Auditdienst Rijk
Ministerie van Financiën

Accountantsrapport bïj Voortgangsrapportage 8
Hoogwaterbeschermingsprogramma 2

Colofon
Titel

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8
Hoogwaterbeschermi ngsprog ram ma 2

Uitgegeven door

Auditdienst Rijk
Ministerie van Financiën

Status

Definitief

Datum

2 oktober 2015

Kenmerk

ADR/2015/1276

Inlichtingen
Auditdienst Rijk
070-342 7700

Inhoud

Voorwoord

3

1

Hoofdlijnen onderzoeksresultaten

4

2
2.1
2.2
2.3

Inleiding
Opdracht
Beschrijving van het object van onderzoek
Karakteristiek van het programma

6
6
6
6

3

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant bij de financiële
verantwoording over de periode 1 juli 2014 tot en met 30 juni 2015

8

4

4.1
4.2
4.3
4.3.1
4.3.2
4.3.3
4.3.4
4.4
4.4.1
4.4.2
4.4.3
4.4.4

De volledigheid en de totstandkoming van de in Voortgangsrapportage
opgenomen informatie en de beheersing en het beheer van het
programma
10
Inleiding
10
Criteria 10
10
Samenvatting van de verrichte werkzaamheden
11
De volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen financiële en
niet-financiële informatie
11
Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen
toekomstgerichte financiële informatie
11
Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen
niet-financiële informatie
11
De beheersing en het beheer van het programma
11
Conclusies
12
De volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen financiële en
niet-financiële informatie
12
Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen
toekomstgerichte financiële informatie
12
Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen
niet-financiële informatie
12
De beheersing en het beheer van het programma
12

Bijlage: Voortga ngsrapportage 8 Hoogwaterbeschermingsprogramma 2

14

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 Hoogwaterbeschermingsprogramma 2

Voorwoord

In de Regeling grote projecten wordt in het kader van de voortgangsrapportage een
oordeel gevraagd over een aantal nader benoemde aspecten. In relatie tot de
geldende beroepsregels voor accountants leidt dit in beginsel tot een assurance
opdracht.
Op grond van de beroepsregels hebben wij de opdracht gesplitst en rapporl:eren wij
als volgt:
•
een controleverklaring bij de verantwoording van verplichtingen, uitgaven en
ontvangsten over de periode 1 juli 2014 tot en met 30 juni 2015;
•
een assurance-rapportage met conclusies (met onderliggende bevindingen)
over de volledigheid en het totstandkomingsproces van de toekomstgerichte
financiële informatie en niet-financiële informatie in de voortgangsrapportage 8
en de beheersing en het beheer van het tweede
Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP-2) in de periode 1juli 2014 tot en
met 30 juni 2015.
Hoofdstuk 1 bevat de hoofdlijnen van de onderzoeksresultaten.
Hoofdstuk 2 betreft de inleiding met de vermelding van de onderzoeksopdracht en
de beschrijving van het object van onderzoek.
In hoofdstuk 3 is de controleverklaring bij de verantwoording van verplichtingen,
uitgaven en ontvangsten opgenomen.
In hoofdstuk 4 zijn conclusies geformuleerd met betrekking tot:
•
de volledigheid van de financiële en niet-financiële informatie in de
voortgangsrapportage 8 in relatie tot de eisen gesteld in artikel 12 van de
Regeling grote projecten;
•
het proces van totstandkoming van de toekomstgerichte financiële informatie;
•
het proces van totstandkoming van de niet-financiële informatie;
•
de beheersing en het beheer van het programma.

Accountantsrapport bij Vooi-tgangsrapportage 8 Hoogwaterbeschermingsprogramma 2

Hoofdlijnen onderzoeksresultaten
De hoofdlijnen van de in het onderhavige accountantsrapport opgenomen
onderzoeksresultaten zijn:
•
Er is een goedkeurende controleverklaring afgegeven bij de in de periode
1 juli 2014 tot en met 30 juni 2015 verantwoorde verplichtingen, uitgaven en
ontvangsten.
•
De in artikel 12 van de Regeling grote projecten voorgeschreven financiële en
niet-financiële informatie is opgenomen in de voortgangsrapportage.
•
De in de voortgangsrapportage 8 opgenomen toekomstgerichte financiële
informatie is ordelijk, controleerbaar en deugdelijk tot stand gekomen.
•
De in de voortgangsrapportage 8 opgenomen niet-financiële informatie is
ordelijk, controleerbaar en deugdelijk tot stand gekomen.
•
De werking van de beheersing en het beheer van het
Hoogwaterbeschermingsprogramma 2 was in de periode 1 juli 2014 tot en met
30 juni 2015 in overeenstemming met het intern vastgestelde
Programmaplan met bijbehorende procedures.

Bevindingen ten aanzien van beheersing en beheer van het programma:
De Minister van Infrastructuur en Milieu is eindverantwoordelijk voor het systeem
van hoogwaterbescherming in Nederland en vergoedt aan de beheerders (met name
waterschappen), op grond van een subsidieregeling, de investeringskosten van het
weer veilig maken van de keringen. Voor het merendeel van de projecten ligt de
verantwoordelijkheid voor de uitvoering buiten het Rijk. De waterschappen kennen
eigen democratisch gekozen besturen en zijn zelf volledig verantwoordelijk voor de
realisatie en beheersing van de projecten. Dit beïnvloedt de beheersing door het Rijk
van het programma als geheel.
Werking processen gestabiliseerd
Wij constateren dat in de verslagperiode de doorgevoerde verbeteringen in het
programmabeheer uit voorgaande verslagperiode verder zijn ingebed in de
processen van het programmabureau (PB), en uit onze werkzaamheden blijkt
verder dat de kwaliteit van de werking van de processen zich heeft
gestabiliseerd. Deze stabilisatie komt onder meer tot uiting in het functioneren
van de kernteams. De integrale aanpak van de toetswerkzaamheden tijdens de
contactmomenten door de kernteams heeft geleid tot een meer eenduidige,
gestructureerde en integrale beoordeling van de contactmomenten. Binnen het
PB hebben de kernteams een cruciale rol in het beoordelen van de opgeleverde
documenten door beheerders zodat vastgesteld kan worden dat de opgeleverde
veiligheidsmaatregelen voldoen aan de vereisten uit de subsidieregeling, te
weten robuust, sober en doelmatig.
Ook is de wijze van rapporteren door de kernteams over de uitkomsten van de
toetswerkzaamheden verder gestandaardiseerd door voortzetting van het gebruik
maken van de toetsmatrix, het samenvattend toetsverslag en de oplegmemo aan
het MT. Hierdoor is de documentatie van de contactmomenten, de uniformiteit
van beoordelen en beslissen binnen het PB verbeterd.

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 Hoogwaterbeschermingsprogramma 2

Evenals in de vorige verslagperiode adviseren wij het P5 alleen noodzakelijke
wijzigingen in de processen door te voeren en zich te richten op het blijvend goed
functioneren van de huidige bedrijfsvoering. Deze noodzaak wordt versterkt door
de verwachte uitstroom van ervaren externe medewerkers. Het PB heeft hierop
expliciet geanticipeerd door extra aandacht te schenken aan kennisoverdracht en
-behoud binnen het PB. Gezien het mogelijke negatieve effect op de kwaliteit van
de bedrijfsvoering vraagt dit om een structurele aandacht en monitoring.
Risicomanagement verder doorontwikkeld
In de verslagperiode heeft het PB het risicomanagement verder doorontwikkeld.
Naast aandacht voor project- en projectoverstijgende risico’s is nu ook meer
expliciete aandacht voor risico’s op het niveau van de doelstellingen van het PB.
Aangezien deze aanscherping in het eind van de verslagperiode is doorgevoerd
hebben wij de werking van deze aanpassing niet kunnen toetsen.

Blijvende aandacht voor samenwerking met beheerders
Het PB heeft in de verslagperiode de samenwerking met de beheerders verder
geïntensiveerd. Deze intensievere samenwerking komt onder meer tot uiting in
de wijze waarop bijvoorbeeld SWIC (Samenwerkingsverband
Waterveiligheidsprogramma’s In Control) is vormgegeven, en de uitwisseling van
capaciteit, kennis en ervaring tussen het PB en de beheerders. Deze intensievere
samenwerking laat onverlet dat blijvende aandacht moet blijven bestaan voor
uitgangspunten van de subsidieregeling en de daarbij passende verdeling van
verantwoordelijkheden tussen de beheerders en het PB.

Eigenstandige Control Functie bevindt zich in groeifase
Wij hebben vastgesteld dat het PB in de verslagperiode de Eigenstandige Control
Functie (ECF), zoals die is beschreven in het Governancemodel Grote Projecten
(GGP)1 heeft ingevuld. De wijze waarop het PB deze functie heeft ingevuld wijkt
om moverende redenen af van het GGP. De ECF bevindt zich nog in een
groeifase. Zo moet de afstemming van de rolinvulling met de andere
controlfuncties zoals FMC nog plaatsvinden en ook is de wijze waarop de ECF
communiceert met de opdrachtgever, het P50 en de stuurgroep niet uitgewerkt.
Formele rapportagelijnen dienen nog vastgesteld te worden. Van belang is de
onafhankelijkheid van de ECF, aangezien deze rol wordt ingevuld door de
programmacontroller.

Aanbevelingen ADR opgevolgd
Wij stellen vast dat alle aanbevelingen van de ADR bij VGR6 de aandacht hebben
gekregen van het PB en zijn opgevolgd. Maatregelen om tegemoet te komen aan
de aanbevelingen van de ADR zijn genomen. Dit beeld wordt bevestigd door de
rapportage van de programmacontroller van juni 2015.

1 Dit Governancemodel vormt het referentiemodel van IenM voor de inrichting van de sturing, beheersing en
verantwoording van grote projecten. Het model geldt voor nieuwe grote projecten en is tevens de referentie
van de govemance bij aanpassing van bestaande (grote) projecten..

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 Hoogwaterbeschermingsprogramma 2

2

Inleiding

2.1

Opdracht
Het tweede Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP-2) is door de Tweede Kamer
der Staten-Generaal op 22 maart 2011 als groot project aangewezen. In het kader
van de Regeling grote projecten dient bij de voortgangsrapportages periodiek een
accountantsrapport gevoegd te worden met een oordeel over:
•
de kwaliteit en de volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen
financiële en niet-financiële informatie;
•
de beheersing en het beheer van het project, waaronder begrepen de
toereikendheid van de projectorganisatie, de kwaliteit van de bestuurlijke
informatievoorziening, de werking van de administratieve Organisatie en de
werking van het systeem van interne controle.
Het onderzoek is uitgevoerd door de Auditdienst Rijk (ADR) in opdracht van de
Minister van Infrastructuur en Milieu (IenM).

2.2

Beschrijving van het object van onderzoek
Wij hebben voortgangsrapportage 8 met als peildatum 30 juni 2015, die als bijlage
bij dit rapport is gevoegd, onderzocht. Deze voortgangsrapportage is opgesteld
onder de verantwoordelijkheid van de Minister van Infrastructuur en Milieu.
De beheersing en het beheer van het programma, zoals dat in de periode 1 juli 2014
tot en met 30 juni 2015 plaatsvond, is eveneens door ons onderzocht.
Het is onze verantwoordelijkheid om:
•
een controleverklaring af te geven met betrekking tot de in de
voortgangsrapportage 8 verantwoorde verplichtingen, uitgaven en ontvangsten
over de periode 1 juli 2014 tot en met 30 juni 2015;
•
conclusies te formuleren over:
o de volledigheid van de in de voortgangsrapportage 8 opgenomen financiële
en niet-financiële informatie in relatie tot de eisen gesteld in artikel 12 van
de Regeling grote projecten;
o het proces van totstandkoming (ordelijk, controleerbaar en deugdelijk) van
de in de voortgangsrapportage 8 opgenomen toekomstgerichte financiële
informatie;
o het proces van totstandkoming (ordelijk, controleerbaar en deugdelijk) van
de in de voortgangsrapportage 8 opgenomen niet-financiële informatie;
o de beheersing en het beheer van het programma in de periode 1 juli 2014
tot en met 30 juni 2015.

