5
Algemene Politieke Beschouwingen
Aan de orde is de voortzetting van de Algemene Politieke
Beschouwingen.
De voorzitter:
We gaan verder met het debat Algemene Politieke
Beschouwingen en ik geef het woord aan de heer Klaver,
die in zijn telefoon zit te kijken, namens GroenLinks.

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter. Tien jaar geleden ging Lehman Brothers failliet
en tien jaar geleden ging premier Balkenende de APB in
met mooie economische groeicijfers. En tien jaar geleden
diende toen VVD-fractievoorzitter Mark Rutte een motie van
wantrouwen in tegen diezelfde premier. Maar wat was het
antwoord van Mark Rutte? Ik heb het nog eens opgezocht.
De VVD diende een tegenbegroting in waarin voor bijna 10
miljard werd bezuinigd op zorg, onderwijs, werk en ontwikkelingssamenwerking. En er werd een miljard lastenverlichting gegeven voor mensen met vermogen. Een jaar later
wilde de VVD zelfs zo'n 12 miljard bezuinigen in één jaar,
onder andere door de lonen voor de mensen in de collectieve sector te bevriezen.
En enkele weken na de algemene beschouwingen in 2008
sloeg het gif van Wallstreet in Europa en Nederland toe.
Fortis ging failliet, ABN AMRO werd door de Staat opgekocht voor bijna 17 miljard euro en Icesave viel om en
bracht spaarders en overheden in de problemen. ING,
AEGON en SNS kregen miljardenleningen en SNS werd
later opgekocht door de Staat. De overheid heeft banken
en verzekeraars met leningen en garanties en overnames
gered voor ongeveer 90 miljard euro. De kritiek op de naïviteit van Balkenende was terecht, maar het antwoord van
Rutte was onzinnig.
In 2008 zat hij nog in de oppositie, maar vanaf 2010 heeft
hij zijn programma uitgevoerd. Uiteindelijk is er voor zo'n
50 miljard euro bezuinigd, zijn de lasten voor mensen verzwaard en is de financiële crisis ingeruild voor een crisis in
de publieke sector. We hebben veel te hard bezuinigd, zegt
de voormalig directeur van het CPB, Coen Teulings. Deelt
de premier deze stelling? En, heel belangrijk, erkent hij dat
er sprake is van een crisis in de publieke sector?
Voorzitter. Na acht jaar Balkenende was de glans er wel af
en na acht jaar Rutte zitten er behoorlijke deuken in zijn
teflonlaag. Tien jaar geleden was de premier wellicht naïef,
maar nu is de huidige premier dat. Het is trekje dat blijkbaar
past bij te lang in het Torentje zitten. De kleine raampjes
van het Torentje belemmeren het uitzicht op de werkelijkheid. Het is alsof we terug zijn in 2008: bankenbuffers zijn
te laag en topsalarissen stijgen. Het toezicht op fraude en
financiële criminaliteit is onvoldoende — dat zien we bij
ING — en niemand verschijnt voor de rechter. De zaak wordt
met een schikking afgedaan. Waarom deze klassenjustitie?
En de houding van de banken is er een van arrogantie naar
de samenleving. Nederland, en de VVD voorop, staat het
toe en staat op de rem als het gaat om het gezond maken
van die financiële sector. De VVD spreekt liever over straffen
en kortingen op bijstandsuitkeringen voor mensen in

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

moeilijke wijken — zo kennen we de VVD — maar de echte
probleemwijk van Nederland, dat is de Zuidas!
Het is alsof de VVD terugverlangt naar het verleden, naar
voor 2008. Zeker, de economie groeit en de werkgelegenheid stijgt, maar het is naïef. Het is de economie van 2007,
van grote banken en grote risico's, van bubbels op aandelenmarkten en op de huizenmarkt, van stijgende topsalarissen en van toenemende ongelijkheid. En het optimisme
van de premier is op het verleden gebaseerd. Zijn verlangen
is een verlangen naar vroeger. Hij heeft niet door dat het
tijd is voor een keerpunt. De premier is historicus en misschien verklaart dat wel dat hij meer naar het verleden dan
naar de toekomst kijkt. Als hij spreekt over multinationals
als Unilever en Shell, dan lijkt het wel alsof hij net als zijn
voorganger terugverlangt naar die VOC-tijd.
Voorzitter. Maar de wereld is veranderd, de economie is
veranderd en stelt ons voor nieuwe uitdagingen. Eerder
heb ik gesproken over Eindhoven. Ik heb het als voorbeeld
genomen, als een economisch wonder. Maar dat is het niet
altijd geweest. In de jaren negentig ging DAF failliet en
moest Philips drastisch reorganiseren. 36.000 banen gingen
verloren. Eindhoven koos niet voor jammerlijk terugverlangen naar vroeger, maar voor een nieuwe economie, voor
samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen. Ze kozen voor een keerpunt. Nu is het een
moderne stad die vooroploopt in innovatie en duurzaamheid, in investeringen in schone energie en schoon vervoer,
in nieuwe werkgelegenheid. Eindhoven laat zien dat het
anders kan. Onze economie drijft op technologische innovatie en start-ups rondom Eindhoven. Onze economie drijft
op wetenschap, vernieuwing en bedrijvigheid rondom
Wageningen. Onze economie drijft op de creatieve industrie
in Amsterdam. Onze economie, onze banen, onze welvaart,
drijft op het ondernemerschap van het midden- en kleinbedrijf. En ja, grote bedrijven zijn belangrijk.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik ben nog even aan het bijkomen van de laatste zin. Mooie
woorden! Zeker, in Eindhoven gaat het goed, ook door mee
te gaan met de tijd. Over het tijdsgewricht vond ik dat de
heer Klaver een beetje een eenzijdig beeld schetste van het
beleid van het kabinet en ook het vorige kabinet. Hij koppelde het steeds aan mijn partij, de VVD. Ik miste een beetje
dat hij bij de aanpak van de financiële sector toch ook heeft
gezien dat wij daar het nodige hebben gedaan, als het gaat
om de bail-in waardoor de investeerders eerder moeten
betalen dan de banken, het gemeenschappelijk Europees
toezicht, het bonusverbod en het beperken van de bonussen
nog sterker dan op Europees niveau. Ik heb zelf een clawbackmogelijkheid bepleit op basis van de persoonlijke verantwoordelijkheid van de bankiers. Ik heb laatst bij het INGgebeuren ook mijn fractiegenoot horen pleiten voor personele consequenties. Ik snap wel dat hij de verschillen uitvergroot, maar ik vraag hem toch om ook oog te hebben voor
het feit dat niet alleen kabinetten maar ook partijen nader
kijken wat er gebeurd is en dat ook mijn partij daar lering
uit heeft getrokken en om niet zo'n eenzijdig beeld te
schetsen zoals hij net deed.
De heer Klaver (GroenLinks):
Natuurlijk zijn er zaken gebeurd en heeft ook de VVD daaraan meegewerkt. Vanuit Europa hebben we stappen moeten
zetten, gelukkig, om onze bankensector er beter voor te

19 september 2018
TK 2

2-5-1

laten staan. Maar het is niet genoeg om eerlijk te zijn. De
bankenbuffers zijn nog steeds te laag. In de bankenunie
delen we nog steeds niet alle risico's gezamenlijk, waardoor
onze banken enorme risico's lopen als er weer een economische crisis zou dreigen, bijvoorbeeld als het misgaat in
Italië. Ik merk dat de VVD op dat punt eigenlijk tegen hangt
in Europa. Als het gaat over de topbeloningen, bijvoorbeeld
bij ING, dan heb ik u gehoord. Maar de vraag is wel welke
actie het kabinet straks gaat ondernemen. We hebben bijvoorbeeld onze initiatiefwet die hier nog behandeld gaat
worden. Voor de gemeenteraadsverkiezingen zei de heer
Dijkhoff: interessant, daar gaan we naar kijken. Daarna
hoorde ik hem al: is dit nou wat we moeten gaan doen? Ik
hoorde toen al iets meer terugtrekkende bewegingen. Ik
wil het namelijk niet houden bij woorden dat we vinden dat
wat er bij ING gebeurt echt niet kan. De politiek heeft de
verantwoordelijkheid om daar in te grijpen. Als de heer
Dijkhoff zegt "dat wil ik met u gaan doen", top!
De heer Dijkhoff (VVD):
Volgens mij zei ik voor en na de verkiezingen exact hetzelfde. Dat is meestal mijn gewoonte. Als er publieke risico's
zijn door private instellingen — plat gezegd: als de belastingbetaler moet gaan dokken voor fouten bij banken —
zoek ik inderdaad naar de meest effectieve methode om
dat te beperken en dan terug te halen, maar wel ruimte te
laten voor ondernemerschap — dat is bij een bank misschien niet meteen het eerste waar je aan denkt — en niet
meteen salarissen door de Staat te laten bepalen en ieder
jaar een discussie te hebben. Daar zijn we volgens mij
allebei nog niet uit. Daar werken we allebei aan door. Maar
zolang we van elkaar zien waar we samen kunnen werken,
vind ik dat positief.
De heer Klaver (GroenLinks):
Natuurlijk. Daar waar we banken kunnen beperken en dat
samen kunnen doen, heel goed. Maar één ding: banken zijn
geen ondernemers. Dat is echt het grootste misverstand
van de afgelopen jaren. Banken en de bankiers, dat zijn
ambtenaren en zo moeten we ze ook behandelen. Te veel
ondernemerschap bij de overheid staan we ook niet toe;
dat leidt tot hele grote brokstukken. Banken en bankiers zijn
ambtenaren en moeten we als zodanig behandelen. Dat
betekent dat we als politiek wel degelijk hele strenge eisen
kunnen stellen aan wat daar wel en niet wordt verdiend.
Dat moeten we niet aan de markt overlaten.
De voorzitter:
Gaat u verder.

toorfunctie van bijvoorbeeld Shell of Unilever. China en de
VS beschermen hun hoogwaardige technologie wel, maar
Europa en Den Haag kijken machteloos toe. Waar blijft de
wet die op strategische en technologische gronden onze
echt belangrijke bedrijven moet beschermen? De wet die
de bedenktijd bij vijandige overnames verlengt, is bij het
regeerakkoord aangekondigd, maar er is nog geen spoor
van te bekennen. Kan ik van dit kabinet verwachten dat het
nog dit najaar naar de Kamer komt, zodat mooie en
belangrijke bedrijven zoals NXP beschermd worden tegen
vijandige overnames?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
De heer Klaver sprak mooie woorden over het bedrijfsleven.
Wat mij betreft is ieder bedrijf waar mensen hun brood
verdienen mooi. U noemde NXP, maar Shell en Unilever
schoof u met één veeg weg, die vindt u minder belangrijk.
Als u bedrijven echt zo belangrijk vindt, kunt u toch niet
met linkse partners een tegenbegroting presenteren waarin
u gewoon via het oude klassieke recept de belastingen
verhoogt met 6 miljard euro, in tijden dat we net uit de crisis
komen? Nu al maakt u de economie op de linkse manier
kapot door, terwijl we net bezig zijn de belastingen te verlagen, de belastingen weer te gaan verhogen. Wat doen we
daarmee? Allemaal dingen die mooi zijn, maar we verhogen
wel de uitgaven. Alle verhalen die u net hield over de crisis:
die crisis komt terug als we doorgaan met het oude recept
van belastingen en uitgaven verhogen. Aan het einde denken we dan ineens: hé, waar komt het tekort vandaan?
De heer Klaver (GroenLinks):
Eén ding over de tegenbegroting: dat tekort loopt niet op.
Twee. Ik spreek met een reden over NXP en daar heb ik het
kabinet eigenlijk niet over gehoord. Ik hoor het kabinet over
het overnemen van Shell en Unilever en het gevaar dat ze
uit Nederland verdwijnen. Daar gaan we 2 miljard euro voor
uittrekken. Maar ik zie nog niet het begin van een strategie
om bedrijven te houden die belangrijk zijn voor Nederland
om de technologie in Nederland te behouden. Als we een
hoofdkantoor in Nederland zouden moeten missen, is dat
niet fijn. Maar als hoogwaardige technologie in handen
komt van de Chinezen, die daar economische winst, economisch voordeel uit kunnen halen, staan we op een veel
grotere achterstand. Mij valt op dat het kabinet zo veel doet
door 2 miljard uit te geven aan de dividendbelasting om
het voor een aantal bedrijven aantrekkelijker te maken om
hier te blijven, maar dat er niks wordt gedaan om de
hoogtechnologische bedrijven die hier zitten en vooral de
kennis die daar zit — die heeft waarde — voor Nederland
te behouden, hoewel dat wel in het regeerakkoord is
opgeschreven. Dat is het punt dat ik maak over NXP. Dat
vind ik zo'n schril contrast met wat er uit het kabinet komt.

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter. Ik verraste de heer Dijkhoff. Hij moest er nog
van bijkomen, dus ik ga de zin herhalen. En ja, ook grote
bedrijven zijn belangrijk, heel belangrijk zelfs voor onze
economie. NXP is zo'n cruciaal bedrijf. Het komt ook uit die
mooie regio van Eindhoven. Maar we waren het bijna kwijt
geweest aan de Chinezen. Het is een bedrijf gespecialiseerd
in zeer hoogwaardige technologie. Het is cruciaal voor
Nederland als koploper in de fotonica. Ze zijn cruciaal voor
de ontwikkeling van zonnepanelen, beeldschermen, webcams en lasers. Het is de technologie van de toekomst. Het
is veel belangrijker, zou ik willen zeggen, dan een hoofdkan-

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik weet niet waarom de heer Klaver meteen zo geagiteerd
reageert als ik dit punt noem. Mijn vraag was hoe het
mogelijk is ... Liever gezegd, mijn stelling is dat u het niet
eens verdedigt dat we in tijden dat we eindelijk uit een crisis
komen — in die crisis waren heel veel belastingen verhoogd, voor burgers en bedrijven — de belastingen gaan
verlagen; logisch, want men heeft het betaald. Nu verlagen
we de belastingen en wat doet GroenLinks in tijden dat het
net even goed gaat? Hup, de belastingen verhogen en hup,

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-2

de uitgaven verhogen. Over die belastingen weten we: bij
een crisis, hup, de belastinginkomsten weg. De uitgaven
blijven staan. Op de langere termijn vergroot u het risico
voor ons allemaal aanzienlijk.
De heer Klaver (GroenLinks):
Onze tegenbegroting is volstrekt helder. Het klopt, de
belastingen gaan omhoog — ze gaan vrij hard omhoog,
trouwens. De dividendbelasting schaffen we niet af. De
verlaging van de Vpb gaat niet door. Sterker nog, die
winstbelasting gaat ook omhoog. De energiebelasting voor
grote bedrijven gaat ook omhoog, dat is allemaal waar.
Maar wat staat ertegenover? We verhogen de btw niet. We
zorgen ervoor dat de energierekening van mensen de
komende jaren niet gaat stijgen. Meneer Buma, als je wilt
dat de lasten voor de mensen in dit land beperkt blijven, is
het altijd een trekje van rechts, zal ik maar zeggen, om alleen
naar de belastingen te kijken. Maar weet u, het gaat niet
alleen om het geld dat in je portemonnee komt, het gaat
ook om je energierekening en hoe duur je boodschappen
zijn. Dat is waar deze tegenbegroting een antwoord op
geeft.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
De heer Klaver vergeet de helft van zijn eigen begroting,
namelijk het niet door laten gaan van de inkomstenbelasting
die juist voor de leraar, de politieagent en de verpleegkundige belangrijk is. U gaat in een paar sectoren de lonen
verhogen en zegt dan: als je bij een gemeente werkt of als
je bij een provincie werkt, pech gehad. Wij zorgen dat het
inkomen van alle Nederlanders die een baan hebben gaat
dalen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Stijgen. U bedoelt stijgen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dank u wel. Wij zorgen dat het inkomen gaat stijgen en de
belastingen gaan dalen. U geeft een aantal sectoren extra
salaris door belastingen te verhogen, waar heel veel andere
mensen dus gewoon aan meebetalen. Dat is uw keuze. Het
is in wezen een heel klassieke jaren zeventig linkse keuze,
maar ik vind die heel onverstandig omdat we ons geld ook
in de toekomst nog moeten verdienen.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik vraag me af of NXP, dat een bedrijf is dat internationaal
zijn geld moet verdienen en dat ook op andere plekken kan
doen, blij is met de door u aangeboden verhoging van de
vennootschapsbelasting. Want juist voor een bedrijf als
NXP dat hier z'n geld verdient, is de verlaging van de vennootschapsbelasting belangrijk. Dan kunt u zeggen "dat
kunt u niet bewijzen", maar ik kan wel zeggen dat de kans
heel groot is dat verhoging risico's met zich meebrengt
voor grote bedrijven. Een verlaging van de vennootschapsbelasting is dus goed voor de bedrijven die u zou willen
houden, maar u trekt niet de consequenties die u zou
moeten trekken.

De heer Klaver (GroenLinks):
Bij de koopkrachtontwikkelingen in de afgelopen jaren zagen
we altijd dat de werkelijkheid achterbleef bij wat kabinetten
voorspelden. Ik snap dat ook wel, want er zijn heel veel
uitgaven die je niet kan voorzien. Ik maak mij grote zorgen
over boodschappen die duurder worden en de energierekening die omhooggaat. In onze voorstellen gebeurt dat niet.
Dat is minstens zo belangrijk voor wat mensen te besteden
hebben. Dat is de keuze die wij maken. Ik denk dat mensen
dat heel goed snappen. Ze moeten er niet intrappen dat
iedereen er 1,5% bij krijgt. Mensen snappen heel goed dat
ze dat uiteindelijk zelf betalen als boodschappen duurder
worden en de energierekening omhooggaat.

De heer Klaver (GroenLinks):
Ik wil niet onderhandelen met het mes op de keel. We
hebben de afgelopen jaren de trend gezien dat grote
bedrijven dreigen om weg te gaan en aangeven dat ze in
andere landen goedkoper kunnen werken. Er ontstaat een
race naar de bodem. Ik wil daar niet aan meedoen. De
belastingen die bedrijven betalen zijn uitgehold. De afgelopen jaren zijn mensen in Nederland steeds meer belasting
gaan betalen over het inkomen dat ze verdienen. De
inkomsten die de overheid krijgt uit belastingen die grote
bedrijven betalen over hun winst zijn alleen maar gedaald.
Die trend willen we keren. Dat is het enige wat we doen. Ik
denk dat dit zeer terecht is, want grote bedrijven snappen
heel goed dat ze het in Nederland zo goed kunnen doen
omdat we mooi onderwijs, een fantastische infrastructuur
en goede zorg hebben. Maar dat moet wel zo blijven en dat
betalen we daarmee. De crisis in de publieke sector is te
groot. Ik kijk niet weg. Als de lasten voor het grote
bedrijfsleven daarvoor verhoogd moeten worden, dan doe
ik dat vol overtuiging. We investeren dat in de politie, in
het onderwijs en in de zorg, zodat de problemen daar kunnen worden opgelost.

De heer Segers (ChristenUnie):
Sprekend over boodschappen is er echt één ding dat ik niet
snap aan de positie van GroenLinks. Dit kabinet zet een heel
dappere stap. Het verhoogt namelijk de lasten op consumptie en het verlaagt de lasten op arbeid. Dat is iets waar
GroenLinks in het verleden volgens mij voor pleitte. Het is
een goede stap die ook helemaal in lijn is met het verkiezingsprogramma van GroenLinks, waarin bijvoorbeeld vlees
en verzekeringen naar het hogere btw-tarief gaan en dus
hoger belast worden. Het is in geest met het verkiezingsprogramma van GroenLinks, het is een goede stap, het is een
groene stap, het is een duurzame stap én hij wordt bekritiseerd. Ik snap het echt niet.

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

De heer Klaver (GroenLinks):
Sorry, in wiens verkiezingsprogramma stond dat de btw
verhoogd zou worden? Dat stond niet in ons verkiezingsprogramma. In helemaal niemands verkiezingsprogramma
stond dat de btw verhoogd moest worden. In tegenstelling
tot andere partijen hebben we wel een hele trits belastingen
opgeschreven die omhooggaan, bijvoorbeeld die op vlees.
Dat klopt. Tegen iedereen die hier probeert te vertellen dat
het verhogen van het lage btw-tarief een vergroeningsmaatregel is, zeg ik het volgende. De vervuiling komt niet van
cultuur. De vervuiling komt niet van kranten. De vervuiling

19 september 2018
TK 2

2-5-3

zit niet in groente en fruit. Sterker nog, mensen zouden die
eigenlijk meer moeten eten. Het verhogen van het lage btwtarief is uiteindelijk dus geen vergroeningsmaatregel, maar
een manier om geld op te halen om het ideaal van een
vlaktaks mogelijk te maken. Het geld uit de btw-verhoging
wordt gebruikt om een vlaktaks mogelijk te maken, waarvan
vooral de hoogste inkomens profiteren, zoals we terugzien
in de cijfers. Ik vind dat niet groen, ik vind dat niet links en
ik ga daar dus nooit van z'n leven voor tekenen.

zegt dat de boodschappen duurder worden maar dat u er
niet bij zegt dat je meer gaat verdienen, dus dat je meer
geld overhoudt. Dat is het verhaal van het kabinet. Dat is
een duurzame stap. Wat het kabinet geregeld doet, is luisteren naar bezwaren.

De heer Segers (ChristenUnie):
Het zou groen en links zijn om te kijken welke dingen we
ontmoedigen. Je kunt dan bijvoorbeeld denken aan een
suikertaks, om maar iets te noemen. Maar je kunt dat via
accijnzen doen. Daar moet je de btw niet voor gebruiken.
GroenLinks deed dat wel met de vleestaks. Die zet de btw
in ...

De heer Segers (ChristenUnie):
We hebben bijvoorbeeld de maatregel van loondispensatie
gehad. Die had als doel meer werk voor mensen met een
afstand tot de arbeidsmarkt. Daar kwamen veel bezwaren
tegen, en het kabinet heeft bijgestuurd. Ik hoop dat dit
andersom ook geldt. Als inderdaad aantoonbaar is dat het
goed is om de consumptie iets meer te belasten en om dat
veel meer terug te geven in lagere lasten op arbeid, zodat
mensen per saldo meer overhouden, hoop ik dat GroenLinks
bij zichzelf te rade gaat en net zo luistert als het kabinet
geregeld doet.

De heer Klaver (GroenLinks):
Zeker. Die stond in ons verkiezingsprogramma. Dat kon
iedereen lezen en daar kon iedereen op stemmen of niet
op stemmen.
De voorzitter:
De heer Segers.
De heer Segers (ChristenUnie):
Zeker. Ik citeer daar ook uit, maar dat is wat mij betreft het
verkeerde middel. De richting die je inslaat, is die van het
belasten van consumptie en het verlagen van de lasten op
arbeid. Wat je rijk maakt, wordt minder belast en wat je arm
maakt, wordt meer belast. Wat een druk legt op de aarde,
namelijk consumptie, wordt meer belast. Dat is een groene
stap. Dat is een goede stap. Dat is een dappere stap. Ik snap
ook het volgende niet. Als je kijkt wie het meest profiteren
van een lager btw-tarief, dan zijn dat rijke mensen. Ook in
relatieve zin zie je dus dat het niet links is om het laag te
houden, maar dat het inderdaad een goede stap is om het
te verhogen en te harmoniseren en de lasten op arbeid te
verlagen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik ben het daar niet mee eens. Ik vind de btw geen vergroeningsmaatregel. Als je écht wil vergroenen, als je écht iets
wil doen, dan moet je zitten aan de energiebelasting en
moet je kijken naar wat het doet voor grootverbruikers. We
focussen op consumenten. Het hele debat gaat het over
consumenten, maar als je echt wil verduurzamen, moet je
focussen op grote bedrijven. 80% van al het energieverbruik
in Nederland komt van de grootverbruikers. Ze betalen tot
220 keer minder energiebelasting dan gewone burgers. Dát
is de knop waar je aan moet draaien. Dáár moet je vergroenen. Dat zie ik het kabinet niet doen. Nee, het kiest voor het
instrument van de lage btw. Ik blijf erbij dat dit niet de
manier is om te vergroenen. Het levert geen CO2-reductie
op. Niks, nul.

De heer Klaver (GroenLinks):
Zeker.

De heer Klaver (GroenLinks):
Luisteren moet je altijd doen. Als iemand betere argumenten heeft dan jij, zal je dat ook zeker moeten doen. Ik denk
alleen dat het in dit geval niet waar is. Kijk, u wijst op een
onderzoek van het CPB waaruit blijkt dat een lage btw uiteindelijk een groter voordeel oplevert voor hogere inkomens
en dat je dat dus beter via belastingen kan teruggeven. Er
is één groot probleem in de wijze waarop het kabinet dat
doet: het instrument van de belastingteruggave en de
belastingkorting is vrij bot geworden. Het komt niet terecht
bij ongeveer 20% van de Nederlandse bevolking. Dus de
manier waarop je met teruggeven van die belastingen kan
sturen, is maar zeer beperkt. Daarom zie ik dat het heel hard
gaat aankomen aan de onderkant van het inkomensgebouw.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Segers (ChristenUnie):
Nog één keer, mevrouw de voorzitter. Je moet wel het
eerlijke verhaal vertellen. Ik vind het niet eerlijk als je zegt
"alleen dat wat meer kost, noem ik en smijt ik het kabinet
in het gezicht" en als je "schande, schande!" roept, terwijl
je er niet bij vertelt dat mensen meer overhouden in hun
portemonnee via de lagere lasten. Als 96% van de Nederlandse burgers erop vooruitgaat, is dat ook het verhaal dat
je moet vertellen.
De voorzitter:
Gaat u verder.

De heer Segers (ChristenUnie):
Nu loopt u weg bij de gezinsportemonnee. Daar had ik het
over; daar gaat het over. Wat ik niet eerlijk vind, is dat u

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter. Ik had het over de economie van de toekomst,
maar de Haagse aandacht gaat naar mainports, naar de
financiële Zuidas, naar meer auto's, meer schepen, meer
vliegtuigen en meer financiële producten, naar de economie
van het verleden, de economie van de gebakken lucht. Het
is een economische verliesstrategie. We hebben een opti-

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-4

mistische visie op de toekomst nodig, met slimme groei,
innovatie en creativiteit, die echte werkgelegenheid en
duurzame welvaart oplevert.
Voorzitter. De afschaffing van de dividendbelasting is
daarom absurd, de verlaging van de Vpb verkeerd en de
verhoging van de btw dwaas. Het komt ten goede aan grote
bedrijven en het gaat ten koste van de samenleving.
De afgelopen acht jaar was de politieke antenne van de
premier haarscherp afgesteld, maar nu zit er ruis op de lijn.
De premier was er een meester in om ons af te leiden van
wat echt belangrijk was. Je werd afgeleid omdat het debat
onder leiding van politiek rechts ging over paaseieren,
boerka's en het Wilhelmus. Ondertussen gingen de huren
omhoog, de lasten omhoog en de baanzekerheid omlaag
en werd er bezuinigd op dat wat we als samenleving
belangrijk vinden: publieke dienstverlening, zorg, onderwijs,
veiligheid, betrouwbaar openbaar vervoer. Het is de truc
van een politieke zakkenroller. Je wordt afgeleid terwijl je
zakken worden leeggehaald. Maar dat trucje werkt niet
meer. De samenleving heeft het door. De VVD ziet het echte
bedrijfsleven, de echte ondernemers in het mkb, niet staan
en vergeet de mensen in de publieke sector: de leraren, de
verzorgenden, de politieagenten, de buschauffeurs. Het zijn
de mensen die onze samenleving iedere dag draaiende
houden. Het zijn de mensen die onze kinderen voorbereiden
op hun toekomst, die onze ouderen en zieken verzorgen,
die zorgen voor onze veiligheid, die zorgen voor banen,
welvaart en welzijn. En het water staat hun tot aan de lippen. De bureaucratie, de werkdruk, het gebrek aan waardering: ze houden het niet meer vol. En als banken dreigen
om te vallen, worden ze met miljarden gered. Maar als
mensen dreigen om te vallen, dan blijft het stil in het
Torentje. De enige manier om ervoor te zorgen dat er wél
geluisterd wordt, is als mensen zelf lawaai gaan maken en
opstaan. En dat gebeurt, want er broeit iets in ons land. De
actiebereidheid is groot. De wil om samen te werken, is
enorm. De leraren verbinden zich met verzorgenden, politieagenten, buschauffeurs, militairen en brandweermannen.
"Jullie verhaal is ons verhaal", zeggen ze. "Jullie strijd is
onze strijd", moedigen ze elkaar aan. Dat zag ik de afgelopen
maanden ontstaan in de kantines. Hun eis moet ook onze
eis zijn, hier in Den Haag. Niet de dividendbelasting
afschaffen, maar al het komende jaar 2 miljard extra
investeren in de publieke dienstverlening als eerste stap in
het herstel van de schade die de afgelopen jaren is aangericht, als eerste stap naar het herstel van vertrouwen.
Voorzitter. Wat zegt de premier tegen de docente uit
Hoofddorp die mij vertelde dat ze iedere dag, terwijl ze heeft
overgewerkt in zo'n volle klas, het gevoel heeft dat ze tekort
is geschoten, dat ze niet alle kinderen de aandacht heeft
kunnen geven die ze verdienen? En wat zegt de premier
tegen Marlies, die in de verslavingszorg werkt en dat doet
omdat ze voor mensen wil zorgen die dat even niet voor
zichzelf kunnen doen, maar die zich als er ongenode gasten
binnenkomen, moet verschuilen achter een van haar cliënten, de grootste, omdat er geen collega is om haar te helpen
en de politie te ver weg is om er op tijd te zijn om ondersteuning te bieden? En wat zegt de premier tegen de agent
die mij vertelt dat hij na een dagdienst even snel naar huis
gaat om bij te komen en dan 's avonds nog een nachtdienst
draait omdat er te veel collega's ziek zijn? En wat zegt de
premier tegen de buschauffeur die mij in Den Bosch vertelde over hoe zijn vak is veranderd, namelijk dat hij sinds
de aanbestedingen, sinds de jaren negentig meer uren, veel

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

meer uren is gaan werken, maar dat zijn baas hem meer
op de huid zit, dat hij veel productiever moet zijn en dat hij
niet eens meer de mogelijkheid heeft om even te wachten
op die oude mevrouw die met haar rollator komt aanlopen
omdat hij anders zijn targets niet haalt? Wat zegt de premier
tegen de samenleving? Blijft hij luisteren naar Shell en
Unilever? Laat hij zijn keuzes bepalen door de boardrooms,
door de multinationals? Of luistert hij naar de verhalen uit
de kantines, de verhalen van al die mensen die het voor
ons doen? Luister naar hen, waarschuw ik de premier.
Luister naar hen, want ze laten zich horen, nu al. En straks,
bij de volgende verkiezingen zeker.
Mag ik één concreet voorbeeld noemen van wat ik echt een
gemiste kans vind? Dat is de jeugdzorg en de problemen
van jongeren die dakloos raken, gaan zwerven, in de
schulden komen. De koning sprak er gisteren over, en
terecht. Als iemand 18 jaar wordt, stopt vaak de jeugdzorg,
terwijl veel van deze jongeren nog zorg en ondersteuning
nodig hebben. Denkt dit kabinet in systemen of kijkt het
naar mensen? Is dit kabinet bereid om de leeftijdsgrenzen
voor de jeugdzorg te versoepelen, zodat alle jongeren die
dat willen en het nodig hebben, de zorg kunnen krijgen die
ze nodig hebben?
Voorzitter. De coalitie kan ons vandaag negeren en de
afschaffing van de dividendbelasting erdoor duwen. De
coalitie kan ons ook in het najaar negeren en voor de
afschaffing van de dividendbelasting stemmen, in de
Tweede Kamer en wellicht ook in de Eerste Kamer. Maar
in het voorjaar raakt u de meerderheid in de Eerste Kamer
kwijt. Dan kunt u de oppositie niet meer negeren. Dan kunt
u de samenleving niet meer negeren. Dan kunt u niet
doorgaan met de maatregel die in geen enkel verkiezingsprogramma stond. De maatregel gaat pas op 1 januari 2020
in. Daarom zal ik een initiatiefwet indienen voor het herstel
van de dividendbelasting. Ik zeg tegen onze premier: voorlopig bent u nog niet van mij af.
Voorzitter. Als we kijken naar Europa, dan zien we de afgelopen tien jaar de tegenstellingen toenemen. Al meer dan
tien jaar zien we nationale politici afgeven op Europa. En
de zondebokken zijn weer terug: Europa zelf, de vluchtelingen, moslims en, hoe tragisch ook, de Joden weer. Extreem
nationalisme en racisme dwalen weer als spoken uit het
verleden door Europa, en niet alleen in Polen of Hongarije.
Mijn liefde voor Europa is gebaseerd op de tragische
geschiedenis van ons continent, op de lessen die daaruit
zijn getrokken, op de progressieve waarden die de Unie
vertegenwoordigt, op mensenrechten, op de verzorgingsstaat, op de vrijheden van de Verlichting.
Die rechten en vrijheden zijn steeds minder vanzelfsprekend.
Ze worden van buitenaf bedreigd, maar ook van binnenuit
uitgehold. Onze waarden staan onder druk van sterke
mannen die klassieke vrijheden bewust op het spel zetten
om hun macht te bestendigen en hun bankrekeningen te
spekken. Wat vindt de premier van het rapport-Sargentini?
Gaat hij in de Raad pleiten voor een strafprocedure tegen
het Hongarije van Orbán? Gaat hij zich uitspreken richting
de Hongaarse regering die nu een campagne met billboards
is begonnen onder andere tegen onze collega in het Europese Parlement om haar in een verkeerd en kwaad daglicht
te stellen?

