8 november 2021

Advies van praktijkpanels voor
een weidevogelbestendig
mestbeleid
Dorien Jansen1
Anne Jansma2
Astrid Manhoudt1
Carleen Weebers2
1.BoerenNatuur; 2.Van Hall Larenstein

Samenvatting
Nederland draagt internationaal een grote verantwoordelijkheid voor een aantal
weidevogelsoorten en hun broedhabitat. Naar aanleiding van een aangenomen motie van
De Groot e.a. uit 2019 zijn BoerenNatuur en Hogeschool Van Hall Larenstein door het
ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) gevraagd om met een advies
op basis van input van drie praktijkpanels te komen over mogelijke verbeteringen van
een weidevogelbestendig mestbeleid. Hiervoor zijn in juni en juli 2021 drie
panelbijeenkomsten georganiseerd met projectleiders van agrarische collectieven,
agrariërs, onderzoekers en bedrijfsadviseurs. De inbreng van deze geraadpleegde
personen tijdens deze drie digitale bijeenkomsten staan in deze notitie.
Mest heeft invloed op weidevogels op vier niveaus: type mest; tijdstip van bemesting;
methode van opbrengen van de bemesting; en hoeveelheid mest vanwege de invloed op
het habitat en voedselbeschikbaarheid. De panelleden gaven aan dat voor
weidevogelboeren een aantal nadelen in het huidige mestbeleid en wetgeving zitten.
Deze nadelen werken soms op alle vier deze niveaus nadelig om het juiste habitat voor
weidevogels te creëren. Specifieke mestwetgeving en -beleid is nodig om de weidevogels
te bedienen, net als stimulering van weidevogelvriendelijke opties in stalsystemen en
methode binnen het mestbeleid. Tot slot zijn er regels op systeemniveau die transitie naar
weidevogel-georiënteerde boeren in de weg staan, zoals de regels voor de toediening
van de mest, een focus op emissiebeperkingen in plaats van op gezonde bodem met veel
bodemleven. Mogelijkheden op systeemniveau, zoals gemakkelijkere samenwerking
tussen akkerbouwers en veehouders moeten mogelijk worden gemaakt.
De conclusie van de panels is om in te zeten op twee beleidssporen: één beleid voor
extensieve boeren met veel weidevogels en één beleid voor de overige boeren. Het
beleidsspoor voor de extensieve boeren met veel weidevogels moet ruimte bieden voor
specifieke uitvoering van de bemesting(sregels) voor zeer extensieve bedrijven met veel
weidevogels, die de vogels ten goede komt en waarin verantwoording gebeurd op
bedrijfsniveau. In het tweede beleidsspoor voor alle andere boeren stimuleren dat de koe
zoveel mogelijk in de wei staat en het gebruik van kunstmest ontmoedigen. Om
onderscheid te maken tussen bedrijven behorend tot beide beleidssporen wordt een
voorzet gedaan, maar dit zal nader moeten worden onderzocht.

BoerenNatuur en Van Hall Larenstein hebben geprobeerd in deze notitie zo goed mogelijk
en op hoofdlijnen de input samen te vatten van de aanwezigen tijdens de drie panel
bijeenkomsten. Deze notitie is geen standpunt van deze organisaties alleen een advies op
basis van de inbreng en discussies van de aanwezigen tijdens deze drie bijeenkomsten. In
verband met COVID waren deze bijeenkomsten digitaal.

2

Inhoudsopgave
Inhoud
Samenvatting .................................................................................................................................................. 1
1. Aanleiding.................................................................................................................................................... 4
2. Praktijkervaringen benodigdheden mestbeleid voor weidevogels ........................................ 5
2.1 Directe effecten mestbeleid op weidevogels .......................................................................... 6
2.2 Flexibiliteit om de weidevogels te bedienen ........................................................................... 9
2.3 Stimuleringsbeleid nodig ............................................................................................................. 10
2.4 Regels op systeemniveau............................................................................................................. 11
3. Advies voor verbeteren van het mestbeleid ................................................................................ 12
3.1 Beleidsspoor 1: (Zeer) extensieve bedrijven (biologisch of gangbaar, met name
(melk)veebedrijf) .................................................................................................................................... 13
3.2 Beleidsspoor 2: Regelgeving voor overige bedrijven ........................................................ 14
3.3 Criteria voor extensieve bedrijven die in aanmerking komen voor beleidsspoor 1 15
4. Aanbevelingen voor een weidevogelbestendig mestbeleid .................................................. 15
5. Relevante literatuur ............................................................................................................................... 17
Bijlagen ........................................................................................................................................................... 18
Bijlage 1. Positieve praktijkervaringen van mestgebruik op weidevogels......................... 18
Bijlage 2. Knelpunten naar aanleiding van mestbeleid en uitvoering ................................ 19
Bijlage 3. Onderzoeksvragen uit de panelbijeenkomsten ....................................................... 21
Bijlage 4. Sheets van de bijeenkomsten ........................................................................................ 22
Bijlage 5. Aanwezigen bij de expert- (3) en twee praktijkdeskundigen-bijeenkomsten
(1 en 2) ....................................................................................................................................................... 25

3

1. Aanleiding
In 2019 is een motie aangenomen van De Groot e.a. (Kamerstuk 26 407, nr. 121)
(Overheid.nl, 2019) waarin gevraagd wordt om een weidevogelbestendig mestbeleid.
Naar aanleiding daarvan is in eerste instantie een verkennend literatuuronderzoek
uitgevraagd bij de Commissie Deskundige Meststoffenwet (CDM). Het CDM-advies is in
2020 opgeleverd en naar de Tweede Kamer gestuurd (CDM, 2020). Naast
wetenschappelijk advies wil LNV ook graag van de praktijk horen hoe zij aankijken tegen
een weidevogelbestendig mestbeleid; welke belemmeringen zij zien in de mestwetgeving;
en wat er nog meer gedaan kan worden in het (mest)beleid om gezonde
weidevogelpopulaties te stimuleren. Hiervoor zijn op verzoek van het Ministerie van LNV
door BoerenNatuur en Hogeschool Van Hall Larenstein drie praktijkpanels georganiseerd.
Twee panelbijeenkomsten zijn georganiseerd voor gangbare en biologische
melkveehouders met weidevogels op hun bedrijf. Bij één van deze bijeenkomsten is ook
een akkerbouwer aangeschoven. De derde panelbijeenkomst is georganiseerd voor
projectleiders van de agrarische collectieven, onderzoekers en bedrijfsadviseurs. Zie
Bijlage 5 voor de deelnemers aan alle bijeenkomsten. De adviezen van zowel het CDM als
de uitkomsten uit deze praktijkpanels kunnen door LNV worden gebruikt om tot een
voorstel te komen hoe een weidevogelbestendig mestbeleid eruit komt te zien.
Nederlandse weidelandschappen spelen een heel belangrijke rol als broedgebied voor
weidevogelpopulaties en om die reden draagt ons land internationale
verantwoordelijkheid voor een groot aantal van deze soorten als de grutto, kievit, tureluur
en wulp. Al meerdere decennia nemen de weidevogelpopulaties af (zie afbeelding 1),
door meerdere oorzaken, waaronder het verlies aan geschikt weidevogelgrasland door
intensivering van de landbouw, klimaatverandering, versnippering van het landschap
door verstedelijking en infrastructuur en door een toenemende predatiedruk (Kleijn et al.,
2010; Groen et al., 2012).