2.3

Karakteristiek van het programma
De Minister van Infrastructuur en Milieu is eindverantwoordelijk voor het systeem
van hoogwaterbescherming in Nederland. Specifiek voor het HWBP-2 is de Minister
verantwoordelijk voor subsidiëring van de projecten. Hiertoe is binnen het ministerie
een programmabureau (P8) ingericht. Tussen het Rijk en de beheerders bestaat

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 Hoogwaterbeschermingsprogramma 2

geen relatie zoals tussen een opdrachtgever en een opdrachtnemer.
De waterschappen zijn zelfstandige bestuursorganen en kennen eigen democratisch
gekozen besturen. Zij zijn zelf volledig verantwoordelijk voor de realisatie en
beheersing van de projecten. Dit heeft invloed op de mogelijkheden tot beheersing
van het programma als geheel door het Rijk.
Het Rijk vergoedt de investeringskosten van het weer veilig maken van de keringen
op grond van een subsidieregeling. Voorwaarde hierbij is dat de ontwerpen van de
beheerders voldoen aan de criteria ‘robuust, sober en doelmatig’.
Het programma wordt gekenmerkt als zeer complex doordat het bestaat uit een
grote hoeveelheid op zich zelf staande projecten waarvoor de verantwoordelijkheid
voor de uitvoering, met uitzondering van enkele door Rijkswaterstaat zelf uit te
voeren projecten, buiten het Rijk ligt. Dit beperkt de formele sturingsmogelijkheden
van het Rijk (anders dan bij de formele momenten in het subsidietraject van
individuele projecten). De primaire verantwoordelijkheid voor de betrouwbaarheid
van de planning, kostenramingen en risico’s en de feitelijke beheersing op
projectniveau ligt bij de beheerders.
Tegen deze achtergrond moet ook dit rapport worden gelezen.

Accountar,tsrapport bij Voortgangsrapportage 8 Hoogwaterbeschermingsprogramma 2

3

Controleverklaring van de onafhankelijke
accountant bij de financiële verantwoording
over de periode 1 juli 2014 tot en met 30 juni
2015
Afgegeven ten behoeve van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Verklaring betreffende de in de voortgangsrapportage 8 opgenomen
financiële verantwoording
Wij hebben de financiële verantwoording over de periode 1 juli 2014 tot en met
30 juni 2015 van het Hoogwaterbeschermingsprogramma-2 gecontroleerd. Deze
financiële verantwoording bestaat uit de tabellen 10, 17 en 18 van de
voortgangsrapportage 8 (opgenomen als bijlage bij dit rapport).
Verantwoordelijkheid van de minister van Infrastructuur en Milieu
De minister van Infrastructuur en Milieu is verantwoordelijk voor het opmaken
van de financiële verantwoording die de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten
getrouw dient weer te geven, in overeenstemming met de vereisten voor
financiële verslaggeving zoals opgenomen in de Comptabiliteitswet 2001, de
daaruit voortvloeiende regelgeving en de Regeling grote projecten. De minister is
tevens verantwoordelijk voor de comptabele rechtmatigheid van de in de
financiële verantwoording opgenomen verplichtingen, uitgaven en ontvangsten.
Voorts is de minister verantwoordelijk voor een zodanige interne beheersing als
zij noodzakelijk acht om het opmaken van de financiële verantwoording en de
naleving van de eis van comptabele rechtmatigheid mogelijk te maken zonder
afwijkingen van materieel belang als gevolg van fraude of fouten.
Verantwoordelijkheid van de accountant
Onze verantwoordelijkheid is het geven van een oordeel over de financiële
verantwoording, alsmede over de comptabele rechtmatigheid van de in deze
verantwoording opgenomen verplichtingen, uitgaven en ontvangsten op basis
van onze controle. Wij hebben onze controle verricht in overeenstemming met
Nederlands recht, waaronder de Nederlandse controlestandaarden. Dit vereist dat
wij voldoen aan de voor ons geldende ethische voorschriften en dat wij onze
controle zodanig plannen en uitvoeren dat een redelijke mate van zekerheid
wordt verkregen dat de financiële verantwoording geen afwijkingen van materieel
belang bevat.
Een controle omvat het uitvoeren van werkzaamheden ter verkrijging van
controle-informatie over de bedragen en de toelichtingen in de financiële
verantwoording. De geselecteerde werkzaamheden zijn afhankelijk van de door
de accountant toegepaste oordeelsvorming, met inbegrip van het inschatten van
de risico’s dat de financiële overzichten een afwijking van materieel belang bevat
als gevolg van fraude of fouten.

Accountantsrapport bij Voortgangsra pportage 8 Hoogwaterbeschermingsprogramma 2

Bij het maken van deze risico-inschattingen neemt de accountant de interne
beheersing in aanmerking die relevant is voor het opmaken van de financiële
verantwoording en voor het getrouwe beeld daarvan alsmede voor de
comptabele rechtmatigheid van de in deze verantwoording opgenomen
verplichtingen, uitgaven en ontvangsten, gericht op het opzetten van
controlewerkzaamheden die passend zijn in de omstandigheden. Deze risico
inschattingen hebben echter niet tot doel een oordeel tot uitdrukking te brengen
over de effectiviteit van de interne beheersing. Een controle omvat tevens het
evalueren van de geschiktheid van de gebruikte grondslagen voor financiële
verslaggeving en van de redelijkheid van de door de minister/staatssecretaris
gemaakte schattingen, alsmede een evaluatie van het algehele beeld van de
financiële verantwoording.
Wij zijn van mening dat de door ons verkregen controle-informatie voldoende en
geschikt is om een onderbouwing voor ons oordeel te bieden.
Oordeel betreffende de in de voortgangsrapportage 8 opgenomen
financiële verantwoording.
Naar ons oordeel geeft de financiële verantwoording een getrouw beeld van de
verplichtingen, uitgaven en ontvangsten in overeenstemming met de vereisten
voor financiële verslaggeving zoals opgenomen in de Comptabiliteitswet 2001, de
daaruit voortvloeiende regelgeving en de Regeling grote projecten.
Voorts zijn wij van oordeel dat de in deze financiële verantwoording opgenomen
verplichtingen, uitgaven en ontvangsten voldoen aan de eis van comptabele
rechtmatigheid als bedoeld in bepaling 5.15 van de Regeling
rijksbeg rotingsvoorschriften 2014.
‘s-Graven hage, 2 oktober 2015

Auditdienst Rijk
Ministerie van Financiën

drs. T.L. Enting-Beijering RA

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage S Hoogwaterbeschermingsprogramma 2

4

De volledigheid en de totstandkoming van de in
Voortgangsrapportage 8 opgenomen informatie
en de beheersing en het beheer van het
programma

4.1

Inleiding
In dit hoofdstuk zijn conclusies geformuleerd over de volledigheid van de financiële
en niet-financiële informatie in de bijgevoegde voortgangsrapportage in relatie tot
de eisen gesteld in artikel 12 van de Regeling grote projecten, over het proces van
totstandkoming van de niet-financiële informatie en van de toekomstgerichte
financiële informatie en over de beheersing en het beheer van het programma.
De Minister van Infrastructuur en Milieu is verantwoordelijk voor het opstellen van
de voortgangsrapportage en voor de beheersing en het beheer van het programma.
Wij hebben ons onderzoek verricht in overeenstemming met Nederlands recht,
waaronder Standaard 3000 ‘Assurance-opdrachten anders dan opdrachten tot
controle en beoordeling van historische financiële informatie’ en Standaard 3400
‘Onderzoek van toekomstgerichte financiële informatie’. Dienovereenkomstig hebben
wij ons onderzoek zodanig gepland en uitgevoerd dat een redelijke zekerheid is
verkregen voor onze conclusies met betrekking tot de door ons onderzochte punten.
Een assurance-opdracht omvat onder meer een onderzoek door middel van
deelwaarnemingen van relevante gegevens.
Wij zijn van mening dat de door ons verkregen assurance-informatie voldoende en
geschikt is als basis voor onze conclusies.

4.2

Criteria
De volledigheid van de in de voortgangsrapportage 8 opgenomen financiële en nietfinanciële informatie is beoordeeld aan de hand van de gestelde eisen in artikel 12
van de Regeling grote projecten.
Met betrekking tot de totstandkoming van de toekomstgerichte financiële informatie
en niet-financiële informatie geldt dat de desbetreffende informatie op een ordelijke,
controleerbare en deugdelijke wijze tot stand dient te komen.
De in dat kader vast te stellen aspecten zijn of:
•
de taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden goed in het
totstandkomingsproces zijn belegd;
•
het totstandkomingsproces achteraf reconstrueerbaar is;
•
de informatie die als uitkomst van het totstandkomingsproces is opgeleverd op
volledige en juiste wijze in de voortgangsrapportage is opgenomen.
Verder geldt dat de toekomstgerichte financiële informatie en niet-financiële
informatie niet strijdig mag zijn met elkaar en met de in voortgangsrapportage 8

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 Hoogwaterbeschermingsprogramma 2

opgenomen historische financiële informatie. Waar nodig dient de niet-financiële
informatie te zijn voorzien van een duidelijke bronvermelding.
De beheersing en het beheer van het programma hebben wij beoordeeld aan de
hand van het programmaplan HWBP-2 van maart 2013 waarin het eerdere
programmabeheersplan is verwerkt en aan de hand van het addendum bij het
programmaplan dat eind 2014 is vastgesteld door de stuurgroep. Hierin zijn onder
andere de inrichting van de programmaorganisatie, waaronder de taken en de
verantwoordelijkheidsverdeling, het risicomanagement, de planning en de
vooftgangsbewaking, de interne informatievoorziening, het referentiebeheer, het
proces rondom de contactmomenten, het budgetbeheer en het beheer van de post
onvoorzien, en het proces in het kader van de kwaliteitsborging inclusief de
toepassing van het instrument auditing beschreven.

4.3

Samenvatting van de verrichte werkzaamheden

4.3.1

De volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen financiële en nietfinanciële informatie
Ter zake van de volledigheid van de in de voortgangsrapportage 8 opgenomen
financiële en niet-financiële informatie, zijn wij nagegaan of de volgens artikel 12
van de Regeling grote projecten op te nemen informatie is opgenomen in
voortgangsrapportage 8.

4.3.2

Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen
toekomstgerichte financiële informatie
Ter zake van de in de voortgangsrapportage 8 opgenomen toekomstgerichte
financiële informatie zijn wij nagegaan of deze ordelijk, controleerbaar en deugdelijk
tot stand is gekomen.
Voorts zijn wij nagegaan of de opgenomen toekomstgerichte financiële informatie
niet strijdig is met de historische financiële informatie en met de niet-financiële
informatie in de voortgangsrapportage.

4.3.3

Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen nietfinanciële informatie
Ter zake van de in voortgangsrapportage 8 opgenomen niet-financiële informatie
zijn wij nagegaan of deze informatie ordelijk, controleerbaar en deugdelijk tot stand
is gekomen.
Voorts zijn wij nagegaan of de opgenomen niet-financiële informatie niet strijdig is
met de in voortgangsrapportage 8 opgenomen financiële informatie.

4.3.4

De beheersing en het beheer van het programma
Wij hebben de opzet, het bestaan en de werking van specifieke onderdelen van de
programmaorganisatie waaronder de administratieve processen en interne
beheersmaatregelen beoordeeld aan de hand van het programmaplan, het
addendum en de bijbehorende procedures, door middel van het houden van
interviews en de beoordeling van de relevante documentatie ter zake.
-

-

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 -foogwaterbeschermingsprogramma 2

Wij hebben hierbij met name aandacht besteed aan de inrichting van de
programmaorganisatie waaronder de taken en de verantwoordelijkheidsverdeling,
het risicomanagement, de planning en de voortgangsbewaking, de interne
informatievoorziening, het referentiebeheer, het proces rondom de
contactmomenten, het budgetbeheer en het beheer van de post onvoorzien, en het
proces in het kader van de kwaliteitsborging inclusief de toepassing van het
instrument auditing.
4A

Conclusies
Op grond van ons onderzoek komen wij tot de volgende conclusies:

4.4.1

De volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen financiële en nietfinanciële informatie
De in artikel 12 van de Regeling grote projecten voorgeschreven financiële en nietfinanciële informatie is opgenomen in de voortgangsrapportage 8.

4.4.2

Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen
toekomstgerichte financiële informatie
De in de voortgangsrapportage 8 opgenomen toekomstgerichte financiële informatie
is ordelijk, controleerbaar en deugdelijk tot stand gekomen.
Wij hebben vastgesteld dat de in de voortgangsrapportage 8 opgenomen
toekomstgerichte financiële informatie, voor zover wij dat kunnen beoordelen, niet
strijdig is met de in voortgangsrapportage 8 opgenomen historische financiële
informatie en met de niet-financiële informatie.

