Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

31 839

Jeugdzorg

Nr. 347

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARISSEN VAN VEILIGHEID EN
JUSTITIE EN VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 februari 2014
Op verzoek van uw Kamer heeft de Kinderombudsman onderzoek gedaan
naar het feitenonderzoek dat aan de basis ligt van ingrijpende beslissingen in de jeugdzorg. Dit heeft geleid tot het rapport van de Kinderombudsman «Is de zorg gegrond?», dat op 10 december is verschenen1.
Zoals door uw Kamer bij brief van 13 december verzocht, geven wij hierbij
een reactie op dit rapport.
Het rapport van de Kinderombudsman vinden wij waardevol en de
aanbevelingen onderschrijven wij. Wij lichten dit toe aan de hand van de
conclusies en aanbevelingen van het rapport.
Algemene conclusie
De beslissing om een kind onder toezicht te stellen of uit huis te plaatsen
alsmede een beslissing over het gezag van ouders na echtscheiding, is
een ingrijpende beslissing. Wij zijn het met de Kinderombudsman eens
dat het daarom uiterst belangrijk is dat de rapportages op basis waarvan
deze beslissing (mede) wordt genomen, goed onderbouwd zijn. Het
onderzoek van de Kinderombudsman heeft zich gericht op de vragen op
welke wijze kwalitatief feitenonderzoek plaatsvindt, welke knelpunten zich
voordoen in het feitenonderzoek en bij het opstellen van rapportages en
welke verbeteringen moeten worden doorgevoerd. De Kinderombudsman
heeft daarbij niet gestreefd naar representativiteit.
De Kinderombudsman concludeert dat Bureau Jeugdzorg (BJZ), het
Advies- en Meldpunt Kindermishandeling (AMK) en de Raad voor de
Kinderbescherming (hierna te noemen: Raad) over het algemeen
professioneel en deskundig te werk gaan. Deze conclusie stelt ons
tevreden.

1

kst-31839-347
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 347

1

Ondanks de deskundige werkwijze constateert de Kinderombudsman dat
fouten in het onderzoeksproces en rapportages met enige regelmaat
voorkomen. «Dat varieert van een te eenzijdige duiding van incidenten, tot
het vermengen van feiten en meningen in de rapportage, en van
onzorgvuldige bronvermeldingen tot het niet navolgbaar formuleren van
conclusies en tot het niet altijd laten accorderen van informatie van
informanten.»2 Ondanks het feit dat er in het algemeen professioneel en
deskundig wordt gewerkt volgens de Kinderombudsman, zijn dit
bevindingen die we serieus moeten oppakken, de impact er van op het
leven van mensen is immers groot.
Definitie waarheidsvinding en het complexe werkveld
Het rapport besteedt terecht aandacht aan de vraag wat er onder
waarheidsvinding wordt verstaan. De Kinderombudsman stelt vast dat (in
het verleden) verschillende partijen verschillende definities hebben
gehanteerd, waardoor spraakverwarring is ontstaan. Jeugdzorg
Nederland (JZNL) en de Raad hebben voorheen gesteld dat zij niet aan
waarheidsvinding doen, vanuit de gedachte dat zij niet zoals in het
strafrecht op zoek zijn naar wettig en overtuigend bewijs. Jeugdzorginstanties gaan binnen de mogelijkheden echter wel degelijk op zoek naar
feiten ter ondersteuning van het nemen van besluiten, zo geven de Raad
en JZNL ook zelf aan.
De Kinderombudsman constateert dat jeugdzorgprofessionals te maken
hebben met complexe vraagstukken. Zo opereren jeugdzorgprofessionals
in het spanningsveld tussen «weten» en «vermoeden» en moet vaak een
afweging gemaakt worden tussen twee voor het kind schadelijke situaties:
het kind in de mogelijk schadelijke opvoedsituatie laten blijven of het bij
de ouders weghalen. Zonder daaraan iets af te doen, maakt de Kinderombudsman een aantal kanttekeningen bij de door ouders ervaren
problemen met jeugdzorg. Zo kunnen klachten worden ingegeven doordat
ouders het niet eens zijn met de uitkomst van het rapport en hoeven
onvolkomenheden niet per definitie de uitkomst van het onderzoek te
beïnvloeden.3
De Kinderombudsman vindt dat de boodschap met betrekking tot
waarheidsvinding zou moeten zijn:
«Jeugdzorg spant zich binnen het redelijke, tot het uiterste in om feiten en
omstandigheden te achterhalen, voor zover die van doorslaggevend
belang zijn voor het maken van de zorgvuldige inschatting van de
veiligheid en ontwikkeling van het kind».4
Deze formulering onderschrijven wij en deze sluit ook naadloos aan bij de
verankering die de term waarheidsvinding inmiddels heeft gekregen in
het wetsvoorstel Jeugdwet, door het aangenomen amendement5 van het
lid Van der Burg (VVD). Volgens dit amendement zijn de Raad en de
gecertificeerde instelling verplicht in rapportages of verzoekschriften de
van belang zijnde feiten volledig en naar waarheid aan te voeren. De
toelichting geeft aan dat de Raad en de gecertificeerde instellingen zich
moeten richten op het verzamelen van feiten, gebeurtenissen en
omstandigheden die objectiveerbaar zijn.