Afbeelding 1. Trends in populatiegrootte van een achttal weidevogels 1990-2015 (bron: Netwerk Ecologische Monitoring via
Vogelbescherming (2016).

4

Om dit tij te keren moeten bij keuzes ten aanzien van landschapsinrichting en
graslandbeheer de behoeftes van weidevogels centraal staan en moeten er maatregelen
worden gehanteerd die habitat van weidevogels geschikt maken gedurende het gehele
broedseizoen (o.a. door de eerste maaisnede van grasland later te laten plaatsvinden).
De hoeveelheid, het type en de kwaliteit mest spelen hierin een belangrijke rol. Onder
intensief graslandbeheer met hoge bemestingsgiften ontstaat er eind april al een zwaar
gewas, welke vroeg gemaaid wordt en daarmee de overlevingskans van nesten en
kuikens fors reduceert (Kleijn et al., 2010). Een zwaar gewas is ook bij het uitstellen van
de maaidatum ongeschikt voor weidevogelkuikens doordat het moeilijk doorwaadbaar
is en het daardoor veel energie kost om zich te verplaatsen en voldoende insecten te
vangen. Daarnaast is onder intensief bemestingsbeheer de botanische variatie in het
grasland laag (Dobben et al., Groen et al., 2012). In weidevogelgebieden gaat daarom de
voorkeur uit naar het toepassen van een lage bemesting (<100 kg N/ha) en bij voorkeur
in de vorm van vaste mest. Nutriënten in vaste mest komen pas langzaam beschikbaar
voor opname door de plant, waardoor de grasgroei, bij toediening van vaste mest in het
voorjaar, ook langzaam op gang komt (Visser et al. 2021). Daarnaast beïnvloedt het type
mest en de kwaliteit ervan (de C/N verhouding) de beschikbaarheid van voedsel voor
weidevogels (rode wormen) en hun kuikens (insecten) (Visser et al., 2021; Onrust et al.,
2019; Curry, 1997).

2. Praktijkervaringen
benodigdheden mestbeleid voor
weidevogels
De deelnemers aan de twee praktijkpanels benoemden veel relaties tussen weidevogels
en bemesting welke, direct en indirect, te maken hebben met het mestbeleid. In de
tweede en derde panelbijeenkomst zijn eerst conclusies herhaald van de eerdere
bijeenkomst(en). Deze zijn te vinden in Bijlage 4. Breed gedragen opmerkingen uit de
panelbijeenkomsten zijn gebundeld in vier categorieën:
1. Directe effecten van mestbeleid op weidevogels;
2. Flexibiliteit in het mestbeleid en -wetgeving om weidevogels goed te kunnen
bedienen op extensieve bedrijven met veel weidevogels;
3. Stimulering van keuzes voor weidevogelmaatregelen aangaande bemesting;
4. Flexibiliteit in regels op niveau van het bedrijfssysteem.
Elke categorie wordt hieronder uitgelicht. Naast goed mestbeleid is voldoende een
voldoende natte bodem voor weidevogels cruciaal. Op de waterstand in een perceel
wordt verder niet ingegaan in deze notitie, omdat dit niet gevraagd is, maar bij een

5

droge bodem zijn er zeer weinig insecten en wormen in een perceel, die juist van belang
zijn voor weidevogels.

2.1 Directe effecten mestbeleid op weidevogels
Het gebruik en toedienen van meststoffen kan, afhankelijk van de methode en de
hoeveelheden, directe en indirecte effecten hebben op het voorkomen van weidevogels
en het vliegvlug worden van kuikens. Vanuit weidevogeloogpunt zijn volgens de
praktijkdeskundigen de volgende beheermaatregelen ten aanzien van het gebruik van
mest het belangrijkste:
1. Jaarrond beperkte mestgift (ca. 10 ton/hectare tot maximaal 20 ton/hectare), liefst
met ruige mest om de ontwikkeling van een kruidenrijke, gevarieerde en open
graslandvegetatie met een hoge beschikbaarheid van wormen en insecten op een
perceel te krijgen. Onder ruige mest wordt verstaan: vaste strorijke mest, ofwel
vaste mest waarin zichtbaar een substantiële hoeveelheid stro aanwezig is. (Uit:
Besluit gebruik meststoffen: art. 1 onder q). Deze definitie wordt door RVO ook
gehanteerd voor het Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer (ANLb).
2. Binnen het weidevogelbeheer gaat het om het creëren van variatie in ruimte en
tijd, oftewel goed mozaïekbeheer. Stimulering van de aanwezigheid en
beschikbaarheid van in de vegetatie levende insecten door variatie in bemesting
toe te passen om voldoende voedselaanbod te bieden aan weidevogels en hun
opgroeiende kuikens. Variatie in bemesting betekent variatie in:
a. Type mest
b. Tijdstip van bemesting
c. Manier van bemesting
d. Hoeveelheid mest
A. Type mest
Ruige mest is van belang voor het behoud en/of de ontwikkeling van een
kruidenrijke, gevarieerde en open extensieve graslandvegetatie met een hoge
beschikbaarheid van wormen en insecten op een perceel. Variatie in type mest
op het bedrijf tussen de ruige mest (op extensieve percelen), dikke fractie en
drijfmest op andere percelen, kan gedurende het broedseizoen geschikt habitat
voor weidevogels bieden. Jonge kuikens eten insecten. Vanaf twee weken
beginnen de kuikens (kleine) wormpjes te eten die vlak onder de oppervlakte
zitten of onder de (drijf)mest liggen. De vaste fractie van drijfmest met grof
organische materiaal op percelen vlakbij (naast) extensief kruidenrijk
graslandpercelen kan een goed alternatief zijn voor ruige mest. In de praktijk
blijkt, volgens waarnemingen van de panelleden, dat volwassen vogels graag
foerageren op percelen waar de dikke fractie is uitgereden (gescheiden mest).
Concluderend van belang is ruige of vaste mest met grof organisch materiaal.
Op het grof organisch materiaal (vaste mest gemengd met maaisel) komen
schimmels, die van belang zijn voor de rode wormen. Onrust toonde in zijn