4.4.3

Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen nietfinanciële informatie
De in de voortgangsrapportage 8 opgenomen niet-financiële informatie is ordelijk,
controleerbaar en deugdelijk tot stand gekomen.
Wij hebben vastgesteld dat de in de voortgangsrapportage 8 opgenomen nietfinanciële informatie niet strijdig is met de in de voortgangsrapportage 8 opgenomen
financiële informatie.

4.4.4

De beheersing en het beheer van het programma
De werking van de beheersing en het beheer van het HWBP-2 was in de periode 1
juli 2014 tot en met 30 juni 2015 in overeenstemming met het intern vastgestelde
programmaplan met bijbehorende procedures.

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 Hoogwaterbeschermingsprogramma 2

Wij zijn gaarne bereid een en ander nader toe te lichten.
‘s-Gravenhage, 2 oktober 2015
Auditdienst Rijk
Ministerie van Financiën

drs. T.L. Enting-Beijering RA

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 Hoogwaterbeschermingsprogramma 2

Bijlage: Voortgangsrapportage 8
Hoogwaterbeschermingsprogramma 2

Hoogwaterbeschermingsprogramma-2
e
8

Voortgangsrapportage

Verslagperiode 1 januari

—

30 juni 2015

Pagina 1 van 28

Inhoud

1
1.1
1.2
1.3

Inleiding 3
Kerngegevens van het HWBP-2 3
Samenvatting hoofdpunten verslagperiode 4
Leeswijzer 5

2
2.1
2.2
2.3

Ontwikkelingen in en rond het programma 7
Algemene ontwikkelingen 7
Kwaliteit en auditing 7
Correspondentie met het parlement 8

3
3.1
3.2

De scope van het programma 9
Programmascope 9
Projectscopes 9

4
4.1
4.2
4.3
4.4

Voortgang en planning 11
Voortgang van het programma 11
Planningssystematiek 13
Voortgang mijlpalen 14
Ontwikkelingen in de planning van het HWBP-2 15

5
5.1
5.2
5.3

Risicomanagement 17
Risicobeheersing 17
Risico’s met gevolgen in tijd 17
Risico’s met gevolgen in geld 19

6
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6

Financiën 22
Programmabudget 22
Programmaraming 22
Ontwikkelingen in de ramingen van de lopende projecten 24
Kasreeks 25
Apparaatkosten Rijkswaterstaat 25
Cumulatieve verplichtingen en uitgaven 26

Pagina 2 van 28

Inleiding

1.1

Kerngegevens van het HWBP-2

Om Nederland duurzaam te beschermen tegen overstromingen vanuit de grote
rivieren, meren en de Noordzee, toetsen de beheerders van de primaire
waterkeringen regelmatig of deze primaire waterkeringen voldoen aan de vigerende
veiligheidsnormen. In 2001 is deze toets voor het eerst uitgevoerd; in 2006 voor de
tweede keer. Op basis van deze toetsen is een deel van de primaire waterkeringen
afgekeurd. Verder bleek uit een toets in 2003 door Rijkswaterstaat en de
waterschappen dat de zeeweringen langs de Noordzeekust op een aantal locaties op
een termijn van 20 jaar niet meer aan de geldende veiligheidsnorm zouden voldoen.
Deze locaties zijn aangemerkt als de ‘Zwakke Schakels’. Op negen van deze locaties
ligt tevens een opgave tot verbetering van de ruimtelijke kwaliteit, de zogenaamde
‘Prioritaire Zwakke Schakels Kust’.
De maatregelen die de beheerders moeten treffen om de in 2001 en 2006
afgekeurde keringen weer aan de vigerende veiligheidsnormen te laten voldoen, zijn
op het tweede Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP-2) geplaatst. Voorwaarde
hiervoor is dat de waterkeringen zijn afgekeurd vanwege wijzigingen in de gestelde
veiligheidsnorm, de hydraulische randvoorwaarden of de toets voorschriften.
Maatregelen zoals regulier of achterstallig onderhoud vallen hier dus niet onder.
Voorwaarde is ook dat verbetering van de veiligheidssituatie niet plaatsvindt vanuit
een ander programma. Maatregelen die voortkomen uit de derde toetsing van 2011
vallen niet binnen de scope van het HWBP-2, deze worden meegenomen in het
Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP). In totaal worden in het HWBP-2 87
projecten aangepakt, waarvan 362,4 km dijken en 18 kunstwerken.
Op basis van de Waterwet komen de afgekeurde dijken en kunstwerken in
aanmerking voor rijkssubsidie. Hiervoor toetst het rijk de maatregelen met oog op
het robuust, sober en doelmatig op orde brengen van de waterveiligheid. De
werkwijze die hierbij gehanteerd wordt, is beschreven in de bijlage. De beschikbare
financiële middelen voor het HWBP-2 op de begroting van het Deltafonds worden
gevoed door middelen van het rijk en bijdragen van de waterschappen op grond van
de afspraken in het Bestuursakkoord Water.
Karakteristieken van het HWBP-2
Het HWBP-2 is op 22 maart 2011 door de Tweede Kamer aangewezen als ‘Groot
Project’. Door middel van de basisrapportage is de Tweede Kamer geïnformeerd over
het programma. De basisrapportage beschrijft ook de verantwoordelijkheden van de
partijen die bij het programma betrokken zijn.

De minister van Infrastructuur en Milieu is verantwoordelijk voor het systeem van
hoogwaterbescherming in Nederland. In het geval van het HWBP-2 is de minister
verantwoordelijk voor het vaststellen van het programma, het beoordelen van de
subsidieaanvragen van de beheerders op basis van de subsidiecriteria, het
verstrekken van de subsidies en het rapporteren aan de Tweede Kamer.
De water- en hoogheemraadschappen (binnen het HWBP-2 veruit het grootste deel
van de beheerders) kennen eigen democratisch gekozen besturen. Als waterkeringen
in de periodieke toetsrondes worden afgekeurd, zijn zij verplicht maatregelen te
treffen, waardoor de afgekeurde keringen weer aan de vigerende wettelijke normen
gaan voldoen. Voor deze maatregelen kan subsidie worden aangevraagd.
Binnen de kaders van de eigen verantwoordelijkheden geven Rijk en waterschappen
als uitvoeringsalliantie invulling aan de opgave van HWBP-2. De minister is voor het
HWBP-2 verantwoordelijk voor de subsidieverstrekking en de waterbeheerders zijn

Pagina 3 van 28

verantwoordelijk voor de realisatie van de afzonderlijke projecten. Gezien deze
verantwoordelijkheidsverdeling zijn de formele sturingsmogelijkheden van het rijk in
het HWBP-2 in vergelijking met andere grote projecten, zoals Ruimte voor de Rivier
of Maaswerken, beperkt.
1.2

Samenvatting hoofdpunten verslagperiode
Voortgang van het programma
Met de oplevering van drie projecten in de verslagperiode is driekwart (76%) van
het aantal projecten van het HWBP-2 gerealiseerd en 41% van het totaal aantal te
versterken kilometers. Per 30 juni 2015 voldoen 66 projecten aan de vigerende
veiligheidsnorm. Zes projecten bevinden zich in de planstudiefase en vijftien
projecten in de realisatiefase.

Cumulatief is tot en met 30 juni 2015 1.360 miljoen euro gerealiseerd. Dit betreft
circa 42% van het beschikbare budget. De stand van het HWBP-2 per 30 juni 2015
is samengevat in figuur 1.
Programma in de media
De oplevering van kustversterking Katwijk en de mijlpaal ‘Dijk veilig’ van Zwakke
Schakels Noord-Holland hebben voor positieve media aandacht van het programma
gezorgd. De dijk in duin gecombineerd met een parkeergarage bij Katwijk en de
aanleg van nieuwe duinen voor de Hondsbossche en Pettemer Zeewering waren voor
zowel de regionale, landelijke en internationale pers redenen voor artikelen. Het
project Markermeerdijk Hoorn-Edam-Amsterdam zorgde in de verslagperiode ook
regelmatig voor aandacht van zowel de regionale als landelijke media, De omgeving
van het project vraagt, ook via de media, veel aandacht voor een goede, doelmatige
en passende inpassing van de dijkversterking.
Scope
De scope van het HWBP-2 bestaat uit 87 projecten, bestaande uit 18 kunstwerken
en 362,4 kilometer te versterken waterkeringen. In de verslagperiode heeft de
minister besloten het project Markermeerdijk Marken, zuid- en westkade uit de
scope van het HWBP-2 over te hevelen naar het HWBP.
Planning
In het afgelopen halfjaar zijn alle geplande (drie) mijlpalen bereikt. Het betreft de
projecten Zettingsvloeiing Spul, dijkversterking Koegraszeedijk en kustversterking
Katwijk die door de aannemer zijn afgerond, samen 18,8 kilometer.

Ontwikkelingen in de planning
In de verslagperiode is bij vier projecten de planning aangepast bij een formeel
contactmoment of met een verzoek tot wijziging (VtW). De eerder gemelde
vertragingen in de projecten West Zeeuws-Vlaanderen, Hoogwaterkering Den Oever
en Waddenzeedijk Texel zijn in de nieuwe planningen verwerkt. Het project keersluis
Meppelerdiep Zwartsluis is onderdeel van een groter project. Het waterkerende
onderdeel, dat deel uitmaakt van het HWBP-2, is gereed in 2016 Q4.
Risico’s
De risico’s met de grootste impact op tijd en geld blijven gesignaleerd worden bij de
grote en vaak complexe projecten die nog in de voorbereidingsfase zitten, zoals
Markermeerdijk Hoorn Edam Amsterdam, Waddenzeedijk Texel en de Houtribdijk.
De beheerder en het programmabureau hebben hier blijvend aandacht voor.
-

-

Voor wat betreft de financiële omvang van de risico’s heeft in de verslagperiode een
actualisatie plaatsgevonden van het risicoprofiel op programmaniveau; de financiële
omvang van het risicoprofiel is in totaal met 12 miljoen afgenomen (van 186 miljoen
naar 174 miljoen euro).

Pagina 4 van 28

Financiën

In de verslagperiode is het beschikbare budget voor het HWBP-2 ongewijzigd en
bedraagt op 30 juni 2015 3225,8 miljoen euro.
De programmaraming is per saldo met 9 miljoen euro afgenomen en sluit per 30 juni
2015 op een bedrag van 2.900 miljoen euro. Dit komt doordat programma
onvoorzien en verschillende projectramingen bij een formeel contactmoment of met
een verzoek tot wijziging (VtW) zijn bijgesteld.
De totale financiële waarde van de risico’s op programmaniveau en in de projecten is
in de verslagperiode met 1 miljoen euro afgenomen. Deze risicoreservering bedraagt
op 30 juni 2015 422 miljoen euro en past binnen het beschikbare budget.

1.3

Leeswijzer

Hoofdstuk 2 bevat een toelichting op ontwikkelingen die zich in de rapportageperiode
hebben voorgedaan in en rond het programma. In de daaropvolgende hoofdstukken
komen de ontwikkelingen in de basisreferenties scope (3), planning (4), risico’s (5)
en financiën (6) van het HWBP-2 aan bod.

Pagina 5 van 28

Hoogwaterbeschermingsprogramma 2
Stand van zaken pero juni 2015
Ftysln
1

Ncxrderzijlvest

3j tam.;

Zujderzeela nd

5,3/30,4 2Z zT:_,. 2.

L!ULJLIIJ
0
/
5

/0 j

ije t
aS/op

Pro1nia GlJrrrigsrt
2/oeJIJ

Hollands Noorderkwartier

.

Hunze en Aa’s

• 1

-,

i/o e.

/5 staat stamt t.
1fl

40,7/52,4

S
‘t

Amstel. Gooi en Vecht

••‘..

