Albayrak

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Voorzitter. Het blijft
onwezenlijk, deze door roekeloos gedrag veroorzaakte
puinhoop. Financiële experts dachten wat met lucifers te
spelen maar ontwikkelden zich, opgejaagd door
marktfetisjisme, deregulering en perverse bonussen, tot

misdadige pyromanen en veroorzaakten een backdraft.
Wat begon als een veenbrand in de kredietverlening, is
inmiddels geëxplodeerd tot een uitslaande brand van
ongekende omvang die ook onze economie ernstig
bedreigt. Nederland heeft een behoorlijke brandgang
aangelegd door verantwoord begrotingsbeleid in alle
jaren dat het ons goed ging, maar onmiskenbaar heeft
een aantal economische sectoren vlamgevat.
Dit is in de eerste plaats een gevolg van het open
karakter van onze economie en van het uitvallen van de
vraag naar goederen door de deuk die het vertrouwen
van consumenten wereldwijd heeft opgelopen. Iedereen
die geld heeft, ook in Nederland, blijft erop zitten. Dit
geldt niet als het gaat om sinterklaascadeaus of straks
om kerstcadeaus, maar wel als het gaat om de grote
uitgaven voor bijvoorbeeld huizen, auto’s, koelkasten en
televisies.
Niet alleen consumenten houden de hand op de knip,
maar ook en vooral kredietverstrekkers. Soms overigens
zijn dit dezelfde kredietverstrekkers die pedant en op
hoge toon tijdens de parlementaire hoorzitting in dit
gebouw van zich lieten horen, zonder enig besef van de
eigen tekortkomingen en zonder gevoel voor de grote
zorgen die leven in de samenleving. Zij klaagden er wel
over dat de overheidsinjecties en -garanties niet
goedkoop genoeg waren, maar wilden nog geen stap
zetten in de richting van maatschappelijk verantwoord
ondernemen. Zelden heb ik mij meer plaatsvervangend
geschaamd. Ik vond het dan ook volkomen terecht dat
minister Van der Hoeven hen publiekelijk de maat nam.
Jammer vond ik het overigens wel dat minister Bos
vervolgens zijn collega Van der Hoeven weer de maat
nam. Nu goed, uit het interview in Trouw maak ik op dat
de minister van Financiën inmiddels is bijgedraaid en
vindt dat bankiers zich moeten realiseren dat het nooit
meer kan worden zoals het was. Dat zijn wijze woorden
die iedereen zich moet aantrekken.
Het gaat inmiddels om veel meer dan herstel van
vertrouwen alleen. Het gaat ook om veel meer dan de
boel overeind houden. Mevrouw Hamer, de fractievoorzitter van de PvdA, heeft het kabinet terecht verweten dat
het dit doet. De kredietcrisis plaats ons voor grote
economische en dus ook maatschappelijke problemen.
Wij kunnen er daarbij voor kiezen om alleen de boel
overeind te willen houden. Wij kunnen echter de crisis
ook beschouwen als een kans voor een nieuwe
marktordening, voor een duurzame economie en voor
een eerlijker en rechtvaardiger samenleving.
Jarenlang hebben bestuurders en politici hun macht
verminderd ten gunste van private partijen en zijn zij
teruggedeinsd voor ingrijpen in de economische
verhoudingen. Dit laisser faire en dit ontkennen van het
politieke primaat kan geen enkele politieke partij zich nog
langer permitteren. Want de kredietcrisis staat niet op
zichzelf. Zij valt in tijd samen met de energie- en
klimaatcrisis en met de voedselcrisis. Zij zijn het effect
van de mondiale strijd om ″fuel, food and finance″ die
wordt veroorzaakt door een westerse cultuur van
hyperconsumptie. Mensen in het arme Zuiden betalen
daarvoor het grootste gelag. Zij lijden aan hitte en
honger. Gelukkig blijft ons dat bespaard. Wij kunnen
echter wel vaststellen dat onze economie en welvaart
kwetsbaar zijn. Ons welzijn en onze natuurlijke omgeving
staan onder druk.
De minister van Financiën blijkt niet alleen mijn boek
te hebben gelezen, maar hij heeft het tot mijn vreugde

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

In de motie op stuk nr. 25, die is ingediend door de
heren Van de Camp en Kamp, wordt de regering
verzocht om het ingroeimodel op grond waarvan
arbeidsmigranten recht op sociale zekerheid verwerven,
aan te scherpen en daartoe voorstellen aan de Kamer
voor te leggen. Als u mij vraagt om daarover na te
denken: dat doen wij al. Om nu echter op dit moment al
het ingroeimodel aan te scherpen ... Daar gaat de
minister van SZW over. Ik zal het gaarne met hem
bespreken, maar ik kan mij zo voorstellen dat dit zulke
vergaande gevolgen heeft, dat ik in ieder geval de
aanneming van deze motie moet ontraden. Daarin wordt
immers al uitgesproken dat wij het gaan doen. Op een
later tijdstip zullen wij daarover ongetwijfeld weer met
de Kamer van gedachten wisselen. Ik ontraad dus de
aanneming van deze motie.
Dan kom ik op de motie-Van de Camp op stuk nr. 26.
Daarin wordt de regering verzocht om het overleg over
de zorgverzekeringsproblematiek af te ronden en de
Kamer voor 1 januari 2009 te informeren. Als u mij
toestaat, zal ik uw Kamer hierop nog voor de stemmingen een kort schriftelijk antwoord doen toekomen. Het is
ook allemaal zo snel gegaan. Een en ander hangt een
beetje af van de stand van zaken, ook met de zorgverzekeraars.
Dan kom ik op de laatste motie, de motie op stuk nr.
27, ingediend door de heer Van de Camp. Daarin wordt
de regering verzocht, de regelgeving zodanig aan te
passen dat in het ouderenbeleid de garantstelling door
kinderen geldt voor de volledige periode van verblijf van
de ouder. In ons toelatingsbeleid is het zo dat de
garantstelling vervalt als iemand na de toelating een
eigen, zelfstandige, permanente verblijfsvergunning
krijgt. Ik moet de aanneming van deze motie dus ten
stelligste ontraden, omdat zij een van de uitgangspunten
van ons toelatingsbeleid doorkruist.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter: Dank voor uw adequate en snelle
beantwoording. Ik dank ook voor het begrip van de leden
dat de tijd voor een discussie hierover ontbreekt. Ik stel
vast dat wij nog voor de stemmingen een brief krijgen
over de eerste motie van de heer Van de Camp over de
zorgverzekering. Wij zullen alle moties volgende week
dinsdag in stemming brengen.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
Aan de orde is het debat over de gevolgen van de
kredietcrisis.
De voorzitter: De heer Wilders heeft mij gevraagd om
hem te verontschuldigen wegens dringende andere
verplichtingen. Ik geef het woord als eerste aan mevrouw
Halsema van de fractie van GroenLinks, die dit debat
heeft aangevraagd.
©

Gevolgen kredietcrisis

35-3024

Halsema
ook begrepen als hij beaamt dat wij op zoek moeten naar
een nieuwe balans tussen meer en genoeg, tussen exces
en matiging. GroenLinks is er vast van overtuigd dat een
gecombineerde aanpak van de krediet- en de klimaatcrisis onze samenleving een gouden kans biedt op
duurzame welvaart en groter welzijn. Voor GroenLinks
betekent dit dat wij met gerichte investeringen als eerste
verantwoorde economische groei willen forceren en als
tweede de maatschappelijke en inkomenstegenstellingen
willen verminderen ten gunste van grotere onderlinge
solidariteit.
Wij zien ons internationaal gesteund. Barack Obama
en Gordon Brown verhogen de belastingtarieven voor de
allerrijksten om te kunnen investeren in groene innovatie
en in de publieke sfeer. Obama en Barroso willen groene
eisen stellen aan economische steun. Barroso typeerde
het Europese steunpakket zelfs als een groene kans. Wij
zien echter ook bedreigingen. Er zijn lidstaten die
Europees toezicht op de verzekeringssector afwijzen. Nog
ernstiger is de dreigende uitholling van het Europese
klimaatpakket. De onderhandelingen zitten muurvast en
Poznañ dreigt te mislukken, maar natuurlijk niet in de
laatste plaats, omdat de Nederlander van het Jaar
verstek laat gaan.
In interviews lijken de premier en de vicepremier
dezelfde richting op te willen als GroenLinks, maar in het
steunpakket zien wij daar niets van terug. Dit betreft
vooral oud en deels fout beleid. Neem bijvoorbeeld de
vervroegde afschrijvingen. Die bevoordelen ook
bedrijven die deze helemaal niet nodig hebben. De
vervroegde afschrijvingen hoeven niet eens tot extra
investeringen te leiden en als deze dat wel doen, dan
hoeven de investeringen niet groen te zijn. Het relatieve
voordeel dat groene investeringen in het verleden
hadden – die konden vervroegd afgeschreven worden –
wordt hiermee te niet gedaan. Laat ik de premier dan
maar instemmend citeren: ″Geld pompen alleen spreekt
mij niet aan″.
GroenLinks presenteert vandaag The Green Deal. Ik
heb het stuk inmiddels verspreid. Het bevat vijf
voorstellen voor gerichte investeringen in een groene
economie en in duurzame werkgelegenheid. Deze
voorstellen variëren van een fiscale klimaataftrek
waardoor de vraag naar duurzaam consumeren
toeneemt, tot een groene garantieregeling voor
bedrijven, en tot verruiming van de regeling van
werktijdverkorting voor flexwerkers. Journalist Syp
Wynia van Elsevier merkte over de voorstellen van
GroenLinks op dat deze crisisbestendig zijn. Hij komt
toch uit onverdachte hoek! Wij plaatsen in onze
voorstellen de WW-uitgaven buiten het uitgavenkader,
net als de directeur van het Centraal Planbureau, maar in
tegenstelling tot het CDA dat zich opmaakt voor nieuwe
bezuinigingsronden. Hierdoor hoeft er niet bezuinigd te
worden. Ik wil graag een uitgebreide reactie van de
regering op dit voorstel en de andere voorstellen die in
onze nota worden gedaan.

2013 en verder? Dit voorstel is immers een schuif en er
is dus geen solide dekking. Mevrouw Halsema slaat een
gat van 1,8 mld. Gaat zij dan bezuinigingsvoorstellen
doen in 2012?
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Vanzelfsprekend zullen
wij dan geen bezuinigingsvoorstellen doen als daar geen
aanleiding voor is. Wij vinden dat op dit moment
geïnvesteerd moet worden om te voorkomen dat de
werkloosheid oploopt. Wij vinden bezuinigingen op dit
moment onverantwoord, net als de directeur van het
Centraal Planbureau. De heer Van Geel miskent het
buitengewone karakter van de economische omstandigheden waarin wij op dit moment verkeren. Wij laten in
onze voorstellen het EMU-saldo in 2009 met 0,1% meer
oplopen dan het kabinet, maar wij zorgen er in 2010 voor
dat het dit saldo 0,1% lager ligt dan dat van het kabinet.
De heer Van Geel (CDA): Het probleem is dat de
reikwijdte van de fractie van GroenLinks blijkbaar twee
jaar is, maar onze dekking geldt voor de komende jaren.
Dat is soliditeit. Ik constateer dat GroenLinks een gat van
1,8 mld. slaat in de begroting na deze periode en dat
mevrouw Halsema niet aangeeft of zij dit ten laste van
het saldo laat lopen of via bezuinigen. Ik vind dat wij
recht hebben op een antwoord. Als mevrouw Halsema
met voorstellen komt, moet zij ook met een solide
dekking komen, maar dat doet zij niet.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik wil de heer Van Geel
wel van dit regeerakkoordprobleem afhelpen. Ik geloof
dat hij het regeerakkoord in dezen belangrijker vindt dan
de grote maatschappelijke en economische noden die wij
momenteel hebben. Ik ben graag bereid een aanvulling
op te nemen in onze dekking voor 2011 en 2012, maar ik
wijs er wel op dat wij begroten voor komend jaar en niet
voor de komende drie jaar. Ik kom u hierin echter graag
tegemoet, mijnheer Van Geel, als dit zou betekenen dat u
het komend jaar en het jaar daarop zou willen afzien van
bezuinigingen. In deze omstandigheden van sneloplopende werkloosheid, grote economische problemen
en een stilvallende consumentenvraag vinden wij het
onverantwoord dat u in feite aankondigt dat wij nieuwe
bezuinigingen tegemoet zien.
De voorzitter: Echt voor de laatste keer, mijnheer Van
Geel.
De heer Van Geel (CDA): De spelregels zijn juist bedoeld
om elkaar in moeilijke tijden vast te houden en ervoor te
zorgen dat wij in de toekomst een stevige en solide basis
hebben. Daarvoor hebben wij spelregels gemaakt en
daarom vinden wij dat wij ons aan de spelregels moeten
houden en niet de eerste de beste keer dat zich een
ontwikkeling in die richting voordoet, slappe knieën
moeten krijgen.

De heer Van Geel (CDA): Voorzitter. Ik heb een quickscan
gemaakt van de voorstellen van mevrouw Halsema die
zij ook kort heeft toegelicht. De voorstellen zijn doorgaans buitengewoon sympathiek, maar ik ben benieuwd
naar de soliditeit van de financiële dekking. Ik zie immers
dat mevrouw Halsema voor de uitgestelde afschrijving,
die zij niet wenst, twee keer 900 mln. benut. Zij geeft dit
bedrag incidenteel uit. Waar blijft de dekking dan in 2012,

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Je kunt spelregels
maken voor voetbal en dan blijk je ineens een ander spel
te spelen. Dat is wat hier aan de hand is. Wij leven op dit
moment in extreme economische omstandigheden. Je
zult moeten nadenken over welke maatregelen je het
beste kunt nemen. Ik weet mij bovendien gesteund door
de directeur van het Centraal Planbureau die de huidige
omstandigheden zo uitzonderlijk noemt, dat hij het
verantwoord vindt.

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

Gevolgen kredietcrisis

35-3025

Halsema
De voorzitter: Rond u uw betoog af, mevrouw Halsema.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik heb een specifieke
vraag aan minister Bos. Waarom meldt hij nu dat hij al
voor de zomer overwoog om Fortis te nationaliseren?
Waarom heeft hij hier zo lang opgezeten? Beïnvloedt dit
gegeven de juridische strijd over de Fortiserfenis niet?
Ik hecht eraan om nogmaals te zeggen dat GroenLinks
een parlementair onderzoek naar de kredietcrisis
noodzakelijk vindt. Wij respecteren dat uit het overleg
van de coalitiefracties blijkt dat zij hierover nog eens
willen nadenken onder de kerstboom. Tegen hen zou ik
wel willen zeggen: met goede voornemens hoef je niet
tot het nieuwe jaar te wachten.
De heer Pechtold (D66): Wij kunnen niet genoeg
herhalen dat wij een parlementair onderzoek steunen.
Betekent nu al aankondigen dat bezuinigingen over twee
jaar niet nodig zijn – het probleem van 2% wordt niet het
komend jaar geraakt maar hoogstwaarschijnlijk pas het
jaar daarop – niet dat mevrouw Halsema aan de
volgende generatie het signaal geeft dat het probleem
wordt doorgeschoven? Vindt zij niet dat de stelregel,
behalve dat wij ons aan de afspraken houden, ook zou
moeten zijn dat wij met deze generatie onze problemen
oplossen, desnoods door bezuinigingen, maar dat wij
deze zeker niet ten koste zullen laten gaan van de
volgende generatie in de vorm van extra staatsschuld?
Mevrouw Halsema (GroenLinks): De heer Pechtold kent
GroenLinks als een financieel buitengewoon solide partij
die er altijd voor zorgt dat het begrotingstekort niet
onverantwoord oploopt. Dat zullen wij ook deze keer
bewaken. Wij hebben het begrotingsbeleid van dit
kabinet gesteund en dat doen wij nog. Wij vinden alleen
wel dat er oog moet zijn voor investeringen die op dit
moment noodzakelijk zijn. Ik heb niet gezegd dat er nooit
bezuinigd kan worden. Dat kan ik inderdaad niet
overzien. Mocht het nodig zijn, dan zul je die maatregelen moeten treffen. Op dit moment zie ik een investeringsnoodzaak en geen bezuinigingsnoodzaak. Ik hoop eerlijk
gezegd dat de heer Pechtold deze wijsheid ook heeft. Tot
dusver heb ik hem niet gehoord over bijvoorbeeld de
dreigende en toenemende werkloosheid en de bijbehorende maatregelen.
De heer Pechtold (D66): Niet door het creëren van
subsidiebanen waarvan GroenLinks altijd een sterk
voorstander is geweest. Mij gaat het er vooral om dat
jongeren niet het signaal van GroenLinks krijgen dat wij
nu al gaan zeggen dat er niet bezuinigd moet worden.
Gelukkig nuanceert mevrouw Halsema haar verhaal. Net
zoals het onverstandig is om te zeggen dat wij blijven
vasthouden, zouden wij nu dus ook niet moeten zeggen
dat wij niet gaan bezuinigingen. Dat betekent immers het
doorschuiven van een schuld en niet hervormen,
waarvoor wij mevrouw Halsema ook slechts matig
enthousiast kunnen krijgen. Doorschuiven betekent dat
wij dan misschien wel leuk begroten, maar uiteindelijk
niet het begrotingsoverschot verkrijgen waarvoor wij
juist pleiten.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Volgens mij verwarde
de heer Pechtold mij even met de Partij van de Arbeid op
het punt van de subsidiebanen. Ik zal hem dat echter
vergeven. GroenLinks creëert immers altijd echt werk,

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

zowel in de publieke sector als in de private sector. Wat
betreft het doorschuiven van schuld wil ik het volgende
opmerken. GroenLinks kiest ervoor om nu te investeren
in het tegengaan van klimaatverandering en er werkelijk
voor te zorgen dat onze welvaart duurzaam is en ons
welzijn kan toenemen. Wij nemen grote en belangrijke
stappen om ervoor te zorgen dat wij onze kinderen en
hun kinderen niet opzadelen met een grote groene
schuld. Daar zou ik de heer Pechtold eens over willen
horen.
©
De heer Rutte (VVD): Voorzitter. De mensen die dit debat
nu volgen, maken zich zorgen over hun baan, hun
pensioen en hun huis. Dit kabinet treft drie verwijten. In
de eerste plaats heeft het te lang de kop in het zand
gehouden en de recessiedreiging ontkend. In de tweede
plaats heeft het daardoor Nederland onvoldoende
voorbereid op deze dreun. In de derde plaats is het nu
aan het dweilen met de kraan open. Toen de VVD begin
van dit jaar waarschuwde voor een recessiedreiging,
reageerde de minister-president heel zalvend. Hij zei dat
wij ons geen recessie moesten laten aanpraten. De
minister van Financiën schreef onmiddellijk op zijn
weblog: raakt Nederland in een recessie? Het antwoord
was ontkennend. Wij zouden hooguit een tikje meekrijgen, maar konden tegen een stootje. Het Centraal
Planbureau doet inmiddels de somberste voorspelling
van de afgelopen dertig jaar. Het voorspelt dat de
economie komend jaar gaat krimpen met bijna 1%. Die
krimp zou zelfs kunnen oplopen naar 2%. Dat betekent
dat de economische groei in 2011 maar liefst 5,5% zou
moeten zijn, als dit kabinet zijn begrotingsdoelstelling
van 1% overschot in 2011 wil halen. Dat is natuurlijk
uitgesloten.
In het debat van vandaag hebben wij dan ook
allereerst stil te staan bij de situatie met betrekking tot de
banken. Het is voor het economisch herstel urgent dat
het normale betalingsverkeer tussen de banken
onderling, maar ook van de banken met de bedrijven
weer op gang komt. Gezonde bedrijven kunnen op dit
moment niet aan geld komen, want het geld wordt
simpelweg door de banken niet geleend. Mijn fractie
vindt dat het volgende moet gebeuren. In de eerste
plaats willen wij dat de minister van Financiën bij een
eventuele volgende ronde van kapitaalverstrekking,
afspraken maakt met de banken om ervoor te zorgen dat
het normale betalingsverkeer weer op gang komt. Mijn
vraag aan de minister van Financiën is of het niet
verstandig zou zijn om de banken te dwingen om goede
en slechte leningen te separeren. Moeten die niet apart
worden gezet, zodat de rotte appels uit de mand worden
gehaald? In de tweede plaats vindt mijn fractie dat er
ongezond weinig afstand zit tussen de minister van
Financiën en de banken. Mijn fractie pleit er dan ook
voor om, naar het UK-model, een organisatie te plaatsen
tussen het ministerie van Financiën en de banken,
waarbij de staatsparticipaties in handen zijn van de
tussenliggende organisatie. Die beheert de aandelen en
neemt bijvoorbeeld ook beslissingen over het aanstellen
van commissarissen. Op die manier voorkomt men dat
de minister van Financiën zijn rol als partijleider verwart
met zijn rol als minister van Financiën. Natuurlijk is
Lodewijk de Waal een belangrijk man, maar hij is geen

10 december 2008
TK 35

35-3026

Rutte
groot bancair denker. Zijn aanstelling als commissaris
roept dus vragen op.
De heer Van Geel (CDA): Ik wil het snappen. Ik hoor de
heer Rutte twee dingen zeggen. Hij zegt dat de minister
van Financiën meer voorwaarden aan banken moet gaan
stellen. Vervolgens zegt hij ook dat de minister van
Financiën zich absoluut niet met de banken moet
bemoeien. Kan de heer Rutte dat uitleggen?
De heer Rutte (VVD): Hij moet beide doen. Ik wil dat hij
bij een volgende kapitaalinjectie eisen stelt aan de
banken om het normale betalingsverkeer op gang te
brengen. De heer Van Geel zal het met mij eens zijn dat
het onverstandig is dat het verdere beheer van deze
staatsparticipaties – men kan in dat verband kijken naar
ABN Amro of de staatsparticipatie in ING – zo dicht bij
het ministerie is geplaatst.
De heer Van Geel (CDA): Ik heb hier en ook elders
gezegd dat wij zo snel mogelijk van die participaties af
moeten, met zo min mogelijk staatsbemoeienis. Daarover
bestaat geen enkele discussie. Ik wijs er alleen op dat de
heer Rutte hier een heel dubbelzinnige reactie geeft.
Enerzijds wil hij bemoeien en anderzijds juist niet. Ik vind
dat een inconsequentie.
De heer Rutte (VVD): De heer Van Geel haalt enkele
dingen volstrekt door elkaar. Er wordt uit de staatsruif
geld gegeven aan banken die op dit moment niet het
normale betalingsverkeer op gang brengen. Ik begrijp dat
ook nog van die banken, want zij maken zich zorgen over
hun solvabiliteit en over leningen die in de toekomst
kunnen omvallen. Zij maken zich ook zorgen om het feit
dat dit soort staatsdeelnemingen vanuit het ministerie
van Financiën te rechtstreeks wordt aangestuurd. Bij de
benoeming van commissarissen mag nooit de indruk
ontstaan dat politieke overwegingen een rol spelen.
Uitsluitend het belang van de onderneming mag daarbij
voorop staan. Vandaar dit pleidooi.
Voorzitter. In de derde plaats pleiten wij opnieuw voor
een parlementair onderzoek. Wij vinden dat dit zo snel
mogelijk zou moeten plaatsvinden. Ook mevrouw
Halsema en woordvoerders van andere oppositiepartijen
hebben daarvoor aandacht gevraagd. Tot slot moet mij
iets van het hart omtrent de banken. Wij hebben een
paar weken geleden in de commissie Financiën de, zoals
ik het maar even noem, bretelde brigade langs gehad. Ik
doel op het bezoek van de bazen van de Nederlandse
banken. Zij bleken zelfs niet een begin te hebben
gemaakt met zelfreflectie of met nadenken over wat zij
zelf hadden kunnen doen om deze problemen te
voorkomen. Boven een foto van deze bijeenkomst had je
kunnen schrijven: onze naam is haas. Het lag aan
Amerika. Het lag aan de politiek. Het lag aan iedereen.
Het lag niet aan de bankiers. Het zou – dat is mijn
absolute overtuiging – de bankiers sieren als zij ook
persoonlijk verantwoordelijkheid nemen voor de situatie
die is ontstaan. Het zou ook in de samenleving tot goede
en instemmende reacties kunnen leiden en ons kunnen
helpen om door deze crisis heen te varen.
Behalve over de banken moeten wij vandaag met
elkaar spreken over de gevolgen van deze crisis voor de
verdere economie. Dat de economie een klap zal krijgen,
is onvermijdelijk. Wat ons nu te doen staat, is dat wij er
alles op richten om ervoor te zorgen dat de economische

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

neergang zo ondiep mogelijk is, dat hij zo kort mogelijk
duurt en dat Nederland zo goed mogelijk weer uit deze
economische crisis tevoorschijn komt. Wat je dan niet
moet doen, is een begroting maken die de Staat laat
groeien met 26 mld. in twee jaar tijd en zo veel geld van
de burger naar de Staat halen. Wat je niet moet doen, is
de belastingen, de premies en de hele druk van de
overheid op de mensen die werken, verhogen met 7 mld.
tot 10 mld. in deze kabinetsperiode, zoals het kabinet
doet. Wat je niet moet doen, is de spelregels van Gerrit
Zalm voor een goed begrotingsbeleid loslaten, zoals het
kabinet wel heeft gedaan.
Wat je in dit stadium niet moet doen, is onmiddellijk
gaan dweilen met de kraan open door die maatregel van
werktijdverkorting. Dat leidt ertoe dat de normale
aanpassingen in de economie niet kunnen plaatsvinden.
Je zult maar een transportondernemer zijn en je bedrijf
op orde hebben en in staat zijn om dat bedrijf goed door
deze economische recessie te loodsen, terwijl andere
bedrijven in de problemen komen omdat ze zich niet
goed hebben voorbereid. Die staan onmiddellijk met de
open knip bij de ministers Bos, Van der Hoeven en
Donner. Wat je zeker niet moet doen, is het Stabiliteitsen Groeipact loslaten. Ik vind de uitlatingen van de
minister van Financiën daarover veel te lankmoedig. Wij
moeten vandaag ook rekening houden met de volgende
generaties. Dat betekent: niet het Stabiliteits- en
Groeipact loslaten. Dat zou dramatische effecten hebben
op onze pensioenen.
Wat moeten wij wel doen? In de eerste plaats
investeringen zo snel mogelijk naar voren halen. Dat
betekent het halveren van de beslistermijn van de Raad
van State voor bezwaarschriften. Dat betekent het
versneld uitvoeren van de voorstellen van de commissieElverding. Dat betekent het al per 1 januari aanstaande
uitvoeren door het kabinet van de gisteren aangenomen
motie van de heer Van der Burg over het verhogen van
de Nationale Hypotheek Garantie. Dat zijn maatregelen
die het vertrouwen weer herstellen.
Ten tweede moet het kabinet ruimte maken, ruimte
voor lastenverlichting. Vervolgens wil ik niet dat het
kabinet zo’n slappe deal sluit over de werktijdverkorting,
maar dat het een keiharde deal sluit, geheel in lijn met
het Akkoord van Wassenaar van begin jaren tachtig,
ofwel lastenverlichting in ruil voor loonmatiging. Als de
bedrijven en de werknemers bereid zijn de lonen te
matigen, is het kabinet bereid de lasten te verlagen. Dat
heeft een positief effect op de banen bij de bedrijven en
op de pensioenen en de pensioenfondsen. Dus geen
slappe deal, maar een harde deal.
De heer Van Geel (CDA): Ik heb twee vragen aan de
heer Rutte. Wil hij bij het naar voren halen van de
investeringen de begrotingsregels, die hij net zo fervent
heeft verdedigd, ook respecteren of zijn die dan even niet
aan de orde? Mijn tweede vraag houdt mij de laatste tijd
veel meer bezig. Ik loop nu bijna twee jaar rond aan deze
zijde van het Binnenhof. Toen het heel goed ging met de
economie, luidde het voorstel van de heer Rutte
lastenverlichting en bezuiniging of matiging. Toen het
een jaar geleden wat minder ging, was de oplossing
bezuiniging en lastenverlichting. Nu gaat het blijkbaar
heel slecht en de oplossing is bezuiniging en lastenverlichting. Kan hij aangeven welke economische theorie
daarachter ligt?

10 december 2008
TK 35

35-3027

Rutte
De heer Rutte (VVD): Weet u, mijnheer Van Geel, het
verschil tussen uw en mijn partij is dat wij een solide
opvatting hebben over de taakverdeling tussen de Staat
en de burger. Wij zijn voor een krachtige, kleine
overheid. Wij vertrouwen, in tegenstelling tot uw partij,
de Nederlandse burger wel met zijn eigen geld. Dat
betekent dat wij altijd consequent pleiten voor lage
belastingen. Het aardige van onze voorstellen is, dat ze
het goed doen in de goede tijd. Dan zorgen ze ervoor dat
de bedrijvigheid toeneemt. Ze doen het ook heel goed in
een slechte tijd want dan zorgen ze ervoor dat de
bedrijven weer ruimte krijgen om te ondernemen, de
pensioenfondsen om pensioenen uit te keren en de
huizenmarkt om beter te functioneren. Dat is het grote
verschil: wij houden wel vast aan die uitgangspunten. U
doet dat niet. Het CDA heeft bij de formatie van dit
kabinet op alle belangrijke punten het hoofd gebogen
voor de Partij van de Arbeid.
De heer Van Geel (CDA): Ik heb twee vragen gesteld.
De heer Rutte (VVD): Ik ben bezig. U wilt het antwoord
op de andere vraag?
De heer Van Geel (CDA): Nee, ik wil even reageren op
dit deel van de vraag. Kijk, u geeft hetzelfde recept in
verschillende omstandigheden. Weet u wat er is gebeurd
met de generieke impuls voor de koopkracht in de
Verenigde Staten? De economen zeggen dat die 180 mld.
of 200 mld. volkomen zijn verdampt en dat die misschien
het tegenovergestelde effect hebben gehad, dus de crisis
hebben verdiept. Bovendien, als wij zien dat de
koopkracht volgend jaar in Nederland niet het probleem
is en zelfs in 2010 niet het probleem is, waarom grijpt u
dan niet veel meer aan op andere elementen in het
sociaaleconomische bouwwerk dan op de koopkracht?
Het werkt dus niet, het heeft geen nut, het verdampt als
je het geld in zulke generieke zin inzet.
U praat over bezuinigingen alsof dat een abstractie is.
In uw voorstellen voor bezuinigingen gaat het erom dat
u de gratis schoolboeken weer terugdraait, dat u de
mensen met een WAO-uitkering geen inflatiecorrectie
wilt geven. Kortom, dit zijn toch ook zaken die de
koopkracht raken?
De heer Rutte (VVD): Mijnheer Van Geel, u bent opnieuw
ziende blind. U beweert hier werkelijk dat er op dit
moment blijkbaar in Nederland geen problemen zijn. Dat
hoor ik u nu letterlijk zeggen, want het gaat eigenlijk wel
aardig met de koopkracht. Waarom zouden wij op dit
moment iets moeten doen? Waar slaat dit op? Wij
hebben een enorm probleem. De economie gaat een
crisis door die ongekend is in de afgelopen 30 jaar. Wij
zullen banen verliezen. Mensen maken zich zorgen over
hun huizen en hun pensioenen. Het oude CDA zou mij
gesteund hebben in wat ik nu voorstel. Het oude CDA
zou hebben gezegd: wat de VVD voorstelt is terecht, dat
in deze tijden de economie moet worden versterkt, dat
de bedrijvigheid moet worden gestimuleerd. Hoe doe ik
dat?

wordt doorgevoerd, want dan zorg ik er namelijk voor
dat de economie weer kan aantrekken. Dat zou u moeten
aanspreken.
De voorzitter: Ik verzoek u beiden iets beknopter te
praten.
De heer Van Geel (CDA): Ik wil alleen maar een
antwoord op de vraag welke economische theorie de
heer Rutte aanhangt en op de vraag over de extra
investeringen. Ook heb ik gevraagd naar de soliditeit van
de begrotingsregels van de heer Rutte op dit punt.
De heer Rutte (VVD): Wij volgen de begrotingsregels
volledig, in tegenstelling tot u. U pleit vanochtend in de
krant voor die 2%. U kunt die helemaal niet halen, want
u hebt zelf alles losgelaten. Ik zal u daar straks nog over
interrumperen, want het is echt schandalig wat u
daarover vanochtend in de kranten schrijft. U laat alles
los, maar vervolgens zegt u dat wij wel vast moeten
houden aan het einddoel.
De voorzitter: Nu het antwoord op de vraag van de
heer Van Geel.
De heer Rutte (VVD): Bij dit kabinet is het probleem dat
de investeringen allemaal op de plank blijven liggen.
Waarom blijven ze daar liggen? Omdat wij in Nederland
inmiddels met een bureaucratie zitten waardoor wegen
en spoorwegen niet kunnen worden aangelegd en
waardoor grote woningbouwprojecten stilliggen. Ik zal
hierover moties indienen, want ik pleit ervoor om de
voorstellen die hierover zijn gedaan door te voeren en
daarbovenop pleit ik voor het versnellen van de
bezwaarprocedures bij de Raad van State, zodat wij
Nederland met elkaar van slot kunnen halen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Misschien mag ik hierop
doorgaan, want ik ben ook nieuwsgierig naar de
economische Ruttetheorie.
De heer Rutte (VVD): Het lijkt erop dat u het debat met
elkaar hebt voorbereid.
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, dit is heel spontaan, maar
er is een goede samenwerking. U hebt een heel verhaal
over lastenverlichting en koopkracht gehouden. Ik dacht
dat u er in september bij was toen wij dat hier allemaal
hebben geregeld.
De voorzitter: De heer Rutte zwijgt. Voor de Handelingen wordt dit ingewikkeld.

