NEDERLANDSE
VERENIGING
VOOR RECHTSPRAAK

Datum
2mei 2011
Contaetoersoon

Wetgevingsadvies

Uw kenmerk

Wijziging van de Wet collectieve afwikkeling massaschade

1. Inleiding

heeft u de Nederlandse Vereniging voor
Rechtspraak (NVvR) verzocht advies uit te brengen over het daarbij gevoegde concept-wetsvoorstel tot
wijziging van de Wet collectieve afwikkeling massaschade.
Bij brief

Dit advies is voorbereid door een werkgroep van leden en vastgesteld door de Wetenschappelijke
Commissie van de NVvR.
2. Korte inhoud van het wetsvoorstel
Blijkens de toelichting beoogt het conceptwetsvoorstel te voorzien in een preprocessuele comparitie en
enkele andere technische verbeteringen in de Wet collectieve afwikkeling massaschade. Aanleiding tot het
wetsvoorstel is de evaluatie van de WCAM. Eerder al is een wetsvoorstel ingediend dat beoogt in
massaschadezaken een prejudiciële vraagstelling aan de Hoge Raad mogelijk te maken (wetsvoorstel
32612).
3. Commentaar
3.1 Algemeen

De NVvR onderschrijft het belang van een deugdelijke regeling van dit onderwerp. Omdat het
wetsvoorstel zich beperkt tot een technische herziening, kan het algemene commentaar van de zijde van
de NVvR kort zijn. Twee punten springen voor de NVvR eruit: enerzijds de wijziging die is voorgesteld in
art. 3:305a BW en anderzijds het voorstel over de schorsing van aanhangige procedures (art. 1015 Rv).
Hieronder zal de NVvR aangeven waarom deze twee onderdelen geen aanbeveling verdienen. Voor het
overige is de NVvR van mening dat het wetsvoorstel de gewenste verbetering oplevert.

3.2 Commentaar op onderdelen

3.2.! De voorgestelde wijziging van art. 3:305a BW
Blijkens de memorie van toelichting (algemeen deel, par. 3) is de sterke opkomst van zgn. claimstichtingen
mede aanleiding geweest voor dit wetsvoorstel. Er is reden om maatregelen te treffen die moeten

I

Telefoon:
070-3611420
•
info~nvvr.org
www.nvvr.org
Lange Voorhout
7 • Postbus
30315, 2500 GH
Den Haag

