Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

21 501-33

Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie

Nr. 1047

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN
KLIMAAT EN DE STAATSSECRETARIS VAN BINNENLANDSE
ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 november 2023
Op 5 december 2023 vindt de formele Telecomraad plaats in Brussel.
Bijgevoegd bij deze brief vindt u de geannoteerde agenda met daarin een
beschrijving van de discussiepunten en de Nederlandse inzet hiervoor.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
M.A.M. Adriaansens
De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
A.C. van Huffelen

kst-21501-33-1047
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-33, nr. 1047

1

Verordening inzake gigabit infrastructuur
Algemene Oriëntatie
In februari 2023 is het voorstel voor de verordening gigabit infrastructuur
gepubliceerd. Eind maart is het BNC-fiche aan de Kamer gestuurd1. Zoals
beschreven in het BNC-fiche is Nederland overwegend positief over het
voorstel. Nederland heeft in de afgelopen maanden tijdens de onderhandelingen in de Raad ingezet op een proportioneel wetgevend instrument
waarbij de lasten in verhouding staan tot het doel. Daarbij ging de
aandacht met name uit naar de voorgestelde maatregelen die zien op
automatische vergunningverlening, de uitvoeringshandeling om
categorieën voor de fysieke infrastructuur voor de uitrol van netwerken
met zeer hoge snelheid vergunningsvrij te verklaren en de nieuwe
maatregelen rond het aanleveren van informatie en digitaliseren van
informatiesystemen, registraties en procedures.
De onderhandelingen in de Raad hebben geleid tot een voorlopig
standpunt van de Raad waarin de voor Nederland belangrijke aspecten
van het voorstel zijn gerealiseerd. Zo zijn in het voorlopig standpunt de
nieuwe maatregelen rond het aanleveren van informatie en digitaliseren
van informatiesystemen, registraties en procedures dermate aangepast
dat bestaande informatie uitwisselingssystemen in Nederland grotendeels
gehandhaafd kunnen worden. Daarnaast zijn de door Europese
Commissie voorgestelde maatregelen omtrent automatische vergunningsverlening en Europese uitvoeringshandelingen geschrapt in het
voorlopig Raadsstandpunt. Met deze verwijderingen blijft het voorstel
proportioneel en wordt een toename van administratieve lasten
vermeden.
Wanneer het voorlopig standpunt van de Raad (algemene oriëntatie)
wordt vastgesteld tijdens de Telecomraad van 5 december zal het
voorzitterschap van de Raad starten met de onderhandelingen met het
Europees Parlement en de Europese Commissie in de triloog. In deze fase
zal Nederland zich blijven inzetten voor proportionaliteit en beperking van
administratieve lasten van het voorstel, conform het BNC-fiche.
Cybersolidariteitsverordening
Voortgangsrapportage
Op 18 april 2023 heeft de Europese Commissie de Cybersolidariteitsverordening (ook wel: Cyber Solidarity Act) gepubliceerd. Het voorstel van de
Cybersolidariteitsverordening ziet op de oprichting van een Europees
Cyberschild, het instellen van een Europees Cybernoodmechanisme en
het instellen van een Europees Evaluatiemechanisme voor Cyberincidenten. Op deze manier wil de Commissie bijdragen aan het versterken
van het algehele situationeel bewustzijn van cyberdreigingen, het
versterken van gemeenschappelijke responscapaciteiten en de algehele
weerbaarheid van de Unie vergroten.
Het BNC-fiche is op 26 mei naar de Kamer gestuurd en in juni zijn
schriftelijke vragen van de Kamer over de Cybersolidariteitsverordening
beantwoord.2, 3 Zoals beschreven in het BNC-fiche, verwelkomt en
onderschrijft Nederland de doelstellingen van het voorstel. Nederland
heeft echter vragen ten aanzien van de praktische uitwerking van het
1

Kamerstuk 22 112, nr. 3639.
Kamerstuk 22 112, nr. 3695.
3
Kamerstuk 22 112, nr. 3711.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-33, nr. 1047

