliseringsstudies: een explosief onderzoeksveld. In:
Bakker, E., Muller, E.R., Rosenthal, U., & De Wijk, R. (Red.), Terrorisme: studies over
terrorisme en terrorismebestrijding (p. 49-80). Alphen aan den Rijn: Wolters Kluwer.
Decorte, T., & Zaitch, D. (2009). Kwalitatieve methoden en technieken in de criminologie. Leuven:
Acco.
Dohmen, T., Falk, A., Huffman, D. & Sunde, U. (2012). The Intergenerational Transmission of Risk
and Trust Attitudes. The Review of Economic Studies, 79(2), p. 645-677.
144

Doosje, B., Moghaddam, F. M., Kruglanski, A. W., De Wolf, A., Mann, L., & Feddes, A. R. (2016).
Terrorism, radicalization and de-radicalization. Current Opinion in Psychology, 11, p. 79-84.
Duval, S., & Tweedie, R. (2000). Trim and fill: A simple funnel-plot-based method of testing and
adjusting for publication bias in meta-analysis. Biometrics, 56(2), p. 455-463.
Duriez, B., & Soenens, B. (2009). The intergenerational transmission of racism: The role of RightWing Authoritarianism and Social Dominance Orientation. Journal of Research in
Personality, 43(5), p. 906-909.
Ehrensaft, M. K., Cohen, P., Brown, J., Smailes, E., Chen, H., & Johnson, J. G. (2003).
Intergenerational transmission of partner violence: a 20-year prospective study. Journal of
consulting and clinical psychology, 71(4), p. 741-753.
Epstein, G. S. (2007). Extremism within the family. Journal of Population Economics, 20(3), p. 707715.
Erickson, J. A. (1992). Adolescent religious development and commitment: A structural equation
model of the role of family, peer group, and educational influences. Journal for the Scientific
Study of Religion, 31, p. 131-152.
Evers, J. (2015). Kwalitatieve analyse: kunst én kunde. Amsterdam: Boom Lemma Uitgevers.
Fader, A. (2006). Learning faith: Language socialization in a community of Hasidic Jews. Language
in Society, 35(2), p. 205-229.
Farrington, D.P. (2011). Families and crime. In: Wilson, J.Q. & Petersilia J. (Eds.), Crime and Public
Policy (p. 130-157). Oxford: Oxford University Press.
Farrington, D., Gottfredson, D., Sherman, L. & Welsh B. (2002). The Maryland scientific methods
scale. In: L. Sherman, D. Farrington, B. Welsh & D. Maekenzie (Eds.), Evidence based Crime
Prevention (p. 13-21). Routledge.
Farrington, D. P., Ttofi, M. M., & Crago, R. V. (2017). Intergenerational transmission of convictions
for different types of offenses. Victims & Offenders, 12(1), p. 1-20.
Feddes, A. R., Nickolson, L., & Doosje, B. (2015). Triggerfactoren in het
radicaliseringsproces. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam.
Felices-Luna, M. (2005). L'implication des femmes au sein des groupes armés contestataires: Les cas
du Pérou et de l'Irlande (Dissertatie). Montreal: University of Montreal.
Flick, U. (2013). The SAGE handbook of qualitative data analysis. California: SAGE Publications.
Frissen, T. (2020). Internet, the great radicalizer? Exploring relationships between seeking for online
extremist materials and cognitive radicalization in young adults. Computers in Human
Behavior 114, 106549.
Futrell, R. & Simi, P. (2004). Free Spaces, Collective Identity, and the Persistence of U.S. White
Power Activism. Social Problems, 51(1), p. 16-42.

145

Gabriel, T. (2009). Parenting and Right-Wing Extremism - Analysis of Biographical Genesis of
Racism of Young People. In: Niggli, M.A. (Ed.), Right-wing Extremism in Switzerland (p.
193-202). Baden-Baden: Nomos Publishing.
Gallie, W.B. (1955). Essentially contested concepts. Proceedings of the Aristotelian society, 56, p.
167-198.
Geelhoed, F. (2014). Striving for Allah: Purification and resistance among fundamentalist Muslims in
the Netherlands. Den Haag: Eleven Publishing.
Gidengil, E., Wass, H., & Valaste, M. (2016). Political socialization and voting: The parent–child link
in turnout. Political Research Quarterly, 69(2), p. 373-383.
Gielen, A. J. (2008). Radicalisering en identiteit: Radicale rechtse en moslimjongeren vergeleken.
Amsterdam University Press.
Gielen, A. J. (2018). Exit programmes for female jihadists: A proposal for conducting realistic
evaluation of the Dutch approach. International Sociology, 33(4), p. 454-472.
Githens-Mazer, J. (2011). Causes of Jihadi Terrorism: Beyond Paintballing and Social Exclusion.
Criminal Justice Matters, 73, p. 26-28.
Githens-Mazer, J. & Lambert, R. (2010). Why conventional wisdom on radicalization fails: the
persistence of a failed discourse. International Affairs, 86(4), p. 889-901.
Giordano, P. C., Cernkovich, S. A. & Rudolph, J. L. (2002). Gender, crime, and desistance: Toward a
theory of cognitive transformation. American journal of sociology, 107(4), p. 990-1064.
Grob, S. Z., Morgenthaler, C., & Käppler, C. (2009). Chapter Thirteen. Religious socialisation in the
family: A multi-dimensional and multi-level perspective. In: Francis, L. J., Astley, J. &
Robbins, M. (Eds.), Empirical Theology in Texts and Tables (p. 291-320). Brill.
Grusec J.E. & Lytton H. (1988). Socialization and the Family. In Social Development (p. 161-212).
New York: Springer.
Hafez, M. (2016). The Ties that Bind: How Terrorists Exploit Family Bonds. CTC Sentinel, 9(2).
Geraadpleegd via: https://ctc.usma.edu/the-ties-that-bind-how-terrorists-exploit-family-bonds/
Hamilton, C. (2000). Re-membering the Basque Nationalist Family: Daughters, Fathers and the
Reproduction of the Radical Nationalist Community. Journal of Spanish Cultural Studies,
1(2), p. 153-171.
Hammerstrom, K., Wade, A., Hanz, K., & Klint Jorgensen, A. (2009). Searching for Studies:
Information Retrieval Methods Group Policy brief. Campbell Collaboration. Geraadpleegd
via: https://campbellcollaboration.org/images/Campbell_Methods_Guides_
Information_Retrieval.Pdf
Harris-Hogan, S. (2014). The Importance of Family: The Key to Understanding the Evolution of
Jihadism in Australia. Security Challenges, 10(1), p. 31-50.
146

Henderson, N. (2012). Resilience in schools and curriculum design. In: Ungar, M. (Ed.), The social
ecology of resilience (p. 297-306). New York: Springer.
Heywood, A. (2017). Political ideologies: An introduction. Londen: Macmillan International Higher
Education.
Himmelfarb, H. S. (1980). The study of American Jewish identification: How it is defined, measured,
obtained, sustained and lost. Journal for the Scientific Study of Religion, 19, p. 48-60.
Hocutt, M. (2005). Indoctrination v. education. Academic Questions, 18(3), p. 35-43.
Holbrook, D., & Horgan, J. (2019). Terrorism and Ideology. Perspectives on Terrorism, 13(6), p. 215.
Hondius, D. G. (1999). Gemengde huwelĳken, gemengde gevoelens: Aanvaarding en ontwĳking van
etnisch en religieus verschil sinds 1945. Den Haag: SDU Uitgevers.
Hookway, N. S., & Habibis, D. (2015). ‘Losing my religion’: Managing identity in a post-Jehovah’s
Witness world. Journal of Sociology, 51(4), p. 843-856.
Horgan, J., Taylor, M., Bloom & Winter, C. (2016). From Cubs to Lions: A Six Stage Model of Child
Socialization into the Islamic State. Studies in Conflict & Terrorism, 40(7), p. 645-664.
Houwer, J. de, Thomas, S., & Baeyens, F. (2001). Association learning of likes and dislikes: A review
of 25 years of research on human evaluative conditioning. Psychological Bulletin, 127, p.
853–869.
Huggins, R. (2013). The path to terrorism: A matter of timing (Dissertatie). Omaha: Creighton
University.
Iliceto, P., Candilera, G., Funaro, D., Pompilo, M., Kaplan, K.J., Markus-Kaplan, M. (2011).
Hopelessness, temperament, anger, and interpersonal relationships in Holocaust (Shoah)
survivors' grandchildren. Journal of Religion and Health, 50, p. 321-329.
Jansen, A. & Verdegaal, M. (2019). Children growing up in extremist families. Radicalisation
Awareness Network.
Jenkins, B. M. (2007). Building an Army of Believers: Jihadi Radicalization and Recruitment. Santa
Monica: RAND Cooperation.
Jennings, M. K., Dalton, R. J., & Klingemann, H. D. (2007). The Oxford Handbook of Political
Behavior. Oxford: Oxford University Press.
Kaplan, H. B., & Tolle Jr., G. C. (2006). The cycle of deviant behavior: investigating
intergenerational parallelism. Berlijn: Springer Science & Business Media.
Kermani, S. Z. (2010). Parenting in neverland: Childhood religion and family values in contemporary
American paganism (Dissertatie). New York: New York University Press.
Kertzer, D. I. (1983). Generation as a sociological problem. Annual review of sociology, 9(1), p. 125149.