‘4

a/i

t

Rijnland
ma

7.5/0,4 n

Deh’land

-

..,,

3/Casa
14,3/00

Hollandse Delta
42.7/32,5--:-:

o,o/zz,o
1 /0

Le

«‘--

•

tamtam

:-.ra.,.-

•

S,
t•
•, •
•S
S
•

4/0tQ.Z

S

S

z/...
/:

7,7/ op :ç;i

1

Dijleal. dammen en duinen
i prajectengereed
prajecteri le ultecerleg

15,0/... orz kekDreeters gereed
•“

.../io

klknrneterslnulteeerlng

Scheldestrornen
S/anita
in/ 10,6 —-

Kunskwerften

0

Schielnd en de
Krlmpene rwa ard
0/2L\L’

w projecten gereed
/ 2 ce projecten In ultecerleg

Act en Maas

‘t

Watersduppen

3/0 I.Lt
7,0/0,01:2

5,4/77

o elke projecten gereed
o projecten In ulboedrg

o geen projecten

Rijkswaterstaat

Projetten

/oVow
3
o,
o/i

• aateesclrappen
o provlede GronIngen

teLe:’

0

Dijken, dammen en duinen

Ripessctterstaat

Kunstwerken

projecten
362

uizen en

uitvoeringsperiode
budget
gereed

1fl uitvoenng

gemalen

2007-2017

/projecten\

3,2 mi Ija rd
+

CI,4 mid

uitgegcn

4o4mld

eepIdeieti

projecten

u
gereed

1Amld
raterend

in uiosoering
1

1
Figuur 1 Samenvatting stand van het HWBP-2, pnildatum 30juni 2015

Pagina 5 van 28

2

2.1

Ontwikkelingen in en rond het programma

Algemene ontwikkelingen

In de verslagperiode hebben zich diverse ontwikkelingen voorgedaan die van invloed
zijn op het programma. De relevante ontwikkelingen zijn hierna beschreven.
Innovatie

De metingen in het eerste winterseizoen van de zandige proefsectie Houtribdijk zijn
succesvol uitgevoerd en de resultaten geanalyseerd. Hieruit komt naar voren dat het
oevertalud aanzienlijk steiler is geworden dan bij aanleg. In het vervolg van deze
pilot (die tot maart 2018 loopt) worden de implicaties van het steiler worden
onderzocht.
Bij het project Lekdijk KIS is een innovatieve palenwand toegepast in plaats van een
damwand op locaties nabij bebouwing. Op initiatief van de aannemer is gekozen
voor het toepassen van een niet-grondverdringende methode met een palenwand.
Het risico op schades aan woningen is hierdoor fors verkleind.
HWBP-2 in de media
Het programma is het afgelopen jaar veelvuldig in de media geweest. De oplevering
van de projecten Kustversterking Katwijk, Koegraszeedijk en ‘dijk veilig’ van Zwakke
Schakel Noord-Holland waren voor zowel regionale als landelijke media redenen voor
een artikel. In deze artikelen is op een positieve manier de (innovatieve) inpassing,
van een dijk in een duin gecombineerd met een parkeergarage bij Katwijk en de
duinen voor de dijk bij de Hondsbossche en Pettemer Zeewering, in de omgeving
van de verschillende dijkversterkingen naar voren gekomen.

De omgeving van het project Markermeerdijk Hoorn-Edam-Amsterdam vraagt onder
andere via de media aandacht voor een doelmatige en passende inpassing van de
dijkversterking. De landelijke en regionale pers volgt dit project nauwgezet.
De aandacht voor de technische innovaties en onderzoeken binnen het programma
blijft stijgen. Zôwel van de vakinhoudelijke en branche gerelateerde tijdschriften,
zoals Cobouw, maar in toenemende mate ook van dagbladen. Het onderzoek en de
voorlopige resultaten van Dijken op Veen, waarin onderzoek is gedaan naar de
grotere reststerkte van veen, kregen aandacht in de Hollandsche Media Combinatie
en NRC. Tevens besteedde NRC aandacht aan de innovatieve proef met de
dijkstabilisator bij de Lekdijk.
2.2

Kwaliteit en auditing
Programmabeheersing
Het beheersplan voor de komende fase van het programma is, zoals aangekondigd
in VGR-7, opgesteld. Hierin is de focus meer komen te liggen op de uitvoering van
de grootste projecten binnen het programma.

Voortkomend uit dit beheersplan is gewerkt aan het versterken van het
risicomanagement bij het programmabureau en de beheerders. Op verschillende
thema’s (vastgoedverwerving, kabels & leidingen, contractmanagement en de
programmataak) zijn risicosessies en vakdagen gehouden en er is gewerkt aan de
beheersing van de belangrijkste tijd- en geldrisico’s.
Aan de versterking van de meerjarige prognoses van planning en raming is gewerkt
door het aanscherpen van de projectprognoses en monitoren van de kasreeksen van
alle projecten. In paragraaf 6.2 en 6.4 zijn de resultaten hiervan verwerkt.

Pagina 7 van 28

Binnen het programma is interne kwaliteitsborging belangrijk. In de verslagperiode
zijn audits uitgevoerd welke hebben geleid tot verbeteringen van interne processen
(o.a. toetsproces). De Eigenstandige Control functie (ECF) is ingevoerd. De
conclusies, die de ECF trekt, op basis van uitgevoerde onderzoeken is, dat de
voorgenomen verbeterstrategie en de verbetermaatregelen uit het beheersplan door
het Programmabureau worden uitgevoerd.

2.3

Correspondentie met het parlement

De voortgang van het HWBP-2 is op 24 juni 2015 besproken in de vaste commissie
voor Infrastructuur en Milieu. Verder heeft in de verslagperiode de volgende
correspondentie met de Tweede Kamer plaatsgevonden over het HWBP-2.
Datum

3 a p ru 2015

12 juni 2015

Onderwerp

Brief aanbieding zevende voortgangsrapportage van
het Tweede Hoogwaterbeschermingsprogramma van
de minister van Infrastructuur en Milieu (32698 nr.
21).
Lijst van vragen en antwoorden over de zevende
voortgangsrapportage van het Tweede
Hoogwaterbeschermingsprogramma (32698, nr. 22)

Pagina 8 van 28

3

3.1

De scope van het programma

Programmascope

De programmascope van het HWBP-2 omvat 87 projecten. De beheerders voeren
deze projecten uit om te bewerkstelligen dat afgekeurde dijkvakken en kunstwerken
weer aan de vigerende veiligheidsnormen voldoen. De ligging van de projecten is op
bijgaande kaart weergegeven. Het betreft negen projecten uit de eerste toetsronde,
negen ‘Prioritaire Zwakke Schakels Kust’ en 69 projecten uit de tweede toetsronde.
De projecten worden onafhankelijk van elkaar gerealiseerd. In totaal worden 78
projecten door waterschappen en hoogheemraadschappen gerealiseerd, zeven door
Rijkswaterstaat en twee door de provincie Groningen. De kaders die op deze
ontwerpopgave van toepassing zijn, maken onderdeel uit van de scope. In totaal
gaat het om 18 kunstwerken en 362,4 km dijken.
In de verslagperiode heeft de minister besloten om het project R2-061
Markermeerdijk Marken, zuid- en westkade uit de scope van het HWBP-2 te halen en
toe te voegen aan de scope van het HWBP. De noordkade van Marken valt al onder
dit programma, zodat een gezamenlijke aanpak kan worden uitgewerkt. De
resultaten van het onderzoek naar meerlaagse veiligheids oplossingen laten zien dat
één van de kansrijke oplossingen kort cyclische versterking is, een maatregel die
beter past binnen het HWBP. Hiermee is de scope van het HWBP-2 gewijzigd van 88
naar 87 projecten.
3.2

Projectscopes

Voor de beheerders bestaat per afgekeurde waterkering een veiligheidsopgave, dit is
de projectscope. De beheerder werkt deze veiligheidsopgave uit in te treffen
maatregelen.
In de verslagperiode hebben zich geen scopewijzigingen voorgedaan in de projecten
en zijn geen nieuwe verzoeken gedaan voor een scopewijziging.
Hierna is de kaart met de actuele scope van het programma opgenomen. Ook de
actuele fase van de projecten is hierin aangegeven.

Pagina 9 van 28

-nI

c

[.

c

0

2

ei

1

4

4.1

Voortgang en planning

Voortgang van het programma
In de verslagperiode zijn drie mijlpalen bereikt. Het betreft de afronding door de
aannemer van de projecten WN-003b Zettingsvloeiing Spui, W2-080 Koegraszeedijk
en W2-067 Kustversterking Katwijk.
Per 30 juni 2015 bevinden zich in totaal zes projecten in de planstudiefase en 15
projecten in de realisatiefase, Er voldoen in totaal 66 projecten aan de vigerende
veiligheidsnorm. De mutaties in de projectfase ten opzichte van voorgaande
rapportage zijn gegeven in tabel 1.

Mutaties in projectftse ten
opzichte van vorige VGR

Mutaties
verslagperio
de

VGR-7
31-12-2014

VGR-6
30-6-2014

Tabel 1

Planstudiefase

VGR-8
30-6-2015

-1

7

6

Realisatiefase

16

18

Gerealiseerde maatregelen

48

51

+3

54

Op basis van nader
onderzoek is gebleken dat
de kering_voldoet

12

12

0

12

Totaal

88

88

-1

87

-

is

In het HWBP-2 wordt in totaal 362,4 km dijken en 18 kunstwerken versterkt. Tabel
2 geeft het aantal projecten in de planstudie- en realisatiefase per beheerder weer,
met daarbij het aantal kilometers dijken, dammen en duinen en het aantal
kunstwerken. In de verslagperiode zijn drie projecten afgerond, waarmee in totaal
18,8 kilometer is versterkt. Daarnaast is het project R2-061 Markermeerdijk Marken,
zuid- en westkade overgeheveld naar het HWBP en daarmee uit de scope van het
HWBP-2 verwijderd. Het totaal aantal lopende projecten bedraagt nu 21. Een
overzicht van de afgeronde projecten is opgenomen in tabel 3.
Tabel 2

Projecten in de planstudie

Totaal aantal

Projecten aan

lopende

dijken, dammen,
.

.