2

voorstel. Hierbij gaat de aandacht van Nederland tijdens de onderhandelingen met name uit naar (het bewaken van) samenhang en het
voorkomen van duplicatie met andere initiatieven binnen het cyberdomein, een sterkere rol van lidstaten in de (inzet van) de Cyber Reserve,
effectiviteit en goede werking van de op te zetten mechanismen, en de
link (van informatiedeling) met nationale veiligheid en de verantwoordelijkheid van lidstaten hierbij.
Deze aandachtspunten zijn tot dusver naar voren gekomen als de meest
belangrijke punten tijdens de onderhandelingen in de Raad en behoeven
nog verdere discussie, waarbij blijkt dat meer lidstaten deze aandachtspunten delen. Op de aankomende Telecomraad zal het Spaanse voorzitterschap een voortgangsrapportage presenteren. Het voorzitterschap beoogt
aanname van een onderhandelingsmandaat voor de Raad in Coreper op
8 december, met als terugvalopties 15 of 22 december. De aanname van
de positie van het Europees Parlement is voorzien voor begin december.
Technologisch leiderschap en concurrentievermogen
Beleidsdebat
Tijdens de Telecomraad staat een beleidsdebat op de agenda over
technologisch leiderschap en concurrentievermogen, met een focus op
investeringen in digitale netwerken en infrastructuur. Het debat is een
vervolg op de discussies over de toekomst van de digitale connectiviteitssector die plaatsvonden tijdens de Telecomraad van 2 juni jl. in
Luxemburg (Kamerstuk 21 501-33, nr. 1029) en de informele Telecomraad
van 23 en 24 oktober jl. in León, Spanje. Voor het beleidsdebat is nog
geen discussiestuk gedeeld door het Spaanse voorzitterschap.
Voor het versterken van het lange termijn concurrentievermogen van de
EU is volgens Nederland een alomvattende benadering noodzakelijk. Het
versterken van het technologisch leiderschap van de EU op het gebied
van kritieke (waaronder digitale) technologieën, het aanjagen van
innovatie in waardeketens, het aantrekken van private investeringen en
het versterken van de interne markt zijn enkele van de cruciale
bouwstenen hierin. Ook vindt Nederland het van belang dat de basis van
de Europese digitale economie wordt versterkt, onder meer door een
waardengedreven aanpak te hanteren, innovatie-ecosystemen te
versterken, het aantal digitaal geschoolde arbeidskrachten te verhogen, te
zorgen voor een effectief economisch veiligheidsbeleid en partnerschappen met derde landen te verdiepen. Ook het versterken van de
digitale connectiviteit is daarvoor essentieel, aangezien dat de ruggengraat is van de moderne, digitale economie.
De digitale infrastructuur is een nauw verweven ecosysteem dat bestaat
uit vele schakels zoals telecomnetwerken, (zee)kabels, datacenters,
hosting en internet exchanges en cloudtoegang. Ook het thema
duurzaamheid wordt steeds belangrijker voor de digitale infrastructuur.
Voor Nederland is het van belang dat EU-beleid op het gebied van digitale
connectiviteit concurrentie bevordert, nieuwe technologische ontwikkelingen omarmt en investeringsprikkels voor alle spelers optimaliseert.
Daarbij dienen de belangen van Europese eindgebruikers (consumenten
en bedrijven) centraal te staan. Bij het maken van nieuw beleid moet
worden vastgehouden aan een op feiten gebaseerde aanpak. Daarom
moet er eerst een gezamenlijke analyse gemaakt worden over de
problemen en onderliggende oorzaken in de Europese connectiviteitssector, voordat er nieuw beleid gemaakt kan worden. Nederland werkt
graag samen met de Europese Commissie en de lidstaten om deze
gezamenlijke analyse, op basis van feiten, tot stand te laten komen. Ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-33, nr. 1047