De heer Rutte (VVD): Nee, niet alleen door de belastingen te verlagen, maar door tegelijkertijd af te spreken
met werkgevers en werknemers dat ook de loonmatiging

De heer Rutte (VVD): Ik wacht de vraag af. Als de vraag
is of ik erbij was, is het antwoord ja. Mevrouw Hamer,
wat denkt u dat wij werkelijk in september hebben
geregeld? Toch niet het naar voren halen van de
lastenverlichting naar het komende jaar, 2009, terwijl dit
kabinet over de hele periode gewoon de lasten verzwaart
met tussen de 7 mld. en 10 mld? Dat doet u, mevrouw
Hamer en u zou er trots op moeten zijn, want daarvoor is
uw partij opgericht. U wantrouwt Nederland met zijn
eigen geld. U zegt dat de Staat dat veel beter kan
uitgeven dan de burger. U bent erin geslaagd, het CDA
op dat punt volledig onder druk te zetten. Dus mijn
complimenten.

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

De heer Van Geel (CDA): Bezuinigingen.

Gevolgen kredietcrisis

35-3028

ring de ruimte geven om een en ander weer zelf te
organiseren. Wij kunnen dan 1,5 mld. in de begroting
schrappen. De voorstellen die wij hebben gedaan,
schaden niet de economie. Integendeel, zij halen onzin
weg en creëren ruimte voor lastenverlichting, zoals het
verlagen van de overdrachtsbelasting en de inkomstenbelasting.
Mevrouw Hamer (PvdA): De heer Rutte blijft er dus bij
dat hij de armsten van de wereld hulp wil ontnemen,
ondanks het debacle van de heer Boekestijn bij de
begroting. Hij blijft de hardwerkende burger in de
portemonnee treffen en verkoopt dat als lastenverlichting. Hij verwijt mij iets, maar zou zelf eens in de
spiegel moeten kijken.

Mevrouw Hamer (PvdA)
© M. Sablerolle – Gouda

Mevrouw Hamer (PvdA): Die winst incasseer ik natuurlijk
graag, maar dat was mijn punt niet. Mijn punt was dat
wij hier in september bij de algemene beschouwingen
hebben gezorgd dat de koopkracht van de mensen op
peil blijft, wat wij nu zien terugkomen in de cijfers van
het CPB. Ik was eigenlijk benieuwd of u dat is opgevallen.
De heer Rutte (VVD): Wat je nu ziet, is dat volgend jaar
de inflatie daalt. Dat is een direct gevolg van de grootste
economische crisis uit de afgelopen 30 jaar. Als je kijkt
naar alle onderzoeken, blijkt dat mensen zich zeer grote
zorgen maken over de economie, hun pensioen, hun
baan, hun huis – ik hoop dat u die signalen ook krijgt –
dat mensen om die reden minder zullen gaan besteden
en dat bedrijven niet meer investeren. Daarom pleit ik
hier voor een economisch herstelpakket, heel simpel,
gewoon terug naar begin jaren tachtig, het Akkoord van
Wassenaar. Wij spreken met werkgevers en werknemers
een loonmatiging af en dan krijgen zij daarnaast lagere
belastingen. Dat herstelt de kracht van de economie.
Mevrouw Hamer (PvdA): De btw-maatregel en de WW
zijn u blijkbaar ontgaan. Ik herinner u daar graag aan.
De heer Rutte (VVD): U heeft het voornemen gehad om
de btw te verhogen, vervolgens gaat dat niet door en zet
u dat hier neer als een enorm cadeautje. U zegt eigenlijk:
ik ga je een klap geven en ik doe het toch niet, wil je
even dankbaar zijn. Dat heeft u eigenlijk in september
gezegd.
Mevrouw Hamer (PvdA): Hoe gaat de heer Rutte alle
belastingverlagingen betalen?
De heer Rutte (VVD): In onze tegenbegroting heb ik
voorgesteld om uitgaven die niets toevoegen aan de
kracht van de economie te schrappen. Ik denk daarbij
aan het wederom verhogen van de uitgaven voor
ontwikkelingssamenwerking, die tot de hoogste van de
wereld behoren. Ik denk ook aan het schrappen van
uitgaven voor re-integratie. Een werkloze aan het werk
helpen, kost gemiddeld € 500.000. Wij moeten de sociale
diensten en de organisaties van de werkloosheidsuitke-

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

De heer Rutte (VVD): Dit land geeft 6 mld. per jaar uit
aan ontwikkelingssamenwerking. Dat is percentueel het
hoogste bedrag van alle landen in de wereld. Wij weten
dat een derde rechtstreeks verdwijnt naar Zwitserse
bankrekeningen. Wil de PvdA-fractie dat bedrag nog eens
verhogen? Dat is alleen maar omdat zij zich schuldig
voelt.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik vraag mij in alle
gemoede af of de heer Rutte de afgelopen maanden wel
echt iets heeft geleerd van de gebeurtenissen in wereld.
Laat hij eens naar de Verenigde Staten kijken. Heeft hij al
een analyse gemaakt van de diepere oorzaken van de
grote ellende die daar is ontstaan? Juist het geforceerd
laag houden van de lasten en het opjagen van de
consumptie heeft daar tot grote problemen geleid. De
heer Rutte haalt deze medicijnen weer te voorschijn en
zegt dat ze de oplossing zijn, maar ze vergroten de
problemen juist.
De heer Rutte (VVD): De heer Slob moet naar het hele
verhaal luisteren. Het is natuurlijk een leuke debattruc
om de helft eruit te halen en de rest belachelijk te
maken. Ik stel voor een verstandige afspraak over
loonmatiging te maken tussen werkgevers, werknemers
en het kabinet, zoals ook in de jaren tachtig is gebeurd.
In ruil daarvoor krijgen de mensen lagere belastingen.
Dat is iets heel anders dan in de Verenigde Staten is
gebeurd. Daar is de rente kunstmatig laag gehouden
door de nationale autoriteiten. De Chinese munt was te
laag ten opzichte van de dollar, waardoor veel geld kon
ontstaan in de wereldeconomie. Bovendien heeft het
toezicht in de Verenigde Staten gefaald, waardoor
mensen zonder baan, inkomen en bezittingen toch een
huis konden kopen. Dat willen wij natuurlijk niet in
Nederland. Dat heeft niets te maken met mijn voorstellen. Als de heer Slob echt een debat wil voeren over
mijn voorstellen, dan moet hij ze ook compleet citeren.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik luister heel goed naar de
heer Rutte. Hij heeft zich de afgelopen weken veelvuldig
in de media laten horen. Hij presenteert zich als een
wonderdokter die met de verkeerde medicijnen komt. De
kwalen worden er alleen maar groter van. Hij moet echt
dieper analyseren en de bereidheid hebben om tot
duurzame keuzes te komen. Hij moet niet over de rug
van de derde wereld hier de problemen oplossen. Het is
echt heel slecht wat hij doet.
De heer Rutte (VVD): De heer Slob geeft politieke steun

10 december 2008
TK 35

35-3029

Rutte
aan het dweilen met de kraan open. Hij doet niets om de
structuur van de economie te versterken. Vervolgens stelt
hij vast dat mensen hun baan verliezen en dan zegt hij
dat de bedrijven de kosten mogen afwentelen op de
samenleving. Hij heeft het totaal bij het verkeerde eind.
Dit is onverstandig beleid. Ik wil de economie weer
versterken en ervoor zorgen dat bedrijven weer kunnen
ondernemen. De bedrijven die het goed hebben gedaan,
mogen niet het slachtoffer worden van het kabinetsbeleid.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik wilde eerst wachten
tot het eind van het betoog van de heer Rutte. Als ik hem
zo hoor oreren, dan heb ik niet het gevoel dat het nog
komt. Wanneer gaat hij zeggen dat het hem spijt?
De heer Rutte (VVD): Hebben wij ruzie?
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Wij niet, want ik ben
niet zo’n ruziemaker, ook al hebt u misschien een andere
indruk. Onze samenleving zit er wellicht op te wachten.
Terecht worden de bankiers aangevallen, die het
ontbreekt aan elke zelfreflectie. De VVD-fractie komt weer
met lastenverlichting. Zij heeft 30 jaar gepleit voor
deregulering, voor vermindering van toezicht en voor
vergroting van inkomenstegenstellingen. Zij is medeverantwoordelijk voor het ontstaan van deze crisis. Zegt u
nu gewoon eens sorry.
De heer Rutte (VVD): Als wij ruzie hebben, zeg ik altijd
sorry. Wij hebben echter geen ruzie en ik zeg geen sorry.
De analyse van mevrouw Halsema klopt niet. Zij beweert
een liberale partij te leiden, maar dat is GroenLinks niet.
Zij zegt feitelijk dat de Staat alle problemen moet
oplossen. Wij hebben vastgesteld dat het toezicht heeft
gefaald. Voor liberalen moet toch vooropstaan dat de
Staat altijd een belangrijke rol speelt als marktmeester. In
die rol heeft de Staat echter gefaald. Het was mijn partij,
en mijn toenmalige partijleider Gerrit Zalm, die de
wetten over het toezicht op de financiële sector door de
Kamer heeft geloodst. Het probleem ligt ook niet in de
eerste plaats in Nederland, het probleem heeft zich in de
eerste plaats voorgedaan in de Verenigde Staten, waar
het mogelijk was op een idiote manier aan geld te
komen. Dat is een probleem, mevrouw Halsema. U
probeert het nu af te doen als een probleem van de vrije
markt, maar het is de vrije markt geweest die alle
welvaart in het land heeft gecreëerd. Het is de vrije markt
die ervoor zorgt dat bedrijven kunnen ontstaan, dat er
zuurstof in de samenleving is, dat jonge mensen met
eigen initiatieven een bedrijf kunnen opzetten.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik hoor de heer Rutte
voor het eerst, ik denk in een halve eeuw, zeggen dat er
een marktmeester nodig is. De VVD was altijd van het
Reaganachtige neoliberalisme, dat zegt dat de overheid
het probleem en niet de oplossing is. Dat heeft hij
jarenlang verdedigd. Eerlijk gezegd was Gerrit Zalm
misschien de goede uitzondering, omdat hij nog heeft
geprobeerd het toezicht op de financiële markten te
verscherpen. Veel steun kreeg hij daarbij niet van de VVD
in de afgelopen jaren.

woordvoerder, Cees Vendrik, heeft jaar in, jaar uit
gestreden voor verbetering van het toezicht op de
financiële markten, om een einde te maken aan de
deregulering die altijd door de partij van de heer Rutte is
verdedigd. Als ik de heer Rutte nu hoor, dan denk ik dat
hij vooral zegt: mijn naam is haas. Hetzelfde hoor ik uit
de bankjes van de VVD-fractie in deze zaal. Veel te
brutaal en geen zelfreflectie.
De heer Rutte (VVD): Uw naam is ″Mijn kop in het zand
steken″. Mijn naam is overigens gewoon Mark Rutte,
aangenaam kennis te maken. Maar nu even terug naar
het punt dat u aansnijdt. U probeert hier nu een
karikatuur te maken. Dat mag in een debat; dat is prima.
Uw karikatuur is dat liberalen niet voor een sterke
marktmeester zouden zijn. Liberalen hebben echter altijd
gezegd dat de vrije markt behoefte heeft aan een
marktmeester, zoals iedere markt daar behoefte aan
heeft. Op dit moment is hierachter, op het Buitenhof, een
markt aan de gang. Daar is een marktmeester die ervoor
zorgt dat de kraampjes op een goede manier worden
neergezet, dat er geen rare dingen gebeuren en dat
mensen zich onderling houden aan de afspraken. Dat is
er fout gegaan, mevrouw Halsema, en daar zou u eens
goed naar moeten kijken.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik hoor de heer Rutte helemaal
geen concrete voorstellen doen om het marktmeesterschap een beter gezicht te geven en betere instrumenten
te geven. Ik hoor de heer Rutte alleen maar zeggen dat
de kredietcrisis tot gevolg heeft dat wij de lonen zullen
moeten matigen, hetgeen ten koste zal gaan van de
werknemers, en dat wij de armen in de Derde Wereld
minder geld zullen moeten geven. Maar het zijn de
bankiers die niet met geld kunnen omgaan, terwijl wij
hadden verwacht dat zij wel met geld zouden kunnen
omgaan.
De heer Rutte (VVD): Als mevrouw Thieme aan de
macht zou zijn, zou de al vaker gemaakte grap over het
oude communisme opnieuw uitkomen. Ik bestel een auto
en ik krijg te horen dat die over tien jaar zal worden
afgeleverd. Als ik aan de leverancier vraag of hij ’s
morgens of ’s middags zal worden afgeleverd, vraagt hij
waarom ik dat wil weten. Ik antwoord dan: omdat ’s
middags de keuken komt. Dat gebeurt er als de politieke
theorieën van mevrouw Thieme waarheid zouden
worden. Werkelijk waar. Zij wil gewoon de Staat alles
laten regelen in Nederland. Daar zijn wij niet voor.
Mevrouw Thieme (PvdD): De heer Rutte geeft geen
antwoord op mijn vraag. Ik vraag de heer Rutte
voorbeelden te geven van concrete toezichthoudende
maatregelen, ten einde de kredietcrisis nu echt te
beteugelen, in plaats van opmerkingen te maken over
loonmatiging en het stopzetten van de ontwikkelingshulp. Hij verwijt sommigen in de Kamer dat zij denken
dat mensen niet goed met hun geld kunnen omgaan,
maar de mensen die niet goed met geld kunnen omgaan,
zijn de bankiers, een groep die door de VVD-fractie altijd
de hand boven het hoofd is gehouden.

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Onze financiële

De heer Rutte (VVD): Ook van onze opvattingen over de
ontwikkelingssamenwerking maakt mevrouw Thieme een
karikatuur. Ik pleit ervoor om de uitgaven op dat vlak niet
verder te verhogen. Ik weiger om nog meer geld over te

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

De heer Rutte (VVD): Ach, hou toch op!

Gevolgen kredietcrisis

35-3030

Rutte
maken naar de Zwitserse bankrekeningen van een paar
dictators, want dat is wat er gebeurt. Een derde van het
geld komt volkomen verkeerd terecht, maar omdat
mevrouw Thieme zich schuldig voelt over onze welvaart,
gaat zij gewoon door om geld van de belastingbetaler
over te maken naar de Derde Wereld, terwijl zij weet dat
een groot deel ervan verkeerd besteed wordt. Dat geld
houd ik liever in Nederland. Over de rol van de marktmeester kom ik zo nog te spreken.
De voorzitter: Maar u hebt niet veel spreektijd meer.
Mevrouw Kant (SP): Het is toch een beetje treurig om te
moeten vaststellen dat de VVD-fractie nog steeds in de
ontkenningsfase zit. Zij is zo langzamerhand nog de
enige, denk ik, die nog in de ontkenningsfase zit. De heer
Rutte ontkent dat een aantal zaken geleid heeft tot een
graaicultuur. De politiek van ″meer markt en minder
overheid″, ″laat de vrije markt maar haar gang gaan, dan
komt het allemaal wel goed″ en ″laat maar gaan, die
beloningen aan de top″. Marktwerking in de publieke
sector, aandeelhoudersmacht en kortetermijnbelangen
hebben geleid tot een graaicultuur. Al die zaken hebben
mede geleid tot het ontstaan van de kredietcrisis waarin
wij nu verkeren. Wil de heer Rutte dat nog steeds
ontkennen?
De heer Rutte (VVD): Mevrouw Kant gooit het kind
volledig met het badwater weg. Zij wil deze crisis
aangrijpen om de Staat met zijn grijpgrage handjes
volledig over het totaal van de economie te leggen. Daar
staat haar partij ook voor. Zij mag daarvoor pleiten. Ik
pleit ervoor dat wij lessen trekken uit deze crisis, maar
dat wij er ook voor zorgen dat de vrije markt in
Nederland initiatieven kan blijven ontwikkelen en dat er
ruimte is voor mensen die vooruit willen en die ervoor
zorgen dat wij in dit land ook in de toekomst de ruimte
hebben. Dat heeft ons die welvaart gebracht. Die
welvaart is honderd, tweehonderd keer groter dan in
welk door uw type partij geleid land in de wereld ook!
Mevrouw Kant (SP): U kunt nu wel een heel betoog
houden maar ...
De heer Rutte (VVD): Ik geef antwoord op uw vraag.
Mevrouw Kant (SP): Nee, ik vraag u om een toontje
lager te zingen, om een beetje zelfreflectie. Het lijkt wel
alsof de liberalen een beetje allergisch zijn voor een
spiegel. Kijk er nou eens in en kijk eens terug naar de
afgelopen twintig jaar. Dan moet u constateren dat
wanneer je de zegeningen van die vrije markt van u
onbeteugeld laat, dit graaien aan de top met zich
meebrengt en een focus op de kortetermijnbelangen in
plaats van de langetermijnbelangen die allemaal van ons
zijn. Langetermijnbelangen voor het klimaat, voor een
samenleving met een beetje stabiliteit in plaats van
kortetermijnbelangen en -winsten. Mijn vraag is gewoon
of de VVD dit niet ook eens een beetje kan toepassen op
haar eigen visie op dit punt.
De heer Rutte (VVD): Voorzitter. Wij leveren zelfs de
voorzitter van de Algemene Nederlandse Kappersorganisatie, van de ANKO. Wij doen dus niet anders dan
in spiegels kijken. Natuurlijk trekken wij hier met zijn
allen lessen uit het verleden en proberen wij lessen te

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

trekken voor de toekomst. Maar laat mij nog een
voorbeeld noemen, mevrouw Kant. Als het aan u ligt,
blijft alles in handen van de Staat. Wij hebben altijd
gezegd dat je, als je dingen naar de markt brengt, niet
alleen op kosten moet aanbesteden maar ook op
kwaliteit. Ik noem het openbaar vervoer in de Zaanstreek.
U wilt toch niet zeggen dat dit een mislukking was? Als
het aan u had gelegen, was het niet naar de markt
gebracht. Al het openbaar vervoer daar is nieuw, het
rapportcijfer is van een 5 naar een 8 gegaan en het
aantal passagiers is verdubbeld. Het is een voorbeeld
van het succesvol overbrengen van openbaar vervoer
van de Staat naar de markt: niet alleen aanbesteden op
prijs maar ook op kwaliteit. Mevrouw Kant, u hebt dat
soort voorstellen altijd tegengehouden. U wilt alles in
handen van de Staat houden. Dan kom je uiteindelijk in
het Amsterdamse openbaar vervoer terecht: smerig en te
laat, als het al rijdt.
De voorzitter: Dames en heren, u bent het niet eens
hierover.
De heer Rutte (VVD): Dat is duidelijk. Ik vind uw politiek
inzicht heel sterk!
De voorzitter: Ik heb dat goed gezien, hè? Maar ja, ik zit
hier ook vaak en ieder moment is een leermoment.
Mevrouw Kant mag nog een afrondende opmerking
maken.
Mevrouw Kant (SP): Voorzitter. Er zijn altijd weer
voorbeelden te noemen en ik kan er weer tig voorbeelden tegenover stellen. Maar dat ga ik niet doen, want het
gaat mij om de bredere analyse die de VVD jarenlang
heeft uitgedragen. Er moest meer vrije markt komen, het
moest worden losgelaten en dergelijke. Laat mij het dan
even toespitsen op de markt van de bankiers. De heer
Rutte neemt hen hier de maat en zegt dat zij nog steeds
niets geleerd hebben. Maar hij heeft zelf ook niets
geleerd. Hij heeft het over meer toezicht, maar wat is zijn
visie op die bonussencultuur en de macht van aandeelhouders die ons toch echt die drive tot kortetermijnwinsten in de samenleving hebben gebracht? Laat hij
daar toch eens zijn visie op geven en aangeven wat de
lessen zijn die hij daaruit wil trekken.
De heer Rutte (VVD): Over de bankiers heeft mevrouw
Kant natuurlijk een zeer terecht punt te pakken en wij
kunnen elkaar daarop vinden. Ik heb er zojuist ook iets
over gezegd. Ik heb eerder voorstellen gedaan – ik meen
dat de fractie van mevrouw Kant het daar ook mee eens
was in haar 30 puntenplan – om de bonussen van de
bankiers langetermijngericht te maken. Nu zijn deze
kortetermijngericht met alle gevolgen van dien, ook voor
het kortetermijnaansturen van de onderneming. Ik heb
ervoor gepleit om ze langetermijngericht te maken en
ervoor te zorgen, dat een bankier de bonus ook moet
terugbetalen als hij zijn targets niet haalt. Ik vind dat dit
moet gebeuren, omdat banken iets anders zijn dan
andere bedrijven. Banken zitten in het grijze gebied
tussen de Staat en de vrije markt. Er ″hangt″ als het ware
een sociale zekerheid onder van het ministerie van
Financiën en dus mag je eisen stellen aan het bonussysteem van de bankiers.
De voorzitter: U rondt uw verhaal nu af.

10 december 2008
TK 35

35-3031

Rutte
De heer Rutte (VVD): Voorzitter. Behalve maatregelen op
de korte termijn is het urgent dat wij ook nadenken over
de vraag hoe Nederland versterkt uit de economische
crisis moet komen.
Dat kan in de eerste plaats door ervoor te zorgen dat
flexibele arbeid ook in de toekomst mogelijk blijft en niet
moeilijker wordt. Ik maak mij zorgen over recente
uitspraken van de minister van Sociale Zaken op dit
punt.
In de tweede plaats kunnen wij deze crisis gebruiken
om te investeren in duurzame energie. Het is van belang
dat wij weten dat onze energievoorraden op raken en het
zou een geweldige kans zijn om nu een extra spurt te
geven aan het creëren van een sector voor duurzame
energie.
Tot slot en in de derde plaats – en dan kom ik bij de
opmerkingen van mevrouw Thieme – is het urgent dat
wij voorstellen ontwikkelen tot superieur marktmeesterschap, dat in de toekomst de Nederlandse toezichthouders beter toezicht houden op de financiële markten en
vooral ook dat er mensen werken die weten welke
constructies er bij die banken en verzekeraars bedacht
worden. Iets minder nette grijze pakken en iets meer
mensen uit de praktijk.

De heer Tony van Dijck (PVV): Voorzitter. De heer
Wilders staat vanmorgen voor het gerechtshof te
Amsterdam, waar hij zich moeten verweren tegen lieden
die het niet eens zijn met het besluit van het Openbaar
Ministerie om hem niet te vervolgen vanwege de film
Fitna. U zult het dus vandaag met mij moeten doen.
De wereldeconomie stort als een plumpudding in
elkaar, ons land krijgt te maken met een recessie. Wij
moeten rekening houden met massaontslagen, honderdduizenden extra werklozen, duizenden faillissementen,
een groot begrotingsgat en een astronomisch oplopende
staatsschuld. De crisis is een feit. Ook het kabinet begint
dit langzamerhand in te zien. De schuld van dit alles
wordt gelegd bij de banken die onverantwoorde risico’s
hebben genomen, of bij de kredietbeoordelaars die
knollen voor citroenen hebben gewaardeerd, of bij
toezichthouders die hebben zitten slapen. Sommigen
geven zelfs de schuld aan het kapitalisme. Minister Bos
maakt het helemaal bont en geeft zelfs burgers de
schuld, terwijl zij juist het enige slachtoffer zijn van deze
crisis. Zij zien hun spaargeld, hun pensioen, de waarde
van hun huis en vaak zelfs hun baan in rook opgaan.
Minister Bos, het zou u sieren als u deze opmerking
terugneemt.
Voorzitter. Wereldwijd worden maatregelen genomen.
Centrale banken verlagen de rente om de economie aan
te zwengelen. Banken en industrieën worden door
overheden overeind gehouden. Ook in Nederland zijn
inmiddels miljarden in de financiële sector gepompt. De
overheidsschuld is in twee maanden tijd opgelopen met
90 mld.
Vandaag is de vraag aan de orde wat het kabinet gaat
doen om de economie te redden. Het kabinet kondigt
met veel bombarie een pakket maatregelen aan, maar dit
pakket blijkt grotendeels gebakken lucht of oude wijn in
nieuwe zakken. De enige echte ingreep van het kabinet is
de maatregel van werktijdverkorting. Een andere
maatregel is de vervroegde afschrijving voor bedrijven.
Beide maatregelen geven wellicht een klein beetje lucht,

maar zijn zeker niet genoeg. Verder beschouwt het
kabinet het niet doorgaan van belastingverhogingen,
zoals bij de mkb-winstvrijstelling of de winstbelasting, en
het niet doorgaan van de btw ook als lastenverlichting.
Wie houdt hier wie voor de gek?
De woningmarkt zit op slot, de bouwsector droogt op,
de productiebanden van DAF en Nedcar worden
stilgelegd en steeds meer bedrijven, zo hebben wij
gisteren kunnen lezen, gaan failliet of trekken de stekker
eruit. De Partij voor de Vrijheid pleit voor maatregelen
om de woningmarkt vlot te trekken, voor investeringen in
bouw en huurwoningen. Aanleg van wegen moet
versneld worden uitgevoerd, het spaarloon moet worden
vrijgegeven, de kredietverlening moet weer op gang
worden gebracht en de koopkracht van de burgers moet
worden versterkt.
De Partij voor de Vrijheid vindt de maatregelen van het
kabinet veel te eenzijdig. Eerst worden miljarden in
banken gepompt en worden een paar pleisters uitgedeeld voor bedrijven, maar vervolgens vergeet het
kabinet de gewone man en de gewone vrouw. Het
kabinet vindt een koopkrachtimpuls van 1,75% meer dan
voldoende. Minister Van der Hoeven pleit zelfs voor
loonmatiging. Het enige wat onze economie echt kan
redden, is meer koopkracht geven aan de burgers. Met
vier tientjes per maand trek je de economie echt niet uit
de modder.
Wij kiezen daarom voor lastenverlichting. Koopkracht
is het enige medicijn tegen een economie die ziek op bed
ligt. De begroting moet worden opengebroken en al het
overtollige vet moet worden geschrapt en worden
teruggegeven aan de burgers. De begroting verdient een
flinke liposuctie. Weg met de verspilling van belastinggeld aan Vogelaarwijken, kansloze inburgering, schuldsanering van de Nederlandse Antillen, effectieve
ontwikkelingshulp, elitaire milieu- en kunstsubsidies en
re-integratie. Dit alleen al is 4 mld. in 2009. Geef die
miljarden terug aan de burgers middels belastingverlaging. Het is tenslotte hun geld.
Wij maken ons ook ernstige zorgen over onze
gepensioneerden. De gepensioneerden worden door dit
kabinet driedubbel gepakt: hun pensioen wordt niet
geïndexeerd, zij gaan Bosbelasting betalen en zij
verliezen de buitengewone-uitgavenregeling. Minister
Donner is niet van plan om iets voor onze gepensioneerden te doen. Verlaag daarom ook de belasting voor de
65-plussers. Dat kan allemaal, sla onze tegenbegroting er
maar op na.
Dan de banken. De banken moeten zich schamen.
Eerst veroorzaken ze de kredietcrisis en vervolgens zijn
ze terughoudend in de kredietverlening. Hiermee gooien
ze olie op het vuur en verergeren ze de recessie. Minister
Bos moet ervoor zorgen dat banken hun maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen door weer normaal
kredieten te verstrekken en rentedalingen door te geven
aan hun klanten. Met de genationaliseerde en gesteunde
banken kan hij het goede voorbeeld geven. Ook
eventuele belemmeringen bij gebruik van de garantiefaciliteit moeten worden weggenomen. Bij toekomstige
steunoperaties moeten voorwaarden aan de kredietverlening worden gesteld.
Tot slot het volgende. Gerrit Zalm is de nieuwe
topman van ABN AMRO. Mijn fractie vindt € 750.000
voor één persoon echt belachelijk. Dat is een voorbeeld
van de graaicultuur. Zo is de crisis ooit begonnen! Ik
vraag minister Bos daarom om het salaris van zijn

