Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

29 477

Geneesmiddelenbeleid

Nr. 805

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 maart 2023
Tijdens de begrotingsbehandeling van 20 oktober 2022 (Handelingen II
2022/23, nr. 15, item 11) heb ik het lid Paulusma (D66) toegezegd
nogmaals in gesprek te gaan met professionals en patiëntenorganisaties
over het verantwoord afbouwen van medicatie en uw Kamer daarover te
informeren. In dit kader heb ik gesproken met de Nederlandse Vereniging
voor Psychiatrie (NVvP). In deze brief informeer ik uw Kamer hierover. Ik
informeer u daarnaast over de stand van zaken van verschillende
onderzoeken en initiatieven die momenteel plaatsvinden of plaats hebben
gevonden rondom het thema medicatieafbouw. Ik ga daarbij specifiek in
op afbouwen van medicatie bij ouderen en op het afbouwen van
antidepressiva en opiaten.
Er zijn miljoenen geneesmiddelgebruikers in Nederland. Dit aantal groeit
door de groter wordende groep oudere en kwetsbare patiënten die
meestal langdurig meerdere geneesmiddelen tegelijkertijd gebruiken.
Patiënten moeten goed begeleid worden in hun medicijngebruik en tijdig
het gebruik van geneesmiddelen afbouwen of stoppen wanneer deze niet
meer zinvol of zelfs schadelijk zijn. Sommige patiënten ervaren hierbij
problemen, waardoor ze hun geneesmiddelen langer gebruiken dan nodig
is. Het risico op incidenten en ziekenhuisopnames neemt toe wanneer
artsen deze niet zinvolle of schadelijke geneesmiddelen continueren en/of
patiënten ze blijven gebruiken. Dit kan gevolgen hebben voor de kwaliteit
van leven van deze patiënten. Ik vind het daarom van belang om het
afbouwen en stoppen van medicatie onder de aandacht te brengen en te
houden bij alle betrokken partijen en de voortgang met u te delen. In deze
brief worden meerdere documenten genoemd die zorgverleners
praktische handvatten bieden voor het afbouwen van medicatie.
Afstemming over de inhoud en vindbaarheid van deze documenten door
zorgverleners vindt plaats tussen de ontwikkelaars om integraliteit te
waarborgen.

kst-29477-805
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 477, nr. 805

1

Leeswijzer
In deze brief beschrijf ik de stand van zaken van:
1. De ontwikkelingen rond het minderen en stoppen van medicatie bij
ouderen.
2. De ontwikkelingen rond het afbouwen van antidepressiva.
3. De ontwikkelingen rond het afbouwen van opioïden.
1. Minderen en stoppen van medicatie bij ouderen
Uit medicatieveiligheidsonderzoeken, zoals het HARM-onderzoek (2006)
en het Vervolgonderzoek Medicatieveiligheid (2017), blijkt dat jaarlijks
tienduizenden ouderen in het ziekenhuis terechtkomen door een incident
dat gerelateerd is aan het gebruik van een geneesmiddel. In de afgelopen
jaren is de aandacht voor dit thema toegenomen en zijn verschillende
initiatieven gestart op lokaal, regionaal en nationaal niveau om goed en
veilig geneesmiddelgebruik te stimuleren. Om in beeld te brengen wat de
effecten zijn van de lopende initiatieven, voer ik een onderzoek uit naar de
stand van zaken rondom de medicatieveiligheid in Nederland. Dit brede
onderzoek omvat ook een deelonderzoek naar het geneesmiddelgebruik
bij ouderen, met speciale aandacht voor het minderen en stoppen van
medicatie. In dit deelonderzoek wordt in kaart gebracht hoe vaak het
minderen en stoppen van medicatie wordt toegepast door zorgverleners
en welke knelpunten er zijn bij het implementeren van de module
«Minderen en stoppen van medicatie» dat onderdeel is van de «Multidisciplinaire richtlijn Polyfarmacie bij ouderen». Ik heb uw Kamer tijdens het
debat over de Verzamelwet VWS 2022 toegezegd om in december 2023 de
resultaten van het onderzoek naar het medicijngebruik bij ouderen toe te
sturen.
Kennisdocumenten minderen en stoppen van medicatie
Het SIR Insititute for Pharmacy Practice and Policy, de Koninklijke
Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie (KNMP), het
Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) en de Federatie Medisch
Specialisten (FMS) hebben in 2020 de eerste kennisdocumenten
ontwikkeld bij de hierboven genoemde module «Minderen en stoppen
van medicatie». Deze kennisdocumenten bevatten extra informatie bij de
NHG-richtlijnen die het stoppen en minderen van regelmatig aan ouderen
voorgeschreven geneesmiddelgroepen handen en voeten geven. Voor
zorgverleners zijn dit eenduidige en praktische documenten waarin staat
wat de overwegingen zijn om wel of juist niet te stoppen, welk bewijs er
bekend is over het stoppen of minderen van geneesmiddelen en wat een
goede stop- of afbouwstrategie is. In 2023 ontwikkelen de bovengenoemde partijen extra kennisdocumenten gericht op het minderen en
stoppen van opioïden, antipsychotica, antidepressiva, anti-epileptica,
benzodiazepines en z-drugs1. Eerder ontwikkelde multidisciplinaire
documenten over het afbouwen van antidepressiva en opioïden maken
geen onderscheid op basis van de leeftijd van patiënten. De kennisdocumenten zijn echter specifiek gericht op ouderen en patiënten met een
verkorte levensduur, waardoor zorgverleners zorg op maat kunnen
leveren. De inhoud van de kennisdocumenten wordt meegenomen bij de
herzieningen van de bijbehorende NHG-standaarden en opgenomen in
(na)scholing aan artsen en apothekers.