147

Khanlou, N., & Wray, R. (2014). A whole community approach toward child and youth resilience
promotion: A review of resilience literature. International journal of mental health and
addiction, 12(1), p. 64-79.
Khoo, F. (2018). Innocence Killed: Recruitment, Radicalization and Desensitization of Children of the
Islamic State in Iraq and Syria (Dissertatie). Virginia Beach: Regent University.
Kim, S. Y., Park, J. E., Lee, Y. J., Seo, H. J., Sheen, S. S., Hahn, S., Jang, B .J. & Son, H. J. (2013).
Testing a tool for assessing the risk of bias for nonrandomized studies showed moderate
reliability and promising validity. Journal of clinical epidemiology, 66(4), p. 408-414.
King, M., Noor, H. & Taylor, D. (2011). Normative Support for Terrorism: The Attitudes and Beliefs
of Immediate. Studies in Conflict and Terrorism, 34(5), p. 402-417.
Koehler, D. (2016). Understanding deradicalization: Methods, tools and programs for countering
violent extremism. Abingdon: Taylor & Francis.
Köttig, M. (2004). Lebensgeschichten rechtsextrem orientierter Mädchen und junger Frauen.
Biografische Verläufe im Kontext der Familien- und Gruppendynamik. Gießen: PsychosozialVerlag.
Köttig, M. (2008). The Biographical Approach in Case Work with Right Wing Extremist Girls and
Young Women. Forum Qualitative Social Research, 9(1).
Köttig, M. (2013). Familiale ursachenkonstellationen rechtsextremer handlungs-und orientierungs
muster junger Frauen. Familiendynamik, 38(2), p. 138-150.
Kule, A. (2007). Socialization process of the individuals who join terrorist organizations in Turkey
(Dissertatie). New York: The City University of New York.
Kustermans, J. (2015). Dealing with Radicalization: Four Reflections on Flemish Radicalization
Policy. Brussel: Vlaams Vredesinstituut.
Lanzona, V. A. (2000). Gender, sex, family, and revolution: Women in the Huk rebellion in the
Philippines, 1942–1956 (Dissertatie). Madison: University of Wisconsin-Madison.
Lee, B. J. & Knott, K. (2017). Ideological Transmission I: The Family and Ideological Transmission.
CREST Report. Lancaster University.
Lemert, E. (1967). Human Deviance, Social Problems and Social Control. Englewood Cliffs:
Prentice-Hall.
Leonard, M. (2009) ‘It's Better to Stick to Your Own Kind’: Teenagers’ Views on Cross-Community
Marriages in Northern Ireland. Journal of Ethnic and Migration Studies, 35(1), p. 97-113.
Lev-Wiesel, R. (2007). Intergenerational Transmission of Trauma across Three Generations.
Qualitative Social Work, 6(1), p. 75-94.
Liefbroer, A. C. (2012). Besprekingsartikel-Over gebruik en misbruik van het generatie-begrip in de
sociologie: Het Sociaal en Cultureel Rapport 2010. Mens en maatschappij, 87(1), p. 79-87.
Lochner, L. (2008). Intergenerational transmission. In: S. Durlauf and L. Blume (Eds.), The New
Palgrave Dictionary of Economics, Second Edition. London: Palgrave Macmillan.
148

Lupu, N. & Peisakhin, L. (2017). The Legacy of Political Violence across Generations. American
Journal of Political Science, 61(4), p. 836–851.
Madigan, S., Cyr, C., Eirich, R., Fearon, R.P., Ly, A., Rash, C., Poole, J.C. & Alink, L.R., 2019.
Testing the cycle of maltreatment hypothesis: Meta-analytic evidence of the intergenerational
transmission of child maltreatment. Development and psychopathology, 31(1), p. 23-51.
Malik, N. (2019). Radicalising our Children. Londen: Henry Jackson Society.
Mann, L., Doosje, B., Konijn, E. A., Nickolson, L., Moore, U., & Ruigrok, N. (2015). Indicatoren en
manifestaties van weerbaarheid van de Nederlandse bevolking tegen extremistische
boodschappen. Een theoretische en methodologische verkenning. Den Haag: WODC.
Manning, R. & La Bau, C. (2015). In and out of extremism. Londen: Quilliam Foundation.
McCauley, C., & Moskalenko, S. (2017). Understanding political radicalization: The two-pyramids
model. American Psychologist, 72(3), p. 205-216.
McCauley, C., & S. Moskalenko (2008). Mechanisms of Political Radicalization: Pathways toward
Terrorism. Terrorism and Political Violence, 20(3), p. 415-433.
McComiskey, M. J. (2001). Passionately political peace activist parents: Nurturing the world while
politicizing the family (Dissertatie). Mansfield: University of Connecticut.
McDevitt, M., & Chaffee, S. (2002). From top-down to trickle-up influence: Revisiting assumptions
about the family in political socialization. Political Communication, 19(3), p. 281-301.
Meline, T. (2006). Selecting Studies for Systematic Review: Inclusion and Exclusion Criteria.
Contemporary Issues in Communication Science and Disorders, 33, p. 21-27.
Merry, M. S. (2005). Indoctrination, moral instruction, and nonrational beliefs: A place for
autonomy?. Educational Theory, 55(4), p. 399-420.
Merton, R.K. (1938). Social Structure and Anomie. American Sociological Review, 3(5), p. 672-682.
Merton, R.K. (1957). Social Theory and Social Structure. Glencoe: The Free Press.
Methods Group of the Campbell Collaboration. (2019). Methodological expectations of Campbell
Collaboration intervention reviews: Conduct standards. Campbell Policies and Guidelines
Series, 3, https://doi.org/10.4073/cpg.2016.3
Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook.
California: Sage Publications.
Min, J., Silverstein, M., & Lendon, J. P. (2012). Intergenerational transmission of values over the
family life course. Advances in Life Course Research, 17(3), 112-120.
Moaddel, M. & Karabenick, S. A. (2008). Religious Fundamentalism among Young Muslims in Egypt
and Saudi Arabia. Social Forces, 86(4), p. 1675-1710.
Moher, D., Liberati, A., Tetzlaff, J., Altman, D. G., & Group, P. (2009). Preferred reporting items for
systematic reviews and meta-analyses: the PRISMA statement. PLoS Medicine, 6(7).
Motaparthy, P. (2014). “Maybe We Live and Maybe We Die” Recruitment and Use of Children by
Armed Groups in Syria. Human Rights Watch.
149