2

«Is de zorg gegrond». Analyse van het feitenonderzoek aan de basis van ingrijpende jeugdzorgbeslissingen, p 95.
3
«Is de zorg gegrond». Analyse van het feitenonderzoek aan de basis van ingrijpende jeugdzorgbeslissingen, p. 90 en 91.
4
Is de zorg gegrond. Analyse van het feitenonderzoek aan de basis van ingrijpende jeugdzorgbeslissingen», p. 91.
5
Kamerstuk 33 684, nr. 32

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 347

2

Algemene aanbevelingen en reactie
Op basis van het bovenstaande, wordt in het algemeen aanbevolen aan
BJZ, AMK en de Raad om een minimale set randvoorwaarden voor
rapportages te implementeren:
– Feiten en meningen worden standaard gescheiden beschreven;
– Hoor en wederhoor wordt toegepast en standaard opgenomen in de
rapportages;
– Beschrijvingen zijn zoveel mogelijk concreet en zonder speculatieve
formuleringen;
– Accordering van informatie moet explicieter worden gemaakt in de
rapportage;
– Een voor de lezer navolgbare weging van belemmerende en beschermende factoren in de opvoedsituatie van het kind, en daaruit volgend
de conclusie;
– Rapporten van externe deskundigen dienen in hun geheel toegevoegd
te worden aan de rapportages.
Wij zijn van mening dat deze set randvoorwaarden een goede basis vormt
om de kwaliteit van rapportages te toetsen. JZNL en de Raad hebben ons
laten weten dat zij zich aan deze randvoorwaarden committeren. Daarbij
dient te worden aangetekend dat de laatste randvoorwaarde uitsluitend
betrekking kan hebben op rapportages die opgesteld zijn met als doel het
informeren van ouders of rechtbank. Voor alle overige rapportages geldt
dat dit alleen kan met instemming van de gerapporteerde en de opsteller
daarvan.
Bevindingen en reactie op aanbevelingen per organisatie
De Kinderombudsman formuleert op basis van de bevindingen per
organisatie een aantal aanbevelingen die zien op de uitvoeringspraktijk.
Hieronder zullen we ingaan op de bevindingen en de aanbevelingen waar
deze om aanvullende acties vragen.
Bureau Jeugdzorg (jeugdbescherming)
De Kinderombudsman signaleert dat het werkveld van BJZ medewerkers
wordt gekenmerkt door veelal complexe gezinssituaties, soms hoog
oplopende emoties bij cliënten, ingrijpende beslissingen en een grote
verantwoordelijkheid. Daarbij komt dat elke minuut die wordt besteed aan
het opschrijven, een minuut minder betekent om te besteden aan contact
met de gezinnen. «De werkelijkheid is soms te weerbarstig om helemaal
in protocollen en standaard-werkwijzen te vatten», zo geeft het rapport
aan.6 De Kinderombudsman concludeert dat verbeteringen mogelijk zijn.
Voor BJZ geldt dat vermoedens nog te weinig onderbouwd worden en het
soms niet helder is wie welke informatie heeft aangeleverd.
De Kinderombudsman geeft aan dat BJZ een verbeterslag dient te maken
op het vlak van kwaliteitsborgen en doet hiertoe aanbevelingen. Uit een
gesprek hierover met JZNL komt naar voren dat de aanbevelingen
uitstekend passen in de lijn die de sector heeft ingezet. Deze lijn is gericht
op methodisch werken en verdere professionalisering, door respectievelijk de Deltamethode Gezinsvoogdij, de doorontwikkeling van de
Deltamethode onder andere in het kader van de vliegwielprojecten, het
wetsvoorstel professionalisering en het certificeringstraject als gevolg van
het wetsvoorstel Jeugdwet.