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

©

Gevolgen kredietcrisis

35-3032

Tony van Dijck
voorganger fors te verlagen tot de Balkenendenorm en
hem in plaats van een bonus een mooie flipperkast
cadeau te doen. Daar is hij zeker zo blij mee.
©
De heer Van Geel (CDA): Mevrouw de voorzitter. Wij
wisten allemaal dat er een dip in de economie aan het
aankomen was. In het regeerakkoord werd er al van
uitgegaan dat er mindere jaren zouden komen vanaf
2010. Maar door de kredietcrisis gebeurt dat sneller en
gaat het dieper dan wij hadden verwacht. Wij kunnen
ons heel goed voorstellen dat mensen hier onzeker door
worden. Daarom zullen wij er samen de schouders onder
moeten zetten. Daarbij geldt dat als wij nu de goede
dingen doen, Nederland er sterker uit te voorschijn kan
komen. Wij moeten wel beseffen dat de economie niet
maakbaar is. De gedachte dat de overheid alle problemen van een recessie kan oplossen, is een illusie. Zij kan
nimmer alle gevolgen voor bedrijven en huishoudens
opvangen. Een paar weken geleden zei ik hierover dat ik
geen nieuwe economische orde wil. Onze leidraad is en
blijft sociale markteconomie. De overheid moet niet
verantwoordelijkheden van bedrijven over gaan nemen.
Dat hoeft ook niet. Laatst vroeg ik een ondernemer wat
hij ging doen in deze crisis. Nou, zei hij, meer en harder
werken.
Eerst de banken. Wij zullen allemaal worden geconfronteerd met de vraag waarom wel miljardensteun aan
banken wordt verleend, maar niet aan andere bedrijven.
Mijn antwoord daarop is simpel: wij steunen banken niet
vanwege de bankiers, maar om onze economie overeind
te houden. Als een bedrijf failliet gaat, is dat erg, maar
als er geen geld meer uit de pinautomaat komt, de
leningen stoppen en er geen hypotheken meer zijn, zijn
de gevolgen niet te overzien. De operatie rond onze
financiële instellingen is goed en adequaat uitgevoerd.
Complimenten daarvoor aan alle betrokkenen. De banken
hebben een bijna-doodervaring gehad en kampen nu
met de stress van dat trauma. Zij vertrouwen elkaar niet,
stellen hoge eisen aan krediet en nemen geen enkel
risico.
Wij vinden de rol van banken cruciaal en wij laten hen
niet vallen. Wel heb ik een aantal vragen over de
garantiestelling van 200 mld. Wordt daar gebruik van
gemaakt? Werkt het voldoende? Zijn er geen belemmeringen? Ik vraag mij ook af of het de bedoeling was om
een bedrijf als LeasePlan onder deze operatie te laten
vallen. Ik krijg hierop graag een reactie van het kabinet.
Gegeven de uitdagingen op ons pad moet het geld
echter wel weer gaan rollen. De grootste problemen
ontstaan in de export en in de maakindustrie, zoals in de
regio’s Rotterdam en Eindhoven.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik hoor de heer Van Geel
zeggen: ik laat de banken niet vallen. Is hij het met mij
eens dat de banken veel geld hebben gekregen, maar dat
geld niet gebruiken om kredieten te verlenen?
De heer Van Geel (CDA): Het is op zich volkomen te
begrijpen dat de banken het geld gebruiken om hun
balans te versterken. Zij hebben een waarschuwing
gekregen van ons allen dat gemakkelijke kredietverlening
niet aan de orde kan zijn. Bovendien is er, zoals ook in de
brief van de minister van Financiën, die ons gisteren is
gezonden, is aangegeven, ook nog sprake van een

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

normale recessie. Die leidt ook tot terughoudendheid. Ik
denk dan ook dat er veel redenen zijn waarom men
terughoudend is. Ik zou het buitengewoon op prijs
stellen als wij in overleg met de banken kunnen bepalen
wat de belemmeringen zijn om tot kredietverlening te
komen. Ik heb echter geen zin – wat ik hier af en toe wel
waarneem – om aan banken bashing te doen. Dat vind ik
niet de goede lijn. Wij zullen er samen uit moeten
komen. Er zijn problemen, die hebben wij gezien, maar
wij zullen er samen uit moeten komen.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Het gaat niet om banken
bashing. Het gaat erom dat als je geld geeft aan een
organisatie het heel reëel is om daar voorwaarden bij te
stellen. Dat is echter niet gebeurd. Dat is ook precies het
punt waar de minister van Economische Zaken nu tegen
aanloopt. Die ziet namelijk dat bedrijven, gezonde
bedrijven – ik hoor dat de heer Bos wel eens anders
zeggen – geen geld meer hebben om te investeren. Vindt
u dat de minister van Economische Zaken gelijk heeft?
De heer Van Geel (CDA): Ik vind dat wij moeten kijken of
er bij de banken belemmeringen zijn – op het punt van
kredietverlening, van de exportverzekering enzovoorts –
die tot minder kredietverlening leiden. Dat zullen wij
moeten bekijken en ik heb alle vertrouwen in de relatie
tussen de eventuele investeringen in de zogenaamde
tweede ronde van het financieel versterken van onze
banken, want in een eerder debat over de kredietcrisis
hebben wij met de minister van Financiën afgesproken
dat het een en ander in overleg met de Kamer gaat. Ik
denk dat daarmee onze positie ook gewaarborgd is, dat
wij dan kunnen discussiëren over wat wij gaan doen en
hoe, maar in algemene zin moeten belemmeringen
worden weggenomen.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Belemmeringen wegwerken in overleg met banken, maar ondertussen laat u het
hele mkb in Nederland in de steek!
De heer Van Geel (CDA): Dat is gewoon onzin. Ik vraag
u toch nog eens de brief van de minister van Financiën
te lezen waarin hij uitvoerig uiteenzet hoe de verhoudingen liggen, hoeveel krediet verleend wordt, welke punten
aan de orde zijn en ook de zorgen die ook wij zien. Het
bekijken of er belemmeringen zijn vind ik een goede lijn.
Wij moeten niet helemaal zonder voorwaarden of juist
volledig omgeven door voorwaarden banken gaan
behangen als het gaat om kredietverlening. Dat vind ik
geen verstandige lijn, wij zijn geen bankiers! Dat zijn de
bankiers en zij moeten risico’s inschatten!
Mevrouw Verdonk (Verdonk): U hangt de hele tijd uw
betoog op aan de minister van Financiën, maar kijk nu
eens naar de minister van Economische Zaken en geef
nu eens uw mening over wat zij heeft gezegd!
De heer Van Geel (CDA): Ik heb gezegd wat ik vind en
heb het kabinet gevraagd om belemmeringen samen met
de banken weg te nemen. Ik heb enkele belemmeringen
genoemd die als ze worden weggenomen in onze ogen
de kredietverlening zouden kunnen versterken, zoals die
exportkredietverzekering, bezien of de 200 mld. aan
maatregelen wel werken, de groeifaciliteit waar wij ook
positief over zijn. Kortom, dat soort maatregelen in goed

10 december 2008
TK 35

35-3033

Van Geel
overleg met de banken. Als er al problemen zijn, moet
worden geprobeerd die op te lossen.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik constateer dat u ook de
minister van Economische Zaken in de kou laat staan!
De heer Pechtold (D66): Voorzitter. De heer Van Geel
neemt met mij waar dat die buffer van 200 mld. niet echt
leidt tot aanvragen bij banken en dat daarmee de
kredietverlening door banken niet echt makkelijk van de
grond komt. Waarnemen is een, maar wat is zijn
analyse? Zou het te maken kunnen hebben met de
voorwaarden, de looptijd van 36 maanden, de toch vrij
hoge kosten voor banken? Hij vraagt het wel aan het
kabinet, maar ik ben geïnteresseerd in zijn analyse!
De heer Van Geel (CDA): Ik vraag het zeker aan het
kabinet, omdat ook ik zie dat er relatief weinig gebruik
van wordt gemaakt, maar ik besef ook heel goed dat de
balans die het kabinet in acht moet houden op dit terrein
wel heel fragiel is. Aan de ene kant wil je niet dat grote
risico’s worden genomen – het is nogal een bedrag 200
mld.! – maar aan de andere kant zal de minister van
Financiën door de Europese Commissie op de huid
worden gezeten als er onvoldoende voorwaarden
worden gesteld omdat het anders staatssteun is. Het is
dus best een delicaat evenwicht. Maar ook ik zie
inderdaad dat er weinig gebruik van wordt gemaakt.
Vandaar mijn vraag aan het kabinet om er nog eens naar
te kijken. Zijn er belemmeringen en is daar wat aan te
doen? Dat die balans fragiel is tussen enerzijds staatssteun en anderzijds het gebruik, ben ik wel met u eens.
De heer Pechtold (D66): Ik ben toch geïnteresseerd in
uw eigen mening. Ik denk wel dat wij de analyse kunnen
delen dat de overheid geen risico’s moet lopen door
onverantwoord steun te geven aan banken of bedrijven
die dat niet aan kunnen. Ik wees gericht op bijvoorbeeld
de looptijd van 36 maanden en de hoogte van de rente.
Vindt u bijvoorbeeld dat de Nederlandse overheid erop
moet verdienen of moet het een regeling zijn die vooral
bedoeld is om het krediet dat wij garanderen door de
banken door te laten geven? Zou er met u te praten zijn
over die voorwaarden?
De heer Van Geel (CDA): Mevrouw de voorzitter. Ik heb
aangegeven wat onze toetspunten zijn voor deze regeling
en ik wacht het antwoord van het kabinet af op mijn
vraag welke mogelijkheden er zijn om binnen die
randvoorwaarden van staatssteun versus toegankelijkheid van de regeling oplossingen te zoeken voor
eventuele belemmeringen.
De heer Pechtold (D66): U sluit niet uit dat wij met de
minister van Financiën naar de randvoorwaarden moeten
kijken van deze 200 mld.?
De heer Van Geel (CDA): Ik sluit niets uit, maar het
hangt natuurlijk wel af van het antwoord van de minister.
Ook ik wil natuurlijk dat die regeling werkt, maar ook ik
ben bezorgd dat die niet werkt. Ik vraag naar de redenen
waarom niet en wat wij er dan aan zouden kunnen doen.
Voorzitter. Ik heb al gezegd dat ik positief sta tegenover het voorstel van het kabinet om de groeifaciliteit uit
te breiden.

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

Met de economie gaat het heel snel. Het gaat zelfs zo
snel dat je kunt spreken van een ADHD-economie. In
2009 krijgen wij te maken met krimp en in 2010 met licht
herstel. Tegelijkertijd loopt de werkloosheid vooral in
2010 op en blijft de koopkracht stijgen. Deze gegevens
vormen de achtergrond voor onze beoordeling van de
maatregelen van het kabinet. Deze maatregelen zullen
tijdig, tijdelijk en effectief moeten zijn en gericht op het
versterken van de economie op de korte en de middellange termijn.
Het CPB heeft duidelijk gemaakt dat wij er relatief
goed voorstaan en dat het kabinet de juiste dingen heeft
gedaan. Ook hier zien wij dat onze financiële soliditeit
haar vruchten afwerpt. Wij hebben al forse maatregelen
genomen. Dat geldt vooral voor de begrotingsregels en
de afspraken in het regeerakkoord, afspraken die wij juist
hebben gemaakt om in mindere tijden adequaat beleid te
kunnen voeren.
De heer Rutte (VVD): Het Financieele Dagblad schrijft dat
u hebt gezegd dat het niet bespreekbaar is dat het tekort
onder de min 2% zakt. Is dat bericht juist?
De heer Van Geel (CDA): Wij hebben met elkaar
begrotingsregels opgesteld. U verwijst naar de heer Zalm
als de architect van deze regels. Die regels hebben wij
om ervoor te zorgen dat wij op een verstandige manier
de fluctuaties van de economie kunnen dempen. In tijden
van hoogconjunctuur lossen wij af en in tijden van
laagconjunctuur laten wij de schuld oplopen. Wij laten
overigens niet de uitgaven oplopen en gaan ook niet als
een dolle bezuinigen. Wij voeren ons beleid consequent
door om rust te krijgen in de economie.
Als wij boven de bekende signaalwaarde van 2%
uitkomen, moet het kabinet ervoor zorgen dat wij weer
op die 2% uitkomen. Dat is de afspraak. Of wij boven de
2% uitkomen, is onzeker. In 2009 gebeurt het zeker niet
en er is dan ook geen reden om nu al in paniek te raken.
Wij moeten afwachten hoe de economie zich ontwikkelt.
Verder zullen wij er alles aan moeten doen om te
voorkomen dat wij boven die 2% uitkomen. Dat doet het
kabinet met het beleid dat het in zijn brief schetst. Ik vind
het verstandig beleid, dat overigens ook aansluit bij de
lijn die u voorstaat, anders zijn uw woorden over stevig
begrotingsbeleid niets waard.
De heer Rutte (VVD): Was het niet verstandiger geweest
van het kabinet om vast te houden aan de Zalmnorm en
om niet uit te gaan van een groeiraming van 2%, maar
van het behoedzame scenario van Zalm? Hij ging er altijd
iets onder zitten, zodat wij wat lucht hadden als het
minder goed ging. Het stond ook in uw verkiezingsprogramma. Dat hebt u losgelaten bij de start van het
kabinet. Als u dat niet had gedaan, waren de problemen
misschien iets minder groot geweest.
U zegt stoere dingen in Het Financieele Dagblad. Wat
u zei, spreekt mij ook zeker aan, maar wat gaat u nu
concreet doen? Bent u bereid om samen met mij beleid
te blokkeren dat ertoe leidt dat het tekort onder de min
2% zakt?
De heer Van Geel (CDA): Het zal nu toch wel duidelijk
zijn dat ik vind dat wij ons ook in deze tijden moeten
houden aan de begrotingsregels. Daaraan heb ik niets
toe te voegen.

10 december 2008
TK 35

35-3034

Van Geel
De heer Rutte (VVD): U geeft geen antwoord op mijn
vraag of het niet beter was geweest dat u had vastgehouden aan het verkiezingsprogramma van het CDA. Net
als wij vond u namelijk dat een kabinet moet vasthouden
aan het behoedzame scenario, de Zalmnorm die het
kabinet heeft losgelaten.
De heer Van Geel (CDA): Dé Zalmnorm heeft het kabinet
niet losgelaten! Er zijn wel modificaties aangebracht. Zo
is de signaalwaarde van 2,5% verlaagd naar 2%. Het
begrotingsbeleid is geactualiseerd, maar er is zeker geen
sprake van een fundamentele wijziging. U kunt dan ook
niet waarmaken dat deze begrotingsregels slechter zijn
dan de vorige. Zij zijn soms wat afgezwakt en soms wat
aangescherpt. Het heeft geen pas om nu te zeggen dat er
nu geen stevig geformuleerde regels zijn. Dat zijn ze wel
en ik vind dat wij ze ook stevig moeten vasthouden.
De heer Rutte (VVD): Het zou de heer Van Geel sieren
als hij toegeeft dat de reputatie van het CDA een deuk
heeft opgelopen als partij die een behoedzaam
begrotingsbeleid voorstaat. U hebt dat beleid gewoon
losgelaten. U hebt alle lucht uit de begroting gedrukt en
dat is in tegenspraak met uw verkiezingsprogramma. Als
u had vastgehouden aan de Zalmnorm, zouden wij
minder snel in de prut terechtkomen. U hebt overigens
nog steeds niet mijn vraag beantwoord welke politieke
consequenties u trekt als het wel zover komt.
De heer Van Geel (CDA): Deze discussie over de
soliditeit van de begroting begint toch wel een beetje
lachwekkend te worden. Wat is eigenlijk de constante in
de redenering van de heer Rutte over de economie? Ik
denk dat ik het nu wel weet: bezuinigen, lastenverlichting
en helemaal aan het eind een impuls voor duurzame
energie. Waarvan gaat u dat betalen?
De heer Rutte (VVD): Dat staat nog in uw oude
begroting. U was staatssecretaris van VROM.
De heer Van Geel (CDA): Maar u komt nu met voorstellen voor extra investeringen in duurzame energie. Ik heb
mij buitengewoon verbaasd over het volgende. U hebt
een alternatieve begroting ingediend; dat mag. Die heeft
het echter niet gehaald. Vervolgens diende u twaalf tot
twintig amendementen in bij de financiële beschouwingen om concreet tot extra uitgaven te komen. Niet één
amendement had dekking. U wilde liever mooie sier
maken met de uitgavenkant. Het amendement van de
reiskostenvergoeding was zelfs volstrekt ongedekt. U
hoeft mij dus niet de maat te nemen over financiële
soliditeit. U speelt mooi weer met mooie uitgavencategorieën, extra voor duurzame energie en voor reiskostenvergoeding, maar u zorgt totaal niet voor een degelijke
financiële dekking. U hoeft mij dus niet de maat te
nemen over de financiële soliditeit van het CDA.

het punt van duurzame energie – worden versimpeld en
het geld wordt ingezet om versneld te investeren in de
duurzaamheid van de energievoorziening. Dat is cruciaal
en dat kan Nederland er versterkt bovenop helpen. De
financiële soliditeit waar het CDA 25 jaar lang beroemd
om was, is losgelaten. Geef dat gewoon toe. Dat is
gedaan om dit kabinet mogelijk te maken.
De heer Van Geel (CDA): De VVD-fractie dient amendementen in die niet solide gedekt zijn en probeert
daarmee mooi weer te spelen. In uw tegenbegroting
heeft u op een paar cruciale punten geen dekking
aangegeven.
De heer Pechtold (D66): Ik vind het jammer dat de VVD
en het CDA elkaar zo de maat nemen, want wij hebben
elkaar nodig. Ik ben bang dat wij nauwelijks een
meerderheid hebben voor het overeind houden van die
begrotingsregels. De afgelopen weken en dagen heb ik
de heer Bos gezien in de voorbereiding naar Europese
vergaderingen. Tijdens de overleggen kwam niet
eenduidig uit zijn mond dat hij aan de begrotingsregels,
de pactregels, van 2% en 3% zou vasthouden. Wat is de
analyse van de heer Van Geel op dit punt? Als Nederland
zich niet strak aan de spelregels houdt, wat betekent dat
dan volgens hem voor andere Europese landen?
De heer Van Geel (CDA): Ik heb dat ook in mijn betoog
staan, maar nu kan ik daar in een interruptie op ingaan
zodat mijn spreektijd korter wordt. Die analyse is vrij
helder. In het Groei- en Stabiliteitspact zijn afspraken
gemaakt. Het is toegestaan om een tekort met een hoger
percentage te hebben, maar dat is voorbehouden aan
uitzonderlijke situaties. Ik vind dat die regels gewoon
moeten worden toegepast. Als tot die uitzonderlijke
situaties wordt besloten, dan hoort daar een herstelplan
bij te zitten om terug te keren naar de oorspronkelijke
situatie. Die lijn staat precies beschreven in het Groei- en
Stabiliteitspact. Het CDA vindt die lijn heel verstandig. Ik
verwacht dat het kabinet dat zal uitstralen.
De heer Pechtold (D66): Door zelf niet strak vast te
houden aan 2% staat Nederland zwakker tegenover
andere Europese landen. Mijn vraag is of u vindt dat de
huidige situatie valt onder de uitzonderingsregels van het
Groei- en Stabiliteitspact. Of vindt u dat deze omstandigheden als gewoon zijn te beschouwen en andere
Europese landen de afspraken moeten nakomen?

De voorzitter: Nog één gedachtewisseling en dan ga ik
door met mevrouw Halsema.

De heer Van Geel (CDA): Wij houden andere Europese
landen, vind ik, aan de afspraken. De minister-president
en de minister van Financiën hebben de afgelopen tijd
en ook vorig jaar bewezen dat zij dat kunnen. Ik vind dat
ook een belangrijk punt. Landen met een buitengewoon
beroerde uitgangssituatie hebben daar zelf schuld aan.
Als je met tekorten van 3% aan een crisis begint, dan
vraag je om moeilijkheden. Dat is een feit. Wij zitten
gelukkig niet in die omstandigheden en daar willen wij
ook liever niet in komen.

De heer Rutte (VVD): De kat Van Geel maakt rare
sprongen nu hij in het nauw zit. Als de heer Van Geel
goed kijkt naar onze tegenbegroting, dan ziet hij,
doorgerekend door het CPB, dat al onze voorstellen zijn
gedekt. De heer Van Geel was staatssecretaris van
Milieu. Ik pleit ervoor dat al die milieusubsidies – 150 op

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik kom graag nog even
terug op de regels van het Nederlands begrotingsbeleid
zoals die zijn vastgelegd in het regeerakkoord, de 2%. Mij
is niet duidelijk uit het debatje dat u met de heer Rutte
voerde in hoeverre die regels voor u heilig zijn. Zijn er
voor u omstandigheden denkbaar waaronder wel

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

Gevolgen kredietcrisis

35-3035

Van Geel
degelijk boven die signaalwaarde van 2% mag worden
uitgekomen?
De heer Van Geel (CDA): Ik herhaal wat ik gezegd heb:
wij hebben een afspraak gemaakt. Ik onderstreep de
afspraak die het kabinet ook in de brief verwoord heeft.
Ik doe niet meer of minder. Ik ga niet in op alsdansituaties. Ik laat mij klip en klaar hierover uit. Het
kabinet geeft in de brief aan dat de begrotingsregels
gehandhaafd worden en ik onderstreep dat.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik vraag het zo
nadrukkelijk omdat ik overweeg, in tweede termijn een
motie in te dienen om de extra WW-uitgaven buiten het
uitgavenkader te plaatsen en ik inmiddels begrepen heb
dat de PvdA-fractie, bij monde van financieel woordvoerder Paul Tang – bepaald niet de domste, juist omdat ik
het in dezen met hem eens ben – vindt dat het nu heilig
verklaren van de begrotingsregels de economie schade
toebrengt. Dat is een forse en heel duidelijke uitspraak.
Wilt u dat riskeren?
De heer Van Geel (CDA): Neen, mevrouw Rutte ...
De voorzitter: Mevrouw Rutte? Wilt u hiervan een
persoonlijk feit maken, mevrouw Halsema?
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Hebben wij iets
gemist?
De heer Van Geel (CDA): Er ontstond een halfuurtje
geleden al zo’n band, dat ik nu een freudiaanse
verspreking maak.
Even terug naar het serieuze gedeelte van het verhaal.
Door de automatische stabilisatoren – ik heb de term ook
niet verzonnen – is er al een geweldig expansief
begrotingsbeleid. De heer Rutte kan u precies vertellen
wat het kabinet volgend jaar allemaal meer gaat uitgeven
dan de jaren daarvoor. Er wordt ontzettend veel
uitgegeven, alleen al doordat wij het tekort laten oplopen
en er minder inkomsten zijn. Dat is een buitengewoon
expansief beleid; dat heb ik ook in het debat met de heer
Rutte aangegeven. Wij vinden dat dit voldoende is. Wij
willen ook niet bezuinigen; dat vinden wij een heel
verstandig beleid. Wij vinden het echter niet verstandig
om daarenboven nog eens aan lastenverlichting te doen,
want dat veroorzaakt een weglekeffect en bovendien
wordt het geld deels opgepot. Het verdampt ook
volstrekt in de economie; dat is de les uit de Verenigde
Staten.
De begrotingsregels zijn juiste gemaakt voor omstandigheden zoals die zich nu voordoen. Zij zijn niet
gemaakt voor een stabiele situatie, want dan hadden wij
ze niet hoeven te maken. De regels zijn juist gemaakt om
elkaar scherp te houden als het wat minder gaat. Je kunt
een vent zijn – man/vrouw, mevrouw Halsema – met
hoogconjunctuur, maar dan moet je ook een vent zijn bij
laagconjunctuur. Dan moet je niet meteen beginnen te
kijken of je weer mogelijkheden ziet om buiten de regels
om te gaan.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Voor alle duidelijkheid:
de fractie van GroenLinks steunt het kabinet in zijn
begrotingsbeleid. Dat hebben wij steeds gedaan. Wij
steunen de begrotingsregels, maar het is opvallend dat
de directeur van het Centraal Planbureau wijst op de

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

exceptionele omstandigheden waarin wij verkeren. Het
zou economisch slecht zijn om nu te gaan bezuinigen,
terwijl er oplopende werkloosheid is en noodzakelijke
uitgaven moeten worden gedaan als gevolg van de
kredietcrisis. Dat is exceptioneel. De heer Teulings pleit
ervoor om de WW-uitgaven wel degelijk buiten het
uitgavenkader te houden. U denkt nu slimmer te zijn. Dat
lijkt mij niet verstandig; zeker niet slimmer dan de heer
Tang.
De heer Van Geel (CDA): Je kunt slim zijn en je kunt
verstandig zijn. Wij zien tussen slim en verstandig nog
een gradatie. Wij denken dat wij verstandig zijn op dit
punt, door niet meteen te gaan rommelen aan regels die
wij hebben. Dat zouden wij niet moeten doen. Niet ter
relativering van het vraagstuk, maar over wat er op ons
afkomt merk ik het volgende op. De begrotingsregels
gaan uit van zo’n 2%. Volgend jaar komen wij lager uit.
Het jaar daarop, met alle onzekerheden, komen wij uit op
2,4%. Is dat niveau in relatie tot de gemaakte afspraken
exceptioneel? Ik denk het niet. Neem de werkloosheid,
met alle drama dat daarmee samenhangt: als er 200.000
mensen meer werkloos worden, dan zitten wij op het
niveau van 2005. Wij moeten elkaar niet allerlei dingen
aanpraten. Wij moeten met enig realisme kijken naar wat
er gebeurt en wat wij verwachten. Altijd geldt: ″hands
on″. Wij moeten opletten dat wij tijdig opereren. Wij
moeten niet, op het moment dat het wat moeilijk wordt,
meteen een uitgang zoeken om te kijken of wij de regels
kunnen aanpassen. Dat vinden wij niet de goede lijn.
Mevrouw Kant (SP): Het is toch onmiskenbaar dat wij in
een heel bijzondere situatie zitten? Er komt een crisis aan
en er moeten miljarden worden uitgegeven aan de
banken. Het lijkt mij dan nogal wiedes dat wij ook qua
begroting een heel bijzondere situatie hebben. De kern
van de vraag is, of u dusdanig vastzit aan de afspraken
met betrekking tot de begrotingsregels, dat de consequentie kan zijn dat er bezuinigd moet worden. Dat wil ik
van het CDA wel graag weten. Sluit u niet uit dat er de
komende jaren moet worden bezuinigd? Als dat zo is,
dan is de vraag natuurlijk ook: waarop dan?
De heer Van Geel (CDA): Ik ben er steeds een groot
voorstander van geweest om de hele operatie met
betrekking tot de banken volledig buiten de begrotingskaders te plaatsen. Dat was een exceptionele maatregel.
Wij hebben met elkaar afgesproken dat dit zo het beste
was, want het zou onwenselijk zijn, de begroting met dat
alles te belasten. Dit zou de reële economie kunnen
schaden. Het is een heel verstandig besluit geweest. Ik
sta er volledig achter om het op deze wijze te doen. Wat
ik bij een aantal woordvoerders proef is, dat het eerste
wat wij moeten doen nu wij in een recessie terechtkomen, het oprekken van de begrotingsregels is. U vindt
mij daarin niet aan uw zijde, want ik vind dat niet de
juiste lijn van opereren, vooral niet omdat wij voor
volgend jaar al een expansief begrotingsbeleid hebben.
Er is al koopkrachtverbetering voor de mensen. Dan denk
ik: even piano aan en niet meteen met allerlei vergezichten komen hoe het in de verdere toekomst moet. Laten
wij nu eens gewoon rustig werken aan de versterking
van onze economie. Laten wij bezien hoe wij het
bankwezen en de kredietverlening weer op gang kunnen
laten komen op een verstandige en degelijke manier.

10 december 2008
TK 35

35-3036

Van Geel
Mevrouw Kant (SP): Bezuinigen is helemaal niet
verstandig voor de economie, zeggen de deskundigen.
De heer Van Geel (CDA): Wij bezuinigen ook niet in de
begroting.
Mevrouw Kant (SP): Maar u sluit dus niet uit dat u de
begrotingsregels dusdanig belangrijk laat zijn dat u de
komende jaren moet gaan bezuinigen? Of is dat laatste
uitgesloten?
De heer Van Geel (CDA): Ik heb gezegd dat wij
begrotingsregels hebben. Wij willen dat die begrotingsregels in de sfeer en de context waarin zij bedoeld zijn,
gehandhaafd worden. Dat is wat ik zeg, en wij zullen er
met elkaar alles aan doen om ervoor te zorgen dat wij
niet zo ver komen. Wij kunnen wel het onvermijdelijke
aangaan, maar wij kunnen er ook naartoe werken dat het
gewoon niet gebeurt. Wij kunnen er met impulsen aan
de werkgelegenheid en aan de economie voor zorgen dat
onze economie sneller weer aantrekt. Dat moet onze
eerste opgave zijn, en niet het oprekken van regeltjes.
Dat moet niet de insteek zijn.
Mevrouw Kant (SP): Bezuinigen is niet goed voor de
economie, maar ik begrijp hieruit dat het CDA de
komende jaren bezuinigingen niet uitsluit.
De voorzitter: De heer Van Dijck.
De heer Tony van Dijck (PVV): Voorzitter. Ik hoor de
heer Van Geel zeggen: niets doen is de beste oplossing.
Hij wil eigenlijk alles aankijken, hij wil dat de bewindspersonen een brief schrijven, in de trant van: wij onderzoeken wat, wij bekijken het, geen overhaaste stappen.
Ondertussen staan de kranten vol met berichten als ″DAF
halveert zijn productie″ en met brandbrieven dat de
verkoop van huizen inzakt. En hij gaat rustig zitten kijken,
analyseren, een beetje voorzichtig doen? Eigenlijk zegt
hij: de stabilisatoren moeten het werk maar doen; wij
doen het niet.

De heer Tony van Dijck (PVV): Mij valt op dat u zegt:
als wij maar lang genoeg wachten, dan gaat het
probleem vanzelf weg. Ja, dat geloof ik wel. Als wij tien
jaar lang op onze handen gaan zitten, zullen wij
misschien weer uit de recessie zijn. Het is toch een
kwestie van nu handelen? Nu dreigen wij weer in een
recessie te zakken. Wij hebben voorbeelden gezien in
Amerika van hoe die huizenprijs 30% is weggezakt en
wat dat heeft gedaan met de economie. Wij zien nu
hetzelfde gebeuren in Nederland.
De heer Van Geel (CDA): Nee, dat is onzin.
De heer Tony van Dijck (PVV): Wij zien de voortekenen.
Wij zien de huizenprijzen zakken. Wij zien dat de
huizenverkoop stilvalt. En dan zegt u: wij doen niets en
wij wachten af tot wij in dezelfde ellende als Amerika
glijden!
De heer Van Geel (CDA): Deze analyse slaat nergens op.
De financiële situatie en de huizenmarkt in Nederland
vergelijken met die in Amerika, is bangmakerij. U maakt
mensen bang, wat totaal niet aan de orde is en wat ook
niet hoort. De analyse die u maakt, is gewoon niet waar.
Ik heb al aangegeven dat de voorstellen die wij doen,
voortborduren op ... Nee, laat ik het zo formuleren: wat u
ook nog suggereert, is dat wij als overheid alle gevolgen
van zo’n recessie kunnen opvangen. Die boodschap mag
u de mensen in het land niet geven, want dat kunnen wij
niet. Wij kunnen proberen te stimuleren, wat bij te
sturen, maar fundamenteel alle gevolgen van een
wijziging in de conjunctuur op het bordje van de
overheid leggen, dat kan niet. Die illusie moet u dan ook
niet wekken. U moet eerlijk zijn tegen de mensen. Zij
snappen immers heus wel dat het, als het minder gaat,
ook echt minder gaat, en dat iedereen daar last van
heeft. Je kunt niet de kosten daarvan en de verantwoordelijkheid daarvoor op het bordje leggen van het kabinet.
Dat kan niet. Het is geen juiste analyse en het is knollen
voor citroenen verkopen aan de mensen in dit land.
De voorzitter: Afrondend.