19 september 2018
TK 2

2-5-5

Voorzitter. Ook ons land moet opnieuw positie kiezen. Onze
trans-Atlantische oriëntatie via Londen naar Washington
begint door brexit en Trump een doodlopende weg te lijken.
Daarom moeten wij opnieuw kiezen, kiezen voor verdieping
van de samenwerking in de Europese Unie, voor nieuwe
inzet voor een versterkte Verenigde Naties, en zoeken naar
nieuwe bondgenoten op de grote thema's van deze tijd:
mondiale veiligheid, sociale gelijkheid, klimaatverandering
en migratie. Mensen in Europa maken zich zorgen over hun
sociaaleconomische toekomst, omdat Europa mensen niet
meer beschermt tegen de uitwassen van globalisering.
Daarover gaan de verkiezingen voor het Europees Parlement
volgend jaar.
Ik wil een sterk Europa dat bijdraagt aan gedeelde welvaart
en sociaaleconomische zekerheid. Een Europa dat er is voor
mensen en niet voor banken en grote bedrijven. Als grote
bedrijven steeds minder belasting betalen in Europa terwijl
de lasten voor mensen toenemen, dan is dat sociaal
onwenselijk, want niet eerlijk. Dan is dat economisch
onverstandig, want het gaat ten koste van inkomen en
werkgelegenheid. Dan is het politiek onhoudbaar, want het
tast het vertrouwen van mensen aan.
Nee, zeggen veel politici in Nederland, nee, want Europa
gaat niet over fiscaal beleid. Wat mij betreft wel. Europa
gaat wel degelijk over fiscaal beleid. Een eerlijk Europa
moet ervoor zorgen dat grote bedrijven hun eerlijk aandeel
betalen, belastingontwijking aanpakken, minimum tarieven
invoeren voor de winstbelasting en een belasting voor
techgiganten zoals Google en Apple die nauwelijks belasting
betalen. Schrap het verlagen van de winstbelasting voor
grote bedrijven. Schrap het afschaffen van de dividendbelasting en stop de fiscale race naar de bodem. Investeer in
de publieke sector. Daar roep ik de premier nogmaals toe
op.
De premier is historicus en een goed historicus weet ook
wanneer hij aan de goede kant van de geschiedenis moet
staan. Het heeft even geduurd, maar VVD en CDA zijn om.
De gaskraan in Groningen gaat dicht en na lang soebatten
wordt er eindelijk naar Groningers geluisterd. De kraan gaat
dicht en er wordt geïnvesteerd in de toekomst van het
noorden. Dat verdient complimenten. Onze economie en
onze samenleving moeten van het gas af in het belang van
Groningen en als stap in de aanpak van klimaatverandering.
Ik ben er bijzonder trots op dat wij met zeven partijen een
klimaatwet hebben gemaakt, een wet die wij zo snel
mogelijk in deze Kamer zullen behandelen. Wij moeten de
samenleving zekerheid bieden over de manier waarop wij
klimaatverandering aanpakken, hoe wij de omslag maken
naar duurzame energie. Dat is wat deze wet doet: zekerheid
geven, maar zekerheid geven alleen is niet voldoende. Het
gaat nu om de concrete invulling van de maatregelen. Hoe
gaan wij de doelstellingen halen? Het wordt tijd voor actie,
want Nederland loopt achter, ver achter in het bereiken van
zijn eigen doelstellingen in Europa.
Het klimaatakkoord waaraan wordt gewerkt, is belangrijk.
Alle sectoren van onze economie moeten meedoen. Geen
taboes op maatregelen voor landbouw, verkeer of grote
industrie, zeg ik tegen dit kabinet, want hoe belangrijk het
ook is dat alle sectoren meepraten aan de klimaattafels, wij
mogen ons niet laten gijzelen door de grote vervuilers.
Vooral als het gaat om een rechtvaardig klimaatbeleid moet

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

de politiek het voortouw nemen. Niet de rekening bij burgers leggen, maar grote bedrijven laten meebetalen.
Een effectief klimaatbeleid kan alleen slagen als het draagvlak in stand blijft, zeg ik tegen de heer Buma. Waarom, zo
vraag ik aan het kabinet maar ook aan de heer Buma, wordt
er bezuinigd op de kortingsregeling voor de energierekening? Die regeling is bedoeld om de energierekening voor
iedereen betaalbaar te maken. Ik had gisteren een debat
met de heer Buma op de radio. Hij verweet mij dat met wat
het kabinet doet, wat nu in de plannen staat voor dit jaar,
de energierekening uiteindelijk nog veel lager zal zijn dan
in de plannen van GroenLinks. Ik heb het eens nagerekend.
In de plannen van GroenLinks zou de energierekening voor
een gemiddeld huishouden dit jaar €200 lager zijn. Als je
dan bedenkt dat GroenLinks 80 megaton CO2 weet terug
te dringen — 20 megaton méér dan er nodig is om de
doelstellingen van Parijs te halen — dan hebben we onze
zaakjes een stuk beter op orde. Ik wil het kabinet dan ook
echt vragen om terug te komen op het idee dat je deze
korting moet afschaffen. Als je echt wil dat mensen geloven
dat klimaatverandering ook voor hen iets betekent, dat we
dit samen gaan meemaken, dat we samen die transitie gaan
doormaken, dan moet je ervoor zorgen dat je mensen niet
onnodig belast. Dat doet dit kabinet wel.
Voorzitter. Deze premier heeft moeite met de toekomst.
Over de woningmarkt, de pensioenen, de arbeidsmarkt
mooie woorden in het regeerakkoord, maar geen aanpak,
noch draagvlak in de samenleving. Wat gaat het kabinet
doen voor mensen die een woning zoeken tegen een
betaalbare prijs? Het CDA heeft een regeringscommissaris
voorgesteld. Interessant. Wat vindt de premier van dit idee?
Wat gaat het kabinet doen aan de onrechtvaardigheid in
het pensioenstelsel dat mensen die lang en zwaar werk
hebben gedaan langer moeten doorwerken dan mensen
met hoge opleidingen en hoge inkomens? En wat gaat het
kabinet doen om mensen met een arbeidsbeperking met
trots deel te laten nemen aan onze samenleving? Waarom
schrapt het kabinet de investeringen in beschut werk? Het
zijn de uitdagingen van de toekomst, waar nog geen begin
van een antwoord op is. Als de premier geschiedenis wil
schrijven, moet hij deze vragen met voorrang beantwoorden.
Voorzitter. Ik kom tot een afronding. Soms moet je hard
zijn. Dat zei de premier over Lili en Howick toen ze op het
punt stonden om op het vliegtuig te worden gezet. Maar
de zachte krachten in de samenleving waren te sterk. Want
soms moet je menselijk zijn. Deze kinderen mogen blijven,
maar opnieuw zit het debat muurvast. Geen kinderpardon,
zoals ooit de bedoeling was en waarover afspraken zijn
gemaakt en beloftes zijn gedaan. Het is het falen van de
politiek. Bang voor de populisten op de rechterflank is er
de vrees om het juiste te doen, om rechtvaardig te zijn, om
menselijk te zijn. Zeker: hoe goed we ons systeem ook
proberen te maken, hoe we ook zullen proberen om alle
procedures te wijzigen, er zullen altijd dilemma's zijn in het
asielbeleid. Maar is de premier het met mij eens dat als het
om kinderen gaat, hun rechten altijd voorrang moeten
hebben? Dat hun belang altijd voorop moet staan? Niet het
politieke gekibbel, niet de electorale risico's, niet de opiniepeilingen, maar gewoon menselijk zijn, omdat het over
kinderen gaat.
Dank u wel.

19 september 2018
TK 2

2-5-6

(Geroffel op de bankjes)
De heer Van der Staaij (SGP):
Goed dat de heer Klaver ook nog komt op het lastige maar
belangrijke onderwerp asielbeleid. Wat betreft de heel
concrete zaak waar de heer Klaver zich ook over uitgesproken heeft, van Lili en Howick: had hij gevonden dat ze bij
het begin van de procedure gelijk al een verblijfsvergunning
hadden moeten krijgen?
De heer Klaver (GroenLinks):
Voor zover ik naar het dossier heb kunnen kijken, zie ik dat
er enorm is getraineerd en dat er redenen waren om die
niet te geven. Dat snap ik heel goed, maar uiteindelijk kijk
ik naar waar we nu zijn beland, namelijk dat ze zoveel jaren
in Nederland zijn, dat ze de taal spreken, dat ze hier helemaal zijn geworteld. Dan zeg ik: ze mogen blijven.
De heer Van der Staaij (SGP):
Nogmaals: ik denk dat iedereen het deze kinderen in deze
situatie gunt. Maar we hebben hier ook een verantwoordelijkheid voor het beleid. Zeg je dan in feite tegen al die
mensen die hier aankloppen: als u maar zorgt dat er voldoende tijd verstrijkt, als u maar zorgt dat u hier kinderen
krijgt, dan staat GroenLinks ervoor om uiteindelijk te zeggen
dat u een ticket krijgt om hier te kunnen blijven?
De heer Klaver (GroenLinks):
Nee. Wat ik zeg, is dat we de afgelopen jaren niet effectief
zijn geweest om ervoor te zorgen dat mensen tijdig worden
uitgezet en dat procedures heel lang hebben geduurd. Kijk,
we zijn erin geslaagd om aan de kant van vluchtelingen de
procedures in te korten, maar aan de kant van de overheid
zijn ze nog steeds heel lang. De beslistermijnen die de IND
heeft, zijn nog steeds enorm lang. Er zijn nog steeds
mogelijkheden waardoor het heel lang duurt voordat
beslissingen kunnen vallen. Ik zeg: ook al gaan we dat verbeteren, dan zal het in de toekomst nog steeds zo zijn dat
we er misschien niet uitkomen en dat het heel lang duurt
voordat je iets weet. Wat ik wel weet over kinderen, want
dat is onderzocht: als kinderen hier vijf jaar hebben verbleven, zijn ze zo geworteld dat de schade van het wegsturen
te groot is. Dan zeg ik: dan mogen ze hier blijven. Is dat in
alle gevallen rechtvaardig? Kunnen mensen daardoor misbruik maken van het systeem? Absoluut, maar ik kies voor
de rechten van het kind en het belang van het kind.
De heer Van der Staaij (SGP):
Zou het belang van het kind ermee gediend zijn dat procedures gerekt worden om maar voldoende schrijnendheid
te krijgen? Is het belang van het kind juist ook niet om
ervoor te zorgen dat er heel snel helderheid komt?
De heer Klaver (GroenLinks):
Zeker.
De heer Van der Staaij (SGP):
Is GroenLinks dan ook bereid om te zeggen: misschien
moeten we bij herhaalde procedures zeggen dat je die niet
in Nederland kunt uitzitten? Je moet gewoon ook uitgezet

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

kunnen worden als je een keurige procedure hebt gehad
en er nieuwe procedures komen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Nee, op dat punt kent u ons standpunt. Ik vind wel dat we
moeten kijken hoe die procedures nog korter kunnen.
Nog iets heel anders. Ik heb eens gekeken naar het uitzetbeleid: hoe doen we het in Nederland en hoe gaat dat nou
in andere landen? Het klinkt misschien niet populair voor
die kant van de Kamer, maar je ziet in de omringende landen dat mensen die niet het recht hebben om in het land
te verblijven, veel vaker kiezen voor een terugkeer naar huis
als het land een zachter uitzendbeleid voert, meer ruimte
laat aan de mensen en met hen beter het gesprek aangaat.
Wij kiezen daar in Nederland niet voor. Bij ons is het
eigenlijk veel harder. Dat leidt ertoe dat er minder uitzettingen zijn dan in andere landen.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Van der Staaij (SGP):
Tot slot. Die analyse deel ik niet. Ik zie juist dat heel vaak
van vrijwilligheid wordt uitgegaan en dat dat uiteindelijk
niet werkt. Maar ik denk dat GroenLinks wel moet kiezen.
Je kan niet blijven zeggen: procedeer er maar op los, we
stellen daar geen grens aan en als u het lang genoeg volhoudt, dan krijgt u uiteindelijk een verblijfsvergunning. Dat
is toch geen geloofwaardig asielbeleid.
De heer Klaver (GroenLinks):
Volgens mij heb ik daarop al gereageerd.
De heer Dijkhoff (VVD):
Op hetzelfde punt nog een aanvulling. De heer Klaver zegt
iets te makkelijk dat het aan de overheid ligt en aan de lange
procedures. Ik sluit niet uit dat er gevallen zijn waarin dat
gebeurt, maar er is al veel gedaan om die te versnellen.
Vindt de heer Klaver het dan ook in het belang van het kind
dat we het aantal keren beperken dat iemand een herhaalde
aanvraag mag doen en de uitslag daarvan in Nederland
mag afwachten? Want dat leidt ertoe dat kinderen die hier
niet geworteld zijn en sneller terug kunnen, door hun ouders
tussen wal en schip hier gehouden worden door het maar
stapelen van procedures. Vindt hij het dan wel een goed
idee om daar een beperking aan te stellen?
De heer Klaver (GroenLinks):
Wat ik wil, is dat de termijnen waarbinnen gereageerd moet
worden in de herhaalde procedures veel korter worden.
Daar zit een belangrijk probleem. Die zijn vaak te lang. Dat
zit aan de kant van de IND en soms ook aan de kant van de
rechtspraak en de Raad van State. Maar ik zou die procedures niet willen inkorten. Waarom? Uiteindelijk gaat asielbeleid over mensen en individuele zaken zijn heel ingewikkeld.
Daarom vind ik dat mensen het recht moeten hebben om
iedere keer aan te geven dat er in hun situatie iets is veranderd. Dat betekent dat je ook moet kunnen procederen.

19 september 2018
TK 2

2-5-7

De heer Dijkhoff (VVD):
Soms zijn die zaken juist heel erg simpel en is er niks
nieuws. Maar het recht om te stapelen en hernieuwde
aanvragen te doen, leidt tot rekken. Daar kun je als overheid
niks aan doen. Als de heer Klaver zegt dat hij er alles aan
wil doen om snel duidelijkheid te geven en om die definitief
te laten zijn, verwacht ik van hem ook dat hij het aantal
keren dat je een aanvraag mag doen wil beperken.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik ben het er niet mee eens dat de overheid daar niks aan
kan doen. Onlangs zijn we eens echt in al die termijnen
gedoken. De termijnen voor de migranten, de vluchtelingen
die hier komen, om een aanvraag te doen zijn kort gemaakt.
Terecht. Maar aan de kant van de overheid zijn die termijnen
nog steeds heel lang. Ik denk dat dit ook te maken heeft
met de capaciteit hiervoor bij de diensten.
De heer Krol (50PLUS):
GroenLinks en 50PLUS horen allebei bij de oppositie. Als
bij mij vragen binnenkomen over de inbreng van de heer
Klaver, dan help ik hem daar graag bij, want dan kunnen
we elkaar misschien ondersteunen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Kijk! Wat ontzettend vriendelijk.
De heer Krol (50PLUS):
Ja, dat ben ik af en toe. Ik krijg vooral heel veel tweets en
mailtjes binnen van mensen die zeggen dat zij de heer
Klaver helemaal nog niet hebben gehoord over wat ouderen
nu van GroenLinks kunnen verwachten. Is hij het ermee
eens dat uit de cijfers die het Nibud gisteren presenteerde,
toch wel heel duidelijk blijkt dat ouderen ten opzichte van
werkenden steeds verder achterlopen? Hoe kijkt GroenLinks
daartegen aan?
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik vraag mij wel af of u ook mails heeft gekregen over alle
andere mensen aan wie u deze vraag heeft gesteld. Dat zou
wel interessant zijn.
De heer Krol (50PLUS):
Ja, ik kan u geruststellen.
De voorzitter:
Daar is de heer Krol heel aardig tegen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Je ziet al een tijdje gebeuren dat ouderen vaak wat minder
vooruitgaan in koopkracht. Daar zijn twee redenen voor.
Aan de ene kant ligt dat bij de pensioenfondsen, namelijk
als die niet kunnen indexeren. Wij kunnen hier de regels
veranderen, maar het is lastiger om daarop te sturen. De
tweede reden gaat gewoon over mensen met bijvoorbeeld
alleen een kleine aanvullende AOW. Daar zie ik heel grote
problemen. Want door de keuze voor de manier waarop
geld wordt teruggegeven, zijn er heel veel mensen die bij-

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

voorbeeld alleen een AOW hebben en allerlei belastingkortingen mislopen. En dat vind ik problematisch.
De heer Krol (50PLUS):
Op punt twee hebben we elkaar snel gevonden. Bij punt
een kan ik u vertellen dat in ieder geval mijn achterban veel
meer vertrouwen had in uw voormalige collega Grashoff,
die daar heel duidelijk openingen zag. Misschien dat u nog
eens goed naar zijn inbreng moet kijken.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik zal het doorgeven aan de heer Grashoff.
De voorzitter:
U begon zo aardig, meneer Krol.
De heer Klaver (GroenLinks):
Aardige woorden over mijn collega meneer Grashoff vind
ik altijd heel aardig.
De voorzitter:
Ja, dat mag wel na het debat van vanochtend.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
We hebben nu zo ongeveer een uur lang een litanie gehoord
tegen zo'n beetje alles wat deze coalitie doet. Dat ging over
een piepklein onderdeel. Nu hebben we vorig jaar, tegen
de zomer, een debat gehad over de maatregelen van Europa
die daaruit voortkwamen voor de opvang van vluchtelingen
aan de grens. Toen heb ik uw collega Van Ojik gevraagd
om die woorden te herhalen. Die woorden heeft hij toen
niet herhaald. Mijn vraag aan u: vindt u nog steeds dat deze
coalitie onder een morele ondergrens is gekomen met de
besluiten die zijn opgeschreven over de opvang van asielzoekers in Europa, of vindt u dat niet meer?
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik had heel positieve woorden over vergroening en duurzaamheid.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Wat mij met name verbaast, is dat u gewoon mee had
kunnen doen. De reden dat u aan de kant bent gaan staan,
was dat de coalitie in de toenmalige onderhandelingen een
kant op ging die u benoemde als "onder de morele ondergrens".
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik blijf bij alle woorden die ik heb gezegd.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Maar dan komt u in de positie dat u allerlei woorden
gebruikt over steun aan het kabinet, wanneer dat ook nodig
is, terwijl u steun zou geven aan een kabinet dat onder de
morele ondergrens van GroenLinks zakt. Daarnaast is in
deze Kamer iedereen, behalve GroenLinks, van mening dat

19 september 2018
TK 2

2-5-8

die stappen van de Europese Commissie goed zijn. GroenLinks komt helemaal alleen te staan. Dat verklaart misschien
ook uw grote woorden, die lang niet altijd zijn gebaseerd
op feiten. Als u het serieus meent dat we er samen de
schouders onder moeten zetten, dan moet u niet aan de
kant staan roepen, "morele ondergrenzen" noemen, daar
niets mee doen en gewoon vier jaar een beetje aan de kant
ruzie zoeken met iedereen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Dat zegt de man die in de oppositie geen poot heeft uitgestoken naar de coalitie, omdat hij op verantwoordelijkheidsvakantie was, zo zou ik willen zeggen. Kijk, ik heb er geen
dag spijt van dat wij niet in dit kabinet zitten, helemaal niet.
Als ik zie wat dit kabinet doet, denk ik: goddank dat we er
niet bij zitten! En als ik hier nu eens rondkijk, dan denk ik
dat er een paar collega's van andere partijen bij zitten, die
denken: hadden wij dat ook maar niet gedaan. Ik ben blij
dat wij er niet in zitten. Wij gaan niet tekenen voor die
dividendbelasting. Wij gaan niet tekenen voor de verlaging
van de belastingen op winsten. En wij tekenen inderdaad
ook niet voor het vluchtelingenbeleid dat wordt gevoerd.
En je kunt het een "klein ding" noemen, maar uiteindelijk
vind ik het hele idee om straks mensen, ook echte vluchtelingen, naar landen in Noord-Afrika te moeten terugsturen,
geen goed idee. Daar blijf ik bij. Ik heb mijn hand naar u
uitgestoken. Ik heb toen gezegd: wij willen graag een
onderscheid maken tussen economische vluchtelingen en
politieke vluchtelingen, en er inderdaad voor zorgen dat
economische vluchtelingen zo snel mogelijk worden
teruggestuurd. Dat was voor u niet voldoende; u wilde dat
wij verder gingen dan in het eerste kabinet met de PVV is
gebeurd. Daar hebben wij toen nee tegen gezegd. Tot op
de dag van vandaag ben ik daar blij mee, en eigenlijk ben
ik met de dag blijer.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het gevolg is dat het isolement van GroenLinks steeds
groter wordt. Waarom zeg ik dat? Omdat in deze Kamer
alle partijen ...
De heer Klaver (GroenLinks):
Het gaat over isolatie, en daar wordt mijn fractie heel erg
enthousiast van.
De voorzitter:
Nee, de heer Buma.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dat isolement wordt steeds groter, omdat het hier gaat om
de toekomst van Europa. Waarom zeg ik dat? U geeft hier
nu een litanie van alles wat het kabinet niet goed doet. Ik
zeg daarbij: vaak op basis van compleet verkeerde of maar
half gebrachte feiten. Maar ook de oppositie heeft de verantwoordelijkheid om het goed te doen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Noemt u mij dan één ding ...

De voorzitter:
Nee, meneer Klaver, de heer Buma is aan het woord.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik was mijn zin aan het afmaken. Mijn punt is dat u voortdurend de indruk wekt mee te willen doen, keuzes te willen
maken. U gaat daar alle kantines voor af. Maar daar krijgen
zij iemand te zien die alleen maar dolblij is dat hij aan de
zijkant kan staan. Dat is niet de methode waarmee we het
land verder helpen. En als u de rol van oppositieleider wilt
innemen, als de heer Wilders dat niet is en u onder hem de
oppositiemedewerker bent, dan zou u die positie moeten
innemen zoals wij dat de vorige keer deden: steunen wat
goed is, afwijzen wat niet goed is, in de volle openbaarheid
en volle duidelijkheid.
De heer Klaver (GroenLinks):
Nou ja, voor een partij die in een totaal isolement zit ... Wij
hebben bijvoorbeeld een initiatief van de Partij van de
Arbeid en GroenLinks voor de Klimaatwet weten te verbreden naar zeven partijen, waardoor dat ook niet langer meer
van twee partijen is, maar van ons allemaal hier in de
Kamer. Volgens mij is dat ongeveer het belangrijkste initiatief op het gebied van het klimaat dat de afgelopen jaren
hier in de Kamer is gepasseerd. Ik ben heel blij dat dat nu
van ons allemaal is, en niet slechts van twee partijen uit de
oppositie. Het is een voorbeeld van hoe je met elkaar moet
samenwerken.
De voorzitter:
Dank u wel.
De heer Klaver (GroenLinks):
Alstublieft.
De voorzitter:
Ik ben verbaasd dat u nog tien minuten spreektijd heeft.
Het kan dus kort.
Ik geef nu het woord aan de heer Van Haersma Buma, die
spreekt namens het CDA.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Mevrouw de voorzitter. Ik heb even getwijfeld, maar toch
wil ik nog even terugkomen op de momenten vanochtend
in het debat waarin er, zo vind ik, grenzen benaderd en
eigenlijk overschreden werden. Dan heb ik het over de
momenten waarop collega's elkaar "rot op" toeschreeuwden, van "ga maar terug naar je eigen land" bij wijze van
spreken, en waarop op een gemene manier het privéleven
van een collega er even in werd gefietst. Dan vind ik dat
we met z'n allen moeten opletten en beseffen dat wat wij
hier doen allemaal wordt bekeken. Het wordt op scholen
uitgezonden; die kijken naar dit debat. Dan kunnen we
natuurlijk met z'n allen zeggen "degene die het vaakst in
beeld is, wint", maar volgens mij verliezen we dan allemaal.
(Geroffel op de bankjes)

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

19 september 2018
TK 2

2-5-9

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Mevrouw de voorzitter. Vijf jaar geleden begon de viering
van 200 jaar Koninkrijk der Nederlanden. Die viering duurde
lang; die duurde bijna twee jaar. Dat is niet omdat de festiviteiten zo omvangrijk waren, maar omdat we in dit land
altijd moeite hebben gehad om een ontstaansmoment van
ons land aan te wijzen. Eigenlijk was dat ontstaan van ons
Koninkrijk een worsteling van een kwarteeuw. En eigenlijk
moeten we dat 200-jarige bestaan nog eens vieren, in 2039.
Want dan is het twee eeuwen geleden dat België zich definitief afscheidde en dat Nederland definitief de vorm had
die het tot vandaag de dag heeft.
Vandaag, 180 jaar later, bespreken wij de begroting van
2019. Die ziet er goed uit. Ik zie hoopvolle koopkrachtcijfers.
Zelden gingen er zo veel Nederlanders op vooruit. Ik zie
indrukwekkende werkgelegenheidscijfers. In jaren hadden
niet zo veel Nederlanders een baan. En de staatsschuld is
in lange tijd niet zo laag geweest. Dan is het verleidelijk om
je als coalitiepartij eens even flink op de borst te slaan, maar
het CDA heeft geen oppositie nodig om te weten dat het
zo niet werkt. Die goede cijfers danken wij aan de Nederlanders die offers brachten toen het misging en die keihard
hebben gewerkt om weer uit de crisis te komen. Veel
mensen die ik spreek, hebben daarbij ook helemaal niet het
gevoel dat het beter gaat.
En daarbij: we nemen niet alleen besluiten voor 2019, maar
ook voor de toekomst van ons land. Over twintig jaar
bespreken onze politieke nazaten, wellicht in deze zaal, als
we dan terug zijn van de tijdelijke huisvesting elders, de
plannen voor het jubileumjaar 2039. Een blik op 2039 dwingt
ons om verder te kijken dan de waan van de dag. Wat doen
we voor de generatie na ons, voor de kinderen van nu, aan
wie we ons land willen doorgeven? Wij leven in een tijd
van hele grote veranderingen. Die veranderingen leiden tot
onzekerheid. Die onzekerheid leidt bij veel mensen tot
bezorgdheid. Hoe ziet ons land er over twintig jaar uit? Kan
ik dan de zorg nog krijgen die ik nodig heb? Heb ik nog een
redelijk pensioen? Hoe ziet de samenleving er dan uit?
Vieren individualisme en eigenbelang hoogtij, of zijn we
toch een verbonden natie geworden, waar we oog hebben
voor elkaar? Heeft technologie ons leven verrijkt, of zijn we
overgeleverd aan keuzes van big data en algoritmes?
Veel plannen in deze begroting helpen ons op weg naar
het jaar 2039. We investeren bijvoorbeeld structureel 2
miljard euro in de ouderenzorg. De gaskraan gaat versneld
dicht, omdat Groningen een bevingsvrije toekomst verdient.
We zetten de eerste stappen in de richting van een defensie
die weer op orde is, om de onzekerheid in de wereld aan
te kunnen. We bouwen een eenvoudiger en eerlijker
belastingstelsel: lagere belastingen en meer banen voor
een sociale vlaktaks, zoals lang bepleit door het CDA.
De heer Van der Staaij (SGP):
Even over het punt Defensie: de eerste stappen worden
gezet, maar mij viel in de stukken op dat we over een paar
jaar alweer omlaag gaan, richting juist een lager percentage
van wat we met elkaar verdienen. Hoe kan de heer Buma
er nu voor zorgen dat die trend zich doorzet?