ontmoedigen dat stichtingen belangen behartigen van gedupeerden (van massaschade) uit motieven die
vooral commercieel gedreven zijn.
De NVvR kan onderschrijven dat benadeelden in gevallen van massaschade moeten worden beschermd
indien claimstichtingen zich opwerpen als behartiger van hun belang in die gevallen waarin commerciële
motieven, in elk geval andere belangen dan die van de benadeelde zelf, de overhand hebben. De NVvR
stelt hierbij wel de vraag, of het in dit wetsvoorstel voorgestelde middel toereikend is om eventuele
uitwassen tegen te gaan. Het voorgestelde middel tot bescherming is een wijziging van art. 7:907 lid
3onder f BW.: een aanscherping van de representativiteitseis, welke aanscherping terugkeert in de
voorgestelde wijziging van art. 3:305a BW. Dit middel biedt echter geen soelaas in die gevallen waarin een
claimstichting zich de vordering van het slachtoffer laat overdragen of waarin de claimstichting optreedt op
basis van een volmacht van het slachtoffer.
Anderzijds lijkt het wetsvoorstel te ver door te schieten, waar het niet alleen een wijziging aanbrengt in
Boek 7, maar ook in Boek 3 BW. De voorgestelde wijziging van art. 3:305a BW wordt niet verklaard door
de opkomst van claimstichtingen. In verband met het bepaalde in het derde lid van art. 3:305a BW kan de
vordering op basis van dit artikel niet strekken tot vergoeding in geld. De thans voorgestelde wijziging lijkt
weinig gevolgen te hebben voor claimstichtingen, maar des te meer voor stichtingen of verenigingen die op
idealistische gronden een vordering instellen op basis van art. 3:305a BW. In de rechtspraak is art. 3:305a
BW recent aan de orde gekomen: zie HR 26 februari 2010 UN: BK5756 (en nadien ook HR 9 april 2010,
UN: BK4547). De NVvR adviseert de voorgestelde wijziging van art. 3:305a BW te schrappen, althans
deze in het licht hiervan opnieuw op haar merites te bezien,
3.2.2. Schorsing tijdens de opt out-periode
achtergrond informatie
Bij de afhandeling van massaschadezaken zijn er veel belangen. Daaronder valt het maatschappelijke belang
bij het zo efficiënt mogelijk afdoen van (zeer) grote aantallen claims en het belang van de individuele
benadeelde bij de mogelijkheid om binnen een redelijke termijn een rechterlijke beslissing te verkrijgen.
Een goede regeling bevordert het eerste zonder in de weg te staan aan het laatstgenoemde belang. Zoals
hierna uiteen wordt gezet, heeft de voorgestelde wijziging van artikel 1015 lid 2 onderdeel b Rv, waardoor
procedures niet langer kunnen worden hervat en beslist tijdens de zogeheten opt out-termijn, in beide
opzichten een negatief effect.
Door de grote aantallen bij (met name financiële) massaschadezaken heeft elk klein verschil in het
schadebedrag van een individuele zaak direct grote financiële consequenties voor de aansprakelijke partij.
De aansprakelijke partij beschikt veelal over een grote voorsprong door haar knowbow, zowel
betreffende de materie (het product dan wel de gebeurtenis waaruit schade is ontstaan) als betreffende de
juridische mogelijkheden. Voor een aansprakelijke partij zijn zowel de verleiding als de mogelijkheden
groot om zodanig te opereren dat een voor haar zo gunstig mogelijke WCAM-overeenkomst tot stand
komt. De totstandkoming van onevenwichtige overeenkomsten schaadt echter het vertrouwen in de
werking van de WCAM en kan leiden tot meer opt out-verklaringen en procedures. Om dit te vermijden
moet aan twee voorwaarden zijn voldaan.
De eerste voorwaarde is dat voor het sluiten van een WCAM-overeenkomst op hoofdpunten zoveel
mogelijk duidelijkheid ontstaat omtrent de belangrijkste rechtsvragen clie op de kwestie betrekking
hebben. Anders dan in voorgaande massaschadezaken zal daarvoor in de nabije toekomst gebruik kunnen
worden gemaakt van de mogelijkheid tot het stellen van prejudiciële vragen aan de Hoge Raad. In sommige
gevallen zal daarnaast bovendien gebruik kunnen worden gemaakt van de deelgeschilprocedure.
Duidelijkheid omtrent de juridische positie van betrokkenen véâr het sluiten van een WCAM
overeen komst bevordert dat een evenwichtige overeen komst tot stand komt en voorkomt dat

1

a

LA

benadeelden of andere partijen naderhand de kans groot achten dat procederen bij de rechter méér
oplevert dan de algemeen verbindend verklaarde WCAM-overeenkomst.
De tweede voorwaarde is dat de aansprakelijke partij wordt geprikkeld om de voor het verkrijgen van die
duidelijkheid onontbeerlijke medewerking te verlenen. Omdat onzekerheid bij benadeelden omtrent
juridische mogelijkheden, in combinatie met een overwicht aan kennis, de positie van de aansprakelijke
partij bij de onderhandelingen over een WCAM-overeenkomst zal versterken, is een prikkel daartoe
noodzakelijk. Wanneer de aansprakelijke partij weet dat er rechterlijke uitspraken kunnen komen tijdens
de opt out-periode en dat dus de kans bestaat op een voor haar nadelige éénzijdige selectie van
gebonden personen heeft zij wel belang bij het vooraf (d.w.z. véôr de totstandkoming van de WCAM
overeenkomst) verkrijgen van duidelijkheid omtrent de meest essentiële juridische aspecten. De thans
voorgestelde wijziging die deze uitspraken onmogelijk maakt, beloont echter onevenwichtige WCAM
overeenkomsten, waardoor het vertrouwen in de goede werking van de WCAM zal worden geschaad. Op
de betekenis van art. 6 EVRM in dit verband komt de NVvR hieronder nog terug.
-