De heer Van Geel (CDA): Nee. Wij zijn met elkaar zo slim
geweest om in ons begrotingsbeleid, in tegenstelling tot
een groot aantal andere landen in Europa, verstandige
dingen op te nemen, waardoor dat nu automatisch
gebeurt. Dat is toch verstandig beleid? Wij gaan toch niet
bezuinigen volgend jaar? Wij gaan toch niet in paniek
raken en zeggen: o, nu moeten wij bezuinigen; de
inkomsten vallen tegen, wij gaan weer bezuinigen? Dat
hebben wij allemaal met elkaar in alle rust besloten,
wetend dat wij dat in dit soort situaties niet zouden
doen. Dan werp ik ook verre van mij dat wij niets doen.
Wij doen het op een heel verstandige en doordachte
manier. Het tweede is dat ik een aantal voorstellen heb
op financieel, maar ook op economisch gebied, als ik
daar nog aan toe kom, waarin wij kunnen bezien of wij
nog extra impulsen kunnen geven. Want natuurlijk baart
de situatie veel mensen zorgen. Dat wil echter nog niet
zeggen dat je niet met verstand en wijsheid en met een
koel hoofd moet opereren. Mijn stelling is dat je dit
proces moet aanpakken met een koel hoofd en een warm
hart, en niet omgekeerd.

De heer Tony van Dijck (PVV): Ja nou, het zijn wel
grote instanties zoals de OESO, de Europese Commissie
en de G20 die alle landen oproepen om de belastingen te
verlagen teneinde daarmee de economie te stimuleren.
Terwijl u zegt: wij doen niets. Het zijn niet de eerste de
beste instanties die dat roepen richting alle landen in de
wereld.

De voorzitter: Tot slot, mijnheer Van Dijck.

De heer Van Geel (CDA): Even dit over de financiële
situatie. Wij hebben met elkaar – iets wat een paar
maanden geleden onvoorstelbaar was – op de kapitaalmarkt 40 mln., 50 mln. of 60 mln. geleend. Ik weet het
precieze bedrag niet. Dat moet allemaal een keer weer
terugbetaald worden. Wij hopen dat het goed gaat. Dat
geld hebben wij met elkaar bewust geïnvesteerd. Ik hoop
oprecht dat het straks per saldo minimaal nul of een plus
is, maar dat weten wij niet. Er zijn grote investeringen
gedaan. Wij laten het tekort oplopen. Volgend jaar moet
er weer geleend worden voor tekorten. Met andere
woorden: de uitgaven blijven op peil. Ik vind het
buitengewoon onverantwoord beleid om daar nog een
keer scheppen bovenop te leggen, gelet op wat wij

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

Gevolgen kredietcrisis

35-3037

Van Geel
allemaal al doen en wat er geïnvesteerd is, en welk risico
de Staat op dat punt neemt.
De voorzitter: De heer Van Geel rondt nu zijn betoog
helemaal af.
De heer Van Geel (CDA): Voorzitter. Ik had het over het
economische gedeelte. Ik heb zojuist gezegd dat voor de
Europese collega’s geldt: afspraak is afspraak. De 1,5%
groei-impuls vult Nederland op de eigen verstandige
manier in met de maatregelen die worden genoemd in
de brief en de Miljoenennota. Hierop heeft het kabinet
ook gewezen.
Op de 2% ga ik niet verder in, want wij houden ons
aan de afspraken die zijn gemaakt op dit punt. Ik vraag
de minister-president om op deze discussie te reageren.
De heer Rutte (VVD): Voorzitter ...
De voorzitter: Nee mijnheer Rutte, de heer Van Geel
rondt zijn betoog eerst af. Daarna geef ik u de gelegenheid om te interrumperen.
De heer Van Geel (CDA): Ik heb zo-even gezegd dat wij
wellicht moeten bezien of wij iets extra’s kunnen doen en
wat wij nog meer kunnen doen op dit punt. Het zou goed
kunnen dat het kabinet bij de voorjaarsnota met een
stofkam door de begrotingen gaat. Daarbij zou het
kunnen bezien welke slimme verschuivingen kunnen
plaatsvinden. Welke uitgaven hebben een direct positief
effect op onze economie en de werkgelegenheid en
welke niet? Het is daarbij verstandig om de uitgaven van
de eerste categorie, dus met een positief effect op de
economie en de werkgelegenheid, naar voren te halen en
die van de tweede categorie wat uit te stellen binnen de
huidige regeerperiode. Dat versterkt onze economie in de
toekomst en is winst op korte termijn. Ik onderschrijf
bovendien volledig dat duurzaamheid en innovatie
daarbij buitengewoon waardevolle oogmerken zijn. Dit
kan saldoneutraal gebeuren en kan onze economie een
impuls geven. Ik ontvang graag bij de voorjaarsnota
hiervoor een voorstel van het kabinet.
Ik ben het geheel eens met de heer Rutte als hij zegt
dat wij moeten bezien of wij infrastructurele projecten
kunnen versnellen. Mijns inziens hebben wij op dit punt
geen verschil van mening. Wij hebben hierover immers
wel eens samen moties ingediend. Van cruciaal belang is
hierbij uiteraard dat onderuitputting in deze periode
absoluut uit den boze is. Over procedures en regels
hebben wij het al gehad. De adviezen van de commissieElverding moeten worden uitgevoerd. Ik wil in dit
verband echter ook nog een zaak noemen die niets te
maken heeft met formele procedures. Volgens mijn
fractie is een van de grootste problemen dat wij door
talloze MKBA’s, doorrekeningen en business cases, ook
binnen de overheid, grote vertragingen oplopen bij deze
projecten. Daaraan kunnen wij zelf iets doen. Ik vraag
ook op dit punt een reactie van het kabinet.
Ik zal nog kort ingaan op de maatregelen die het
kabinet voorstelt. Versneld afschrijven is verstandig. Het
voorkomt liquiditeitsproblemen, en stimuleert en
versterkt investeringen. Bovendien weet je dat dit geld
terugkomt. Je kunt immers een investering maar één
keer afschrijven, wil ik tegen mevrouw Halsema zeggen.
Wij zijn overigens wel benieuwd of de maatregel op zo’n
manier kan worden uitgevoerd dat hij ook echt nieuwe

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

investeringen uitlokt. Ik vraag om een reactie hierop van
het kabinet.
Werktijdverkorting is alleen een goede maatregel als
hij met verstand en terughoudendheid wordt toegepast.
Een recessie is immers geen calamiteit in de zin van de
regeling. Daarom vindt mijn fractie dat hierbij uiterste
terughoudendheid is geboden. Wij vinden het verstandig
van het kabinet dat men hiermee heel terughoudend
omgaat. De sociale partners beoordelen dit anders dan
het kabinet. Wij vragen ons echter af of het verstandig is
om deze regeling uit te breiden. Ik vraag om een reactie
hierop van het kabinet.
Ik kom op de werkloosheid. Ook al stijgt de koopkracht; daar kijk je op een andere manier tegenaan als je
je baan verliest. Voor de CDA-fractie geldt: werk gaat
boven inkomen. Zou gezien de lage inflatie en de
gunstige ontwikkeling van de koopkracht niet eens
nagedacht moeten worden over loonmatiging waar dit
mogelijk is? Ik vraag om een reactie hierop van het
kabinet. De sociale partners hebben dit najaar opnieuw
bewezen hoe vitaal de Nederlandse polder is. Ik hoop dat
wij er ook op dit punt samen uitkomen.
De woningmarkt is vooral gebaat bij rust en vertrouwen. Hoe beoordeelt het kabinet de plannen van
Bouwend Nederland om vooral onderhoud en verduurzaming van woningen te stimuleren?
Het kabinet is in onze ogen op de juiste weg. Wij
hebben het vooral gehad over nationale maatregelen.
Dat is terecht. Morgen staat het kabinet echter ook veel
te doen in Europa, zowel op het terrein van duurzaamheid en klimaatverandering, als op het terrein van de
kredietcrisis. De CDA-fractie wenst het kabinet en de
minister-president bij die onderhandelingen veel sterke
en wijsheid toe.
Mevrouw Hamer (PvdA): Wat bedoelt de heer Van Geel
precies met zijn woorden over loonmatiging? Wil hij het
najaarsakkoord openbreken?
De heer Van Geel (CDA): Wij moeten het probleem
analyseren en proberen daarvoor een oplossing te
vinden. Over de situatie in 2009 hoeft uiteraard niet te
worden gediscussieerd, want 80% tot 90% van de cao’s
voor die periode ligt al vast. Daarover gaat deze
discussie dus niet.
Mevrouw Hamer (PvdA): U hebt het dus niet over 2009?
De heer Van Geel (CDA): Ik heb het niet over 2009. In
2010 zien wij echter de werkloosheid toenemen. Alle
cijfers wijzen uit dat de werkloosheid niet zal toenemen
in de quartaire sector, dus bij de overheid, in de zorg en
bij defensie, maar met name in de maakindustrie en de
handel, sectoren die gevoelig zijn door de export. Daar
liggen de grote problemen, verliezen wij veel arbeidsplaatsen en ontstaat veel werkloosheid. Als wij in die
situatie samen de relatieve concurrentiepositie ten
opzichte van andere landen zouden kunnen versterken,
zou dat buitengewoon waardevol zijn. Het zou erg goed
zijn als wij daar samen uit zouden komen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Begrijp ik goed dat de heer Van
Geel nu al de discussie begint over loonmatiging in 2010,
terwijl wij 2009 nog in moeten gaan?
De heer Van Geel (CDA): Ik heb aangegeven dat ik op

10 december 2008
TK 35

35-3038

Van Geel
andere terreinen ook verder wil kijken dan alleen 2009. Ik
vind wat wij nu doen verstandig, ook gelet op de
koopkrachtontwikkeling. Dit is positief voor onze
economie. Ik vind dat wij voor 2010 samen moeten
nadenken over hoe wij een bijdrage kunnen leveren aan
het creëren van meer werk in de sectoren die zo gevoelig
zijn voor buitenlandse concurrentie. Dat is mijn doel en
ik hoop dat wij samen deze handschoen kunnen
oppakken.

dat hij zegt dat hij gegeven de omstandigheden het
overschot van 1% in 2011 loslaat, omdat dit niet gehaald
gaat worden. Kan de heer Van Geel klip en klaar zeggen
dat hij ten minste keihard eraan vasthoudt om niet te
zakken onder de min 2%? De rekening hiervan ligt
immers niet bij dit kabinet, maar zal worden betaald door
de volgende generatie, gepensioneerden, huizenbezitters
en mensen met spaargeld. Het is van groot belang dat
het CDA hun klare wijn schenkt.

Mevrouw Hamer (PvdA): Ik wil toch nog even op dit
punt doorgaan. Ik vind het namelijk een wonderlijk
voorstel van de heer Van Geel. Ik begrijp dat hij vooruit
wil kijken, maar loonmatiging is in eerste instantie een
zaak van werkgevers en werknemers.

De heer Van Geel (CDA): Ik heb gewoon klare wijn
geschonken. Ik herhaal zes keer hetzelfde met de kans
dat de zevende keer de toonzetting net iets anders is, dus
ik herhaal gewoon wat ik gezegd heb. Als het gaat om
het saldo is het een doelstelling van het kabinet om te
sturen op de begrotingsregels en op de stabilisatoren. Er
wordt uiteindelijk niet gestuurd op het resultaat. Dit is
ook gezegd in het debat bij de algemene politieke
beschouwingen. Ook hebben verstandige economen
gezegd dat uiteindelijk niet op het resultaat moet worden
gestuurd. De uitkomst betreft weliswaar een buitengewoon wenselijk doel, maar daar wordt niet op gestuurd.

De heer Van Geel (CDA): Zeker.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb gehoord dat de heer Van
Geel de vakbeweging nogal geprezen heeft voor de inzet
voor 2009. Hij legt echter nu al een heel zware hypotheek
op iets wat in het najaar van volgend jaar moet gaan
gebeuren.
De heer Van Geel (CDA): Ik leg geen zware hypotheek
daarop, maar ik zie bepaalde ontwikkelingen en ik wil die
ontwikkelingen voorkomen. Dit geldt zowel voor het
vermijden van een begrotingstekort van 2% als voor het
vermijden dat deze werkloosheid ontstaat. Wij moeten
dan tijdig met elkaar nadenken om deze zaken te
voorkomen. Wij moeten dus niet pas beginnen als de
feitelijke werkloosheid in deze sectoren al zo groot is. Ik
verplicht niets – ik kan dat ook niet – want het is een zaak
voor de sociale partners. Ik vind echter wel dat wij
hierover mogen discussiëren, omdat dit in het belang
van ons allen is en in het bijzonder voor de werkgelegenheid waarvoor de sociale partners staan.
De heer Rutte (VVD): Ik ben echt blij verrast door de
tweede helft van het betoog van de heer Van Geel. Hij
sprak over het halen van de stofkam door de uitgaven
die niets toevoegen aan de economie en over het
versnellen van de investeringen en het voorkomen dat er
geld op de plank blijft liggen. Ik ben ook heel blij dat hij
heeft gezegd dat wij de maatregelen voor de werktijdverkorting vooral niet moeten uitbreiden. Ik ben daarom
heel benieuwd naar de reactie van het kabinet, want
volgens mij denkt het daar anders over. Ik wil die
duidelijkheid vandaag completeren. De heer Van Geel
heeft gezegd dat hij gewoon vasthoudt aan de huidige
afspraken, wanneer het begrotingstekort onder de min
2% zakt. Ik heb dit goed gehoord en zelfs genoteerd.
Betekent dit dat hij de doelstelling loslaat om met het
kabinet uit te komen op een begrotingsoverschot van 1%
in 2011? Is dit hierdoor helemaal van tafel?
De heer Van Geel (CDA): Hier gebiedt het realisme te
zeggen dat als de huidige crisis de voorspelde diepgang
heeft, het dan buitengewoon lastig zal zijn om de
overschotten structureel, feitelijk of robuust te bereiken.
Dat is volstrekt duidelijk.

Mevrouw Kant (SP): De koopkracht is iets beter volgend
jaar, maar er is één groep die de dupe is. Dat is de groep
ouderen, de mensen met pensioenen. Vindt de heer Van
Geel dat het kabinet iets extra’s moet doen voor deze
groep?
De heer Van Geel (CDA): Ten eerste constateren wij dat
de AOW meer stijgt dan de inflatie. De bodem is
verstevigd in heel veel van de inkomens van onze
ouderen. Laat ik dat voorop stellen. Ten tweede
constateren wij dat de inflatie mee gaat vallen. Ten
derde. Als mevrouw Kant specifiek erop duidt dat wij de
indexatie die de pensioenfondsen eventueel niet doen,
repareren, dan is het antwoord ″nee″. Wij grijpen niet in,
omdat wij het niet verantwoord vinden dat de overheid
wat dit betreft ingrijpt en de kwestie repareert. Wij
vinden dit niet onze taak.
Mevrouw Kant (SP): Ouderen kunnen er niets aan doen.
Zij kunnen er ook niets meer aan veranderen. Zij worden
gedupeerd door deze kredietcrisis. Vindt de heer Van
Geel niet dat het kabinet dan iets extra’s voor deze groep
moet doen? Een groep ouderen met een klein pensioen
gaat er volgend jaar op achteruit, maar het CDA is
blijkbaar niet van mening dat hiervoor oplossingen
moeten komen.
De heer Van Geel (CDA): Dan moet mevrouw Kant eens
reageren op mijn opmerking dat de AOW versterkt
wordt, waardoor de koopkracht van deze mensen
toeneemt. De basis, de AOW, wordt immers verbeterd,
waaruit meer koopkracht voortvloeit. Het kabinet heeft
zich sterk ingespannen – denk aan de buitengewone
uitgaven – voor zo veel mogelijk reparatie voor nagenoeg iedere standaard groep. Dat is al een majeure
operatie. Wij kunnen als Rijk niet de verantwoordelijkheid
voor indexeren overnemen. Dat kan niet, dat willen wij
niet en moeten wij ook niet beloven aan mensen, want
wij kunnen dat niet waarmaken.

De heer Rutte (VVD): De heer Van Geel heeft steeds
gezegd dat hij het kabinet op één punt, de financiële
degelijkheid, zou afrekenen. ″Ik, Pieter van Geel, zal daar
de minister van Financiën op afrekenen.″ Ik begrijp nu

Mevrouw Kant (SP): De heer Van Geel gaat in zijn
antwoord in op wat er wél gebeurt. Het is mooi dat dit
gebeurt, want het had inderdaad nog erger kunnen zijn.

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

Gevolgen kredietcrisis

35-3039

Van Geel
Ik spreek hem aan op de groep ouderen met een klein
pensioen die er volgend jaar op achteruit gaat, mede ten
gevolge van de kredietcrisis. Het kabinet kan hiervoor
iets extra’s doen. De heer Van Geel zegt: dat willen wij
niet, daar kiezen wij niet voor. Ik vind dit teleurstellend
en jammer. Aangezien deze periode heel bijzonder is, zou
men ook kunnen bezien of er wat soepeler kan worden
omgegaan met de pensioenfondsen. Immers, er is heel
veel geld beschikbaar, maar volgens de regels moet men
een dekkingsgraad hebben, wil men de pensioenen
mogen indexeren. Ik zeg niet dat dit dan vervolgens ook
zou moeten gebeuren. Men zou het kabinet echter
kunnen vragen, met de pensioenfondsen om de tafel te
gaan zitten om te bezien of er iets vanuit de pensioenfondsen zou kunnen gebeuren. Het kabinet kan natuurlijk
ook zelf iets doen.
De heer Van Geel (CDA): Eén maatregel van het kabinet
of van de toezichthouder die ik niet heb genoemd, is dat
er, gezien de sterk fluctuerende markten, enig uitstel is
verleend voor een herstelplan. Ik geloof dat hiervoor drie
jaar de tijd gegeven wordt. Ik vind dat verstandig, omdat
het wat stabiliteit kan brengen in wat er zal gebeuren.
Dat is dus positief. Verder denk ik dat er best nog
gesproken kan worden over de vraag van welke
rekenrente er uitgegaan wordt. Dit is een eerste
verantwoordelijkheid van de toezichthouder en van het
kabinet. Dat is het zo’n beetje. Ik ga niet beloven dat wij
koopkrachtverlies gaan repareren dat ontstaat door het
niet indexeren van pensioenfondsen. Dat kunnen wij
immers niet waarmaken.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik hoor de heer Van Geel
zeggen dat wij moeten kijken of wij de investeringen
naar voren kunnen halen. Dat ben ik met hem eens.
Waar denkt hij zelf dan aan? Deelt hij mijn opvatting dat
wij niet moeten wachten met het maken van keuzen tot
de Voorjaarsnota, wil dat echt effect hebben? Misschien
zullen wij al begin 2009 hierin keuzen moeten maken.
De heer Van Geel (CDA): Het duurt nog even voor de
Voorjaarsnota er is. Ik denk dat het verstandig is voor die
tijd te bezien wat mogelijk is. Ik heb aangegeven dat het
vooral in 2010, wanneer de problematiek van werkloosheid het grootst is, noodzakelijk is dat er bestedingen
plaatsvinden. Het is prima als een en ander eerder kan.
Wat de eerste vraag betreft, ik heb lang nagedacht of ik
een aantal voorbeelden zou noemen om de discussie aan
te scherpen. Ik noem twee voorbeelden uit het verleden
om aan te geven aan wat voor type beleid ik denk. Laten
wij niet vervallen in casuïstiek en randvoorwaarden,
maar bezien of een en ander kan. Ik noem twee
voorbeelden. Een ervan heeft het kabinet zelf al ter hand
genomen in de Voorjaarsnota, namelijk een verschuiving
van uitgaven van ik meen Economische Zaken naar
achteren en uitgaven voor Vogelaarwijken naar voren.
Dat is een keuze die je maakt binnen de begrotingsregels
en de spelregels. Ik kan mij nog een casus herinneren uit
de tijd dat ik staatssecretaris van Milieu was. Het was
niet plezierig om na twee weken te moeten vaststellen
dat er sprake was van een dramatische overschrijding
van de subsidieregeling voor zonnepanelen. In plaats van
100 mln. was hiermee 250 mln. gemoeid. Met veel stoom
en kokend water heb ik bezien wat in mijn eigen
begroting naar voren gehaald kon worden om de
subsidies te dekken, en wat er naar achteren kon. Dat

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

proces is ook gelukt. Ik heb dus voorbeelden dat het met
enige drang mogelijk is om goed en strategisch na te
denken over wat je naar voren en wat je naar achteren
schuift binnen de spelregels. Niet om te bezuinigingen,
maar om te bezien wat momenteel het relevantst is voor
onze economie en werkgelegenheid.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik maakt uit dit antwoord
op dat de heer Van Geel bereid is om te bezien of wij
misschien eerder keuzen kunnen maken ten aanzien van
projecten die daadwerkelijk resultaat kunnen opleveren.
De heer Van Geel (CDA): Ik wacht het antwoord van het
kabinet op mijn voorstel af. Ik heb de Voorjaarsnota als
referentie genoemd, omdat de begrotingsuitvoering van
2009 dan aan de orde is en je een en ander op een
integrale manier kunt bezien.
©
Mevrouw Kant (SP): Voorzitter. Ik begin met een citaat.
″De laatste weken wordt weer eens pijnlijk duidelijk wat
de gevolgen zijn van het neoliberale denken en het
marktfundamentalisme dat ermee gepaard gaat. Er is
alom onzekerheid over de economische ontwikkeling. Het
vrije en ongecontroleerde kapitaalverkeer doet nog eens
een extra duit in het ongewisse zakje.″ Ik zei het al, dit
was een citaat. Zo begon Jan Marijnissen zijn politieke
beschouwingen in 1998. Dat is tien jaar geleden. Sinds
haar intrede in de Tweede Kamer heeft mijn partij
gewaarschuwd voor de risico’s van het onbegrensde
kapitalisme. Er werd tegenkracht geboden aan de VVD,
D66, CDA en ook de PvdA, die jarenlang het hoogste
woord hadden over de zegeningen van de vrije markt. Er
kon niet genoeg worden geprivatiseerd, geliberaliseerd,
geflexibiliseerd of gedereguleerd. Zo kon er een cultuur
ontstaan van meer markt en minder overheid, van
eigenbelang en graaiende bestuurders. Een cultuur
waarin kortetermijnwinst en aandeelhoudersbelang
centraal stonden. De kredietcrisis is niet iets wat ons
overkomt alsof het een natuurramp is. Zij is het gevolg
van een gekozen politieke koers.
Voorzitter: Ten Hoopen
Mevrouw Kant (SP): Het inzicht groeit dat het nu anders
moet; het is tijd voor een nieuwe koers. Dat moet een
koers zijn waarbij solidariteit, zeggenschap en langetermijnbelangen vooropstaan. Niet alleen de markt, maar
ook de mens moet centraal staan. Ik hoor graag vandaag
– het wordt nu echt wel tijd – hoe de politieke partijen
die de neoliberale politiek jarenlang omarmd hebben, nu
terugkijken op hun beleid vanaf bijvoorbeeld de jaren
tachtig. Graag hoor ik ook tot wat voor nieuwe inzichten
dat heeft geleid bij het kabinet.
De heer Van Geel (CDA): Ik ben geen aanhanger van het
neoliberale of neoconservatieve gedachtegoed. Mijn
partij is voorstandster van een sociale markteconomie,
daarover mag geen misverstand bestaan. Toch heb ik
een vraag voor mevrouw Kant. Wij hebben het over de
overheid en de markt. Kan mevrouw Kant zeggen hoe
deze crisis is ontstaan? Bij welke banken is zij het eerst
ontstaan?
Mevrouw Kant (SP): De crisis is begonnen in de VS.

10 december 2008
TK 35

35-3040

Kant
Daar zijn de problemen begonnen, maar dat wil niet
zeggen dat de cultuur waarin het graaikapitalisme is
ontstaan, alleen in de VS heerste. Die heerste ook in
Europa. De neoliberale politiek van Reagan is overgenomen door Thatcher en in ons land geïntroduceerd door
het paarse kabinet, maar ook daarvoor door de
kabinetten-Lubbers en daarna door de kabinettenBalkenende.

is gekoppeld aan het neoliberale denken en dat dit ook in
de Nederlandse politiek jarenlang hoogtij heeft gevierd,
kunt u toch niet ontkennen? Ik hoop dat de politieke
partijen die daaraan hebben meegedaan en daarvan ook
fervent voorstander waren, eens in de spiegel kijken en
een analyse durven te maken van wat er is misgegaan
en hoe het in de toekomst anders zou moeten.
Voorzitter: Verbeet

De heer Van Geel (CDA): Ik wil het even hebben over de
rol van markten en vooral de overheid – in relatie tot de
markten – die mevrouw Kant zo benadrukt. Ik wil
mevrouw Kant wel een handje helpen. De discussie over
de hypotheekbanken in Amerika is ontstaan doordat de
overheid wilde dat leningen werden verstrekt aan
mensen die nauwelijks of een te laag inkomen hadden.
Door overheidsingrijpen ontstond daar een onwenselijke
situatie. Weet mevrouw Kant welke banken de grootste
risico’s hebben genomen en het eerst in de problemen
kwamen? Dat waren de Landesbanken in Duitsland. Die
zijn eigendom van de overheid.

Mevrouw Kant (SP): Nogmaals, het gaat er niet zozeer
om in welke handen iets is, maar om de manier waarop
je de vrije markt zijn gang laat gaan. De bonussencultuur
in Amerika bestond inderdaad ook in Europa. Ook daar
heeft men aan de top gegraaid. Ook daar werden
kortetermijnwinsten belangrijker en belangrijker. De
macht van de aandeelhouders werd belangrijker: hoe kan
ik zo snel mogelijk geld maken? Het belang van enkelen
die geld wilden verdienen, stond voorop en niet het
algemene belang om ook in Europa samen de welvaart
goed te verdelen en een toekomst op te bouwen. Dat dat

Mevrouw Kant (SP): Dat was mijn oproep en is ook mijn
oproep aan het kabinet. Ik hoor graag tot welke nieuwe
inzichten dit bij het kabinet heeft geleid. Minister Bos
heeft in een interview gezegd: ″Het wordt nooit meer
zoals het was.″ De minister-president wil af van ″perverse
prikkels van het Angelsaksische model en een veel
sterkere focus op het Rijnlandse model″. Mijnheer Van
Geel, dat is toch een erkenning dat die focus niet goed
was, dat wij hier waren doorgeslagen in dat neoliberalisme, in dat Angelsaksische model. Naar aanleiding van
deze twee uitspraken – ze zijn maar een kapstok – wil ik
weten welke koerswijzigingen wij kunnen verwachten
van het kabinet. Welke concrete voorstellen kunnen wij
verwachten? Wat gaat er anders als het nooit meer wordt
zoals het was, minister Bos?
Mijn fractie vindt dat er een parlementaire enquête
moet komen over de kredietcrisis om lessen te kunnen
trekken. De crisis laat zien dat het anders moet. Mijn
fractie heeft 30 voorstellen gepresenteerd hoe het anders
kan. Maar wat doet het kabinet? Wat doet het kabinet
aan het terugdringen van de macht van de aandeelhouders, het kortetermijndenken? Wat doet het kabinet aan
het verbeteren van het toezicht? Wat doet het kabinet
aan de bonussen en de zelfverrijking aan de top? Bij de
aanstelling van de heer Zalm is niet bepaald het goede
voorbeeld gegeven. € 750.000 en het vooruitzicht van
bonussen, is dat de nieuwe Zalmnorm? Ik hoor graag
een reactie van de minister-president hierop. Dat de
sector zelf schoon schip zou maken, geloofde ik al niet.
Wie wel? Maar zeker na het ontluisterende optreden van
de bankiers in de Tweede Kamer is dat echt iedereen wel
duidelijk. Ik wil graag weten wat de minister-president
van deze vertoning vond.
Uiteraard is het onmogelijk om de komende recessie
en de gevolgen daarvan tegen te houden of te stoppen,
maar na het redden van de banken moet het kabinet nu
waar mogelijk banen en inkomens beschermen en moet
het doen wat het kan doen om de economie te stimuleren. Dat doet het te weinig. Ga duizenden betaalbare
woningen bouwen. Ga huurwoningen renoveren. Ga
meer spoor aanleggen. Dat is het kabinet de komende
jaren toch al van plan, dus waarom niet nu? Stel
woningbouwcorporaties bijvoorbeeld vrij van de
winstbelasting wanneer zij de geplande huizen, die ze al
wilden gaan bouwen, in 2009 en 2010 gaan bouwen.
Investeer meer in innovatie en in duurzame energie. Dat
is wat het kabinet wel kan doen. Ook kan bijvoorbeeld
een verruiming van de regeling voor innovatie, de
zogenaamde williewortelregeling, een aantal bedrijven
over de drempel helpen om toch te gaan investeren als
men nu misschien nog aarzelt.
De steun aan de banken heeft voorkomen dat deze
failliet gingen, maar het heeft niet geleid tot een ander
beoogd effect, namelijk dat men weer krediet is gaan
verstrekken aan bedrijven. Van alle kanten horen wij dat
hier problemen zijn. De minister van Financiën lijkt de

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

Mevrouw Kant (SP): Het gaat er niet zozeer om wie de
eigenaar van de banken is. De vraag is of je het
marktprincipe geheel de vrije hand geeft, of dat je juist in
ons aller belang de markt beteugelt. Dus niet alleen in
het belang van een aantal graaiers dat onverantwoorde
risico’s neemt. Inderdaad zijn de onverantwoorde risico’s
in Amerika genomen. Maar de onverantwoorde risico’s
van de graaiers zijn ook in Europa genomen. Wist de
heer Van Geel dat een aantal van die ingewikkelde,
risicovolle financiële producten van Lehman Brothers
Bank in Amerika verboden waren? De ingewikkelde
pakketjes werden wel in Nederland verkocht. In
Nederland mocht wel wat in Amerika niet mocht. De
heer Van Geel moet niet doen alsof Nederland de regels
voor het financiële verkeer beter op orde had dan
Amerika. Ook in Nederland is het nodige misgegaan.
De heer Van Geel (CDA): Mevrouw Kant vindt mij
volstrekt aan haar zijde, als zij zegt dat wij met betrekking tot het toezicht en de wijze van organisatie van het
financiële stelsel heel veel geleerd hebben. De zelfwerkordening heeft niet gewerkt; daarover bestaat geen
discussie. Mij gaat het om de suggestie dat de overheid
het zoveel beter zou doen, als men het afzet tegen de
manier waarop de markt zaken aanpakt. Dat bestrijd ik.
Uit deze voorbeelden blijkt dat juist door verkeerd
overheidsingrijpen zaken kunnen gebeuren die tot dit
soort consequenties leiden. Vandaar de vergelijking met
de Amerikaanse hypotheekbanken en de Duitse
Landesbanken. De Duitse Landesbanken zijn in handen
van de overheid en hebben de grootste risico’s genomen.