6

onderzoek aan dat de rode detrivore regenworm (die dood organisch materiaal
eet) grof-organisch materiaal in de bodem brengt door zowel boven- als
ondergronds te opereren (Onrust et al., 2019). Daarmee is de rode worm niet
alleen cruciaal voor de bodemvruchtbaarheid, maar ook voor de
voedselvoorziening van weidevogels. Rode wormen worden echter steeds
zeldzamer, want zij gedijen op ruige stalmest en niet op de drijfmest bemesting,
die op intensief grasland beheer vooral wordt toegepast. Bemesting met ruige
mest stimuleert rode wormen om naar de oppervlakte te komen en zorgt er
daarmee voor dat deze wormen makkelijk te vangen zijn door zichtjagers zoals
de kievit.
Kunstmest wordt door alle panelleden afgeraden omdat dit snel beschikbaar
komt voor de plant en daarmee leidt tot een ongeschikte vegetatie voor
weidevogels. Daarnaast wordt door het panel aangegeven dat er een negatief
effect van kunstmest op het bodemleven (o.a. bacterie/schimmel verhouding)
en bodemstructuur is.
B. Tijdstip van bemesting
Laat in het najaar met ruige mest bemesten is goed voor de rode regenwormen
en de opbouw van organisch stof in de bodem.
C. Manier van bemesting
Bij drijfmestinjectie wordt de bodem doorsneden, dit zorgt voor een tijdelijke
dip in wormenaantallen. Wormen worden door de drijfmestinjectie vaak
letterlijk doorsneden. Daarnaast is drijfmest vaak toxisch voor regenwormen
omdat het erg zuur is (lage pH) en drijfmest onttrekt zuurstof uit de bodem de
eerste weken na bemesting. Regenwormen ademen door hun huid en zijn
afhankelijk van voldoende zuurstof in de bodem. Drijfmestinjectie in een droge
periode zorgt ervoor dat de sleuven die in de bodem zijn getrokken, nog
langzamer dicht gaan. De bodem verdroogt daardoor, met als gevolg nog
minder regenwormen. (Onrust et al., 2019). Voor weidevogels is vooral ruige
mest of vast met met grof organisch materiaal van belang. Door de panelleden
werd aangegeven dat door te variëren in tijdstip en manier van bemesten op
verschillende percelen (met name bovengronds, eventueel soms injectie,
sleepvoet) ontstaat er variatie wat zorgt voor een mozaïek van verschillende
percelen voor weidevogels gedurende het broedseizoen. Met beweiding krijg
je mestflatten welke lokaal voedselhotspots opleveren met insecten, larven en
wormen. Dit is gunstig voor de weidvogels. Bovengronds mest uitrijden kan nu
alleen door een beperkt aantal boeren die hiervoor een gebruik mogen maken
van een uitzondering (vrijstellingsregeling). Voor boeren met veel weidevogels
met een extensief bedrijf gericht op weidevogels zou hier geen uitzondering
voor gemaakt moeten worden, maar bovengronds uitrijden zou voor deze
bedrijven standaard toegestaan en gestimuleerd moeten worden.

7

Foto: dode rode regenwormen die naar bovenkomen zijn gekomen (en blijven bij daglicht), omdat na het
injecteren van drijfmest het bodemmilieu voor hun zeer ongunstig is (foto J. Onrust).

D. Hoeveelheid mest
Lage jaarlijkse mesttoediening (jaarrond lage hoeveelheid), in de vorm van
ruige mest of vaste mest met grof organisch materiaal is nodig voor realiseren
van extensief kruidenrijk grasland met een open gevarieerde
vegetatiestructuur; een zeer belangrijk onderdeel in het weidevogelmozaïek. In
de schil daaromheen kan gevarieerd worden in hoeveelheid bemesting voor
het realiseren van groeitrappen (variatie in grashoogte).
3. In het broedseizoen van de weidevogels (ofwel de rustperiode) wil je geen
bemesting hoeven toe te passen, vanwege het risico op verstoring van nesten en
kuikens. Op graslandpercelen binnen het ANLb met een rustperiode is mest
uitrijden tijdens de rustperiode, van 1 april tot variërend van 1 juni tot 1 juli, dan
ook verboden. Indien er toch bemesting moet worden opgebracht vóór de
rustperiode of in het broedseizoen op percelen zonder rustperiode, kan er het
beste worden gekozen voor methoden die de kans op nestverliezen zo laag
mogelijk houden; zoals bovengronds uitrijden. Uitrijden met de sleepslang heeft
de grootste nadelige impact op weidevogelnesten en pullen, gevolgd door
mestinjectie en de sleepvoet. Bij uitrijden van mest is bescherming van nesten en
pullen cruciaal, ongeacht de methode.

8

2.2 Flexibiliteit om de weidevogels te bedienen
Agrariërs met veel weidevogels zorgen voor een gevarieerd mozaïek van meerdere
aaneengesloten kruidenrijke graslandpercelen om de kans om kuikens succesvol
vliegvlug te laten worden zo groot mogelijk te maken. Om dit in hun bedrijfsvoering te
bereiken moeten ze zorgvuldige keuzes maken. Hierbij gaat het om de in 2.1.2 genoemde
variatie in bemesting in type, tijdstip, manier en hoeveelheid. Een deel van de agrariërs in
de twee praktijkpanels zijn zeer ervaren weidevogelboeren, die op hun bedrijf jaarrond
rekening houden met weidevogels in het beheer van hun kruidenrijke en reguliere
graslanden, zodat er tijdens het broedseizoen een optimaal mozaïek is dat zorgt voor
voldoende rust, dekking en voedsel. Naast afstemming van het maaibeheer en de
beweiding op de aanwezigheid van de vogels, willen deze, over het algemeen, extensieve
boeren hun (beperkte) mest maximaal in kunnen zetten op het verbeteren van het
biotoop en de overlevingskansen van weidevogels en hun kuikens. Dit vraagt flexibiliteit
om afhankelijk van het seizoen, weersomstandigheden en de behoeftes van de
weidevogels, de mest binnen het bedrijf op de juiste manier in te kunnen zetten voor de
weidevogels én hun bedrijfsvoering. Voldoende hoge waterstand in een perceel is ook
van belang voor weidevogels, maar is in deze notitie niet verder uitgewerkt, omdat de
vraag gericht is op het mestbeleid en regelgeving.
Gedurende het jaar zouden boeren met veel weidevogels moeten kunnen bepalen wat
nodig is voor de weidevogels en het benodigde kruidenrijk graslandbeheer en daar hun
mestbeheer op afstemmen. De wet- en regelgeving van het landelijk mestbeleid is
hiervoor nu deels beperkend, doordat per type meststof en toediening is vastgelegd
wanneer het wel en niet is toegestaan is om het uit te rijden; oftewel kalendersturing. Er
is grote behoefte bij deze weidevogelboeren aan het loslaten van deze detailsturing door
het ministerie van LNV en in plaats daarvan vanuit de overheid te gaan sturen op
milieudoelen op bedrijfsniveau voor extensieve bedrijven met veel weidevogels. Met als
doel dat deze boeren de ruimte hebben om hun beperkte hoeveelheid mest, maar wel
van hoge kwaliteit (ruige mest en/of dikke fractie met grof organisch materiaal) optimaal
in te kunnen zetten ten behoeve van het weidevogelbeheer. Om vast te stellen of een
bedrijf voldoende extensief is om hiervoor in aanmerking te komen moeten criteria
opgesteld worden.
De redenatie is dat deze vrijheid mogelijk is omdat de extensieve weidevogelboeren
minder mest hebben en er daardoor minder risico’s aan deze vrijheden zijn verbonden.
Een suggestie als onderdeel hiervan is om de ontheffing voor het uitrijden van vaste mest
gedurende vorst en sneeuw niet alleen te verlenen voor ANLb percelen maar ook voor
weidevogelbedrijven in het algemeen. Dit stimuleert bedrijven met een stalsysteem
gericht op vaste mest, doordat er dan meer flexibiliteit en ruimte is voor het uitrijden van
vaste mest voor het voorjaar. In 3.3 wordt een aanzet gedaan tot criteria om deze
extensieve weidevogelbedrijven te kunnen onderscheiden