Murray, R. G., & Mulvaney, M. K. (2012). Parenting styles, socialization, and the transmission of
political ideology and partisanship. Politics & Policy, 40(6), p. 1106-1130.
Murshed, S. M., & Pavan, S. (2009). Identity and Islamic Radicalisation in Western Europe. Civil
Wars, 13(3), p. 259-279.
NCTV (2020). Definities gebruikt in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Geraadpleegd via:
https://www.nctv.nl/onderwerpen/dtn/definities-gebruikt-in-het-dtn
NCTV (2019). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 50. Den Haag: Ministerie van Justitie en
Veiligheid.
NOS (2 januari 2021). ‘Zo gaat het eraan toe in rechtsextremistische chatgroepen’. Geraadpleegd via:
https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2362778-zo-gaat-het-eraan-toe-in-rechtsextremistischechatgroepen.html
Nolas, S.M., Varvantakisa, C. & Aruldossa, V. (2016). (Im)Possible Conversations? Activism,
Childhood and Everyday Life. Journal of Social and Political Psychology, 4(1), p. 252–265.
Noll, S. (2012). The Social Origins of Terrorism: Insights from the Study of Youth Gangs (Dissertatie).
Fairfax: George Mason University.
NOS. (13 mei 2018). Familie pleegt aanslagen op kerken in Indonesië, IS claimt
verantwoordelijkheid. NOS. https://nos.nl/artikel/2231596-familie-pleegt-aanslagen-opkerkenin-indonesie-is-claimt-verantwoordelijkheid.html
Oepke, M. (2005). Von Haus aus rechtsextrem? Zur Bedeutung innerfamilialer
Transmissionswirkungen bei rechtsextremen Orientierungen Jugendlicher. Jahrbuch
Jugendforschung, p. 297-322.
Orsini, A. (2012). Poverty, ideology and terrorism: The STAM bond. Studies in Conflict & Terrorism,
35(10), p. 665-692.
Patacchini, E., & Zenou, Y. (2016). Social networks and parental behavior in the intergenerational
transmission of religion. Quantitative Economics, 7(3), p. 969-995.
Pape, R.A. (2005). Portraits of Three Suicide Terrorists. In: Pape, R.A. (Ed.), Dying to win: the
strategic logic of suicide terrorism (p. 217-234). New York: Random House Incorporated.
Pepich, B. (2018). Understanding Al-Qaeda and Isis Utilization of Individual Jihadists to Attack the
West and Establish a Global Caliphate (Dissertatie). Rapid City: National American
University
Peters, R. (1996). Jihad: An Introduction. In: Bostom, A.G. (Ed.), Jihad in Classical and Modern
Islam: A Reader (p. 320-325). Princeton: Markus Weiner Publishers.
Pluye, P., Gagnon, M.-P., Griffiths, F., & Johnson-Lafleur, J. (2009). A scoring system for appraising
mixed methods research, and concomitantly appraising qualitative, quantitative and mixed

150

methods primary studies in mixed studies reviews. International Journal of Nursing Studies,
46(4), p. 529–546.
Post, J. M. (2005). When Hatred Is Bred in the Bone: Psycho-Cultural Foundations of Contemporary
Terrorism. Political Psychology, 26(4), p. 615-636.
Post, J., Sprinzak, E. & Denny, L. (2003). The terrorists in their own words: Interviews with 35
incarcerated Middle Eastern terrorists. Journal Terrorism and Political Violence, 15(1), p.
171-184.
Precht, T. (2007). Home grown terrorism and Islamist radicalisation in Europe. Copenhagen: Danish
Ministry of Justice.
Qureshi, A. (2018). Separating Families. Londen: CAGE Advocacy UK Ltd.
Raposo-Quintana, P. (2009). Militant Memories: Family, Gender and Politics Under Pinochet’s
Dictatorship (Dissertatie). Nottingham: Nottingham Trent University.
Reinish, D. (2020). Teenagers and young adults in dissident Irish republicanism: a case study of Na
Fianna Éireann in Dublin. Critical Studies on Terrorism, 13(4), p. 702-723.
Riany, Y.E., Haslam, D., Musyafak, N., Farida, J., Ma’arif, S. & Sanders, M. (2018). Understanding
the role of parenting in developing radical beliefs: Lessons learned from Indonesia. Security
Journal, 32, p. 236–263.
Richards, J. (2017). Extremism, radicalization and security: An identity theory approach. Londen:
Palgrave Macmillan.
Rodermond, E., Monster, K. & Weerman, F. (2020). De gezinscontext van terrorismeverdachten in
Nederland: Kenmerken en criminaliteit van ouders, broers en zussen. Den Haag:
Programmabureau Politie & Wetenschap.
Roest, A. (2007). Overdracht van waarden tussen ouders en pubers: Eenrichtingsverkeer?. In: Gerris,
J.R.M. (Red.), Jeugdzorg en Probleemgedrag: Opvoedingswaarden en Vernieuwingen in
Aanpak (p. 69-82). Assen: Van Gorcum BV.
Rowe, D. C., & Farrington, D. P. (1997). The familial transmission of criminal convictions.
Criminology, 35(1), p. 177-202.
Rubin, Z., & Sloman, J. (1984). How parents influence their children’s friendships. In: Lewis, M.
(Ed.), Beyond the dyad (p. 223-250). Springer, Boston, MA.
Ryder, N.B. (1965), ‘The Cohort as a Concept in the Study of Social Change’, American
Sociological Review, 30, p. 843-861.
Sageman, M. (2004). Understanding Terror Networks. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
Scarcella, A., Page, R., & Furtado, V. (2016). Terrorism, Radicalisation, Extremism, Authoritarianism
and Fundamentalism: A Systematic Review of the Quality and Psychometric Properties of
Assessments. PLoS One, 11(12). Geraadpleegd via:
https://doi.org/10.1371/journal.pone.0166947

151

Schachter, E. P., & Ventura, J. J. (2008). Identity agents: Parents as active and reflective participants
in their children's identity formation. Journal of research on Adolescence, 18(3), p. 449-476.
Schiff, B., Noy, C. & Cohler, B. (2001). Collected Stories in the Life Narratives of Holocaust
Survivors. Narrative Inquiry, 11(1), p.159-194.
Schils, N. & Verhage, A. (2017). Understanding How and Why Young People Enter Radical or
Violent Extremist Groups. International Journal of Conflict and Violence, 11, p. 473-473.
Schipper, N. (3 november 2020). ‘Pizzagate, Deep State, 9/11 en corona: waarom complottheorie
QAnon zo populair is’. Trouw. Geraadpleegd via: https://www.trouw.nl/cultuurmedia/pizzagate-deep-state-9-11-en-corona-waarom-complottheorie-qanon-zo-populairis~bc19b11b/
Schmid, A. P. (2013). Radicalisation, de-radicalisation, counter-radicalisation: A conceptual
discussion and literature review. Den Haag: International Centre for Counter-terrorism.
Schmid, A. P. (2015). Foreign (Terrorist) Fighters with IS: A European Perspective. Den Haag:
International Centre for Counter-terrorism.
Scremin, N. (2020). Family Matters: A Preliminary Framework for Understanding Family Influence
on Islamist Radicalization. Studies in Conflict & Terrorism, p. 1-17.
Sheppard-Luangkhot, T. (2020). Grassroots Solutions for Radicalized Youth and the Addictive
Process of Extremism. Internet Journal of Restorative Justice, 3, p. 52-62.
Sieckelink, S. & De Winter, M. (2015). Formers & families. Transitional journeys in and out of
extremism in the United Kingdom, Denmark and The Netherlands. Den Haag: Nationaal
Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid.
Siedler, T. (2011). Parental unemployment and young people ́s extreme right-wing party affinity:
Evidence from panel data. Journal of the Royal Statistical Society: Series A (Statistics in
Society), 174(3), p. 737-758.
Sikkens, E., Van San, M., Sieckelinck, S. & De Winter, M. (2017). Parental Influence on
Radicalization and De-radicalization according to the Lived Experiences of Former Extremists
and their Families. Journal for Deradicalization, 12, p. 192-226.
Sikkens, E., Van San, M., Sieckelinck, S. & De Winter, M. (2018).Parents’ Perspectives on
Radicalization: A Qualitative Study. Journal of Child and Family Studies, 27(7), p. 22762284.
Simi, P., & Windisch, S. (2020). Why radicalization fails: Barriers to mass casualty
terrorism. Terrorism and political violence, 32(4), p. 831-850.
Simi, P., Blee, K., DeMichele, M. & Windisch, S. (2017) Addicted to hate: Identity residual among
former white supremacists. American Sociological Review, 82(6), p. 1167- 1187.