Gevolgen kredietcrisis

35-3041

Kant
enige te zijn die de problemen nog niet ziet. Wat gaat het
kabinet hieraan doen? Gezonde banken zijn gesteund
met garanties, maar kan er voor gezonde bedrijven – ik
zeg nadrukkelijk ″gezonde bedrijven″ – niet ook onder
goede voorwaarden, net als bij de banken, een soort
garantiestelling komen? Ook hier is sprake van wantrouwen. Als dit terecht is omdat er onverantwoorde risico’s
bestaan of doordat er terugloop is als gevolg van de
recessie, kunnen wij daaraan niets doen, maar als het
wantrouwen onterecht is en sprake is van een gezond
bedrijf met toekomstperspectief, moet dit bedrijf
natuurlijk wel een krediet kunnen krijgen. Ik hoor hierop
graag een reactie van de minister.
De tijdelijke regeling voor werktijdverkorting is te
beperkt. Waarom kunnen bedrijven zich maar tot
1 januari aanmelden? Waarom is deze beperkt tot slechts
20.000 banen? Waarom staat deze regeling niet open
voor uitzendkrachten die nu en masse aan de kant
worden gezet? Waarom is de eis verhoogd van 20% naar
30% omzetverlies? Waarom heeft het kabinet gekozen
om de maanden augustus en september als referentie te
nemen? Het kabinet weet toch dat veel bedrijven in
augustus sowieso al een lage omzet hebben? Denk
bijvoorbeeld aan de bouw. Dit geldt voor veel bedrijven.
Dankzij de lagere olieprijzen en de minder snel
stijgende inflatie is de koopkrachtontwikkeling nu iets
gunstiger. Dit zal helaas niet gelden voor al die mensen
die volgend jaar hun baan zullen verliezen. Daar zullen
de grote klappen vallen en – ik zei dit zojuist al bij
interruptie – bij de gepensioneerden, omdat de pensioenen niet mee zullen stijgen met de lonen en prijzen. Ik
wil graag van het kabinet weten wat het voor deze groep
mensen gaat doen. Nog steeds blijkt dat de groep met
lage inkomens erop achteruitgaat en dat de groep met
de hogere inkomens erop vooruitgaat.
De heer Rutte (VVD): De pensioenfondsen zitten in zeer
zwaar weer en zijn over een brede linie onder een
dekkingsgraad van 100% gezakt. Begrijp ik nu goed dat u
roulette wilt spelen met de pensioenfondsen door te
zeggen: ach, u zit nu in zwaar weer, maar blijft u maar
volledig die pensioenen uitkeren alsof er niets aan de
hand is?
Mevrouw Kant (SP): Ik hoop dat ze in ieder geval de
pensioenen blijven uitkeren, anders hebben wij een nog
veel groter probleem.
De heer Rutte (VVD): Ik begrijp dat u er ook voor pleit
om volledig te blijven indexeren.
Mevrouw Kant (SP): Er zijn regels waaruit blijkt dat de
pensioenfondsen momenteel zwaar onder de dekkingsgraad zitten. Ik ben het absoluut met u eens dat dit een
probleem is. Er zijn natuurlijk ook zeer grote reserves bij
de pensioenfondsen, waardoor dit geen acuut probleem
hoeft te zijn. Je kunt ervoor kiezen om het probleem op
de langere termijn op te lossen en voor deze bijzondere
situatie een uitzondering te maken door daar wat
soepeler mee om te gaan. Ik mag toch hopen dat wij niet
jarenlang in deze bijzondere negatieve situatie zitten.
Daarover kan het kabinet met de pensioenfondsen
praten; dat gebeurt nu ook met De Nederlandsche Bank.
Een andere oplossing is dat, als dit niet gebeurt, het
kabinet zelf deze groep de helpende hand toesteekt en

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

iets doet met de ouderenkorting, zodat ouderen met een
klein pensioen er volgend jaar niet op achteruitgaan.
De heer Rutte (VVD): Dit zijn twee desastreuze suggesties die beide uw achterban vreselijk raken. U zegt op te
komen voor mensen met een klein pensioen. Dat zijn
mensen die hard hebben gewerkt en naast hun AOW een
klein pensioen hebben opgebouwd. Deze voorstellen
pakken desastreus uit. U zegt ofwel tegen de pensioenfondsen: ga maar gewoon door en het maakt ons niet uit
dat je onder water staat. Ofwel u zegt tegen het kabinet
dat al zeer veel extra geld uitgeeft: geef nog maar wat
extra geld uit, waardoor de pensioenen op langere
termijn in de problemen komen. Mevrouw Kant, dit zijn
ondeugdelijke oplossingen die juist de mensen met een
modaal inkomen keihard zullen raken. Ik vraag u echt
hier nog een zeer goed naar te kijken.
Mevrouw Kant (SP): U moet niet zo dramatisch doen. De
pensioenfondsen hebben het nu even heel moeilijk. De
cijfertjes zijn nu heel ongunstig, maar voor de langere
termijn ziet het er veel gunstiger uit. Er zijn grote
reserves. U moet het niet dramatischer maken dan het is.
Ik heb niet gezegd dat het verantwoord is, ik heb het
kabinet gevraagd om met de pensioenfondsen te praten
of het een kortetermijnprobleem is en hoe dit op de
langere termijn kan worden opgelost. Ik heb niet gezegd
dat de indexatie per definitie gewoon door moet gaan. Ik
heb het kabinet gevraagd, te praten over wat de
mogelijkheden zijn. Een andere oplossing is inderdaad
dat het kabinet iets voor deze groep ouderen doet. U
zegt dat dit onverantwoord is. Voor u is het een beetje
vreemd, maar wij vinden dat je ook eerlijker kunt delen
en dat je accepteert dat andere groepen een beetje
moeten inleveren, als je vindt dat bepaalde groepen er
niet op achteruit mogen gaan. U houdt daar niet van,
maar wij wel.
De heer Rutte (VVD): De pensioenfondsen zitten in grote
problemen, omdat de rente steeds lager wordt en omdat
hun aandelen zo in waarde zijn gedaald. Dit lijkt nog een
tijdje zo door te gaan. Het is dan onverstandig om tegen
de pensioenfondsen te zeggen: doe maar net of er niets
aan de hand is. Wij moeten er dan voor zorgen dat
oudere mensen juist in hun portemonnee merken dat de
economie nog wel wat vertrouwen verdient. Ik heb
daarvoor voorstellen gedaan. Die hebt u afgewezen. In
plaats daarvan zegt u hier vandaag: wij laten de
pensioenfondsen gewoon hun gang gaan of wij gaan
nog een keer extra geld uitgeven. Dit is beide desastreus
en pakt buitengewoon slecht uit, juist voor mensen met
een klein pensioen.
De voorzitter: Dit zijn ongeveer dezelfde opmerkingen
als zojuist. Ik ben nu een beetje streng.
Mevrouw Kant (SP): Ik vind ook dat het dezelfde
opmerkingen zijn. Het hoeft helemaal niet zo te zijn dat je
extra geld uitgeeft, als je vindt dat ouderen er niet op
achteruit mogen gaan en andere mensen met hogere
inkomens die er volgend jaar op vooruitgaan, dan een
beetje moeten inleveren. U houdt daar niet van, maar wij
vinden het een goede oplossing.
De voorzitter: Mijn opmerking geldt ook voor uw
antwoord.

10 december 2008
TK 35

35-3042

Kant
De heer Pechtold (D66): Moeten die pensioenen nu
worden geïndexeerd of niet? Mevrouw Kant is niet
duidelijk. Zij probeert het voor de ouderen op te nemen,
terwijl de koopkracht van de AOW’ers er volgend jaar op
vooruit gaat. Mevrouw Kant legt de rekening bij de
volgende generatie, die straks de pensioenpremie moet
betalen. Hoe kan zij nu aan de ene kant zeggen dat de
dekkingsgraad van de pensioenfondsen wel zal worden
opgelost, als zij aan de andere kant de aandeelhouders
ervan beschuldigt dat zij de pensioenfondsen zoveel
mogelijk uit de bedrijven willen hebben? Het is het een
of het ander.
Mevrouw Kant (SP): Zo ingewikkeld is het helemaal niet.
De pensioenfondsen hebben grote reserves. Ik vraag het
kabinet om met de pensioenfondsen te praten over de
mogelijkheden. Zij moeten kijken hoe tijdelijk het tekort
in de dekkingsgraad is en onderzoeken of indexering
mogelijk is. Ik roep niet op dat het kabinet moet eisen
dat indexering doorgaat. Ik vraag het wel om samen met
de pensioenfondsen de mogelijkheden te onderzoeken.
De regels die er zijn, zijn natuurlijk wel goed, maar zij zijn
niet bedacht voor deze bijzondere situatie.
Wij willen inderdaad graag iets doen voor ouderen en
ik zou niet weten wat er mis mee is als wij zeggen dat
ouderen met een klein pensioen er niet op achteruit
mogen gaan. De heer Pechtold zegt dat ik de rekening bij
de toekomstige generatie leg, maar ik leg de rekening
juist bij mensen met een hoger inkomen. Zij kunnen iets
inleveren, zodat ouderen met een klein pensioen er niet
op achteruitgaan. Mensen met een hoger inkomen
hoeven er niet zo fors op vooruit te gaan als nu het geval
is. Op die manier kunnen wij iets doen aan een
evenwichtige verdeling. Ik leg niet de rekening bij de
volgende generatie en daarover wil ik nog één opmerking maken.
De voorzitter: Nee, mevrouw Kant. U bent echt te lang
aan het woord.
De heer Pechtold (D66): Dit is een onsamenhangend,
warrig wiebelverhaal. Weet mevrouw Kant wat een
dekkingsgraad is? Als je € 100 hebt en je hebt verplichtingen voor hetzelfde bedrag, dan moet je dat kunnen
dekken. Mevrouw Kant gaat ervan uit dat de pensioenfondsen te veel geld hebben. Zij hebben echter hun
verplichtingen en dat zijn onze pensioenen. Mevrouw
Kant speelt nu mooi weer, maar wijst tegelijkertijd met
een beschuldigende vinger naar deze generatie. Zij legt
wel degelijk de rekening bij de volgende generatie, die
hogere premies moet betalen of andere drastische
maatregelen moet treffen. Zij is nergens voorstander
van, ook niet van het verhogen van de pensioengerechtigde leeftijd. Zij wil zo vlak na sinterklaas alleen maar
mooi weer spelen voor ouderen die er toch al op vooruit
gaan. Zij moet ingaan op mijn opmerking over de
komende generatie.

miljarden aan reserves betekenen. Die zijn er. Het is
mogelijk een tijdelijk probleem. Ik vraag het kabinet
serieus te kijken naar mogelijkheden om voor deze groep
iets extra’s te doen, zodat niet zij de rekening betaalt
voor deze crisis. De D66-fractie mag dan accepteren dat
ouderen met een klein pensioen er volgend jaar op
achteruit gaan en dat mensen met een hoger inkomen
erop vooruit gaan, maar dat is niet de keuze van mijn
partij.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik hoor mevrouw Kant het
woord eerlijk in de mond nemen en dat betekent naar
mijn mening ook dat wij recht moeten doen aan de
feiten. Het niet indexeren van pensioenen geldt niet
alleen voor de gepensioneerden, maar ook voor de
mensen die een pensioen opbouwen. Iedereen heeft
ermee te maken. Uit de cijfers van het CPB blijkt dat juist
de mensen met een klein pensioen er niet op achteruit
gaan, want zij profiteren van de verhoging van de
ouderenkorting. Pas vanaf een bedrag van € 34.000 gaat
men iets minder mee met het geheel. Dat zijn de feiten.
Mevrouw Kant moet niet het beeld creëren dat mensen
met een klein pensioen er volgend jaar op achteruit
gaan, want dat is gewoon niet waar.
Mevrouw Kant (SP): Het is maar net wat je definieert als
een klein pensioen. Daarin heeft de heer Slob absoluut
gelijk. Ouderen met een pensioen gaan er door het niet
indexeren van de pensioenen wel degelijk op achteruit.
Dat kan de heer Slob niet ontkennen; hij heeft de
tabellen gezien. Dat is een feit.
Een element dat in deze discussie nog niet heeft
meegespeeld, is het feit dat deze ouderen niets meer aan
hun situatie kunnen veranderen. Zij gaan er volgend jaar
op achteruit en kunnen zich niet meer bijverzekeren. Ik
vind dat oudere mensen die het land hebben opgebouwd
en een pensioen hebben opgebouwd, net als alle andere
mensen in Nederland het recht hebben om er volgend
jaar niet op achteruit te gaan.
De heer Slob (ChristenUnie): Mevrouw Kant zegt dat ik
de tabellen ken. Die ken ik inderdaad, maar mevrouw
Kant kent de tabellen niet. Dat blijkt gewoon uit haar
bijdrage. Ik vind dat zij recht moet doen aan de feiten en
de mensen niet onnodig bang moet maken. Wij gaan
inderdaad zware tijden tegemoet, maar juist de ouderen
met kleine pensioentjes kunnen er gerust op zijn dat hun
koopkracht er in ieder geval in 2009 nog goed uitziet,
vanwege de verhoging van de ouderenkorting. Als wij
met elkaar willen werken aan een herstel van vertrouwen, moeten wij geen tegenstellingen creëren die er niet
zijn.
De voorzitter: Mevrouw Kant, ik stel voor dat u nu gaat
afronden, want uw tijd was al om voordat de interruptieronde begon.

Mevrouw Kant (SP): Ik ben inderdaad voorstander van
mooier weer dan de regen die de ouderen met een klein
pensioen te wachten staat. Dat heeft de heer Pechtold
goed gezien. Ik leg niet de rekening bij de volgende
generatie, dat is echt flauwekul. Ik weet heel goed wat
een dekkingsgraad is. Je hebt dan inderdaad verplichtingen, terwijl je minder inkomsten hebt. Dat begrijp ik heel
goed, maar de heer Pechtold begrijpt kennelijk niet wat

Mevrouw Kant (SP): Mijn afsluitende opmerking sluit
heel erg aan bij de laatste interrupties. De koopkracht is
belangrijk, want die is een stimulans voor de economie.
Als wij iets willen doen aan de koopkracht en het
stimuleren van de economie, dan kunnen wij het beste
iets extra’s geven aan de mensen die het ook gaan
uitgeven. Wij denken dat dit een goed moment is om
een beetje meer te doen aan herverdeling. Het is wrang
om te zien dat een aantal mensen binnen de groep met

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

Gevolgen kredietcrisis

35-3043

Kant
lagere inkomens er volgend jaar weer op achteruit gaat,
terwijl mensen met hogere inkomens er weer op vooruit
gaan. Dit is een goed moment om die verschillen wat
kleiner te maken in plaats van groter. Verschillen
verkleinen in plaats van vergroten is socialer, maar op dit
moment ook nog eens beter voor de economie.

De heer Pechtold (D66): Ik hoorde de centrale begrippen
″rust″ en ″daadkracht″. Hoort daar ook bij ″afspraak is
afspraak″?

©
Mevrouw Hamer (PvdA): Voorzitter. De kredietcrisis raast
met een reusachtige vaart over de wereld. Na de
financiële instellingen krijgen nu de bedrijven rake
klappen, zoals door de cijfers van het CPB helaas
bevestigd is. Gelukkig laat het CPB ook zien dat deze
kredietcrisis te beheersen is. Dat neemt niet weg dat er
bij de poorten van bedrijven veel onzekerheid heerst. De
kredietcrisis vergroot de angst van mensen, angst die er
toch al was. De kunst is om door de crisis heen te kijken
en te werken aan een eerlijker en beter Nederland. Deze
financiële crisis zet de wereld immers dermate op haar
kop, dat wij de ontstane scheefgetrokken verhoudingen
weer kunnen rechttrekken. Het laatste is wat het kabinet
nu met grote urgentie moet aanpakken.
In de afgelopen jaren lag de nadruk op de verkeerde
zaken. In zekere zin zijn wij allemaal, bewust of onbewust, consument of belegger geworden. Wij willen de
beste kwaliteit voor de laagste prijs. Wij willen meer, en
meer, en meer. Laten wij eerlijk zijn: ook in Nederland
heerst soms de geest: lenen, lenen en pas later betalen.
In de financiële wereld werd dit het beste zichtbaar. Daar
was het consumentisme zo sterk, dat op het laatst
niemand meer wist waar hij mee bezig was. Belangen
van bedrijven en werknemers zijn uit het oog verloren.
Het casinokapitalisme leidde tot het nemen van grote
risico’s, te grote risico’s. Het leidde tot onverantwoord
ondernemen. Daar ligt de fundamentele oorzaak van
deze crisis. Tegelijkertijd ligt daar ook de oplossing. Wij
zijn immers ook allemaal burgers. Wij willen allemaal de
zekerheid van een baan, de veiligheid van onze wijk en
een goede toekomst voor onze kinderen. Als burgers
weten wij dat sociale waarden uiteindelijk boven puur
materialisme gaan.
Laat ik er helder over zijn: 2009 wordt een zwaar jaar,
een jaar dat ons op de proef zal stellen. Miljoenen
mensen hier en elders in de wereld dreigen de dupe te
worden van de crisis. De eerste stap is nu om mensen
op korte termijn weer houvast te geven. Daarom was het
zo belangrijk dat onze minister van Financiën direct in
actie kwam om het vertrouwen van spaarders te
herstellen. Dat ging dus niet om het in het zadel houden
van bankbestuurders, maar om de centen van mensen
die daar hard voor gewerkt hebben. Immers, als de
banken, de kredietverleners in ons land, instorten, stort
in zekere zin ons hele land in. De minister-president en
de minister van Financiën hebben zich wat mij betreft in
de afgelopen weken bewezen als uitstekende crisismanagers. Houvast geven aan de spaarders was de
eerste stap. Nu zitten wij in de situatie waarin de reële
economie en de financiële crisis elkaar tegenkomen. De
situatie op de arbeidsmarkt baart daarbij de meeste
zorgen en vraagt om een gerichte aanpak. Het gaat nu
ook om rust en daadkracht. Het kabinet moet de
komende tijd alles op alles zetten om de economie te
laten draaien, bedrijven te laten ondernemen en mensen
aan het werk te houden. De PvdA ondersteunt dan ook
de maatregelen die het kabinet hiertoe heeft aangekon-

Tweede Kamer

digd. Wel is zij van mening dat deze maatregelen goed
moeten worden gevolgd en, indien nodig, moeten
worden bijgesteld of aangevuld. Graag hoor ik dan ook
van het kabinet hoe het die maatregelen gaat volgen en
op welk moment het beslist over eventuele bijstellingen.

Gevolgen kredietcrisis

Mevrouw Hamer (PvdA): Dat zou je wel denken maar
soms noopt een bijzondere situatie ertoe, de afspraken
nog eens goed te bekijken.
De heer Pechtold (D66): Voorzitter. Ik heb nog niet eens
een concrete vraag gesteld en de PvdA zegt al dat het er
maar van afhangt of afspraak ook afspraak is.
De voorzitter: Zo komen wij wel snel to the point, hoop
ik!
De heer Pechtold (D66): Wij komen wel snel to the point
maar je zal er maar mee in een coalitie zitten!
Mevrouw Hamer (PvdA): Doe u best, zou ik zeggen!
De heer Pechtold (D66): Ik zie bij het CDA-smaldeel toch
wat somberder blikken dan bij de lachende minister van
Financiën.
Voorzitter. Ik kom ter zake. Het gaat natuurlijk om
begrotingsregels. Je maakt afspraken, je begint aan iets
en je zegt hoe je het de komende tijd gaat doen. Dat
heeft dit kabinet ook gedaan. Het wilde een begrotingsoverschot maar dat gaat helaas niet lukken. Ik kan me
daar nog van alles bij voorstellen, gezien de externe
omstandigheden.
Maar nu zijn er andere afspraken, bijvoorbeeld dat het
gaat ingrijpen als het tekort 2% bedraagt. Aan die 2% is
een bepaalde definitie gegeven. Is mevrouw Hamer van
mening dat de werkloosheidsuitgaven wel of niet onder
die definitie vallen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik ben precies dezelfde mening
toegedaan als het CPB deze week, namelijk dat het heel
weinig zin heeft om daar al te veel op vooruit te lopen. Ik
wist echter dat de heer Pechtold mij die vraag ging
stellen en ik zal hem dan ook een antwoord geven dat
hem vast aanspreekt. Ik zet vandaag de deur niet open
maar ik doe de deur vandaag ook niet dicht.
De heer Pechtold (D66): Dat vind ik wel gevaarlijk in
tijden dat het buiten koud is en je een trui moet
aantrekken, want dan gaat de hitte zo naar buiten. Dat is
met de PvdA natuurlijk altijd al het geval: als je de deur
een beetje op een kier laat staan, vliegen al onze
reserves en dergelijke het raam uit. Daar zit dus een
gevaar in, ook vanuit milieuoverwegingen. Het CDA is er
inderdaad klip en klaar over geweest. Mevrouw Hamer
zegt Teulings te volgen maar zegt zij vervolgens dat wij
er nu niet over moeten praten?
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, dat zei ik niet!
De heer Pechtold (D66): Ik vind dat het kabinet ook van
u eerlijkheid mag krijgen. Zijn de regels de regels en

10 december 2008
TK 35

35-3044

Hamer
heeft de PvdA nog steeds de handtekening onder de
afspraak staan dat bij 2% wordt ingegrepen?

De heer Pechtold (D66): Voorzitter. Als een scheidsrechter halverwege de wedstrijd zou beslissen om pas na
drie gele kaarten een rode te geven, zou het land op zijn
kop staan. Ik heb begrepen dat mevrouw Hamer erg van
voetbal houdt.

die je niet kent, is niet verstandig. Vervolgens moet je
wel alles blijven doen om de economie draaiende te
houden, om ondernemingen te laten ondernemen en om
mensen aan het werk te houden. Dat is wat ik wil.
Ik ga vandaag niet op iets vooruitlopen. Ik heb het de
heer Van Geel ook kwalijk genomen dat hij dat deed bij
de loonmatiging. Wij creëren daar helemaal niets mee,
wij brengen mensen in paniek. Laten wij kijken hoe het
zich in de loop van het jaar ontwikkelt. Zo lang hebben
wij afspraken. Niemand had de kredietcrisis op deze
manier kunnen voorzien. Wij moeten wijs en met
daadkracht handelen. Dat heeft het kabinet tot nu toe
gedaan. Daar heb ik het kabinet voor geprezen. Ik ga
ervan uit dat het kabinet dit blijft doen.

Mevrouw Hamer (PvdA): Mijn dochter!

De voorzitter: Tot slot, mevrouw Halsema.

De heer Pechtold (D66): Dat was uw dochter! U was
meer van de soapseries, dat was het!

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik tel intussen wel twee
conflicten tussen u en de heer Van Geel: over loonmatiging en over de begrotingsregels. Het loopt dus echt
lekker. 2009 moet nog beginnen! Het is altijd lastig om te
zeggen dat de deur open of dicht is, maar ik stel vast dat
u de deur op een kier hebt gezet. Dat betekent dat voor u
een situatie van bezuinigingen niet snel zal aanbreken.

Mevrouw Hamer (PvdA): De regels zijn de regels maar
de regels kunnen altijd worden bijgesteld als er een
uitzonderlijke situatie is. Om die reden zei ik zojuist dat ik
wat dat betreft de uitspraken van het CPB volgde, toch
niet de minste of de geringste.

Mevrouw Hamer (PvdA): Een beetje focus, graag!
De heer Pechtold (D66): Dat is ″Goede tijden, slechte
tijden″. Maar nu in slechte tijden: hoe gaan wij in slechte
tijden weer naar goede tijden? Door ons te houden aan
afspraken. Ik vind dat mevrouw Hamer nu niet boven de
markt mag laten hangen of zij zich aan de afspraken
houdt. Dan kan het kabinet niet regeren en het CDA niet
reageren.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, maar het prettige is dat ik
daar toch echt zelf over ga en niet de heer Pechtold.
De heer Pechtold (D66): Voorzitter. Ik ben zeer geïnteresseerd in het oordeel van de heer Van Geel hierover.
De voorzitter: Mevrouw Halsema!
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Voorzitter. Ik zei al
tegen Rita Verdonk dat Alexander Pechtold almaar uit
haar ″Regels zijn regels″ citeert. Voor domme regels
geldt dat je ze wel degelijk zou moeten kunnen aanpassen. Haar woordvoerder – ik noemde hem al zo-even –
zei zojuist dat op dit moment het heilig verklaren van de
begrotingsregels economische schade kan toebrengen.
Daarmee bevestigde hij wat de heer Teulings had
gezegd. Deelt mevrouw Hamer die opvatting ook?

Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, dat mag helder zijn. Dat is
ook niet het beleid waarvoor het kabinet heeft gekozen.
Het is een solide, maar ook solidaire begroting – daarom
heb ik het kabinet ook zo begrepen – waarmee men
wilde investeren in mensen. Dat is precies wat nu moet
gebeuren: investeren in mensen, investeren in de
economie en investeren in de bedrijven die er uiteindelijk
niet zijn voor zichzelf, maar voor de mensen die er
werken.
Maakt u overigens de conflicten ook niet te groot. In
elke coalitie mag je iets vinden wat de ander niet vindt
en daar mag je elkaar op aanspreken.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Natuurlijk, en dan
noemen wij dat ruzie!
De voorzitter: Gaat u door met uw betoog, mevrouw
Hamer.
Mevrouw Hamer (PvdA): Als u dat thuis ruzie noemt,
mevrouw Halsema, heb ik te doen met uw echtgenoot.
De voorzitter: Ik zou beginnen, als ik u was!

Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb zojuist gezegd dat ik de
opvattingen van het CPB deel.

Mevrouw Hamer (PvdA): Ik blijf even bij wat ik zojuist
zei, omdat wat het CPB zei, heel verstandig was. Wij
moeten echter wel goed aangeven wat het CPB precies
heeft gezegd. Het CPB heeft gezegd dat bezuinigen nu
niet verstandig lijkt. Je nu al vastleggen op een situatie

Mevrouw Hamer (PvdA): Voorzitter. Ik sprak over de
economie. De economie kan nog meer worden ondersteund door de bouwsector een impuls te geven,
bijvoorbeeld door de omzetting van koop naar huur,
zodat corporaties bouwprojecten van commerciële
partijen kunnen overnemen, of door het creëren van
mogelijkheden voor mensen om energiebesparende
maatregelen te nemen. Ik roep het kabinet dan ook op
om in overleg met bijvoorbeeld de gemeenten te bezien
hoe dit soort voorbeelden kunnen worden opgepakt.
Ik kom op het punt van de mismatch op de arbeidsmarkt. Het kabinet geeft bedrijven die hard worden
getroffen door de kredietcrisis, de mogelijkheid om een
beroep te doen op de werktijdverkortingsregeling. Ook
hier geldt dat de maatregel zo gericht mogelijk moet zijn.
Om dat te garanderen moet de regeling in januari
worden geëvalueerd. Dan weten wij of die effectief is of

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Minister Bos heeft in
een eerste reactie gezegd dat het op dit moment nog niet
goed is te overzien, maar dat het in de loop van het
komende jaar wel degelijk duidelijk zou kunnen worden
dat de grens van 2% wordt bereikt. Is er dan met u,
mevrouw Hamer, goed te praten over het niet laten
doorgaan van bezuinigingen, over het tegenhouden van
bezuinigingen? Die lijken mij namelijk op dit moment
desastreus.