3

denkt Nederland constructief mee over manieren om voor 2030 in alle
lidstaten hoogwaardige en betaalbare netwerken beschikbaar te maken op
basis van goede feitelijke analyses per lidstaat naar de oorzaken en
eventuele achterstanden en oplossingen.
Tijdens de recente informele Telecomraad in León steunde een grote
groep lidstaten de Nederlandse positie om niet overhaast nieuw beleid te
maken voor de Europese digitale connectiviteitssector. Zij onderstreepten
net als Nederland de noodzaak voor een gezamenlijke analyse van de
mogelijke problemen in de Europese connectiviteitssector. Het Europees
Parlement is verdeeld over dit onderwerp. Er is wel brede steun voor
gerichte plannen die kritieke onderdelen van de Europese digitale
infrastructuur, zoals zeekabels, versterken in het licht van geopolitieke
dreigingen.
Diversenpunten
Het Spaanse voorzitterschap zal een update geven van de onderhandelingen over de lopende EU-voorstellen AI-verordening, het raamwerk voor
een Europese digitale identiteit, de verordening Interoperabel Europa, de
Cybersecurity Act en de Cyber Resilience Act. De Europese Commissie zal
informatie verstrekken over internationale initiatieven in het digitale
domein, European Data Gateways en de World Radiocommunication
Conference van de Internationale Telecommunicatie-Unie. Tot slot zal het
inkomende Belgische voorzitterschap haar prioriteiten op het gebied van
digitalisering presenteren.
AI-verordening
De AI-verordening staat als diversenpunt geagendeerd tijdens de
Telecomraad. De Europese Commissie heeft op 21 april 2021 een voorstel
voor de AI-verordening gepubliceerd met als doel om ervoor te zorgen dat
er veilige AI-systemen op de interne markt komen met waarborgen voor
de bescherming van gezondheid en fundamentele rechten. In december
2022 is een Raadspositie op de AI-verordening aangenomen door de
Telecomraad, en in juni 2023 heeft het Europees Parlement een positie op
de AI-verordening ingenomen. De (triloog-)onderhandelingen over de
AI-verordening bevinden zich momenteel in de laatste fase, waarbij
Spanje als huidige voorzitter van de Raad van de EU namens alle lidstaten
onderhandelt met het Europees Parlement.
Voor de informele Telecomraad van 23–24 oktober 2023 is uw Kamer via
de geannoteerde agenda en het bijbehorende schriftelijke overleg
geïnformeerd over de inzet van Nederland en de laatste stand van zaken.4
Er is in de Raad met name veel discussie over de vraag of er eisen moeten
worden gesteld aan Foundation Models, de grote AI-modellen die aan de
basis liggen van diverse AI-toepassingen. De inzet van Nederland voor de
onderhandelingen is ongewijzigd. Het voorzitterschap heeft op
6 december een politieke triloog gepland in de hoop om akkoord te
bereiken op de tekst van de AI-verordening. De verschillende onderhandelingsposities zijn in het belang van de onderhandelingen niet openbaar.
Na afronding van de triloogonderhandelingen kunnen we uw Kamer
nader informeren over de uitkomsten en de definitieve tekst van de
AI-verordening.

4

Kamerstuk 21 501-33, nr. 1034 en 1038.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-33, nr. 1047