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Twee opmerkingen. De eerste is dat, toen ik dit opschreef,
een medewerker erbij schreef dat de heer Van der Staaij
op dit moment naar voren zou komen. Dat vink ik af. De
tweede is dat ik dat wist. Toch heb ik de zin laten staan,
want zijn vraag is heel terecht. Ik kaats die bij dezen door
naar de premier. Ja, daar ben je premier voor! Daar ben je
premier voor! "2%" heeft de premier in 2014 namens ons
allemaal in Wales gezegd. We doen nu een heel forse
investering, 1,5 miljard euro, in Defensie. Het blijkt dat we
daarmee nog lang niet aan die 2% zitten die we wel zullen
moeten bereiken. We zullen dus langzamerhand een doorkijkje moeten krijgen in hoe we verdergaan en in hoe groot
het risico is dat we, ondanks die 1,5 miljard, in percentage
naar beneden gaan in plaats van naar boven. Er is dus nog
ontzettend veel te doen. De taak van de Kamer vind ik
daarbij een heel serieuze.
De heer Van der Staaij (SGP):
Goed punt, maar in 2022 zouden we concreet alweer gezakt
zijn ten opzichte van 2021. Ik heb de vrijmoedigheid om
naar voren te komen omdat de heer Buma zei: we hebben
de blik op 2039 en we moeten verder kijken dan volgend
jaar. Daar past het dus goed bij. Maar zegt de CDA-fractie
daarmee: dat moeten we voorkomen, we willen absoluut
niet dat dat percentage gaat zakken, dat moet juist omhoog?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Kijk, het makkelijkste wat ik kan doen, is mededelen dat het
na 2022 is. Dat is handig, want dat is na de termijn van deze
coalitie; dat lossen we dan wel weer op. Ik denk dat dat heel
ingewikkeld is en dat we vooruit moeten kijken naar wat
we dan doen. Dus ik wil dat doorkijkje wel. Hoewel ik weet
dat de verantwoordelijkheid van deze coalitie tot 2021 reikt,
hebben wij ook gezien — iedereen kan die cijfers zien —
dat het percentage gaat dalen. Samen weten wij dat die 2%
er niet is om de 2%, maar omdat we een krijgsmacht hebben
die op dit moment nog steeds niet helemaal in staat is om
de toekomst aan te kunnen. Er wordt veel gedaan, maar er
moet nog heel veel bij.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik was bezig met een aantal maatregelen voor de langere
termijn. We bouwen een eenvoudiger en eerlijker belastingstelsel. Lagere belastingen en meer banen door een sociale
vlaktaks, zoals lang door het CDA bepleit. De uitgaven voor
kindregelingen stijgen met 1 miljard euro. Kortom, de
begroting voor volgend jaar zet onze toekomst in de
grondverf.
Een van de grote vragen die wij voor de toekomst te
beantwoorden krijgen, is voor hoeveel Nederlanders wij
het beleid gaan maken. Professor Jan Latten, hoofddemograaf van het CBS, vroeg zich in juni bij zijn afscheid af hoe
het kan dat er in Nederland wel wordt nagedacht over de
hoeveelheid CO2-uitstoot in 2050, hoeveel woningen er in
dat jaar van het gas af moeten zijn, hoe hoog de zeespiegelstijging zal zijn en wat dat weer betekent voor de hoogte
van de dijken, maar dat niemand zich buigt over de bevol-

19 september 2018
TK 2

2-5-10

kingsgroei. "Die overkomt ons gewoon." Daarover heb ik
nagedacht: "het overkomt ons gewoon". De bevolkingsgroei
is aanzienlijk groter dan wij een aantal jaren geleden dachten. Dat heeft consequenties voor het beleid. Stel dat de
bevolkingsontwikkeling zich doorzet, zoals het CBS heeft
geprognotiseerd, en we gaan naar 18, 19 of misschien wel
20 miljoen inwoners, dan komt de generatie na ons voor
klemmende vragen te staan. Ik neem daarbij mee dat het
aantal eenpersoonshuishoudens heel drastisch toeneemt.
Wat betekent dat voor de woningbouw? Waar gaan die 2
miljoen extra Nederlanders wonen, werken en recreëren?
Hoe voorzien we die extra Nederlanders van energie? Passen ze op dezelfde wegen, deze rails? Kan iedereen echt
binnenstedelijk gaan wonen? Ik dacht het niet. Kortom, hier
is nooit goed over nagedacht.
Voordat ik mijn volgende zin uitspreek, kijk ik naar de
interruptiemicrofoon.
De voorzitter:
Ja, de heer Dijkhoff kijkt ook naar u. Mijnheer Dijkhoff.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ja, voorzitter, dat is een interessant punt. Het is wel een
beetje raar om vervolgens te zeggen dat ik het er ook al
over had. Dat is natuurlijk niet de reden waarom het interessant is. Maar de heer Buma lijkt ervan uit te gaan dat we
alleen moeten weten hoeveel het straks is. Of ziet hij ook
ruimte voor een studie naar de beïnvloedbaarheid daarvan?
Want voor mij staat het nog niet vast. Ik zie ook al die uitdagingen om het in te passen als de bevolking flink groeit,
maar ook dat we moeten uitkomen op dat aantal mensen
in Nederland.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
De reden dat ik hier stopte en even ruimte liet voor de vraag,
is dat ik hier kom bij de vraag aan het kabinet om scenario's
uit te werken. Die had u ook. Dus ik stel die vraag niet
opnieuw, maar ik pas die in bij de dingen die de heer Dijkhoff ook al noemde, als dat kan.
Een van die vragen is inderdaad: wat betekent dit? Kunnen
we dit dragen? Als we kijken naar de bevolkingsgroei, is
een open vraag gewoon: wat betekent dit voor de immigratie die we aankunnen? Want we moeten daar keuzes in
maken. En het jaar 2015 heeft ons geleerd dat de immigratie
in één jaar zo hoog kan zijn dat we jarenlang met vragen
zitten. Ik zou dus zeggen: kijk goed naar dat CBS-rapport.
Het mooie daaraan is namelijk dat het juist uit de sfeer van
links of rechts is gehaald: een wetenschapper presenteert
wat er gaat gebeuren.
Dus invoegend bij wat de heer Dijkhoff al vroeg, vraag ik
aan het kabinet: wat betekent die groei? En dan wil ik mijn
punten daar even bij noemen. Het betekent meer mobiliteit,
meer auto's, meer asfalt en meer treinen. Overigens bestaat
ons spoor in 2039 ook 200 jaar. Hoeveel spoor is er in dat
jaar nodig? Maar vooral: hoeveel energieproductie is er
nodig? En waar moet die dan plaatsvinden? Windmolens?
Zonnepanelen? Het wordt heel moeilijk om alles in te passen. Daarbij is er het demografische punt dat een deel van
het land krimpt en een deel van het land groeit. Daar zullen
we ook antwoorden op moeten vinden. En als dat wordt

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

becijferd, kunnen we dus ook kijken wat een bevolkingsomvang is waarvan we denken: ja, dat kan. En als we daarnaar
kijken, moeten we ook kijken wat dat betekent voor de
immigratie. Dat zijn de vragen die ik dus stel en die pas ik
min of meer in bij wat ik net hoorde van de heer Dijkhoff.
De heer Pechtold (D66):
Ik zou zo'n toekomstverkenning interessant vinden, zeker
ook omdat de heer Buma die in de bredere verantwoordelijkheid van het kabinet plaatst om over na te denken. Ik let
altijd even op als het alleen maar op immigratie geënt
wordt, want ik maak me bijvoorbeeld voor de kortere termijn zorgen over de verpleeghuizen. Daar hebben we
dadelijk zo'n 70.000 banen nodig en daar hebben we niemand voor. Ik zou graag de oproep aan het kabinet ondersteunen en ik zou die heel interessant vinden vanuit de
Kamer bij deze APB. Maar qua immigratie zouden dan wat
mij betreft tijdelijke migratie en tijdelijke arbeidscontracten
daarin ook mogen terugkomen: mensen van dit continent,
maar misschien ook van daarbuiten, de kans geven om hier
in tijden van vergrijzing een opleiding en werk te vinden
en daarna misschien weer terug te gaan naar het land waar
ze vandaan komen en daar bij te dragen aan de economie.
Wat mij betreft zou dat hier dan de tegenhanger van mogen
zijn.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik wil niet meteen nee zeggen, dus ik zit even te denken hoe
ik ja kan antwoorden op deze vraag, die overigens aan het
kabinet gericht is. De heer Pechtold suggereert "tegenhanger", maar dat wekt de indruk dat dit een "hanger" is. Mijn
gedachte is om zo apolitiek mogelijk een paar serieuze
problemen op tafel te leggen. Daar kunnen antwoorden
uitkomen rondom immigratie en uw immigratiedingen
kunnen daarin. Maar eerst moeten we even zien ... Of "even
zien" klopt niet, want het is niet zo klein. Maar eerst moeten
we zien: wat is onze inschatting van wat de bevolkingsgroei
gaat doen? Wat betekent dat voor een aantal gebieden?
Wonen is daarin een heel groot aspect. En wat betekent dat
dan voor het beleid dat we moeten voeren?
Ik ga door naar het volgende onderwerp. Dat betreft
eigenlijk ook een punt dat de heer Pechtold net noemde,
namelijk de gezondheidszorg. Dat is nu al een heel grote
zorg en de grootste zorg voor heel veel Nederlanders. En
een andere demografische factor waar we mee te maken
krijgen is dat het aantal ouderen in Nederland zeer toeneemt
...
En op dat moment komt de heer Asscher naar voren.
De voorzitter:
Ja, ik zie hem ook. De heer Asscher.
De heer Asscher (PvdA):
Gaat u later nog weer over wonen praten, of niet? Want
daar wilde ik een vraag over stellen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ja, dat klopt: ik ga nog over wonen praten.

19 september 2018
TK 2

2-5-11

De voorzitter:
Goed. Gaat u verder.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik heb het niet zo mooi gedaan dat ik het met een inhoudsopgave heb gedaan, maar al datgene waar ik nog niet over
heb gesproken maar over zal gaan spreken, daar ga ik nog
over spreken.
De gezondheidszorg is de grootste zorg van Nederlanders.
Ik zei het net al: door de toename van het aantal ouderen
is het nodig dat het kabinet fors in de ouderenzorg investeert. Maar daarmee zijn we er nog niet. Want de zorg kent
twee gezichten: iedereen wil goede en betaalbare zorg,
maar samen moeten wel de steeds stijgende rekening
betalen. Tot 2018 steeg ieder jaar het eigen risico. Dat
betekende feitelijk dat steeds meer degenen die ziek waren
een groter deel van de rekening moesten betalen, ook voor
hen die gezond waren. Dat werd een soort omgekeerde
solidariteit. Daaronder hebben wij een streep gezet, de
stijging van het eigen risico hebben we gestopt en de stapeling van zorgkosten voor chronisch zieken hebben we
ook aangepakt.
Voor de toekomst van ons land is het niet alleen wezenlijk
of er zorg is. Het gaat namelijk ook om de vraag waar die
zorg is. Ook dat is een kwestie van solidariteit. In de Randstad heb je vaak vlakbij meerdere specialistische ziekenhuizen, maar buiten de Randstad volgen de negatieve berichten
elkaar op. Tekort aan huisartsen, recent in Leeuwarden,
geen nacht- en weekenddiensten van apothekers, recent in
Hoeksche Waard. Tekort aan mantelzorgers, breed in de
regio. Afdelingen van ziekenhuizen die worden gesloten,
wat we recent hoorden in Drenthe.
Dat brengt ons bij de demografie van de toekomst op een
andere, heel ingewikkelde vraag, namelijk: goede zorg is
er wel, maar is er ook goede zorg waar jij woont, in de
buurt? Ik vraag het kabinet meer duidelijkheid te geven over
wat in die toekomst de norm is voor goede en bereikbare
zorg. Wat heb je voor recht in Nederland als je ergens
woont, op wat voor zorg? Wat is minimum dat we gaan
leveren? Omdat bij de bevolkingsgroei echt niet iedereen
in de Randstad kan wonen. We moeten zorgen dat heel
Nederland aantrekkelijk is.
De zorgvraag wordt ook bepaald door de levensverwachting
en de toename, ik zei het al eerder, van het aantal eenpersoonshuishoudens. Op die factoren is ons zorgstelsel nog
niet ingericht. Hoe ziet dus die zorgkaart eruit over, pak hem
beet, twintig jaar als het gaat om de verdeling van zorg over
heel Nederland?
Dan kom ik bij het wonen. Wat de demografische ontwikkelingen voor de woningmarkt betekenen, valt te becijferen.
Dat neemt niet weg dat sowieso de crisis van de afgelopen
jaren, van het afgelopen decennium, zijn sporen heeft
nagelaten. En als we niet oppassen, gaan we terug naar de
tijd waarin kinderen hun eerste kinderen bij pa en ma op
zolder kregen. Dit is een vraagstuk dat zich niet vanzelf
oplost. Ook als we de bouwachterstand van de crisis hebben
ingehaald, zijn we nog niet toegerust op de demografische
toekomst en veranderingen. Ik wil dat de timmerman, de
politieagent, de verpleegkundige weer voor een normale
prijs kan wonen waar hij of zij ook wil. De verlaging van de

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

verhuurdersheffing uit het regeerakkoord wordt in deze
begroting verdubbeld, maar we moeten doorpakken. Er is
meer. Plannen kosten vaak tijd door trage procedures,
wettelijke belemmeringen of onenigheid tussen provincies
en gemeenten. Heel recent hoorde ik weer: de kop van
Noord-Holland wil graag voor de eigen bevolking bouwen,
maar de provincie verbiedt het. Dan is het niet zo gek als
een gebied gaat krimpen.
We kennen allemaal die gouden uitspraak van Jan Schaefer
van lang geleden. Die werd overigens zo cru gevonden dat
die in de Handelingen niet terecht is gekomen. Daarom kan
ik hem ook niet herhalen, want hij is er toen uit geschrapt
en misschien nu weer. Het is toen opgenomen als: "In
geouwehoer kun je niet wonen". Dus dat herhaal ik, en ik
weet dat hij feitelijk toen andere dingen heeft gezegd. Zijn
nakomeling staat hier inmiddels aan de interruptiemicrofoon; zijn politieke nakomeling.
De heer Asscher (PvdA):
We zouden de roddels erbuiten laten! Deze slaat ook nergens op.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ja, we zouden het privéleven erbuiten laten.
De voorzitter:
Dat lijkt me heel verstandig.
De heer Asscher (PvdA):
Ik vond de timing eigenlijk wel correct, want "in gelul kan
je niet wonen" geldt ook voor een regering ...
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dit moet dan nu geschrapt worden, wat u net zei.
De heer Asscher (PvdA):
Dat gaat ongetwijfeld gebeuren. Daarom durf ik het te zeggen. Maar een regeringscommissaris bouwt ook geen
woningen. Ik vind het prima. Ik ben het met de heer Buma
eens dat er meer moet gebeuren. Maar we zouden nu een
paar concrete dingen kunnen doen. Het lijkt zo te zijn dat
de corporaties gaan betalen voor het afschaffen van de
dividendbelasting, omdat ze ook die rentebeperking voor
de kiezen krijgen. Infrastructuur is uitgezonderd, corporaties
niet. Zou het niet mooi zijn om daar wat aan te doen? En
twee, je ziet dat zeker in de krimpgebieden, waar u net ook
mooie woorden over sprak, te weinig investeringscapaciteit
is. Zouden we niet kunnen afspreken dat we daar het kabinet
meer ruimte geven om te zorgen dat er woningen kunnen
worden gebouwd? Want er is woningnood en mensen
kunnen niet tot 2030 wachten op een betaalbare woning.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Onderschat niet het belang van het verdubbelen van de
verlaging van de korting, de verhuurdersheffing. Ik ben op
zoek naar alle maatregelen. Ik vind wel dat op dit moment
procedures een groter probleem zijn dan geld. Het loskrijgen
van de investering is vaak het vraagstuk. Ik noemde het

19 september 2018
TK 2

2-5-12

voorbeeld dat in de Kop van Noord-Holland provincie en
gemeenten onhandig bezig zijn. Op andere plekken zie je
dat gemeenten nog op een oud woningcontingent zitten
dat niet meer van deze tijd is. Wat mij betreft moeten we
de wetgeving daar veranderen, met die regeringscommissaris. Meer geld wordt natuurlijk altijd meer bouwen. Dat
is mooi. Maar ik vraag mij in gemoede af of dat de kern van
het probleem is. Daar wil ik graag over spreken, maar ik zie
met name het volgende als kern en ook voor de minister
als handvat: zorg dat je procedures kan doorbreken, zodat
je het geld dat er is, ook kunt gebruiken.
Eén ding voeg ik er nog aan toe. Dat is iets wat we in het
regeerakkoord hebben afgesproken. De erg rigide uitleg
van de bepaling op basis waarvan woningcorporaties in of
buiten de sociale sector mogen bouwen, kan in verschillende regio's iets anders worden geïnterpreteerd. Dat zeg
ik zuinigjes, maar het kan betekenen — ik zou het mooi
vinden als de minister dat ook kan bereiken — dat
woningcorporaties meer op knelpunten, vaak op die plek
waar nog in geïnvesteerd moet worden, investeringen
kunnen doen.
De heer Asscher (PvdA):
Dat laatste ondersteun ik zeer. Ik ben ook blij dat de verhuurderheffingskorting verdubbeld is. Dat is positief. Geen
misverstand daarover. Maar als er voor 400 miljoen euro
wordt weggehaald aan extra belastingen voor die corporaties, beperken we hun ruimte om te investeren. Ik hoor de
heer Buma zeggen: geef corporaties meer ruimte om
gemengd te bouwen en om te bouwen in gebieden waar
krimp is, waar het niet altijd kan met de strikte regels die
er nu zijn. Daar ben ik het mee eens. Dat is het proceduredeel. Maar laten we ook proberen om de investeringsruimte,
op wat voor manier dan ook, te vergroten, want er moet
nu gebouwd worden. Daar zijn we het over eens.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Laten we ernaar zoeken. Ik ga het nu alvast even zeggen,
want wellicht zullen collega's meer vragen stellen over extra
geld. Ik vind dat daar bij de inbrengen van sommigen wel
wat makkelijk over werd gedaan. Met deze coalitie geven
wij 15 miljard euro meer uit aan het eind dan aan het begin.
Dat is ontzettend veel geld. Voor onderwijs is het 1,5 miljard.
Voor veiligheid is het 500 miljoen. Voor Defensie is het 1,5
miljard. Dus als we voor de toekomst dingen willen doen,
vind ik dat we erg voorzichtig moeten zijn om te beginnen
met extra geld. Dat wou ik even als voorafje neerleggen.
De heer Asscher (PvdA):
Ik heb een paar keer een vraagje gesteld, maar ik heb tot
nu toe echt niet de indruk gehad dat er gezegd werd: dat is
een goed idee. Het gaat om 19 miljoen voor mbo'ers, waar
nu op bezuinigd wordt. Nou, nou, nou, poeh, poeh, poeh.
U zegt: zullen we corporaties de ruimte geven om woningen
te bouwen; dat is niet een hele gekke besteding. Ik snap de
algemene waarschuwing, maar laten we wel even een
dekking geven. We geven ook altijd een dekking bij de
voorstellen die we doen. Dat gaan we netjes doen.

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Daar ben ik het helemaal mee eens. Ik heb het goed
gehoord. Ik heb uw vorige punt ook goed gehoord.
De heer Asscher (PvdA):
Oké. Pas op hè!
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ja.
De heer Krol (50PLUS):
Al toen het CDA er voor de eerste keer over ging, werd aan
ouderen gevraagd om langer thuis te blijven wonen. De
meeste willen dat ook, maar niet iedereen kan dat. Mogen
ouderen er dan ook op rekenen dat het CDA extra aandacht
zal hebben voor het bouwen voor senioren en het leeftijdsbestendig maken van woningen?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het punt dat de heer Krol maakt, is een heel belangrijk punt.
Gelet op de woningmix, worden er in mijn ogen op dit
moment te weinig seniorenwoningen gebouwd. Zelfs het
levensloopbestendig bouwen is nog heel beperkt. Het is
dus een heel belangrijk punt dat ik gaarne meeneem.
De heer Krol (50PLUS):
Wat heerlijk dat ik in een van de coalitiepartijen een medestander heb gevonden. Dank daarvoor.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het kan, meneer Krol. Wederzijds dank.
Dan kom ik op de pensioenen en de arbeidsmarkt. Dat zijn
twee heel grote onderwerpen. Bij de vraag wat voor land
wij in 2039 willen zijn, hoort ook de vraag wat voor
arbeidsmarkt wij dan hebben. De arbeidsmarkthervorming
die het kabinet voorstaat, is ambitieus maar ook hard nodig.
Zelfs in deze tijd van hoogconjunctuur blijven de verhalen
over uitbuiting en schijnconstructies omhoog borrelen. De
kloof tussen winnaars en verliezers op de arbeidsmarkt is
te groot. Flex wordt nooit minder flex als vast niet minder
vast wordt, en omgekeerd geldt hetzelfde.
Politiek is er inmiddels steeds meer consensus dat de
arbeidsmarkt beter in balans gebracht moet worden. Maar
de polder lijkt wel verdeelder dan ooit, en dat betreur ik.
Nou is minister Koolmees bezig om stappen te zetten om
dat met de polder te kunnen doen. In het verleden namen
werkgevers en werknemers de politiek vaak op sleeptouw
en wisten ze hoe je eruit kon komen, maar nu lijkt het alsof
de polder afhaakt. Er wordt op dit moment nog wel
gesproken in de polder over de toekomst van onze pensioenen. Voor het CDA staat voorop dat een breedgedragen
pensioenakkoord echt van levensbelang is voor onze pensioenen voor 2039: werkgevers, werknemers, de coalitie en
bij voorkeur ook de oppositie. Een stelsel dat verantwoord
moet zijn en toekomstbestendig, is niet iets waar iemand
ook maar snel politiek op kan scoren — het is ingewikkeld
genoeg — maar iets waar we samen onze schouders onder

19 september 2018
TK 2

2-5-13

moeten zetten. En dan denk ik dat de generaties na ons op
dat punt over ons allemaal goed kunnen oordelen.
Ik roep dus de werkgevers en de werknemers op ons te
verrassen met een mooi voorstel: een degelijk, solide en
haalbaar plan. Want ik zeg wel met een stempel: het moet
wel een systeem zijn dat ook echt beter is. Ik ben dus bijvoorbeeld heel benieuwd hoe De Nederlandsche Bank als
toezichthouder daartegen aan zal kijken. Maar als het ons
lukt om met de juiste randvoorwaarden een stelsel te bouwen dat voor werknemers goed is en dat voor de toekomst
van de pensioenen goed is, voor de ouderen en de jongeren
en de ouderen van nu, dan hoop ik dat we met z'n allen
zoiets kunnen ondersteunen. Ik wacht het met belangstelling
af.
Dan kom ik op het ondernemingsklimaat. Iedere euro ...
Iedere euro, en daar komt de SP!
Mevrouw Marijnissen (SP):
Ik begreep dat de heer Buma zijn blok over de arbeidsmarkt
dreigde af te sluiten.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Sterker nog, reeds afgesloten heeft.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Reeds afgesloten. Kijk, dan ben ik net op tijd met mijn vraag.
Ik ben blij dat kabinet tot inkeer is gekomen over het betalen
van mensen met een arbeidsbeperking onder het minimumloon. Mijn vraag aan de heer Buma is op welk moment en
met welke reden hij het een goed idee vond om dit in zijn
regeerakkoord te schrijven.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Sinds het moment dat het ... Eigenlijk zou u met die vraag
als lid van het CDA gewoon naar het congres moeten
komen, want dan had u het verkiezingsprogramma waar
het in stond voor de verkiezingen kunnen beïnvloeden.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Ik vraag het u, omdat u volgens mij hier staat om dat verkiezingsprogramma te vertegenwoordigen. Wij hebben ons
eigen verkiezingsprogramma. Ik vraag het omdat het kabinet
heeft gezegd er toch van af te zien. Ik denk dat dat verstandig is, want volgens mij is het een kwestie van beschaving
dat je werk voor mensen met een arbeidsbeperking goed
regelt. Nou is het zo dat de voorman van VNO-NCW, de
heer De Boer, de moeite heeft genomen om zich samen
met mij met een brief tot het kabinet te richten. Daarin
zeggen we: we moeten echt weer werk maken van die
sociale werkplaatsen. Daar komen nu geen nieuwe mensen
meer in, maar je ziet dat het nodig is om mensen een
arbeidsbeperking een goede plek te geven. Is de heer Buma
het daarmee eens?

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Was dat de brief waarin ook die passage met "schaf alsjeblieft de dividendbelasting af" stond? Of was dat weer een
andere brief van u?
Mevrouw Marijnissen (SP):
Dat was zeker een andere brief. Dit ging over het belang
van mensen met een arbeidsbeperking en dat het een
kwestie van beschaving is om het werk voor die mensen
goed te regelen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
De reden dat we dit aanpassen, ligt met name in de boezem
van het kabinet. Ik vind dus dat het kabinet daarop moet
antwoorden. De vraag is: hoe kijk ik ertegen aan? Ik kijk er
zo tegen aan. Als een maatregel in z'n effectiviteit niet doet
wat je wil en de weerstand groot is, dan kun je die combinatie gebruiken voor iets anders. Op zichzelf was hetgeen
we hadden besloten, voor het CDA zeer dragelijk, want ik
zei al dat het uit ons verkiezingsprogramma komt. Maar ik
zeg wel: als er een systeem te maken is, dan geef ik het
kabinet daar graag de ruimte voor. Ik vind wel dat we
daarmee weer het doel moeten kunnen bereiken en dat
doel is mensen aan het werk krijgen. Het is nog mooier als
dat komt uit een brief waar ook uw handtekening onder
staat!
Mevrouw Marijnissen (SP):
De heer Buma zegt: als een maatregel niet goed is in zijn
effectiviteit en er veel weerstand is, dan moet je hem heroverwegen. Die woorden hou ik wel in mijn achterhoofd.
Mijn concrete vraag. De staatssecretaris gaat nu met nieuwe
plannen komen. Dit onzalige plan is gelukkig van de baan
en dat is mooi. Maar is meneer Buma bereid om samen
met mij hiervoor te zorgen en de staatssecretaris ook te
vragen om in die plannen serieus het heropenen van de
sociale werkvoorziening mee te nemen? Vindt u, meneer
Buma, het ook een kwestie van beschaving om dat goed te
regelen?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik zou de staatssecretaris het liefst eerst dit plan laten maken
en presenteren. Daarna kunnen wij daar dan als Kamer op
reageren. Het is nogal wat wat er gaat gebeuren, want het
systeem wordt inderdaad anders dan wij eerst voorzien
hadden. Wat ik wel meegeef, is dat als we het veranderen,
het doel nog steeds bereikt moet worden. Ik leg dat neer
bij de staatssecretaris en dan kunnen we er dan wat mij
betreft over debatteren. Maar ik ga verder zo weinig
mogelijk voorwaarden vooraf stellen, want daar wordt het
alleen maar moeilijker van.
Voorzitter. Dat was nog niet eens mijn eerste zin over het
ondernemingsklimaat. Iedere euro die naar de zorg, de
sociale zekerheid of onze pensioenen gaat, moet ergens
worden verdiend. Daarom is het belangrijk dat de positie
van het bedrijfsleven wordt versterkt, zeker gelet op de
grote onzekerheid waarmee deze begroting is omgeven.
Allereerst het midden- en kleinbedrijf. Dat gaat er dankzij
deze coalitie op vooruit. Zo gaat de vennootschapsbelasting
voor het mkb naar beneden, van 21% naar 16%. We investeren meer in innovatie, zeker ook voor het mkb. We verla-

19 september 2018
TK 2

2-5-14

gen — dat is bij deze begroting afgesproken — de kosten
op arbeid voor het midden- en kleinbedrijf, en de in het
regeerakkoord aanvankelijk forse verhoging van de belasting voor ondernemers in box 2 wordt alsnog verlaagd.
Tegelijkertijd pakken we met deze coalitie eindelijk de
brievenbusfirma's aan. Daar is heel lang in deze Kamer over
gesproken. Dat is lang gevraagd. De vorige coalitie durfde
het niet, maar nu voert deze coalitie een bronbelasting in
op rente en royalty's. De expatregeling wordt versoberd en
we bevorderen ondernemen met eigen vermogen en
beperken de belastingvoordelen op vreemd vermogen en
het schuiven met winsten. De opbrengst van die maatregelen, die dus door het grote bedrijfsleven worden betaald,
worden gebruikt om de dividendbelasting af te schaffen.
Met deze maatregel zorgen we dat de grootste en belangrijkste internationaal opererende bedrijven in Nederland
blijven. Heel veel mensen en heel veel kleine en middelgrote
bedrijven zijn afhankelijk van het geheel waarin ook grote
bedrijven zitten en de vestiging van al deze bedrijven in
Nederland leidt tot grote investeringen, met wat het CDA
betreft maar één doel: heel veel banen voor heel veel
gewone Nederlanders.
De heer Asscher (PvdA):
Hier wordt weer het argument gebruikt dat die grote
bedrijven zelf betalen voor het afschaffen van de dividendbelasting. Dat is een vals argument. Dat is een zwartrijdersargument. Er wordt eigenlijk gezegd: omdat belastingontwijking nu wordt aangepakt, zijn mensen die al tien jaar
gratis met de tram reizen, slechter af, dus geven we ze een
cadeau van 2 miljard. Het klopt ook niet als je kijkt naar de
bedrijven waar dit over gaat. Die dividendbelasting voor
buitenlandse aandeelhouders is van belang voor twee, drie
internationale bedrijven. We kennen ze uit de weggelakte
stukken. Veel andere grote bedrijven hebben inmiddels
aangegeven: het hoeft niet zo nodig. The American Chamber of Commerce, die hier eerst voor heeft gelobbyd, zei:
het is eigenlijk slecht voor ons imago. En dat is terecht! Het
is niet alleen slecht voor het imago van grote bedrijven, het
is slecht voor uw imago, het is slecht voor het imago van
de politiek. Dit is een maatregel die niet effectief is. U komt
altijd met 2 miljoen banen, maar dat is flauwekul. Het gaat
misschien over 10 banen, als we gul zijn over 100 banen,
maar die zijn veel te duur. Als je wat wilt doen voor het
vestigingsklimaat, wees dan bereid dit geld anders uit te
geven.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
De heer Asscher denkt toch niet werkelijk dat ik voor tien,
twintig banen akkoord zou gaan met zo'n maatregel? Dan
moet het wel zo zijn dat ergens de inschatting is dat het
anders zou kunnen zijn. En weet u wat er anders is? Nu
staan we voor de keuze om met een maatregel ervoor te
zorgen dat een aantal heel grote bedrijven zich in Nederland
blijft vestigen, en misschien in de toekomst andere bedrijven ook. Daardoor blijven ook al die mkb- en andere
bedrijven daaromheen cirkelen. Ik sta liever hier een maatregel te verdedigen waar u misschien tegen bent, dan dat
we later samen aan de poort staan als dat bedrijf dicht is
en we alleen nog maar kunnen zwaaien naar de werknemers
die hun baan kwijtraken. Dat wil ik niet.