—

concreet naar aanleiding van het voorstel
Om praktische overwegingen verdient het geen aanbeveling om de schorsing van aanhangige procedures
door indiening van een WCAM-verzoek (artikel 1015 lid t Rv) van rechtswege te laten plaatsvinden.
Thans kan de benadeelde een op grond van lid 1 geschorste procedure hervatten nadat hij (na algemeen
verbindendverklaring van de WCAM-overeenkomst) een opt out-verklaring heeft ingediend. Door de nu
voorgestelde wijziging zal dat pas kunnen wanneer de (door het Hof te bepalen) opt out-termijn is
verstreken. Dat zal veelal een verlenging van de schorsingsperiode met tenminste een half jaar betekenen.
Deze voorgestelde wijziging schaadt zowel het maatschappelijk belang bij een goed functionerende regeling
(A) als de aanspraak van een individuele benadeelde op een rechterlijke uitspraak binnen een redelijke
termijn (B). De NVvR licht dit nader toe:
Ad a: het belang van de collectieve afhandeling van massaschade
Volgens de MvT wordt door voort procederen tijdens de opt out-periode de beoogde collectieve
afwikkeling ondermijnd. Het tegendeel is echter waar. Grote aantallen opt out-verklaringen en individuele
procedures worden slechts voorkomen door evenwichtige WCAM-overeenkomsten en (daardoor) het
vertrouwen in de werking van de WCAM. De mogelijkheid tot rechterlijke uitspraken tijdens de opt outperiode, en daarmee van een voor de aansprakelijke partij nadelige eenzijdige selectie van benadeelden die
niet gebonden wensen te zijn, vormt de enige prikkel voor de aansprakelijke partij om vooraf duidelijkheid
te bevorderen omtrent de juridische positie van benadeelden en om (op grond daarvan) een evenwichtige
WCAM-overeenkomst tot stand te laten komen. Dit heeft te maken met de volgende aspecten.
1. Allereerst: de mate waarin rechterlijke uitspraken tijdens de opt out-periode een eenzijdige selectie
bewerkstelligen (voor benadeelden positieve rechterlijke uitspraken zorgen voor veel opt outverklaringen van juist de groep waarvoor die uitspraken voordelig zijn en andersom) is onzeker. De
MvT signaleert ook (terecht) dat er in het verleden sprake is geweest van tegenstrijdige rechterlijke
uitspraken en onzekerheid of bepaalde uitspraken in hoger beroep zouden standhouden.
2.

Bij de Dexia-zaken (waarnaar de MvT kennelijk verwijst) zien we ook de gevolgen van het niet
véârafgaande aan de totstandkoming van de WCAM-overeenkomst scheppen van duidelijkheid over
de belangrijkste juridische aspecten. Er zijn vele duizenden procedures aanhangig gemaakt die voor een
belangrijk deel niet aanhangig hadden behoeven te worden gemaakt indien véér het aangaan van de
WCAM-overeenkomst duidelijk was geworden dat er sprake was van huurkoop, dat termijnen wel tot
de schade dienden te worden gerekend en via welke methode de schade diende te worden
vastgesteld. Het verkrijgen van die duidelijkheid had, wanneer alle partijen hadden meegewerkt, na het
ontstaan van de ‘Dexia-affaire medio 2003 wellicht twee jaar in beslag genomen. Ook dan had in 2005
een WCAM-overeenkomst kunnen zijn gesloten. Zelfs als het verkrijgen van juridische duidelijkheid

nog een jaar langer had gekost, zou dit niet hebben opgewogen tegen het feit dat in 2011 meer dan
acht jaar na het ontstaan van de Dexia-affaire ongeveer duizend bewerkelijke effectenlease-zaken
nog steeds op afhandeling wachten. Overigens moet voor ogen worden gehouden dat de WCAM pas
in werking is getreden na de totstandkoming van de op Dexia-zaken betrekking hebbende
overeen komst (de Duisenbergregeling).
—

—

3. Binnenkort zal sneller duidelijkheid kunnen worden verkregen omtrent de juridische hoofdvragen, al
dan niet met toepassing van artikel 3:305a 8W. Zeker wanneer de verschillende betrokken
rechtscolleges en de betrokken partijen de procedures enigszins coördineren, zal daarvoor immers
gebruik kunnen worden gemaakt van de mogelijkheid tot het stellen van prejudiciële vragen aan de
Hoge Raad (artikel 392 lid 1 onder a Rv nieuw, wetsvoorstel ingediend bij de Tweede Kamer 20102011, 32612, nr. 2) en waar van toepassing van de deelgeschilprocedure.
Ook de positie van buitenlandse benadeelden verdient de aandacht. In theorie is het mogelijk dat Hof
Amsterdam een WCAM-overeenkomst goed keurt ten aanzien van benadeelden in wier schadezaak de
Nederlandse rechter niet bevoegd is en op wier schadeclaim geen Nederlands recht van toepassing is
[voorbeeld de buitenlandse consument ex artikel 15 Brussel- 1/ artikel 6 Rome 1 die via incernet in
een schadeveroorzakende transactie is ‘gelokt’, zie HvJ 7 december 2010 (585/08 en 114109)].
In ieder geval is het zinvol een voorziening te treffen waardoor de rechter kan bepalen dat op kosten
van de schacleveroorzaker een vertaling van de overeenkomst wordt gemaakt om op internet
beschikbaar te komen.
—

—

,

4.

