Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

28 638

Mensenhandel

Nr. 152

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 december 2016
Hierbij stuur ik u het rapport «Uitbuiting van minderjarigen in de
criminaliteit in Nederland, onderzoek naar de signalering van kinderhandel, de aanpak en de samenwerking door professionals»1 voorzien van
een inhoudelijke reactie op de bevindingen. De Universiteit Utrecht heeft
dit onderzoek uitgevoerd op verzoek Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum (WODC).2
1. Aanleiding, doel en reikwijdte van het onderzoek
In 2011 startten het Ministerie van Veiligheid en Justitie (VenJ) en het
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) een landelijk
programma Aanpak uitbuiting Roma kinderen. Een aantal gemeenten in
Nederland had het Rijk om intensievere betrokkenheid verzocht. Zij
wensten ondersteuning bij de aanpak van complexe problematiek rond
multi-probleemgezinnen met een Roma achtergrond in hun gemeenten.
Een van de fenomenen waar binnen het programma aandacht aan is
besteed, is het inzetten van kinderen voor illegale activiteiten (criminaliteit). In Nederland hebben tot nu toe vijf veroordelingen plaatsgevonden
op grond van het delict mensenhandel voor uitbuiting van minderjarigen
in de criminaliteit.
Het feit dat het fenomeen van criminele uitbuiting van minderjarigen nog
relatief onontgonnen terrein is en meer inzicht noodzakelijk is voor een
succesvolle aanpak is aanleiding geweest om het WODC te vragen
onderzoek te doen naar de manier waarop professionals in de veiligheidsen zorgketen criminele uitbuiting aanpakken. Doel was om na te gaan in
hoeverre deze professionals daadwerkelijk te maken krijgen met signalen
van uitbuiting van minderjarigen in de criminaliteit, hoe zij met deze
1
2

kst-28638-152
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
USBO Advies (departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap) en Willem Pompe Instituut
voor Strafrechtwetenschappen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 638, nr. 152

1

signalen omgaan en hoe zij daarbij samenwerken met professionals uit
andere organisaties.
Onderzocht is of uitvoerders in de zorg- en veiligheidsketen zich er van
bewust zijn dat achter (kleine) criminele vergrijpen gepleegd door
minderjarigen, uitbuiting schuil kan gaan. Ook is onderzocht welke
maatregelen ter beschikking staan als professionals zich hiervan bewust
zijn, of deze maatregelen worden ingezet door professionals (handelingskracht), welke afwegingen zij hierbij maken en wat het (al dan niet)
handelen van de ene schakel in de keten voor de andere partner betekent.
2. Conclusies en aanbevelingen onderzoek Uitbuiting van
minderjarigen in de criminaliteit in Nederland
De onderzoekers concluderen dat het fenomeen van criminele uitbuiting
van minderjarigen in de criminaliteit nog steeds in belangrijke mate een
onontgonnen terrein is. Volgens de onderzoekers zijn er weinig (gedegen)
data voorhanden. De daadwerkelijke omvang van het fenomeen van
criminele kinderuitbuiting in Nederland kan volgens de onderzoekers
vooralsnog niet worden vastgesteld. Wanneer zij het aantal veroordelingen afzetten tegen de signalen van (potentiële) gevallen van criminele
uitbuiting uit het werkveld, de onderzochte cases binnen het onderzoek en
de in de literatuur geclaimde onder-signalering van het fenomeen, zijn de
onderzoekers van mening dat met redelijke zekerheid vastgesteld kan
worden dat de vijf bewezen zaken een onder-representatie zijn van het
plaatsvinden van dit fenomeen in Nederland.
Kennis van het fenomeen en signalering beperkt
Het feit dat er weinig harde cijfers zijn over dit fenomeen hangt samen
met het gegeven dat kennis en expertise hierover nog beperkt aanwezig
zijn bij professionals die met uitbuiting van minderjarigen in de criminaliteit in aanraking kunnen komen en signalering daarom achterwege blijft.
Het onderzoek suggereert dat er veel meer gevallen zijn, die niet gezien
worden of in ieder geval op het moment dat de situatie zich voor doet niet
als zodanig herkend worden.
Het genereren van bredere bekendheid van het fenomeen criminele
uitbuiting zou volgens de onderzoekers een eerste stap moeten zijn in het
verder brengen van de signalering en aanpak er van. Dit betekent dus dat
kennis en expertise die nu beperkt aanwezig zijn méér ingebed moeten
worden binnen organisaties. De ervaringen uit het opsporingsonderzoek
13Oceans3 kunnen hier een bijdrage aan leveren. Ook de integrale aanpak
die in 13Oceans is gerealiseerd, is volgens de onderzoekers een belangrijk
voorbeeld voor toekomstige aanpakken.
Samenwerking keten van zorg en veiligheid kan beter
Naast het signaleren blijkt uit het onderzoek ook de opvang van
(mogelijke) slachtoffers een knelpunt te zijn. De ervaring leert dat
minderjarigen die crimineel worden uitgebuit vaak weglopen uit een
opvangsituatie. De vorm waarin de opvang plaatsvindt is daarom cruciaal