152

Solomon, Z., & Zerach, G. (2020). The Intergenerational transmission of trauma: When children bear
their father's traumatic past. Neuropsychiatrie de l'Enfance et de l'Adolescence, 68(2), p. 6575.
Sparke, B. (2019). The religious vs. social radicalisation debate: current understandings and effects on
policy. Journal of Policing, Intelligence and Counter Terrorism, 14(1), p. 82-96.
Staring, R. H. J. M., Geelhoed, F., Aslanoglu, G., Hiah, J., & Kox, M. (2014). Maatschappelijke
positie van Turkse Nederlanders. Amsterdam: Boom Lemma Uitgevers.
Stephens, W., & Sieckelinck, S. (2020). Being resilient to radicalisation in PVE policy: a critical
examination. Critical Studies on Terrorism, 13(1), p. 142-165.
Sykes, G. M. & Matza, D. (1957). Techniques of neutralization: A theory of delinquency. American
sociological review, 22(6), p. 664-670.
Thornberry, T. P., Freeman-Gallant, A., Lizotte, A. J., Krohn, M. D., & Smith, C. A. (2003). Linked
lives: The intergenerational transmission of antisocial behavior. Journal of abnormal child
psychology, 31(2), p. 171-184.
Thornberry, T.P. (2009) The apple doesn’t fall far from the tree (or does it?): Intergenerational
patterns of antisocial behavior. The American Society of Criminology, 47, p. 297-325.
Thornberry, T.P., Freeman‐Gallant, A., & Lovegrove, P.J. (2009). Intergenerational linkages in
antisocial behaviour. Criminal Behaviour and Mental Health, 19(2), p. 80-93.
Torney-Purta, J. V. (2017). The development of political attitudes in children. London: Routledge.
Trijsburg, R. W. (1998). De persoon van de psychotherapeut in psychoanalytische
behandelingen. Tijdschrift voor psychotherapie, 24(6), p. 162-173
Tusini, S. (2019). Reading religious radicalization by Merton’s strain theory. Quaderni di
Sociologia, 81, p. 47-69.
Ungar, M. (Ed.). (2005). Handbook for working with children and youth: Pathways to resilience
across cultures and contexts. Thousand Oaks: Sage Publications.
Van der Rakt, M., Nieuwbeerta, P., & Apel, R. (2009). Association of criminal convictions between
family members: Effects of siblings, fathers and mothers. Criminal Behaviour and Mental
Health, 19(2), p. 94-108.
Van der Rakt, M., Nieuwbeerta, P., & De Graaf, N.D (2008). Like Father, Like Son The Relationships
between Conviction Trajectories of Fathers and their Sons and Daughters. British Journal of
Criminology, 48(4), p. 538-556.
Van de Weijer, S. (2014). The Intergenerational Transmission of Violent Offending. Amsterdam: Vrije
Universiteit.
Van de Weijer, S., Bijleveld, C., Blokland, A. (2014). The Intergenerational Transmission of Violent
Offending. Cycle of Interpersonal Violence, 29(2), p. 109-118. Geraadpleegd via: https://linkspringercom.ezproxy.leidenuniv.nl:2443/content/pdf/10.1007/s10896-013-9565-2.pdf.

153

Van de Weijer, S., & Spapens, T. (2019). Intergenerationele overdracht en criminele families:
introductie. Tijdschrift voor Criminologie, 61(2), p. 119-131.
Van Dijk, M., Kleemans, E., & Eichelsheim, V. (2019). Children of organized crime offenders: Like
father, like child? An explorative and qualitative study into mechanisms of intergenerational
(dis) continuity in organized crime families. European Journal on criminal policy and
research, 25(4), p. 345-363.
Van Eck Duymaer van Twist, A. (2008). Growing up in contemporary sectarian movements: An
analysis of segregated socialization (Dissertatie). Londen: University of London.
Van Harmelen, A. L., Kievit, R. A., Ioannidis, K., Neufeld, S., Jones, P. B., Bullmore, E.,Dolan, R.,
NSPN Consortium, Fonagy, P. & Goodyer, I. (2017). Adolescent friendships predict later
resilient functioning across psychosocial domains in a healthy community cohort.
Psychological Medicine, 47(13), p. 2312-2322.
Van San, M., Sieckelinck, S. & De Winter, M. (2010). Idealen op drift: een pedagogische kijk op
radicaliserende jongeren. Amsterdam: Boom Lemma Uitgevers.
Van San, M., Sieckelinck, S., & De Winter, M. (2013). Ideals adrift: an educational approach to
radicalization. Ethics and Education, 8(3), p. 276-289.
Verba, S., Schlozman, K.L. & Burns, N. (2005). Family Ties: Understanding the Intergenerational
Transmission of Political Participation. In: Zuckerman, A. (Ed.), The Social Logic of Politics:
Personal Networks as Contexts for Political Behavior (p. 95-114). Philadelphia: Temple
University Press.
Vollhardt, J. (2020). The Social Psychology of Collective Victimhood. Oxford: Oxford University
Press.
Von Kellenbach, K. (2013). The Truth about the Mistake Perpetrator Witness and the
Intergenerational Transmission of Guilt. Historical Reflections, 39(2), p. 14-29.
Weenink, A.W. (2015). Behavioral problems and disorders among radicals in police files.
Perspectives on Terrorism, 9(2). Geraadpleegd via:
http://www.terrorismanalysts.com/pt/index.php/pot/article/view/416/html
Weggemans, D. J., Van der Zwan, M. M. A., & Liem, M. C. A. (2018). Families van Uitreizigers:
Een onderzoek naar de rol van familieleden bij processen van uitreizen naar en terugkeren uit
buitenlandse jihadistische strijdgroepen. Den Haag: Universiteit Leiden/WODC.
Whitsett, D., & Kent, S. A. (2003). Cults and families. Families in Society, 84(4), p. 491-502.

154

Wickrama, K. A., Conger, R. D., Wallace, L. E., & Elder Jr, G. H. (1999). The intergenerational
transmission of health-risk behaviors: Adolescent lifestyles and gender moderating effects.
Journal of health and social behavior, 40(3), p. 258-272.
Windisch, S. (2019). From Swaddling to Swastikas: A Life-course Investigation of White Supremacist
Extremism (Dissertatie). Lincoln: University of Nebraska.
Winn, D. (2000). The Manipulated Mind: Brainwashing, Conditioning and Indoctrination. London:
Octagon Press.
Wittendorp, S., De Bont, R., De Roy van Zuijdewijn, J., & Bakker, E. (2017). Beleidsdomein aanpak
jihadisme: een vergelijking tussen Nederland, België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, het
VK en de VS. Leiden: Universiteit Leiden.
Wood, N. R. (2018). Attitudes Towards Racism in KKK Forums: Denouncement, Avoidance, and
Neutralization. John Jay College, New York.
Wouters, K., Loyens, K., Maesschalck, J., & De Schrijver, A. (2014). Morele dilemma’s bij
criminologisch onderzoek. Panopticon: Tijdschrift voor Strafrecht, Criminologie en
Forensisch Welzijnswerk, 35(4), p. 313-335.

155

Bijlagen
Bijlage 1. Overzicht geïncludeerde studies
Auteur(s)

Jaar

Titel

Studie
type/bron

Ideologie
(extr./rad.

Methode

Kwaliteitsbeoordeling2

Affandi,
R.M.T. N.,
Dermawan,
W. & Alam,
G. N.

2019

In Refer to Societal Security Dealing
with the Radicalisation in West Java,
Indonesia

Artikel in Central
European Journal
of International &
Security Studies

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch)

Kwalitatief

83% [zeer hoog]

Ahdash, F.