duinen

projecten

en realisatiefase
HH Hollands Noorderkwartier

4

4

62,0 km

WS Hollandse Delta

5

5

39,5 km

Wetterskip Fryslân

3

3

32,4 km

HH Schieland & Krimpenerwaard

2

2

7,1 km

WS Rivierenland

2

2

11,5 km

RWS beheerders

2

1

26,0 km

Projecten aan
kunstwerken
-

-

-

-

-

1

Overige beheerders

3

2

32,6 km

1

Totaal

21

19

211,1 km

2

Pagina 11 van 28

Tabel 3
Atgeronde HWBP-2
projecten

Beheerder

Code

Project

—

HH Hollands Noorderkwartier

Wi-OOl

Havendijk den Helder

—

HH Hollands Noorderkwartier

W2-0O1

Balgzanddijk

—

HH Hollands Noorderkwartier

W1 -006

Wieringermeerdijk omgelegde Stonteldijk

HH Hollands Noorderkwartier

W2-003

Markermeerdijk Hoorn

HH Hollands Noorderkwartier

W2-024

Prins Hendrikpolder, steenbekleding

**

HH Hollands Noorclerkwartier

W2-064

Bergen aan Zee

*

HH Hollands Noorderkwartier

W2-066

Egmond aan Zee

*

-

Enkhuizen

—

HH Hollands Noorderkwartier

W2-080

Koegraszeedijk

WS Hollandse Delta

W1-003

Versterking Buitenhavendijk Middelharnis

WS Hollandse Delta

W2-026

Dijkversterking Nieuwe Stadse Zeedijk

WS Hollandse Delta

W2-028

Dijkversterking Oostmolendijk

WS Hollandse Delta

WN-001

Dijkversterking Hellevoetsluis

WS Hollandse Delta

WN-002

Dijkversterking BrielseMaasdijk

WS Hollandse Delta

WN-003b

Zettingsvloeiing Spui

WS Hollandse Delta

WN-014a

Dijkversterking IJsselmonde Noord en Zuid

*

WS Hollandse Delta

WN-014b

Dijkversterking Hilledijk

*

WS Hollandse Delta

WN-025

Zettingsvloeiing Dordtsche Kil

WS Hollandse Delta

WZ-006

Kust van Voorne

WS Hollandse Delta

WZ-007

Flaauwe Werk

WS Fryslân

W2-013

Havendammen en steenbekleding Stavoren

WS Fryslân

W2-021

Havendam Lemmer

WS Fryslân

W2-045

Terschelling, Waddenzeekering

WS Fryslân

WN-016

Johan Frisosluis Stavoren

WS Fryslân

WN-019

Riensluis te Lemmer

WS Fryslân

WN-020

Oude Zeesluis te Stavoren

*

WS Fryslân

WN-021

lnlaat Tacozijl

*

WS Fryslân

WN-022

Inlaat Teroelsterkolk

HH van Schieland en de Krimpenerwaard

Wi -008

Nederlekdijk

HH van Schieland en de Krimpenerwaard

WN-017

Achterland Maeslantkering

WS Rivierenland

WI-OlO

Benedenstad Nijmegen

WS Rivierenland

W2-078

Diverse pipingmaatregelen

WS Scheldestromen

W2-019

Onrustpolder Noord-Beveland

WS Scheldestromen

W2-025

Kruiningenpolder

WS Scheldestromen

W2-031

Zimmermanpolder Zuid-Beveland

WS Scheldestromen

W2-082

Noorderstrand Schouwen

WS Scheldestromen

WN-O10

Westkapelle

WS Scheldestromen

WN-O1 1

Vlissingen

HH van Detfland

W2-079

Gemaal Westland

HH van Delf land

WN-018

Achterland Maeslantkering

HH van Delfland

WZ-004

Scheveningen

HH van Delfland

WZ-005

Delflandse kust

HH van Rijnland

W2-067

Kustversterking Katwijk

HH van Rijnland

W2-068

Zandvoort, boulevard

HH van Rijnland

WZ-003

Kustversterking Noordwijk

WS Aa en Maas

WN-012

Keent en Keent

WS Aa en Maas

WN-015

Kunstwerken Boxmeer

WS Aa en Maas

WN-023

Heusden

WS Aa en Maas

WN-024

Boxmeer

—

WS Noorderzijlvest

W2-018

Afvalwaterleidingen

—

—

—

*

—

—

*

—

*

—

—

—

—

—

—

-

—

*

*

—

Grave
-

Grave

—

*

Pagina 12 van 28

WZ-069

WS Groot Salland

WZ-058

IJsseldijk bij Windesheim

WS Groot Salland

W2-088

Gemaal Westerveld bij Zwolle

—

WS Rijn en IJssel

W2-074

Den Elterweg te Zutphen

—

WS Rijn en IJssel

W2-075

lisseldijk stadsgracht Doesburg

WS Rijn en IJssel

W2-077

Twentekanaaldijk

WS Rijn en IJssel

W2-089

Pleijweg, Schaapdijk, Broekdijk te Arnhem

WS Vallei en Veluwe

WN-013

Gemaal Antlia

WS Hunze en Aas

Wi -004

Oude zeesluis DeIfzijI

WS Zuiderzeeland

W2-O1 0

Kadoelersluis

Provincie Groningen

W1-005

Schutsluis complex Delfzijl

Provincie Groningen

Wi -007

Keersluis Lauwersoog

—

RWS Midden Nederland

R2-01 1

Roggebotsluis

—

RWS Midden Nederland

R2-016

Nijkerkersluis

RWS Zee en Delta

RZ-022

Veerhaven Kruiningen

RWS Zee en Delta

R2-034

Sluizencomplex Terneuzen

RWS West Nederland Noord

R2-029

Molwerk in de Mokbaai, Texel

*

4.2

Waddenzeedijk Nieuwstad

WS Noorderzijlvest

—

—

—

—

—

—

—

Op basis van nader onderzoek is gebleken dat de kering voldoet aan de vigerende
veiligheidsnorm, zonder dat maatregelen hoeven te worden getroffen.
Het project voldoet aan de norm voor steenbekleding, maar wordt verder versterkt in W2-036
Het project is afgerond, maar financiële afwikkeling dient nog plaats te vinden.

Planningssystematiek

Om de voortgang van de projecten te kunnen monitoren, geven beheerders de
belangrijkste mijlpalen in de projectplanningen aan. De onderliggende documenten
bij deze en andere mijlpalen worden bij formele contactmomenten door het
programmabureau HWBP-2 getoetst. Een mijlpaal wordt als behaald beschouwd na
de schriftelijke bevestiging van een positief toetsresultaat.
In tabel 4 is met kleur (oranje, groen en rood) aangegeven of de vastgestelde
datum van een mijlpaal bij een formeel contactmoment of met een VtW is gewijzigd.
Via een VtW kan tussentijds de planning worden bijgesteld wanneer er een te groot
verschil optreedt tussen de vastgestelde mijlpalen en de prognose. Dit instrument
wordt ingezet wanneer er niet op korte termijn een contactmoment (zoals
beschreven in de bijlage) is voorzien.
Bijgestelde mijlpalen zijn in paragraaf 4.4 toegelicht. De planning van projecten is
sterk afhankelijk van specifieke projectomstandigheden en actuele ontwikkelingen in
de projecten. Daarom geven de beheerders ieder kwartaal een prognose van
mogelijke ontwikkelingen in de planningen van projecten. Deze ontwikkelingen zijn
niet in de tabel weergegeven aangezien deze nog niet formeel zijn getoetst.
Tabel 4 geeft een overzicht van de planning met daarin aangegeven de mijlpalen die
zijn voorzien binnen de lopende projecten. De tabel geeft een weergave van de
formeel vastgestelde projectplanningen.

Pagina 13 van 28

,.

WiW2-O35

1*1

ec.ageatenl.erirg Den Oeser

-iii riukurda huart-erkwartier

plurstuc:e

p

d2-iX-h

Huatritd:jk

tWO MiDden tieceniand

8unatarta

201642

201942’

ili nwL

hiurberateerdijk Heere

-iii OnMed; keurderleauuntier

tnttarre

201643

202142

:1 15e

e?addenzee.ajkTeeei

OH Hedarëc tluerlerhmartier

5.1: 066

Date, Wuterdun

aestac:e

lpenuieteraluia en Dernerdarscer2sis

OH dvastei. DuW en ee-skI

pltnatudte

2016 Ql

2017 Q2

01

Oia1deezeaijk, Franc kust

WO FrialOn

pkaettaeie

2Oct42

2017 Q2

is? 04?

Msaiard, Weclerzeeuerli,p

let Fryuân

realisatie

1

ZOrO Q3

02 055

Lek dijk

Hit Piuiererlard

tealiuatie

1

2017 DO

-

Kit

0: OLt

ilsievaeer. k?eteile0rg en pipirgmaatregr0nn

Int FryDtn

realisatie

.52 063

Derecijker er Zuidelijke Paroeeren

WO Valm erVHiuue

realisatie

7:1 Clii

Dik .-er;terk,rg Hcaka:Pe tea ard 1uur?

03 Hcduedce Delta

realisatie

WO ecilaudee Delta

realisatie

WO OC’O

Dijk :eralerk:rg Haek:che Waard Zuid

155 Hcllardue Delta

realisatie

:Wk-iXt

Dijk:eralerk-ieg t-tand van Derdrecirt

WO Kaklaedue Delta

realisatie

-

0’. Di Sa D:jh:erlterlerg bpus Gast

2C7 Q4
5,

1v

0017 -33
2W 7 QZ
201741

62Ga1

Zwakke arOMa ttuurd-Hctaed

Pet

HH Heltard: eeurlerkwart:er

realisatie

ZOltQ4taieaaeaal
201643
221H Q4

ijH2-be2
--

—-

OeeruuiisMeppeierdtep 2w,rtalur:

Dust tlederleaj

realisatie

02 0522

Dijl.veraterkirg Knimpee

OH van SuKietued er de Ke5apenerwaard

realisatie

1 ZOn’?

West Zeeuew? Otuunderer

WO tctel?eatrumnn

realisatie

051: tWO

Diju-.ersterkieg tpui

eis Hlelandae DeLta

realisatie

tel leO?

Perweded:jk te Werkenden

eis Ricierertard

realisatie

Dergambacut Mmueratcl Scheunhecen ltu3

OH een teleelurd en de krlmpenerwaard

Dtle

-

u,eat

realisatie

5,

201741

5,

201741

/

205641 j-,, aula uit
4

221641
201 t 44
2215 42

iiîii..iiii.i

Praject aaarvennachling cd 2017 apgetenard

Vaeitgaag mijlpalen:
Mijlpaal in behaald
krijipaus Is eeg u:nt behaald
Ilalaties sigereade planning:
t:j ier meel :eelaclrerseet is ee? creegere datue sleur de mijlpaals astgeateld

Bij turmeek :erta:lnaeraent la een latere datum neer De mippaal eastgelteid met cplenr:eg uiterlijk in 2017
tij Ieraaeel :nrtarlnemenk in een tule, e datum neer de mijlpaal uustgesteid met verwachte eplesermg ra 2D17

Tabel 4 Planning met mijlpalen van de lopende projeDten

4.3

Voortgang mijlpalen
Start realisatie
In deze verslagperiode zijn geen subsidiebeschikkingen afgegeven.
Einde realisatie
In de verslagperiode zijn drie projecten door de aannemer afgerond:
•
WN-003b Zettingsvloehng Spui
Op de oevers van het Spui is ter voorkoming van afschuiving over 7,8 km
steenbestorting aangebracht. Door de sterke stroming in het Spui was de
rivierbedding sterk geërodeerd. Hierdoor bestond er een reële kans dat een deel van
de dijk of van de ondergrond van de dijk het water in zou glijden. Door het
aanbrengen van de steenbestorting is de dijk weer stabiel en kan de geplande
dijkversterking Spul Oost en Spul West uitgevoerd worden.

•
W2-080 Dijkversterking Koegraszeedijk
De Koegraszeedijk is in drie maanden versterkt met ruim 700 meter damwand en
100 meter grond. Deze versterking betreft een gelijktijdig uitvoering van de
afgekeurde dijkvakken uit het HWBP (450 meter) en HWBP-2 (350 meter) zodat de
hinder voor de omgeving is beperkt en schaalvoordelen zijn behaald.

Pagina 14 van 28

W2-067 Kustversterking Katwijk
Met de afronding van Kustwerk Katwijk is de Zuid-Hollandse kust weer veilig. De
kust is versterkt met een dijk-in-duin en tussen de dijk en de boulevard is een
ondergrondse parkeergarage gebouwd. Het duingebied is verbreed en opnieuw
ingericht.

4.4

Ontwikkelingen in de planning van het HWBP-2

Hierna zijn de belangrijkste ontwikkelingen beschreven die zich in de verslagperiode
hebben voorgedaan in de planning van de projecten.
Bijgestelde mijlpalen
Als gevolg van actuele ontwikkelingen in de projecten, is in de verslagperiode bij vier
projecten bij een formeel contactmoment of met een VtW de planning van mijlpalen
bijgesteld. Het betreft een wijziging in de planning van:

R2-062 Keersluis Meppelerdiep Zwartsluis
•
In de verslagperiode is een VtW doorlopen. Het project keersluis Meppelerdiep
Zwartsluis is onderdeel van een groter project waarbij de keersluis wordt
omgebouwd tot schutsluis. Het waterkerende onderdeel, dat deel uitmaakt van
HWBP-2, is gereed in 2016 Q4. In het grotere project is vertraging opgetreden door
het aantreffen van asbest en de afhandeling van een claim van de aannemer.
WZ-009 West Zeeuws-Vlaanderen
•
Zoals in de vorige voortgangsrapportage aangekondigd, is in deze verslagperiode
een VtW voor West Zeeuws-Vlaanderen doorlopen. Het project bestaat uit vijf
deelprojecten, waarvan er reeds drie zijn afgerond. Voor de twee resterende
deelprojecten Waterdunen en Cadzand zijn de raming en de planning geactualiseerd.
Beide projecten zijn in uitvoering, welke volgens planning verloopt. De voorbereiding
van deze twee deelprojecten heeft meer tijd gekost omdat in nauwe samenwerking
met andere belanghebbenden gelijktijdig nevendoelen, welke apart worden
gefinancierd, zijn gerealiseerd. Het project wordt in 2016 Q1 afgerond.
W2-036 Waddenzeedijk Texel
•
In de verslagperiode heeft het projectplan van het deelproject Waddenzeedijk ter
inzage gelegen. In de komende verslagperiode worden de negen zienswijzen waar
mogelijk en nuttig verwerkt in een optimalisatie van het projectplan.
In het deeltraject Oudeschild is gesproken over het door de regio gewenste
alternatief. Tijdens het Algemeen Overleg (24 juni 2015) heeft de minister
aangegeven dat regionale wensen kunnen worden meegenomen, maar dat regionale
financiering hier dan ook bij hoort. Voor de gemeenteraad van Texel was dat
aanleiding om de wens te laten vallen.
In de verslagperiode is ter voorbereiding van de aanbesteding de dialoogfase met de
markt opgestart. De planning is bij een formeel contactmoment aangepast en het
project is gereed in 2020 Q1. Deze vertraging is ontstaan door het op verzoek van
de gemeente uitwerken van een optimalisatie van de dijksectie bij Oudeschild tijdens
de vorige verslagperiode.