3

Het opsporingsonderzoek 13Oceans is op initiatief van het Landelijk parket van het Openbaar
Ministerie en de Afdeling Vreemdelingen Identificatie Mensenhandel (AVIM) van de Nationale
Politie in Amsterdam in maart 2015 opgestart. Vanuit een programmatische aanpak worden de
eerste Nederlandse strafrechtelijke onderzoeken verricht naar criminele uitbuiting van
minderjarige vreemdelingen die worden ingezet voor het plegen van vermogensdelicten zoals
zakkenrollen en winkeldiefstal. Het onderzoek wordt uitgevoerd door een Joint Investigation
Team (JIT).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 638, nr. 152

2

evenals de vraag wat het toekomstperspectief van de minderjarige na
afloop van de opvangperiode is. Onderzoekers stellen dat het raadzaam is
om afspraken te maken hoe wordt omgegaan met de opvang van deze
groep en te investeren in (hulpverlenings)expertise over het fenomeen op
specifieke locaties. Ook concluderen de onderzoekers dat een integrale
aanpak waarbij zorg- en veiligheidspartners nauw samenwerken in de
praktijk nog geen vanzelfsprekendheid is, maar dat dit wel een noodzaak
is om zaken waar minderjarigen worden uitgebuit in de criminaliteit zowel
vanuit het zorgperspectief als vanuit opsporing en handhaving te kunnen
aanpakken.
3. Reactie
Het onderzoek bevat veel waardevolle inzichten. De weerbarstigheid van
de problematiek wordt door het onderzoek zichtbaarder en biedt inzicht en
handvatten om de aanpak te versterken. Ik wil met behulp van de uitkomsten van het onderzoek de aanpak van uitbuiting van minderjarigen in
de criminaliteit onderdeel uit laten maken van de aanpak van uitbuiting
van minderjarigen in het algemeen. Op dit moment wordt bezien hoe deze
aanpak gericht op minderjarige slachtoffers een impuls kan krijgen.
Een element daarbinnen is het bewerkstelligen van een bredere bewustwording van het fenomeen door het versterken van kennis en expertise.
Tevens zal worden verkend of er internationale en nationale barrières
kunnen worden opgeworpen tegen criminele uitbuiting.
Een ander element betreft de opvangmogelijkheden van minderjarige
slachtoffers van mensenhandel. De verantwoordelijkheid voor adequate
jeugdhulp ligt bij gemeenten, en in het geval van meer specialistische
vormen van jeugdhulp bij de (gezamenlijke) regio’s. Ik ga in gesprek met
de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) om de bevindingen uit
het onderzoek te bespreken.
Eind dit jaar eindigt het programma Aanpak uitbuiting Roma kinderen.
Tijdens het AO Mensenhandel en Prostitutie op 26 april 2016 (Kamerstukken 28 638 en 34 193, nr. 144) heb ik toegezegd uw Kamer voor het
einde van het jaar te informeren over de plannen na afronding van het
programma: welke problematiek zou nog geadresseerd moeten worden
en op welke wijze?
Dit onderzoeksrapport, alsmede het eerder dit jaar verschenen rapport
«Zicht op kwetsbaarheid» van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel
(bijlage bij Kamerstuk 28 638, nr. 143), en gesprekken met bij het
programma betrokken bestuurders hebben mij doen besluiten de
samenwerking met gemeenten en andere partners op het thema aanpak
uitbuiting van (Roma) kinderen ook na afloop van het programma voort te
zetten. Het opgebouwde netwerk zal worden behouden en verder worden
uitgebreid. Ook zal de binnen het programma opgedane kennis en
ervaring met de aanpak van kinderuitbuiting en andere problemen binnen
zeer complexe multiprobleemgezinnen met een Roma achtergrond verder
uitgedragen worden. Daarnaast biedt de samenwerking kansen om ook
andere vraagstukken die in het kader van de aanpak van criminele
uitbuiting van minderjarigen aan het licht zijn gekomen op te pakken en te
verbeteren.
Tot slot
Uitbuiting van minderjarigen in de criminaliteit is net als andere vormen
van mensenhandel een zwaar vergrijp. De uitkomsten van het onderzoek,
samen met de rapportage van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 638, nr. 152

3

de ervaringen uit het opsporingsonderzoek 13Oceans bieden aanknopingspunten om verdere concrete stappen te zetten in het aanpakken van
dit fenomeen.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
G.A. van der Steur

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 638, nr. 152

4