2019

Childhood Radicalisation and Parental
Extremism: How Should Family Law
Respond? Insights from A Local
Authority v X, Y and Z

Working paper voor
London School of
Economics

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch)

Kwalitatief

66% [hoog]

Andre, V. &
HarrisHogan, S.

2013

Mohamed Merah: From Petty Criminal
to Neojihadist

Artikel in Politics,
Religion & Ideology

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch)

Kwalitatief

33% [laag]

Asal, V.,
Shellman, S.,
Fair, C.C.

2010

Consenting to a Child's Decision to Join
a Jihad: Insights from a Survey of
Militant Families in Pakistan

Artikel in Studies in
Conflict and
Terrorism

Religieus
(jihadistisch)

Kwantitatief

100% [zeer hoog]

Ayres, J. M.

2018

Counter-Radicalization: An Analysis on
Violent Extremist Ideologies

Proefschrift voor de
National American
University

Religieus
(islamitisch);
politiek (singleissue; rechts)

Mixed
methods

66% [hoog]

Bickerton, J.

2019

An insidious violation of the mind:
Should family courts remove children
from ‘home’ due to ‘radicalisation’?

Artikel in King’s
Student Law Review

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch);
politek (rechts);
sektarisch

Kwalitatief

66% [hoog]

Blee, K.

2002

Inside organized racism

Boek (University Of
California, 2003)

Politiek (rechts)

Kwalitatief

83% [zeer hoog]

Boehnke, K.

2017

Ist Rechtsextremismus „erblich“? Zur
Ähnlichkeit rechtsextremer
Verhaltenstendenzen von Studierenden
und ihren Eltern

Artikel in
Zeitschrifte Fur
FamilienforschungJournal of Family
Research

Politiek (rechts)

Kwantitatief

100% [zeer hoog]

2 Op basis van Pluye, P., Gagnon, M.-P., Griffiths, F., & Johnson-Lafleur, J. (2009). A scoring system for appraising mixed

methods research, and concomitantly appraising qualitative, quantitative and mixed methods primary studies in mixed studies
reviews. International Journal of Nursing Studies, 46(4), p. 529–546. Studies zijn beoordeeld op verschillende
kwaliteitsdimensies en deze scores zijn vervolgens samengevoegd tot een percentage dat de algehele kwaliteit van de studie
weergeeft. Percentages reflecteren vijf kwaliteitscategorieën: zeer laag (0-20%); laag (20-40%); voldoende (40-60%); hoog
(60-80%) en zeer hoog (80-100%).

156

Bosi, L. &
Della Porta,
B.

2012

Micro-mobilization into Armed
Groups: Ideological, Instrumental and
Solidaristic Paths

Artikel in
Qualitative
Sociology

Politiek
(communistisch;
nationalistisch)

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

Botha, A.

2014

Political Socialization and Terrorist
Radicalization Among Individuals Who
Joined al-Shabaab in Kenya

Artikel in Studies in
Conflict and
Terrorism

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch)

Kwalitatief

50% [voldoende]

ChernovHwang, J. &
Schulze, K.E.

2018

Why they join: pathways into
Indonesian jihadi organisations

Artikel in Terrorism
and Political
Violence

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch)

Kwalitatief

50% [voldoende]

Choy, J. P.

2020

Religious rules as a means of
strengthening family ties: Theory and
evidence from the Amish

Artikel in Journal of
Comparative
Economics

Sektarisch;
religieus

Kwantitatief

100% [zeer hoog]

Cook, J.L.I.
& Vale, G.A.

2018

From Daesh to Diaspora

Rapport voor het
ISCR

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch)

Mixed
methods

50% [voldoende]

Copeland, S.

2020

Kin and Peer Contexts and Militant
Involvement: A Narrative Analysis

Proefschrift voor
Lancaster
University

Politiek (links;
rechts;
nationalistisch);
religieus
(islamitisch)

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

Crawford, C.

2013

Inside the UDA

Boek (Pluto Press,
2003)

Politiek
(nationalistisch)

Kwalitatief

66% [hoog]

Van Eck
Duymaer van
Twist, A.

2008

Growing up in contemporary sectarian
movements: An analysis of segregated
socialization

Proefschrift voor de
University of
London

Sektarisch

Kwalitatief

66% [hoog]

Fader, A.

2006

Learning faith: Language socialization
in a community of Hasidic Jews

Artikel in Language
in Society

Sektarisch;
religieus (joods)

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

Felices-Luna,
M.

2005

L'implication des femmes au sein des
groupes armés contestataires: Les cas
du Pérou et de l'Irlande

Proefschrift voor de
University of
Montreal

Politiek
(nationalistisch;
communistisch)

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

Futrell, R. &
Simi, P.

2004

Free Spaces, Collective Identity, and
the Persistence of U.S. White Power
Activism

Artikel in Social
Problems

Politiek (rechts)

Kwalitatief

83% [zeer hoog]

Gabriel, T.

2009

Parenting and Right-Wing Extremism Analysis of Biographical Genesis of
Racism of Young People

Hoofdstuk in
‘Right-wing
Extremism in
Switzerland’
(Niggli, M.A.,
2009)

Politiek (rechts)

Kwalitatief

83% [zeer hoog]

GithensMazer, J. &
Lambert, R.

2010

Why conventional wisdom on
radicalization fails: the persistence of a
failed discourse

Artikel in
International Affairs

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch)

Kwalitatief

33% [laag]

Hamilton, C.

2000

Re-membering the Basque Nationalist
Family: Daughters, Fathers and the
Reproduction of the Radical Nationalist
Community

Artikel in Journal of
Spanish Cultural
Studies

Politiek
(nationalistisch)

Kwalitatief

66% [hoog]

157

HarrisHogan, S.

2014

The Importance of Family: The Key to
Understanding the Evolution of
Jihadism in Australia

Artikel in Security
Challenges

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch)

Kwalitatief

33% [laag]

Horgan, J.,
Taylor, M.,
Bloom &
Winter, C.

2016

From Cubs to Lions: A Six Stage
Model of Child Socialization into the
Islamic State

Artikel in Studies in
Conflict &
Terrorism

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch)

Kwalitatief

50% [voldoende]

Huggins, R.

2013

The path to terrorism: A matter of
timing

Proefschrift voor
Creighton
University

Religieus
(islamitisch)

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

Kellenbach,
K. von

2013

The Truth about the Mistake
Perpetrator Witness and the
Intergenerational Transmission of Guilt

Artikel in Historical
Reflections

Politiek (rechts)

Kwalitatief

50% [voldoende]

Kermani, S.
Z.

2010

Parenting in neverland: Childhood
religion and family values in
contemporary American paganism

Hoofdstuk in
‘Pagan Family
Values: Childhood
and the Religious
Imagination in
Contemporary
American
Paganism’ (Zohreh
Kermani, S., 2013)

Sektarisch;
religieus
(paganistisch)

Kwalitatief

50% [voldoende]

Khoo, F.

2018

Innocence Killed: Recruitment,
Radicalization and Desensitization of
Children of the Islamic State in Iraq and
Syria

Proefschrift voor
Regent University

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch)

Mixed
methods

83% [zeer hoog]

King, M.,
Noor, H. &
Taylor, D.

2011

Normative Support for Terrorism: The
Attitudes and Beliefs of Immediate

Artikel in Studies in
Conflict and
Terrorism

Religieus
(jihadistisch)

Kwantitatief

100% [zeer hoog]

Köttig, M.

2004

Lebensgeschichten rechtsextrem
orientierter Mädchen und junger
Frauen. Biografische Verläufe im
Kontext der Familien- und
Gruppendynamik

Boek (PsychosozialVerlag, 2004)

Politiek (rechts)

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

Köttig, M.

2008

The Biographical Approach in Case
Work with Right Wing Extremist Girls
and Young Women

Artikel in Forum
Qualitative Social
Research

Politiek (rechts)

Kwalitatief

Zie Köttig, 2004

Köttig, M.