4

Raamwerk voor een Europese digitale identiteit
Het voorstel voor een raamwerk voor een Europese Digitale Identiteit
staat als diversenpunt geagendeerd tijdens de Telecomraad. De trilogen
bevinden zich momenteel in de afrondende fase. Op 8 november jl. heeft
het voorzitterschap gemeld dat de Raad en het Europees Parlement tot
een voorlopig politiek akkoord zijn gekomen. Het voorstel voor de
definitieve compromistekst is op 17 november ter bevestiging voorgelegd
aan de vertegenwoordigers van de lidstaten in Coreper.
Alvorens het voorstel voor de definitieve compromistekst formeel ter
stemming wordt gebracht in de Raad en het Europees Parlement dienen
er eerst nog verschillende formaliteiten te worden afgerond. Allereerst
zullen de komende weken de juristen-linguïsten de compromistekst
vertalen naar alle officiële talen van de Europese Unie. Na het beschikbaar
komen van de vertaling zullen het Europees Parlement en de Raad hier
formeel over stemmen op basis van gekwalificeerde meerderheid. In het
geval zowel het Europees Parlement als de Raad formeel met het akkoord
instemmen, wordt het akkoord kort erna gepresenteerd in het Publicatieblad van de EU. De verordening treedt 20 dagen na publicatie in het
Publicatieblad in werking.
De uitkomst van de (triloog-)onderhandelingen is in lijn met de Nederlandse inzet, zoals verwoord in het BNC-fiche (zie ook de Kamerbrief over
de uitkomsten van de triloogonderhandelingen5). Op alle punten waar de
Kamer haar zorgen over heeft uitgesproken zijn waarborgen opgenomen
in de compromistekst. Er is in samenwerking met gelijkgestemde lidstaten
voor gezorgd dat de voor Nederland belangrijke punten zijn opgenomen
in de compromistekst.
Verordening Interoperabel Europa
De verordening Interoperabel Europa staat als diversenpunt geagendeerd
tijdens de Telecomraad. Deze verordening is op 18 november 2022 door
de Commissie gepubliceerd. Om interoperabiliteit tussen digitale
overheidsdiensten van verschillende lidstaten te vergroten heeft de
Europese Commissie deze verordening voorgesteld. Hiermee wordt het
gemakkelijker voor overheidsorganisaties om informatie te verkrijgen
over oplossingen in andere lidstaten (zoals kaders, open specificaties,
open normen of toepassingen), oplossingen op elkaar af te stemmen en
ook hergebruik te bevorderen, bijvoorbeeld in de vorm van open source
oplossingen. Er zitten elementen in ten behoeve van samenwerking met
de private sector, een portaal waarop kennis en oplossingen kunnen
worden uitgewisseld, ondersteunende projecten, monitoring, peer
reviews en regulatory sandboxes (testomgevingen voor regelgeving).
Het BNC-fiche met de kabinetsreactie op deze verordening is op 20 januari
2023 met uw Kamer gedeeld.6 Nederland is overwegend positief over het
voorstel en de progressie die in de afgelopen maanden in de onderhandelingen is geboekt.
Op 13 november jl. heeft het Spaanse voorzitterschap gemeld dat een
voorlopig politiek akkoord is bereikt in de triloog. Het voorlopig politiek
akkoord wordt op technisch niveau verder verfijnd.

5

Kamerbrief stand van zaken onderhandelingen Europese Digitale Identiteit | Kamerstuk |
Rijksoverheid.nl.
6
Kamerstuk 22 112, nr. 3595.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-33, nr. 1047