9

2.3 Stimuleringsbeleid nodig
Om weidevogels te behouden is meer stimulerend beleid van de overheid en markt nodig,
zowel in de wetgeving, subsidies als duurzaamheidsprogramma’s, zowel van overheden
als het bedrijfsleven.
Agrariërs met veel weidevogels en kruidenrijke graslanden lopen in de praktijk meestal
tegen veel extra administratie lasten en afwijzingen aan (bijvoorbeeld beteelbare
oppervlakte), waardoor er minder snel wordt gekozen voor een weidevogelvriendelijke
bedrijfsvoering door agrariërs. Een aantal concrete voorbeelden, die aangepast moeten
worden om weidevogelboeren beter mogelijk te maken zijn:
1. Ruige mest is essentieel voor kruidenrijke graslanden en weidevogels. Dit stimuleert
het bodemleven, is goed voor insecten en zorgt voor de opslag van organisch stof in
de bodem. Meerdere agrariërs geven aan dat ze graag hun drijfmeststal zouden willen
vervangen door een potstal of een ander stalsysteem gericht op primaire scheiding
van mest en urine. Dit is vanuit het oogpunt van bodemkwaliteit en bodemleven voor
zowel de realisatie van kringlooplandbouw als voor weidevogelbeheer beter dan een
drijfmeststal. Een systeem gericht op primaire scheiding van mest en urine zorgt
daarnaast voor een emissiereductie van ammoniak. Door de huidige
stikstofproblematiek durven echter veel provincies geen vergunning voor een potstal
te verlenen, want ze zijn bezorgd dat het zorgt dat het leidt tot meer stikstofuitstoot.
Het vergt nader onderzoek of dat ook zo is, zeker bij gelijkblijvend aantal koeien.
Tevens zijn subsidies voor een nieuwe stal alleen beschikbaar voor een emissiearme
stal (met luchtwassers), of (te) dure stalsystemen gericht op primaire scheiding van
mest en urine. Wat betreft weidevogelbeheer en kringlooplandbouw zijn juist deze
potstallen duurzamer. Momenteel worden niet alle positieve aspecten van potstallen
meegenomen in het beleid, de wetgeving en subsidieregelingen. Aanvragen voor de
bouw van ruige meststallen en zogenaamde natuurinclusieve stallen zouden juist
gestimuleerd moeten worden en opgenomen moeten worden in subsidieregelingen.
Hierbij dient niet alleen te worden gekeken naar emissie in de stal en de opslag, maar
naar de emissies in het gehele bedrijfssysteem (koe, beweiding, aanwending, bodem)
en de voordelen die het oplevert op het gebied van bodem en biodiversiteit. Het
doorsnijden van de bodem met mestinjectie zorgt voor extra CO2 uitstoot, dat soort
aspecten worden in de huidige analyses vaak niet meegenomen.
2. Sommige boeren kiezen momenteel minder snel voor een stalsysteem gebaseerd op
ruige mest, omdat ruige mest na 31 augustus niet meer uitgereden mag worden.
Vanuit de praktijk worden september en oktober juist gezien als een goede periode
voor het toedienen van ruige mest voor het bodemleven. Dus voor extensieve
bedrijven met veel weidevogels en ruige mest moet dit in het najaar toegestaan
worden.

10

3. Biologische boeren maken gebruik van de vrijstellingsregeling en kunnen daardoor
ontheffing krijgen voor het bovengronds uitrijden van drijfmest. Deze uitzondering
zou niet alleen met name voor biologische boeren moeten gelden, maar voor alle in
deze notitie bedoelde extensieve (weidevogel)boeren een mogelijkheid moeten zijn.
Voor de voorwaarden van RVO zie ter informatie voor de voorwaarden: Mest
bovengronds uitrijden | RVO.nl | Rijksdienst. Boeren met veel weidevogels brengen het
liefste ruige mest of vaste mest grof organische materiaal op hun percelen. Als hun
ruige mest op is, omdat ze een drijfmeststal hebben en nog geen potstal hebben
kunnen bouwen, willen ze hun drijfmest niet injecteren. Het bovengronds toedienen
van drijfmest, al dan niet verdund met water, heeft bij veel weidevogelboeren de
voorkeur. Deels vanwege de minder negatieve impact op bodem en biodiversiteit (van
het bovengronds uitrijden) en anderzijds vanwege scheurvorming en snellere
uitdroging van de toplaag op klei- en veenweidegronden. Bij het injecteren van
drijfmest worden letterlijk sleuven in de bodem getrokken, die zowel voor de bodem
als het bodemleven nadelig zijn.
4. Tot slot gaven de agrariërs ideeën om binnen het ANLb meer ruimte te laten ontstaan
om het goed te doen voor de weidevogels. In nieuwe ANLb pakketten zouden eisen
kunnen worden opgenomen over het reduceren van de bemesting en het gebruik van
chemische bestrijdingsmiddelen. Het kiezen van deze pakketten kan gestimuleerd
worden door hier een hogere beloning aan te hangen.

2.4 Regels op systeemniveau
Het huidige mestbeleid is gericht op het voorkomen van excessen ten aanzien van
mesttoepassing en het tegengaan van mestfraude. Hiervoor zijn gedetailleerde generieke
maatregelen opgesteld. Er is zoals eerder vermeld grote behoefte aan minder
detailsturing op waar, op welke manier en wanneer mest mag worden uitgereden op
extensieve bedrijven met veel weidevogels. Daarnaast is er behoefte aan verlichting van
de administratieve last. Een meer generiek mestbeleid waarbij wordt gestuurd op
verantwoording op bedrijfsniveau kan een goede manier zijn om boeren te belonen voor
een meer extensieve vorm van (melk)veehouderij waarin ze optimaal rekening houden
met de weidevogels. Regels op systeemniveau moeten in ieder geval het volgende
ondervangen:
1. Leg in het mestbeleid niet alleen de focus op emissies, maar geef biodiversiteit en
bodem een nadrukkelijkere rol. Een integrale benadering vanuit het
bedrijfssysteem is van belang en te bereiken door het stimuleren van bodemleven
en opbouw van organische stof op percelen als uitgangspunt te nemen in het
toekomstig mestbeleid.
2. Jaarrond beheer aantrekkelijk maken door ook buiten het weidevogelseizoen
weidevogelstimulerende maatregelen te belonen, zoals het jaarrond minder
bemesting toepassen op percelen extra stimuleren. Het gebruik van kunstmest

11

ontmoedigen. Zo bied je jaar in jaar uit een steeds aantrekkelijker habitat. Dit kan
in het ANLb door hier (nieuwe) pakketten over op te nemen.
3. Het mestbeleid moet mestfraude tegengaan, maar moet natuurinclusieve
extensieve bedrijven in regeldruk en administratieve werkzaamheden zoveel
mogelijk ontlasten. Deze bedrijven zijn extensiever (lage veedichtheid), kunnen alle
mest op eigen land plaatsen, waardoor de kans op excessen veel kleiner zijn. Zij
zouden daarnaast meer ruimte moeten krijgen voor flexibiliteit in de uitrijdperiode
en het krijgen van een standaard ontheffing voor het bovengronds uitrijden.
4. Samenwerking stimuleren in het mestbeleid tussen veehouders en akkerbouwers,
zodat de akkerbouwer niet het afvoerputje voor mestoverschot (en lage kwaliteit
mest) worden. Zorg in beleid buiten het mestbeleid om dat ook akkerbouwers
mest van de juiste vorm en kwaliteit kunnen gebruiken. Als je werkt met een
afstandscriterium moet dat gebaseerd zijn op de verhouding akkerbouwbedrijven
ten opzichte van veehouderijen. In bijvoorbeeld Zeeland is het voor akkerbouwers
erg lastig om aan goede kwaliteit mest te komen, ook als ze wél in willen zetten
op weidevogels.