1

Z-drugs zijn kortwerkende slaapmiddelen. Ze werken op dezelfde manier als benzodiazepines,
maar hebben een andere chemische samenstelling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 477, nr. 805

2

2. Antidepressiva
Jaarlijks krijgen meer dan een miljoen mensen antidepressiva voorgeschreven. Voor de meeste gebruikers van antidepressiva komt er een
moment, vaak tussen de 6 en 12 maanden na de start van het gebruik van
antidepressiva, waarop zij de behoefte hebben om deze medicatie af te
bouwen. Bijvoorbeeld doordat hun psychische klachten zijn verdwenen of
omdat zij last krijgen van bijwerkingen. Bij veel patiënten verloopt het
afbouwen goed, maar voor sommige patiënten kan het afbouwen lastig
zijn door het optreden van (ernstige) onttrekkingsverschijnselen. Hierdoor
kan het zelfs lijken alsof de (initiële) klachten terugkeren of kunnen er
andere verschijnselen optreden, zoals een psychose. Het onderscheid
tussen onttrekkingsverschijnselen en een terugval in of recidief van de
depressie of angststoornis is van belang voor het afbouwproces, maar
niet altijd eenvoudig te bepalen. Afbouwen van antidepressiva dient
daarom zorgvuldig en onder goede begeleiding te gebeuren.
De afgelopen jaren heeft het veld zich ingespannen om meer inzicht te
krijgen in wie, wanneer en op welke wijze het gebruik van antidepressiva
kan afbouwen.
Op 8 juli 20222 heb ik uw Kamer geïnformeerd over de ontwikkelingen op
dit gebied in reactie op een petitie over het afbouwen van psychoactieve
medicatie van de Vereniging Afbouwmedicatie en Stichting Opiaten
Afbouwen. Sindsdien hebben verschillende ontwikkelingen plaatsgevonden, waarover ik u informeer.
Multidisciplinaire documenten
Eerder heb ik u geïnformeerd over het multidisciplinair document
«Afbouwen SSRI’s & SNRI’s»3, dat in 2018 is opgesteld door de beroepsgroepen van huisartsen, apothekers en psychiaters (vertegenwoordigd
door de NHG, de KNMP en de NVvP) en de patiëntenorganisatie MIND. Dit
document gaat over het afbouwen van twee veelgebruikte klassen van
antidepressiva (zogenaamde SSRI’s en SNRI’s). Op dit moment wordt
gewerkt aan een aanvullend multidisciplinair document «Afbouwen
overige antidepressiva». Dit document geeft handvatten voor de afbouw
van overige in Nederland gebruikte antidepressiva (anders dan SSRI’s en
SNRI’s). Dit is van belang omdat hiermee voor zorgverleners en patiënten
inzichtelijk wordt wat de wetenschappelijke stand van zaken is rondom het
afbouwen van antidepressiva in den brede. Voor beide projecten heb ik
een subsidie verstrekt.
Informatie voor patiënten
De Depressie Vereniging heeft recent op haar website patiëntvriendelijke
informatie gepubliceerd, mede dankzij een subsidie van het Ministerie van
VWS.4 Deze informatie is gebaseerd op het multidisciplinaire document
«Afbouwen SSRI’s en SNRI’s» uit 2018. Na afronding van het multidisciplinaire document «Afbouwen overige antidepressiva» zal deze informatie
hiermee worden aangevuld. Dit helpt patiënten (en hun behandelaren) die
met deze medicijnen willen stoppen.