Dat duidelijkheid vooraf over de juridische hoofdvragen in het belang is van de collectieve afhandeling
van massaschade heeft te maken met de verschillen in onderhandelingspôsitie en belangen van de
betrokkenen. Aan de zijde van de aansprakelijke partij gaat het om (zeer) grote financiële belangen.
Deze beschikt veelal over een grote voorsprong op het gebied van knowhow, zowel betreffende de
materie (het product dan wel de gebeurtenis waaruit schade is ontstaan) als betreffende de juridische
mogelijkheden. Gebrek aan kennis en onzekerheid omtrent essentiële juridische aspecten werkt
(meestal) in het nadeel van de benadeelde partijen, omdat deze daardoor eerder van procederen af
zullen zien. Dit betekent dat de aansprakelijke partij veelal geen belang zal hebben bij duidelijkheid
omtrent de juridische aspecten van de zaak. Bij gebrek aan die duidelijkheid zal cie grotere kennis bij
de veroorzaker van schade (gecombineerd met druk om tot een spoedige regeling te komen) zeer wel
kunnen leiden tot onevenwichtige overeenkomsten. Die onevenwichtigheid wordt niet altijd
weggenomen door de toets omtrent de ‘redelijkheid’ van de vergoeding als bedoeld in art. 7:907 lid 3
onder b BW. Die toets zal veelal marginaal zijn, juist omdat als gevolg van eerder bedoelde
onzekerheid niet altijd duidelijk is wat redelijk is.

Wanneer het onmogelijk wordt gemaakt om ook tijdens de opt out-periode rechterlijke uitspraken te
doen, zullen veroorzakers van massaschade (nog meer) worden gestimuleerd om, uit tactische
overwegingen, onzekerheid omtrent de belangrijkste juridische aspecten te laten voortbestaan, teneinde
een voor hen zo gunstig mogelijke WCAM-overeenkomst te sluiten. Dit laatste is slechts in het voordeel
van de veroorzaker(s) van massaschade en zal per saldo de collectieve afhandeling daarvan ondermijnen,
omdat daardoor achteraf (te) veel opt out-verklaringen en procedures worden uitgelokt.
Ad b: Artikel 6 EVRM
Het gaat om benadeelden die (vaak aanzienlijke) schade hebben geleden door toedoen van een
aansprakelijke partij. Zij hebben er belang bij, niet langer dan redelijkerwijs noodzakelijk is te moeten
wachten op een beslissing daarover. De totstandkoming van de WCAM-overeenkomst zal veelal enige tijd
hebben geduurd. Daaraan voorafgaande zullen de (belangenbehartigers van de) benadeelden de
verschillende aspecten van het schadevoorval (de schadevoorvallen) eerst ‘in kaart’ moeten hebben
gebracht, hetgeen ook enige tijd zal vergen. Zodra er sprake is van serieuze onderhandelingen omtrent
een WCAM-overeenkomst ligt het voor de hand dat door de rechtspraak enige terughoudendheid zal
worden betracht bij het afdoen van de op die kwestie betrekking hebbende procedures, tenzij deze dienen