Gevolgen kredietcrisis

35-3045

Hamer
dat wellicht een andere regeling nodig is, een regeling
waarin meer ruimte is voor om- en bijscholing en
mobiliteit. De PvdA vraagt de minister van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid om hierover zo snel mogelijk met
de sociale partners om tafel te gaan zitten. Juist hij, de
minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, moet nu
op volle toeren aan de slag met inzichtelijk maken waar
vraag en aanbod zitten, met regionale mobiliteitscentra
om mensen van werk naar werk te helpen en met het
stimuleren van de werkgelegenheid voor de meest
kwetsbare mensen op de arbeidsmarkt, met behulp van
de door ons afgesproken loonkostensubsidies en
brugbanen.
De heer Rutte (VVD): U weet dat de VVD niet zoveel ziet
in die werktijdverkorting. Politiek belangrijker is vandaag
echter dat de fractievoorzitter van het CDA heeft gezegd
dat het wat hem betreft blijft bij de 20.000 banen en bij
de 200 mln., dat wij die regeling niet moeten uitbreiden.
Bent u het met hem eens?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb net gezegd – als u
geluisterd had, wist u het antwoord op uw vraag dus al –
dat ik wil dat deze regeling in januari geëvalueerd word.
Verder wil ik dat de minister van Werkgelegenheid zo
snel mogelijk met de sociale partners om de tafel gaat
zitten om te bezien of dit wel de juiste regeling is. Dit is
namelijk een regeling die terugkijkt. Ik wil graag de
werkgelegenheid voor de toekomst in stand houden. Ik
denk daarom dat het goed is dat de minister van
Werkgelegenheid met sociale partners gaat kijken of er
niet nog effectievere regelingen zijn om om-, her- en
bijscholing te stimuleren.
De heer Rutte (VVD): Maar dat duurt allemaal nog
weken terwijl op dit moment al bedrijven, maar ook de
organisaties van werkgevers en werknemers tegen het
kabinet zeggen dat die regeling zou moeten worden
verruimd. Wat u voorstelt, betreft allemaal de middellange termijn. Zij zeggen echter dat die regeling op korte
termijn zou moeten worden verruimd. Vindt u dat die
regeling op korte termijn, als die zou vollopen en
mensen op straat zouden komen te staan, toch zou
moeten worden beperkt tot die 20.000 banen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Van vollopen is nog geen
sprake, want er zijn slechts 63 bedrijven die een
aanvraag hebben ingediend. Er zijn 55.000 uren
aangevraagd, terwijl er 960.000 ter beschikking zijn
gesteld. Van vollopen kan dan ook nog niet worden
gesproken. De regeling geldt tot het einde van het jaar. Ik
stel voor om direct daarna aan tafel te gaan zitten. Dat
mag wat mij betreft al op 2 januari gebeuren. Dan kan de
minister van Werkgelegenheid samen met de sociale
partners, die daar ook om vragen, kijken of dit een goede
maatregel is of dat er wellicht betere te bedenken zijn.
De heer Van der Vlies (SGP): U vraagt aan het kabinet
te gaan spreken met sociale partners. De Stichting van
de Arbeid heeft de Kamer gisteren een brief doen
toekomen, waarin nadrukkelijk gevraagd wordt om een
tweede tranche binnen deze regeling of om een
aangepaste of bijgestelde regeling. Dat houdt u dus voor
mogelijk, zo begrijp ik u nu.

wel goed naar wil laten kijken. Je kunt wel klakkeloos
deze regeling gaan verlengen, maar gezien het aantal
aanvragen lijkt het mij goed om goed te kijken hoe die
regeling er uitziet. Voor wie werkt zij wel en voor wie
niet? Ik denk eerlijk gezegd – dat is ook het volgende
punt in mijn betoog – dat wij hier zitten met een
mismatch op de arbeidsmarkt. Er zijn sectoren waar
tekorten zijn, onderwijs en zorg. U hebt daar gisteren ook
over gesproken. Bij andere sectoren zijn er nu te veel
mensen en dreigt werkloosheid. Ik denk dat wij via om-,
her- en bijscholing mensen bij de goede sectoren moeten
zien te krijgen. Die regeling is er nog niet.
De heer Van der Vlies (SGP): De argumentatie is
natuurlijk dat de referentie van de maanden oktober en
november er één is, maar dat de maand december wel
eens beslissend zou kunnen worden voor nogal wat
posities van bedrijven en werknemers.
Mevrouw Hamer (PvdA): Daarom vraag ik ook om een
evaluatie.
De heer Tony van Dijck (PVV): Vindt u niet dat de
regeling zoals die er nu ligt, moet worden uitgebreid?
Van de 100 bedrijven hebben 42 bedrijven een aanvraag
ingediend die is afgewezen. Dat is 40%. Dat zijn wel
bedrijven die in nood zitten en die van die regeling
gebruik zouden willen maken, zodat zij niet over hoeven
te gaan tot ontslag. Vindt u daarom niet dat de regeling
nu moet worden uitgebreid?
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, ik vind dat de regeling in
januari geëvalueerd moet worden. Wij hebben dus nog
een paar weken te gaan. Ik wil dan graag dat er gekeken
wordt of de regeling effectief is. Ik wil eigenlijk ook dat er
voor die tijd wat huiswerk wordt gedaan. Ik zou eigenlijk
om een spoedadvies willen vragen van de Stichting van
de Arbeid en de Raad voor Werk en Inkomen om voor
ons op rij te zetten hoe het precies zit met de vraag naar
arbeid en met welke maatregelen voor her-, om- en
bijscholing werknemers in de sectoren waar nu
werkloosheid dreigt, eventueel van werk naar werk
kunnen worden geholpen in sectoren waar behoefte is
aan arbeid. Ik denk dat dat snel kan gebeuren. Ik heb net
de minister van Werkgelegenheid opgeroepen om snel
aan de slag te gaan. Als hij nog voor de kerst met de
sociale partners wil gaan praten, mag dat van mij. Dat
moet in ieder geval zo snel mogelijk gebeuren. Er moet
echter wel goed worden bekeken wat wij precies gaan
doen. Ik denk dat in de huidige regeling om-, her- en
bijscholing nog onvoldoende ter hand wordt genomen.
De heer Tony van Dijck (PVV): U bent het toch wel met
mij eens dat die regeling bedoeld is om te voorkomen
dat mensen ontslagen worden? Januari kan te laat zijn
voor heel veel mensen. 42 bedrijven zijn namelijk
afgewezen op basis van het omzetcriterium. Dat willen
wij toch voorkomen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Er zijn criteria opgesteld voor
deze regeling. Het ging in principe – ik heb mevrouw
Kant dat ook een paar keer horen zeggen – om gezonde
bedrijven. Als dit geen gezonde bedrijven zijn, kunnen
wij de mensen wel aan de slag houden, maar staan zij in
januari alsnog op straat. Dat heeft geen zin, dus moet je

Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, ik zeg er alleen bij dat ik er

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

10 december 2008
TK 35

35-3046

Hamer
deze mensen van werk naar werk begeleiden en ook zo
snel mogelijk.
Mevrouw Kant (SP): Ik vind het goed dat u snel een
evaluatie wil, ik begrijp in januari, maar ik hoop dat dan
ook snel wordt besloten of de regeling moet blijven of
weer geopend moet worden en of zij wel of niet anders
moet. Zou u er dan ook niet voor willen pleiten om de
huidige regeling open te laten? Wat je er ook van vindt
hoe zij nu uitpakt, het is toch vreemd dat tegen een
bedrijf dat zich net te laat meldt of boven de 20.000
werknemers heeft, wordt gezegd dat het wel aan alle
criteria voldoet, maar dat deze noodmaatregel er voor
hem niet meer is? Zou je naast die monitor die regeling
ook niet open moeten houden?
Mevrouw Hamer (PvdA): Als ik wil dat de regeling
geëvalueerd wordt, wil ik pas na de evaluatie een
conclusie trekken. U probeert steeds het omgekeerde:
eerst een conclusie en dan evalueren om te bezien of iets
wel of niet werkt. Ik zou het toch echt in de goede
volgorde willen doen.
Mevrouw Kant (SP): Ja, maar ondertussen zijn er wel
bedrijven gesloten of verder in de problemen gekomen.
De goede volgorde zou ook een andere kunnen zijn. Als
dit een terechte noodmaatregel is, zou die kunnen
worden opengehouden voor alle bedrijven die nu in die
problemen zitten. Dan gaan wij bezien of het voldoende
is en, zo nee, dan zullen wij bezien wat er nog extra zou
moeten gebeuren. Dat is natuurlijk een andere uitgangspositie.
Mevrouw Hamer (PvdA): Deze regeling is opgesteld in
overleg met werkgevers- en werknemersorganisaties. Ik
weet dat u daar niet altijd een hoge pet van op hebt,
maar ik heb dat wel. De criteria zijn vastgesteld en de
regeling loopt tot het eind van dit jaar. Daarna wordt zij
geëvalueerd. Mijn voorstel is – ik zeg het nu voor de
derde keer – dat de minister zo snel mogelijk aan tafel
gaat om te bezien of dit een goede regeling is. Daarnaast
denk ik dat er veel meer moet gebeuren op het gebied
van om-, her- en bijscholing, maar misschien moeten wij
daar wel een andere regeling voor maken.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik heb u nog niet
gehoord over vergroening. Komt u daar nog op?
Mevrouw Hamer (PvdA): Als ik verder kan gaan!
Voorzitter. Het is nu zaak om mensen en bedrijven op
een goede manier door deze barre tijden te loodsen. Dat
doe je door gerichte maatregelen en gedegen leiderschap. Als wij voor de langere termijn met onze
samenleving vooruit willen, zullen wij het tij fundamenteel moeten keren. Alleen dan kunnen wij de Nederlandse economie structureel uit het dal krijgen. Dat was
ook de achterliggende gedachte van het masterplan voor
de nieuwe Nederlandse economie waarvoor ik vorige
week heb gepleit. Een breed gedragen plan, zodat wij
ons economie innovatief, duurzaam en concurrentiebestendig voor de toekomst kunnen maken. Het gaat mij
dan om het geven van voorrang aan die terreinen die
ons perspectief op vooruitgang bieden. Daarmee
ontstijgen wij het crisismanagement en komen wij tot
een robuuste, toekomstgerichte en constructieve aanpak.
De PvdA-fractie vraagt het kabinet om een vorm te

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

vinden waarbinnen het masterplan voor Nederland kan
worden geformuleerd. De nadruk ligt op het versnellen
van de activiteiten. Op een aantal punten roep ik het
kabinet op om daarmee krachtig aan de slag te gaan.
Niet alleen, zeg ik erbij, maar in samenspraak met allen
die daar een rol in kunnen vervullen. Dit kabinet startte
met het motto ″samen leven, samen werken″. Laten wij
er nu eens ″samen oplossen″ aan toevoegen! En dat kan!
Mijn vijf punten:
- met de financiële wereld kunnen wij nieuwe codes
afspreken over verantwoordelijk investeren en verantwoordelijk financieel beheer;
- met sectoren kunnen afspraken worden gemaakt over
de manier waarop je duurzaam en milieubewust
investeren kunt stimuleren;
- met de onderwijsinstellingen en het Innovatieplatform
kan gewerkt worden aan innovatie en een sterker
beroepsonderwijs;
- met werkgevers en werknemers kunnen afspraken
worden gemaakt hoe je juist nu werk beter kan verdelen,
hoe mensen meer uren aan de slag kunnen in het
onderwijs en de zorg en hoe anderen meer in deeltijd
kunnen werken in sectoren die onder druk staan. Dan
kunnen wij gelijk het probleem van arbeid en zorg
aanpakken!
- ten slotte kunnen wij met gemeenten en de
woningbouwsector stedelijkevernieuwingsimpulsen
geven aan die wijken en steden waar de boel het meest
onder druk staat.
Natuurlijk beseft de PvdA dat dit niet allemaal morgen
geregeld kan zijn, maar juist vandaag is het moment om
mensen hoop en perspectief te geven, om te bouwen
aan een Nederland dat beter uit deze kredietcrisis kan
komen dan het er is ingegaan.
Voorzitter. Als de huidige financiële crisis ons iets
duidelijk maakt, dan is het wel dat in de wereld alles met
elkaar verbonden is. Dat vraagt dus ook om een
internationale aanpak en om het samen zoeken naar
oplossingen voor wereldwijde problemen. Ik vraag het
kabinet dus dringend om in Europees en mondiaal
verband verbinding te leggen tussen de aanpak van de
kredietcrisis, de voedselcrisis en de klimaatcrisis. Dat
vergt veel, dat realiseer ik mij, maar iedereen in de
wereld heeft hierbij te winnen. Naar de overtuiging van
de PvdA-fractie moeten wij de crisis aangrijpen om
richting te geven aan een duurzame, solidaire en meer
ontspannen samenleving. Dat is meer dan alleen
economische welvaart. Het is ook het besef dat er ergens
een einde is aan de groei en dat het meer dan ooit over
de sociale dimensie van onze samenleving gaat. Alleen
als wij dat besef tussen de oren krijgen, kunnen wij over
pakweg tien jaar terugkijken en concluderen dat het ons
gelukt is om de crisis te gebruiken voor een sterkere en
socialere samenleving.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): De grote vraag na dit
betoog is: hoe denkt u dat te gaan doen? Ik heb eigenlijk
niets gehoord over te treffen maatregelen. U zegt alleen
dat het uiteindelijk allemaal sociaal, rechtvaardig en fraai
moet worden in Nederland, maar een masterplan hebt u
niet.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb daar vijf punten voor
genoemd.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): U bedoelt die

10 december 2008
TK 35

35-3047

Hamer
opsomming van organisaties waarmee u wilt praten om
samen iets te gaan bereiken, omdat u vindt dat na twee
jaar ook het kabinet iets moet gaan oplossen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, ik heb aangegeven dat ik
wil dat er op die activiteiten en op die terreinen
versnelling komt. U wilt alles vanuit de blauwe stoelen
hier regelen en bedenken. Ik doe een oproep om samen
met de mensen in het land en de betrokkenen snel
plannen te maken. Daarom heb ik het over het versnellen
van activiteiten en over het naar voren halen van
economisch stimulerende maatregelen. Dat moet echter
niet gebeuren over de hoofden van mensen heen. Het
moet gebeuren met de betrokkenen waar het over gaat.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Prachtig. Overigens
werkt samenwerking doorgaans beter als de andere
partij weet wat je wil. Laat ik het concretiseren.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik wil het nog wel een keer
noemen hoor. Wat ik graag wil, is dat er verantwoordelijk
geïnvesteerd wordt.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik heb wel goed
geluisterd maar ik heb alleen niet zoveel gehoord.
Mevrouw Hamer (PvdA): U hebt het blijkbaar niet
gehoord en ik wil het graag voor u herhalen.
De voorzitter: Dames, een korte vraag en een kort
antwoord. Daarna krijgt de heer Pechtold het woord.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Laat ik het toespitsen
op vergroening. Volgens mij is met gemak te zeggen, en
volgens mij wilt u dat ook, dat het steunpakket dat deze
regering voorstelt, de facto ontgroent. Dat komt met
name door de versnelde afschrijvingen van bedrijfsinvesteringen die vroeger alleen golden voor groene
investeringen en nu voor alle investeringen, waarmee
het groene voordeel teniet is gedaan. Kunt u met
GroenLinks groene voorstellen gaan doen? Wilt u ons
daarin steunen? Wilt u daarvoor onze voorstellen lezen,
want dan kan de samenwerking daar starten, bij gebrek
aan eigen voorstellen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat laatste laat ik mij niet
zeggen. Ik heb op het punt van de vergroening twee
voorstellen gedaan, onder andere om energiebesparende
maatregelen voor woonhuizen naar voren te halen. Al
eerder heb ik voorstellen gedaan over de zoet- en
zoutwaterenergievoorzieningen. Ik ga echter niet
vandaag in de zeven minuten spreektijd die ik van de
voorzitter heb gekregen alle voorstellen – overigens ook
voorstellen waar minister Cramer mee bezig is – voor u
herhalen. Ik weet niet of u nu een poging doet tot
samenwerken? Dat gaat over het algemeen niet
gemakkelijk als je tegen de ander zegt dat hij niet wil. Ik
wil wel een poging doen. U hebt het stuk bij mijn fractie
neergelegd en zij zal dat uiteraard bekijken. Zoals u hebt
gemerkt, delen wij een aantal opvattingen. Ik heb u ook
horen zeggen: laten wij de crisis benutten om naar een
duurzamere samenleving te gaan. Ik wil dat graag met u
doen. Ik zeg niet bij voorbaat dat al uw voorstellen goed
zijn want ik heb ook dingen gezien waarvan ik niet weet
waarmee u ze wilt dekken of hoe effectief ze zijn.

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Welke dan?
Mevrouw Hamer (PvdA): Maar ik wil het graag welwillend bekijken.
De voorzitter: Ik had al gezegd dat het uw laatste vraag
was mevrouw Halsema. Het woord is aan de heer
Pechtold.
De heer Pechtold (D66): Onlangs pleitte u voor een
commissie voor de toekomst. In Buitenhof sprak u over
een masterplan, een businesscase en een echt plan. U
behoort tot een regeringspartij. Het kabinet heeft eerst
honderd dagen door het land getrokken. U hebt
geluisterd en wij zijn pas twee jaar verder. Wat mist u in
het huidige regeerakkoord wat u de komende twee jaar
zou willen veranderen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Wat in het huidige regeerakkoord niet stond, was de kredietcrisis. Wat ik u zojuist
heb gezegd, is dat in deze kredietcrisis ontzettend
duidelijk wordt dat de boel behoorlijk op zijn kop staat.
Het betreft ook dingen waar wij eerder voor gewaarschuwd hebben. Je kunt dan twee dingen doen. Je kunt
ongelooflijk gaan zitten simmen dat het allemaal vreselijk
is, maar ik geloof niet dat wij daarmee mensen helpen.
Je kunt ook kijken of je de kans kunt benutten om een
aantal doelstellingen, die je toch al had, naar voren te
trekken en of je de gelegenheid en het momentum kunt
benutten om een aantal dingen sneller en beter te doen.
Ik geef als voorbeeld het beroepsonderwijs. Daarover
heb ik uitgebreid gesproken in september. Het is niet snel
genoeg gegaan, hoewel ik het kabinet erom heb
gevraagd. Dit lijkt mij een kans om het weer op de
agenda te zetten.
De heer Pechtold (D66): Ik sluit mij wel een beetje mij
mevrouw Halsema aan: het is bij u algemene retoriek in
de trant van ″wereldvrede en liefde voor iedereen″ of het
wordt wel heel erg concreet, namelijk beroepsonderwijs.
Ik begreep dat u zei dat u de schuld niet bent van de
kredietcrisis. Ik heb u daarvan ook niet beschuldigd,
maar u wilt de komende twee jaar nog aangrijpen voor
hervormingen en veranderingen. U wilt er een schepje
bovenop doen en u wilt investeringen in onderwijs. Ik
ben dat helemaal met u eens, maar hoe gaan wij dit nu
concreet maken en vorm en inhoud geven?
Mevrouw Hamer (PvdA): Wij gaan dit concreet maken
door wat ik zojuist heb voorgesteld, namelijk door een
aantal zaken eruit te halen. Ik zeg dus ook niet: trek nu de
hele wereld overeind. Ik heb vijf punten genoemd,
waarvan ik denk dat ze de economie en de mensen echt
concreet vooruit helpen. Daar moeten snel plannen voor
komen. Wij moeten dat echter niet alleen doen; dat was
ook het motto van het kabinet: samen doen. Ik ga dus
ook niet net als de SP of u of weet ik veel wie allemaal,
30 punten staan presenteren. Ik zeg gewoon: laten wij
deze vijf prioriteiten oppakken, in samenhang bezien en
met de mensen die verstand van zaken hebben, snel
voorstellen doen. Ik heb er één punt uitgetrokken,
namelijk de arbeidsmarkt. Daarvoor moet de minister
van SZW zo snel mogelijk aan tafel.
De heer Pechtold (D66): Met 33 zetels samen in een
coalitie en samen met de oppositie. Hoe ziet u dan de

10 december 2008
TK 35

35-3048

Hamer
vorm? Ik hoop dat ik mee mag denken over uw lijstje van
vijf punten. Ik vind het heel belangrijk, de arbeidsmarkt
te hervormen. Wij zullen het misschien niet op elk punt
met elkaar eens zijn, maar wij hebben de commissieBakker gehad. Daarvan hebben wij nooit meer iets
gehoord. Voordat wij weer terechtkomen in allerlei van
die abstracties, vraag ik u: hoe gaan wij dit doen? Stelt u
zich voor dat het kabinet vlak na de kerst met een tijdpad
komt, met een plan of met overlegstructuren?
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee hoor, ik wil niet allerlei
overlegstructuren creëren. Ik wil gewoon graag dat het
kabinet de vijf punten oppakt, snel met de betrokkenen
om de tafel gaat zitten en aan ons voorstellen gaat doen.
Ik had u overigens uitgenodigd aan tafel; dat was mijn
idee van de commissie voor de toekomst. Helaas is dat
gestrand omdat sommigen vinden dat het lastig is als er
een griffier bij zit. Het maakt mij allemaal niet uit; dan
vragen wij het aan het kabinet.
Mevrouw Kant (SP): Uw partijleider heeft gezegd: het
wordt nooit meer zoals het was. U zei zelf bij Buitenhof:
wij moeten de kredietcrisis aangrijpen om met een
masterplan voor de toekomst te komen. Dat gaf mij
hoop. Ik dacht: ja, de koerswijziging, waarvan eigenlijk
iedereen voelt dat deze er moet komen, gaat er ook
komen. U noemt vijf prima punten, maar dat is toch niet
de koerswijziging waarop wij zitten te wachten en die
volgens mij nodig is. Waarom hebt u het niet over de
wezenlijke dingen die ons gebracht hebben waar wij nu
zijn? Het gaat dan om vragen als: hoe kunnen wij de
focus op het kortetermijnbelang, het snel geld maken,
verleggen naar langetermijnbelangen? Hoe kunnen wij
wegkomen van de aandeelhoudersmacht en hoe kunnen
wij meer zeggenschap van werknemers in bedrijven
krijgen? Hoe kunnen wij van de bonussencultuur af? Ik
had van u wel iets verwacht op het gebied van dat soort
vraagstukken.

Mevrouw Kant (SP): De essentiële vraag is: hoe komen
wij van het huidige kortetermijndenken – en dat betreft
niet alleen de financiële wereld – naar een langetermijnvisie? Hoe maken wij een einde aan het graaien, aan het
kortetermijnbelang, aan de macht van de aandeelhouders? Dat gaat echt iets verder dan alleen de banken. Op
dat vlak hoop ik toch dat wij samen iets kunnen
veranderen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb ook helemaal niet alleen
over de banken gesproken. Ik heb geprobeerd om een
abstractieniveau hoger met u te praten, door aan te
geven dat wij naar een ander type samenleving toe
moeten, een samenleving waarin wij niet bezig zijn met
alleen maar meer en meer, maar waarin wij samen bezig
zijn met sociale waarden. Volgens mij vallen de punten
die u noemt daar ook onder. Ik blijf dus zeggen: probeer
het nu eens positief op te pakken. Probeer er doorheen
te kijken. Ik wil graag beter uit deze crisis komen.
Volgens mij wilt u dat ook. Dan kunt u altijd weer een
puntje en een komma vinden waar wij het niet over eens
zijn of wat niet genoemd is, maar probeer nu eens
samen met mij, de grote draad op te pakken en naar een
beter Nederland te komen.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Is mevrouw Hamer het
eens met de uitlatingen van haar partijleider dat eigenlijk
de schuld van de hele crisis bij de burgers ligt?
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, dat kun je op die manier
niet zeggen, maar ik geloof ook niet dat hij dat op die
manier gezegd heeft.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Hij heeft gezegd dat de
schuld bij de burgers ligt, want de burgers wilden steeds
maar meer en meer, en daar konden de banken toch echt
geen weerstand aan bieden.

Mevrouw Kant (SP): Dat probeer ik ook.

Mevrouw Hamer (PvdA): Volgens mij heeft hij ook de
vraag gesteld wat er in de samenleving als geheel aan
de gang is. Daar is ook een heel interessant boek over
geschreven, dat ik u eigenlijk wil aanraden om eens te
lezen. Het gaat er niet om, de schuldvraag neer te leggen
bij individuele burgers, maar wel bij een cultuur die wij
ontwikkeld hebben. Over die cultuur heb ik het net
gehad. Het is de cultuur van meer en meer en meer. Wij
kunnen constateren dat die cultuur in de bankenwereld,
in het casinokapitalisme, zoals ik dat heb genoemd,
volledig is doorgeschoten. Maar natuurlijk heeft hier
geen individuele burger de schuld aan.

Mevrouw Hamer (PvdA): Een aantal dingen willen wij
allebei. Ik heb het hier over het financiële beheer, over
duurzaamheid, over innovatie en het beroepsonderwijs.

Mevrouw Verdonk (Verdonk): Cultuur op zich is niets.
Cultuur wordt gedragen door individuele burgers. Zij
maken die cultuur.

De voorzitter: Dank u wel. Ik ga proberen om een beetje
te versnellen en mevrouw Kant gaat meehelpen.

Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, maar met elkaar.

Mevrouw Hamer (PvdA): Ik wil graag met de financiële
wereld nieuwe codes afspreken over verantwoordelijk
investeren en over verantwoordelijk financieel beheer.
Dat valt daaronder. U moet mij niet verwijten dat ik in
een debat van deze lengte alles tot achter de punt en de
komma ga uitwerken. Mijn collega Paul Tang, vaak
geroemd door mevrouw Halsema, heeft al allerlei
voorstellen gedaan. Probeert u het nu eens positief met
mij op te pakken, mevrouw Kant.

Mevrouw Kant (SP): Ik probeer het heel positief op te
pakken, maar ik mis gewoon een paar essentiële punten
en dat zit hem niet in de lengte van uw spreektijd. Ook in
korte tijd kun je de meest essentiële dingen wel
benoemen.

Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ja, met elkaar, maar met
elkaar is de optelsom van al die individuen. De heer Bos
gaf dus wel degelijk de schuld aan de burgers in
Nederland. Zij zijn in de ogen van uw partijleider schuld
aan de kredietcrisis.

De voorzitter: Dat is moeilijk. Dat vinden wij allemaal.

Mevrouw Hamer (PvdA): Ik geloof dat u dan zijn
abstractieniveau niet hebt begrepen, en – zie ik nu – dat

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

Gevolgen kredietcrisis

35-3049

Hamer
van mij ook niet. Dus ik zou zeggen: wij hebben het er
nog wel een keer over.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Voorzitter. Als het gaat om
oplossen, dan gaat het vooral om concrete dingen en
niet om luchtfietserij, want daar los je echt de problemen
niet mee op.
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, met luchtfietserij niet, en
met cynisme al zeker niet.
©

het failliet van de ondernemer te worden. Er is een
garantieregeling, waarop nu – zo lijkt het, onder meer
vanwege imagoredenen – nauwelijks een beroep wordt
gedaan. Het is toch niet meer dan logisch, zo vraag ik het
kabinet, dat in ieder geval de banken die steun hebben
ontvangen, deelnemen aan de garantieregeling en dus
kredieten eerder verstrekken? Graag krijg ik een reactie.
De heer Pechtold (D66): ″Er moet wat aan gedaan
worden″, hoor ik de ChristenUnie zeggen, maar betekent
dit dat je banken geforceerd gaat opdragen om kredieten
ter beschikking te stellen? Of – dezelfde vraag heb ik ook
aan de heer Van Geel gesteld – moeten wij ook eens
kritisch kijken naar hoe wij de 200 mld. ter beschikking
hebben gesteld als buffer en naar de voorwaarden
daarvan?

De heer Slob (ChristenUnie): Voorzitter. Stel – en dat is
voor deze tijd van het jaar geen bijzondere gedachte –
dat de samenleving aan collectieve zelfreflectie zou doen
en wij kijken terug op de ontwikkelingen in de financiële
wereld van het afgelopen jaar. Dat zou een bijzondere
bezinning worden en ik denk ook wel een pijnlijke. Wat
zijn er in de financiële wereld, om te beginnen in de
Verenigde Staten, onverantwoorde financiële risico’s
genomen. Wat is er sprake geweest van slecht rentmeesterschap en wat lijken de resultaten nu desastreus. De
moraal van het systeem is zoek, zo horen wij nu vaak.
Maar het systeem wordt gevormd door mensen, en de
moraal ook. Wij, u en ik, kunnen dus niet volstaan door
alleen maar naar de ander te wijzen. De samenleving is
nu, meer dan ooit, gediend met verantwoord economisch handelen. Hierin worden kernwaarden verenigd
zoals beroepseer, producteerlijkheid, betrouwbaarheid,
gemeenschapszin en verantwoordelijkheidsgevoel. Zij is
ook gediend met het besef dat wij in een run naar meer
en meer tegen begrenzingen zijn aangelopen. Is dat
overigens niet een van de lessen die wij altijd uit tijden
van crisis leren, dat wij moeten leren leven met grenzen?
Grenzen aan groei, grenzen aan de draagkracht van de
aarde, grenzen aan de schrijnende en niet te accepteren
kloof tussen arm en rijk. In dat opzicht bieden tijden van
crisis ook kansen. Het kunnen momenten van loutering
zijn. Wij worden gedwongen nieuwe keuzes te maken die
perspectief kunnen bieden. Wij moeten op zoek naar een
nieuwe balans.
Wat zou die nieuwe balans moeten inhouden? Een
paar steekwoorden. Het opnieuw inhoud geven aan de
maatschappelijke verantwoordelijkheid van de financiële
instellingen, de banken en de verzekeraars. Het bepalen
van de nutsfunctie zo men wil. Een nieuw evenwicht ter
zake van topinkomens en inkomensverhoudingen. En een
hernieuwde bepaling van ondernemersverantwoordelijkheid voor duurzaamheid, grondstoffen
en energiegebruik.
De fractie van de ChristenUnie steunt het kabinet in de
aanpak van de kredietcrisis tot nu toe. Er is adequaat en
vertrouwenwekkend opgetreden, al lijkt met een groot
aantal maatregelen – dat begrijp ik wel – vooral de korte
termijn gediend te worden. Uit de CPB-berekeningen
blijkt dat vooral de investeringen achterblijven. Daarop
moet dan ook worden ingezet volgens de ChristenUnie.
Ik doe daarbij een aantal voorstellen.
Ten eerste – het CPB heeft hierop maandag ook
gewezen – moet de kredietverstrekking weer op gang
komen. Wij hebben miljarden in de banken gepompt,
maar de financiële sector blijft, zo lijkt het, er nog
bovenop zitten, terwijl dit geld ook bedoeld was om de
reële economie te ondersteunen. Hieraan moet iets
gedaan worden, want nu lijkt het behoud van de bank

De heer Pechtold (D66): Zij moeten er gebruik van
maken, hoor ik u zeggen, maar wij kunnen hen niet
dwingen. Ik probeer aan de andere kant van de bank met
u de analyse op te zetten als het gaat om die 200 mld. en
de randvoorwaarden. Stelt u met mij en de heer Van
Geel de vraag aan het kabinet om eens strikt te kijken
naar die randvoorwaarden waaronder dat geld beschikbaar is? Ik noem de termijnen en het geld dat erop moet
worden betaald. Ik heb de indruk dat er meer is dan
imago. Als bij rondgang langs de banken blijkt dat dat
het probleem is, bent u dan bereid om het kabinet te

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

Gevolgen kredietcrisis

De heer Slob (ChristenUnie): Wij moeten natuurlijk niets
geforceerd doen; wij moeten weloverwogen blijven,
maar wij zien wel dat er hier een probleem is. Wij
hebben geld in banken gepompt en dat was terecht en
nodig om de financiële wereld overeind te houden. Als
dat niet was gebeurd, zou de schade vele malen groter
zijn, maar wij moeten nu wel verder. Ik vind dat wij hier
niet omheen moeten lopen. Wij moeten nu met elkaar
bezien hoe wij toch de kredietverstrekking op gang
kunnen krijgen. Ik kijk dan met name ook naar de banken
die wat meer ″bij ons horen″. Ik zie daar wel mogelijkheden, dus dit leg ik nu ook aan het kabinet voor.
De heer Pechtold (D66): Ik heb het niet alleen over het
geld dat wij hebben gespendeerd om over te nemen,
maar met name over de 200 mld. die wij als een soort
buffer hebben neergezet, een krediet dat wij als overheid
aan die banken ter beschikking hebben gesteld. Daarvan
heeft nu een autobedrijf gebruikgemaakt en nog een
enkel bedrijf. Daarbij gaat het om een fractie van het
totaal. U zegt dat het met imago te maken heeft. Is het
mogelijk dat wij hieraan gewoon te veel willen verdienen
en dat wij de termijn van 36 maanden te kort hebben
gemaakt? Wat is uw analyse daarvan?
De heer Slob (ChristenUnie): Ik heb gezegd dat het onder
meer imagoredenen zijn, maar het blijft natuurlijk gissen
naar de precieze redenen. Ik denk dat er nog een zekere
terughoudendheid is. Het is ook te begrijpen dat de
banken ook niet gelijk te grote sprongen willen maken.
Wij hebben de garantieregeling neergezet met dit
bedrag. Ik vind dat met name de banken die nu door de
overheid geholpen worden om hun solvabiliteit op orde
te krijgen daarvan dan ook gebruik zouden moeten
maken, zodat de boel weer wat in beweging komt. Dat
leg ik bij het kabinet neer. Ik ben uiteraard benieuwd
naar wat daarop de reactie zal zijn.