3. Advies voor verbeteren van het
mestbeleid
Uit de praktijkpanels voor het verbeteren van het mestbeleid voor weidevogels is een
advies op basis van twee sporen naar voren gekomen:
1. (Zeer) extensieve bedrijven met weidevogels en/of boerenlandvogels;
2. Overige agrarische bedrijven.
In de discussies is aan de orde gekomen of nog een derde categorie ‘Natuurinclusieve
bedrijven’ of ‘Gemengde bedrijven met akkerbouw en melkvee’, onderscheiden kan
worden voor mestwetgeving en -beleid. Concreet advies voor aanpassingen van de
mestwetgeving voor deze ‘derde groep’ bleek echter (nog) lastig te zijn. Het advies is
daarom hier verder onderzoek naar te laten doen.
Voor de twee sporen wordt hieronder uitgewerkt welke aanpak vanuit de praktijk
geadviseerd wordt. Het ministerie van LNV is via de mestwet niet de enige die extensieve
bedrijven met weidevogels en/of boerenlandvogels kan stimuleren. Het zou mooi zijn als
in de toekomst ook waterschappen, gemeentes en beloningsregelen vanuit de markt (het
bedrijfsleven) boeren met veel weidevogels (boerenlandvogels) en die veel doen aan de
opbouw van organische stof in de bodem (CO2-opslag) hiervoor gaan belonen.

12

3.1 Beleidsspoor 1: (Zeer) extensieve bedrijven
(biologisch of gangbaar, met name (melk)veebedrijf)
Bij een extensieve vorm van (melk)veehouderij is de beschikbaarheid van mest op het
bedrijf lager, omdat de dieraantallen per hectare laag zijn. Boeren met een extensieve
bedrijfsvoering denken zorgvuldig na hoe en op welke percelen zij mest uitrijden.
Wanneer dat gecombineerd wordt met weidevogelbeheer dan wegen de belangen van
de weidevogels daarin zwaar mee. Het risico op slechte mestaanwending, in het nadeel
van de kruidenrijke graslanden, weidevogels, milieu en waterkwaliteit, is bij deze
extensieve bedrijven veel kleiner.
Vanwege deze verkleinde risico’s is het mogelijk voor deze bedrijven de administratieve
lasten te verlichten, door bijvoorbeeld een bedrijfsbenadering in de verantwoording van
de mestboekhouding mogelijk te maken zonder of met weinig beperkende maatregelen
ten aanzien van de aanwendingsmethoden en hoeveelheden mest. Hierdoor worden deze
boeren beloond om hun inzet voor weidevogels, de opbouw van organische stof en het
stimuleren van bodemleven. Deze benadering kan mogelijk ook andere (extensieve)
bedrijven die al gedeeltelijk natuurinclusief werken stimuleren om hiermee mee verder te
gaan of verder te gaan extensiveren.
Uitgangspunten voor dit beleidsspoor voor extensieve weidevogelbedrijven zijn:
▪ De huidige administratieve lasten worden omgevormd naar een stimulerend
aangepast mestbeheer;
▪ Het beleid stimuleert mestscheiding en (gedeeltelijk) bovengronds uitrijden van
mest maar ook stalaanpassingen, zoals potstallen die bijdragen aan een
verbetering van het weidevogelbeheer;
▪ Er worden doelvoorschriften in plaats van maatregelvoorschriften geformuleerd;
▪ Er is vrijstelling mogelijk voor bepaalde toepassingsmethoden en mesttypen;
▪ Verantwoording vindt plaats op het niveau van het bedrijf, inclusief gepachte
natuurpercelen van natuurorganisaties. Er is te weinig mest op deze bedrijven,
agrariërs moeten meer kunnen sturen op basis van hun inzicht in
weidevogelbeheer krijgen hoe en wanneer ze hun beperkte mest aanwenden;
▪ De emissies worden gemeten per hectare in plaats van per liter melk. In de
kringloopwijzer van de ketenbedrijven zou hier meer aandacht voor moeten
komen;
▪ Er is meer ruimte in mestaanwendingstechnieken voor weidevogelpercelen.
Bemesten via de sleepslang en via mestinjectie worden ontmoedigd. Bemesten
door het bovengronds opbrengen van ruige mest of vaste mest met grof
organisch materiaal wordt gestimuleerd.
Zie paragraaf 3.3 voor de voorwaarden waar deze (zeer) extensieve bedrijven aan moeten
voldoen om gebruik te kunnen maken van dit beleidsspoor voor mestwetgeving.

13

3.2 Beleidsspoor 2: Regelgeving voor overige bedrijven
Veel bedrijven hebben de volledige mestplaatsingsruimte, inclusief de derogatie nodig
om de beschikbare dierlijke mest aan te kunnen wenden op hun bedrijf. De huidige regels
voor het mestbeleid voor dit type bedrijven, onafhankelijk van het feit of ze intensief,
gangbaar of natuurinclusief zijn, geven duidelijkheid over wat de maximale toegestane
bemesting per hectare is. Verdere aanscherping lijkt hiervoor niet nodig. Wel kan het voor
de bescherming van de weidevogels zinvol zijn (nieuwe) pakketten met aanvullende
voorwaarden op te nemen onder het ANLb zodat een betere jaarrond sturing op de
ontwikkeling van goed weidevogelbiotoop mogelijk is.
Onderstaande punten zijn tijdens de drie bijeenkomsten genoemd, die kunnen bijdragen
aan het meer weidevogelbestendig maken van het mestbeleid, voor bedrijven binnen dit
tweede beleidsspoor:
▪ Duidelijkheid over de definities van ruige mest, vaste mest, dikke fractie,
stalmest, bokashi, wat en hoeveel mag, wanneer wel en niet, etc.;
▪ Indien de dikke fractie of drijfmest wordt gemengd met maaisel of ander
organische materiaal geldt nu dat bij de mestdoortelling het geheel dan als mest
wordt gezien. Het toegevoegde organische materiaal (riet of ander maaisel)
moet niet meegeteld worden in de totale mestboekhouding. Het aanbrengen
van ruige mest of de dikke fractie van drijfmest bovengronds moet juist
gestimuleerd worden;
▪ Géén mestvergisters en mestvergisting stimuleren: hiermee verbrandt het
organisch materiaal, wat juist nodig is voor opbouw van het organisch
stofgehalte (koolstofbinding) in de bodem en het behoud van bodem leven.
Mestvergisting werkt averechts voor de bodem en voor boerenlandvogels;
▪ Stimuleer zoveel mogelijk de koe in de wei voor de meest efficiënte kringloop.
Het huidige keurmerk voor weidegang en de berekeningen in de kringloopwijzer
stimuleren tot maximaal 150 dagen per jaar met 6 uur weidegang per jaar. Dat
kan veel hoger;
▪ Het gebruik van kunstmest ontmoedigen, en kunstmestvervangers en
organische mest stimuleren;
▪ Stimuleer gescheiden mestsystemen in drijfstallen voor een betere sturing van
bemesting (N en P) op intensief en extensief beheerde percelen. Ook gangbare
bedrijven kunnen kruidenrijke percelen hebben of ontwikkelen
▪ Stuur op extensief mestbeleid ten behoeve van de weidevogels via het ANLb
door het aanpassen van pakketten en/of het maken van nieuwe pakketten met
mestvoorwaarden jaarrond inclusief een hogere vergoeding;
▪ Ontmoedig het gebruik van sleepslangsystemen voor het uitrijden van drijfmest
tijdens het broedseizoen;
▪ Maak in wetgeving buiten het mest beleid om langere (>10 jaar)
pachtcontracten mogelijk, zodat deze bedrijven kunnen investeren in duurzaam
bodembeheer (organische stofopbouw) en meer bodemleven. Zorg voor

14

afspraken hierover in de pachtcontracten en geef het pachtcontract niet aan de
hoogste bieder, maar aan de beste bodembeheerder.