2

Kamerstuk 29 477, nr. 782.
Multidisciplinair document «Afbouwen SSRI’s & SNRI’s, 2018, 201809 Multidisciplinair
document afbouwen SSRI’s en SNRI’s definitief (knmp.nl).
4
www.depressievereniging.nl/depressie/depressie-en-medicatieafbouw, Depressie en medicatieafbouw | Depressie Vereniging.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 477, nr. 805

3

Inventarisatie van het Zorginstituut Nederland
Het Zorginstituut Nederland (hierna: het Zorginstituut) maakt momenteel
met verschillende partijen een inventarisatie of het multidisciplinair
document «Afbouwen SSRI’s & SNRI’s» uit 2018 genoeg handvatten biedt
voor partijen en behandelaren om patiënten te ondersteunen bij een
succesvol afbouwproces van SSRI’s en SNRI’s. Het Zorginstituut is van
plan om in het voorjaar van 2023 een bijeenkomst te organiseren waarin
de belangrijkste bevindingen van de inventarisatie worden teruggekoppeld. Deze bijeenkomst biedt genoemde partijen tevens de
mogelijkheid om met elkaar het gesprek te voeren. Ik ben blij dat het
Zorginstituut dit initiatief neemt.
Inmiddels heeft het Zorginstituut alle partijen gesproken die betrokken
waren bij de totstandkoming van dit document. Ook heeft het Zorginstituut gesproken met zorgverzekeraars. Om een goed beeld te krijgen van
alle ervaringen met het multidisciplinair document «Afbouwen SSRI’s &
SNRI’s» wil het Zorginstituut ook in gesprek met de Vereniging Afbouwmedicatie. Deze vereniging was niet betrokken bij het opstellen van het
document, maar zet zich in voor mensen die op een verantwoorde wijze
de dosering van hun medicatie willen verlagen of helemaal willen
stoppen. Het gesprek tussen het Zorginstituut en de Vereniging Afbouwmedicatie moet nog plaatsvinden. Het is ook mijn intentie, zoals aan uw
Kamer toegezegd, om in gesprek te gaan met de Vereniging Afbouwmedicatie en ook met de Stichting Opiaten Afbouwen. Zij trekken samen op en
zetten zich beide in voor de ondersteuning van mensen in hun afbouwtraject. Ik heb mijn verzoek tot overleg kenbaar gemaakt aan beide
partijen, maar dit gesprek heeft nog niet plaatsgevonden.
Wetenschappelijke studies naar het afbouwen van antidepressiva
In mijn brief aan uw Kamer van 8 juli jl.5 informeerde ik u over de
TEMPO-studie en de OPERA-studie, die beide onderdeel uitmaken van het
programma Goed Gebruik Geneesmiddelen van ZonMw. In de TEMPOstudie wordt onderzocht of verschillende manieren van afbouwen invloed
hebben op het succesvol kunnen stoppen en wie er last krijgt van
onttrekkingsverschijnselen bij het afbouwen van antidepressiva. Ik kan u
melden dat de onderzoekers van de TEMPO-studie zijn gestart met het
includeren van de eerste patiënten in deze studie.
De OPERA-studie bestaat uit twee onderdelen; de OPERA-afbouw en de
OPERA-monitor. OPERA-afbouw onderzocht of, wanneer en bij wie
antidepressiva goed afgebouwd kunnen worden na stabiel herstel van een
depressie. In de zomer van 2022 is OPERA-afbouw gestopt vanwege een
te lage inclusie (omdat er minder mensen dan verwacht voldeden aan de
inclusiecriteria en een stabiel herstel van depressie bereikten). Hierdoor
zou het doel van het onderzoek niet kunnen worden behaald. OPERAmonitor onderzoekt wanneer en bij wie depressie goed herstelt na het
starten met antidepressiva. De metingen voor deze monitor lopen door tot
het einde van 2023. Vooralsnog verloopt dit voorspoedig.
Pilot begeleiding bij het afbouwen van antidepressiva
Zorgverzekeraar CZ is samen met de Transvaal apotheek een pilot gestart
waarin het afbouwen van antidepressiva wordt begeleid via extra
consulten bij deze apotheek. Deze pilot volgt de afbouwschema’s uit het
multidisciplinair document «Afbouwen SSRI’s & SNRI’s» waarbij de
Transvaal apotheek antidepressiva bereid in lagere doseringen dan de
5