35-3050

Slob
vragen daar eens goed naar te gaan kijken? Dan kunnen
wij zonder hen te dwingen op een andere manier ervoor
zorgen dat die kredieten wel loskomen.
De heer Slob (ChristenUnie): De vraag ligt inmiddels al
bij het kabinet, dus laten wij daarover in de eerste
termijn van het kabinet verder spreken. Ik heb aangegeven dat er meerdere redenen zijn. Wij zullen natuurlijk
ten diepste moeten analyseren waar het daadwerkelijk
op vastzit, proberen om dan ook iets te doen en daarmee
niet langer wachten dan noodzakelijk is.
Dat geldt ook voor het feit dat bedrijven nu over
liquide middelen moeten beschikken. Versnelde
afschrijving is ook al aan de orde geweest. In principe is
dat wel een goede maatregel, al duurt het natuurlijk wel
wat lang voordat bedrijven er daadwerkelijk van kunnen
profiteren. Het lijkt mij dat wij moeten kijken of wij die
maatregel zo snel mogelijk kunnen effectueren, zodat zij
ook direct effect heeft op de liquiditeit van de bedrijven.
Graag een reactie.
In de derde plaats is ook mijn fractie voorstander van
het zo veel mogelijk naar voren halen van overheidsinvesteringen en onderhoudsprojecten in de bouw, de
infrastructuur en het waterveiligheidsbeleid, bijvoorbeeld
door kasschuiven bij het MIRT of versnellingen in de
uitvoering van het deltaplan water. Dat zet pas echt
zoden aan de dijk, hoewel wij dit ook niet groter moeten
maken dan het is. Alles wat wij kunnen doen, moeten wij
echter proberen te realiseren. Ik vraag daarom om
vrijblijvendheid op dit punt te voorkomen. Het is daarbij
van belang dat snel beslissingen worden genomen als
wij willen dat zij nog effect hebben in 2009. Ik sprak
daarover ook al in een interruptiedebatje met de heer
Van Geel. Wij moeten daarmee niet wachten totdat de
voorjaarsnota er ligt. Al in januari zou het kabinet de
mogelijkheden op een lijstje moeten aangeven, zodat wij
daarover beslissingen kunnen nemen. Ik vraag om een
reactie hierop van het kabinet.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik ben het eens met de
heer Slob als hij stelt dat dit soort investeringen naar
voren kunnen worden geschoven, maar daarbij kunnen
uiteraard wel keuzen worden gemaakt. Wij kunnen
ervoor kiezen om in 2009 vooral in asfalt te investeren.
Wij zien daarvoor een sterke lobby ontstaan. Ik ken de
ChristenUnie echter als een partij die aandacht vraagt
voor het openbaar vervoer. Die partij zou moeten
benadrukken dat juist het openbaar vervoer alle aandacht
moet krijgen. Ik heb de heer Slob nog niet over
duurzaamheid horen spreken. Ik vraag hem om de fractie
van GroenLinks te steunen als wij het kabinet vragen om
in te zetten op versnelde aanleg van nieuw spoor en op
uitbreiding van het openbaar vervoer.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik zei: het moet echt zoden
aan de dijk zetten. Dit betekent dat de dingen die wij
naar voren halen, daadwerkelijk in uitvoering moeten
kunnen worden genomen. Het is de vraag of wij bij het
onderhoud van het spoor een versnelling kunnen
aanbrengen. Ik ben echter benieuwd naar het lijstje van
het kabinet waar ik om heb gevraagd. Ik heb in dit
verband gesproken over het deltaplan water. Wij weten
dat bijvoorbeeld zandsuppletie redelijk eenvoudig en snel
te realiseren is. Laten wij dat naar voren halen, want dit
is een belangrijk project voor ons land. Ik wil eerst het
overzicht van het kabinet zien. Mijns inziens kunnen met

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

name bij het onderhoud van Rijkswaterstaat versnellingen worden gerealiseerd. Als dat zo is, laten wij dat dan
ook doen.
In de vierde plaats is het volgens de fractie van de
ChristenUnie goed om de ontstane situatie aan te grijpen
om verder inhoud te geven aan de bestaande ambitie
rond verduurzaming. Daarbij liggen kansen die houdbaar
zijn. Ik verwacht daarom op dit punt geen terughoudendheid van het kabinet. Ik denk bijvoorbeeld aan duurzame
woningbouw of vergroening van de automobielsector. Er
zijn convenanten afgesloten met bijvoorbeeld de
glastuinbouwsector en over energiezuinig bouwen.
Daaruit is mogelijk nog meer te halen. Kabinet, grijpt uw
kans. Dat is ook goed voor de werkgelegenheid die,
afgaande op de sombere voorspellingen van het CPB,
wel een extra impuls kan gebruiken. De bestaande
ambitie bij verduurzaming van woningen kan zo ter hand
worden genomen. Deze ambitie zou verbonden kunnen
worden aan de huidige bouwopgave. Ik vraag het kabinet
om ons inzicht te bieden in de mogelijkheden en
onmogelijkheden van versnelling van de verduurzaming
van bestaande en nieuwe woningen. Kunnen wij
hiervoor ook een actieplan ontvangen? Ik hoor graag een
toezegging op dit punt.
Ik maak tot slot nog een opmerking over de stand van
’s lands financiën. Er wordt weleens gezegd dat een
mens het meest lijdt door het lijden dat hij vreest. Zeker
vanwege de grote onzekerheden rond de ramingen voor
2009 en 2010, waar ook het CPB zelf op wijst, zie ik geen
enkele reden om ons aan deze sombere ramingen over
te geven. De automatische stabilisatoren moeten hun
werk gaan doen. De koopkracht blijft gelukkig op peil. Er
is geen reden voor paniek. Er is wat ons betreft ook geen
reden om een loopgravenoorlog te beginnen over
begrotingsregels. Wij moeten echter alert zijn voor de
periode na 2009. Daarom hoor ik het kabinet graag
toezeggen dat wij uiterlijk bij de voorjaarsnota opnieuw
op deze inhoudelijke manier naar de cijfers zullen kijken.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): De heer Slob zegt dat
er geen loopgravenoorlog moet worden gevoerd over de
begrotingsregels. Eigenlijk is de CDA-fractie die oorlog
zojuist gestart. Staat bij de heer Slob de deur op een kier
als het te rigide vasthouden aan de begrotingsregels
economische schade oplevert?
De heer Slob (ChristenUnie): Ik heb er een grote hekel
aan als deuren op een kier blijven staan, zeker in dit
jaargetijde. Deuren moeten gewoon dicht. Ik zie op dit
moment geen enkele reden om nu al afstand te nemen
van afspraken die over begrotingsregels zijn gemaakt.
Daarbij bezie ik de realiteit en de cijfers van het CBP. In
2009 kunnen wij gewoon uit de voeten met de begroting
die het kabinet heeft gepresenteerd. Laten wij daarmee
aan de slag gaan. Kijk eens naar de olieprijs, die binnen
vier maanden met $100 is gezakt. Wie weet hoe de
situatie er over vier maanden uitziet? Laten wij dus alert
blijven en laten wij dit nauwgezet blijven volgen. Laten
wij tevens op de juiste momenten, zoals bij de Voorjaarsnota, opnieuw kijken wat er dan moet worden gedaan. In
de tussentijd heeft het kabinet de handen vol om de
goede dingen te doen en projecten in gang te zetten,
zoals dat van de verduurzaming. Wij moeten dan niet
kissebissen over het wel of niet loslaten van het
begrotingsoverschot in 2010. Ik doe daar niet aan mee.

10 december 2008
TK 35

35-3051

Slob
Mevrouw Halsema (GroenLinks): De coalitiepartners van
de heer Slob kunnen het met het gekissebis doen!

kunnen zeggen dat dit een vooruitziende blik is geweest,
maar het komt op dit moment wel heel erg goed uit.

De heer Slob (ChristenUnie): Mevrouw Halsema heeft er
vandaag echter ook al heel wat woorden aan besteed.

©

De heer Slob (ChristenUnie): De begrotingsregels die wij
hebben afgesproken en de keuzen die wij gemaakt
hebben, ook in september, in het kader van de koopkracht, hebben ervoor gezorgd dat wij een en ander in
een slechtere tijd ook kunnen opvangen. Je zou haast

De heer Van der Vlies (SGP): Voorzitter. Met de
eergisteren gepresenteerde cijfers van het CPB wordt
eens temeer duidelijk dat we met een zeer ernstige
economische crisis te maken hebben. Dat dwingt ons na
te denken over de fundamentele vraag hoe dit alles nu
precies kon ontstaan. Ik denk dat wij een groot gedeelte
van het antwoord kunnen vinden in het verlangen van
ons mensen naar meer, meer en nog eens meer.
Daardoor zijn er in de afgelopen jaren steeds hogere,
onverantwoorde risico’s genomen. Ik hoop vooral dat wij
deze crisis aangrijpen om te leren dat rijkdom en bezit
niet het enige is op deze wereld wat gelukkig maakt. Om
Psalm 62 te citeren: ″Wordt niet ijdel, als het vermogen
overvloedig aanwast, en zet er het hart niet op.″
Naast terugblikken is het goed om te zoeken naar
manieren om sterker uit deze crisis te komen en om op
zoek te gaan naar win-winsituaties. Het is bekend dat in
tijden van oorlog grote uitvindingen worden gedaan. Nu
wil ik oorlog uiteraard niet een-op-een vergelijken met
deze crisis, maar wel is de parallel te trekken dat deze
crisis kansen biedt om te innoveren. Ik denk aan
stimuleringsregelingen voor in zwaar weer verkerende
industrieën, waaraan een investeringseis voor duurzaamheid wordt gekoppeld. Dat zou een win-winsituatie
kunnen opleveren. Welke mogelijkheden ziet het kabinet
om voor noodlijdende industrieën, zoals bijvoorbeeld
toeleveranciers van de autobranche en de bouwsector,
dit instrument in te zetten? Is het naar voren halen van
bijvoorbeeld projecten uit de plannen van de commissieVeerman mogelijk? Ik hoor hierop graag een concrete
reactie.
Als wij willen vooruitkijken, ontkomen wij niet aan het
nadenken over een verscherpt Europees toezicht, naast
uiteraard een nationaal toezicht. Aan de vrije markt zijn
de afgelopen jaren te veel niet waargemaakte zelfcorrigerende mechanismen toegeschreven. Met dat in
het achterhoofd zeg ik: vertrouwen is mooi, maar
toezicht is in dit geval beter. Om nieuwe crises te
voorkomen moet het toezicht in de Europese Unie beter
worden afgestemd. Er zullen duidelijke afspraken tussen
de lidstaten moeten worden gemaakt om het toezicht
goed te kunnen uitoefenen. Het is noodzakelijk dat de
Europese wetgever maatregelen opstelt ter bescherming
van Europese ondernemingen tegen ongewenste
invloeden van private equity’s en hedge funds. Ik roep
het kabinet op daarmee voortvarend aan de slag te gaan.
De geldmachine van bedrijfskredieten komt nog niet
echt op gang, ondanks de gigantische financiële injecties
in banken. Van ondernemers horen wij keer op keer dat
het de laatste maanden veel moeilijker is geworden om
de financieringen rond te krijgen doordat banken – en
dat is begrijpelijk – risico’s hoger inschalen en dus
voorzichtiger zijn geworden. Eén ding is duidelijk: de
economie moet weer gaan draaien. Daarbij hebben wij
een soepele kredietverstrekking hard nodig. Ik vraag het
kabinet alles op alles te zetten om deze geldmachine
weer aan de praat te krijgen. Op welke manier gaat het
kabinet daar concreet handen en voeten aan geven? Kan
en wil dit kabinet ingrijpen op het moment dat banken
de recente renteverlagingen niet snel doorvertalen naar
de rentes voor klanten? De brief van gisteren over de

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

De heer Tony van Dijck (PVV): Het bedrijfsleven heeft te
maken met een drastische vraaguitval. Daardoor gaan
heel veel bedrijven failliet. Wij hebben gisteren kunnen
lezen dat verwacht wordt dat circa 40% failliet gaat. Is de
heer Slob het met mij eens dat wij daar als overheid iets
aan moeten doen?
De heer Slob (ChristenUnie): Kijk wat de overheid op dit
moment doet! Er worden maatregelen genomen, kijk
maar naar dat grote pakket maatregelen! De heer Van
Dijck heeft dit pakket redelijk gemakkelijk aan de kant
geschoven als zijnde oud nieuws. Er zit echter een groot
aantal maatregelen tussen dat voor het bedrijfsleven echt
van belang is en waar het ook echt mee uit de voeten
kan. Laat dit nu gewoon in werking worden gezet en laat
het kabinet dit gaan uitvoeren. Laten wij de ontwikkelingen blijven volgen. Indien er nieuwe situaties ontstaan,
dan zullen wij nieuwe keuzen moeten maken als dat
nodig is. Wat mij betreft zijn dit keuzen die op de langere
termijn enig soelaas bieden en duurzaam zijn.
De heer Tony van Dijck (PVV): Ik stelde een andere
vraag. Door de vraaguitval hebben de bedrijven het
probleem dat zij te weinig omzet maken. Wat voor
maatregelen neemt dit kabinet om de omzet te stimuleren? Ik zie deze maatregelen niet, maar misschien dat de
heer Slob deze wel ziet. Koopkracht, koopkracht,
koopkracht is de enige manier om de omzet te stimuleren.
De heer Slob (ChristenUnie): Ziet de heer Van Dijck dan
niet dat met name de maatregelen van het kabinet voor
de begroting van 2009 goed uitwerken op de koopkracht
van burgers? Dit is tevens het gevolg van de lage inflatie.
Verder zijn de olieprijzen gedaald. Dat heeft consequenties voor de prijzen aan de pomp en de energieprijzen.
Kortom, er is al een aantal zaken in gang gezet. De
doorrekening van het CPB is somberder dan in september, maar het CPB geeft aan dat de koopkracht op orde
blijft voor de burgers. Dit is overigens geen reden om
achterover te gaan leunen, want alleen maar meer en
meer heeft heel veel schade veroorzaakt. Dat weten wij
uit het verleden.
De heer Tony van Dijck (PVV): Dat zijn geen maatregelen die dit kabinet heeft genomen in het kader van de
crisis. De WW-maatregel was al in september bekend, en
deze was ter reparatie van het inleveren van koopkracht
vorig jaar. De andere maatregel die de heer Slob noemt,
gaat over de inflatie. Ook daar heeft het kabinet geen
invloed op. Dit betreft een meevaller, maar over vier
maanden kan het er heel anders uitzien. Wat voor
maatregelen neemt het kabinet om de koopkracht te
vergroten?

Gevolgen kredietcrisis

35-3052

Van der Vlies
kredietverlening straalt wel erg uit dat men het toch nog
even wil aanzien. Men heeft wel het voornemen om het
te gaan volgen, om dan als het nodig is passende
maatregelen te treffen. Dat is in de toekomende tijd
geformuleerd. Ik voel daarbij enig ongeduld.
De huizenmarkt zit op slot. Het is zaak dat slot er snel
vanaf te halen. De belangstelling voor woningen is er
wel, maar de kredietverstrekking vormt nu de grootste
barrière. Het verhogen van de Nationale Hypotheek
Garantie – gisteren bij motie aangenomen – is een stap
in de goede richting, maar wat de SGP-fractie betreft
mag ook de overdrachtsbelasting ter discussie staan. Die
mag in ieder geval worden gehalveerd. Graag hoor ik
een reactie op dit punt.
Er zijn diverse signalen dat de woningproductie meer
onder druk staat dan het kabinet doet voorkomen. Door
de verminderde vraag is het voor bouwbedrijven minder
interessant om nieuwe woningbouwplannen te starten,
maar over enkele jaren zal de vraag weer onverminderd
groot zijn. In dat kader vraag ik om de financieringsnorm
voor het Waarborgfonds Woningbouw voor corporaties
op te trekken. Ook MKB-Nederland en VNO-NCW
bepleiten dat. Ook pleit ik ervoor om leningen voor
energiebesparende investeringen te faciliteren. Graag
hoor ik ook hierop een reactie.
Wij hebben er ernstig rekening mee te houden dat de
werkloosheid de komende twee of drie jaar hard oploopt.
Dat is helaas niet geheel te vermijden. Ik maak mij er
nog wel steeds zorgen om dat de bedrijven die na
31 december tijdelijk in de problemen komen, niet meer
gebruik kunnen maken van de werktijdverkorting. Ik
vraag op het verzoek van de Stichting van de Arbeid te
reageren, die al of niet in een gewijzigde vorm van de
lopende regeling een tweede tranche zou verwelkomen.
Pensioenfondsen verkeren in slecht weer. Mijn fractie
begrijpt de overweging om de indexatie tijdelijk
achterwege te laten, maar vraagt zich af of het verstandig is om nu over te gaan tot premieverhogingen. De
huidige situatie wordt veroorzaakt door de lage koersen
van aandelen waarin de fondsen beleggen en de lage
rentestand. De rente is historisch laag, waardoor de
situatie snel kan veranderen. Graag hoor ik de visie van
het kabinet in deze. In ieder geval moeten eventuele
verhogingen van de premie worden teruggedraaid zodra
dat mogelijk is. Ik vraag daarop streng toezicht van dit
kabinet. Mijn fractie heeft geen trek in een nieuw kwartje
van Kok, nu bij de pensioenen.
©

doen. Sterker, een recessie kan zelfs een zuiverende
werking hebben na jaren en jaren economische groei,
altijd weer meer en hogere winsten en weinig prikkels
om te moderniseren en te innoveren.
Ja, de neergang is dieper dan normaal, maar dat is
geen reden tot paniek, geen reden tot overhaaste
ingrepen. Geen paniekvoetbal, kalmte en ook geen
luchtballonnetjes. De gewone neergang wordt nu
verergerd door de kredietcrisis, veroorzaakt door
onvoldoende inzicht en toezicht en gedreven door
bonussen. Die perverse prikkels leveren op de korte
termijn successen op. Was de minister van Financiën dit
niet met mij eens? Waarom heeft hij dan zo’n bonus
beloofd aan de heer Zalm van een ton per miljard meer?
Hiermee stimuleren wij niet de verkoop als ABN-Fortis
weer stabiel is, maar het vasthouden tot de maximale
winst is gemaakt. Dat is toch niet de bedoeling? Het gaat
hier om een reddingsoperatie. Daarvan kan de Staat wel
profiteren maar er is in feite sprake van oneerlijke
concurrentie want rekeninghouders en aandeelhouders
van de ING Bank en leden van de Rabobank worden
benadeeld. Ik vraag een toelichting op het doel van deze
bonus en een garantie dat de opdracht aan de heer Zalm
geen winstmaximalisatie mag zijn.
Mevrouw Kant (SP): Ik ben het hartgrondig eens met de
conclusie dat het kabinet met de bonus aan de heer
Zalm, de nieuwe Zalmnorm, niet het goede voorbeeld
geeft. Wel ben ik benieuwd wat de D66-fractie zal
voorstellen om aan die bonussencultuur te gaan doen.
De heer Pechtold (D66): Mevrouw Kant, u haalt de
Zalmnorm en de bonus door elkaar. Dat salaris van
€ 750.000 is stevig. Je kunt zeggen: het is vijf keer de
Balkenendenorm, je kunt ook zeggen: het is de helft of
een derde van wat zijn collega’s ontvangen. Het gaat mij
om de prikkel van die bonus van een ton die de heer
Zalm ook nog krijgt op elk miljard dat de bank meer
opbrengt. Daartegen verzet ik mij omdat dit precies is
wat er in het verleden verkeerd ging. De analyse van
mevrouw Kant en van mij is dat kortetermijnsuccesjes
worden beloond. Wat mij betreft geldt: betaal de man
goed, betaal hem stevig. U en ik kunnen van mening
verschillen of dit die € 750.000 waard is, maar ik maak
bezwaar tegen de bonus.
Mevrouw Kant (SP): Jazeker, en terecht. Daarover ging
mijn vraag ook die u nog niet hebt beantwoord. Terecht
zegt u dat het kabinet een verkeerd voorbeeld geeft van
hoe het anders moet. Ik dacht namelijk dat die bonussencultuur helemaal zou veranderen. Ik vroeg echter wat de
D66-fractie wil doen om een einde te maken aan die
bonussencultuur.

De heer Pechtold (D66): Voorzitter. De cijfers van het
Centraal Planbureau liegen er niet om. Wij krijgen een
flinke economische neergang. Het hoge woord is eruit:
wij komen volgend jaar in een recessie. Minister Bos en
premier Balkenende hoeven niet langer mooi weer te
spelen. De Nederlandse economie krimpt voor het eerst
sinds 1982. Maar het is goed om een aantal zaken uit
elkaar te houden. De conjuncturele neergang, de
kredietcrisis en het punt waarop de economie sowieso
aandacht nodig had, namelijk de hervormingen. Laat ik
beginnen met de conjuncturele neergang. Die hebben wij
al vaker meegemaakt. Dan vertrouwen wij op de kracht
van onze economie, op de werking van onze automatische stabilisatoren en op onze veerkracht, op onze goede
uitgangspositie, die wij hebben verworven door decennia
consequent aan onderhoud te doen. Laten wij dat nu ook

Mevrouw Kant (SP): Nee, welke maatregelen gaan wij
nemen zodat er een einde komt aan de bonussencultuur
bij de banken en de rest van het bedrijfsleven?

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

Gevolgen kredietcrisis

De heer Pechtold (D66): Ik roep het kabinet op om de
heer Zalm niet ...
Mevrouw Kant (SP): Nee, niet alleen de heer Zalm.
Welke maatregelen wilt u nemen, niet alleen de
beslissing die minister Bos zelf heeft genomen?
De voorzitter: En nu mijnheer Pechtold.

35-3053

Pechtold
De heer Pechtold (D66): De SP-fractie heeft altijd het
gevoel dat wij de hele markt en alle bedrijven kunnen
beheersen. Dat kan niet. Dat is misschien nieuws voor u,
maar dat lukt niet. Je kunt wel sectoren tot verandering
dwingen. Ik ben het met u eens dat de banken weinig
lijken te leren, maar je ziet dat de trend om op korte
termijn te belonen voor prestaties eruit moet en dat je
een bonus, als je die al geeft, over een veel langere
periode moet uitkeren, waarbij je de tien jaar erna nog
steeds monitort of de gegeven bonus wel klopt. Als wij
dit met de sector afspreken – daarover zijn in deze tijd
prima afspraken te maken – voorkomen wij dat er
winstmaximalisatie op korte termijn plaatsvindt en
zorgen wij ervoor dat echt wordt gestreefd naar een
solide bank of ander bedrijf.

een einde te maken aan de perverse bonussencultuur?
Daarop heeft hij geen antwoorden.
De voorzitter: Dat is dezelfde vraag.
De heer Pechtold (D66): Het feit dat mevrouw Kant de
banksector een perverse sector noemt, geeft aan dat de
uitgangspunten voor de discussie ver uit elkaar liggen.
Mevrouw Kant (SP): Dat heb ik niet bedoeld te zeggen.
De heer Pechtold (D66): U hebt het gezegd. Ik luister
graag naar uw voorstellen, net zoals naar de groene
voorstellen van mevrouw Hamer.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Halsema.

De voorzitter: Tot slot, mevrouw Kant, kort.
De heer Pechtold (D66): Dat klopt, mevrouw Halsema.
Mevrouw Kant (SP): Ik moet hierom wel een beetje
glimlachen. U neemt hier het kabinet de maat omdat het
een bonus uitdeelt aan de heer Zalm. Volkomen terecht.
Ik vraag u hoe wij iets gaan doen aan de bonussencultuur en dan komt u met het maken van afspraken met
de sector. Mijnheer Pechtold, dat heeft tientallen jaren
niets uitgehaald. De sector deed aan zelfverrijking. Die
heeft die bonussencultuur zelf geïntroduceerd. U hebt die
bancairs hier gezien in de Tweede Kamer.
De heer Pechtold (D66): Ja, ik zat erbij.
Mevrouw Kant (SP): Daar zit weinig zelfreflectie bij. U
denkt dat zij uit zichzelf de bonussencultuur zullen
afschaffen. Ik vraag D66 wat zij samen met ons en samen
met het kabinet wil gaan doen om echt een einde te
maken aan die graaicultuur.
De heer Pechtold (D66): Daar dreigen onze paden te
scheiden. Dat is niet erg, want dat is politiek. Uw idee,
waarmee u een paar weken geleden hier stond, is het
nationaliseren van de banken. Ik zeg dat nationalisering
een tijdelijke oplossing is, een steun in de rug voor de
banken. U ziet de bancaire sector het liefst in handen van
de overheid en nivelleert daarmee. Dat mag u, dat is
vanuit uw ideologie de oplossing. Dan ben je in grote
klappen snel klaar, want dan kun je zelf het salaris
bepalen. Ik zeg dat de markt en de banken heel wat
anders zijn. Wij kunnen bij de banken niet zomaar
bepalen hoe hoog de salarissen moeten zijn. Dat kunnen
wij maar ten dele. Als het om bonussen gaat, heb ik
zojuist de perverse prikkel beschreven die ik veranderd
zou willen zien en waarvan ik zie dat banken nu ook zelf
maatregelen daartegen nemen.
Mevrouw Kant (SP): Ik ben blij dat de voorzitter mij nog
een kans geeft, want ik ben het debattrucje van de heer
Pechtold een beetje zat om altijd als er een vraag wordt
gesteld die hij liever niet beantwoordt, iets over de ander
te zeggen wat die ander niet heeft gezegd. Nu zegt hij
voor de zoveelste keer in een debat over dit belangrijke
onderwerp dat de SP de banken wil nationaliseren. Dat
hebben wij nooit gezegd en het staat ook niet in onze 30
voorstellen. Hij moet geen kletspraatjes verkopen om het
debat te ontwijken. Ik heb een vraag gesteld over de
zelfregulering van de perverse sector die hij nog niet
heeft beantwoord. Welke maatregelen wil hij nemen om

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Het lijkt mij niet nodig
om hierover verder te ruziën, maar volgens mij heeft
mevrouw Kant op één punt toch wel een beetje gelijk. U
wijt er veel woorden aan, maar als ik al uw omzwervingen samenvat, zegt u eigenlijk: die bonussencultuur
moet maar via zelfregulering worden opgelost, daar
doen wij verder niets aan.
De heer Pechtold (D66): Er is op dit moment zat te
doen, ook aan de bonussencultuur. Alleen de manier
waarop de SP dat probeert te verbieden vanuit de
overheid ...
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Daar gaat u weer, maar
u praat nu met mij. Ik ben niet voor het nationaliseren
van banken, dat weet u ook zeer goed. Mevrouw Kant is
daar overigens ook niet voor. Voordat u weer een
ommetje maakt, verzoek ik u gewoon antwoord te geven
op de vraag. Het zou prettig zijn om u op een mening te
kunnen betrappen. Vindt u dat er grenzen mogen worden
gesteld aan de bonussen, ook van overheidswege, via
toezicht, of zegt u dat het probleem via zelfregulering
moet worden opgelost en dat ze het allemaal maar zelf
moeten uitzoeken? Dat is ook een mening, dan hebt u er
een.
De heer Pechtold (D66): Het is de bedoeling dat ik
herhaal wat ik al eerder heb gezegd? Het antwoord is ja.
Dat is helemaal niet nieuw. Alleen als u denkt dat u mij
daarmee hebt, hebt u het mis. Ik wil waken voor de
manier waarop mevrouw Kant dat wil doen. Als u en
mevrouw Kant zeggen dat u op één lijn zit, kan ik mij dat
voorstellen. Ik zeg: ja, er is toezicht. Dat is de belangrijkste conclusie, maar dat hebben wij al gezegd in het
debat dat wij hiervoor hebben gevoerd. Er moet meer
toezicht komen. Er zitten bij die bedrijven nu overheidscommissarissen. Zij zitten er zelfs met vetorecht om dit
soort zaken te voorkomen. Ik zeg dat daarin veel kan
veranderen. Ik heb zojuist aangegeven dat in de sector
zelf – geen perverse sector zoals mevrouw Kant die
noemt – het nodige moet gebeuren. Maar nee, ik zeg niet
dat er een soort algemeen verbod vanuit de overheid kan
komen.
De voorzitter: Namens mevrouw Kant meld ik dat het
een verspreking was. Zij heeft een aantal keren geprobeerd, dat duidelijk te maken. Ik stel u voor de vragen

10 december 2008
TK 35

35-3054

Pechtold
niet zodanig te beantwoorden, dat dat weer nieuwe
vragen oproept.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Je kunt natuurlijk heel
erg katten op de SP, maar dat geeft jou en jouw
standpunt niet meer kleur. Ik zal u aan een standpunt
helpen. U stelt dat de bonussen zo moeten blijven, u
doet er verder niets aan.
De heer Pechtold (D66): Onzin.
De heer Rutte (VVD): Los van die bonus snijdt mevrouw
Halsema een interessant punt aan, namelijk de vraag
waar D66 staat, ook breder in dit hele dossier. Ik heb de
uitspraken van de heer Pechtold in de afgelopen weken
goed gevolgd. Het beeld dat bij mij ontstaat, is het beeld
van een vierde regeringspartij zonder ministers. De heer
Pechtold zegt eigenlijk dat D66 op alle punten dit kabinet
steunt. In de vorige regering had D66 echter wel
ministers, deze keer niet. Er zijn op dit moment grote
problemen in Nederland. Ik heb voorstellen gedaan en ik
ben benieuwd hoe de heer Pechtold die vindt. Hoe staat
hij zelf in dit geheel? Het enige wat ik hem tot nu toe heb
horen voorstellen, is dat bankiers een eed moeten
zweren op een gedragscode. Voor een oplossing lijkt mij
dat wat mager.
De heer Pechtold (D66): De heer Rutte sprak zelf over
Nederland, maakbaarheid, overheid ...
De heer Rutte (VVD): Luister nou toch eens naar uzelf.
Geef antwoord op mijn vraag. U zoekt meteen de aanval.
Wees nou eens stoer en zeg wat u gaat doen om de
problemen op te lossen. Geef niet meteen een tikje
terug, maar zeg wat u gaat doen.
De heer Pechtold (D66): Dat tikje terug komt op het
eind. Zullen wij dat afspreken? De fractie van D66 heeft
dit kabinet al twee jaar aangezet tot hervormingen, die
ervoor moesten zorgen dat het kabinet wakker werd
geschud uit zijn winterslaap. De hervormingen hadden
ervoor gezorgd dat de arbeidsmarkt werd opengebroken.
Wij durven zelfs verder te gaan dan de VVD-fractie en
willen de hypotheekrente, die de woningen voor starters
zo duur maakt, bespreekbaar maken. Wij willen
investeren in onderwijs en laten in tegenbegrotingen zien
dat wij daar gedurende deze periode 2,5 mld. meer voor
nodig hebben. Niemand kan zeggen dat dit haaks op de
winterslaap van dit kabinet staat.
Nu is de vraag aan de orde hoe wij moeten reageren
op de crisis. De heer Rutte was degene die meteen zei
dat de overheid de geluksmachine moet zijn die het
tegoed van de spaartegoeden dekt, of het nu gaat om
een ton of om miljoenen. Ik heb hem daarna niet meer
zoveel gehoord. Mijn strategie is dat wij niet snel moeten
afwijken van de afspraken die wij hebben gemaakt. Als
wij in een conjuncturele neergang zitten, dan moeten wij
uitgaan van de kracht van de economie. Wij moeten
vasthouden aan onze hervormingen en aan onze
afspraken met het kabinet, dat een signaalwaarde van
2% serieus moet nemen.

althans zeggen. Hij heeft tijdens het vorige debat nog
een ander voorstel gedaan, namelijk het verlagen van de
eerste en tweede schijf van de inkomstenbelasting. Ik
hoop toch van harte dat hij, ondanks het feit dat hij
helemaal optrekt met het kabinet, op dat punt nog een
eigen standpunt heeft.
De heer Pechtold (D66): De heer Rutte kan zich naadloos
bij de dames aansluiten wat slecht luisteren betreft. Ik
heb grote verschillen met dit kabinet genoemd. Ik vind
het jammer dat hij de hypotheekrenteaftrek erbij haalt. Ik
spreek over betaalbaarheid van woningen. Iedereen laat
dat over aan de woningcorporaties, maar dat is niet mijn
keuze. Het gaat ook om de liberalisering van de
huurmarkt en over de overdrachtsbelasting. De heer
Rutte zegt dat dit wel halverwege kan, maar ik wil dat in
een totaalpakket zien.
De voorzitter: Ik heb u zojuist een vriendelijk verzoek
gedaan.
De heer Rutte (VVD): Het zou desastreus zijn om in deze
economische crisis te praten over het aanpassen van de
hypotheekrenteaftrek. Ik doe een beroep op de heer
Pechtold om met voorstellen te komen die de zaak wél
helpen. Het nu aanpassen van de hypotheekrenteaftrek
zou de zaak alleen maar verder verergeren.
De heer Pechtold (D66): De VVD wilde dat de afgelopen
twintig jaar niet en als het aan haar ligt, ook de komende
jaren niet. Er komt dan nooit een goed moment om te
praten over hervormingen op de arbeids- en woningmarkt die dit land zo hard nodig heeft.
De voorzitter: Ik sta geen interrupties meer toe in het
betoog van de heer Pechtold.