3.3 Criteria voor extensieve bedrijven die in
aanmerking komen voor beleidsspoor 1
Om te bepalen welke bedrijven in aanmerkingen kunnen komen voor het eerste
beleidsspoor moeten duidelijke voorwaarden gesteld worden, bijvoorbeeld:
▪ Het aantal GVE is zeer laag: maximaal 1,5 GVE per hectare;
o Ook onderscheidingscriteria als een maximale hoeveelheid melk er van
elke hectare in bezit afkomt per jaar of maximale hoeveelheid kilogram N
uit dierlijke mest per hectare in bezit zijn mogelijk;
▪ Een bepaald aandeel van het bedrijf bestaat uit graslandpercelen onder extensief
beheer (in het ANLb rustperiode en kruidenrijke graslanden);
▪ Een bepaald aandeel van het bedrijf bestaat uit permanent oud grasland (>30
jaar);
▪ Er wordt een stikstof en/of mineralenbalans bijgehouden op bedrijfsniveau. Dus
geen mest aan- of afvoer hebben anders creëer je een lek;
▪ De bedrijven hebben een gesloten kringloop of een nog nader te bepalen
beperkte aanvoer van stikstof in de vorm van maximale hoeveelheid krachtvoer
per koe of maximale hoeveelheid kunstmestgebruik per hectare.
Een verdere uitwerking van deze voorwaarden vraagt nog veel denkwerk en een goede
onderbouwing waar niet verder in op is gegaan in de praktijkpanels. In de praktijkpanels
was slechts één akkerbouwer aanwezig. Ook voor akkerbouwbedrijven moet zo’n indeling
verder onderzocht worden. Tijdens de praktijkpanels is met name over (melk)veebedrijven
gesproken.

4. Aanbevelingen voor een
weidevogelbestendig mestbeleid
Op basis van de twee praktijkpanels met agrariërs en het derde praktijkpanel met experts
uit de onderzoeks- en adviseringswereld, gecombineerd met een literatuurstudie zijn
onderstaande aanbevelingen geformuleerd om met de invulling van het mestbeleid
weidevogels ten goede te komen. Belangrijk is om te realiseren is dat voor weidevogels
voldoende hoge waterstand in percelen ook van belang is.
Indien een boer weinig of geen ruige (of vaste mest) heeft. Heeft het bovengronds
uitrijden van drijfmest (eventueel verdund met water) gunstige effecten voor bodem en
bodemleven, maar bij regen kan het bovengronds uitrijden zorgen voor meer afspoeling
van mest naar de sloten, met negatieve gevolgen voor de waterkwaliteit. Extensieve

15

bedrijven met weinig mest zullen er alles aan doen om deze uitspoeling te voorkomen,
maar generiek het toestaan van bovengronds uitrijden van drijfmest op alle bedrijven kan
dus op andere fronten, zoals waterkwaliteit negatieve gevolgen hebben. Dit vraagt nog
verdere afwegingen en uitwerking van acceptabele risico’s en doelen.
Aanbevelingen voor weidevogelbestendig mestbeleid voor alle bedrijven, zowel de
hierboven aangegeven extensieve bedrijven, beleidsspoor 1, als alle overige bedrijven
hierboven beleidsspoor 2 genoemd:
1. Zorg voor een stimuleringsregeling en beleidsspoor voor zeer extensieve bedrijven
waar weidevogel- (en/of boerenlandvogel-) beheer centraal staat in hun
bedrijfsvoering. Stuur bij deze bedrijven op doelen voor weidevogels in plaats van op
(onnodige) regels, omdat er een mest schaarste is op deze bedrijven.
2. Stimuleer op gangbare en natuurinclusieve bedrijven maatregelen en mogelijkheden
in hun bedrijfsvoering waardoor ze makkelijker kunnen werken met de dikke fractie
van de mest (vaste mest met grof organisch materiaal).
3. Stimuleer de bouw en vergunningverlening van potstallen en/of andere
bedrijfsvoeringsaspecten, die nodig zijn voor duurzaam weidevogelbeheer en
kringlooplandbouw (regeneratieve landbouw).
4. Zorg voor regelgeving en stimulering van langjarige pachtcontracten en lange termijn
ANLb-pakketten door overheden met voorwaarden voor de opbouw van organisch
stof, bodemleven en goed weidevogelbeheer. Agrariërs kunnen alleen hun
bedrijfsvoering aanpassen (extensiveren voor boerenlandvogels) indien ze langjarige
zekerheid hebben voor waardering hiervoor.
5. Zorg voor verbetering van de rekenregels die toegepast worden bij de Kringloopwijzer
van de ketenpartijen: ten eerste meer weidegang belonen en stimuleren. Ten tweede
zorg voor afrekenbare stoffenbalans, en ten derde beoordeling emissies per hectare
in plaats van per liter melk, opdat natuurinclusieve en biologische bedrijven niet
nadelig uit de Kringloopwijzer komen.
6. Verder onderzoek is nodig naar:
a. Randvoorwaarden voor bedrijven om te kunnen vallen onder beleidsspoor
1, zeer extensieve bedrijven, zouden mogen vallen onder de ‘extensieve
bedrijven’ met een eenvoudiger mestbeleid met minder administratieve
verplichtingen waar ze aan hoeven te voldoen;
b. De mogelijkheid of extensieve akkerbouwbedrijven met boerenlandvogels
onder spoor 1 kunnen;
c. De mogelijkheid of gemengde bedrijven: akkerbouw en (melk)veebedrijven
ook onder spoor 1 mee kunnen;
d. De waarde van kruidenrijke graslanden en ruige mest voor vermindering
van stikstofuitstoot, organisch stof opbouw van de bodem (koolstof
vastlegging) en, minder methaanuitstoot door runderen.

16

Zie verder Bijlage 3 voor onderzoeksvragen geformuleerd uit de drie
panelbijeenkomsten.
Alle relevante opmerkingen tijdens de panelbijeenkomsten geordend naar thema zijn te
vinden in Bijlage 1 en Bijlage 2.

5. Relevante literatuur
Besluit gebruik meststoffen. Overheid.nl
https://wetten.overheid.nl/BWBR0009066/2021-0220#:~:text=1%20Het%20is%20verboden%20dierlijke%20meststoffen%2C%20stikstofkun
stmest%2C%20zuiveringsslib%2C%20herwonnen,gedeeltelijk%20is%20bedekt%20met%
20sneeuw. gezien op 9/9/2021.
CDM (2020). Effect van mesttoediening op regenwormen als voedsel voor weidevogels.
Wageningen University & Research
Curry, J.P., 2004. Factors affecting the abundance of earthworms in soils, in: Edwards, C.A. (Ed.),
Earthworm
Ecology. CRC Press, Boca Raton, USA, pp. 91–113.
De Correspondent (2021). Gif in mest geen probleem bullshit.
https://decorrespondent.nl/12427/gif-in-mest-geen-probleem-bullshit/99564353526075d79119*
Dobben, H.F van., Quik, C., Wamelink, W.G.W. & Lantinga, E.A. (2019). Vegetation
composition of Lolium Perenne-dominated grasslands under organic and conventional
farming. Basic and Applied Ecology 36: 45-53.
Groen N.M., Kentie R., de Goeij P., Verheijen B., Hooijmeijer J.C.E.W. & Piersma T. 2012. A
modern landscape ecology of Black-tailed Godwits: habitat selection in southwest
Friesland, The Netherlands. Ardea 100: 19–28.
Kleijn, D., Schekkerman, H., Dimmers, W.J., Van Kats, R.J.M., Melman, D. & Teunissen,
W.A. 2010. Adverse effects of agricultural intensitification and climate change on
breeding habitat quality of Black-tailed Godwits Limosa l. limosa in the Netherlands.
IBIS, 152. 475-486.
Netwerk Ecologische Monitoring via Vogelbescherming (2016).
https://www.vogelbescherming.nl/actueel/bericht/vogelbescherming-dient-europeseklacht-in-tegen-nederland-over-bescherming-van-weidevogels gezien op 9/9/2021.