5

Op het voor Nederland belangrijke punt van vindbaarheid van op het
Interoperabel Europa-portaal geplaatste interoperabiliteitsoplossingen
(herbruikbare oplossingen, standaarden en documentatie) is de uitkomst
van het voorlopig politiek akkoord naar de wens van Nederland.
Geplaatste interoperabiliteitsoplossingen op het portaal moeten vindbaar
zijn op een gebruiksvriendelijke manier op basis van lidstaat en het type
overheidsdienst die zij ondersteunen. Daarnaast is in het voorlopig
politiek akkoord een aanpassing met betrekking tot de publicatielocatie
van interoperabiliteitsbeoordelingen doorgevoerd. Het is niet meer nodig
voor elke overheidsorganisatie om dit op de eigen website te publiceren.
Het staat lidstaten vrij om dit bijvoorbeeld centraal te organiseren en
daarmee de werkdruk voor individuele overheidsorganisaties te verlagen.
Cyber Security Act
De Europese Commissie heeft op 18 april jl. het voorstel gedaan voor
amendering van de Cyber Security Act (CSA). Op 26 mei jl. heeft u het
BNC-fiche ontvangen.7 Met het voorstel wordt het toepassingsgebied van
het Europese cyberbeveiligingscertificeringskader verbreed met
«beheerde beveiligingsdiensten», op het al reeds bestaande toepassingsgebied van ICT-producten, ICT-diensten en ICT-processen. De voorgestelde
wijziging zal het mogelijk maken om Europese certificeringsregelingen te
ontwikkelen voor «beheerde veiligheidsdiensten» die gebieden bestrijken
zoals incidentrespons, penetratietesten, veiligheidsaudits en consultancy
op het gebied van cybersecurity. Het doel van het voorstel is om de
kwaliteit van aanbieders van beheerde beveiligingsdiensten te verbeteren
en hun vergelijkbaarheid te vergroten door Europese cyberbeveiliging
certificeringschema’s op te stellen. Nederland is voorstander van een
geharmoniseerd Europees certificeringsstelsel. Dit draagt bij aan een
gelijk speelveld en concurrentievermogen van Nederlandse cybersecuritybedrijven in Europa.
Op 15 november 2023 is in Coreper een Raadspositie vastgesteld
vanwege de wens van het Spaanse voorzitterschap om de trilogen met
het Europees Parlement te starten. Nederland heeft ingestemd met de
Raadspositie. Tijdens de Telecomraad staat een voortgangsrapportage op
de agenda.
Nederland steunt algehele doel van Europese certificering van beheerde
beveiligingsdiensten (managed security services). Zoals aangegeven in
het BNC-fiche heeft Nederland samen met andere lidstaten verduidelijking
gevraagd waarom een nieuwe categorie beheerde beveilgingsdiensten
wordt ingesteld in plaats van dat deze groep kan vallen onder de
bestaande reikwijdte van de categorie «ICT-diensten». In de besprekingen
in de Raadswerkgroepen is de noodzaak hiertoe verduidelijkt. Met de
expliciete toevoeging van beheerde beveiligingsdiensten onstaat een
meer solide wettelijke basis om Europese certificeringschema’s voor deze
groep te ontwikkelen. Daarnaast heeft Nederland samen met andere
lidstaten vragen gesteld over de relatie van dit amendement met de
aankomende evaluatie van de CSA in juni 2024. Dit amendement staat de
algehele evaluatie niet in de weg. Er is daarentegen een noodzaak om
eerder dan de algehele evaluatie (en de opvolging daarvan) te kunnen
starten met de ontwikkeling van certificeringschema’s voor beheerde
beveiligingsdiensten. Nederland is overtuigd van deze noodzaak gezien de
belangrijke rol die beheerde beveiligingsdiensten spelen in het verhogen
van de digitale weerbaarheid van organisaties op het gebied van
preventie tot incidentrespons. In de ontwikkeling van Europese certificeringschema’s kan Nederland nationale ervaringen inbrengen zoals het
7

Kamerstuk 22 112, nr. 3692.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-33, nr. 1047