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

De heer Asscher (PvdA):
Ik geloof wel dat u zich voor de gek heeft laten houden voor
die tien tot twintig banen. Show me the money! Laat me
die banen dan zien! Waar zijn die banen? De landen om
ons heen doen dit niet. De landen om ons heen hebben
overwegend een hogere dividendbelasting dan wij. U bent
bang gemaakt door bedrijven die hebben gezegd: wij gaan
weg vanwege die dividendbelasting, maar dat is onzin. U
laat eigenlijk het mkb, de corporaties, de gewone Nederlanders betalen voor dit dreigement. U bent gechanteerd. U
bent erin getrapt en u bent er voor 10 tot 100 banen ingestonken. U kunt mij niet geloven — u kijkt mij nu een beetje
cryptisch aan — want u gelooft zelf wel dat het zo is, maar
de rekenmeesters die we daarvoor hebben, vinden het
onzin. Het Central Planbureau vindt het onzin. Economen
vinden het onzin. Nederlanders vinden het onzin. U had
een boek geschreven over cynisme in de politiek. U bent
daar tegen. Dan past het u ook hier om één stap terug te
nemen en zich af te vragen — ik had al de neiging Louis
van Gaal aan te halen bij de heer Dijkhoff — of u nou zo
slim bent of wij zo dom. Die dividendbelasting afschaffen
is dom.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
We beginnen met een maatregel waarvan al vanaf 2006
ook door CDA'ers werd gezegd dat die niet houdbaar zou
zijn voor de toekomst. Dat ik die hier verdedig, is dus op
zichzelf niet zo gek, want wij hebben dat al jaren gezegd.
Waarom? Niet voor degenen aan wie wij de belasting niet
meer laten betalen, maar voor al die bedrijven die anders
weggaan. U kunt zeggen dat het niet zo'n vaart loopt, maar
u weet net als ik dat as we speak bedrijven als Shell en
Unilever daadwerkelijk voor die keuze staan. Ik zie de heer
Klaver op de achtergrond zijn hoofd schudden. Als je
inschatting is dat zulke bedrijven wél blijven en dat het
allemaal niet uitmaakt, moet je het inderdaad niet doen.
Maar denk nou even mee en stel je voor dat het wel zou
gebeuren. Wat is dan de consequentie? Hele grote bedrijven
vertrekken uit Nederland. Unilever investeert bijvoorbeeld
ieder jaar in Nederland 1 miljard euro. Dat heeft Unilever
net gezegd. Dat is niet omdat Nederland zo groot is, maar
omdat het hoofdkantoor hier zit. Ook is net gezegd — het
kan allemaal niet waar zijn, hoor, ik lees het maar — dat
4.200 bedrijven rechtstreeks heen cirkelen om alleen al dat
Unilever.
De heer Klaver heeft net gezegd dat NXP moet blijven.
Vervolgens noemt hij de consequentie niet. De consequentie
van de stelling dat NXP moet blijven, is dat de expatregeling
in stand moet worden gehouden, want daar leeft NXP van.
Die consequentie trekt hij niet. Soms is een politiek die
effectief moet zijn, niet de makkelijkste. Maar ik geloof alleen
in het bestrijden van cynisme als politici die hier staan niet
op zondag naar de peilingen kijken en op maandag uitvoeren wat daaruit naar voren komt, maar in plaats daarvan
overal zoeken naar de werkelijkheid achter wat er gebeurt.
Ik ben absoluut tot het oordeel gekomen dat als wij dit niet
doen het risico dat die bedrijven weggaan en dat er nog
meer zouden kunnen weggaan zo groot is dat wij ons allemaal voor de kop slaan wanneer wij achteraf moeten zeggen: we hebben het niet gedaan. Eén keer eerder hebben
we dat wel gedaan, met ABN AMRO. Toen dachten we: ach
ja, vervelend. Wanneer werd het pas een probleem? Dat
werd het toen tijden later een aantal ondernemers, kleine
ondernemers meestal, ineens merkten dat hun bank was

19 september 2018
TK 2

2-5-15

vervangen was door de Deutsche Bank, die hen er gewoon
uit gooide waardoor ze geen leningen meer konden krijgen.
Toen zei iedereen: wat is hier gebeurd? Terugredenerend:
ja, ABN AMRO. Die dingen gebeuren, en je kunt ze hier niet
met een meetlat neerleggen. Zoals ik eerder al zei: politiek
is geen algoritme. Maar dit is ten diepste waarom ik in de
politiek zit. Daarom vind ik uw argumenten ook eerder
cynisch, want u weet dat die bedrijven heel belangrijk zijn.
Als u een werknemer van Shell tegenkomt, zegt u toch ook
niet: ach, jouw baan doet er niet zo veel toe, ga maar naar
het buitenland? Nee, die mensen zijn onze mensen, die
werknemers zijn onze werknemers.
De heer Asscher (PvdA):
Een beetje gekkigheid dit, hè. Ik ben heel blij dat Unilever
blijft, prima. Maar er is helemaal niemand die gelooft dat
er nu 1 miljard minder geïnvesteerd zou worden in het
Verenigd Koninkrijk, en dat dat geld nu allemaal naar
Nederland komt. Er is gewoon helemaal niemand die dat
zegt. Het hoofdkantoor vestigt zich in Nederland, niet in
Londen, fijn. Het scheelt banen, zeker, fijn. Maar het is geen
2 miljard waard. Daarna gebruikte u het argument dat het
cynisch is als je het niet eens bent met een maatregel die
niet effectief is, die 2 miljard kost, waar niemand in gelooft
en die andere landen om ons heen niet treffen. Nee, dat is
niet cynisch, ú bent cynisch. U neemt iedereen hier de maat.
U leest ons de les. U begint over peilingen. Soms zijn
maatregelen terecht impopulair. Dit is er een. Trek hem in.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dat is wel de totale Umwertung aller Werte, als de peilingen
inderdaad echt leidend zijn voor de maatregel. Ik vind dat
niet kunnen. Eén ding wil ik er nog over zeggen. Dat gaat
over het bedrag. Ook wat dat betreft vind ik dat we de dingen toch even naast elkaar moeten zetten. Ik heb een ander
beeld dan u. Dat kan, maar ik vind dat ik een verantwoordelijkheid heb zoals ik hier sta. Natuurlijk kunnen we, nogmaals, allemaal de peilingen volgen, maar als ik zie, lees
en hoor wat er aan de hand is, constateer ik dat het risico
meer dan reëel is dat die bedrijven gaan. Dat risico vormt
mijn denkkader. Als ze gaan — en nogmaals, die kans is
gewoon heel groot, wat u telkens vergeet — zijn we ook 1
miljard euro van die dividendbelasting kwijt. U kunt niet
zomaar aan Nederland vertellen dat u 2 miljard hebt, want
u heeft het helemaal niet. We kunnen zeggen "Buma, wat
is dat cynisch", maar dát vind ik cynisch: voortdurend geld
uitgeven dat er niet is, aan zorg, aan onderwijs, aan veiligheid, aan Defensie, terwijl u niet aan de mensen vertelt dat
je ook bedrijven nodig hebt om dat geld te verdienen. Je
hebt daarvoor kleine bedrijven nodig en soms grote. Daarvoor moet je een aantal keuzes maken in een wereldmarkt
van bedrijven die aandelen van over de hele wereld aantrekken. Op de dag zelf zijn die keuzes misschien niet leuk,
misschien zelfs impopulair, maar met zulke keuzes doet het
Kamerlid zijn werk goed.

ik het, dus ben ik een verantwoordelijke politicus. Dat is
toch flauwekul? Dat is echt flauwekul. Het is gewoon een
slechte maatregel. Het is echt een slecht plan om dit te
doen. Daarna zegt u: u geeft geld uit dat er niet is. Nee, u
geeft geld weg dat er nu nog is, 2 miljard euro. Dat verzin
ik niet, dat zeggen de rekenmeesters. Daarom moeten de
belastingen elders verhoogd worden. Dat is echt geld. Het
is van de Nederlanders. U geeft het aan buitenlandse aandeelhouders terwijl het nu nodig is. Ik wil best het gesprek
aan of het naar mkb'ers zou moeten, of we het aan politieagenten kunnen geven, of we de zorg in de krimpregio's
kunnen verbeteren; allemaal reële doelen waarvan we
weten wat het effect is. Maar het is écht geld en ú geeft het
weg, als rechts politicus. Van harte!
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Uiteindelijk is voor mij de enige kernvraag: hoe zorgen wij
dat wij over de twintig jaar na nu waar ik over praat kunnen
zeggen aan de kinderen van dan dat wij nu de beslissing
hebben genomen waardoor zij een economie houden
waarin zij een toekomst krijgen? Dat vergt investeringen.
Ik zie dit als een investering. Nogmaals, u noemt 2 miljard.
Dat is dus al 1 miljard dat u de mensen belooft dat er niet
is. Maar los van dat bedrag en los van het verschil van
mening: als wij hier in de Kamer echt alleen nog maar kijken
of de maatregel populair is en niet meer zoeken naar de
achtergronden om die te nemen, dan kunnen we wel veel
meer foute beslissingen nemen. Als ik bijvoorbeeld denk
aan Defensie: ook lang niet altijd populair, maar het moet
wel. Als ik denk aan deze maatregel: het moet wel. Als wij
het niet doen ... Het mag natuurlijk, het is een keuze. In die
zin is het geen moeten; we kunnen een andere keuze maken.
Maar dan zijn we wel medeverantwoordelijk voor het vertrek
van bedrijven, wat we eerder hebben gezien en waar we
toen ontzettend spijt van hadden. Ik zeg tegen deze Kamer,
of je nou links, rechts of van het midden bent: bedenk je
heel goed voordat je die gemakkelijke keuze maakt, want
hier is de moeilijke keuze helaas de betere.
De heer Klaver (GroenLinks):
Hoeveel banen zijn verloren gegaan bij Unilever in het
Verenigd Koninkrijk doordat het hoofdkantoor werd verplaatst?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Nog geen enkele, want dat hoofdkantoor is nog niet verplaatst. Dus we weten helemaal niet hoe dat gaat.
De heer Klaver (GroenLinks):
Jawel, het is aangekondigd. Unilever heeft gezegd hoeveel
banen dat gaat kosten. Hoeveel zijn dat er?

De heer Asscher (PvdA):
Ik word echt een beetje pissig hiervan. U gebruikt eerst een
soort masochismeargument: het is impopulair en toch doe

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dit is typisch zo'n ... Ik ga antwoord geven, maar dit is een
beetje de Klavermethode om een paar vragen te stellen. U
vraagt vragen over hoeveel. Er is een persbericht gekomen
over een stuk of 50 of zo. Dat is een beetje vergelijkbaar,
vind ik — daarom vind ik het zo gevaarlijk om deze redenering aan te hangen — met wat Peugeot deed toen het Opel
heel recent overnam. Opel zou worden overgenomen. "Geen
consequenties voor de werkgelegenheid" was het persbe-

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

De voorzitter:
Tot slot.

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-16

richt. Nog geen jaar later: heel Rüsselheim, het hele
onderzoekslab dat daar is, de hoogwaardige bedrijven weg,
want dat is goedkoper. Dus ik kan niet zeggen op basis van
het persbericht van Unilever over 50 banen dat dat het is.
U en ik weten dat er een domino-effect achter vandaan
komt, omdat met name R&D en dat soort investeringen die
we in Nederland willen uiteindelijk verdwijnen. Kan ik het
bewijzen? Nee. Maak ik een inschatting? Ja. Durf ik het aan
om het risico te nemen en het te doen? Ja. Durf ik aan om
het risico te nemen en het niet te doen? Nee.
De heer Klaver (GroenLinks):
De vraag is zeer relevant. De heer Buma doet, en trouwens
doen ook het kabinet en andere coalitiepartijen dat, alsof
een heel bedrijf zou weggaan als er een hoofdkantoor verdwijnt. Dat is niet waar. Bedrijven maken voortdurend
afwegingen, ook als het hoofdkantoor hier blijft: waar zetten
we onze R&D neer, waar komt het hoofdkantoor, waar
komen andere afdelingen? Er worden voortdurend beslissingen genomen die deels afhankelijk zijn van het hoofdkantoor en deels van andere zaken, bijvoorbeeld hoe het
investeringsklimaat is als het gaat over R&D. Daar zouden
we misschien nog naar verbeteringen kunnen kijken. Dus
de vraag blijft ... Je kan nu 2 miljard geven omdat je denkt
dat Unilever dan blijft. Maar de afgelopen jaren hebben we
voortdurend bedrijven gezien die vragen om meer belastingverlagingen, om meer voordelen. Wanneer houdt het
op? Het is een race naar de bodem, want deze bedrijven
zijn hartstikke mobiel. Die kunnen alle kanten op in Europa.
Die blijven vragen om belastingkorting en Nederland blijft
die geven. Waar houdt het op? Tot hoever wil u gaan,
meneer Buma, om bedrijven in Nederland te houden?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Zonet zei de heer Klaver nog dat we alles moeten doen om
NXP te houden. Inmiddels is dat niet meer zo, want wat
vragen die bedrijven? Allemaal belastingkorting en dat doen
we niet. Het is wel van tweeën één. Of je kiest voor het
houden van bedrijven of je kiest voor ander beleid. Ik kies
voor het houden daarvan. Als ik nog even kijk naar de
consequenties van het wegtrekken van het hoofdkantoor,
dan heeft u gelijk: Pernis is niet dicht op de dag dat het
hoofdkantoor verdwijnt. Maar ook hier leer je van wat er in
het verleden is gebeurd. Organon is overgenomen door
een Amerikaans bedrijf. Dat zou geen consequenties hebben. Het eerste wat er gebeurt in Oss: de hele onderzoeksfaciliteit weg. Siemens, geen Nederlands bedrijf, moet een
productiefaciliteit sluiten. Drie mogelijkheden en welke
kiezen ze? De Nederlandse. Dus als je praat over het zoeken
van een economisch klimaat voor de toekomst, dan kan je
dat niet langs de meetlat van nu leggen. Dan moet je in de
toekomst zoeken. Dat is ook de reden dat het CPB niet zegt
dat het een onzinmaatregel is, maar terecht zegt de effecten
niet te kunnen inschatten. Nee, want we weten niet 100%
wat er gebeurt. Dan zeg ik weer: we zijn geen algoritme,
we zijn politici.

dat we op moeten passen voor de strategische belangen
van het Nederlandse bedrijfsleven en dat je vijandige
overnames moet kunnen tegenhouden. Als China wil
investeren in onze bedrijven is dat niet altijd — ik zou bijna
willen zeggen: bijna nooit — echt verstandig. Daar zijn
maatregelen voor aangekondigd en ik heb daar nog niets
over gezien van het kabinet. Je kan ook maatregelen nemen
waardoor je niet 2 miljard hoeft weg te geven en je onze
bedrijven toch kan beschermen. Waarom zijn die maatregelen nog niet genomen? Waarom heb ik u daar niet over
gehoord in uw bijdrage?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
De maatregelen voor de bescherming van Nederlandse
bedrijven worden genomen. Dat gaat het kabinet doen. Het
interessante is overigens — dat maakt deze discussie zo
ingewikkeld — dat een van degenen van de bedrijven of
van de kenners die worden opgevoerd door een aantal
tegenstanders van afschaffing van de dividendbelasting,
iemand is die zegt: je moet van de dividendbelastingen af,
het is veel beter om de beschermingsconstructies bij
bedrijven weg te halen. Dat willen we ook niet. Kortom, het
is niet zo links of rechts, vooruit of achteruit wat voor
beslissing je neemt over de dividendbelasting. Het gaat
maar om één ding en dat is echt de kern bij mij. Als wij
moeten investeren in bedrijven voor de toekomst, is de
vraag of wij die maatregel willen nemen. Over NXP zei u
net dat u hemel en aarde ervoor wilt bewegen, alles wilt
doen, om dat hier te houden. Bij mij zijn daar grenzen. Als
we de mogelijkheid hebben om zo'n verschil te maken met
zo'n maatregel, ja, dan durf ik dat aan. En iedere maatregel
opnieuw moet je wel inschatten.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Klaver.
De heer Klaver (GroenLinks):
U permitteert zich behoorlijk wat literaire vrijheid — en dat
is u gegeven — bij hoe u mijn woorden interpreteert. Ik
vraag u heel concreet iets. We hebben het voortdurend over
die dividendbelasting. De argumenten waarom we die
zouden moeten houden, veranderen voortdurend. Een van
de belangrijke zaken is dat we vijandige overnames willen
tegenhouden. Ik geef aan dat het kabinet daar plannen voor
heeft. Ik lees er niks over in de begroting van Economische
Zaken, ik lees er niks over in de Miljoenennota en ik hoor
niemand van de coalitiepartijen erover. Dat wetsvoorstel
had allang naar de Kamer gestuurd moeten worden. Ik heb
het kabinet gevraagd of ik het dit najaar kan verwachten en
ik hoop dat het CDA ons daarin steunt. Ik wil dat wetsvoorstel zien. We moeten onze bedrijven beschermen. Niet door
2 miljard weg te geven: God zegene de greep en laten we
hopen dat het werkt. Nee, door beschermingsconstructies
zodat vijandige overnames worden voorkomen.

De heer Klaver (GroenLinks):
De vraag blijft hoe ver je bereid bent te gaan als het gaat
over belastingverlagingen, zodat de grondslag wordt uitgehold wat betreft hoeveel bedrijven nog bijdragen aan al
onze publieke voorzieningen. Ik had het over NXP, omdat
het kabinet terecht heeft aangegeven in het regeerakkoord

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het punt is juist — daarom noemde ik dat punt eerder in
reactie op de heer Klaver — dat de dividendbelasting een
van de factoren is om je ergens te vestigen. Maar veel
beschermingsconstructies betekent ook dat mensen zich
minder snel zullen vestigen, want die willen daar niet zitten.
Kortom, uw verhaal klopt niet. Het is niet zo dat je of divi-

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-17

dendbelasting of de beschermingsconstructies doet. Dat
zijn twee dingen naast elkaar, waarbij het ene buitenlandse
overnames wat voorkomt en het andere er desondanks
voor zorgt dat de grote bedrijven hier kunnen blijven. U
kunt alle grote bedrijven zo negatief beschrijven als u wilt,
maar samen staan we voor de banen van al die mensen
die daarvan afhankelijk zijn. En dat zijn er geen tien, maar
dat zijn er veel meer. Het enige is — dat geef ik u mee —
dat ik het vandaag niet kan bewijzen. Het zal morgen niet
gebeurd zijn.
De voorzitter:
Dat heeft u al gezegd.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Maar over tien of twintig jaar zullen we de consequenties
zien en dan slaan we ons voor de kop als we het verkeerd
gedaan hebben. En daar staan we ook voor in de politiek.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Dat was ook voor mij het onderdeel
ondernemingsklimaat. Ik heb over het mkb gesproken, over
de aanpak van brievenbusfirma's en over grote bedrijven.
Dan kom ik bij een onderwerp dat bij de vorming van de
coalitie van groot belang was, dat gelukkig ook terugkomt
in het werk van het kabinet en dat is: hoe bouwen wij naar
2039, om dat jaar weer te noemen, naar een betere
samenleving? Want een begroting gaat altijd erg over cijfers, maar uiteindelijk is een land het gebied waar wij samen
wonen. Kunnen wij een betere samenleving bouwen naar
2039? Ja, dat kan. Maar het gaat niet vanzelf.
Met invoering van de maatschappelijke diensttijd maken
we bijvoorbeeld eindelijk een begin met een ander soort
samenleving. Een waar niet individualisme en eigenbelang
centraal staan, maar zorg voor elkaar en inzet voor het collectief. Het CDA kijkt, na de start van de eerste pilots, uit
naar de nadere voorstellen van staatssecretaris Blokhuis.
Een maatschappelijke diensttijd bij de zorg, bij sportverenigingen, bij Defensie, is immers buitengewoon waardevol.
En niet zelden kan een maatschappelijke diensttijd ook een
opstap worden voor een baan bij bijvoorbeeld een publieke
sector die nu met tekorten kampt. Ik vind dat op dit moment
het voordeel daarvan te weinig wordt gezien. Zeker bij
kerntaken als de zorg, als Defensie en ook als onderwijs,
waar men op dit moment met een tekort aan mensen kampt,
kan gelden dat dit een heel waardevol extra argument is
voor een maatschappelijke diensttijd. Ik vraag de premier
dan ook nadrukkelijk de kans op doorstroom naar een vaste
baan in die sector mee te wegen bij de beoordeling van
aan te leveren projecten.

en wat niet kan. Wij moeten politie, justitie en bestuurders
de middelen geven om hun taken uit te voeren. Dat geldt
bijvoorbeeld het hardnekkige probleem van ondermijning.
De noodzakelijke wetgeving moet snel naar de Kamer, de
strafmaat die daarvoor staat, moet omhoog en we moeten
ook zorgen dat lokale bestuurders meer instrumenten krijgen om wat niet goed is uit hun gemeente weg te houden.
Zeer bedreigend zijn de haatpredikers, die onze jongeren
proberen te vergiftigen met geweldsverheerlijking en hen
opzetten tegen de samenleving. Dat is geen vrijheid van
meningsuiting, maar dat is de doelbewuste uitholling
daarvan. Hoever is het kabinet inmiddels met de verdubbeling van de strafmaat voor haatzaaien, een van de afspraken
uit het regeerakkoord? En hoe staat het met de aanpak en
het transparant maken van geldstromen uit onvrije landen?
Voorzitter, optreden tegen wat niet mag, betekent ook
beschermen wat kwetsbaar is. Dat is bijvoorbeeld dat je in
ons land je geloof of levensovertuiging, wat die ook is, vrij
kunt belijden. Een lijn in het zand moeten we daarom ook
trekken tegen die politici die de Koran willen verbieden of
die alle moskeeën willen sluiten. Als we beide weten te
doen, als we aan de ene kant aanpakken wat fout is, en aan
de andere kant toestaan wat in vrijheid mag, dan zie ik een
toekomst voor onze samenleving die met meer trots is
verenigd dan dat zij gespleten is. We zijn trots op onze
nationale identiteit en op onze geschiedenis die we samen
delen. En, naar ik hoop, zijn we dat dan ook weer met
voetballers die oranje als hun kleur zien.
Voorzitter, dit kabinet is het meest groene ooit. Ik kom nu
op het klimaat, dat moge duidelijk zijn. De energiewende
waar wij voor staan, vereist een groot draagvlak in de
samenleving. Zonder dat draagvlak is het risico reëel dat
de samenleving afhaakt en de hakken in het zand gaat zetten. Dan strandt beleid in een doelstelling op papier. En
dat, dat is wat we moeten voorkomen. Er dreigt het risico
van een tweedeling tussen enerzijds de groep die profiteert
van alle mogelijkheden van de globalisering en die de vergroening vooral als een kans ziet, een kans op andere keuzes, en anderzijds de groep van gewone, hardwerkende
mensen die dreigt vooral de lasten te voelen. Het kan niet
zo zijn dat de eerste groep de normen bepaalt en de tweede
ze maar moet naleven. Dat dreigen, als wij niet opletten,
gescheiden werelden te worden.
Ik zie de heer Klaver bij de interruptiemicrofoon staan. Zal
ik maar doorgaan, mevrouw de voorzitter? Of moet ik deze
interruptie eerst ...
De voorzitter:
Ik stel voor dat u uw punt over klimaat eerst afmaakt.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dat is akkoord.

Voorzitter, een sterke samenleving moet ook een veilige
samenleving zijn. Algemeen aanvaard gedrag is lang niet
altijd meer de norm. Te veel mensen voelen zich op straat
ongemakkelijk, geïntimideerd, bedreigd zelfs. Daarbij is van
belang dat de politiek de lijnen scherper trekt van wat kan

Voorzitter, ik weet dat die zorg bij meer partijen leeft. Ik
hoorde mevrouw Marijnissen over het belang van wat zij
"klimaatrechtvaardigheid" noemt. En de PvdA had het in
een debat ook over het risico van klimaatwinnaars en klimaatverliezers. Dan helpt het niet als vanaf de klimaattafels,
waar men met elkaar aan het overleggen is hoe wij verder
kunnen, in de Nederlandse camera's klinkt dat de gasprijs

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-18

nog wel wat verder omhoog kan. Dat was mijn punt van
deze zomer. Want als je als gezin meer voor je gas gaat
betalen, boven op alle verhogingen die we nu al doorvoeren
en boven op de afgesproken verhogingen die al op iedereen
afkomen, dan tover je daar nog niet zomaar geld voor zonnepanelen uit de hoge hoed. Dat is mijn punt: macro klopt
het wel, maar klopt het micro ook?
Hetzelfde geldt voor de uitspraak dat je wel een hogere
hypotheek kunt nemen om een warmtepomp te betalen.
Zeker, als je het geld hebt, kan het. Maar voor heel veel
mensen leidt dat tot schrik: moet ik nu ook nog een hogere
hypotheek nemen voor een warmtepomp? Ook de uitspraak
van minister Wiebes van EZK dat het maar 0,5% van ons
gezamenlijk inkomen kost, terwijl we toch ook zo veel geld
uitgeven aan ongezonde dingen, is op papier wel waar,
maar is wel weer voor het gemiddelde gezin niet meteen
een geruststelling. Kortom, als de gewone, hardwerkende
Nederlander het kind van de groene rekening wordt of het
gevoel heeft te worden, dan dreigen we het draagvlak te
verspelen voor die grote verandering die nodig is.
Een aantal vragen op dit punt nog. Hoe staat het in dit verband met de in het regeerakkoord overeengekomen
afspraak om de omgeving meer te betrekken bij de bouw
van windmolens, met name om de omgeving te laten profiteren? Dat is een afspraak in het regeerakkoord. Immers,
het maakt enorm uit of die windmolen bij jou in de buurt
ook voor jou wat oplevert.
Een voorbeeld van hoe het kan is de keuze in het regeerakkoord voor de agrarische sector. We beperken de omvang
van de varkensstapel, met perspectief voor de sector en
met steun voor jonge boeren, die over het algemeen buitengewoon zorgvuldig met het milieu omgaan. Want zij
voorzien ons van voedsel, ze beschermen ons landschap,
en wij moeten hen een gezamenlijk perspectief bieden.
Plannen moeten ook effect hebben. Dat is wel een heel
belangrijk punt, vind ik. We moeten het niet alleen over
papier hebben. Als een beperking van de uitstoot hier alleen
maar tot meer uitstoot elders leidt, dan is die zinloos.
Daarom hebben we ook afgesproken dat Nederland in
Europa geen alleingang moet maken. Zoals het regeerakkoord ook stelt, proberen we Europa mee te krijgen, want
alleen dan heeft het zin. Mijn vraag aan de minister-president is dan ook: hoe staat het met die Europese inzet? Wij
kennen zijn mooie speech in Straatsburg, met het vergezicht
naar 55%. Maar welke collega's heeft hij concreet gesproken? Wat is concreet hun commitment? Want uiteindelijk
moet er geleverd worden. In 2020 Europa, maar ik mag
aannemen dat landen, net als Nederland, ook bezig zijn te
kijken waar we naartoe gaan. Wat gaat Duitsland bijvoorbeeld doen? Duitsland zit met een groot probleem, doordat
het de kerncentrales heeft gesloten. Dat leek een heel erg
goede maatregel, maar op dit moment gaan de bruinkolencentrales weer open. België heeft ook een groot probleem
met kerncentrales die verouderen. Wat gaan zij doen?
Kortom, van welk land heeft de premier inmiddels het beeld
dat het bereid is om werkelijk die 49% of, nog beter, die
55% na te streven? Zijn er ook landen die hebben aangegeven voor andere doelen te gaan en die niet hieraan meedoen? En wat is nou uiteindelijk de Europese ambitie? Die
was formeel nog 40%. Gaat de Commissie die verhogen
en zo ja, tot waar? Want we zullen langzamerhand ook
moeten kijken wat dat Europese doel wordt.

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

Als we de beantwoording van die vragen hebben, dan
kunnen we zien of die 49% of die 55% inderdaad een doel
is dat wij met Europa of met een kopgroep moeten nastreven, of wij andere landen nog meer over de streep moeten
trekken, of dat het andere deel komt en een aantal landen
zegt: wij willen wel heel ver gaan, maar dit niet. Daar komen
we dan voor te staan, maar het doel is nu: 49, liever nog
55, en Europa meekrijgen. Mijn vraag is: hoever staat dat?
Dat waren de opmerkingen, mevrouw de voorzitter, die ik
in ieder geval zelf, zonder interrupties, over het klimaat
wilde maken.
De heer Klaver (GroenLinks):
Het klinkt me als muziek in de oren: 49% is het en 55% moet
het eigenlijk worden. Complimenten daarvoor. Maar als
het gaat over de rechtvaardigheid en ervoor zorgen dat
burgers er niet voor moeten opdraaien; ik heb het al een
paar keer gevraagd nu. De heer Buma zegt dat we burgers
niet met een hogere energierekening moeten opzadelen.
Dit kabinet verhoogt de energierekening voor burgers. Het
heeft geen effect op de CO2-uitstoot. Waarom kiest hij
daarvoor?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik heb u de afgelopen dagen dit specifieke punt al een paar
keer horen noemen. Dat gaat met name over de teruggaaf
belastingen. Dat is een koopkrachtmaatregel, min of meer
verpakt in de energierekening. En waar deze coalitie met
grote steun van het CDA voor heeft gekozen, is niet om
koopkrachtreparatie via rekeningen te doen, maar via een
algemene belastingverlaging, die dus niet op de vergroeningsdiscussie slaat. Ik weet dat we inderdaad — dat is nou
juist het punt — die rekening al gaan verhogen. Dat hebben
we afgesproken. De vraag is of we daarna, bij de plannen
die we nu maken, door en door en door blijven gaan. Mijn
stelling is dat dat niet verstandig is, want je ziet nu al dat
heel veel mensen af dreigen te haken. Als we het anders
doen en gezamenlijk iets vinden waar mensen wel mee
kunnen leven, als we de opstand die er langzamerhand is
tegen windmolens en zonnepanelen weten te beperken,
dan kunnen we een stuk verder komen. Doen we dat niet,
dan lopen u en ik tegen een muur op.
De heer Klaver (GroenLinks):
Daar ben ik het mee eens, maar het lijkt wel alsof de heer
Buma die muur zelf aan het metselen is. Want dit kabinet
verhoogt de energierekening. Dan kan je zeggen: het was
een koopkrachtmaatregel. Ja, inderdaad. Weet u waarom
die erin zat? Als de energierekening omhooggaat, slaat dat
evenredig veel neer bij de laagste inkomens. We kunnen
dat niet helemaal via de belastingen oplossen. Daarom
hadden we ervoor gekozen om deze korting erin te bouwen.
Op die manier zorg je ervoor dat mensen hun energierekening kunnen blijven betalen. Ik rekende het in mijn bijdrage
net voor. In de plannen van GroenLinks is de energierekening van een gemiddeld huishouden €200 lager, terwijl we
de doelstelling die we nodig hebben om Parijs te halen
maximaal halen. Ik vraag de heer Buma: als het hem echt
menens is — ik heb hem in de media heel vaak gehoord
over het draagvlak voor klimaatverandering — wil hij dan
met mij kijken of er een alternatieve manier is om om te

19 september 2018
TK 2

2-5-19

gaan met het verhogen van de energiebelasting voor burgers?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik wil daar eigenlijk twee dingen over zeggen. Volgens mij
is dit typerend voor de manier waarop de heer ...
De voorzitter:
Klaver.
De heer Klaver (GroenLinks):
Klaver heet ik.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
... de heer Klaver bezig is. Koopkracht en vergroening zijn
twee dingen. Deze maatregel staat los van de vergroening.
Daarom noem ik hem hier ook niet. Dat was een koopkrachtmaatregel, verpakt in de energierekening. Die heeft niks
met vergroening te maken, dus laat ik hem erbuiten. Vervolgens zegt de heer Klaver: doe deze belasting niet. Ik wijs
hem wel hierop. Bij deze maatregel gaat het over 50 miljoen.
Zijn partij — hij vertelt dat niet hardop — zegt tegen alle
burgers: er komt 2 miljard euro extra belasting op verpakkingen. Hij wil twee miljard euro extra belasting. Voor je
bestaande woning zou je 1,5 miljard euro extra aan belastingen moeten betalen. Waarom? Omdat er een heffing
komt per vierkante meter. Het zijn ook mensen die dat
betalen. Als je een auto hebt, krijg je te maken met 8 miljard
extra belastingen. De heer Klaver kan dus allemaal verhalen
vertellen over koopkracht en weet ik wat, maar er is hier
maar één kampioen in het verhogen van belastingen, en
dat is GroenLinks. Dat de heer Klaver dan praat over deze
maatregel, die niets met vergroening te maken heeft, is
bijna te zot voor woorden.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik krijg gewoon weer helemaal zin in de verkiezingscampagne van 2017. Ik heb daar ook nog steeds goede herinneringen aan. Het komt gewoon weer helemaal terug. Weet
u wat één groot verschil is? GroenLinks verhoogt inderdaad
allerlei belastingen. Dat klopt. Maar wij schrijven ze op in
ons verkiezingsprogramma. Mensen kunnen dus gewoon
kijken wat we doen. Dat is een groot verschil met sommige
partijen, zoals die van u in deze Kamer. U gaat te makkelijk
voorbij aan het punt over een hogere energierekening. De
energierekening stijgt onder dit kabinet, onder uw verantwoordelijkheid. U probeert dat allemaal te scheiden. Dat is
beleidstaal. Mensen zien dat hun energierekening hoger
wordt. Juist als je het hebt over het creëren van draagvlak,
moet de energierekening voor normale gezinnen op dit
moment niet stijgen, maar omlaaggaan of in ieder geval
gelijk blijven. Waarom? Omdat de energietransitie al genoeg
met zich mee gaat brengen. We moeten zorgen dat de grote
vervuilers gaan meebetalen en dat het niet betaald wordt
door gezinnen.
Dat u nu de energierekening laat stijgen, sorry, dat staat
haaks op de mooie woorden en de harde woorden die u
spreekt over de klimaattafels. Die klimaattafels, die aan het
onderhandelen zijn, doen dat op verzoek van dit kabinet,
waar u onderdeel van uitmaakt. U zou hier in deze Kamer

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

paal en perk moeten stellen en zeggen: de energierekening
van burgers gaat volgend jaar niet omhoog. Daar hebben
we die klimaattafels niet voor nodig; dat kunnen wij hier
regelen, u en ik, als er nog een paar anderen meedoen.
De voorzitter:
Goed. Dank u wel.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het enige wat ik weet, is dat GroenLinks vervolgens terugkomt met allemaal andere belastingen, zoals een verpakkingenbelasting, die wel omhoog moeten. U vertelt daarover
niet het hele verhaal.
De heer Klaver (GroenLinks):
Nu even de energiebelasting.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
U zegt dan: ja, maar het gaat erom wat je doet. Dat is toch
weer het verschil. U noemt in de oppositiebanken staan
"doen". Als je meedoet, wordt het anders. Dan ga je het
gezamenlijk doen en wordt het niet altijd meer je verkiezingsprogramma. Dat gebeuren er dingen die niet in je
verkiezingsprogramma stonden. En toch, ondanks dat alles,
ben ik blij dat ik die verantwoordelijkheid neem, want ik
weet dat je, als het de toekomst van Nederland betreft, beter
mee kunt doen dan aan de kant staan en praten.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik sta hier echt naar een Weense wals te kijken. Het gaat
ongeveer alle kanten op. Ik had een hele simpele vraag. Die
was echt supereenvoudig. De energierekening gaat stijgen
door dit kabinet. Gaat de heer Buma daar iets aan doen?
Wij komen met voorstellen. Gaat u onze voorstellen steunen
om ervoor te zorgen dat de energierekening niet omhooggaat? Supersimpel.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Daarvoor moeten we kijken wat er uit die tafels komt. Mijn
grote punt is niet dat de rekening steeg. Dat heb ik ook
gezegd. Want dat is zo. Daar heb ik mijn handtekening zelfs
onder staan. Dat is regeren. De vraag is, in het groot: hoe
gaan wij verder? Als u die vraag niet door mij beantwoord
wil krijgen ... Dit gaat om iets veel breders: dit gaat om de
vraag hoe we draagvlak houden voor de toekomst. Ik spreek
mijn zorg uit over het feit dat een klimaattafel, waar men
volgens mij met elkaar moet onderhandelen, zelf de media
opzoekt op een manier waarvan ik denk: daar gaan mensen
alleen maar van schrikken. Vervolgens gaan we alle maatregelen bekijken, maar ik wil eerst iets zien van die tafels.
Ik wil dat doorgerekend hebben en ik wil kijken wat er nodig
is. Heel belangrijk is ook dat ik wil weten wat andere landen
doen, want een alleingang heeft totaal geen zin. Dan gaan
we met z'n allen wegen wat de verschillende maatregelen
moeten doen. U kunt er één uit pakken en zeggen dat die
allesbepalend is voor GroenLinks. Ik zie dat het veel meer
doet. Voor mij gaat het om het complete beeld.