17

Onrust, J., Wymenga, E., & Piersma, T. (2019). Rode regenwormen: sleutelspelers voor
boerenlandbiodiversiteit. De Levende Natuur, 120(4), 144-148.
Overheid.nl (2019). Kamerstuk 26 407 121. https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst26407-121.html
Schans & Beek (2020). Natuurinclusieve landbouw hindered wet- en regelgeving. CLM
rapport. https://www.clm.nl/uploads/pdf/1019-CLMrapportNatuurinclusieve_landbouw_hinderende_wet_regelgeving.pdf *
Visser, T., Ros, M., & Timmermans, L. (2021). Effecten van bemesting op habitatkwaliteit
grasland voor weidevogels. (Rapport / Wageningen Environmental Research; No. 3074).
Wageningen Environmental Research. https://doi.org/10.18174/547811
* Naar deze twee bronnen wordt niet verwezen in het verslag maar zijn wel ter sprake
gekomen tijdens de panelbijeenkomsten.

Bijlagen
Bijlage 1. Positieve praktijkervaringen van mestgebruik
op weidevogels
Alle deelnemende melkveehouders aan de praktijkpanels gaven aan dat het gebruik van
ruige mest, maar ook andere meststoffen zoals gier vermengd met organisch materiaal,
weidevogels en kuikens aantrekt. Afwisseling in het mozaïek samen met het toepassen
van verschillende methoden voor het uitrijden van mest net voor, tijdens en na het
broedseizoen leiden ertoe dat veel pullen en volwassen vogels deze percelen gebruiken
om te foerageren. De mestgerelateerde detailopmerkingen die hieronder zijn genoemd
zijn als je het over weidevogelbeheer hebt niet de meest belangrijke factoren die succes
bepalen maar dragen er wel allemaal aan bij.
Detailopmerkingen:
▪ Ruige stalmest op de percelen trekt insecten aan en is goed voor rode
regenwormen;
▪ Extensief beheer met alleen bemesting met vaste stalmest op extensieve
percelen is nodig voor behoud van realiseren en in stand houden kruidenrijk
grasland;
▪ Percelen met ruige stalmest worden actief gebruikt door kuikens van
weidevogels om te foerageren;

18

▪ Mozaïek van bemesting over tijd en over de percelen met goede mest zorgt
voor een beter insectenaanbod voor de weidevogels in ruimte en tijd;
▪ Vroeg beweiden/voorweiden leidt ook tot meer variatie in bemesting en een
beter mozaïek;
▪ Vaste mest trekt wormen aan. Door niet meer te bemesten na begin februari
blijven de wormen hongerig en boven in de bodem bereikbaar voor de
weidevogels;
▪ Door mest uit te rijden met een hogere C/N verhouding in kleinere giften, wordt
het bodemleven gestimuleerd;
▪ Weidegang is positief voor de weidevogels. Met name kieviten lopen graag in
beweid grasland met de kuikens;
▪ Variatie in beheer is heel belangrijk voor de weidevogels omdat dit meer variatie
in het voedselaanbod geeft:
o inzet van verschillende meststoffen en methode kan dit stimuleren;
o het mestbeheer moet jaarrond hier op afgestemd worden;
▪ Vaste mest geeft veel minder emissie, doordat meststoffen trager vrijkomen en
beter worden benut door het grasland;
▪ Een extensieve bedrijfsvoering biedt (in de basis) meer ruimte voor weidevogels.
Door minder mestgebruik, minder verstoring en extensiever graslandbeheer
wordt meer ruimte geboden voor de weidevogels om te broeden en kuikens
vliegvlug te laten worden;
▪ Uitgesteld maaien moet gerelateerd worden aan minder bemesting voor de
ontwikkeling van kwalitatief goed kuikenland.

Bijlage 2. Knelpunten naar aanleiding van mestbeleid
en uitvoering
De deelnemers aan de praktijkpanels noemden ook de nodige knelpunten die zij
ervaren of van weten naar aanleiding van de uitvoering van het mestbeleid. Er worden
drie categorieën onderscheden: knelpunten ten behoeve van weidevogels, knelpunten
ten aanzien van typen mest, meststoffen en methode en knelpunten in regelgeving.

Knelpunten ten behoeve van weidevogels
Detailopmerkingen:
▪ Mestinjectie geeft een tijdelijke afname van de wormen in de toplaag van de
bodem;
▪ Studies geven geen eenduidig beeld wat het belangrijkste is voor de
weidevogels t.a.v. type mest versus methode van toediening;
▪ Bij hoge concentraties drijfmest (N) (bij mestinjectie) wordt het bodemleven
negatief beïnvloed. Voor bodemleven is het goed om op jaarbasis meerdere
kleine drijfmestgiften te doen;

19

▪ Door gebruik van drijfmest en kunstmest (hoge N-input) zijn veel schimmels uit
de bodem verdwenen, en is de bodemstructuur aangetast, waardoor de
doordringbaarheid van de bodem slechter is en voedsel daarmee minder goed
bereikbaar is voor weidevogels;
▪ Er is bij veel boeren een tekort aan vaste mest voor bemesting van
weidevogelgraslanden;
▪ Vaste perioden voor het uitrijden van mest beperken de variatie in het beheer en
daarmee de gewenste flexibiliteit om in te spelen op het verloop van de
weersomstandigheden in de seizoenen en het broedseizoen van de weidevogels;
▪ Het maaibeheer en de beweiding worden bij weidevogelboeren optimaal
ingezet voor de weidevogels: de toegestande uitrijdperiode van mest maken dit
niet optimaal mogelijk;
▪ Ruige mest mag niet meer uitgereden worden na 15 september maar is ook in
die periode nodig voor verbetering organisch stofgehalte in de bodem en dus
verbetering bodemleven. Later uitrijden kan hiervoor zinvol zijn;
▪ Wanneer op een bedrijf alleen drijfmest met sleepslang wordt uitgereden, biedt
dit te weinig variatie in bemesting voor de weidevogels en zorgt dit niet voor
meer wormen in de bovenste laag van de bodem;
▪ Het uitrijden van mest met de sleepslang heeft zonder aanvullende
beschermings-maatregelen een negatief effect op aanwezige nesten, kuikens
maar ook andere voorkomende biodiversiteit;
▪ Medicijnresten, residuen van gewasbeschermingsmiddelen en
ontwormingsmiddelen komen via stro in mest terecht. Dit geeft een kans op
toxische reacties. Bronbeleid om het niet in de mest te krijgen, verbeterd de
kwaliteit voor wormen en insecten.