2013

Familiale ursachenkonstellationen
rechtsextremer handlungs-und
orientierungs muster junger Frauen

Hoofdstuk in het
boek
‘Familiendynamik:
Systemische Praxis
und Forschung’

Politiek (rechts)

Kwalitatief

Zie Köttig, 2004

Kule, A.

2007

Socialization process of the individuals
who join terrorist organizations in
Turkey

Proefschrift voor
The City University
of New York

Politiek
(nationalistisch,
marxistisch);
Religieus
(islamitisch)

Kwantitatief

66% [hoog]

Lanzona, V.
A.

2000

Gender, sex, family, and revolution:
Women in the Huk rebellion in the
Philippines, 1942–1956

Proefschrift voor de
University of
Wisconsin-Madison

Politiek
(communistisch
)

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

158

Lupu, N. &
Peisakhin, L.

2017

The Legacy of Political Violence across
Generations

Artikel in American
Journal of Political
Science

Religieus
(islamitisch)

Kwantitatief

100% [zeer hoog]

Malik, N.

2019

Radicalising our Children

Rapport voor Henry
Jackson Society

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch)

Mixed
methods

75% [hoog]

Manning, R.
& La Bau, C.

2015

In and out of extremism

Rapport voor
Quilliam

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch);
politiek (rechts)

Kwalitatief

33% [laag]

McComiskey,
M. J.

2001

Passionately political peace activist
parents: Nurturing the world while
politicizing the family

Proefschrift voor de
University of
Conneticut

Sektarisch;
politiek (singleissue);

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

Moaddel, M.
&
Karabenick,
S. A.

2008

Religious Fundamentalism among
Young Muslims in Egypt and Saudi
Arabia

Artikel in Social
Forces

Religieus
(islamitisch)

Kwantitatief

66% [hoog]

Motaparthy,
P.

2014

Maybe We Live and Maybe We Die”
Recruitment and Use of Children by
Armed Groups in Syria

Rapport voor
Human Rights
Watch

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch);
politiek
(nationalistisch)

Kwalitatief

50% [voldoende]

Nolas, S.M.,
Varvantakisa
, C. &
Aruldossa, V.

2016

(Im)Possible Conversations? Activism,
Childhood and Everyday Life

Artikel in Journal of
Social and Political
Psychology

Politiek
(communistisch
)

Kwalitatief

50% [voldoende]

Noll, S.

2012

The Social Origins of Terrorism:
Insights from the Study of Youth Gangs

Proefschrift voor
George Mason
University

Religieus
(islamitisch);
politiek
(communistisch;
nationalistisch

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

Oepke, M.

2005

Von Haus aus rechtsextrem? Zur
Bedeutung innerfamilialer
Transmissionswirkungen bei
rechtsextremen Orientierungen
Jugendlicher

Artikel in Jahrbuch
Jugendforschung

Politiek (rechts)

Kwantitatief

100% [zeer hoog]

Orsini, A.

2012

Poverty, Ideology and Terrorism: The
STAM Bond

Artikel in Studies in
Confict &
Terrorism

Politiek
(communistisch
)

Kwalitatief

50% [voldoende]

Pape, R.

2005

Portraits of Three Suicide Terrorists
(Chapter 11)

Hoofdstuk in het
boek ‘Dying to win:
the strategic logic of
suicide terrorism’

Religieus
(islamitisch)

Kwalitatief

50% [voldoende]

Pepich, B.

2018

Understanding Al-Qaeda and Isis
Utilization of Individual Jihadists to
Attack the West and Establish a Global
Caliphate

Proefschrift voor
National American
University

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch)

Kwalitatief

83% [zeer hoog]

159

Post, J. M.

2005

When Hatred Is Bred in the Bone:
Psycho-Cultural Foundations of
Contemporary Terrorism

Artikel in Political
Psychology

Religieus
(islamitisch);
politiek
(nationalistisch)

Kwalitatief

Zie Post e.a., 2003

Post, J.,
Sprinzak, E.
& Denny, L.

2003

The terrorists in their own words:
Interviews with 35 incarcerated Middle
Eastern terrorists

Artikel in Journal
Terrorism and
Political Violence

Religieus
(islamitisch);
politiek
(nationalistisch)

Kwalitatief

33% [laag]

RaposoQuintana, P.

2009

Militant Memories: Family, Gender and
Politics Under Pinochet’s Dictatorship

Proefschrift voor
Nottingham Trent
University

Politiek (rechts;
links)

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

Reinisch, D.

2020

Teenagers and young adults in dissident
Irish republicanism: a case study of Na
Fianna Éireann in Dublin

Artikel in Critical
Studies on
Terrorism

Politiek
(nationalistisch)

Kwalitatief

83% [zeer hoog]

Riany, Y.E.,
Haslam, D.,
Musyafak,
N., Farida,
J., Ma’arif, S.
& Sanders,
M.

2018

Understanding the role of parenting in
developing radical beliefs: Lessons
learned from Indonesia

Artikel in Security
Journal

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch)

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

Sageman, M.

2004

Understanding Terror Networks

Boek (University of
Pennsylvania Press)

Religieus
(islamitisch,
jihadistisch)

Kwalitatief

83% [zeer hoog]

Schils, N. &
Verhage, A.

2017

Understanding How and Why Young
People Enter Radical or Violent
Extremist Groups

Artikel in
International
Journal of Conflict
and Violence

Religieus
(islamitisch);
politiek (links;
rechts)

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

Sieckelink,
S., Winter,
M. de

2015

Formers & families - Transitional
journeys in and out of extremism in the
United Kingdom, Denmark and The
Netherlands

Rapport voor de
NCTV

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch);
politiek (rechts;
links)

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

Sikkens, E.,
Van San, M.,
Sieckelinck,
S. & De
Winter, M.

2017

Parental Influence on Radicalization
and De-radicalization according to the
Lived Experiences of Former
Extremists and their Families

Artikel in Journal
for Deradicalization

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch);
politiek (links;
rechts)

Kwalitatief

Zie Sieckelinck
e.a., 2015

Sikkens, E.,
Van San, M.,
Sieckelinck,
S. & De
Winter, M.

2018

Parents’ Perspectives on Radicalization:
A Qualitative Study

Artikel in Journal of
Child and Family
Studies

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch);
politiek (links;
rechts)

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

Weggemans,
D., Zwan, M.
van der &
Liem., M.

2018

Familie van Uitreizigers: Een
onderzoek naar de rol van familieleden
bij processen van uitreizen naar en
terugkeren uit buitenlandse
jihadistische strijdgroepen

Rapport voor het
WODC

Religieus
(islamitisch;
jihadistisch)

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

160

Windisch, S.

2019

From Swaddling to Swastikas: A Lifecourse Investigation of White
Supremacist Extremism

Proefschrift voor de
University of
Nebraska

161

Politiek (rechts)

Kwalitatief

100% [zeer hoog]