19 september 2018
TK 2

2-5-20

De voorzitter:
De laatste opmerking en dan ga ik naar mevrouw Thieme.
De heer Klaver (GroenLinks):
De heer Buma was wel heel eager om gelijk te antwoorden.
Het hele punt is dat die klimaattafels nog niet klaar zijn. Het
zijn voorstellen en daar moet nog beleid van gemaakt
worden. Ik mag hopen dat we als politiek daar ook nog iets
van maken, want er moet nog heel veel gebeuren, vooral
als het over de industrie gaat. Het gaat niet over die tafels.
Het gaat over het beleid van dit kabinet. Je kan niet met
droge ogen beweren dat burgers de rekeningen niet moeten
gaan betalen en vervolgens verantwoordelijk zijn voor het
verhogen van de energierekening. Dat raakt echt kant noch
wal, meneer Buma.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Maar ik zeg beide niet. Ik weet dat de rekening betaald wordt
door de burgers, mede door dit kabinet en mede door deze
betaling. Waar het nu om gaat — dat ga ik nogmaals voor
u neerleggen — is dat we voor een soort volgende ronde
in de discussie staan. We voelen allemaal dat er meer gaat
gebeuren. Die kans is heel groot, maar we weten dat niet.
We hebben afspraken in het regeerakkoord, maar er zal
waarschijnlijk meer gebeuren. Dan wil ik dat alles goed
wordt afgewogen. Als ik dan in de zomer zie dat een eerste
maatregel maar even in het publiek wordt gegooid en dat
we allemaal — ik denk ook u — de vraag krijgen of dat het
vergroenen wordt, vind ik dat buitengewoon onverstandig.
Eigenlijk eindigde dit in een interruptie van de heer Klaver
waarin hij eigenlijk zei wat ik al vanaf het begin zeg: dan
kunnen die klimaattafels beter even hun mond houden en
even niet vertellen wat zij allemaal willen. Kom met het
plan, laat dat doorrekenen, kijk wat de effecten van de verschillende maatregelen zijn op het punt van de CO2-uitstoot,
kosten en dergelijke en beslis dan. Dan hebben we het hele
overzicht en dan weten we wat de kosten voor de burgers
zijn, maar mijn waarschuwing is dat ik, zoals ik het deze
zomer zag, niet het idee had dat hier klimaattafels bezig
waren voor de burgers. De burgers zien heel goed dat er
iets moet veranderen, maar willen ook weten dat ze het
mee kunnen maken.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Mijn vraag gaat over duurzame, toekomstbestendige landbouw. Mede dankzij het beleid van het CDA in de afgelopen
decennia moeten elke dag vijf tot zeven boeren stoppen
met hun gezinsbedrijf. Dan blijven megastallen over die
gerund worden door een paar van die grote cowboys, waar
het platteland onder lijdt. Tubbergen is daar een heel mooi
voorbeeld van; dat is een zeer onveilige gemeente. Ik
hoorde heer Buma zeggen dat we jonge boeren een kans
moeten geven en dat jonge boeren over het algemeen
milieubewust zijn. Vindt de heer Buma niet met mij dat wij
eisen kunnen stellen voor die 75 miljoen euro subsidie die
vrijgesteld is voor jonge boeren, zodat die subsidie moet
gelden voor jonge boeren die toekomstbestendig en duurzaam gaan boeren? Dat betekent: biologische, ecologische
landbouw.

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik moet u zeggen dat ik vind dat de minister moet kijken
naar allemaal voorwaarden. De minister komt daarmee en
die moet dat wegen. Anders dan dat dat fonds er is, ga ik
nu dus niet meegeven wat daarin moet. Daarbij zullen
namelijk meerdere dingen een rol spelen. Ik geloof zeer in
de gedachte dat door het stimuleren van jonge boeren de
duurzaamheid een extra boost kan krijgen, want heel vaak
is het zo — dat zie ik ook bij mijn eigen schoonfamilie —
dat wanneer de nieuwe generatie gaat boeren, er ook
nieuwe maatregelen worden genomen. Maar dan moet je
wel de mogelijkheid hebben. Ik probeer u toch eens mee
te geven wat ik in de discussie met de Partij voor de Dieren
altijd ingewikkeld vind: dit zijn mensen die keihard werken,
die drommels goed weten dat het landschap hun toekomst
is en die doen wat ze kunnen, maar die ons het eten op ons
bord geven. Als wij voortdurend tegen hen zeggen — dat
zijn de woorden die u voortdurend gebruikt — dat het een
en al criminaliteit is, vind ik dat ernstig. Samen hebben we
die opdracht van verduurzaming. Dit is een van de dingen
— dat vind ik het mooie van dit kabinet — waar geen sprake
is van twee compromissen in de zin van "het zal allemaal
wel" maar waar we het samen doen. We geven die agrarische sector een toekomst en we zeggen tegen hen: die
toekomst is, zeker als het om de varkenshouderij gaat, een
toekomst met sanering. Ook naar u toe zou ik zeggen:
waardeer dat dat gebeurt. Ook u kunt daaraan bijdragen,
want de sector moet wel overeind blijven voor onze toekomst.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Het is heel goed dat de varkenshouderij voor een klein deel
wordt gesaneerd. Het is ook belangrijk dat we toegaan naar
een inkrimping van de veestallen. Ook de Raad voor de
leefomgeving zegt dat en dat is niet een Partij voor de Dieren-adept. Dat betekent dus ook dat wij jonge boeren een
kader moeten meegeven waarbinnen zij toekomstbestendig
kunnen gaan boeren. Dat begint natuurlijk met zo'n subsidie
van 75 miljoen euro, die door ons allemaal wordt betaald,
waardoor wij eisen kunnen stellen aan de kwaliteit van ons
voedsel, aan de kwaliteit van de leefomgeving en de leefbaarheid van het platteland, waar steeds meer mensen
problemen ondervinden door fijnstof, ammoniak, stank en
wat dies meer zij. Dus ik vraag nogmaals aan de heer Buma,
toch van een partij die net als de Partij voor de Dieren altijd
bezig is met landbouw, om een visie te presenteren en aan
te geven: kabinet, deze kant gaan wij op, als wij kiezen voor
klimaat en kiezen voor diervriendelijkheid, dan geven wij
onze jonge boeren ook een kader waarbinnen zij alle ruimte
krijgen om dat vorm te geven.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Nogmaals, mijn stelling blijft dat het veel beter is als het
kabinet z'n werk doet. Ik ken deze minister als iemand die
die balans zeker altijd wil houden. Wij zien een voorstel en
kijken wat dat voorstel betekent. Ik vind dat het meest zuivere wat ik nu kan doen.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Zo'n slap antwoord verwacht ik niet van iemand die begint
met grote woorden over de toekomst van Nederland in
2039. Dan verwacht ik ook dat hij hier de toekomst van de
landbouw vanuit de positie van het CDA weergeeft. Zoals

19 september 2018
TK 2

2-5-21

ik nu het antwoord beluister, begrijp ik dat het eigenlijk
gewoon betekent dat die 75 miljoen euro ook kan worden
besteed aan megastallen met een jonge boer aan het hoofd.
Ik hoop dat de heer Buma in ieder geval kan uitsluiten dat
die 75 miljoen euro aan jonge boeren wordt gegeven om
daar vervolgens varkensflats of kippenfabrieken van te
maken.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Nogmaals, het blijft een herhaling. De minister moet haar
werk doen. Zij komt met een voorstel — ik hoop dat dat
snel komt — en dan gaan we dat in de Kamer bespreken.
De heer Segers (ChristenUnie):
Volgens mij ligt er een toekomstvisie als het gaat om landbouw. "Kringlooplandbouw" heet die. Dus wellicht dat dat
ons ultiem geruststelt.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ja, absoluut.
De heer Segers (ChristenUnie):
Ik heb een vraag, misschien meer ter geruststelling van
mezelf en misschien nog een paar andere mensen. Ik vind
de vragen die collega Buma stelt over de energietransitie
heel reëel. Hij heeft ze eerder geuit, in een interview met
Elsevier, waarin hij heeft gezegd dat het rechtvaardig moet,
dat hij zich zorgen maakt over waar de rekening neerkomt
en wie daarin meegenomen kunnen worden. Dat gaat heel
erg over het hoe: hoe komen we in Parijs? Tegelijkertijd is
het minstens zo belangrijk om te zeggen dat we naar Parijs
moeten. Ik geloof dat de minister-president gister de vergelijking heeft getrokken met de wederopbouw. Die was vrij
groots. Je kunt de Deltawerken noemen. Het was evident
dat er iets moest gebeuren, dat we die kant opgingen. En
het hoe was natuurlijk constant een onderwerp van discussie. Maar zeker voor partijen die het rentmeesterschap hoog
in het vaandel hebben, is het ook van belang om naast de
reële zorgen, die ik onderschrijf, iedere keer te onderstrepen
dat we naar Parijs gaan, omdat het gaat — en dan moet ik
toch even CDA-jargon gebruiken — om een aarde die we
willen doorgeven.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Volgens mij is dat, zeg maar, de gezamenlijke onderligger
in het hele klimaatbeleid. Ik wijs erop dat als we dat effectief
willen doen, we Europa of een deel daarvan echt wel mee
moeten hebben. We moeten echt voorkomen — want dat
kan gebeuren — dat de landen om ons heen gaan zeggen:
nou, geef mijn portie maar aan Fikkie. Weet u, het punt is
dat te veel landen nog op die lijn zitten. Er zijn ook landen
die heel juichend zijn over hun klimaatopgave en die hebben
het over de 40%. Daarom gaat mijn vraag aan het kabinet
ook over de wereld die gewonnen moet worden. Volgens
mij is dat een grote opgave. Wij praten nu allemaal over
die nationale maatregelen, maar stel dat het lukt om bijvoorbeeld de vliegbelasting, een kerosinebelasting of CO2
Europees te doen, dan praten we over zo'n totaal andere
wereld dan wanneer wij het alleen doen. Dus dat vind ik de
grote opdracht. Echt zorgen dat we dat samen kunnen doen.

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

De heer Segers (ChristenUnie):
Eens. Alleingang is inderdaad geen optie. Dit is inderdaad
een wereldwijd probleem en zeker Europees zullen we de
handen ineen moeten slaan en daarbinnen moeten we
misschien een Europese kopgroep vormen en dat allemaal
opschrijven. En tegelijkertijd — en dat zie ik ook wel in het
werk van minister Wiebes — biedt het heel veel kansen en
heel veel mogelijkheden voor innovatie. Als het gaat om
de bebouwde omgeving en je ziet wat bouwers veranderen,
hoe ondernemers daar inspringen, hoe zij kansen zien en
hoe wij onze technologie van Delft, Twente, Wageningen
en andere plekken wereldwijd kunnen delen, dan is het —
nog een keer — belangrijk dat we Parijs halen. Zeker, het
gaat iedere keer om het hoe. Maar het is ook een route met
heel veel kansen en heel veel mogelijkheden. Dat is iets
wat we hardop moeten zeggen, naast de reële vragen die
collega Buma ook heeft gesteld.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dit is een heel terecht punt van de heer Segers, omdat in
mijn ogen de kern van wat we moeten afspreken en in
wezen ook van waar het regeerakkoord mee begint, het
bieden van die kansen daarin is. Dat gaat bijvoorbeeld over
innovatie en de grote hoeveelheid geld die we apart hebben
gezet voor innovatie en verduurzaming, over Invest-NL dat
ook een duurzame reden heeft, en over het verlagen van
de verhuurderheffing door duurzame investeringen. Daarom
vind ik het zo jammer dat ik in deze zomer alleen maar
dingen hoor waarbij mensen zeggen: wordt dat het nou?
Dit terwijl het iets heel anders aan het worden is. Dit kan
een project worden dat Nederland voorop helpt rond
duurzaamheid. En niet alleen dat: ook innovatie en industrie
van de toekomst. Ik wil voorkomen dat we de kant uitgaan
van "de rekening wordt wel heel erg betaald en wat is het
allemaal vervelend". Dat hoeft niet, maar dit is wel het
moment waarop we dat verschil moeten maken. Niet zonder
reden heb ik de vergelijking gemaakt met immigratie en de
discussie in de jaren negentig. Heel lang was dat onbespreekbaar en moesten we het allemaal doen, totdat heel
veel mensen boos werden, maar toen was het te laat. Ik
denk dat we dit samen kunnen doen. Ik ben ervan overtuigd
dat het regeerakkoord ook die basis biedt.
De heer Segers (ChristenUnie):
Eens. Het is vooral ook een financieringsvraag. Dus ja, we
hebben kosten en dan is de vraag hoe we dat rechtvaardig
en met draagvlak doen, en hoe we het zo doen dat we de
wereld schoon houden voor onze kinderen en kleinkinderen
en we werken aan een duurzame toekomst. Ik denk dat dit
heel veel mogelijkheden biedt. Als we inderdaad die stip
op de horizon hebben en we Parijs willen halen, dan moet
het ook een heel wervend verhaal zijn, waar heel veel
innovatie en heel veel moois uit voortkomt. Volgens mij is
dat de gezamenlijke opdracht die we allebei voelen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Heel goed. Ik ga de Thalys boeken!
De heer Pechtold (D66):
Ook ik was even deze zomer na het interview van de heer
Buma alert op wat zijn uitwerking vandaag zou zijn. Ik merk
vandaag dat hij twee punten aangeeft waarvan hij zegt dat

19 september 2018
TK 2

2-5-22

we moeten oppassen dat we groepen niet verliezen. Internationaal, Noordwest-Europa, in de zin dat we niet vooruitlopen en andere landen niet meedoen. En in Nederland, als
we er niet voor zorgen dat mensen ook snappen dat dit
kansen biedt, dat dit innovatie is, dat dit nieuwe economie
is en dat het uiteindelijk ook gewoon — en dat is voor mij
een van de belangrijkste redenen — het voortbestaan van
de aarde weer wat veiliger stelt. Nou hoorde ik de heer
Buma zojuist bij een eerder onderwerp zo ongelofelijk
gedreven een moeilijke maatregel verdedigen. Ik hoop met
hem ook het enthousiasme bij dit onderwerp vast te houden. Als wij naar andere Europese landen kijken, zullen ze
denken: goh, die Nederlanders, dat schiet ook niet op. Dan
trek je elkaar omlaag en krijg je een soort "na u"-gedrag.
Maar ik heb het ook over Nederland zelf. En dat vond ik een
beetje het gevaar waar de heer Klaver ons naartoe trok,
namelijk door te zeggen dat mensen het helemaal niet gaan
merken. Natuurlijk, van iedere transitie gaan mensen iets
merken. Je kan dan wel zeggen: je legt het bij het bedrijfsleven neer. Ja, maar als je dat te veel doet, berekenen ze
dat voordat je het weet weer door aan consumenten. Die
transitie zal ingewikkeld zijn, maar het enthousiasme en de
gedrevenheid bij de moeilijke maatregel die de heer Buma
ook toont, hoop ik samen met hem te vinden om dadelijk
ook dit klimaatakkoord te verdedigen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Als coalitiegenoot zeg je dan: dank voor deze interruptie.
Bij de anderen zeg ik: wat is dit nu weer voor een interruptie? Dat is zo ongeveer het verschil, maar ik beantwoord ze
allebei.
De voorzitter:
Dat vroeg ik mij ook af.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Waar mijn punt nu zit, is het volgende. Het gekke hierbij is
dat het nemen van de besluiten niet eens zo moeilijk is. Wat
betreft de mededeling van iedereen "we gaan lekker het
bedrijfsleven meer kosten in rekening brengen": ik ben ook
de held als ik dat nu doe. Ik weet alleen — en u zegt dat ook
terecht — dat die kosten gewoon worden doorberekend
straks. Dus het is helemaal niet zo makkelijk en daarom
klink ik anders. Over de andere maatregel is nu een discussie. Maar ik weet dat we later blij zullen zijn dat we het
gedaan hebben. Bij die duurzaamheidsmaatregel zeg ik: nu
opletten zodat we straks blij zijn dat we het goede hebben
gedaan en het samen kunnen doen. Maar het doel is wat
mij betreft niet omstreden: een heel groot klimaatveranderingsprobleem dat we in deze wereld moeten oplossen.
De heer Pechtold (D66):
Ik dank de collega ook weer voor dit antwoord, dat mij weer
stimuleert om samen met hem in alle serieusheid door te
gaan. Als er nou een afspraak in het regeerakkoord is die
nu al zo prominent wordt uitgewerkt en waarvan ik vind
dat er sprake is van verbinden en van een echte toekomstvisie dan betreft die niet alleen een klimaatwet. Ik ben ontzettend trots dat dat met zeven partijen is opgesteld, maar
dat is papier. Maar als er dadelijk echt een akkoord komt
en partijen als CDA, D66 en andere in dit huis elkaar zo

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

weten te bereiken ... Ik denk dat dat de belangrijke boodschap van vandaag kan zijn.
De voorzitter:
Dat was geen vraag. U hoeft er niet op te reageren.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Zou ik dan nog een glaasje water mogen, voorzitter?
De voorzitter:
Dat doen we graag.
De heer Klaver (GroenLinks):
Nu de heer Buma een droge mond heeft, kan ik even een
vraag stellen. Hij zegt dat Nederland niet eenzijdig moet
opereren en dat we goed moeten kijken wat er in de rest
van de wereld gebeurt. Dat horen we heel vaak. Ik heb met
heel veel interesse de Macro Economische Verkenning, de
MEV, gelezen. Op pagina 29 staat een hele mooie box,
waarin wordt uitgelegd wat het effect is van eenzijdig
optreden. Daaruit blijkt dat het positief is, dat het een
voordeel is als je als land vooroploopt, als je voor de troepen uit durft te lopen. Is de heer Buma het daarmee eens?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik moet heel eerlijk zeggen dat het er echt helemaal van
afhangt met wat en hoe je vooroploopt. Het grote risico
wordt ook benoemd. Dat is dat wij hier CO2 reduceren, wat
er uiteindelijk toe leidt dat diezelfde hoeveelheid CO2 of
meer in een ander land wordt geproduceerd. Dat is het
onmogelijke van het kijken naar een situatie waarin
Nederland een CO2-reductiebinnen zijn grenzen toepast.
Dat betekent dat we het samen moet doen. Daarom nuanceer ik dat. Ik nuanceer het ook omdat, zoals ik net ook al
zei, je veel beter grensoverschrijdende maatregelen kan
nemen richting industrie, richting vliegen, richting mobiliteit
dan dat ieder land iets anders doet. Ik heb getekend voor
een vliegbelasting, maar ik weet ook — we hebben die al
eerder gehad — dat die niet zo effectief is. Ik wil effectieve
maatregelen met zo veel mogelijke landen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Dat wil ik ook. Ik wil alleen ook zeker weten dat de heer
Buma er niet tegen is dat we ook eenzijdig actie ondernemen. Wat het CPB nu eindelijk laat zien — wat ik een heel
goede toevoeging vind — is dat het ondernemen van actie,
het stellen van stevigere normen voor het bedrijfsleven,
eigenlijk leidt tot concurrentievoordelen, dat dat heel goed
is voor ons bedrijfsleven. Er is dus juist een hele belangrijke
reden om Europa voor te zijn. Uiteindelijk moet iedereen
in Europa en in de wereld Parijs halen. We gaan dus allemaal naar die 49% en uiteindelijk 55% in 2030.
De voorzitter:
En uw vraag?

19 september 2018
TK 2

2-5-23

De heer Klaver (GroenLinks):
Maar als we eerder zijn en eerder durven te opereren,
hebben we een concurrentievoordeel. Kunnen we ervoor
zorgen dat Nederland daarin vooroploopt en dat we als
eerste de duurzaamheidsmaatregelen nemen die nodig zijn
voor ons bedrijfsleven? Dat lijkt in het begin heel streng,
maar uiteindelijk gaan ze daarvan profiteren en hebben we
een concurrentievoordeel ten opzichte van de rest. Ik zou
dat graag samen doen. Is de heer Buma daartoe bereid?

En als dan blijkt dat de landen om ons heen niet meedoen,
vind ik dat een heel merkwaardige figuur. Het tweede punt
is: we kunnen die doelen op papier stellen, maar wij moeten
überhaupt nog in de uitvoering van fase 1 meer bereiken.
We moeten nog zo veel doen. Dan heb ik liever dat ik het
goede doe in het echt dan alleen maar op papier en alleen
maar in Nederland.
De voorzitter:
Gaat u verder.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Mijn stelling is dat uiteindelijk zal blijken dat dat dus heel
onverstandig is. Er is meer dan deze tabel. Zoals ik eerder
al zei: waar loop je dan voorop en waar loop je niet voorop?
Er is een risico gemoeid met het stellen van hogere doelen.
We hebben het eerder gehad over het wegtrekken van
hoofdkantoren. Ik heb het voorbeeld weleens eerder
genoemd, en ik noem het weer: Hoogovens. U heeft in uw
verkiezingsprogramma een verhoging van de belasting
voor grootverbruikers met 2 miljard euro opgenomen. Het
is één druk op de knop in India, en Hoogovens is weg. Dan
zegt u: dat is mooi, want dan hebben wij minder CO2-uitstoot. Ik zeg dan: 10.000 banen weg. Maar echt, die automobielindustrie heeft dat aluminium nodig. Daarom noem ik
dit eigenlijk weer: het is niet zo makkelijk en zo mooi van
"hup, hoge doelen, en we lopen vooraan". Er zijn veel meer
factoren, en als we die allemaal niet meenemen, dan kunnen
we uiteindelijk weleens helemaal niks hebben, want dan
lopen we tegen een muur aan.
De heer Klaver (GroenLinks):
Op pagina 29 van de MEV staat geen tabel maar gewoon
tekst. Daar staat heel mooi omschreven hoe het werkt. Ik
zou zeggen: meneer Buma, kijk er nog eens naar. Het is nu
namelijk niet iemand van GroenLinks of van een andere
groene club, die zegt: misschien moeten we vooroplopen.
Het is gewoon een van onze rekenmeesters, de belangrijkste
hier in Nederland. Die zegt dat het eigenlijk wel meevalt
met het concurrentienadeel van het vooroplopen. Maar ik
geef u mee, het gaat om maatvoering. Je kan er ook in
doorschieten. Het kan er inderdaad ook toe leiden dat
bedrijven weggaan. Het enige wat ik van u graag zou willen
horen, is het volgende. Dat is waar ik naar op zoek ben. Er
moet een balans zijn. Wat doe je samen in Europa en waar
moet je niet in vooroplopen? Maar laten we ook met elkaar
erkennen dat het soms heel goed kan zijn om de eerste te
zijn die actie onderneemt. Dat zorgt voor een moderne
economie. Dat zorgt ervoor dat we vooroplopen ...
De voorzitter:
Dank.
De heer Klaver (GroenLinks):
... en dat zorgt ervoor dat we de klimaatdoelstellingen halen
en werkgelegenheid voor de toekomst creëren.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
De vraag is dus: wat is de prijs die je er maatschappelijk
voor betaalt? Die moet je meewegen. Kan het wel? Dat vind
ik eigenlijk het belangrijkste als je verder gaat. Moeten we
er niet voor zorgen dat we dat met z'n allen kunnen dragen?

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter. Dan kom ik nu bij het
onderdeel Europa en de brexit. Over een halfjaar zal het
Verenigd Koninkrijk de Europese Unie verlaten. Hoe zullen
de Britten over twintig jaar terugkijken op die beslissing?
Iedere dag wordt duidelijker dat de Britten een hoge rekening gaan betalen, en wij ook. De definitieve uitkomst van
de brexit kan weleens het tegendeel gaan worden van wat
ooit bedoeld is: niet minder bureaucratie, maar meer. Niet
meer NHS, maar minder. Door die brexit zien mensen
ineens dat veel van wat wij vanzelfsprekend vinden tot
stand is gekomen dankzij en niet ondanks de Europese
Unie. Nederlandse politici die nu nog een nexit bepleiten
zijn wel heel ver van de realiteit afgedwaald.
Dat neemt niet weg dat er serieuze onvrede over Europa
is. We hebben een bankencrisis gehad, een financiële crisis,
een schuldencrisis en een migratiecrisis. Er zijn nieuwe
uitdagingen: China, Rusland, Turkije. Terrorisme en het
tegengaan van de klimaatverandering, bij uitstek ook een
Europees doel. Ik noem ook de wereldwijde cyberdreiging.
Die onzekerheden vergen een sterker, maar ook een ander
Europa. Een Europa dat meer is dan een vrije markt. Een
veilig thuis, waar mensen in vrede met elkaar kunnen leven.
Hoe bouwen we dat Europa voor de toekomst? Niet als
federatie, dat weten we inmiddels wel. Met 27 lidstaten kan
je geen eenheidsworst maken. Maar we zullen het normaal
moeten vinden om met groepen in verschillende tempo's
te gaan werken. Kleinere groepen binnen de EU, waar de
achterblijvers dan misschien niet aan meedoen. De klimaatkopgroep is er zo één. Maar het kan ook op het terrein
van defensie. Eigenlijk is de eurogroep zo'n kopgroep
geweest.
Uiteindelijk is voor mij van belang dat wij niet een Europa
kunnen hebben dat steeds moet wachten op de zwakste
schakel. De WRR heeft een heel interessant rapport hierover
geschreven. Ik vraag het kabinet om daarop te reageren.
Dat hoeft niet meteen in zijn volledigheid overmorgen ...
O, ik hoor dat het wel in zijn volledigheid gebeurt. Dat is
des te beter. Maar denk ook aan een land als Italië met zijn
zwakke financiële discipline, de risicovolle bankensector en
ik moet zeggen steeds meer een niet echt constructieve
houding tegenover andere landen. Kijk naar wat heel recent
het nieuws was uit Italië, nota bene over hoe men met het
vrije woord omgaat; de kranten in dit geval. Deelt de premier wat betreft de financiële positie van Italië de opvatting
van het CDA dat Italië eerst de eigen financiële rommel
moet opruimen en zich moet houden aan internationale
afspraken, voordat Nederland financiële risico's met Italië
gaat delen?