Pagina 15 van 28

W2-085 Hoogwaterkering Den Oever
In de verslag periode is een VtW doorlopen. De ontwikkelingen, zoals gerapporteerd
sinds VGR-6, zijn verwerkt in de planning. Op basis van aanvullend onderzoek bleek
de samenstelling van de grond grilliger en zandiger dan aangenomen. De
consequenties voor het ontwerp en de planning zijn verwerkt en getoetst door het
programmabureau. Het project is gereed in 2019 Q4. Als gevolg van deze
ontwikkelingen, waardoor de planvorming meer tijd heeft gekost, zijn de
voorbereidingskosten meer dan l
% van de realisatiekosten geworden. De regeling
5
bijzondere subsidies waterkeren en waterbeheren is aangevuld met een specifieke
hardheidsclausule omtrent voorbereidingskosten. De aanvulling is op 15 juni 2015
geplaatst in de Staatscourant. Hierdoor ontstaat de mogelijkheid om in deze
uitzonderlijke situatie de voorbereidingskosten boven de lS% van de
realisatiekosten aan de beheerder te vergoeden.
Projecten die na 2017 worden opgeleverd

Naast de projecten Hoogwaterkering Den Oever en Waddenzeedijk Texel voorzien op
dit moment nog drie andere projecten dat de werkzaamheden na 2017 worden
afgerond:
•
W2-004 Markermeerdijk Hoorn Edam Amsterdam
In de verslagperiode zijn twee parallelle sporen doorlopen voor het project
Markermeerdijk Hoorn-Edam-Amsterdam. De minister heeft na aanleiding van
bijeenkomsten met de omgeving toegezegd om een ‘joint fact finding’ te doen naar
pompen in de Houtribdijk en Afsluitdijk. In het onderzoek wordt onderzocht of het
mogelijk is om de Maatgevende Hoogwaterstand op het Markermeer significant te
verlagen en daarmee de dijkversterking minder ingrijpend te laten zijn. De uitkomst
wordt in de volgende verslagperiode tegemoet gezien. Parallel is de dialoogfase van
de aanbesteding in de verslagperiode doorlopen en zijn de contractdocumenten voor
de aanbesteding gereed gekomen. De afronding van dit project is voorzien in 2021.
De haalbaarheid van deze einddatum wordt sterk beïnvloed door het verkrijgen van
draagvlak voor de versterking in de omgeving.
-

—

•
R2-006 Houtribdijk
In de verslagperiode is verder gewerkt aan het projectplan Houtribdijk. Het
projectplan is ter toetsing aangeboden aan het Programmabureau. Deze toetsing is
gaande. Daarnaast is een nadere analyse gestart naar de consequenties van de
nieuwe normering voor het ontwerp van de Houtribdijk. In de volgende
verslagperiode worden de resultaten van dit onderzoek verwacht waarna
besluitvorming over het vervolg van het project kan plaatsvinden. Vooralsnog wordt
de planning om in het derde kwartaal van 2019 op te leveren, gehandhaafd.
•
W2-049 Ameland, Waddenzeekering
In de verslagperiode is de starthandeling verricht en is de aannemer begonnen. De
werkzaamheden verlopen volgens planning en vinden plaats in drie uitvoeringsjaren.
In 2017 Q4 zal de dijk voldoen aan de norm, waarna nog afrondende
werkzaamheden zullen plaatsvinden, waarna het project in 2018 kan worden
opgeleverd.
Naast deze vijf projecten bevindt de planning van vier andere projecten zich op het
voor het programma kritieke tijdpad omdat afronding is voorzien in het tweede
halfjaar van 2017 (zie tabel 4). De beheersing van de risico’s van deze projecten is
in de verslagperiode versterkt door het nemen van de beheersmaatregelen zoals
beschreven in hoofdstuk 5. De kans is daarmee vergroot dat deze projecten conform
de huidige planning worden opgeleverd.

Pagina 16 van 28

5

5.1

Risicomanagement

Risicobeheersing

In de verslagperiode is het beheersplan voor de komende fase van het programma
opgesteld. Hierin is ook de aanpak van het risicomanagement verder ontwikkeld. Het
risicomanagement is steeds meer gericht op de (voorbereiding van de) uitvoering
van de grootste projecten van het programma. Het programma werkt aan het
tegengaan van financiële tegenvallers en aan het voorkomen van vertraging, waarbij
specifieke aandacht is voor de projecten met een oplevering eind 2017 of daarna.
Door intensieve afstemming en communicatie worden risico’s gesignaleerd en
kunnen adequate maatregelen worden getroffen om de gevolgen van de risico’s te
beperken.
In de verslagperiode is specifiek ingezet op verbetering van de volgende
onderwerpen:
het versterken van de samenwerking van het programmabureau en de
beheerders bij het professionaliseren van risicomanagement. Op
verschillende risicothema’s (vastgoedverwerving, kabels & leidingen,
contractmanagement en de programmataak) zijn risicosessies en vakdagen
georganiseerd en worden ervaringen uitgewisseld. Waterschappen
challengen elkaar op hun risicodossiers en de wijze waarop tijd- en
geldrisico’s worden beheerst. Dit leidt er toe dat er een scherper beeld
ontstaat van de omvang, impact en mogelijke beheersing van project- en
programma risico’s;
een analyse is uitgevoerd van het actuele risicoprofiel en huidige
•
risicoreserveringen op project- en programmaniveau. Het risicoprofiel van
zowel de projecten als het programma wordt periodiek herijkt, met als doel
om een passend risicobudget te behouden;
•
in het kader van contractbeheersing is er geïnvesteerd in het uitwisselen van
ervaringen met afhandelen van claims van aannemers. Beheerders zoeken
bij het afhandelen van claims zonodig afstemming met het
programmabureau of collega-beheerders en bij specifieke claims worden
contractdeskundigen en —juristen ingezet. Dit leidt er toe dat claims
zorgvuldiger en zonder onnodige meerkosten kunnen worden afgehandeld.

5.2

Risico’s met gevolgen in tijd
Toprisico’s voor het programma

Op basis van de door beheerders aangeleverde informatie zijn de vijf belangrijkste
risico’s voor het programma met gevolgen in tijd bepaald (tabel 5). De in maanden
uitgedrukte verwachtingswaarde betreft de gemiddelde verwachtingen van de
beheerders voor de projecten waarin dit risico zich voor kan doen, Risico’s met de
hoogste verwachtingswaarde en die het meest als risico bij de projecten zijn
benoemd, zijn aangeduid als toprisico voor het programma.
Tabel 5

Risico’s met gevolgen in tijd

Toprisico’s binnen het
programma met gevolgen in
tijd, weergegeven in
gemiddeld aantal maanden

Gemiddelde
verwachtingswaarde

Beheersing
Gronden komen te laat beschikbaar voor het project
Kabels en leidingen zijn niet tijdig verlegd
De aannemer komt contractuele verplichtingen niet na
De werkelijke situatie in het projectgebied blijkt anders dan
aangenomen in de planstudiefase

4

3
3
1
1

Pagina 17 van 28

Het risico ‘Onbekendheden van de ondergrond’ is uit de top-5 van risico’s met
gevolgen voor tijd verdwenen. Dit risico is lager ingeschat door de beneerders van
de projecten Eemdijken en Zuidelijke Randmeren en Waddenzeedijk, Friese kust.
Het risico van ‘kabels en leidingen zijn niet tijdig verlegd’ is in deze verslagperiode
weer in de top-S opgenomen. Dit risico en de andere toprisico’s met gevolgen in tijd
zijn hierna toegelicht.
Beheersing
Het risico dat de projectorganisatie onvoldoende is toegerust om op beheerste wijze
het project te realiseren, blijft een belangrijk risico. De grote
dijkversterkingsprojecten zijn nog in voorbereiding. Beheerders hebben nog weinig
ervaring met de omvang en complexiteit van deze grote projecten. De
verwachtingswaarde van het risico is in de verslagperiode gelijk gebleven met
gemiddeld vier maanden. De ingezette beheersmaatregelen door het
programmabureau in samenwerking met het HWBP en de beheerders zijn
geïntensiveerd en gecontinueerd.
Gronden komen te laat beschikbaar voor het project
Het risico dat gronden te laat beschikbaar zijn, manifesteert zich aan het begin van
de realisatiefase van de projecten. De verwachtingswaarde van dit risico is de
afgelopen periode afgenomen van 5 naar 3 maanden, omdat bij een aantal projecten
(onder andere Lekdijk KIS en Eemdijken en Zuidelijke Randmeren) in de
verslagperiode grote voortgang is geboekt bij het verkrijgen van de benodigde
gronden. Het risico speelt verder onder andere bij de projecten Dijkversterking Spui
West en Spui Oost.
In de verslagperiode is op het gebied van vastgoed gezamenlijk met het HWBP en de
beheerders actief gewerkt aan kennisdeling middels onder andere vakdagen. Een
expertplatform op dit thema is in oprichting.
Kabels en leidingen zijn niet tijdig verlegd
Het niet tijdig verleggen van kabels en leidingen leidt tot vertraging in de uitvoering
van werkzaamheden. Bij de projecten Dijkversterking Spui Oost en Spui West en
Eemdijken en Zuidelijke Randmeren is dit risico in de afgelopen periode
toegenomen, wat resulteert in een hogere verwachtingswaarde. Vergelijkbaar met
het risico op het gebied van vastgoed wordt er gezamenlijk met het HWBP, de
beheerders en de kabel- en leidingbeheerders actief gewerkt aan kennisdeling
middels onder andere vakdagen. Specialisten op het gebied van kabels en leidingen
worden ingezet bij projecten waar dit een groot risico is. Daarnaast maken projecten
met vraagstukken omtrent kabels en leidingen gebruik van de ervaring die andere
beheerders hebben opgedaan.
De aannemer komt contractuele verplichtingen niet na
Dit risico is in de afgelopen periode gelijk gebleven ten opzichte van de vorige
verslagperiode. De beheersing van dit risico hangt samen met het risico
‘beheersing’. In de projecten die nog gerealiseerd moeten worden is verbetering van
de kwaliteit van de aanbestedingsstukken belangrijk. In zowel de projecten in
uitvoering als de projecten die nog in uitvoering moeten komen wordt geïnvesteerd
in beter onderlegde contract beheersteams voor begeleiding van de werkzaamheden
tijdens de uitvoering.
De werkelijke situatie blijkt anders dan aangenomen in de planstudiefase
Tijdens de realisatie is het mogelijk dat een andere situatie wordt aangetroffen dan
waarmee rekening is gehouden in de planstudiefase. Dit risico is in de afgelopen
periode gelijk gebleven (1 maand). Beheersing is gericht op onderzoek naar de
situatie in het projectgebied en het nauwkeuriger afstemmen van het ontwerp op de
werkelijke situatie.

Pagina 18 van 28

Algemeen beeld op programmaniveau
Steeds meer projecten bevinden zich in de realisatiefase of zijn al gerealiseerd,
hierdoor ontstaat een beter zicht op risico’s die samenhangen met de uitvoering van
projecten.
De voornaamste risico’s met gevolgen in tijd doen zich voor bij een aantal van de
grote, complexe projecten die zich op een voor het programma kritisch tijdpad
bevinden. Dit wil zeggen projecten waarvoor afronding na 2017 of kort daarvoor is
voorzien. Uitloop op een van deze projecten heeft direct gevolgen voor de
programmadoelstelling. Hoofdzakelijk gaat het om de projecten, Markermeerdijk
Amsterdam, Waddenzeedijk Texel en de Houtribdijk, die het
Edam
Hoorn
hoogste risicoprofiel op het gebied van planning hebben. De gevolgen van actuele
ontwikkeling in deze projecten op de planning zijn beschreven in hoofdstuk 4. Op
programmaniveau is er blijvende aandacht om uitloop van projecten te voorkomen.
In de verslag periode hebben de genoemde projecten specifieke aandacht gehad.
—

5.3

—

Risico’s met gevolgen in geld
Toprisico’s voor het programma
Op basis van de door beheerders aangeleverde informatie zijn de vijf belangrijkste
risico’s binnen het programma met gevolgen in geld weergegeven in tabel 6. Het
betreft hier zowel risico’s op project- als op programmaniveau. Drie van de
toprisico’s op geld vormen ook een toprisico voor tijd,

Tabel 6

Risico’s met gevolgen in geld

Toprisico’s binnen het
programma met gevolgen in

Totale
verwachtingswaarde
voor het programma

geld, weergegeven in

Beheersing

73

miljoen euro

Onbekendheden van de ondergrond

8

Claims aannemer (meerwerk)
Gronden komen te laat beschikbaar voor het project
Aannemer komt contractuele verplichtingen niet na

4

7
3

Ten opzichte van de voorgaande verslagperiode zijn de risico’s ‘De werkelijke
situatie in het projectgebied blijkt anders dan aangenomen in de planstudiefase’,
‘Mogelijke afwijkende varianten’ en ‘Gebrek aan materialen tijdens de realisatie’
vervallen uit de top- omdat ze lager zijn ingeschat door de beheerders bij de
projecten Dijkversterking Spui Oost, Houtribdijk en Zwakke Schakels Noord Holland.
Het risico ‘Mogelijke afwijkende varianten’ is opgetreden en het budget is
overgeheveld naar de projectraming van het project Hoogwaterkering Den Oever.
Het versterken van de havendammen is hiermee onderdeel geworden van de
technische oplossing van het project.