6

«Is de zorg gegrond». Analyse van het feitenonderzoek aan de basis van ingrijpende jeugdzorgbeslissingen, P. 45.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 347

3

De aanbevelingen van de Kinderombudsman die om aanvullende acties
vragen zijn:
– De Kinderombudsman beveelt aan te zorgen voor de implementatie
van interne kwaliteitswaarborgen in het proces van feitenonderzoek en
rapportage. Ook beveelt de Kinderombudsman aan sterker te sturen
op reflectie. BJZ en landelijk werkende instellingen hebben, zoals de
Kinderombudsman aanbeveelt, de afgelopen jaren kritische reflectie
op de kwaliteit van het feitenonderzoek gestimuleerd. In de Deltamethode Gezinsvoogdij is methodische casuïstiekbespreking verankerd,
in de doorontwikkeling van de Deltamethode zal dit nog nadrukkelijker
de aandacht krijgen. Deze bespreking biedt een uitstekend handvat om
de kwaliteit van feitenonderzoek te bespreken. Daarnaast geven de
rechtbanken en de Raad feedback op de kwaliteit van de rapportages.
De interne audits (zelf-evaluatie) die worden gehouden in het kader
van het certificeringstraject geven een impuls aan het kritisch bezien
van de werkprocessen en daarmee ook de kwaliteit van het feitenonderzoek;
– De Kinderombudsman beveelt aan kernbeslissingen standaard
multidisciplinair te nemen. Dit is reeds jaren de standaard werkwijze,
in die zin dat een beslissing met minimaal één functionaris met een
andere rol of deskundigheid wordt besproken, bijvoorbeeld met een
gedragswetenschapper, praktijkleider of teammanager. JZNL heeft
aangegeven dat leidinggevenden binnen de sector opgeroepen
worden er op toe te zien dat dit in de praktijk ook gebeurt;
– Aanbevolen wordt de rapportageformats te professionaliseren. JZNL
geeft aan dat de methodische benadering van het gezin leidt tot een
aanscherping van de rapportages. Verschillende BJZ’s werken al met
eenvoudige modellen die meer dwingen tot het doordringen van de
kern en betrokkenheid van ouders en kinderen bij de rapportage. Dit
komt de kwaliteit van de rapportages ten goede. JZNL zal de formats
en werkwijzen in de praktijk gaan beoordelen op het ongewenst
overnemen van teksten uit voorgaande rapportages;
– Het trainen van professionals in rapportagevaardigheden is, zoals
aanbevolen, een structurele activiteit voor BJZ. Het gaat hierbij onder
meer om juridische vaardigheden, het verwerken van informatie van
informanten en de mogelijkheden om kinderen te betrekken bij het
opstellen van rapportages. Het onderwerp hoe met feiten en interpretaties om te gaan zal voorts, volgens JZNL, met leidinggevenden en
personeel besproken worden en onderwerp zijn binnen de functioneringsgesprekken;
– Aanbevolen wordt om opnieuw in overleg te treden met ketenpartners
over die gevallen waarin het problematisch is om informatie te delen.
JZNL geeft aan dat dit punt in de lopende structurele overleggen met
ketenpartners wordt ingebracht.
Uw Kamer heeft ons ten slotte verzocht om expliciet inzicht te verschaffen
in hoeverre BJZ zich in algemene zin aan rechterlijke uitspraken houdt, en
in het bijzonder ondertoezichtstellingen en uithuisplaatsingen. Dit hebben
wij nagevraagd bij JZNL. Navraag bij JZNL levert ons het beeld op dat in
alle gevallen waar sprake is van een rechterlijke uitspraak als een
ondertoezichtstelling of uithuisplaatsing, deze maatregel door BJZ wordt
uitgevoerd.
Advies- en Meldpunt Kindermishandeling
Het AMK maakt onderdeel uit van BJZ, maar heeft eigen bevoegdheden
en taken, zoals het onderzoeken van meldingen bij vermoedens van
kindermishandeling. De ingezette lijn richting professionalisering en
methodisch werken, zoals hierboven geschetst, geldt daarmee ook
onverkort voor het AMK. De Kinderombudsman constateert dat het AMK