19 september 2018
TK 2

2-5-24

Eén ding nog over de Defensiesamenwerking. De heer van
der Staaij vroeg mij daarnaar. Die Defensiesamenwerking
betekent niet dat wij minder kunnen gaan uitgeven. Het is
niet zo dat het daardoor allemaal goedkoper wordt. Het
wordt iets efficiënter, maar die 2% moeten we uiteindelijk
wel gaan halen. Ik heb de vraag van de heer Van der Staaij
daarover al bij de minister-president neergelegd.
Voorzitter. Als wij praten over demografie moeten we ook
spreken over de vraag hoe de bevolkingsgroei tot stand
komt. Dat is voor een belangrijk deel door immigratie. Het
punt is eerder gemaakt in een interruptie op mijn bijdrage.
Immigratie is moeilijk voorspelbaar: denk aan het jaar 2015.
Maar we weten één ding: de migratiedruk zal de komende
jaren alleen maar toenemen. De bevolking van Afrika neemt
toe van ruim 1 miljard nu naar zo'n 2,5 miljard mensen rond
2050. Is er voedsel voor die mensen en werk? Is er een
toekomst voor die mensen? Of wordt voor deze mensen
Europa het land van belofte?
Nu voert Nederland al jaren een strikt migratiebeleid. Via
reguliere kanalen heb je niet zomaar een verblijfsvergunning, maar misschien wel daarom maken allen die thans
oversteken vanuit Afrika meteen gebruik van de asielprocedure. Ze vragen meteen asiel aan. Dat maakt dat ook de
asielprocedure, met al zijn onzekerheden, een rol speelt in
de vraag hoe we naar de demografie van de toekomst kijken. De kernvraag is: hoe kunnen we het asielbeleid weer
maken tot de humanitaire opgave die het moet zijn, namelijk
het bieden van veiligheid aan hen die individueel vluchten
voor vervolging?
Dat brengt ons bij een oud dilemma, want veel Nederlanders vinden een restrictief asielbeleid nodig. Tegelijkertijd
willen we de individuele vluchteling met een gezicht bij ons
opvangen. We hoeven alleen maar te kijken naar de onrust
over Lili en Howick vorig weekend. Het standaardantwoord
op dit dilemma is altijd: kortere procedures. Het ging ook
hier even rond. Daar moet ik wel wat over zeggen, want
kortere procedures werden in 1998 al beloofd door Job
Cohen. Soms zijn die kortere procedures ook wel een alibi
om de echte, ingewikkeldere, pijnlijkere oorzaken te
bespreken, want het probleem is niet de lengte van de
procedure, voor zoverre het een juridische procedure is.
Heel vaak krijgt de asielzoeker al heel snel de uitslag nadat
hij Nederland is aangekomen. Nee, er zijn andere factoren
en die factoren bleken sindsdien veel moeilijker aan te
pakken: de ongedocumenteerde binnenkomst bij de start,
niet de lengte maar de stapeling van procedures onderweg
en de onmogelijkheid om uitzetting te effectueren aan het
eind.
Die drie dingen vergen het omverwerpen van wat bij ons
toch heilige huisjes zijn, want waarom is die verandering
zo moeilijk? Dat is omdat internationale normen onze nationale marges uiteindelijk bepalen, bijvoorbeeld het VNVluchtelingenverdrag, gesloten in 1950 voor een totaal
andere wereld dan nu. Ondertussen hebben bijna alle ontwikkelde landen het verdrag ondertekend, maar je hebt
twee soorten verdragsstaten. Je hebt landen als Nederland,
die het toepassen, maar er zijn ook heel veel landen die wel
zeggen dat ze het onderschrijven maar er niets mee doen.
Dan is de vraag wat nog de normatieve en morele werking
van het verdrag is. Het is ook de reden waarom het CDA,
en ook de Europese Volkspartij waar het CDA in zit, al langer

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

pleit voor aanpassing van dat verdrag: niet minder humaan,
wel eerlijker.
In het regeerakkoord hebben we een onderzoek afgesproken
om te kijken wat hier moet veranderen. Ik vraag het kabinet,
nadat staatssecretaris Harbers vorige week een onderzoek
toezegde, om dit onderwerp ook nadrukkelijk mee te nemen.
Hoe kijken we naar het internationale kader waarin wij ons
vluchtelingenbeleid voeren en behoeft dat aanpassing om
de juridisering te beperken en de humanisering voorop te
zetten?
Voorzitter. Ik kom tot een afronding. Keuzes zijn nodig om
ons land de komende twintig jaar sterker te maken en dat
vergt het slechten van dilemma's. Een houdbaar pensioen
bestaat niet zonder hervorming van het stelsel. Bouwen
aan de toekomstige inrichting van ons land kan niet zonder
beleidsmatige keuzes over de demografie. Banen voor de
toekomst blijven niet bestaan als we niet durven te vechten
voor bedrijven, ook de grote. Haatimams stoppen niet als
we de grens van de vrijheid van meningsuiting niet strakker
trekken. Terrorisme bestrijden is zinloos als we onze diensten niet de bevoegdheid geven om gegevens te verwerken.
De migratieopgave in goede banen leiden kan niet zonder
aanpassing van het internationale bouwwerk. En regeren
kan niet zonder het lef te hebben om die keuzes te maken.
Deze coalitie bestaat uit vier totaal verschillende partijen
maar één ding bindt hen: een beter Nederland begint bij
keuzes maken. Partijen die van de zijlijn toekijken, versterken
Nederland niet. En als ze alleen maar kritiek hebben, dragen
ze eerder bij aan de versplintering. Politiek leuk voor de
korte termijn, maar de dood in de pot voor de lange termijn!
Het CDA beschouwt het als zijn verantwoordelijkheid, en
hoopt de hele Kamer daarin aan zijn zijde te vinden, om bij
te dragen aan de keuzes voor de lange termijn: over tien
jaar en over twintig jaar, voor 2019 en voor 2029, en voor
het jubileumjaar 2039.
Ik dank u wel.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik miste even een element bij de integratie, omdat ik de
heer Buma vorig jaar ook behoorlijk stevige woorden heb
horen uitspreken in zijn Schoo-lezing. Ik deel daar op zich
veel van. Zo had hij het erover dat mensen meer dan verwacht hun eigen cultuur, geloof en taal zijn blijven huldigen,
dat er sprake is van een falende integratie en dat we, hij
ook, hoop hadden op een verlichting maar dat die verlichte
islam is uitgebleven. Zelfs noemde hij dat zich in ons huis
bij tijd en wijle een clash of civilizations aandient. Ik proefde
daarin veel verwantschap met mijn idee dat we gerichter
en stelliger moeten zijn om de onderdrukkende elementen,
waar de heer Buma ook over sprak en die in delen van
Nederland aanwezig zijn, beter te laten integreren. Ik hoorde
daarstraks wel kritiek op een deelaspect van mijn plan, en
daar heb ik alle begrip voor, maar is hij wel bereid om mee
te denken over een gerichte wijkaanpak? Of heeft hij een
alternatief waar ik over mee zou kunnen denken? Dan constateren we niet alleen maar dat we het betreurenswaardig
vinden dat de integratie achterblijft, maar doen we er ook
iets aan om te zorgen dat die vrijheid straks voor iedereen
in Nederland beschikbaar is.

19 september 2018
TK 2

2-5-25

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Laten we niet onderschatten wat we in het regeerakkoord
al opgeschreven hebben, en ook gaan doen, rond de versterking van integratie, rond verplichtende integratie, rond
het leren van de taal en rond criminaliteit. Veel gebeurt
daarin. Over de aanpak wil ik heel graag met u meedenken.
Waar ik een aarzeling heb, is bij wijken. Ik heb in een kabinet
gezeten, althans het als Kamerlid ondersteund, dat de problemen beperkte tot "we hebben 40 wijken en die krijgen
een stempel", en dat werkte niet. Dat was natuurlijk heel
sterk geldgericht, maar ook buiten die wijken zitten heel
veel kwetsbare mensen. Volgens mij is wat u doet, op zoek
gaan naar die kwetsbare mensen. Wij moeten op zoek naar
die plekken waar integratie niet werkt en waar het eigenlijk
eerder het tegenovergestelde wordt. De nieuwe generatie
is orthodoxer en staat verder af van de samenleving dan
de vorige. Dat is de zoektocht. Die kunnen we heel goed
samen maken. Ik denk dat we die met veel meer zullen
kunnen maken. In uw plan zou ik mij afvragen of het gaat
om bepaalde wijken — die hebben veel meer dan die mix;
ze hebben een dubbele mix — of dat je breder moet kijken
naar waar de oorzaken liggen.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik ben blij met dit antwoord, want op welke manier we ook
zoeken om de mensen te kunnen identificeren die het
meeste last hebben van een onderdrukkende cultuur in
Nederland: dat is een middel. Het doel delen we gelukkig
en dat vind ik een goed aanknopingspunt om op verder te
werken en verder te gaan.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Nog even een ding daarover. We hebben in ons regeerakkoord niet alleen ... Daar zit ... Dat is misschien de cliffhanger voor het volgende debat. We hebben tenslotte morgen
stille donderdag en dan gaan we vrijdag weer door. Je hebt
alles tegenwoordig. Ik heb niet gereageerd op uw perceptie
van vrijheid, maar we hebben natuurlijk wel degelijk de
basis van die vrijheid die we samen delen. Het is wat mij
betreft meer dan dat we tegen mensen zeggen: je bent vrij
en je mag doen wat je wilt. Er zijn een aantal waarden en
normen in onze samenleving die we ze wel degelijk willen
meegeven. Dus het is meer dan waardevrij maar in vrijheid
je ding doen. Als wij het daarover eens zijn, zijn we nog
veel meer stappen verder en kunnen we iets moois organiseren.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik ben het helemaal met de heer Buma eens dat die vrijheid
wel gedeelde waarden veronderstelt en op zijn minst veronderstelt dat je anderen die vrijheid dan ook gunt, en niet
daar beperkend in bent. Dus het is meer dan alleen dat.
Gelijkwaardigheid, verantwoordelijkheid. Volgens mij
komen we zo een stap verder.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Oké.

Mevrouw Marijnissen (SP):
Voorzitter. Een minister van Buitenlandse Zaken die loog
over een ontmoeting met Poetin die hij helemaal niet bleek
te hebben gehad. En onze premier vond die leugen pas een
probleem toen die in de krant kwam. Het dividenddebacle,
waarbij de premier zich een archiefkast vol stukken over de
dividendbelasting toch echt niet kon herinneren. De stinkende deal met grootvervuiler Shell, die de samenleving
ruim 7 miljard euro kostte, terwijl de rest van Nederland
moest betalen voor de crisis. En een nieuwe minister van
Buitenlandse Zaken die diplomatiek zou moeten zijn, maar
dat in zaaltjes toch niet zo bleek te kunnen. Ongeveer even
lang als dit kabinet er zit, mag ik fractievoorzitter zijn van
de mooiste partij van Nederland, en dit waren de vier
debatten die de fractievoorzitters in deze tijd in deze zaal
voerden: debatten over liegende ministers en over een
premier die het vooral goed voor lijkt te hebben met het
grootkapitaal. En dan vragen sommigen zich hier nog af
waarom mensen het vertrouwen verliezen in de politiek.
Gelukkig kan het vandaag gaan over de staat van ons land,
de toekomst van onze samenleving en wat mij betreft de
noodzaak tot verandering.
Voorzitter, ik weet het, u zou het mij misschien niet geven,
maar ik ben 33 jaar oud en ik realiseer mij steeds vaker één
ding: welke serieuze uitbreiding van de sociale zekerheid
heeft mijn generatie en de generaties na mij nou eigenlijk
meegemaakt? En we hoorden voortdurend over de zegeningen van de markt, maar we kregen privatiseringen, achterblijvende lonen en het uitverkopen van de publieke sector.
Met de komst van meer markt verdween de moraal.
Afgelopen zaterdag was het exact tien jaar geleden dat de
Amerikaanse bank Lehman Brothers failliet ging. Het bleek
het begin van vele crises: een financiële crisis, een economische crisis maar misschien bovenal wel een vertrouwenscrisis; al met al een systeemcrisis, aangestoken door bankiers en aangewakkerd door politici. Mensen verloren hun
baan, hun zorg en hun zekerheid. Bizar genoeg werden die
miljarden niet gehaald bij de economische elites; die werden
juist schatrijk van al dat gokken. Nee, die miljarden werden
uit de samenleving getrokken. Tientallen miljarden heeft
deze premier bezuinigd op dat wat van ons allemaal is. De
AOW-leeftijd steeg, de studiefinanciering werd afgeschaft
en het aantal onzekere contracten explodeerde, terwijl een
betaalbaar huis nog nauwelijks te vinden is. Ook de culturele
sector moest bloeden. Steeds meer fotografen, muzikanten
en acteurs kunnen moeilijk leven van hun werk. Maar liefst
77.000 mensen die in de zorg werkten, verloren hun baan.
Verzorgingshuizen werden gesloten en ook op de thuiszorg
werd flink bezuinigd.
Wat misschien nog wel het ergste is: tien jaar later blijken
er nauwelijks lessen te zijn geleerd. De financiële en economische elites gaan gewoon weer hun gang: bonussen,
extreem hoge salarissen, belastingontwijking en zelfs
fraude.

De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Marijnissen namens de SP.

De heer Pechtold (D66):
Ik zit even terug te denken aan die periode. Mijn partij had
toen 3 zetels en de SP had er 25. Als je zo veel idealen hebt,
en als je de wereld zo veel anders wil inzien en vooral wil
inrichten, is het dan niet zaak dat je het mandaat van je
kiezers ook inzet? Dat vind ik namelijk wel jammer in de

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-26

verhalen van de Socialistische Partij in de afgelopen jaren.
Elke keer gaat het voorspellen met terugwerkende kracht
goed, maar het meehelpen oplossen of voorkomen gebeurt
niet. Dat was óók 2008. 25 zetels voor de SP en men wist
het progressief weer niet voor elkaar te krijgen.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Ik weet niet of het bij de coalitie onderling is afgestemd,
maar de heer Klaver werd net de maat genomen over de
onderhandelingen na de afgelopen verkiezingen, en de heer
Pechtold staat nu zelfs op om mij de maat te nemen over
verkiezingen die inmiddels tien jaar achter ons liggen. Ik
ga graag met de heer Pechtold het gesprek aan over de
vraag waarom het toen niet gelukt is, maar volgens mij is
het nu toch vooral zaak om te spreken over de staat van
ons land en heeft het weinig zin om de verkiezingen van
tien jaar geleden nog te gaan analyseren.
De heer Pechtold (D66):
Het valt me op dat een leider van de SP de rustige toon en
het rustige taalgebruik van mij als "de maat nemen" uitlegt.
Het ging me gewoon om het historisch perspectief waarop,
naar ik merkte, de bijdrage van mevrouw Marijnissen
gebaseerd is. Laat ik maar zeggen dat ik me dat zelf als
progressief politicus ook elke keer voorhoud. Als we wat
willen bereiken, als we willen investeren, als we kansen
willen geven, kan je, zoals u waarschijnlijk nu gaat doen,
elke keer andere progressieve partijen de maat nemen,
maar je kan ook een keer je zetels inzetten om er dan wat
aan te doen. Dat wilde ik u alleen voorhouden in uw beeld
van 2008. Dat gebeurde niet.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Ik ben nu, geloof ik, negen maanden fractieleider van onze
partij. In die tijd hebben wij als SP meegedaan aan de Klimaatwet, met de hele coalitie, zelfs met uw partij en met
de VVD. Dat doen we niet elke dag als SP, kan ik u zeggen.
Ik wil daarmee zeggen: elk goed voorstel zullen wij steunen.
Daarvoor kunt u ook op ons rekenen. Vorige week heb ik
— ik refereerde er zonet al even aan — nota bene samen
met Hans de Boer, ook niet per se de grootste socialist die
Nederland kent, een brief aan dit kabinet gericht. Ik kon het
met hem eens worden, in dit geval over de toekomst van
de sociale werkbedrijven. Ik noem deze twee dingen maar
even richting de heer Pechtold. Als hij met goede voorstellen komt, hoeft hij echt niet bevreesd te zijn dat wij als SP
geen coalities zullen bouwen en die zullen opzoeken. Meer
dan graag, zou ik u willen zeggen.
Voorzitter. Hoe reusachtig groot is het contrast? Hier in Den
Haag hoor ik nu bijna elke dag dat de crisis voorbij is en
hoe fantastisch het gaat met de economie. Je lijkt eigenlijk
niet mee te tellen als je niet meedoet aan die jubelende
polonaisepolitiek. Maar wat konden we afgelopen week
lezen in Het Financieele Dagblad? Voor het eerst sinds de
Tweede Wereldoorlog ziet de toekomst van de meeste
dertigers er minder goed uit dan die van hun ouders. De
publieke sector staat in de fik. Dat zeg niet ik, maar dat
zeggen de leraren Jan van de Ven en Thijs Roovers samen
met buschauffeurs, zorgverleners en politieagenten. Mensen
die dag in, dag uit voor ons allemaal aan het werk zijn. Voor
een beetje respect en waardering zijn zij gedwongen tot
het voeren van de grootste acties in lange tijd. Zorgpremies

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

stijgen, opa en oma moeten steeds vaker naar de rechter
om thuiszorg te krijgen, de buslijn is opgeheven, het politiebureau in de buurt is gesloten en te veel aangiftes verdwijnen in de la. De overheid geeft niet thuis wanneer
mensen haar nodig hebben. Maar als Shell en Unilever
bellen, dan blijkt plotseling alles mogelijk. Mijn vraag is:
begrijpt de minister-president wat dat doet met de samenleving? Begrijpt hij die driekwart van de Nederlanders die
helemaal niets meer gelooft van die polonaisepolitiek hier
in Den Haag? Begrijpt hij de mensen die het gevoel hebben:
de overheid is er niet voor mij? En kan hij zich voorstellen
dat mensen het onrechtvaardig vinden dat de grote bedrijven het hof wordt gemaakt terwijl hun zorgen worden
genegeerd?
Als SP doen we ook veel eigen onderzoek onder mensen,
zo ook onder 60.000 mensen die werken in de publieke
sector. In ons rapport De publieke sector aan het woord
blijkt dat meer dan drie op de vijf werknemers de toegenomen bureaucratie in de publieke sector hekelen. In alle
onderdelen van de publieke sector zeggen mensen het: de
markt hoort hier niet. Tegen alle onderzoeksresultaten en
ook praktijkervaringen in gelooft Mark Rutte in het verder
uitrollen en vermarkten van onze publieke sector. Het
resultaat: de publieke sector staat inderdaad in de fik. Op
2 oktober wordt een van de grootste acties in de publieke
sector in vele jaren georganiseerd: leraren, politieagenten,
zorgverleners en vele anderen. Zij vragen geen gouden
bergen. Zij vragen meer respect en meer waardering.
Genoeg tijd om hun werk voor ons allemaal goed te kunnen
doen. En zij krijgen veel steun van Nederland. Veel meer
steun dan Rutte III nog heeft onder de Nederlanders.
Wie de maatschappelijke woede over de behandeling van
mensen met een arbeidsbeperking ziet, weet dat de sociale
werkplaatsen vroeg of laat weer open zullen gaan. Mijn
goede vriend Hans de Boer kwam al even voorbij; die is dat
zelfs met mij eens. En wie het overduidelijke falen van een
marktideologie in de publieke sector ziet, weet dat de
samenleving vroeg of laat de wederopbouw van een
publieke sector zal afdwingen. En wie de alsmaar stijgende
zorgpremies, het geld verspillende overstapcircus en de
toenemende macht van zorgverzekeraars ziet, weet dat een
zorgfonds er vroeg of laat zal komen.
Voorzitter. Vertrouwen begint met zekerheid. Flink wat
mensen hebben nu al 40 jaar lang één zekerheid: ze krijgen
niet meer te besteden. Al vele jaren is onze economie
gegroeid, maar daar hebben heel veel mensen nauwelijks
van geprofiteerd. Een steeds kleiner deel van elke verdiende
euro kwam terecht bij de mensen die ook het geld verdienen. Een steeds groter deel daarentegen verdween in de
zakken van aandeelhouders. Terwijl de winsten van bedrijven met 400% stegen, hebben mensen al 40 jaar niet meer
te besteden. Hoe verklaart de minister-president de exploderende winsten tegenover een verweesde publieke sector
en de al 40 jaar durende stagnatie van het besteedbaar
inkomen van gewone mensen? Een gezonde en rechtvaardige economie vergt een duidelijke loonsverhoging. Daar
is iedereen het volgens mij ondertussen wel over eens. Ik
ben daarom ook verheugd dat de grootste vakbond van
Nederland, de FNV, een looneis stelt van 5%. Zelfs De
Telegraaf noemde die redelijk. Die 5% is een eerste stap
naar een gezondere en rechtvaardige economie. Deelt de
minister-president mijn idee dat een inhaalslag nodig is?

19 september 2018
TK 2

2-5-27

Voorzitter. Ik sta hier nu volgens mij een minuut of tien en
ik heb het befaamde d-woord nog niet uitgesproken, maar
ik ontkom er toch niet aan: het afschaffen van de dividendbelasting. Het ultieme voorbeeld van het rauwe kapitalisme,
zou ik de heer Segers na willen zeggen. Een jaar duurt dit
dividenddebacle nu al: een jaar waarin de stinkende deal
met Shell ter waarde van 7 miljard naar boven kwam en
een jaar waarin duidelijk werd dat de cadeaubon helemaal
niet pats-boem tijdens de formatie op tafel kwam, maar dat
de premier al sinds 2010 over afschaffing van de dividendbelasting in gesprek is.
Ik loop nog niet zo heel erg lang mee in deze Kamer, maar
volgens mij is het toch wel vrij bijzonder. De minister-president heeft geen steun uit de samenleving, geen steun van
deskundigen, geen steun vanuit de ambtenaren en geen
steun vanuit de oppositie. En zijn coalitiegenoten steunen
hem alleen met de grootst mogelijke meloenen in de keel
en messen op de keel. Rutte gijzelt zijn coalitie en zet daarmee ook zijn eigen geloofwaardigheid op het spel. En ja,
de coalitie kan dit op korte termijn winnen. Zeker. Maar de
maatschappelijke rekening is groot, namelijk wantrouwen
en onbehagen in onze samenleving. De minister-president
verliest steun onder Nederlanders van alle politieke voorkeuren. Mensen vragen terecht om een premier die er zit
voor alle Nederlanders.
2 miljard euro is een enorm bedrag, maar het gaat om veel
meer. Het afschaffen van die dividendbelasting is het symbool geworden van een politieke elite die niet ten dienste
staat van de samenleving, maar die ten dienste staat van
een economische elite en die grote maatschappelijke verontwaardiging is daarom terecht. De politieke verbazing
erover wat mij betreft echter niet. Dit miljardencadeau aan
buitenlandse aandeelhouders is namelijk geen toeval of
incident. Het is een symptoom, een symptoom van het laten
hangen van de oren naar de economische elite.
Voorzitter. Tijdens mijn leven — ik refereerde net al aan
hoe lang dat is — is de winstbelasting bijna gehalveerd.
Van Lubbers via Kok en Balkende naar Mark Rutte dwongen
Shell, Unilever en anderen steeds lagere bijdragen aan onze
samenleving af, van 48% naar, zoals het er nu naar uitziet,
22,5%. En terwijl de winsten explodeerden, daalde de bijdrage van bedrijven aan onze samenleving. Ironisch genoeg
volgt de minister-president, die wars zegt te zijn van een
visie, hier de neoliberale blauwdruk van de afgelopen
decennia: lager, lager, lager, want anders gaan ze misschien
wel weg. Wie het failliet van deze ideologie wil aantonen,
stelt één simpele vraag: minister-president, waar ligt de
bodem?
Voorzitter. Ik snap niet — ik zei het net al even tegen de
heer Buma — hoe ooit in het regeerakkoord terecht is
gekomen dat mensen met een arbeidsbeperking wel onder
het minimumloon zouden moeten kunnen gaan werken. Ik
heb echt geen idee op welk moment iemand dat daar een
goed idee vond. Maar net als bij de dividendbelasting bleek
dat niemand erop zat te wachten. Niemand vond het een
goed idee. Geen enkele partij had het in het verkiezingsprogramma staan. En de helden Noortje van Lith en Amber
Bindels, en al die anderen, stonden op en vroegen: geldt
het minimumloon dan niet voor ons? Nee, kregen ze aanvankelijk te horen. Zij waren het minimumloon niet waard.
Zij spraken af: we gaan dit winnen. En voorzitter, ze wonnen.
Ik ben blij, heel blij dat het kabinet naar hen geluisterd heeft.

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

Wanneer gaat het kabinet ook luisteren als het gaat om het
afschaffen van die dividendbelasting? Vertelt u ons alstublieft, minister-president, hoeveel steun u nog moet verliezen voordat u tot inkeer komt. Met hoeveel mensen moeten
we de straat op voordat u dit onrechtvaardige plan laat
varen?
Rechtvaardigheid. Dat woord heeft u mij de afgelopen tijd
al wat vaker horen gebruiken, voorzitter, en niet geheel
zonder reden. Want is het rechtvaardig dat in ons land twee
derde van het vermogen in handen is van de rijkste 10%?
En de rest, dus 90% van Nederland, de gewone man, moet
het doen met een derde van dat vermogen. En is het
rechtvaardig dat het aantal miljonairs in Nederland in rap
tempo toeneemt terwijl er nog zo veel armoede is in dit
land? En is het rechtvaardig dat bestuurders van grote
bedrijven in ons land maar liefst 171 keer meer verdienen
dan een gemiddelde werknemer? En is het rechtvaardig
dat de Nederlandse regering de volstrekt mislukte permanente oorlog in het Midden-Oosten steunt, die vrede niet
dichterbij, maar verder weg bracht? En niet alleen dat, zo
blijkt; de terroristische groepen waar juist tegen wordt
gestreden, kregen ook nog eens materiaal. Nee voorzitter,
dat is niet rechtvaardig.
En het is daarom ook niet zo gek dat veel mensen het vertrouwen in de politiek verliezen, pijnlijk genoeg bijna een
eeuw na het afdwingen van het algemeen kiesrecht. In ons
land ging maar liefst 93% van de hoger opgeleiden stemmen, tegenover maar 59% van de meer praktisch opgeleide
kiezers. In het Molenkwartier, de wijk met de hoogste
inkomens in Rotterdam, gingen vier op de vijf mensen
stemmen. In de wijk Feijenoord — u kent die wijk wel van
die trotse voetbalclub, maar het is ook een wijk met veel
lagere inkomens — gingen maar twee op de vijf mensen
stemmen. Waarom zijn al deze mensen het vertrouwen in
de politiek verloren?
Het is tijd voor rechtvaardigheid, in het land én in de economie. En ik heb gezien wat het rauwe aandeelhouderskapitalisme doet met gemeenschappen, in mijn eigen Oss bijvoorbeeld. Organon kwam net al voorbij. Dat is het bedrijf waar
de anticonceptiepil is uitgevonden. En ik ben zo'n beetje in
de achtertuin van Organon geboren en opgegroeid. Organon was voor ons veel meer dan werk alleen; het was de
trots van onze gemeenschap. In de bestuurskamer van
AkzoNobel, waar Organon onderdeel van uitmaakte, dachten de hoge heren daar anders over. Het bedrijf werd verkocht aan een Amerikaans bedrijf. Organon had altijd flinke
winsten gemaakt, maar de aandeelhouders wilden nóg
meer geld zien. En dus werd ergens in Amerika besloten
om de onderzoeksafdeling te sluiten. Zo'n 2.000 mensen
verloren hun baan. Elke dag liepen deze werknemers in een
protestmars door Oss, en regelmatig liep ik met hen mee.
Je kon de wanhoop en het verdriet van de gezichten aflezen.
Een gezond bedrijf dat een goede bijdrage levert aan ons
land, dat zijn mensen waardeert en in de toekomst investeert: zo'n bedrijf is alleen mogelijk als de balans tussen de
macht van de aandeelhouders en de macht van de mensen
die het werk doen, in evenwicht wordt gebracht, als de
macht van de aandeelhouders wordt verkleind en die van
de pleitbezorgers van een grote toekomst wordt vergroot.

19 september 2018
TK 2

2-5-28

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik heb een vraag over Oss. Het is niet toevallig dat de SP
daarover spreekt. Toen dat vertrek van Organon aan de
orde was, heeft de SP richting Den Haag gezegd dat alles
moest worden gedaan om te voorkomen dat dat bedrijf uit
het land zou vertrekken.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Zeker.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Een van de dingen die de SP daarbij zelfs zei: laten we het
bedrijf zo nodig nationaliseren. Dat klopt toch?
Mevrouw Marijnissen (SP):
Hm.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Komt er niet meer dan "hm"? Wat had nationaliseren betekend? Op dat moment was Organon net overgenomen en
had het een waarde van volgens mij 11 miljard euro. Dat
betekent dus dat u bereid was om uit overheidsmiddelen
11 miljard euro te geven aan aandeelhouders. Het grootste
deel waren buitenlandse aandeelhouders. U had er 11 miljard euro voor over om hen van hun aandelen af te halen
en die aandelen aan de Nederlandse Staat over te doen. U
wilde zo 11 miljard euro geven voor een bedrijf en voor
2.000 banen. Daar kan je voor kiezen, maar u spreekt nu
grote woorden terwijl u toen iets veel groters wilde.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Er is wetenschappelijk onderzoek gedaan naar wat er precies is gebeurd in Organon in Oss, hoe het zo ver heeft
kunnen komen dat, inderdaad, aandeelhouders in Amerika,
die nog nooit in Oss waren geweest, die nog nooit één stap
in het bedrijf hadden gezet — een bedrijf dat groot is
gemaakt door de mensen in Oss, die daar wonen en werken
— konden besluiten dat de onderzoeksafdeling wel dicht
moest. Dat is niet alleen mijn verhaal. Daar is wetenschappelijk onderzoek naar gedaan. En weet u, meneer Buma,
wat de uitkomst was van dat onderzoek?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik was nog aan het wachten op het antwoord op mijn vraag,
eigenlijk.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Dat zal ik u geven, dat antwoord. De uitkomst van het
onderzoek was namelijk: de fixatie op het aandeelhoudersbelang door topmanagers maakt bedrijven kapot en kost
werkgelegenheid. Niet woorden van mij als socialist, maar
wetenschappelijk onderzoek. En dat is exact het antwoord
op uw vraag. Ik wilde net gaan naar een concreet voorstel
dat ik hier wil doen, juist om de macht van die aandeelhouders te beteugelen om onze bedrijven te beschermen. U
maakt een andere keuze. U zegt: ik ga mee in die race naar
beneden; we gaan zelfs de dividendbelasting afschaffen,
ook al is er geen enkel onderzoek. U zegt zelf: ik kan het
eigenlijk ook niet hard maken. Wij hebben een andere

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

oplossing, meneer Buma. We gaan niet mee in die race
naar beneden. We gaan niet mee in dividendbelasting
afschaffen. We gaan niet mee in winstbelasting nog verder
verlagen. Nee, we herstellen de balans, want de balans is
doorgeslagen. De macht van de aandeelhouders is te groot
geworden ten opzichte van de macht van de mensen die
het werk doen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het enige is dat het een totaal ander verhaal is dan de vraag
die ik stelde.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Nee, hoor.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Mijn vraag was niet zo moeilijk. Mijn vraag was: het klopt
toch dat de SP toen pleitte voor nationalisatie van Organon?
Dat betekent feitelijk — daar zegt u ook geen nee op — dat
u ertoe bereid was om 11 miljard euro te laten verdwijnen
in de zakken van aandeelhouders. U schudt nee, maar het
is ja.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Nee, nee, ik zeg u net ...
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Of u moet ...
Mevrouw Marijnissen (SP):
Ik kom met een voorstel. Misschien kunt u daar ook even
naar luisteren en kunt u daar ook op reageren en zeggen
wat u daarvan vindt.
De voorzitter:
De heer Buma.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik weet niet of we dit op gaan lossen. Kijk, je kan op twee
manieren nationaliseren. Je kan op de Venezolaanse nationaliseren en dan betaal je niks. Maar dat kan niet. Tenminste, ik neem aan dat u dat niet van plan was, want dan
hebben we echt een heel ander verhaal. Als je nationaliseert, moet je — alsof u niet weet wat u toen bedoelde —
de aandelen van dat bedrijf kopen, de eigendom. Dat bedrijf
was 11 miljard euro waard. Dat zat in handen van allemaal
aandeelhouders die u niet mocht, maar ze moesten wel
betaald worden. Heeft u wel beseft dat u op dat moment
gewoon koos voor 11 miljard naar aandeelhouders en de
Staat opzadelen met een bedrijf ... Dan ben je als politiek
op een gegeven moment pillen aan het maken! Dat kan ook
niet. De kern is dat ik niet begrijp dat u niet eens weet wat
u voorgesteld heeft, en wel over die dividendbelasting
allemaal grote woorden heeft. Dus even terug: beseft u dat
u gewoon 11 miljard euro aan aandeelhouders had willen
uitkeren?