Bijlage 2: Schematische weergave studieselectie

162

Bijlage 3: Topiclijst interviews
1. Algemeen/kennismaking.
a. Persoonlijke introductie. Onderzoeker en respondent stellen zichzelf voor.
b. Professionele affiniteit. In hoeverre heeft de respondent theoretische/praktijkervaring
met IGO?
2. Intergenerationele overdracht (IGO) van jihadistische ideologie in het algemeen.
a. Perceptie. Is het een reëel probleem? In welke mate is IGO verantwoordelijk voor de
verspreiding van jihadistisch gedachtegoed? Hoe wordt tegen de huidige studie
aangekeken – nuttig/niet nuttig?
b. Duiding. In hoeverre onderscheidt IGO in gezinssituaties zich van andere vormen van
ideologische overdracht – zoals door leeftijdsgenoten of religieuze leiders?
c. Mechanismen. Welke mechanismen spelen een rol bij IGO? Op welke manieren kan
jihadistische ideologie door ouders worden overgebracht? Direct of indirect?
3. Theoretische kennis van en/of casuïstieke ervaring met IGO van jihadistische ideologieën.
a. Prevalentie. Hoe vaak komt IGO binnen gezinnen voor? Schatting percentage?
Ervaring/kennis van casussen waarin jihadistische ouders hun gedachtegoed niet
overbrachten?
b. Risicofactoren. Wat maakt jongeren extra ontvankelijk voor jihadistische ideologieën
van hun ouders?
c. Beschermende factoren. Welke factoren belemmeren IGO? Welke redenen hebben
jongeren om zich los te maken van de jihadistische ideologie van hun ouders?
d. Risico’s en gevolgen. Waar zou IGO toe kunnen leiden, op middel of lang termijn –
bijv. (poging tot) het plegen van aanslagen of uitreizen naar conflictgebied? Zijn dit
reële risico’s?
4. Interventies tegen IGO.
a. Succesvolle interventies. Welke interventies hebben (mogelijk) effect?
b. Niet-succesvolle interventies. Welke interventies zijn niet effectief?
c. Beleidsperspectief. Hoe kan dit vertaald worden naar beleid? Waar zou op ingezet
moeten worden?
d. Lacunes. Welke kennis ontbreekt nog? Waar zou in toekomstig onderzoek de nadruk
op moeten liggen? Welke disciplines zouden hier een rol in moeten/kunnen spelen?
5. Afronding en afsluiting.
a. Terugblik. Zijn er zaken onbesproken gebleven?
b. Snowballing. Aanbevelingen voor andere contactpersonen?
c. Afsluiting.

163

Bijlage 4. Overzicht kwantitatieve resultaten
Auteurs

Jaar

N

Populatie

Methode

Resultaten

Post, J.,
Sprinzak,
E. &
Denny, L

2003

N=35

•

Veroordeelde
terroristen
Midden-Oosten
100% man

Kwalitatief
(diepteinterviews)

•
•

Sageman,
M.

2004

Veroordeelde
terroristen
Saudi-Arabië,
Egypte,
Frankrijk,
Algerije,
Marokko,
Indonesië
100% man
Jongeren en hun
ouders
Duitsland
55.1% man
μ =14.8 jaar bij
eerste meting

•
•
N=172

•
•

Oepke, M.

2005

N=149

•
•
•
•
•

•

Extremistische familieleden: 20% tot 30%.
Gemiddeld of beneden-gemiddeld radicalisme binnen
het gezin: 68% tot 85%.
Zeer hoge mate van radicalisme binnen het gezin: 30%.

Kwalitatief (open
source-bronnen)

•
•
•

Extremistische familieleden: 14%.
Collectieve trauma’s: 27%
Trauma’s in de kindertijd: zelden.

Kwantitatief
(longitudinaal en
cross-sectioneel;
a.d.h.v. enquêtes)

•

‘Acceptatie van geweld’ hangt niet significant samen
met ‘xenofobie’, ‘bovenmatig nationalisme’, en
‘antidemocratische ideeën’.
Educatieniveau hangt significant samen met
rechtsextremistische waarden (p <.001 tot p<.05).
Jongens en vaders scoorden significant hoger dan
meisjes en moedersop ‘acceptatie van geweld’ (p
<.001).
Rechtsextremisme onder jongeren hangt significant
positief samen met rechtsextremisme onder ouders (r
=.19 tot .40). ‘Acceptatie van geweld’ is niet
significant.
De rechtsextremistische attitudes van ouders (r=.96 tot
r=.98, p<.05) en jongeren (r=.70 tot r=.79, p<.05) zijn
stabiel over tijd.
De rechtsextremistische attitudes van ouders hangen
significant positief samen met de attitudes van hun
kinderen één jaar later (r =.17 tot r=.19, p<.05).
‘Acceptatie van geweld’ onder ouders geen significante
voorspeller van ‘acceptatie van geweld' onder kinderen
één jaar later.
Toetreding tot organisatie via gezinslid: 8.8%
Toetreding tot organisatie via ander familielid: 9.8%
Toetreding tot Turkse Hezbollah via familielid: 18.3%
Strafrechtelijk veroordeelde familieleden in gezin
vergroot kans op lidmaatschap PKK (β= 1.104; SD =
.488; p<.05).

•
•

•

•

•

•

Kule, A.

2007

N=200

•
•
•

Moaddel,
M. &
Karabenic
k, S. A.

2008

N=1936

•

•
•

Veroordeelde
terroristen
Turkije/KAR
94.5% man

Kwantitatief
(cross-sectioneel
a.d.h.v.
rechtsdossiers)

•
•
•
•

Inwoners van
Saudi-Arabië
en Egypte
54% tot 59%
man
18 tot 25 jaar

Kwantitatief
(cross-sectioneel
onderzoek a.d.h.v.
enquêtes)

•

164

•

Vertrouwen in ouders als epistemische autoriteiten
hangt voor beide nationaliteiten niet significant samen
met religieus fundamentalisme onder jongeren.
Vertrouwen in religieuze leiders als epistemische
autoriteiten hangt in Egypte (β=.108, p<.05) en in
Saudi-Arabië (β=.152, p<.005) samen met religieus
fundamentalisme onder jongeren.

Botha, A.

2014

•

N=141

•
•

•

Leden van AlShabaab en hun
familieleden
Kenia
96% man

Kwalitatief
(diepteinterviews)

Studenten en
hun ouders
Duitsland
80% man
μ=20.5 jaar

Kwantitatief
(cross-sectioneel;
a.d.h.v. enquêtes)

•

Drie generaties
respondenten
uit de Krimregio.
33,7% tot
50,3% man
μ=25 jaar (1e
generatie) tot
μ=80 jaar (3e
generatie)

Kwantitatief
(cross-sectioneel;
a.d.h.v.
interviews)

•

Kinderen in
familierechtsza
ken
70% Brits, 4%
niet-Brits, 26%
nationaliteit
onbekend
24% vrouw
44% man 32%
geslacht
onbekend
Modus: 11-16
jaar (37%)

Mixed methods
(a.d.h.v.
rechtsdossiers)

Voormalig ‘white
supremacist’extremisten
Verenigde Staten
78% man

Kwalitatief
(levensloopinterviews).

Kinderen van
ouders uit Amishgemeenschap

Kwantitatief

•
•
•
•
•

Boehnke,
K.

2017

•

N=147

•
•
•

Lupu, N.
&
Peisakhin,
L.

2017

•

N=1904

•
•

Malik, N.

2019

•

N=57

•

•

•

Windisch,
S.

2019

N=91

•

•
•

Choy, J.
P.