Beheersing
Dit risico is op programmaniveau benoemd als toprisico met gevolgen in tijd én geld.
De verwachtingswaarde van dit risico is in vergelijking tot voorgaande
verslagperiode gelijk gebleven (73 miljoen euro). Vanwege de nog grote omvang
van de te realiseren projecten blijft dit een belangrijk risico binnen het programma
en aandacht voor goede project- en uitvoeringsorganisaties blijft nodig. De ingezette
beheersmaatregelen door het programmabureau HWBP-2 in samenwerking met het
HWBP en de beheerders zijn voortgezet.

Pagina 19 van 28

Onbekendheden van de ondergrond
Door onbekendheden van de ondergrond is het mogelijk dat de ondergrond anders
reageert dan verwacht of dat gedurende de realisatie zaken worden aangetroffen die
niet zijn voorzien. Dit risico is nieuw in de top-5 van deze verslagperiode en speelt
onder andere bij de projecten Markermeerdijk Hoorn Edam Amsterdam,
Dijkversterking Krimpen en West Zeeuws-Vlaanderen (Cadzand en Waterdunen). De
beheersing door beheerders betreft met name het uitvoeren van preventief
onderzoek waardoor het risico van onbekendheden van de ondergrond zo veel
mogelijk wordt beheerst.
—

Claims aannemer (meerwerk)
Dit betreft het risico dat een beheerder een meerwerkclaim van de aannemer moet
honoreren omdat de aan de aannemer ter beschikking gestelde informatie onvolledig
of onjuist blijkt te zijn. In de verslagperiode is dit risico verder afgenomen van 13
naar 7 miljoen euro. De beheersing van dit risico is nadrukkelijk onderwerp van
gesprek binnen het programma waarbij wordt gewerkt aan het versterken van
kennis en ervaring omtrent markt en aanbesteding. Daarnaast is beheersing gericht
op het uitvoeren van een second opinion op de contractstukken en het uitvoeren van
claimscans. Beheerders leren van elkaar en benutten ervaringen bij het afhandelen
van claims. Dit leidt tot betere contractbeheersing binnen het programma.
Gronden komen te laat beschikbaar voor het project
Dit risico is op programmaniveau benoemd als toprisico met gevolgen in tijd én geld.
De verwachtingswaarde betreft 4 miljoen euro, wat gebaseerd is op de kosten die
noodzakelijk zijn om versnellingsmaatregelen op het gebied van vastgoed in te
zetten. Het risico speelt onder andere bij de projecten Lekdijk KIS, Spul Oost en
Spui West. De ingezette beheersmaatregelen betreffen het samen met het HWBP en
de beheerders werken aan kennisdeling middels onder andere vakdagen en het
inrichten van een expertplatform.
Aannemer komt con tractuele verplichtingen niet na
Ook dit risico is op programmaniveau benoemd als toprisico met gevolgen in tijd én
geld. De verwachtingswaarde van dit risico is 3 miljoen euro. Een belangrijke
beheersmaatregel is gericht op verbetering van de kwaliteit van de
aanbestedingsstukken om daarmee duidelijker te maken wat de verplichtingen
tussen opdrachtgever en opdrachtnemer zijn.
Algemeen beeld op programmaniveau
Financieel gezien hebben de meest omvangrijke projecten de grootste risico’s en
hebben wijzigingen in de risicoprofielen van deze projecten de meeste invloed op het
risicoprofiel op programmaniveau. Een deel van de financieel omvangrijke projecten
moet op dit moment nog worden gerealiseerd, zoals de projecten Markermeerdijk
Hoorn Edam Amsterdam, Waddenzeedijk Texel en Houtribdijk. De betreffende
beheerders en het programmabureau zijn continu in gesprek over de beheersing van
de risico’s in deze projecten.
—

—

Tabel 7 geeft een specificatie van de financiële waarde van de risico’s op
programmaniveau.

Pagina 20 van 28

Tabel 7
Financiële waarde risico’s op
prog rammen iveau
eu ro

‘Beheersing

78

‘Afwijkende varianten’

8

Onbenoemde risico’s programmaniveau
Financiële verwachtingswaarde

VGR-7

Mutaties

VGR-8

30-6-2014

31-12-2014

verslagperiode

30-6-2015

-8

81

86

Benoemde risico’s op programmaniveau

weergegeven in miljoen

VGR-6

73

0

-8

8

73

73

0

97

105

-4

101

183

186

-12

174

risico’s_op_programmaniveau

De in de tabel benoemde risico’s en mutaties op programmaniveau zijn hiervoor
De financiële omvang van deze risico’s is in de verslagperiode met 8
miljoen euro afgenomen door het vervallen van het risico ‘afwijkende varianten’.
beschreven.

De financiële waarde van onbenoemde risico’s is in de verslagperiode met 4 miljoen
euro afgenomen. Het totaal van de financiële waarde van de risico’s op
programmaniveau bedraagt 174 miljoen euro.

Pagina 21 van 28

6

6.1

Financiën

Programmabudget
In de verslagperiode is het beschikbare budget voor het HWBP-2 ongewijzigd en
bedraagt op 30 juni 2015 3.225,8 miljoen euro, Tabel 8 geeft de budgetreeks aan.

Tabel 8
Budgetreeks in de

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

VGR-6
30-6-2014

3.218,3 1178, 3 331,4 451,8

293,1

260,7

142,1

247,9

223,8

89,2

0,0

VGR-7
31-12-2014

3.225,8

1259,9

254,0

302,9

293,9 261,1

142,7

248,3

357,0

89,3

16,7

VGR-8
30-6-2015

3.225,8 1245,7

267,9

306,5

309,8 240,2

132,4

244,9

357,0

89,3

32,1

268 9 232 0 177 7

121 3

239 4

357 0

89 3

32 1

32 6

7 1

4 1

0 0

0 0

0 0

4,0

1,4

0,0

0,0

0 0

Totaal

rijksbegroting,
weergegeven in miljoen
euro
Prijspeil 1-1-2014

2014

2015

Waarvan

waterschapaprojecten:
Waarvan
Rijksprojecten:

Waarvan
overige
,rojectkosten:

2.9772 12204 239 1
‘

205 2
43 4

23 8

6 3
19 0

5 0

5,0

72 8

58 5

‘

‘

5 0

4 0

Op basis van VGR-7 is door de minister besloten 150 miljoen euro van het budget
van het HWBP-2 over te hevelen naar het Deltafonds. In de volgende verslagperiode
wordt deze overheveling geëffectueerd. Ook zal in de volgende verslagperiode het
budget van het project R2-061 Markermeerdijk Marken, zuid- en westkade worden
overgeheveld naar het HWBP.
Tabel 9 geeft inzicht in de gebudgetteerde ontvangsten van de waterschappen voor
de financiering van het HWBP-2. Deze ontvangsten bedragen op 30 juni 2015
1.177,1 miljoen euro.
2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

Totaal

Tabel 9
Ontvangsten van de
waterschappen t.b.v.
budget HWBP-2, weer
gegeven in miljoen euro
Prijspeil 1-1-2014

VGR-6
30-6-2014
VGR-7
31-12-2014
vGR-8
30-6-20 15

1. 175,3

364

171,0 151,5 158,0 114,3 112,8 103,7

0,0

0,0

0,0

1.177,1

364

171,0 152,1 158,4 114,5 113,0 104,1

0,0

0,0

0,0

1.177,1

364

171,0 152,1 158,4 114,5 113,0 104,1

0,0

0,0

0,0

Tabel 10 geeft een overzicht van de gerealiseerde ontvangsten van de
waterschappen, conform de afspraken uit het Bestuursakkoord Water. In de
verslagperiode is 171,0 miljoen euro ontvangen van de waterschappen.
Tabel 10
Cumulatieve ontvangsten

t/m VGR-7

Mutaties

t/m VGR-8

waterschappen,

31-12-2014

verslagperiode

30-6-2015

364,0

171,0

535,0

weergegeven in miljoen

Ontvangsten

euro

6.2

Programmaraming
De programmaraming geeft het totaal van de gerealiseerde en de nog te realiseren
kosten voor het HWBP-2. De raming is samengesteld uit de door de beheerders
opgestelde (en door het programmabureau getoetste) projectramingen, de kosten
voor het programmabureau (overige projectkosten) en het programma onvoorzien.
De programmaraming is in de verslagperiode per saldo met 9 miljoen euro
afgenomen en bedraagt op 30 juni 2015 2.900 miljoen euro. Deze netto afname
komt voort uit het saldo van wijzigingen in projectramingen bij contactmomenten of

Pagina 22 van 28

een uitgevoerde VtW (+ 3 miljoen euro) en een bijstelling van programma
onvoorzien (- 12 miljoen euro).
Binnen de programmaraming bedraagt de totale omvang van de onvoorziene kosten
422 miljoen euro, bestaande uit 248 miljoen euro onvoorzien op projectniveau en
174 miljoen euro onvoorzien op programmaniveau. In tabel 11 is de opbouw van de
programmaraming weergegeven. De mutaties zijn verderop toegelicht.
VGR-6
30-6-2014

Tabel 11
Programma ram n g,
weergegeven als
verwachtingswaarde
in miljoen euro
Prijspeil 1-1-2014

Subtotaal projectramingen

VGR-7
31-12-2014

2.681

+3

2.678

2.716

VGR-8
30-6-2015

Mutaties
verslagperiode

Project voorzien

2.511

2.441

-8

2.433

Project onvoorzien

205

237

+11

248

45

Overige projectkosten
Programma onvoorzien
Totaal HWBP-2

45

0

45

183

186

-12

174

2.944

2.909

-9

2.900

Op basis van de doorrekening van de programmaraming is de verwachting dat de
bandbreedte van de uitgaven tussen 2,8 miljard en 3,2 miljard euro ligt.
Projectramingen

Het totaal van de projectramingen is in de verslagperiode met 3 miljoen euro
toegenomen tot een bedrag van 2.681 miljoen euro. De toename is te verklaren
doordat in de afgelopen periode verschillende projectramingen bij een formeel
contactmoment of met een VtW zijn bijgesteld. Een onderverdeling van de
projectkosten naar projectfase is weergegeven in tabel 12,

Tabel 12
Projectkosten per
projectfase, weergegeven

VGR-6
30-6-2014

VGR-7
31-12-2014

Mutaties
verslagperiode

VGR-8
30-6-2015

2.126

2.058

-83

1.975

Subtotaal lopende
projecten

in miljoen euro

Projecten in planstudie

1.079

909

+17

Prijspeil 1-1-2014

Projecten in realisatie

1.047

1.149

-100

926
1.049

Gerealiseerde projecten

590

620

+86

706

Totaal projectramingen

2.716

2.678

+3

2.681

De belangrijkste mutaties in de ramingen van de projecten in planstudie betreffen:
W2-030 Waddenzeedijk Texel
•
Bij het C3a moment van het deelproject Waddenzeedijk is de raming
verhoogd met 11 miljoen euro als gevolg van wijzigingen in de technische
uitvoering.
W2-085 Hoogwaterkering Den Oever
•
Op programmaniveau was 8 miljoen euro opgenomen voor het risico
afwijkende varianten in benoemd onvoorzien. In deze verslagperiode is deze
8 miljoen euro overgeheveld naar de projectraming. De versterking van drie
havendammen die in beheer zijn van Rijkswaterstaat zijn noodzakelijk voor
een haalbare versterking van Hoogwaterkering Den Oever (zie VGR-6 en 7).
Het versterken van de drie havendammen is hiermee onderdeel geworden
van de technische oplossing van het project en vormt geen risico meer op
pro g ram man ive a u.
•
WN-006 Ipenslotersluis en Diemerdammersluis
Bij het C3a moment is de raming verlaagd met 1 miljoen euro

Pagina 23 van 28

Tabel 13 bevat een onderverdeling van de projectkosten naar beheerders, zowel in
de planstudiefase als in de realisatiefase.
VGR-6
30-6-2014

Tabel 13

VGR-7
31-12-2014

VGR-8
30-6-2015

Raming van de projecten
in planstudietase en

c

ff1

realisatiefase per
beheerder, weergegeven

ff1

in miljoen euro

,0

0.