Kamerstuk 29 477, nr. 782.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 477, nr. 805

4

huidige beschikbare geregistreerde producten. Inmiddels hebben ook
zorgverzekeraars Zilveren Kruis en VGZ hierover afspraken gemaakt met
de Transvaal apotheek. Zorgverzekeraar CZ geeft aan dat de eerste
resultaten van de pilot positief zijn.
Afbouwpoli’s
De laatste jaren zijn verschillende afbouwpoli’s opgezet om patiënten te
begeleiden bij het afbouwen en kennis te verzamelen over afbouwen in
het algemeen. Een voorbeeld hiervan is de in januari 2021 gestarte
afbouwpoli van GGZ InGeest en Amsterdam UMC. Een team van
psychiaters, verpleegkundig specialisten, psychologen en apothekers
biedt advies en begeleiding bij het afbouwen van antidepressiva.
Daarnaast neemt deze afbouwpoli deel aan een aantal wetenschappelijke
onderzoeken naar het afbouwen van medicijnen in het algemeen. Een
ander voorbeeld is de afbouwpoli GGZ Noord-Holland-Noord. Het is de
bedoeling dat de kennis over afbouwen dusdanig eigen wordt bij
behandelaren, dat deze afbouwpoli’s op den duur niet meer nodig zijn.
3. Opioïden
Het is van belang dat onverantwoord gebruik van medicijnen voorkomen
wordt. Dit geldt zeker ook voor opioïden. Opioïden zijn pijnstillers die
effectief en onmisbaar zijn in het bestrijden van pijn, maar het gebruik
ervan is niet zonder risico. Opioïden, in het bijzonder oxycodon, hebben
bij langdurig gebruik een hoog verslavingsrisico.
Taakgroep Gepast Gebruik van Opioïden
Na signalering van een forse stijging in het opioïdengebruik in Nederland
is in 2019 de taakgroep «Gepast Gebruik van Opioïden» opgericht in
opdracht van mijn voorganger voormalig Minister Bruins. Het doel van
deze taakgroep was het terugdringen van onverantwoord gebruik van
opioïden. De taakgroep bestond uit diverse partijen: het NHG, de
Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie (NVA), de Vereniging voor
Verslavingsgeneeskunde Nederland (VVGN), de KNMP, de Nederlandse
Vereniging Van Ziekenhuisapothekers (NVZA) en de Patiëntenfederatie
Nederland, onder leiding van het Instituut Verantwoord Medicijngebruik
(IVM). In de eerste plaats heeft de taakgroep zich succesvol ingezet voor
het vergroten van het bewustzijn over (bij)werkingen en risico’s van
opioïden, in de tweede plaats voor het stimuleren van gepast voorschrijfgedrag en tenslotte voor het vergroten van de (wetenschappelijke) kennis
over het terugdringen van onverantwoord gebruik van opioïden. Het
aantal opioïdegebruikers is gestabiliseerd en er is een afname in de
gebruikte hoeveelheid van deze geneesmiddelen. Ook is er een afname in
het aantal voorschrijvingen van opioïden in ziekenhuizen. Kortom: het
veld is hier nu verder mee aan de slag. Er zijn verschillende initiatieven
vanuit beroepsorganisaties. Zo heeft de NVA de richtlijnen pijnbestrijding
van verschillende beroepsgroepen geharmoniseerd en de generieke
richtlijnmodule gepast opioïdengebruik ontwikkeld. Ook zijn er initiatieven
opgezet door zorgverleners in de regio. In de regio Arnhem en omstreken
is bijvoorbeeld door een interdisciplinaire samenwerking tussen
huisartsen, specialisten, apothekers en verslavingszorg het aantal eerste
uitgiften van kortwerkend oxycodon sinds 2019 meer dan gehalveerd.
Binnen de actie-agenda van de taakgroep was er ook speciale aandacht
voor patiënten die langdurig opioïden gebruiken en waarbij sprake kan
zijn van een verslavingssituatie. Pijnklachten, ontrekkingsverschijnselen of
verslavingsproblematiek maken het afbouwen van opioïden voor deze
patiënten lastig. Hiervoor zijn verschillende materialen ontwikkeld,
waaronder de Handreiking Afbouw Opioïden. Een overzicht van alle