De heer Rutte (VVD): Ik begrijp hieruit dat, terwijl
iedereen zich zorgen maakt over zijn huis, het bespreekbaar maken van de hypotheekrenteaftrek een goede
aanpak van deze crisis is. Dat hoor ik de heer Pechtold

De heer Pechtold (D66): De banken konden een paar
weken geleden in de Kamer niet de oorzaak van de
kredietcrisis aanwijzen. Het was een absurde vertoning
met geen greintje zelfreflectie. Begrijp ik goed dat de
minister de schuld in de schoenen van de burger wil
schuiven? Ik verneem graag een toelichting op deze
vreemde beschuldiging die is geuit in het programma De
wereld draait door.
Wat de oorzaak ook is, de crisis komt hard aan.
Bedrijven gaan failliet en dat betekent grote persoonlijke
drama’s. Voor de economie als geheel kan het ook een
vooruitgang betekenen. Als voorbeeld noem ik de steun
aan de auto-industrie, waarmee het al jaren slecht gaat.
Er is daar weinig geïnnoveerd, laat staan vergroend. De
kredietcrisis lijkt hier de nekslag te worden. Slecht
gedrag in het verleden hoeven wij niet te belonen. De
crisis kan ervoor zorgen dat de nodige stappen worden
gezet. Dat moeten wij niet tegenhouden, ook niet op
Europees niveau. Ik verneem ook hierop graag een
reactie.
Verlies nemen geldt niet alleen voor bedrijven, maar
ook voor burgers. Wij kunnen niet tot in oneindigheid
koopkracht repareren. Soms moeten wij ons hoofd
boven de puntenwolken uittillen.
De pensioenfondsen hebben niet meer voldoende
ruimte om te indexeren. Dat is inderdaad zuur voor de
gepensioneerden, maar moeten wij onze toekomstige
generaties daarvoor laten opdraaien? Moeten zij een
hogere premie opbrengen of een nog hogere schuld

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

Gevolgen kredietcrisis

35-3055

Pechtold
aflossen omdat er extra’s moeten komen voor AOW’ers?
Iedereen moet een pas op de plaats maken. Dat betekent
generatieneutraal beleid: jong, oud, grote en kleine
bedrijven en niet te vergeten de overheid zelf.
Het kabinet presenteerde een aantal weken geleden
een pakket aan maatregelen. Op dinsdag verklaarde het
in de Kamer vooral te vertrouwen op de begrotingsregels. Op vrijdag werd er een pakket van 6 mld.
aangekondigd en een week daarna bleek het om slechts
2,2 mld. te gaan.
Bij de eerste maatregel, het willekeurig of vervroegd
afschrijven, worden de begrotingsregels losgelaten. Er
wordt niet meer ingegrepen bij een begrotingstekort van
2%; de teugels worden gevierd. Het handhaven van de
begrotingsregels was de week ervoor nog een van de
belangrijkste maatregelen. De begrotingsregels waren
volgens Teulings onze redding. Zij waren de reden dat
wij er goed voorstaan en dat wij in de afgelopen jaren
een stabiel beleid hebben kunnen voeren. Laten wij die
regels in deze tijd van crisis niet loslaten. Wij gaan een
fors tekort tegemoet. Mijn fractie heeft gezegd het
onverstandig te vinden de voorzichtige raming los te
laten.
Mijn fractie heeft gezegd dat de begroting voor 2009
niet solide is. Minister Bos wilde niet luisteren en zei dat
wij wel tegen een stootje konden, terwijl hij op dat
moment net Fortis deels had overgenomen. Hij had dit
zelfs voor de zomer al overwogen. Waarom moeten wij
het laatste in een interview lezen? De minister is hier
herhaaldelijk naar gevraagd. Ik wil een verklaring voor
het feit dat de Kamer deze informatie onthouden is.
De minister zegt nu ineens dat er al rekening is
gehouden met de recessie door de koopkracht op peil te
houden. Maar als de minister al rekening hield met een
recessie, waarom heeft hij dan de begroting niet meer
solide gemaakt? Waarom zijn alle kaders tot de nok toe
afgevuld, zodat er geen enkele ruimte meer is voor
tegenvallers? Nu pleit de minister voor het loslaten van
de signaalwaarden. Dat had voorkomen kunnen worden
als er voorzichtiger was geraamd, als er voorzichtiger
was begroot. Ik zou de minister willen zeggen: houd u
aan de regels, ook in Europa. Het Stabiliteits- en
Groeipact moet strak worden gehandhaafd. Herstelplannen moeten worden uitgevoerd binnen de normale
termijn en niet zo lang de crisis duurt. Graag ontvangen
wij op dit punt een reactie van de minister.
Nederland moet solide en betrouwbaar blijven. Wij
moeten oppassen met het aangaan van nog meer
schuld. Hoogervorst zei afgelopen zondag al dat het
geven van staatssteun duurder wordt en dat de
kredietwaardigheid van Nederland afneemt. Een crisis
waarin te veel met geld is gesmeten, kan men niet
bestrijden door met nog meer geld te smijten. De risico’s
moeten niet worden verplaatst van de private naar de
publieke sector. Er zit een einde aan staatsteun. Graag
ontvangen wij ook op dit punt een reactie van de
minister.
Wij waren in Nederland goed op weg. Wij hervormden
zelfs met economische tegenwind. Twee jaar geleden
ging het kabinet in winterslaap en wij moeten nu verder.
De kredietcrisis laat zien dat onze economie nog niet
weerbaar genoeg is. Ook minister Bos zal op deze
uitspraak terug moeten komen. De arbeidsmarkt is nog
lang niet flexibel genoeg. Wij moeten de kredietcrisis dan
ook zien als een kans. Minister Donner stelt bij de
werktijdverkorting als voorwaarde dat bedrijven hun

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

personeel moeten scholen. Dat is een uitgelezen kans om
mensen breder inzetbaar te maken, maar worden de
O&O-fondsen daarvoor ingezet? Wat vindt de minister
van het idee om de scholingsaftrek weer geleidelijk in te
zetten? Graag ontvang ik op dit punt een reactie van
hem.
Ten slotte wil ik een oproep doen. Misschien is dit
voor de fracties van de PvdA en het CDA reden om de
oren te spitsen. Wij moeten samen werken aan stabiliteit.
De problematiek waarmee wij kampen – ik citeer de
minister-president – moet de partijpolitiek overstijgen,
niet met proefballonnen, maar met ambitieuze visies.
Samen werken, samen leven, samen werken aan plannen
die over de kredietcrisis heen reiken.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik heb met heel veel
interesse naar de ambitieuze visie van de D66-fractie
geluisterd. Ik hoorde de heer Pechtold spreken over
vasthouden aan de begrotingsregels, beperken van de
hypotheekrenteaftrek en versoepelen van het ontslagrecht. Zou ik de visie van de D66-fractie aldus mogen
samenvatten? Daarmee denkt de heer Pechtold serieus
onze economie te helpen?
De heer Pechtold (D66): Nee. Het eerste punt dat
mevrouw Halsema noemt, klopt wel. Wij willen
inderdaad vasthouden aan de afspraken, waarvan
mevrouw Halsema zojuist min of meer zei: als die gek
zijn, laat ze dan maar varen. Nee, de afspraken over
begrotingsregels moeten overeind gehouden worden,
ook als het even tegenzit. De twee andere zaken die
mevrouw Halsema noemt, wil ik breder trekken. Het gaat
om hervorming van de arbeidsmarkt. Op dit moment
staan daar mensen aan de kant, de outsiders, die wij
graag naar binnen willen krijgen. Wij willen ervoor
zorgen dat er een solidariteit tussen generaties is. Om
die reden doen wij ook altijd gedurfde voorstellen inzake
langer doorwerken en versoepeling van het ontslagrecht.
Ik weet dat daar met mevrouw Halsema niet over valt te
praten, maar dat is wat wij willen op het vlak van de
arbeidsmarkt. Voor de woningmarkt gaat het niet alleen
om de hypotheekrente. Het is leuk om dat etiketje weer
even op te plakken, maar het gaat ons ook om de
overdrachtsbelasting en het bereikbaar maken van de
woningmarkt voor starters. Ook mevrouw Halsema ziet
dat dit een probleem is. Een goede woning is voor veel
mensen nog steeds niet te bereiken. Mijn fractie durft
daar gedurfde voorstellen voor te doen. Ik hoop dat ook
de GroenLinksfractie een keer in die realiteit terecht wil
komen.
Mevrouw Hamer (PvdA): De heer Pechtold laat zich er zo
op voorstaan dat hij zo concreet wordt maar ik wil toch
nog even terugkomen op dat ontslagrecht. Wat wil hij
daar nu helemaal doen? Hij wil het CWI afschaffen.
De heer Pechtold (D66): Daar zit een enorme pot
re-integratie, waarover vandaag al eerder is gesproken.
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, ik heb uw voorstellen
bekeken. U wilt concreet het CWI afschaffen, waardoor
mensen alleen nog naar de rechter gaan, terwijl wij nu
grote ontslaggolven krijgen waarbij dat CWI een rol
speelt. U gebruikt hier allemaal heel grote woorden maar
u doet een piepklein voorstel.

10 december 2008
TK 35

35-3056

Pechtold
De heer Pechtold (D66): Houd u nou toch op, mevrouw
Hamer! Houd nou op! De PvdA zorgt er al twee jaar voor
dat hier een werkloze minister zit. Kijk nou naar minister
Donner: helemaal in de ketens van Hamer! Hij kan
helemaal niets. Er moest een commissie-Bakker komen.
De commissie-Bakker? Nooit meer wat van gehoord,
want mevrouw Hamer zei ″njet″. Wat bedoelen wij nu
met die arbeidsmarkt? Er staan mensen aan de kant, er is
geen aansluiting tussen vacatures en werklozen. Wij
mogen niet in die subsidiebanen terechtkomen maar wij
moeten durven hervormen. Wij moeten zien dat de
nieuwe generatie er klaar voor is. Maar mevrouw Hamer
vertegenwoordigt de belangen van degenen die dat
allemaal niet overzien.
De voorzitter: Dank u wel!
©
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Voorzitter. De realiteit van
de economische crisis, waarvan het kabinet op Prinsjesdag afgelopen september nog durfde te beweren dat het
voor Nederland eigenlijk een beetje ″De ver van mijn bed
show″ zou worden en dat onze stevige en robuuste
economie wel een stootje kon verdragen, heeft het
kabinet inmiddels uit zijn vroege winterslaap gewekt. De
minister-president nam de vorige week voor het eerst het
woord ″recessie″ in de mond. Waarom? Omdat hij met
een paar ondernemers had gesproken, zoals hij zei. Dit
verklaarde de minister-president die toen pas in de gaten
kreeg wat de rest van Nederland allang wist, namelijk dat
er een economische recessie aankwam. Dat wisten wij
voor de zomer al. Geen sterke beurt naar mijn mening en
tekenend voor de kloof tussen burger en politiek. Zijn
minister van Financiën is van mening dat de burgers zelf
schuldig zijn aan deze financiële crisis, omdat zij allemaal
meer en meer wilden hebben en de banken hierdoor
steeds meer risico’s hebben genomen.
Dit is de wereld op zijn kop en ik zou dat nog veel
scherper willen stellen. Het gedrag van de banken
kenmerkt zich door opportunisme. Niet alleen hebben zij
aan de wieg van deze crisis gestaan, ook profiteren zij nu
schaamteloos van dezelfde crisis. De directeur van de
Rabobank beweerde maandag jongstleden glashard voor
de camera, dat onder andere de door de Staat overgenomen banken, zoals ABN AMRO, krap zitten in hun
mogelijkheden om kredieten te verstrekken. Is dat zo, zo
vraag ik de minister van Financiën? Kan hij hierover
duidelijkheid verschaffen? Wij praten hier toch over
staatsbanken en banken die voor enorme bedragen aan
ondersteuning hebben gekregen? Met dit soort opmerkingen wakkeren deze bankiers de onrust en het
heersende wantrouwen nog verder aan. Ik wil graag het
oordeel van de minister hierover.
Het feit dat er intussen iets van de renteverlaging
wordt doorgegeven aan de burgers is positief te
noemen. Eindelijk, maar het is te mager en te weinig. Dat
banken maar voor een deel van hun kapitaal bij de ECB
aankloppen en ook veel spaargeld voor hun kredietverlening gebruiken, is ons bekend. Maar laten wij niet
vergeten dat eerdere renteverlagingen door de ECB
teniet werden gedaan door de verhoging van banktoeslagen. Dit afwegende, in combinatie met het
optreden van de bankdirecteuren voor de commissie van
de Tweede Kamer kan slechts een conclusie rechtvaardigen. Hier is domweg sprake van grof machtsmisbruik.

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

Gesteund door, maar ook misbruik makend van de
wetenschap dat de overheid de banken niet failliet zal
laten gaan, wordt de eigen kas gevuld om te voorkomen
dat de banken zelf de broekriem moeten aanhalen. Dat
laten zij liever over aan hun klanten en aan de belastingbetalers.
Er zijn inmiddels miljarden in dat bankwezen gepompt,
dan wel als garantie beschikbaar gesteld. Maar het
resultaat waarop men hoopte, blijft grotendeels uit
doordat banken op hun geld blijven zitten. Hierdoor zijn
de banken wel van de ondergang gered maar ondernemers niet.
In de media is al min of meer aangegeven dat de
banken klaarstaan voor een tweede ronde staatssteun en
dat de minister van Financiën dit niet op voorhand
uitsluit. Trots op Nederland is er faliekant op tegen dat
deze minister van Financiën de belastingbetalers op
dezelfde manier als eerder nog een rondje staatssteun
voor de banken door de strot duwt. De eerste ronde
heeft duidelijk bewezen dat het geld dat in de banken is
gestopt niet in de reële economie terecht is gekomen.
Dat risico willen wij niet weer lopen bij de tweede ronde.
Grote, middelgrote en kleine bedrijven en dus ook de
flexwerkers, werknemers en zzp’ers zuchten onder de
gevolgen van wat ooit is begonnen als hebzucht bij de
banken. Dus als er al met succes wederom een beroep
op de staatskas wordt gedaan, zal het anders moeten
gaan dan de eerste keer. De Nederlandse burger wil en
mag het luxe leventje van bankiers niet langer financieren.
Terwijl het in de reële economie ontslagen begint te
regenen en het CPB 200.000 extra werklozen en een veel
groter begrotingstekort voorspelt, draaien de banken op
oude voet door middels het incasseren van hoge marges
en hoge rentes. Zij kunnen immers doen en laten wat zij
willen, want failliet gaan is er niet meer bij. Er worden
door de banken hoge marges geclaimd in verband met
de gestegen risico’s van kredietverlening en de minister
van Financiën vindt dat passend. De risico’s liggen
tegenwoordig echter gewoon bij de belastingbetaler. Die
worden dus dubbel gepakt en het kabinet staat erbij en
kijkt ernaar.
Trots op Nederland heeft al eerder gepleit voor een
steunfonds van 20 mld. om het mkb te ondersteunen.
Maar de reële economie kan alleen weer op gang komen
door overheidsgeld dat rechtstreeks ten gunste wordt
gebracht van gezonde bedrijven. Dus niet meer via de
banken die het toch niet willen lenen. Daarom pleiten wij
voor een door de overheid gefinancierd ″herverzekeringsstelsel″. Een stelsel, waarbij de banken de mogelijkheid
krijgen om te toetsen en om de aflossing van de
kredieten te herverzekeren bij de overheid. De premie die
hiervoor aan de overheid zou moeten worden betaald,
kan dan bestaan uit het verschil tussen de redelijke rente
die banken in rekening brengen en het rendement op de
staatsleningen. Ik krijg hierop graag een reactie van de
minister.
Nu bekend is geworden dat de minister van Economische Zaken en de minister van Financiën het kennelijk
niet eens zijn over de mate van kredietverstrekking zou ik
graag een uitsplitsing van de cijfers willen zien over
november van de cijfers omtrent kredietverstrekkingen
aan consumenten en het mkb. Kan de minister dat
toezeggen? Desnoods onder geheimhouding. Liever niet,
maar als het niet anders kan, dan moet dat maar.

10 december 2008
TK 35

35-3057

Verdonk
Over maatregelen om de woningmarkt weer in
beweging te krijgen zijn wij het hier niet allemaal eens.
Op 8 oktober heb ik al voorgesteld om de hypotheekgarantie te verhogen naar € 350.000 en om de
overdrachtsbelasting af te schaffen. Ik ben blij met de
motie die daar gisteren over is aangenomen.
Ik wil verder nogmaals een dringend beroep doen op
de minister van Financiën om de positie van de 469
ernstig gedupeerde spaarders van Icesave opnieuw te
bekijken. Daar zitten echt zeer schrijnende gevallen bij.
Mensen die hun hele leven keihard hebben gewerkt om
een pensioentje op te bouwen, dat in hun huis hebben
gestoken en nu hun huis hebben verkocht en het geld op
de bank hebben gezet. De toezichthouder, De Nederlandsche Bank gaf daar groen licht voor en consumentenorganisaties gaven daar groen licht voor. Die mensen zijn
zwaar de dupe. Ik wil graag weten van de minister of hij
bereid is om hetzelfde te doen als in Duitsland en
Engeland is gebeurd, namelijk die spaarders tegemoet
komen.
Tot slot steun ik een parlementair onderzoek van harte.
Ik zou de regeringspartijen, de coalitiepartijen op willen
roepen om nu eens te stoppen met iedere keer spijkers
op laag water te zoeken en mee te doen aan een eerlijk
onderzoek naar wat er nu echt is gebeurd.

Mevrouw Thieme (PvdD): Voorzitter. De kredietcrisis
heeft een grote impact op het leven van velen, aangezien
het niet gaat om een op zichzelf staand verschijnsel. Hij
komt ook niet als donderslag bij heldere hemel.
Jarenlang geven analisten al aan dat de zeepbel van het
consumentisme, het leven op de pof en op de voorraden
die eigenlijk aan anderen toekomen, op doorbreken
stond. Maar wij konden ons de omvang van de gevolgen
nauwelijks voorstellen. Om die reden keken wij liever de
andere kant op. Wij deden alsof wij sliepen en niemand
is zo moeilijk wakker te schudden als iemand die doet
alsof hij slaapt. Vandaag worden er in dit huis al
slaapwandelend wat creatieve oplossingen bedacht om
de symptomen te bestrijden. Natuurlijk, ook wij steunen
de lapmiddelen van dit moment, zoals werktijdverkorting
en tijdelijke steun aan banken. Maar wanneer het daarbij
blijft, levert dat niet meer op dan een pyrusoverwinning.
De financiële crisis in de VS is niet alleen de eindstrijd
van het harde Wallstreetkapitalisme, maar betekent ook
het einde van de hele Amerikaanse manier van leven,
zegt Herman Wijffels. In Amerika is de crisis hard
aangekomen bij de mensen. Zij verliezen banen, huizen
en spaargeld. Maar volgens Wijffels heeft een crisis ook
voordelen. Zij kan de weg vrijmaken voor wat hij een
nieuwe cultuurfase voor de mensheid noemt. Daar is zijn
partij, het CDA, nog niet aan toe moet ik concluderen.
Hoeveel miljard euro steken wij in een falend bankwezen
en wat doen wij eraan om de sector voor nieuw falen te
behoeden of gaan wij uit van een storm die vanzelf
overwaait en wij vervolgens de banken weer kunnen
overlaten aan het mechanisme van de markt, de
″invisible hand″ van Adam Smith die niet ordenend blijkt
te werken of althans onvoldoende? De overheid hield
zich als marktmeester afzijdig, net als de toezichthouders! Dat was zo ten tijde van de aandelenlease-affaire
die grote groepen burgers in het nauw bracht en dat was
zo ten tijde van de woekerpolisaffaire met nog meer
gedupeerden. De overheid en de toezichthouders

stonden erbij en keken ernaar. Minister Bos zei in De
wereld draait door dat de consument zelf de schuldige
zou zijn aan de kredietcrisis; te veel gekocht met te veel
krediet. Maar hoe kwam de consument daartoe? Wie zou
denken dat het uiteenspatten van de kredietballon tot
voortschrijdend inzicht zou leiden, vergist zich. Overheden roepen op om meer te gaan consumeren, vooral niet
minder geld uitgeven. Onze koopziekte kent kennelijk
zulke desastreuze afkickverschijnselen dat wij nolens
volens moeten doorgaan met onze bestedingen, zelfs als
dat op de pof is!
Er is een duidelijke samenhang tussen de vele crises
die er op dit moment op aarde zijn. Het heeft geen zin
om een enkelvoudige focus te richten op de kredietcrisis
wanneer de oorzaken van het probleem niet nader
worden beschouwd. Die oorzaken zitten niet in een
bepaald hypotheekproduct dat niet zou deugen of in een
tijdelijk ongunstige planetenstand. Wij hebben een
structureel probleem en dat is hebzucht, waarvoor wij
bereid zijn om alles wat waarde heeft te offeren. Het is
onbestaanbaar dat een bank, zoals de ABN AMRO die nu
in overheidshanden is, de vrijheid kan nemen om in deze
tijden van crises op te roepen tot het speculeren op de
grondstofvoorraden van het Afrikaanse continent, zoals
wij nu in de advertenties kunnen lezen. Daar moet een
verbod op komen en wij hebben nu ook de kans om
financiële instellingen te sturen naar maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Graag een reactie!
Op dit moment leidt de kredietcrisis tot een valutacrisis en een grondstoffencrisis. Onze hebzucht leidde al
eerder tot een ernstige voedselcrisis en een klimaatcrisis
waarvoor ontkenning voor sommigen de enige geruststellende oplossing lijkt te vormen. Minister Bos is niet
naar de twaalfdaagse klimaattop in Warschau gegaan
waar de verschillende ministers van Financiën spreken
over klimaatfinanciering. Zijn woordvoerder laat weten
dat er nog zoiets is als een kredietcrisis om op te lossen!
″Penny wise, pound foolish″, zo lijkt het om ons alleen te
focussen op de problemen van de banken en de
auto-industrie en de problemen van de aarde maar even
te laten voor wat ze zijn. In die zin heeft een debat als
vandaag dat zich beperkt tot de directe gevolgen van de
kredietcrisis die ons treft iets weg van herrangschikken
van de stoelen op het dek van de Titanic. Er zijn
economen die waarschuwen dat de kredietcrisis
verbleekt bij de financiële gevolgen van de klimaatcrisis.
Alleen al de gevolgen van ontbossing kostte de
wereldeconomie veel meer geld dan de huidige
kredietcrisis. Als wij de bossen kwijt zijn, zullen wij de
diensten die zij ons leverden op andere manieren
moeten invullen, zo dat überhaupt mogelijk is. Denk aan
het absorberen van broeikasgassen, het leveren van hout
en voedsel, het vasthouden van watervoorraden. Als wij
de ontbossing niet stoppen, kost het de samenleving 1,5
tot 3,7 biljoen euro per jaar! Het verlies als gevolg van
de financiële crisis wordt eenmalig geschat op 0,74
biljoen euro. Hoe kijkt de minister aan tegen deze
grootheden en hoe verdeelt hij zijn inspanningen over
deze twee grootheden? Ik meen namelijk dat hij heel veel
maatschappelijke ontwikkelingen kan stimuleren en
afremmen met fiscale maatregelen. Hoe kan er een
dringend tekort aan woningen zijn terwijl wij op hetzelfde
moment bouwvakkers naar huis sturen in het kader van
werktijdverkorting of erger? Dat kan alleen te maken
hebben met ondoordachte beleidskeuzes. Graag een
reactie van de minister. Want, voorzitter, elke burger die

Tweede Kamer

10 december 2008
TK 35

©

Gevolgen kredietcrisis

35-3058

Thieme
een meergeneratiewoning wil bouwen op het eigen erf
binnen bestaande bouwvolumes loopt op tegen zeer
stroperige besluitvorming en een op onmogelijkheden
gebaseerd ruimtelijkeordeningsbeleid. Iedereen die
bereid is, veelal uit ontpotting, zo’n woning te bouwen,
zou een enorme impuls kunnen geven aan de bouwnijverheid: 2 ton per woning! Dat kan al snel oplopen tot
een miljardenimpuls voor onze bouwnijverheid en
verkleining van de woningnood onder ouderen en
jongeren op met name het platteland. Wij verzoeken het
kabinet om te kijken naar meer stimuleringsmaatregelen
om het bouwen op eigen erf mogelijk te maken.
Wij zullen moeten verduurzamen. Banken moeten
weer het betalingsverkeer en de spaarmarkt faciliteren.
Iedere financiële instelling die iets anders wil, moet geen
bank heten, maar een andere naam kiezen: casino,
piramidespel, tombola, woekercentrum, maar geen bank
waarvan mensen het idee hebben dat het een instelling
is die onder de Wet toezicht kredietwezen valt waaraan
zekerheden te ontlenen zijn.
Tot slot. Wij staan op het kruispunt van wegen. Zijn wij
bereid en in staat de waarschuwing van dit moment
serieus te nemen en nu echt nieuwe duurzame wegen te
gaan bewandelen? Investeren in duurzaamheid in termen
van groene energie en in plantaardige eiwitconsumptie
in plaats van dierlijke. Er zijn zo veel kansen voor nieuwe
economische sectoren te bedenken en er staan al veel
mogelijkheden in de kinderschoenen. Laten wij die
stimuleren. Er zal een wezenlijke omslag moeten
voortkomen uit de crises die ons treffen. Van het kabinet
mag worden verwacht dat het daarop een brede visie
ontwikkelt en op zeer korte termijn. Vooralsnog is die
brede visie niet aangekondigd en dat stelt teleur. Ik krijg
hier graag een reactie op.
Voorts zijn wij van mening dat er een einde moet
komen aan de bio-industrie.
De beraadslaging wordt geschorst.
De vergadering wordt van 14.20 uur tot 14.50 uur
geschorst.
De voorzitter: Ik heropen de vergadering. Ik zie alleen
de minister-president, maar ik neem aan dat de andere
ministers zich spoorslags naar deze zaal bewegen. Ik zie
ook de fractievoorzitter van de PvdA niet. Misschien kan
iemand haar een signaal geven.
Op de tafel van de griffier ligt een lijst van ingekomen
stukken. Op die lijst staan voorstellen voor de behandeling van deze stukken. Als voor het einde van de
vergadering daartegen geen bezwaar is gemaakt, neem
ik aan dat daarmee wordt ingestemd.
Aan de orde is de voortzetting van het debat over de
gevolgen van de kredietcrisis.
©
Minister Balkenende: Voorzitter. Ik bedank de leden van
de Kamer voor hun inbreng in eerste termijn. Wij
spreken over een buitengewoon belangrijk onderwerp,
dat de Kamer zeer bezighoudt. Het is dan ook goed dat
wij dit debat met elkaar voeren.

Tweede Kamer

Gevolgen kredietcrisis

Zelf zal ik ingaan op de algemene economische
vooruitzichten, de hoofdlijnen van het kabinetsbeleid,
duurzaamheid en economisch herstel, het naar voren
halen van investeringen en de Europese Raad van
donderdag en vrijdag. De minister van Financiën zal
nader ingaan op de vragen over de begroting, de
financiële sector, de financiële technieken rond de
maatregelen, de woningmarkt en een aantal voorstellen
van mevrouw Halsema. De minister van Economische
Zaken beantwoordt vervolgens de vragen over de
wereldhandel, Nederlandse bedrijven en sectoren,
innovatie en de kredietverlening aan bedrijven. Tot slot
behandelt de minister van Sociale Zaken de arbeidsmarkt, de werktijdverkorting, de koopkracht en de
pensioenen.
Voorzitter. Wij leven in een uitzonderlijke tijd. Burgers
worden bijna dagelijks geconfronteerd met verontrustende signalen en berichten. Het is essentieel dat zij erop
kunnen vertrouwen dat de overheid adequaat handelt.
Het samenspel tussen regering en parlement is daarom
van grote betekenis. Aan het begin van de crisis heb ik
opgeroepen om partijpolitieke geschilpunten opzij te
schuiven. Ik heb geconstateerd dat dit kan, wat onverlet
laat dat wij moeten blijven debatteren. Onze opvattingen
zijn immers niet allemaal dezelfde. De politiek heeft
eenheid uitgestraald toen het urgent was om dat te
doen. Een en ander geldt ook voor het vertrouwen.
Burgers moeten erop kunnen vertrouwen dat wij de
effecten van de financiële crisis op de economie goed
kunnen en zullen doorstaan. Dat is wat Nederlanders van
ons mogen verwachten. Zij kunnen op ons vertrouwen.
Eerst het slechte nieuws. De kredietcrisis is nog niet
uitgewoed. De economische vooruitzichten verslechteren
en dat zelfs in hoog tempo. Het is geen opbeurende
boodschap, maar wel de realiteit. Nederland is met zijn
open economie allesbehalve immuun voor de wereldwijde terugval van handel en groei. De laatste cijfers van
het CPB voorspellen een krimp van 0,75% in 2009. Voor
2010 verwacht het CPB herstel tot een groei van 1%,
maar daarbij moet onmiddellijk worden aangetekend dat
deze voorspelling zeer grote onzekerheidsmarges kent. Er
is veel onduidelijkheid en onzekerheid over het jaar 2010.
De door het CPB verwachte stijging van de werkloosheid is voor de regering en de sociale partners een
aansporing om in actie te komen. De uitgangspositie van
Nederland is goed. Wij komen van een historisch lage
werkloosheid. Maar dat helpt die mensen niet die straks
hun baan kwijtraken, omdat een bedrijf failliet gaat, geen
orders meer heeft of fors moet inkrimpen. Wat hen wel
helpt, zijn investeringen in scholing en actieve begeleiding naar nieuwe werk. Het kabinet zal daar dan ook fors
op inzetten.
Het goede nieuws is dat overheden niet op hun
handen zijn gaan zitten. De afgelopen maanden is via
een internationaal gecoördineerde aanpak een krachtig
instrumentarium ontwikkeld om het financiële stelsel te
ondersteunen. Wij kunnen vaststellen dat deze daadkrachtige reactie een van de belangrijkste verschillen is
met wat er in de veel aangehaalde jaren dertig is
gebeurd. Ook belangrijk is dat de Nederlandse economie
een aantal sterke punten heeft. Dankzij verstandig beleid
over een reeks van jaren hebben wij een stevige
economische basis. Ik noemde al de lage werkloosheid,
maar ik denk ook aan de gezonde overheidsfinanciën, de
goed functionerende markten, de stijgende productiviteit
en het innovatief vermogen. Ik zie breed in de samenle-

10 december 2008
TK 35

35-3059