Beheerder
HH Hollands Noorderkwartier
WS Hollandse Delta
HH Schieland &
Krimpenerwaard
WS Rivierenland

Of

—

‘

Prijspeil 1-1-2014

cl)

0)

—

.9
E
2

—

9
2

w

2

0.

‘

Of

0.

9
2
S

‘

c

6

974

5

948

4

960

8

295

6

286

5

252

2

137

2

137

2

137

2

168

2

148

2

148

Overige beheerders en
inn ovabebij d rage
Lopende projecten

10

547

10

539

8

478

28

2.126

25

2.058

21

1.975

Gerealiseerde projecten

60

590

63

620

66

706

Totaal

88

2.716

88

2.678

87

2.681

Tabel 14
Projectkosten per type
bekostiging, weergegeven

VGR-6

VGR-7

VGR-8

30-6-2014

31-12-2014

30-6-2015
1.844

Subsidieprojecten en

in miljoen euro
Prijspeil 1-1-2014

innovatiebijdrage

1.857

1.829

Projecten Zwakke Schakels

644

642

631

Projecten Rijkswaterstaat

215

207

206

Totaal projectramingen

2.716

2.678

2.681

Overige projectkosten
Deze kosten bestaan uit de gerealiseerde kosten tot en met 30 juni 2015 en een
door het programmabureau opgestelde raming van de verwachte
programmabureaukosten over de periode tot en met 2021. De raming van deze
kosten is in de verslagperiode niet gewijzigd en bedraagt 45 miljoen euro.
Programma onvoorzien
In de verslagperiode is de financiële verwachtingswaarde met 12 miljoen euro
afgenomen tot een totale risicoreservering op programmaniveau van 174 miljoen
euro. Dit is in paragraaf 5.3 toegelicht.

6.3

Ontwikkelingen in de ramingen van de lopende projecten
Uit de rapportage van de beheerders over deze (en vorige) verslagperioden blijkt dat
zich verschillende ontwikkelingen voordoen die van invloed kunnen zijn op de
projectkosten. Om inzicht te geven in de financiële gevolgen van deze
ontwikkelingen, geven de beheerders een prognose voor de projectramingen. Een
eventuele bijstelling van de raming vindt plaats bij een formeel contactmoment, bij
een VtW of bij de eindafrekening van een project. het programma verwacht op basis
van de prognoses van de ramingen die beheerders afgeven aan de onderzijde van de
afgegeven bandbreedte van 2,8 miljard en 3,2 miljard euro uit te komen.
De belangrijkste ontwikkelingen in de prognoses clie in VGR-7 benoemd worden in de
komende verslagperiode doorgevoerd:

Pagina 24 van 28

Ontwikkelingen als gevolg van een nadere uitwerking in de planstudiefase
Naarmate de voorbereiding van een project in de planstudiefase verder vordert en
het ontwerp wordt verfijnd, ontstaat gaandeweg concreter zicht op de uiteindelijk te
verwachten kosten en neemt het inzicht in de risico’s toe. Dit kan leiden tot een
prognose die afwijkt van de raming, totdat bij een formeel contactmoment of met
een VtW de raming hier op wordt aangepast.
De lagere raming van het project Markermeerdijk Hoorn-Edam-Amsterdam door
nieuwe uitvoeringsinzichten waardoor het projecten tegen lagere kosten kan worden
gerealiseerd, wordt in de komende verslagperiode verwerkt. Na de toevoeging van
de hard heidsclausule (zie 4.4) kan de hogere raming van het project
Hoogwaterkering Den Oever als gevolg van hogere voorbereidingskosten na
indiening van een VtW worden doorgevoerd.
Ontwikkelingen als gevolg van een gewijzigd aanbestedingsresultaat
De toetsing van de VtW’s als gevolg van de aanbestedingsresultaten van de gegunde
projecten uit de vorige verslagperiode loopt. De komende verslagperiode zullen de
resultaten zichtbaar worden in de programmaraming.
6.4

Kasreeks

Ten behoeve van de Rijksbegroting stelt het programmabureau HWBP-2 iedere
verslagperiode een overzicht op van realisatie en prognose van verplichtingen en
kasuitgaven voor het lopende jaar en de jaren daarna. De kasreeks is gebaseerd op
gegevens van de beheerders die zijn beoordeeld door het programmabureau. In
tabel 15 is deze kasreeks opgenomen,
Tabel 15
Totaal

Kasreeks, weergegeven
in miljoen euro

VGR-6
30-6-2014
VGR-7
31-12-2014
VGR-8
30-6-2015

6.5

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2.944

1257

242

351

229

218

102

80

74

391

0

2.909

1244

180

280

249

240

136

119

21

10:

337

2.900

1244

143

227

284

258

148

133

6

10

297

Apparaatkosten Rijkswaterstaat

Om inzicht te geven in de integrale kosten van het HWBP-2 is in tabel 16
aangegeven hoeveel budget voor de interne RWS kosten in de begroting is
opgenomen. Het budget van de interne kosten bedraagt per 30 juni 2015 in totaal
32 miljoen euro. Dit bedrag is conform de afspraken met betrekking tot de
bekostigingssystematiek van RWS niet opgenomen in de raming en het budget van
het HWBP-2. Deze kosten zijn niet gewijzigd ten opzichte van de voorgaande
verslag periode.
Tabel 16
Apparaatskosten
Rijkswaterstaat,
weergegeven
in miljoen euro

vGR-6
30-6-2014
VGR-7
31-12-2014
VGR-8
30-6-2015

Totaal

t/m
2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

32

19

3

2

2

2

2

2

0

32

19

3

2

2

2

2

2

0

32

19

3

2

2

2

2

2

0

Pagina 25 van 28

6.6

Cumulatieve verplichtingen en uitgaven

Tabel 17 geeft een overzicht van de cumulatieve financiële verplichtingen die sinds
de start van het programma tot en met 30 juni 2015 door het programma zijn
aangegaan. De in de verslagperiode aangegane verplichtingen betreffen met name
de eindafrekeningen (verstrekte vaststellingen) en het doorvoeren van een VtW voor
het project West Zeeuws-Vlaanderen. Dit leidt tot een afname in de cumulatieve
verplichtingen.
Tabel 17

t/m VGR-7

Mutaties

t/m VGR-8

Cumulatieve

31-12-2014

verslag periode

30-6-2015

1.822

-50

1.772

verplichtingen, mcl BTW,

Verplichtingen

weergegeven in miljoen
e u ro

Op basis van de aangegane verplichtingen kunnen betalingen worden verricht. In de
verslagperiode zijn voorschotten verleend voor de lopende projecten en zijn uitgaven
verricht voor kosten van het programmabureau. Dit is in tabel 18 aangegeven. Het
betreft de uitgaven die sinds de start van het programma tot en met 30 juni 201.5
zijn gedaan.

Tabel 18

t/m VGR-7

Mutaties

t/m VGR-8

Cumulatieve uitgaven, mcl

31-12-2014

verslagperiode

30-6-2015

1.246

+114

1.360

BTW, weergegeven in

Uitgaven

miljoen euro

Pagina 26 van 28

Bijlage

werkwijze subsidieverlening door het rijk

Tijdens de zes jaarlijkse toetsingen ven de primaire waterkeringen in het kader van de Waterwet
onderzoeken de beheerders deze waterkeringen op verschillende faalmechanismen. Zodra in de eerste of
tweede toetsronde werd geconstateerd dat een kering als gevolg van één faalmechanisme niet voldeed, werd
de kering afgekeurd.
De beheerders zorgen voor het op sterkte brengen yen de waterkering. Op basis van de Waterwet komen de
maatregelen van het HWBP-2 in aanmerking voor subsidiëring door het rijk. Hiertoe toetst het rijk de
maatregelen aan de subsidiecriteria robuust, sober en doelmatig. Op basis hiervan geeft het ministerie een
voorlopige beschikking af die els grondslag dient voor de uitbetaling ven voorlopige subsidies aan de
beheerder. De hoogte yen definitieve subsidie wordt op basis yen necalculatie door het rijk vastgesteld. Voor
rechtmatige subsidieverstrekking vindt een aantal van contactmomenten tussen beheerders en rijk plaats.
Elk contactmoment wordt onderbouwd met kwantitatief en kwalitatief adequate documentatie.
Contectmoment 1 Startnotitie: dit contactmoment vindt plaats wanneer de Notitie Reikwijdte en Detailniveau
(voorheen Startnotitie MER) in concept is opgesteld. Bij dit contactmoment gaat het erom dat wordt
vastgesteld dat de juiste ontwerpopgave en de juiste uitgangspunten worden gehenteerd en of het palet aan
principeoplossingen ook een oplossing bevat die later als sober, doelmatig en robuust aangemerkt kan
worden. Het zoeken van de mogelijke oplossingen is een iteratief proces waarbij de effecten van alle
varianten worden afgewogen. Indien er nog veel onzekere variabelen zijn ken in het proces véér het
vaststellen van het voorkeursalternatief nog sprake zijn van (sterk) variërende planningen en
kostenramingen.
Contactmoment 2 Voorkeursalternatief: doel van dit contactmoment is om te bepalen welke
ontwerpvarianten bestaan en hoe de afweging heeft plaatsgevonden die tot het voorkeurselternetief heeft
geleid. Het rijk toetst of het voorkeursalternetief als sober, doelmatig en robuust aangemerkt ken worden.
Indien ook andere belangen dan het veiligheidsbeleng een plaats hebben gekregen in het
voorkeursalternatief toetst het ministerie welk deel van de te maken kosten aan veiligheid is toe te rekenen
en voor subsidie in aanmerking komt.
Contactmoment 3 Prolectolan: bij dit contactmoment wordt het concept projectplan (voorheen:
dijkversterkingsplan) getoetst op de criteria sober, doelmatig en robuust. Bij dit contactmoment wordt
bepaald welk deel van de te maken kosten gerelateerd is aan de veiligheidsopgave en derhalve voor subsidie
in aanmerking komt. De toetsing vindt plaats voordat het projectplan de inspraakprocedure ingaat en de
goedkeuringsprocedure van de provincie doorloopt. Nadat het projectplan door de provincie is goedgekeurd
kan het waterschap een subsidieaanvraag indienen. Het ministerie geeft naar aanleiding van de
subsidieaanvraag een voorlopige beschikking af die als grondslag dient voor de uitbetaling van voorlopige
subsidies aan de beheerder.
Contactmoment 4 Voorbereiden aanbestedino: dit contactmoment dient om aan de hand van de opgestelde
marktuitvraag dan wel het opgestelde bestek te bepalen welke aanbestedingsrisico’s bestaan en welke
maatregelen kunnen worden getroffen om deze te reduceren of voorkomen.
Contactmoment 5 Realisatie: tijdens de realisatie van projecten wordt door middel van rapportages en de
jaarverantwoordingen de gerealiseerde en geplande voortgang gevolgd. Indien de realisatie daartoe
aanleiding geeft, volgt een contectmoment 5 teneinde dreigende realisatie risico’s te reduceren of
voorkomen.
Contactmoment 6 Eindafrekening: zodra het project is afgerond, toont de beheerder aan dat de in het
formeel goedgekeurde projectplan beschreven aanpassingen aan de hoogwaterkering zijn gerealiseerd en dat
de waterkenng een de vigerende norm voldoet, Een eindafrekening wordt opgesteld waarbij de verstrekte
voorlopige subsidies worden verrekend met de werkelijk gemaakte kosten. Ook wordt dan de
subsidiebeschikking definitief vastgesteld.

Pagina 27 van 28