19 september 2018
TK 2

2-5-29

Mevrouw Marijnissen (SP):
De heer Buma kan hier lachen en er een karikatuur van
maken, in de trant van: dan ga je als overheid pillen maken.
Ik maak een heel redelijk punt, meneer Buma. Dat punt is
dat de balans zoek is. Daar hoor ik u niet over. Daar heb ik
u überhaupt niet over gehoord. De balans is zoek. Mensen
die het bedrijf groot hebben gemaakt — ik heb het zelf
gezien in mijn eigen Oss — mensen die daar werken,
mensen die voor al die winsten hebben gezorgd — winsten
die nog steeds niet hoog genoeg en niet groot genoeg
waren voor de aandeelhouders in Amerika — die mensen
hebben te weinig te zeggen over hun eigen bedrijf. Dat,
meneer Buma, en daar wilde ik net naartoe gaan, is wat mij
betreft de oplossingsrichting. En ja, het klopt, u staat een
totaal oplossingsrichting voor. U zegt: we gaan mee in die
race naar beneden, want wie weet, misschien gaan ze wel
weg, misschien vertrekken ze wel. U gaat mee in de race
naar beneden. Ik stel ook aan u de vraag die ik aan de
minister-president stel: waar ligt dan de bodem?
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Voorzitter. In landen om ons heen hebben werknemers
namelijk op dit moment vaak al meer zeggenschap over
hun werk, bijvoorbeeld door een werknemersvergadering
die een beslissende stem krijgt in de algemene vergadering
van aandeelhouders, of een gouden aandeel voor werknemers die een veto kunnen uitspreken bij strategische
beslissingen, zoals overnames en salarissen van bestuurders. Want, voorzitter, zeg nou zelf: is het rechtvaardig dat
een vakkenvuller van Albert Heijn ruim 500 jaar moet werken voor het jaarsalaris van één directeur?
De heer Dijkhoff (VVD):
Laat ik om te beginnen zeggen dat ik de kritiek van mevrouw
Marijnissen op hoe dingen soms gaan, de beslissingen die
aandeelhouders nemen en de intenties die zij soms hebben,
niet wegwuif. Ik maak me er soms ook zorgen over dat
aandeelhouders keuzes maken die maatschappelijk niet
optimaal zijn, maar wel voor hun investering. Daar maak
ik me ook zorgen over. Het kabinet is ook aan het kijken
naar beschermingsconstructies. Wat mevrouw Marijnissen
nu voorstelt, klinkt op het eerste gehoor sympathiek. Je
kunt nooit ontslagen worden, tenzij de werknemers zelf
zeggen: weet je wat, sluit onze tent maar.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Dat zeg ik niet, hoor.

eigendom te zeggen hebben en de ultieme stem krijgen in
wat er gebeurt met zijn of haar eigendom en de waarde
van die aandelen?
Mevrouw Marijnissen (SP):
Het antwoord is heel simpel, denk ik: omdat het de werknemers zijn die ervoor zorgen dat er überhaupt aandelen uit
te geven zijn. Omdat het de werknemers zijn die ervoor
zorgen dat er überhaupt dividenduitkering kan zijn. Omdat
het de werknemers zijn die ervoor zorgen dat er überhaupt
producten zijn, dat er dingen zijn waar je aandelen in kunt
hebben. Omdat het de werknemers zijn die het bedrijf
maken.
De heer Dijkhoff (VVD):
Dat zijn dan wel heel weinig werknemers, want die werknemers gaan natuurlijk niet allemaal hun spaarcenten lappen
om dat bedrijf te laten groeien, om het investeringen te
laten doen, waardoor er meer collega's komen en het bedrijf
groeit. Daar heb je vreemd kapitaal voor nodig. Daarom
geef je aandelen uit. Dat doe je meestal niet omdat je denkt:
weet je wat, ik ben eigenaar van het bedrijf, maar ik geef
het liever weg aan anderen. Dat doe je om kapitaal aan te
trekken. Ziet u niet in dat het dus ook schade kan veroorzaken aan de hele economie als mensen uit het buitenland
die moeten kiezen waar ze gaan investeren, weten: als ik
het in Nederland investeer, heb ik niet echt veel meer over
mijn eigendom te zeggen? Is dit niet een te radicaal voorstel
om te proberen te beteugelen dat er soms keuzes gemaakt
worden die maatschappelijk niet optimaal zijn? Want daar
wil ik wel in meegaan.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Als de heer Dijkhoff zegt dat het misschien wel een te radicaal voorstel is, dan word ik zelf zo mogelijk nog enthousiaster. Ik denk namelijk dat alleen radicale oplossingen hier
gaan helpen. Een beetje meer of minder gaat ons niet verder
brengen in een tijd waarin de macht van aandeelhouders
zo ontzettend is gegroeid en de balans — ik noem dat woord
nog maar een keer — zo ontzettend zoek is, meneer Dijkhoff.
Ik denk dat dat ook de reden is waarom niet alleen ik, maar
de hele oppositie zo kritisch is over het nog verder verlagen
van de winstbelasting en het afschaffen van de dividendbelasting. Wat u daarmee doet, is juist een stap verder zetten
in dat rauwe kapitalisme, met nog meer macht en nog meer
belangen voor de aandeelhouders, in plaats van te proberen
dat rauwe kapitalisme een beetje te beteugelen en de
balans, die zo zoek is, een beetje terug te brengen. Volgens
mij is het daar tijd voor. Als ik dat zo uitspreek, denk ik: nou,
zo radicaal is dat toch eigenlijk ook niet.

De heer Dijkhoff (VVD):
Zo is het als je een beslissende stem hebt, een doorslaggevende stem. Dat wordt dus ingewikkeld. Het bedrijf kan dan
niet dicht, tenzij de werknemers het ermee eens zijn. Maar
dat heeft wel een neveneffect. Hoe vervelend het soms ook
is wat aandeelhouders doen, aandelen geef je uit omdat je
geld nodig hebt om te groeien, om meer mensen aan te
nemen. Dus waarom zou een aandeelhouder zijn geld uitgeven om deeleigenaar te worden van een bedrijf, als vervolgens anderen, de werknemers ervan, iets over zijn

De heer Dijkhoff (VVD):
Nee, als je ergens "een beetje" voor zegt, klinkt het al een
stuk minder radicaal. Maar ik ga toch nog een beetje verder.
Mevrouw Marijnissen begon eigenlijk met een hele klaagzang. Ik deel haar zorgen; daar hebben we het al eerder
over gehad. Ik heb ook graag dat we het nog makkelijker
en beter hebben dan de vorige generatie. Maar ik vond het
wel een heel eenzijdig beeld. Natuurlijk is er heel veel fout
met het kapitalisme, in de zin dat er altijd mensen zijn die
van dat systeem verkeerd gebruikmaken en die verkeerde
intenties hebben — net zoals dat het geval is bij een com-

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-30

munistisch systeem of weer een heel ander systeem. Er
zijn altijd mensen die proberen om meer iets voor henzelf
te doen dan voor het algemeen belang. Maar in al die jaren
die mevrouw Marijnissen noemt, is de welvaart wel enorm
gestegen. In al die landen waar de welvaart ook enorm
stijgt, waar de zorg enorm verbetert en waar het onderwijs
enorm verbetert, is dat wel doordat er een systeem is met
een markt die mensen beloont als ze lef tonen, creativiteit
hebben, investeringen doen en risico's nemen.
De voorzitter:
En nu de vraag.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik zou dus toch iets voorzichtiger zijn met dat radicalisme
ten opzichte van dat kapitalisme, waar we alle welvaart van
nu aan te danken hebben. Ik zou iets voorzichtiger zijn om
vanuit een soort decadentie te zeggen: nu we dat geld
hebben, kunnen we de bron wel even dempen, want het
klinkt niet zo leuk.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Nee, ik denk dat mijn punt precies andersom is. De heer
Dijkhoff zegt dat ik begon met een klaagzang. Ik herken dat
niet, tenzij de heer Dijkhoff vindt dat bijvoorbeeld de leraren
Jan van de Ven en Thijs Roovers, die ik eerder citeerde, een
klaagzang houden. Zij zeggen: de publieke sector staat in
de fik. Ik probeer hier te verwoorden wat ik van hen hoor,
en ik denk dat zij een terecht punt hebben.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik vind dit erg jammer. Ik probeer op inhoud een debat aan
te gaan met mevrouw Marijnissen.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Ik ook.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik hoorde haar zeggen dat het toch verdorie komt door al
die jaren van kapitalisme. Ze noemde ook "neoliberalisme"
— maar dat vind ik meer een scheldwoord; daar ben ik zelf
ook niet van — en zei dat het allemaal zo slecht is en niet
vooruitgaat. De terechte zorg van die mensen noem ik geen
"klaagzang"; dat weet mevrouw Marijnissen ook wel. Maak
voor die mensen nou dus niet het beeld alsof ik zeg dat zij
zitten te klagen. Ze hebben terechte zorgen. Daar komen
we ook aan tegemoet, maar we kunnen nog niet alles
oplossen.
De heer Segers (ChristenUnie):
Ik hoorde voor de tweede keer dat de publieke sector "in
de fik staat" ...
Mevrouw Marijnissen (SP):
Juist.

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

De heer Segers (ChristenUnie):
... en dat er een demonstratie komt waarvan mevrouw
Marijnissen de intentie blijkbaar deelt, namelijk dat er meer
geld naar het onderwijs moet. Tegelijkertijd spreekt u van
"vertrouwen dat geschonden is". Wanneer wordt vertrouwen geschonden? Wanneer je iets anders doet dan wat je
belooft. Dit kabinet trekt aan het eind van deze periode 1,9
miljard uit voor onderwijs. Dat is bij lange na niet waar de
SP aan komt. Nee, andersom: de SP komt bij lange na niet
aan dat bedrag en komt honderden miljoenen lager uit dan
dit kabinet. Dan kun je toch niet zeggen: die publieke sector
staat in de fik; het is schandalig wat er met het onderwijs
gebeurt? In uw programma staat een bezuiniging op het
hoger onderwijs en er staat een bedrag voor onderwijs en
investering dat vele malen lager is dan wat dit kabinet doet.
Mevrouw Marijnissen (SP):
De heer Segers heeft er ongetwijfeld kennis van genomen
dat wij samen met de Partij van de Arbeid en GroenLinks
alternatieve keuzes hebben voorgesteld. Daarin investeren
wij extra in de publieke sector. Ik zal niet zover teruggaan
als naar ons verkiezingsprogramma, waarmee we volgens
mij de kampioen waren met investeringen in de publieke
sector. Volgens mij heeft dat op dit moment niet zo veel
zin. Wat wel volgens mij wel zin heeft, is de discussie over
hoe we er nu voor staan. We hebben de troonrede gehad.
Het was één groot jubelverhaal, een politieke polonaise
over hoe goed het in Nederland gaat. Dan moet het toch
ook de heer Segers pijn doen dat uitgerekend de mensen
die in de frontlinie van onze dagelijkse werkelijkheid staan,
namelijk onze onderwijzers, leraren, verpleegkundigen en
agenten, zeggen dat zij zich door dit kabinet tekortgedaan
voelen en het idee hebben dat ze hun werk niet kunnen
doen op de manier waarop ze het zouden willen doen en
dat ze de kinderen niet het onderwijs kunnen geven dat zij
verdienen? Dat moet u toch ook pijn doen?
De heer Segers (ChristenUnie):
We komen niet verder als we echt alles in zwart en wit
afschilderen en als alles van het kabinet fout is en alles van
u goed is.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Ik vertolk wat deze leraren zeggen.
De heer Segers (ChristenUnie):
We moeten echt reëel zijn en echt even naar de feiten kijken.
Dit kabinet investeert 1,9 miljard. De SP had voor het
onderwijs 1,2 miljard in haar programma staan en voor het
hoger onderwijs een bezuiniging. U heeft de cijfers gezien
die gisteren gepresenteerd zijn. Hoeveel geld belandt er
nou per kind of per student in het primair onderwijs, het
voortgezet onderwijs en het hoger onderwijs bij die leerlingen en die studenten? Dat is een toename. Je kunt toch niet
zeggen "het staat in de fik en het is schandalig" als je zelf
in je programma veel minder hebt uitgetrokken? Ik vind het
gewoon niet fair; ik vind het gewoon niet eerlijk.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Ik herhaal nogmaals dat de publieke sector in de fik staat.
Daarmee citeer ik twee leraren. Het zijn twee leraren, maar

19 september 2018
TK 2

2-5-31

ze hebben een onwijs grote achterban en ze hebben heel
veel steun. Ik zei in mijn tekst al dat zij misschien wel meer
steun hebben dan dit kabinet. Er is heel veel steun voor die
twee leraren en al die anderen in de publieke sector die
zeggen: op 2 oktober is het aan ons; dan gaan wij van ons
laten horen. Natuurlijk is het goed — dat hebben we volgens
mij ook gezegd — dat die investeringen in de publieke
sector er komen, maar er is wel een grote "maar". We hebben tien jaar van crisis achter de rug. Er is voor tientallen
miljarden bij de publieke sector weggehaald. Die investering
is dus nog altijd het repareren van dat wat kapot is gemaakt.
Ik vind het heel terecht dat deze twee leraren met hun hele
grote achterban op dit moment zeggen: als hier zo gejubeld
wordt dat het zo goed gaat met de politiek en als er kennelijk
zelfs 2 miljard over is om weg te geven aan buitenlandse
aandeelhouders, zonder dat daar enig argument of enige
onderbouwing voor is, dan is het genoeg en dan hoort dat
geld waar dat hoort, namelijk bij onze publieke sector en
de mensen die elke dag voor ons allemaal werken.

— ik heb dat met de heer Roemer vele malen gewisseld en
ik kreeg nooit een antwoord — 1 miljard op onderwijs. Deze
keer trekt de SP in haar verkiezingsprogramma 1,2 miljard
ervoor uit. Dit kabinet trekt 1,9 miljard uit voor onderwijs.
U zoomt in op meneer Van de Ven en die andere uit het
basisonderwijs. Daar trok u niks voor uit, en dit kabinet 700
miljoen. Volgende week krijgen docenten in het basisonderwijs een salarisstrook met 8,5% loonsverhoging. Ze krijgen
een bonus — bruto, zeg ik erbij — van €2.000, niet beloofd
door de SP, niet beloofd door iemand hier. Dát zou u moeten vertellen op 2 oktober. Het is dankzij dit kabinet en niet
dankzij de SP.

De heer Segers (ChristenUnie):
Laat ik simpelweg zeggen dat ik het echt oneerlijk vind om
over het kabinet en de coalitiepartijen te spreken als over
"de hoge heren in Den Haag die van alles willen, die de boel
in de fik zetten en die het vertrouwen verspelen", terwijl ze
1,9 miljard investeren, zorgen dat het bedrag dat per leerling
wordt uitgekeerd aan de school, omhooggaat en terwijl de
SP zelf geen boter bij de vis levert en een lager bedrag heeft
ingeboekt. Dan vind ik het voor de goede verhoudingen,
maar ook voor het vertrouwen naar buiten toe niet fair, niet
eerlijk om deze schets te geven van het beleid van dit
kabinet, terwijl je zelf met veel minder in de boeken staat,
veel minder levert, maar wel met zulke grote woorden
spreekt. Ik vind het echt niet kunnen.

De heer Pechtold (D66):
Het is meer een kenniskloof.

Mevrouw Marijnissen (SP):
De heer Segers gebruikt zelf ook grote woorden, over vertrouwen. Het is niet dat ik hier bedenk dat het vertrouwen
in dit kabinet historisch laag is. Ik neem aan dat u zelf die
cijfers afgelopen week ook heeft gezien. Ik ben het niet die
bedenkt dat de publieke sector in de fik staat. Nogmaals, ik
zeg dit namens die twee leraren en een hele grote achterban. Dus u kunt mij de maat nemen, u kunt zeggen dat u
het niet eerlijk vindt, maar ik probeer hier te vertellen wat
wij elke dag uit de dagelijkse praktijk horen. En ik zal u
zeggen: ik geef die mensen groot gelijk.
De heer Pechtold (D66):
Je zit hier niet als politicus om geluiden alleen te vertalen
en klakkeloos over te nemen, je zit hier ook om te kijken
hoe geloofwaardig het is als je zoiets overneemt. Nu verschuilt mevrouw Marijnissen zich achter leraren die zeggen
dat de publieke sector in de fik staat, maar zelf zegt ze het
niet.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Jawel. Absoluut. Ja, hoor.
De heer Pechtold (D66):
En dan met een ongeloofwaardigheid op het punt van
onderwijs. In de vorige kabinetsperiode bezuinigde de SP

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

(Geroffel op de bankjes)
Mevrouw Marijnissen (SP):
Daar waar het gaat om de loonkloof, die aan het begin van
deze dag ook al ter sprake kwam ...

Mevrouw Marijnissen (SP):
Volgens mij refereerde u zelf aan de loonkloof tussen het
primair onderwijs en het voortgezet onderwijs, toch?
De heer Pechtold (D66):
Ja.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Nou, daar reageer ik op. Het klopt inderdaad dat het dichten
van die loonkloof niet in ons verkiezingsprogramma stond.
Als u dat punt wil maken, soit. Dat klopt, maar ik geloof bij
niemand hier, toch? Nu is de realiteit dat deze leerkrachten
een goed punt hebben, niet alleen omdat ze met z'n tweeën
zijn en een grote achterban hebben, maar omdat we niet
aan leerkrachten kunnen komen, omdat de werkdruk te
hoog is. We gaan in Zaandam inderdaad naar scholen met
een vierdaagse lesweek, omdat er geen invallers zijn als
leerkrachten ziek worden. Dan kunnen we twee dingen
doen, meneer Pechtold. Dan kunnen we elkaar de maat
nemen over wat er in wiens verkiezingsprogramma stond.
Nou, dan weet ik er ook nog wel eentje over iets wat niet
in een verkiezingsprogramma stond en waar u een stuk
minder moeite mee heeft. Of dan kunnen we op zoek naar
een oplossing. En dan zeggen wij — en dat hebben we
vandaag ook gepresenteerd samen met Partij van de Arbeid
en GroenLinks — dat er een extra investering moet komen
op dat wat het kabinet doet nu die economische ruimte er
is. Want dat is nog wel het meest wrange, we zitten niet
meer in die tien jaar dat de crisis duurde. Nu is die economische ruimte er. Dan maken wij andere keuzes inderdaad.
Dan kiezen we niet voor het afschaffen van dividendbelasting, dan kiezen we niet voor het nog verder verlagen van
de winstbelasting. Nee, dan kiezen wij voor het investeren
in fatsoenlijk onderwijs.
(Geroffel op de bankjes door de SP)

19 september 2018
TK 2

2-5-32

De heer Pechtold (D66):
Ja, die klas gelooft het, maar ik hoop de rest van Nederland
niet. Ik kan in iedere klas vertellen dat de SP nul euro voor
het basisonderwijs uittrekt in z'n verkiezingsprogramma en
nul euro voor de werkdruk. Vervolgens komt er een kabinet,
dat afgelopen zomer al inspeelde op wat er in het basisonderwijs zou moeten gebeuren, met diverse maatregelen,
zoals een loonsverhoging van 8%, 400 miljoen om de
werkdruk waar u het over heeft terug te brengen en te zorgen dat er nieuwe docenten voor de klas staan door in de
eerste twee jaar het collegegeld op de pabo te halveren.
Dat zijn maatregelen. En dat hoef ik niet bij een demonstratie te vertellen. Wat ik daarvoor moet doen, is zetels inzetten
aan een onderhandelingstafel en met elkaar tot een
gemeenschappelijk beleid komen, maar wel gebaseerd op
je verkiezingsprogramma. In uw verkiezingsprogramma
stond helemaal niets en u heeft het nu over de sector die
in de fik staat. U gooit olie op het vuur, u steekt de handel
zelf aan. En nou blussen!
Mevrouw Marijnissen (SP):
De heer Pechtold kan mij wel zo boos aankijken en mij met
zulke ferme woorden toespreken, maar ik vind echt — en
dat is een serieus punt — dat hij daarmee al die mensen in
de samenleving tekortdoet die zich zorgen maken. Dan kunt
u lachen om een demonstratie op 2 oktober die is aangekondigd en dan kunt u zeggen "u moet niet naar die
demonstratie gaan", maar ik sta ook hier mijn verhaal te
vertellen. Toch? Wij doen ook onze alternatieve voorstellen
hier, maar ik zal ook daar zijn om die mensen een hart onder
de riem te steken. En het zou u sieren als u dat ook zou
doen.
De heer Pechtold (D66):
Wat mij betreft kom ik dan naast u staan en dan gaan we
samen vertellen wat we hadden afgesproken toen we de
kiezer benaderden en om zetels vroegen, en wat we er
vervolgens mee gedaan hebben. Maar dan wel samen
allebei de feiten noemen zoals ze nu zijn vastgelegd. De SP
1,2 miljard en het kabinet komt met 1,9 miljard. D66 had
nog veel meer gewild, maar ja, we moesten met elkaar een
beetje tot het gezonde midden komen. Maar met u aan tafel
was ik dus lager uitgekomen. En dat gaan we dan samen
vertellen. Mevrouw Marijnissen, ik behandel u absoluut
serieus, maar ik vind wel dat als je de samenleving elke
keer in het parlement neerzet — en dat doen we allemaal
— je je eigen geloofwaardigheid voorop moet houden. En
daarom vind ik niet dat u met docenten in het basisonderwijs die misschien terechte zorgen hebben over de werkdruk, over het verschil met het voortgezet onderwijs en
over allerlei wensen die er in de toekomst nog liggen, kunt
schermen door ze zelf zand in de ogen te strooien.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Of de heer Pechtold mij serieus neemt, laat ik aan hem. Ik
zal hem ook eerlijk zeggen: dat interesseert mij op dit
moment nog niet eens zo heel veel. Wat mij wel interesseert, zijn al die mensen die werken in de publieke sector.
Ik heb het dan ook over die 60.000 mensen die wij hebben
geïnterviewd voor ons onderzoek, die zeggen dat ze gek
worden van de bureaucratie en de markt, en dat ze te lang
uitgeknepen zijn. Nogmaals, de heer Pechtold kan refereren
aan verkiezingsprogramma's. Daar heb ik volgens mij al op

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

gereageerd. Vanochtend nota bene hebben wij alternatieve
keuzes gepresenteerd. Daarin laten we zien dat dit ook kan,
als je er maar voor durft te kiezen in tijden waarin het economisch zo ontzettend goed gaat. We komen uit de crisis
en uit een tijd waarin er ontzettend veel is bezuinigd op
juist die publieke sector. Dan is nu het moment om te kiezen
voor extra investeringen daar waar ze horen.
De voorzitter:
De heer Pechtold, tot slot.
De heer Pechtold (D66):
Zal ik eens een onverwacht compliment geven? Weet u
waarom u die cijfers kan presenteren? Weet u waarom dit
kabinet dat kan doen? Omdat in een vorige periode een
partij als de PvdA wél het lef had om ook maatregelen te
nemen waardoor we nu onder andere uit die crisis kruipen,
waardoor de werkgelegenheid weer aantrekt en waardoor
we ook weer kunnen investeren. Dat is samenwerken van
het brede politieke midden. En dan heb je niks aan
geschreeuw op links of geschreeuw op rechts.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Als de argumenten op zijn, krijgen we dit soort retoriek van
de heer Pechtold: geschreeuw op links of geschreeuw op
rechts. Doet u mijn verhaal maar zo af, maar ik denk dat er
heel veel mensen zijn die er anders over denken. Het is niet
alleen geschreeuw. We presenteren alternatieve keuzes,
zoals ik u net al zei. Bovendien, volgens mij is het hier een
heel legitiem verhaal en is het heel erg belangrijk om er
juist voor te zorgen, na al die jaren van bezuinigingen, dat
er nu investeringen worden gedaan.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Voorzitter. We willen onze aarde leefbaar houden voor
generaties die na ons komen. En dus zal er wat moeten
veranderen. We zijn daarom mede-indiener van de Klimaatwet, een initiatief samen met de coalitie. Ik zei het al en zeg
het nu nog een keer richting de heer Pechtold: dat doen we
als SP niet elke dag, maar daar waar het goede voorstellen
betreft kunt u op ons rekenen. Onze bedrijven, huizen en
samenleving zullen op schone energie over moeten gaan.
Het grote debat voor de komende periode wordt echter:
hoe gaan we dit organiseren en, vooral, wie betaalt en wie
profiteert? Op dit moment betalen Nederlandse bedrijven
1,8 miljard minder dan ze vervuilen en huishoudens 2,8
miljard meer. Laten we de rekening bij de vervuilende
bedrijven leggen in plaats van bij de gezinnen.
Ik zal u een voorbeeld geven uit de eigen praktijk. In de
Amersfoortse wijk Liendert staan flats uit de jaren zestig.
Nog nooit is er echt noemenswaardig onderhoud aan
gepleegd. De keukens vallen van ellende uit elkaar, de
douche staat vol met schimmel en gordijnen ophangen, zit
er niet in, want daar zijn de muren en de kozijnen te slecht
voor. Pas geleden kwam de woningbouwcorporatie dan
eindelijk met een renovatieplan voor de woningen. Maar
wat denkt u? De bewoners kregen geen verbeteringen ín

19 september 2018
TK 2

2-5-33

het huis, maar óp het huis. Ze kregen zonnepanelen op het
dak. Deze bewoners hadden aanvankelijk helemaal niks
tegen zonnepanelen, maar nu wel. Ze zeggen: ga weg met
je zonnepanelen; we willen een fatsoenlijk huis om elke dag
gezond in te kunnen leven.
Voorzitter. Zo moet het dus niet! Als we dit gigantische
probleem voor de toekomst willen oplossen, zullen we
grootvervuilers moeten aanpakken en niet de gewone
mensen met kosten op moeten zadelen. Deelt de ministerpresident mijn zorgen? Vindt hij ook dat we rekening van
het klimaatbeleid niet kunnen laten betalen door gezinnen?
In de samenleving laten zo veel mensen al zien dat het
anders kan. Ze roeien tegen de stroom in om ons land beter
te maken, om de wereld eerlijker te maken. Ik sprak al eerder
over Amber en Noortje, en we spraken net uitgebreid over
Jan en Thijs. Maar er zijn er zo veel meer. Neem bijvoorbeeld de professoren Jan Schellens en René Bernards. Zij
ontdekten een nieuwe manier om een bepaalde vorm van
kanker te bestrijden. Ze besloten hun ontdekking niet voor
miljoenen op de markt te verkopen maar proberen die nu
zelf verder te ontwikkelen. De grote farmaceuten vragen
€100.000 per patiënt per jaar voor dit medicijn. Dankzij het
werk van Bernards en Schellens komt het nu mogelijk bijna
70 keer goedkoper beschikbaar. We kunnen deze helden
ondersteunen, bijvoorbeeld door een geneesmiddelenfonds
in te stellen. Met dit fonds wordt het mogelijk om geneesmiddelen voor een betaalbare prijs beschikbaar te stellen.
Zo breken we de macht van de farmaceutische industrie en
houden we nieuwe medicijnen betaalbaar voor iedereen.
Tien jaar geleden begon de crisis in de financiële sector.
Het was geen natuurramp en ook geen toeval, maar een
logisch gevolg van ideologie, gecultiveerd door politici met
een heilig geloof in flexibilisering, privatisering en deregulering. Na de sloophamer van miljarden in de publieke
sector, verhoging van de AOW-leeftijd, afschaffing van de
studiefinanciering en een extreme toename van onzekere
contracten is de conclusie heel eenvoudig: de bankiers
mochten gokken maar de samenleving kon dokken.
Ondanks al het gejubel in Den Haag, is het niet zo vreemd
dat het borrelt en broeit in het land. Het hangt in de lucht.
Je kunt het bijna proeven. Ik richt me daarom vandaag ook
tot al die bondgenoten buiten deze zaal, die ook pleiten
voor een rechtvaardiger Nederland. We staan voor de
schone taak om woede om te zetten in moed. En we staan
voor de uitdaging om dat brede, maatschappelijke front te
vormen. Voor een land waar de rechtvaardigheid het wint
van de snelle winsten, de moraal het wint van de markt en
democratie betekent dat de macht werkelijk bij de mensen
ligt. Een land waar we niet kiezen voor de enkeling aan de
top, maar voor alle Nederlanders.
Dank u wel.
(Geroffel op de bankjes)
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Marijnissen. Dan wil ik eigenlijk nu
het voorstel doen — of "het voorstel": ik beslis gewoon!—
voor een dinerpauze tot een uur of zeven.

De voorzitter:
We gaan verder met het debat over de Algemene Politieke
Beschouwingen. Wij zijn nu toegekomen aan de bijdrage
van de heer Pechtold namens D66.