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 477, nr. 805

5

materialen is beschikbaar voor de gebruiker op de website van de
taakgroep: www.opiaten.nl.
Handreiking Afbouw Opioïden
Ter bevordering van het verantwoord gebruik van opioïden heeft de
taakgroep de Handreiking Afbouw Opioïden ontwikkeld voor
voorschrijvers (zowel in de eerste als tweede lijn) en apothekers. De
handreiking biedt praktische handvatten voor zorgverleners bij de
begeleiding van patiënten bij het afbouwen van (problematisch) gebruik
van opioïden en is gebaseerd op internationale richtlijnen en expert
opinion. Ook zijn er E-learnings, audiovisuele themajournaals en
FTO6-materialen ontwikkeld voor zorgverleners over verantwoord gebruik
van opioïden. FTO’s zijn periodieke farmacotherapeutische overleggen
tussen arts en apotheker in de eerste lijn over geneesmiddelen en de
farmacotherapie. De FTO-materialen bestaan uit onafhankelijke informatie
over (het gebruik van) geneesmiddelen ter ondersteuning van deze
overleggen. Daarnaast is er voorlichtingsmateriaal beschikbaar voor
patiënten die opioïden gebruiken. Voor patiënten die willen stoppen met
opioïden heeft de taakgroep in samenwerking met Thuisarts ook
informatie beschikbaar gemaakt.
Tot slot was de taakgroep ook betrokken bij de herziening van diverse
richtlijnen, waaronder de NHG-Standaard Pijn en de generieke richtlijnmodule over het goed voorschrijven van opioïden die bijdragen aan
verantwoord gebruik.
TAPTOE-consortium
Op dit moment werken diverse partijen, waaronder universiteiten,
zorginstellingen en beleidsmakers, nog samen in het TAPTOE-consortium
(2019–2024) om het problematisch gebruik van opiaten in kaart te
brengen. Het doel is om effectieve maatregelen voor te stellen die
nadelige effecten van opioïden (bijvoorbeeld misbruik) voorkomen, maar
tegelijkertijd de beschikbaarheid van effectieve pijnbestrijding (opioïden
of alternatieven) garanderen voor die patiënten die ze duidelijk nodig
hebben.
Tot slot
Met deze brief heb ik u geïnformeerd over de stand van zaken rondom het
verantwoord afbouwen van medicatie bij ouderen en in het bijzonder over
het afbouwen van antidepressiva en opioïden. Ik vind het belangrijk dat
mensen veilig kunnen afbouwen als dit medisch verantwoord is. Goede
begeleiding en informatie daartoe is hierbij essentieel. Ik ben blij met de
initiatieven die het veld ontplooit om meer kennis te verkrijgen en om de
opgedane inzichten te verspreiden onder de belanghebbende partijen.
Goede afbouw is een essentieel aspect van goede farmaceutische
zorgverlening. Daarom kijk ik naast deze specifieke aandacht voor
afbouwen ook breed naar het optimaliseren van farmaceutische zorg.
Daar zijn in het Integraal Zorgakkoord en in het Programma Wonen,
Ondersteuning en Zorg voor Ouderen afspraken over gemaakt. In de
uitwerking van die afspraken bekijk ik samen met het veld hoe we de zorg
rondom het starten, gebruiken en stoppen van medicatie verder kunnen
verbeteren.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.J. Kuipers
6

Farmacotherapeutisch overleg (FTO).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 477, nr. 805

6