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 347

4

duidelijk onderscheid maakt tussen de beoordeling van de professional
die het AMK-onderzoek uitvoert en de informatie die door informanten is
verstrekt. De informatie van informanten wordt in de meeste gevallen
geaccordeerd door de informant. Verdere professionalisering van
rapportages is echter mogelijk. De Kinderombudsman constateert dat
feiten en interpretaties soms door elkaar lopen. Daarmee wordt overigens
niet gezegd dat het AMK verkeerde afwegingen maakt. Het AMK zou in de
rapportages explicieter kunnen aangeven hoe bepaalde signalen tot
zekere conclusies leiden.
De aanbevelingen van de Kinderombudsman hebben wij besproken met
JZNL. JZNL zal, aanvullend op hetgeen eerder is genoemd bij BJZ, de
volgende punten oppakken:
– JZNL zal bij de trainers van AMK-onderzoekers, zoals aanbevolen,
onder de aandacht brengen dat in de rapportage een vertaalslag moet
worden gemaakt van de opsomming van problematiek naar de
gevolgen daarvan voor het kind;
– De Kinderombudsman beveelt aan dat informanten hun visie in eigen
bewoordingen, in plaats van parafraseringen, accorderen of een eigen
tekst kunnen aanleveren. Binnen de AMK’s zullen deze mogelijkheden
besproken worden;
– Vanaf 2015 worden gemeenten verantwoordelijk voor de inrichting van
het AMHK (Advies en Meldpunt Huiselijk Geweld en Kindermishandeling). Er is een ondersteuningsprogramma AMHK vanuit de VNG
gestart die gemeenten helpt bij de totstandkoming van het AMHK.
Binnen het ondersteuningsprogramma wordt een model handelingsprotocol AMHK opgesteld. In het model handelingsprotocol zal
aandacht zijn voor de kwaliteit van rapportages van het AMHK.
Raad voor de Kinderbescherming
Zoals hierboven reeds aangegeven concludeert de Kinderombudsman:
«De in de protocollen beschreven werkwijze van de Raad is helder en
bevat waarborgen om de kwaliteit van het feitenonderzoek en de
rapportage te bewaken, zoals het multidisciplinair overleg, bronvermelding en hoor en wederhoor.»7
In het dossieronderzoek zijn bij de Raad geen formuleringen aangetroffen
die sterk negatief opvielen in de zin, dat ze te stellig waren op basis van de
beschikbare informatie. De teksten zijn over het algemeen zorgvuldig
geformuleerd, de rapportages kennen een heldere en uniforme structuur
en feiten en meningen worden gescheiden opgenomen in de rapportages.
In het rapport geeft de Kinderombudsman aan dat in de jeugdzorg een
continue verbeterproces noodzakelijk is ten aanzien van kwaliteitsborging
om fouten tot een minimum te beperken.
Aanbevolen aan de Raad wordt, net als aan het AMK, onder meer om de
afwegingen en het nader verantwoorden van getrokken conclusies verder
te expliciteren. Waar dit mondeling in het multidisciplinair overleg wel
gebeurt, komen die afwegingen en verantwoording niet altijd zichtbaar
terug op papier. Tevens wordt aanbevolen om doorslaggevende informatie van externe deskundigen in hun geheel als bijlage toe te voegen
aan rapportages.
De aanbevelingen hebben wij besproken met de Raad. Hieruit komt naar
voren dat de aanbevelingen aansluiten bij de koers die de Raad heeft
ingezet ter continue verbetering van de kwaliteit van haar rapportages,
7