2020

N=2936 •

•
•

•

•

•
•
•
•
•
•
•

•

•
•
•
•
•
•

165

•
•

Toetreden tot Al-Shabaab door: vrienden (38%);
religieuze leiders (34%), familieleden (3%).
Toetreden samen met ander familielid: 6%
Ouders waren op de hoogte van toetreden: 11%
Ouders steunden toetreden: 21%
Politieke zaken werden besproken in gezinscontext:
68%
Vader was hoofd huishouden: 100%
Vader-kind scores op rechtsextremistische attitudes
hangen significant positief samen (β=0,24, p<.05).
Moeder-kind verband is niet significant.
Variabele ‘hierarchic self-interests’ modereert
moeder-dochter relaties (β=0,31, p<.05), vaderdochter relaties (β=0,30, p<.05) en vader-zoon
relaties (β=0,64, p<.05).
Geen significante relatie tussen trauma (in 1e
generatie) en religieus-radicalisme (in 3e generatie)
Significant verband tussen trauma (in 1e generatie)
en politiek-radicale attitudes (in 3e generatie): o.a.
mening over Krimeaanse leiders (r =0.178, p<.05),
steun voor Tsjetsjeense rebellen (r =0.101, p<.05) en
houding ten opzichte van Rusland (r= -0.089, p<.05).
Significant verband tussen trauma (in 1e
generatie) en de betrokkenheid bij de in-group (r=
0.058, p<.05), gevoelens van slachtofferschap (r=
0.080, p<.05) en dreigingsperceptie t.a.v. Rusland
(r= 0.970, p<.05) in 3e generatie.
Kinderen gaan niet naar school: 38%
Gezinslid is lid van IS: 48%
Huiselijk geweld en/of criminaliteit: 67%
Gescheiden ouders: 38%
Ouders maken deel uit van extremistisch netwerk:
55%
‘Grievances’ binnen het gezin: 10%
Kinderen krijgen thuisonderwijs (19%); nemen deel
aan extremistische studiekringen (19%); worden
geïsoleerd: (39%); worden blootgesteld aan
gewelddadig materiaal (23%).
Gevolgen: kinderen normaliseren geweld (35%); zijn
depressief (30%); angstig (19%; dehumaniseren
anderen (19%); vertonen tekenen van sociale
uitsluiting (14%); zijn in toenemende mate
geïnteresseerd in religie (4%); plegen geweld (4%);
en zijn betrokken bij de radicalisering van anderen
(2%).
‘White supremacist’-extremisten in het gezin: 13%
Elementen van ‘white supremacist’-ideologie in
jeugd: 73%
Blootstelling aan racistisch taalgebruik: 86%
Ouders keuren van interraciaal contact af: 59%
Ouders keuden interraciaal daten af: 39%
Negatieve jeugdervaringen en trauma’s: 87% voor
mannen, 100% voor vrouwen
Kinderen verlaten de gemeenschap: 5% tot 36%
Kinderen uit rijkere gezinnen hebben significant
minder kans de gemeenschap te verlaten dan

•
•
•

(New Order; Old
Order; Andy
Weaver)
51% man
Verenigde Saten
μ=12 jaar bij
eerste meting

(longitudinaal;
a.d.v.h. Amishbewonersregisters).

•

•
King, M.,
Noor, H.
& Taylor,
D.

2011

N=20

•

•
•

Gezinsleden van
Jema’ah
Islamiyah-leden
Indonesië
55% man

Kwantitatief
(correlationeel;
a.d.h.v. enquêtes)

•
•
•

•
•

Asal, V.,
Shellman,
S., Fair,
C.C.

2010

N=141

•

•
•

Families van
zelfmoordterroristen
Pakistan
μ = 46.19 jaar

Kwantitatief
(cross-sectioneel
a.d.h.v. enquêtes)

•
•
•
•
•

•

166

kinderen uit armere gezinnen (β= −0.0573,
SD=0.0210, p <.001). Dit effect is significant voor de
New Order (β=−0.229, SD= 0.0754, p<.001) en de
Old Order (β= −0.0503, SD=0.0251, p<.05), maar
niet voor de Andy Weaver-gemeenschap.
Kinderen uit de New Order verlaten hun
gemeenschap 21% tot 22% vaker dan kinderen uit de
Old Order, en Andy Weaver-kinderen verlaten hun
gemeenschap 8 tot 10% minder vaak dan kinderen
uit de Old Order.
Mannen hebben een grotere kans de Amish te
verlaten 3% tot 11% (p<.01 tot p<.001).
Familieleden ondersteunen keuze voor lidmaatschap
van zoons (M = 2.13, SD = 2.10).
Vooral broers scoren hoog.
Familieleden scoren iets boven ‘neutraal’ op ‘steun
voor de gewelddadige jihad’ (M = 0.60, SD = 2.12)
en ‘antiwesterse sentimenten’ (M = 0.21, SD = 1.04).
Significant: ‘antiwesterse sentimenten’;
‘gepercipieerde gemeenschapsopinie over JI’
Niet significant: ‘aantal JI-leden in het gezin’; ‘steun
voor de gewelddadige jihad’.
Moderator: zelfmoordterrorisme van zoons
Huishoudens gaven toestemming voor lidmaatschap:
70%
Huishoudens weigerden lidmaatschap: 41%
Meestal sprake van combinatie toestemming/
weigering onder gezinsleden.
Significante voorspellers van toestemming: leeftijd
van de respondent (.03821, SD=.0200, p<.05);
gezinswelvaart (−2.1286, SD=1.161, p<.10); mannen
in het gezin volgen madrassah-educatie (6.6109,
SD=2.628, p<.001); Deobandi geloofsgemeenschap
(−1.7858, SD=.9989, p<.10).
Significante voorspellers van weigering:
gezinswelvaart (1.7000, SD=.7842, p<.05);
vrouwelijke gezinsleden in religieuze studiegroepen
(−1.0961, SD=.5331, p<.05); zoon is werkeloos
(−.76468, SD=.4569, p<.10); zoon volgt madrassahonderwijs (−.95122, SD=.5827, p<.10).

Bijlage 5. Risk of Bias-beoordeling (RoBans)3 4

3

Op basis van Kim, S. Y., Park, J. E., Lee, Y. J., Seo, H. J., Sheen, S. S., Hahn, S., Jang, B .J. & Son, H. J. (2013).
Testing a tool for assessing the risk of bias for nonrandomized studies showed moderate reliability and promising
validity. Journal of clinical epidemiology, 66(4), p. 408-414.
4

Enkel de kwantitatieve studies en de kwantitatieve delen van de mixed methods-studies zijn op hun Risk of Bias
beoordeeld. De kwalitatieve studies waarvan wij de statistisch-descriptieve data hebben meegenomen in de
kwantitatieve analyse (te weten: Botha, 2014; Malik, 2019; Post, Sprinzak & Denny, 2003; Sageman, 2004;
Windisch, 2019) zijn in deze tabel buiten beschouwing gelaten.

167

Bijlage 6. Overzicht gesproken respondenten
Code

Datum
interview

Nationaliteit Organisatie

Functie

Categorie

OZ_DK1

09/10/2020

DK

Aarhus University

Onderzoeker Politicologie

Wetenschap

OZ_NL1

12/10/2020

NL

Universiteit Leiden

Onderzoeker
Terrorismestudies

Wetenschap

OZ_VS1

13/10/2020a

VS

Carnegie Mellon
University

Onderzoeker Internationaal
Veiligheidsbeleid/Sociale
Wetenschappen

Wetenschap

OZ_NL2

13/10/2020b

NL

Zelfstandig

Onderzoeker/Adviseur
Radicalisering

Wetenschap

GEM_NL1

15/10/2020

NL

Gemeente

Casusdeskundige

Praktijk

PSY_NL1

21/10/2020

NL

Zelfstandig

Psychiater
(Radicaliseringsdeskundige)

Praktijk

OZ_BE1

23/10/2020

BE

Vlaams
Vredesinstituut

Onderzoeker
Terrorismestudies

Wetenschap

OZ_NO1

24/10/2020

NO

Regional Trauma
Centre

Onderzoeker/Adviseur

Wetenschap

GEM_NL2

27/10/2020a

NL

Gemeente

Casusdeskundige

Praktijk

GEM_NL3

27/10/2020b

NL

Gemeente

Casusdeskundige

Praktijk

GEM_NL4

28/10/2020

NL

Gemeente

Casusdeskundige

Praktijk

OZ_NL3

05/11/2020

NL

Vrije Universiteit

Onderzoeker
Pedagogiek/Radicalisering

Wetenschap

RVDK_NL1

06/11/2020

NL

Raad voor de
Kinderbescherming

Raadsonderzoeker

Praktijk

OZ_NL4

10/11/2020

NL

Vrije Universiteit

Onderzoeker Criminologie

Wetenschap

TA_NL1

17/11/2020

NL

Terroristenafdeling
Vught

Psycholoog

Praktijk

OZ_DE1

19/11/2020

DE

German Institute on
Radicalization and
De-Radicalization
Studies

Onderzoeker
Deradicalisering

Wetenschap

AIVD_NL1

24/11/2020

NL

Algemene
Inlichtingen- en
Veiligheidsdienst

Analist

Praktijk

LSE_NL1

25/01/2021

NL

Landelijk Steunpunt
Extremisme

Casusdeskundige

Praktijk

168

LSE_NL2

04/02/2021

NL

Landelijk Steunpunt
Extremisme

169

Casusdeskundige

Praktijk