ter bevordering van de totstandkoming van de WCAM-overeenkomst. Na de totstandkoming daarvan
wordt de individuele procedure geschorst wegens de indiening van het verzoek tot algemeen
verbindendverklaring van de WCAM-overeenkomst. Omdat het hof de mogelijkheid heeft om wijzigingen
van de overeenkomst te bewerkstelligen (door duidelijk te maken dat zonder die wijziging geen algemeen
verbindendverklaring valt te verwachten, vergelijk ook art. 7:907 lid 4 BW nieuw) ligt die schorsing ook
voor de hand. Zodra de WCAM-overeenkomst algemeen verbindend is verklaard is duidelijk wat de
benadeelde wel of niet heeft te verwachten. Op dat moment zal de procedure al snel twee of meer jaren
aanhangig kunnen zijn. Kiest de benadeelde voor de opt out-mogelijkheid en een behandeling en beslissing
door de rechter, dan bestaat er ten aanzien van die benadeelde geen redelijke grond meer voor
aanhouding en zal verder uitstel van de procedure een overschrijding van de redelijke termijn als bedoeld
in artikel 6 EVRM (kunnen) betekenen.
3.2.3. Wijziging artikel 1015 lid 1 Rv
De belangrijkste wijziging betreft het feit dat door indiening van het verzoek om verbindendverklaring van
een overeenkomst (tussen de aansprakelijke partij en belangenorganisaties) de procedures ‘betreffende
geschillen in de beëindiging waarvan de overeenkomst voorziet’ van rechtswege worden geschorst. Thans is
daarvoor betekening aan de wederpartij of een akte nodig.
Niet altijd is duidelijk of een bepaalde procedure onder het bereik van deze bepaling valt. Zo kunnen
partijen juist van mening verschillen over de vraag of een benadeelde behoort tot degenen die na
verbindendverklaring een partij bij de WCAM-overeenkomst zal zijn. Bijvoorbeeld in de Dexia-zaak zijn in
de WCAM-overeenkomst (Duisenbergregeling) een aantal uitzonderingen geformuleerd op een wijze die
niet gemakkelijk te doorgronden is. Lang niet alle ‘Dexia-procedures’ werden ook geschorst. De
aansprakelijke partij zal veelal weten welke procedures worden bedoeld en welke niet en kan dus als
eerste ‘zeef fungeren. Het bezwaar dat een rolhandeling noodzakelijk is, kan in de praktijk eenvoudig
worden ondervangen door het indienen ter rolle (door de aansprakelijke partij, ongeacht of deze eiser of
gedaagde is) van een akte met daaraan gehecht een bijlage waarop de rolnummers van alle bedoelde
procedures staan vermeld (deze methode hebben gemachtigden in Dexia-zaken met enige regelmaat
toegepast). Op deze wijze ontstaat zowel voor de rechtbank als voor de wederpartijen duidelijkheid.
Bovendien zullen zowel de rechtbank als de aansprakelijke partij een selectie moeten maken van de
aanhangige zaken waarop de schorsing betrekking heeft, zodat van méérwerk feitelijk geen sprake is. Een
wettelijke bepaling op grond waarvan honderden (zo geen duizenden) procedures van rechtswege worden
geschorst op basis van een zo vaag criterium als in de wet omschreven schept geen zekerheid omtrent de
schorsing van een bepaalde individuele procedure.
3.2.4. Wijziging artikel 905 lid 5
Verder wordt de verkorting van de rechten van de benadeelde door terugbrengen van verjaringstermijn
van vijf naar twee jaar vanaf het aangegeven moment niet sterk gemotiveerd. De benadeelde mag toch
kiezen en waarom dan ineens deze kortere termijn? De laedens weet toch dat de benadeelde de WCAM
overeenkomst niet wil.
3.2.5. Bekendmaking aan bekende gerechtigden (artikel lOl 7 lid 3 Rv).
Bekendmaking van de beschikking aan bekende gerechtigden is verder te beperkt, gezien de beperkte
reikwijdte van dat begrip. Uit de wetsgeschiedenis blijkt immers dat in artikel 1017 lid 3 Rv sprake is van
een beperkte groep:
“Bekende gerechtigden tot een vergoeding zijn in deze fase van de procedure niet alleen degenen die in
het verzoekschrift zijn vermeld, maar ook degenen die daarin niet zijn vermeld maar wel in de procedure
zijn verschenen” [TK 2003-2004, 29 414 nr. 3, p.30]. In de praktijk kan de schadeveroorzaker volstaan
met het plaatsen van de door het Hof aangegeven advertenties en plaatsingen op website.
Beter is op te leggen dat aan al degenen van wie de laedens weet dat zij door de overeenkomst gebonden

zullen worden -indien geen gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheid tot opting Out het bestaan van de
beschikking bekend wordt gemaakt. In dit verband wijst de NVvR ook op HR 28 januari 2011 UN
B05822.
-

Namens het bestuur van de NVvR,
de Wetenschap elijke Commissie

F.F. Lan emeijer,
voorzitter

1
1

4