«Is de zorg gegrond». Analyse van het feitenonderzoek aan de basis van ingrijpende jeugdzorgbeslissingen, p. 77.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 347

5

zoals de implementatie van de doorontwikkelde methode Raadonderzoek
vanaf 1 januari 2014. Zo wordt binnen de Raad kritische zelfreflectie op
keuzes gestimuleerd en gewaarborgd in multidisciplinaire overleggen,
intervisie en supervisie. Ook wordt, om meer inzichtelijk te maken wat de
Raad met reacties van ouders op rapportages doet, aangegeven of de
reactie van ouders nog tot andere wijzigingen in het rapport heeft geleid.
De reactie van de ouders en van de jongere wordt eveneens in het rapport
opgenomen.
Volgens de Raad vragen een aantal aanbevelingen van de Kinderombudsman om aanvullende maatregelen:
– Raadsmedewerkers zullen, zoals aanbevolen, nadrukkelijker worden
gewezen op het belang van het expliciteren van afwegingen binnen
het raadsonderzoek en conclusies nader te onderbouwen in hun
contacten met ouders en in de rapportages;
– Aanbevolen wordt om het standaard werkwijze te maken dat doorslaggevende informatie als bijlagen bij de raadsrapportage wordt
meegestuurd naar de rechtbank. De Raad zal in overleg treden met de
Raad voor de Rechtspraak en rechtbanken over de wijze waarop met
rapporten van deskundigen wordt omgegaan. Het uitgangspunt
daarbij is dat het gehele rapport van een interne of externe gedragsdeskundige, conform het Kwaliteitskader 2013, als bijlage aan het
raadsrapport wordt toegevoegd. Raadsmedewerkers zullen hierop
worden gewezen;
– De Kinderombudsman beveelt aan om voor voldoende training in het
rapporteren te zorgen. De Raad beziet of de noties uit het rapport
voldoende ingebed zijn in de opleiding jeugdbescherming. Zo nodig
zullen aanpassingen doorgevoerd worden;
– In algemene zin neemt de Raad de bevindingen en aanbevelingen mee
in het ontwikkelen van een kwaliteitszorgsysteem. Dit richt zich op de
kwaliteit van het primair proces en de kwaliteit van het management.
Kinderrechters
De Kinderombudsman heeft gesproken met kinderrechters en heeft naar
aanleiding van deze gesprekken een aantal specifieke aanbevelingen. Om
te voorkomen dat de Raad voor de Kinderbescherming met een te brede
taakopvatting een onderzoek start, dienen kinderrechters in gezag- en
omgangszaken een heldere opdracht mee te geven. De Raad voor de
Rechtspraak heeft ons laten weten dat dit in het reguliere, lokale overleg
tussen rechtbanken en de Raad voor de Kinderbescherming zal worden
besproken.
Tevens geeft de Raad voor de Rechtspraak aan dat communicatie met
minderjarigen, zoals aanbevolen, een continue aandachtspunt is voor
kinderrechters.
Tot slot
Het rapport van de Kinderombudsman leert ons dat de randvoorwaarden
voor kwalitatief feitenonderzoek bij de Raad, BJZ en het AMK voor het
overgrote deel aanwezig zijn. Waar het om gaat is dat door professionals
wordt gedaan wat in de protocollen en werkwijzen is afgesproken en wat
wordt geleerd in opleidingen en trainingen.
Op dit punt is ook een taak weggelegd voor de Inspectie Jeugdzorg (IJZ).
De IJZ besteedt, binnen haar reguliere toezichttaak, aandacht aan de
kwaliteit van het feitenonderzoek en de rapportage. In eerste instantie kijkt
de IJZ naar processen en procedures: hoe is het waarheidsgehalte van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 347

6

stellingen verankerd? De IJZ gaat naar aanleiding van het rapport van de
Kinderombudsman bepalen of het algemene toetsingskader uitbreiding
vergt.
Met de hierboven aangegeven implementatie van de aanbevelingen door
AMK, Raad, BJZ en het toezicht door de IJZ, hebben wij er vertrouwen in
dat de kwaliteit van het feitenonderzoek door jeugdzorginstanties verder
wordt geoptimaliseerd.
De Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie,
F. Teeven
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M.J. van Rijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 347

7