6

certificeringschema voor pentesten dat is ontwikkeld door het Centrum
voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) in samenwerking met
publieke en private organisaties.
Cyber Resilience Act
De Europese Commissie heeft op 15 september 2022 een voorstel
gepresenteerd voor de Cyber Resilience Act (CRA), een verordening die
voorschrijft dat digitale producten die op de interne markt worden
gebracht digitaal veilig moeten zijn. Op 19 juli jl. heeft de Raad ingestemd
met de door het Spaanse voorzitterschap gepresenteerde algemene
oriëntatie. Op 13 september heeft het Europees Parlement ingestemd met
het verslag van rapporteur Nicola Danti. Vervolgens zijn op 27 september
de onderhandelingen tussen het Europees Parlement, de Raad en de
Europese Commissie over de CRA van start gegaan. Het voorzitterschap
zal op de aanstaande Telecomraad de voortgang van de triloog te
bespreken. De inzet van het Spaanse voorzitterschap is om een akkoord te
presenteren.
Sinds september hebben er twee trilogen op politiek niveau plaatsgevonden. De laatste triloog vindt plaats op 30 november. Vooralsnog lijkt de
kans op een akkoord reëel. Desondanks vindt er op technisch niveau nog
de nodige discussie plaats. Voor de Raad zijn belangrijke aandachtspunten
in deze fase van de onderhandelingen de ondersteuningstermijn, de
meldplicht, het conformiteitsregime en het toepassingsbereik op Open
Source-software (OSS).
Op 14 juli jl. (Kamerstuk 22 112, nr. 3734) is uw Kamer geïnformeerd over
hoe de inzet van Nederland op de CRA aansluit op de algemene oriëntatie
van de Raad. In die toelichting is aangegeven dat voor Nederland een
ondersteuningstermijn die uitgaat van de redelijk te verwachten
levensduur van producten, een helder toepassingsbereik op OSS, een
goed uitvoerbare meldplicht, de mogelijkheid van conformiteitstoetsing
door derde partijen, en voldoende implementatietijd de belangrijke
punten waren om terug te zien in het onderhandelingsmandaat van de
Raad. De op 19 juli gepresenteerde algemene oriëntatie was op al deze
punten naar de volle tevredenheid van Nederland. Ook heeft Nederland
zich in de onderhandelingen sterk gemaakt voor voldoende ondersteuning
van het midden- en kleinbedrijf (mkb) bij de implementatie van de CRA,
bijvoorbeeld door de Europese Commissie te vragen om onder subsidieprogramma Digital Europe extra geld vrij te maken om het mkb te
faciliteren in het voldoen aan de conformiteitseisen van de wet. Daarnaast
is in de Geannoteerde Agenda voor de Telecomraad van 2 juni jl.
toegelicht hoe de Nederlandse inzet op de CRA aansluit op de aanbevelingen uit het eindverslag van de rapporteurs van de Tweede Kamer over
deze wet. Indien de uitkomst van de triloog op hoofdlijnen overeenkomt
met de Nederlandse inzet, kan Nederland hier naar verwachting mee
instemmen.
World Radiocommunication Conference 2023
De Europese Commissie zal een update geven over de World Radiocommunication Conference 2023 (WRC-23) van de Internationale
Telecommunicatie-unie (ITU), die van 20 november tot en met
15 december plaatsvindt in Dubai, Verenigde Arabische Emiraten. Tijdens
de WRC-23 wordt het ITU-radioreglement herzien. Dit internationale
verdrag wijst radiofrequenties toe aan verschillende radiocommunicatiediensten en stelt technische voorwaarden aan het gebruik van deze
frequenties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-33, nr. 1047

7

Tijdens de Raad Landbouw en Visserij van 18 september 2023 (Kamerstuk
21 501-32, nr. 1581) is het Raadsbesluit over het standpunt dat namens de
EU moet worden ingenomen in de WRC-23 vastgesteld. Dit Raadsbesluit
bevat gemeenschappelijke onderhandelingsposities van de EU over
agendapunten die raken aan de interne markt, Europese wetgeving en/of
ingezet EU-beleid. De agendapunten gaan onder meer over de mogelijk
toekomstige uitbreidingsbanden voor 5G en andere vormen van
draadloze connectiviteit, en de mogelijkheden voor ruimteonderzoek en
aardobservatie ten behoeve van klimaatonderzoek.
De Nederlandse delegatie aan de WRC-23 bestaat uit vertegenwoordigers
van de Ministeries van Economische Zaken en Klimaat (EZK) en Defensie,
het Caribisch deel van het Koninkrijk (Curaçao en Sint Maarten) en het
bedrijfsleven. Vanwege het technische karakter van een WRC wordt
Nederland op ambtelijk niveau vertegenwoordigd. De delegatie wordt,
zoals gebruikelijk, geleid vanuit het Ministerie van EZK, samen met de
Rijksinspectie voor de Digitale Infrastructuur.
Prioriteiten Belgisch voorzitterschap
Tot slot zal het inkomend Belgisch voorzitterschap de digitale prioriteiten
rondom de Telecomraad presenteren. Uw Kamer zal in het verslag van de
Telecomraad nader geïnformeerd worden over deze prioriteiten en de
kabinetsappreciatie van de prioriteiten die het voorzitterschap heeft
voorgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-33, nr. 1047

8