Knelpunten ten aanzien van typen mest, meststoffen en methode
Details knelpunten:
▪ Met verschillende typen mest en methodes van aanbrengen kan je het
bodemleven en de insectenbeschikbaarheid in tijd en ruimte verbeteren. Welke
meststoffen e.g. ruige mest, dikke fractie, hiervoor het beste zijn en in welke
hoeveelheden is niet bekend;
▪ Uitrijden van ruige mest is niet toegestaan in het najaar. Optimaal mest uitrijden
wordt beperkt door de vastgelegde uitrijperioden;
▪ Er is een tekort ruige mest voor de weidevogelgraslanden mede omdat bouw
van potstallen of gescheiden mestsystemen die dit produceren onvoldoende
gestimuleerd worden;
▪ Voor goede mest en de noodzakelijke scheiding van de dikke en de dunne
fractie zijn kostbare aanpassingen van de stal nodig
▪ Door drijfmest gaan veel nutriënten (N) verloren (emissies);
▪ Bemesting met alleen de sleepslang biedt weinig variatie in mest en meststoffen
voor bodemleven en insecten voor de weidevogels;

20

▪ Organisch materiaal uit andere restromen zoals bokashi en compost kunnen niet
met mest gemengd worden zonder mee te tellen als meststof.

Knelpunten in de regelgeving
Details knelpunten:
▪ Als de mest gescheiden is, dan wordt de met water aangelengde urine als
drijfmest gezien;
▪ Valt de dikke fractie van mest, bokashi en compost ook onder de definitie van
vaste mest;
▪ Mest uitrijden op natuurgrond kan alleen met een mestbon, dit is extra
administratief werk waardoor het vaak niet gebeurd;
▪ De derogatie beperkt de regels voor het uitrijden van mest;
▪ Maatregelvoorschriften beperken de mogelijkheden voor het verbeteren van het
weidevogelbeheer;
▪ Subsidies voor stalsystemen zijn primair gericht op gewenste doelen voor
emissies, opslag en gebruik maar stellen geen stimulerende voorwaarden tov
weidevogelbheer, duurzaam bodembeheer en kringlooplandbouw.
▪ Gecomposteerd maaisel van bijvoorbeeld waterschappen, mag niet gemengd
worden met drijfmest, anders telt het totaal van massa mee voor de
mestboekhouding
▪ Extensieve bedrijven krijgen in de kringloopwijzer een negatieve waarde voor de
CO2 uitstoot door de koppeling aan het aantal liters melk in plaats van het
aantal hectares;
▪ Door vastgestelde data voor het uitrijden van meststoffen kan de boer niet goed
inspelen op de wisselende seizoenen en variatie in het weer. Je zou vaste mest
moeten kunnen uitrijden tijdens vorst vanaf 1 december ;
▪ De regelgeving gaat vooral over het beperken van emissies en stimuleert niet
het maatregelen voor verbetering van bodemleven en biodiversiteit;
▪ Akkerbouwers vraag steeds vaker om hoogwaardige mest (hoger C/N
verhouding) welke voeding is voor het bodemleven. Hoogwaardige mest is een
grondstof en geen afvalproduct.
▪ Sturing op afzonderlijke KPI’s zonder de mogelijkheid om resultaten te wegen of
weg te strepen, kan negatief uitpakken wanneer een bedrijf zich vooral richt op
bijvoorbeeld natuur.

Bijlage 3. Onderzoeksvragen uit de
panelbijeenkomsten
Voor de twee panelbijeenkomsten met agrariërs zijn de volgende vragen voorbereid
naar aanleiding van voorbereidende overleggen tussen LNV, Hogeschool Van Hall

21

Larenstein en BoerenNatuur. Deze vragen zijn niet letterlijk langsgelopen maar vormden
het begin en start van de discussies.
Mogelijke onderzoeksvragen:
▪ Wat is de emissie van vaste mest in de verschillende jaargetijden?
▪ Wat is het verschil van emissie tussen vaste mest en dikke fractie?
▪ Wat zijn de effecten van verschillende methoden van bemesting en meststoffen
op het voorkomen van weidevogels en andere diersoorten?
▪ Wat is het effect van een extensieve bedrijfsvoering op het voorkomen van
weidevogels?
▪ Wat levert bovengronds aanbrengen van (vaste) mest / op voor de
insectenbeschikbaarheid voor weidevogels?
▪ Wat is het effect van de drijfmest op de bodem en/of verdunnen met water vs.
injectie op het bodemleven langjarig
▪ Wat is de juiste hoeveelheid stalmest op een grasland om zoveel mogelijk
kruiden en insecten aan te trekken?
▪ Wat is de relatie tussen het gebruik van mest op het voorkomen van kruiden?
▪ Wat is de relatie tussen het gebruik van mest en het voorkomen van insecten
bovengronds en ondergronds?
▪ Welke effecten heeft het gebruik van drijfmest in waterwingebieden op de
waterkwaliteit?
▪ Wat doen kruiden aan de toevoer van organische stof?

Bijlage 4. Sheets van de bijeenkomsten
Tijdens de laatste panelsessie met de experts zijn kort de gedachtensporen uit de eerste
twee bijeenkomsten gepresenteerd, inclusief de vragen die in die sessies geformuleerd
zijn waarover het inzicht van experts gewenst was. De discussie is grotendeels gevoerd
aan de hand van onderstaande punten genoemd door de praktijkdeskundigen.

22

23

24

Bijlage 5. Overzicht bijdragers
Aanwezigen bij de expert- (3) en twee praktijkdeskundigenbijeenkomsten (1 en 2)
Henrieke Paul (LNV); bijeenkomst 1, 2 en 3
Coen de Vos (LNV); bijeenkomst 1
Barend van Wonderen (LNV); bijeenkomst 3
Mart Ros (Wageningen Environmental Research); bijeenkomst 1 en 3
Astrid Manhoudt (HVHL); bijeenkomst 1, 2 en 3
Anne Jansma (HVHL); bijeenkomst 1 en 3
Alex Datema* (voorzitter BoerenNatuur, melkveehouder); bijeenkomst 1, 2 en 3
Carleen Weebers (BoerenNatuur); bijeenkomst 1, 2 en 3
Dorien Jansen (BoerenNatuur); bijeenkomst 1, 2 en 3
Stef Huijgen (voorzitter collectief Eemland); bijeenkomst 1
Klaas Wim Jonker (voorzitter collectief Hollands Noorden); bijeenkomst 1
Jitze Peenstra (biologisch vleesveehouder en gebiedscoördinator It Lege Midden);
bijeenkomst 1
Klaas Oevering (biologisch melkveehouder en bestuurslid collectief Súdwestkust);
bijeenkomst 1

25

Freek van Leeuwen (biologisch melkveehouder); bijeenkomst 1
Bote de Boer (melkveehouder, gebiedscoördinator collectief Súdwestkust); bijeenkomst
1
Jarno Bisschop (biologisch melkveehouder); bijeenkomst 1
Sjaak Hoogendoorn (melkveehouder, oud voorzitter collectief Water, Land en Dijken);
bijeenkomst 2
Arie van den Berg (biologisch melkveehouder); bijeenkomst 2
Egbert Zorgdrager (biologisch melkveehouder); bijeenkomst 2
Harm van Hoeve (akkerbouwer); bijeenkomst 2
Wim Mostert (melkveehouder en bestuurslid ANV Hollands Noorden); bijeenkomst 2
Henk Siepel (hoogleraar dierecologie Radboud Universiteit); bijeenkomst 3
Celine Roodhart (Vogelbescherming Nederland); bijeenkomst 3
Jan de Wit (zelfstandig adviseur); bijeenkomst 3
Age Flapper (bestuurslid en coördinator collectief Súdwestkust); bijeenkomst 3
Ed de Meijer (bestuurslid collectief De Groene Klaver); bijeenkomst 3
Nyncke Hoekstra (Louis Bolk Instituut); bijeenkomst 3
* voorzitter van de drie bijeenkomsten

26