De heer Pechtold (D66):
Mevrouw de voorzitter. Als ik de Miljoenennota kort
samenvat, dan zeg ik: het gaat goed met Nederland. De
lasten gaan omlaag. Er komen meer banen. En we gaan
vergroenen. Zoals de Koning gisteren zei: vertrouwen in
de toekomst is werk in uitvoering. Maar als ik naar Europa
en de wereld kijk en dat beeld kort samenvat, dan zeg ik
iets anders. Want te veel vrije landen, onze bondgenoten,
lijken de weg kwijt. Brexit, Trump en Poetin bedreigen de
stabiele wereldorde. De Italianen ondermijnen de begrotingsregels. Politici in Polen ontslaan rechters. In Hongarije
worden democratie en rechtsstaat aan de laars gelapt. Het
is goed dat wij het vandaag over de Miljoennota hebben,
over de plannen van dit kabinet voor volgend jaar. Maar ik
vrees dat wij sneller dan wij misschien verwachten op de
proef worden gesteld en dat door internationale gebeurtenissen waar we geen grip op hebben, problemen waar we
het vandaag over hebben van een heel andere orde blijken.
In een veranderende wereld zetten wij een koers uit in het
volle besef dat wij er alleen nooit gaan komen. "Alleen ga
je snel, samen kom je verder", zei een wijze burgemeester
ooit. In een land van minderheden krijgt niemand volledig
zijn gelijk, net als thuis, op het werk of op de sportclub. Dat
vraagt incasseringsvermogen. Dat is de schoonheid en
tegelijkertijd de grootste uitdaging van onze democratie.
Deze coalitie stelt doelen over generaties heen: van klimaat
tot staatsschuld en pensioenen. We handelen vanuit een
opdracht voor volgende generaties en het doel is duidelijk.
De geweldige kansen die veel Nederlanders krijgen, moeten
bereikbaar worden voor alle Nederlanders.
Deze zomer was ik kort op Curaçao, een zonnig en tropisch
deel van ons Koninkrijk. U begrijpt: ik wilde niet terug. Het
was daar namelijk een stuk koeler dan in Nederland. In
andere delen van het Koninkrijk hebben mensen de gevolgen van extreem weer echt aan den lijve ondervonden: de
verwoestende kracht van water en wind, de kosten voor de
samenleving, maar zeker ook het persoonlijk verdriet. De
dreigende en zich langzaam voltrekkende klimaatramp is
geen eliteprobleem. Als er één crisis is waar iedereen mee
te maken heeft, dan is het wel de klimaatcrisis. Wat mij
betreft is er nu geen tijd voor kunstmatige tegenstellingen
tussen Tesla's en tractoren. Tussen believers en ontkenners.
Het is tijd voor daadkracht: samen de schouders eronder.
We hebben nog 30 jaar om de door mensen veroorzaakte
opwarming van de aarde te beperken tot 2°C. Met de landen
om ons heen willen we daarom verder dan de 49%
CO2-reductie. Daarom vraag ik de minister-president: kan
hij bevestigen dat het in Europa, en met name met onze
buurlanden, ook de goede kant opgaat? Wie doen er mee,
Merkel, Macron, Michel? Laten we vaart maken, want 49%
is mooi, maar 55% reductie is mijn doel.

De vergadering wordt van 18.19 uur tot 19.00 uur geschorst.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Het kabinet laat zich nergens op afrekenen. Er zijn geen
keiharde doelen gesteld met betrekking tot de CO2-reductie.
Het is allemaal boterzacht, om op die manier een tweede

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-34

Urgendazaak te voorkomen, waarvan de rechter zei dat in
2020 25% van de CO2 moest worden gereduceerd. Dat is
nu losgelaten en wij zijn nu aan het kijken naar 2030. Tot
zover het urgentiegevoel van dit kabinet.
De voorzitter:
En de vraag is?
Mevrouw Thieme (PvdD):
Nu hebben we van de zomer gehoord dat de heer Nijpels
met de klimaattafels nog heel veel tijd nodig heeft om te
komen tot een klimaatakkoord. Daarbij hebben we ook
begrepen dat Shell met name dwarsligt omdat het subsidie
wil krijgen als het middelen in milieu moet gaan investeren.
Wat vindt de heer Pechtold van de opstelling van een dergelijk groot bedrijf?
De heer Pechtold (D66):
Allereerst ben ik het met mevrouw Thieme eens dat de
resultaten uit het verleden in dit geval ook geen garantie
zijn voor de toekomst, want Nederland hing met landen als
Malta en Luxemburg erg achteraan. Terecht hebben partijen
als de uwe en de mijne toen we, inmiddels een paar jaar
geleden, de verkiezingen ingingen, gezegd: dit is één van
de belangrijkste punten. We hebben een staatsschuld, maar
de klimaatschuld: ik durf bijna niet te kiezen wat ik belangrijker vind voor de volgende generatie om op te lossen. Dan
hebben we iedereen nodig en dan past het bedrijven die
zo'n invloed hebben op ons consumentengedrag en op de
oude energie inderdaad niet om op de rem te trappen. Deze
bedrijven zouden eigenlijk medeverantwoordelijk moeten
zijn voor de omslag naar nieuwe energiebronnen. Overheden zijn dan wel in staat om met wetten en begrotingen
van alles te doen, maar wij blijken als consumenten ook
steeds sterker te zijn om grote bedrijven te laten zien wat
maatschappelijk ondernemen is. Ik zal er dadelijk ook een
voorbeeld van geven.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Zeker. Ik ben blij dat ook de heer Pechtold het onbestaanbaar vindt dat bedrijven als Shell het gepolder dat nu aan
de klimaattafels plaatsvindt, saboteren. Maar goed, er is
urgentie. We hebben geen tijd te verliezen. We moeten
maar hopen dat er dan iets uit dat klimaatakkoord komt,
maar waar is dan de stok achter de deur? Ik kan hem nergens vinden in de begrotingen en nergens in het regeerakkoord. Het Planbureau voor de Leefomgeving kan het niet
vinden en Klaas van Egmond, oud-kroonlid van de SociaalEconomische Raad zegt ook: "Het is sabotage wat er op dit
moment gebeurt. Overheid grijp in en toon lef." Is de heer
Pechtold met mij van mening dat dat ook inderdaad nu
plaats moet vinden?

Waarom lukt zoiets? Omdat je met z'n allen de urgentie
voelt, maar ook omdat je met z'n allen de kansen ziet en de
politiek uitstraalt dat je dat niet bij de ene of andere groep
zwaarder laat aankomen. Dat vind ik van groot belang. Maar
ik nodig u uit, mevrouw Thieme, om mee te doen, nu we
met zo veel partijen bezig zijn om dit in de Kamer van breed
draagvlak te voorzien. Meedoen om er samen ook voor te
zorgen dat dat papier werkelijkheid wordt!
Mevrouw Thieme (PvdD):
Daar kan de heer Pechtold op rekenen. De Partij voor de
Dieren gaat dat doen tijdens het debat over de Klimaatwet.
Wat mij zorgen baart en wat mijn punt ook is tijdens deze
interruptie, is dat de woordvoerder van de VVD over de
Klimaatwet zegt dat het álle flexibiliteit geeft voor het
bedrijfsleven en de exportpositie niet in gevaar brengt. Dat
betekent dus dat dit voorstel voor de Klimaatwet de
samenleving blij maken met een dooie mus is. Er zijn zo
veel mensen die zich zorgen maken over die klimaatverandering! Gaat D66 er samen met de Partij voor de Dieren
voor zorgen dat die Klimaatwet ook echt tanden krijgt?
De heer Pechtold (D66):
Niet alleen met de Partij voor de Dieren, ook met de VVD.
Want dat vind ik eigenlijk het belang en het resultaat van
de onderhandelingen van dit laatste kabinet. Ik zal u niet
vragen wat uw inschatting was, maar dit soort harde doelen
formuleren en binnen een jaar oppakken aan de tafels
betekent dat de minister het afgelopen jaar geen lege
agenda had. Het is zo stevig opgepakt dat we het vertrouwen in elkaar mogen hebben dat we daar uitkomen. Ik wil
het juist doen met een zo'n breed mogelijk spectrum.
Natuurlijk zijn er partijen die hier vanuit het recente verleden
met misschien wat minder urgentie naar kijken dan u. Ik
plaats mezelf dan maar een beetje in het midden. Maar het
lukt alleen als het samen gebeurt en daar wilde ik het
eigenlijk ook over hebben.
Voorzitter. Graag en vaak spreek ik in dit huis over het
belang van samenwerkwerking en die samenwerking hebben we in deze Kamer tot stand gebracht: zeven partijen
verbonden in een historische Klimaatwet. Dát we die doelen
moeten halen, staat dus vast en nu is het tijd om af te
spreken hóé we dat gaan doen met het klimaatakkoord.
Misschien is dat wel de grootste investering van dit kabinet,
een investering waarvan we de lasten over de komende
jaren en decennia zullen moeten delen. Dit doen we samen,
voor iedereen en met iedereen, en daarbij geldt wat mij
betreft het liberale principe dat de vervuiler betaalt.

De heer Pechtold (D66):
Ik neem de redenering over maar niet alle woorden.
"Sabotage" en zo: dat vind ik veel te polariserend. Maar ik
ben het met mevrouw Thieme eens dat een klimaatwet —
ik zei het al in een interruptie — en zelfs een klimaatakkoord
allemaal nog papier is. Wat er zal moeten gebeuren, is dat
we ... Ik geloof dat de premier het laatst eigenlijk vergeleek
met de belangrijkste opgave sinds de wederopbouw.

De grootste milieuschade wordt veroorzaakt door het grote
bedrijfsleven en dus hebben we iedereen nodig, de landbouw, de industrie en ook de transportsector. Gelukkig
houdt bijvoorbeeld DSM zelf al rekening met een hogere
CO2-prijs. Dat vind ik nou een goed voorbeeld van maatschappelijk ondernemen, zeg ik tegen mevrouw Thieme,
maar wachten op de goede wil van het bedrijfsleven alleen
is onverantwoord. Ik verwacht ook daden van dit kabinet.
Het uitvoeren van de Klimaatwet en het klimaatakkoord
vraagt om politiek leiderschap. Onze kinderen en kleinkinderen hebben geen stem in dit huis of aan de klimaattafels,
waar de keuzes voor hun toekomst worden gemaakt. Polderen is een middel, maar wat mij betreft geen doel op zich.
De tijd voor keuzes is gekomen en we verliezen meer dan

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-35

ons lief is als we nog meer tijd verloren laten gaan. De
gaskraan dichtdraaien, zeg ik tegen de minister, is hartstikke
goed nieuws en daar doe ik ook helemaal niets aan af, maar
de mensen in Groningen willen ook weten wanneer hun
huizen worden versterkt. Als dat plan er eind van deze
maand niet ligt, heb je voor de Groningers als politiek niets
kunnen bereiken. Het is en-en, en niet of-of.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik haak even aan op de uitspraak van de heer Pechtold over
de landbouw als onderdeel van de oplossing van het klimaatprobleem, dat de landbouw ook mee moet doen. Ik
heb net een interruptiedebatje gehad met Sybrand Buma
over de subsidie die wordt gegeven aan jonge boeren: 75
miljard euro.
De heer Pechtold (D66):
Miljoen.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Sorry, miljoen. 75 miljoen euro voor jonge boeren. Als wij
zo veel subsidie uitgeven aan jonge boeren, vind ik dat wij
er ook eisen aan mogen stellen waar dat geld naartoe gaat.
Ik vroeg de heer Buma of hij niet ook vindt dat dat geld niet
naar de bio-industrie moet gaan, maar naar ecologisch
verantwoorde landbouw. Daar kon hij geen antwoord op
geven. Ik verwacht van de heer Pechtold dat hij daar wel
klaarheid over kan geven.
De heer Pechtold (D66):
Ik kijk dan vooral naar de minister, een minister waarvan
ik weet dat ze met hart en ziel niet alleen voor de bedrijfstak
van nu, maar vooral voor de bedrijfstak van de toekomst
wil zorgen. Dat geld moet aan de ene kant besteed worden
aan de noden van boeren. Ze hebben het daar gewoon
moeilijk; u zei dat vanmiddag ook. Er hebben heel veel
kleinere boerenbedrijven niet overleefd en dat heeft als
uitwerking dat er heel veel hele grote ondernemingen
komen. U noemde ze "cowboys", ik noem het "grotere
ondernemingen", waarbij het dierenwelzijn, maar ook
gezond ondernemen keihard onder druk komen te staan.
Uiteindelijk heeft zelfs de gezondheid van mensen te lijden
onder de spanning.
Ik vind het van belang dat wij elkaar in dit kabinet hebben
gevonden. Aan de ene kant zei een partij als D66: kan het
niet met wat minder beesten in Nederland? De provincie
Brabant is daar allang mee bezig. Aan de andere kant zeiden
de ChristenUnie en het CDA: wij hebben wel een verantwoorde bedrijfstak nodig. Laten we dan eens kijken naar
de jonge boeren, die willen ondernemen. Op uw terechte
vraag hoe die gaan ondernemen, denk ik dat als ik ... Ik heb
daar minder verstand van dan de minister en u misschien,
maar als ik jonge boeren zie, die voor de toekomst willen
investeren in een gezonde bedrijfstak, dan moeten zij ook
kijken naar wat wij als consumenten tegenwoordig willen.
Die omschakeling moet niet onder allemaal druk en ellende
gebeuren; de jonge boeren zullen haar gewoon uit zichzelf
maken.

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

Mevrouw Thieme (PvdD):
Deze maand is de minister van Landbouw met haar visie
gekomen en zelfs de boeren moeten concluderen — zo
lezen we in het hoofdredactioneel commentaar — dat het
gebrek aan visie hen tot wanhoop drijft, omdat ze niet weten
wat het kader is waarbinnen ze kunnen ageren. Trekt de
heer Pechtold zich dat aan? Wil hij dit kabinet niet ook
oproepen om veel concreter te gaan worden? Temeer daar
de heer Pechtold, zoals hij zelf ook heel duidelijk aangeeft,
in een coalitie zit met drie partijen — CDA, VVD en ChristenUnie —, die eigenlijk alles bij het oude willen laten? D66 is
in wezen de enige, zo ken ik D66 ook, die wel die stap wil
maken naar een biologische en duurzame landbouw.
De heer Pechtold (D66):
Het is niet omdat ik nou in die coalitie zit, maar ik heb heel
lang met de collega's gesproken, en de minister was
gedurende langere tijd in die periode een van de tafelgenoten. Ik heb me laten overtuigen door het enthousiasme, de
vernieuwingsdrang en de innovatiedrang, maar ook door
de wetenschap dat het op deze manier niet kan. In een
provincie als Brabant, waar een D66-gedeputeerde de
afgelopen jaren dat beleid heeft mogen inzetten, is deze
gang ingezet met steun van niet alleen de bevolking en de
politiek maar ook de boeren. Ik vind het heel fijn dat we nu
op nationaal niveau hetzelfde gaan doen. Mensen zeggen
dan misschien dat er nog geen totaalvisie is of wat dan ook,
maar het allerbelangrijkste is dat er geld staat. Dan volgt
vanzelf dat wij hier kritisch volgen hoe dat goed wordt uitgegeven.
De voorzitter:
Meneer Klaver, u krijgt de gelegenheid om te interrumperen,
maar de interruptie moet echt kort zijn, want het is een
beetje uit de hand gelopen vandaag, met alle fractievoorzitters trouwens. Dat is een slecht voorbeeld voor andere
Kamerleden, die elke keer kort moeten zijn. Geef dus eens
het goede voorbeeld.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik heb net tijdens de dinerpauze mijn Kamerleden uitgelegd
...
De voorzitter:
Het goede voorbeeld. De heer Klaver. Geen inleiding.
De heer Klaver (GroenLinks):
... let op, dit is dus hoe je het doet, zo langdradig mogelijk,
maar dat is niet de bedoeling.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Pechtold!
De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter, de heer Pechtold was natuurlijk altijd de koning
van de oppositie. Dan stond hij hier tegenover Rutte, zeker
als het ging over de onderhandelingen over het sociaal
akkoord. Hij stond ook vaak tegenover de minister van
Sociale Zaken. Ze moesten opschieten.

19 september 2018
TK 2

2-5-36

De voorzitter:
En nu de vraag.
De heer Klaver (GroenLinks):
Er moest echt iets gebeuren. Dat zie je nu ook gebeuren
aan de tafels als het gaat om de klimaatonderhandelingen.
De industrietafel maakt geen vaart. Sterker nog, er is een
massieve lobby om ervoor te zorgen dat er geen
CO2-bodemprijs komt. Hoe gaat D66 ervoor zorgen dat daar
de vaart in blijft?
De voorzitter:
U kunt het. Het antwoord moet ook kort zijn.
De heer Pechtold (D66):
Door de beste specialist in mijn fractie daarvoor in te zetten,
de meest ongeduldige maar kundige heer Jetten. Ik hoor
de minister ja zeggen, en dat betekent dat de minister vanochtend al last van hem had, volgens mij.
De voorzitter:
Een vervolgvraag.

De heer Klaver (GroenLinks):
Dat waren open deuren. Ik vroeg iets heel specifieks. Ik
vraag namelijk naar de CO2-bodemprijs. Die is cruciaal om
die verduurzaming voor elkaar te krijgen. Het is fantastisch
dat dat in het regeerakkoord staat. We zien dat er een
massieve lobby aan de industrietafel is om die
CO2-bodemprijs van tafel te duwen. Ik zou het een goed
signaal vinden als de voorman van D66 hier nu zou zeggen,
en het signaal aan de industrie zou geven: u kunt het proberen, maar het staat in het regeerakkoord ...
De voorzitter:
De heer Pechtold.
De heer Klaver (GroenLinks):
En het gaat er komen.
De heer Pechtold (D66):
U heeft de afgelopen tijd gemerkt dat als er iets in het
regeerakkoord staat, ook al is er een massale lobby tegen
...
(Hilariteit)

De heer Klaver (GroenLinks):
Kijk, mijn vertrouwen in de heer Jetten is bijna onbegrensd,
zou ik willen zeggen. Het is dus heel fijn dat u hem als
woordvoerder op dit onderwerp hebt gekozen.

De voorzitter:
Heel kort ... Nee het hoeft niet, meneer Klaver.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik kreeg het woord van u! Kijk, ik ben blij ...

De voorzitter:
En nu de vraag.
De heer Klaver (GroenLinks):
Maar nu probeert u er net iets te makkelijk mee weg te
komen. Ik verwacht ook van de leider van D66 dat hij hierover een positie inneemt, en dat hij, terwijl hij hier staat,
duidelijk aan de industrie laat weten, net zoals hij dat deed
vanuit de oppositie richting de premier: ik verwacht van de
industrie dat ze met maatregelen komt en dat ze rekent met
de CO2-bodemprijs. Als de industrie het niet doet, verwacht
ik dat de politiek het zelf in de hand neemt. U heeft het niet
voor niets uitonderhandeld in een regeerakkoord.
De heer Pechtold (D66):
Dat klopt. Ik verwijs naar de prioritering in mijn bijdrage,
waarin ik begin met het klimaat, waarin ik op vraag van
mevrouw Thieme begin met te vertellen wat ik vind van
Shell, en waarin ik begin met te vertellen dat ik DSM prijs
vanwege het eigen initiatief. De rest van het bedrijfsleven
kan het regeerakkoord lezen.
De voorzitter:
Tot slot.

De voorzitter:
Nee, nee. U mag een compliment maken.
De heer Pechtold (D66):
In alle ernst: het staat er. Dus we gaan het doen.
De voorzitter:
Goed. Dan gaat u verder.
De heer Pechtold (D66):
Voorzitter. Dan onze rol in Europa. Dit is een cruciaal jaar
voor de Europese democratie. De vraag in het Europees
Parlement is nu: worden dit de verkiezingen waarbij nationaal-populisten verder doorbreken? Schipperen we door
met de oude, verwaterde, ondoorzichtige partijen en allianties? Of gaan we nu eindelijk en marche, zou ik zeggen,
vooruit? Gooien we het roer om en durven we vol voor
Europa te kiezen? Het tragische voordeel van de brexit is
dat de steun voor de Europese samenwerking in ons land
alsmaar blijft stijgen. Bijna acht op de tien Nederlanders
staat inmiddels achter ons lidmaatschap van de Europese
Unie. Maar ik wil niet dat Europa sterker wordt omdat de
Britten laten zien hoe beroerd het erbuiten is.
Ik wil dat Europa laat zien dat we samen sterker staan door
een krachtig antwoord te geven op de vraagstukken van

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

19 september 2018
TK 2

2-5-37

deze tijd. Daarom kiest dit kabinet net als D66 voor een
Europese toekomst. Handelsoorlogen, de klimaatramp,
terrorisme, grensbewaking, vluchtelingen en aanvallen op
de democratie, de grote problemen van onze tijd; die kunnen we niet alleen aan. De antwoorden liggen in Europa.
Daarom ben ik blij met een premier die dit verhaal ook
steeds meer begint te vertellen. Hij zei: mijn gedachten over
de Europese Unie zijn veranderd. Nou, dat werd tijd. Ik ben
blij dat naast de premier steeds meer collega's Europa gaan
omarmen. Blij dat we daar nu steeds minder klimaatontkenners zien en nu ook steeds minder Europa-ontkenners zien.
Voorzitter. Volgend jaar zijn de Europese verkiezingen. Die
vallen nagenoeg samen met de brexit. De koppen in de
Britse kranten spreken boekdelen. De regering daar legt
voedselvoorraden aan, trekt verloven van agenten in en
ziet bedrijven bij bosjes vertrekken. Zelfs het Britse kabinet
lijkt langzaam tot het inzicht te komen dat de brexit enorme
schade aanricht. Ondertussen hebben uiterst rechtse parlementariërs de regering van premier May in de houdgreep,
frustreren ze de goede afspraken die de schade zouden
kunnen beperken. Een brexit kost Nederland ongeveer 15
miljard. Nederland 15 miljard. Daarom vraag ik onze premier: waarom staat hij nog niet in Londen om op te roepen
tot een exit van de brexit? Het is niet alleen funest voor
onze buren. Het is een levensgroot risico voor onze economie, onze bedrijven en ook de Nederlanders daar. We
hebben een van de langstzittende regeringsleiders van
Europa, een gezichtsbepalend figuur met de gravitas om
het onbespreekbare bespreekbaar te maken, om lastige
zaken te agenderen. Maak daar gebruik van! Ik richt mij tot
de premier. Er is een vacature voor Europees leiderschap.
Om met prof. dr. ir. Akkermans te spreken: de naam wordt
genoemd.

De heer Pechtold (D66):
Nee. Ik prees premier Rutte om de ervaring en de positie
die hij kan pakken in dit debat en ik roep hem daartoe op.
Waarom doe ik dat? Als bij de brexit de opkomst van de
jongeren dezelfde was geweest als van de ouderen, dan
hadden we een remain gehad. Maar wat daar allemaal niet
aan onwaarheid is verteld, over dat er 500 miljoen naar de
zorg zou gaan en allemaal andere zaken die dus aperte
leugens bleken. Je ziet dat de Britten in een soort fuik zitten
waar ook andere vrienden — Nederland is niet alleen een
economische vriend, maar ook een langjarige partner van
de Britten — best een keer mogen zeggen: jongens, doe
het netjes, doe het goed of doe het niet en heroverweeg
het.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik ben helemaal voor heroverweging, maar ik denk dat de
aanloop en die campagne — ik heb met verbazing gelezen
hoe het allemaal gegaan is — juist leren dat het niet gaat
helpen als wij dat gaan doen, dat het vrij snel verdraaid
wordt en dat de brexitaanhangers gaan zeggen "zie je wel,
ze hebben ons nodig, Europa smeekt" en dat soort teksten.
Ik denk dat het er, nu ze dat achterlijke besluit hebben
genomen, op aankomt om de onderhandelingen hard te
voeren, zodat ze daar niet kunnen denken dat ze er goed
vanaf komen als ze vertrekken en dat dat de enige manier
is om ze bij zinnen te laten komen om toch op hun schreden
terug te keren.

Voorzitter. In al die instabiliteit ...

De heer Pechtold (D66):
Dat is ook een strategie. Maar ik ben niet alleen van hard
en laat ze het maar voelen, want ik ben bang dat het een
boemerang is die in onze economie, onze werkgelegenheid
en ons welvaartniveau gaat terugslaan.

De voorzitter:
De heer Dijkhoff vindt het een beetje verwarrend.

De voorzitter:
Gaat u verder.

De heer Pechtold (D66):
Nee, niet úw naam.

De heer Pechtold (D66):
In al die instabiliteit is Nederland een baken van rust en
betrouwbaarheid. Het land wordt bestuurd met ambitie,
met gezonde hervormingen en met "afspraak is afspraak".
Het kabinet dat wij steunen, is niet perfect en voert zeker
niet alleen ons verkiezingsprogramma uit, maar wordt
gewaardeerd door onze internationale partners en is voor
velen nog steeds een voorbeeldland.

De heer Dijkhoff (VVD):
Nee, gelukkig niet, joh. Ik wil graag zo lang mogelijk
onherkenbaar in Londen kunnen zijn om te genieten van
die mooie stad. Ik neem aan dat het een grapje is, maar de
heer Pechtold brengt het zo serieus. Misschien is er verwarring aan mijn kant. Voor de brexit, waar ik tegen ben, is
zelfs — niks ten nadele van de premier; ik weet dat hij
meeluistert — Obama in Engeland geweest. Hij heeft een
grote oproep gedaan. Dat heeft niet echt gewerkt, hooguit
contraproductief. Ik ben het met de heer Pechtold eens dat
het fantastisch zou zijn als de Britten bij zinnen komen, als
ze in de Unie blijven. Maar we denken toch niet serieus dat
het helpt als andere landen, of het nou onze premier is,
Merkel of wie dan ook, in Engeland gaan zeggen: u moet
het niet doen? Mijn probleem is juist dat het zo irrationeel
is dat ik niet denk dat ze zich laten overtuigen als wij zeggen:
blijf alstublieft.

Hulde voor de bevlogen minister Kaag. Zij zat dit voorjaar
de VN-Veiligheidsraad voor en tijdens een sessie over
vrouwenemancipatie nam ze een volledig vrouwelijke
delegatie mee. De Russen waren de enigen die het voorbeeld niet volgden. Het was een krachtig signaal, want die
dag bestuurden vrouwen op initiatief van Nederland de
wereld en dat is meer dan een symbolisch statement. Want
er is, zoals minister Kaag terecht constateerde, nog steeds
een grote kloof tussen de normen die we vaststellen en de
bittere realiteit. Het succes van zo'n initiatief staat voor mij
symbool voor Nederland, voor waar een klein land groot
in kan zijn.
Voor die internationale rol trekt dit kabinet ook extra geld
uit. Voor ontwikkelingssamenwerking, maar ook voor

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

19 september 2018
TK 2

2-5-38

Defensie. Ook mijn partij is overtuigd dat in deze turbulente
tijden veiligheid niet gratis is, maar waarom is er dan zo'n
ongelooflijke onderuitputting bij Defensie? Er ligt voor
honderden miljoenen op de plank, maar het wordt niet uitgegeven. Nou hoor ik al jaren dat het ministerie tekort heeft
aan van alles. De organisatie had en heeft het hard nodig.
Defensie en onderwijs moesten gelijk oplopen en dat vond
ik begrijpelijk in deze coalitie, maar ik vind het schrijnend
als dan blijkt dat Defensie het nog steeds niet aankan. Hoe
kan dat? Ik verwacht vrijdag van de premier na acht jaar —
want ik stel deze vraag ongeveer ieder jaar — een helder
antwoord.
Voorzitter. Als je door je oogharen naar Nederland kijkt en
alle internationale lijstjes als maatstaf neemt, hebben we
heel weinig te klagen. We behoren tot de vijf gelukkigste
landen. We hebben de beste zorg, steeds meer banen, de
grootste kans om jezelf te kunnen zijn en een prachtige
infrastructuur, maar hoeveel kinderen krijgen er nu echt
kans het welvaartsniveau van hun ouders te ontstijgen? Als
ik zie hoeveel we nog moeten doen ter bestrijding van
armoede, hoeveel kinderen zonder ontbijt naar school gaan
en hoeveel vrouwen van mijn generatie en jonger economisch niet zelfstandig zijn en als ik zie hoe moeilijk het nog
altijd is om van een tijdelijke baan een vaste baan te maken,
dan vind ik het prachtig als ik lees en hoor dat 96% van de
Nederlanders meer kan kopen, maar — ik zeg het zelf —
dat is managementinformatie. Als je tot de overgebleven
4% behoort, dan heb je daar helemaal niets aan. De welvaart
is groter dan ooit, maar de onzekerheid over het behoud
daarvan is de afgelopen decennia ook toegenomen. Dat
doet niets af aan de waanzinnig blije gevoelens die ik heb
over dat record van 96%, want dat zijn inderdaad historische
cijfers.
Hoe beter het met ons gaat, des te pijnlijker is het als
mensen achterblijven. Als dit kabinet er voor alle Nederlanders wil zijn, vind ik dat alle aandacht moet uitgaan naar
diegenen die voor de grootste uitdagingen staan. Dus tijdens de begrotingsbehandeling wil ik zien hoe we problemen aanpakken, bijvoorbeeld rondom armoede en schulden, waar kinderen het slachtoffer van zijn. Ik wil echt zien
hoe we de economische zelfstandigheid van vrouwen kunnen vergroten. Ik wil echt zien dat we niet alleen met mooie
statistiekjes scoren. Ik wil zien dat het ook werkt. Ik wil zien
hoe we arbeidsdiscriminatie hard aanpakken, hoe we een
vaste baan mogelijk maken, hoe we van al die extra miljarden voor de zorg de broodnodige verpleegkundigen gaan
vinden en hoe we eenzaamheid bij ouderen werkelijk
voorkomen. Want ik hoor bijvoorbeeld steeds vaker dat de
politie niet alleen boeven moet vangen, maar ook verwarde
mensen moet begeleiden. En dan heb ik niks aan actieplannen van de minister van Volksgezondheid, maar dan wil ik
resultaat. Nog té vaak ervaren mensen de overheid en al
die uitvoeringsinstanties niet als hulp, maar als hinder.
Daarom vraag ik dit kabinet: hoe begrijpelijk communiceert
nou eigenlijk de Belastingdienst? Is het UWV écht bereikbaar
voor een persoonlijk gesprek? Zijn de gemeenten toegerust
om problemen én oplossingen te combineren als het gaat
om huur- en taalachterstanden of psychische problemen?
Want, hoe beter het met een land gaat, hoe meer aandacht
je moet hebben voor wie er niet op eigen kracht komt.
De voorzitter:
Meneer Asscher, u wilt interrumperen, maar u heeft mijn
opmerking over lange interrupties gehoord.

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

De heer Asscher (PvdA):
Nou en of voorzitter, zeker.
De voorzitter:
Kort graag.
De heer Asscher (PvdA):
Prachtige woorden, maar die scheppen natuurlijk ook verwachtingen over wat er dan nu gaat gebeuren. Vorig jaar
heb ik de heer Pechtold geïnterrumpeerd over de bezuinigingen die in het regeerakkoord stonden. In mijn ogen
waren die onnodig. Complimenten voor het schrappen van
de maatregel om arbeidsbeperkten onder het minimumloon
te betalen; daar ben ik heel erg blij mee. Het is een verdienste van Noortje, Amber en vele anderen. Heel goed. Wat
er nog wel in het regeerakkoord staat, is een bezuiniging
van een kwart miljard op mensen die ziek of arbeidsongeschikt zijn. Het is een bezuiniging die oploopt en die ook
voor volgend jaar in de boeken staat. Ik vind dat we, met
wat u net gezegd heeft, eigenlijk samen die bezuiniging
zouden moeten schrappen. Die past niet bij de boodschap
van dit kabinet en die past niet bij de huidige voorspoed.
De voorzitter:
Uw vraag is?
De heer Asscher (PvdA):
Bent u bereid met mij te kijken naar het schrappen van die
maatregel? Volgend jaar levert die nog helemaal niet veel
op, maar het is een kwart miljard voor kwetsbare mensen.
De heer Pechtold (D66):
Noortje en Amber maar, ik ga het één keer zeggen, ook
Tamara. De staatssecretaris heeft geluisterd en heeft het
debat van het afgelopen jaar gehoord. Ze heeft gezien dat
het niet alleen bureaucratisch niet verantwoord was, maar
dat de maatregel ook niet het doel bereikte dat we willen.
Wat is het doel dat we wél willen bereiken? Daarbij gaat
het er niet alleen om of er extra geld naar iets toe gaat of
niet. Welk doel willen we bereiken? Over die beschutte
plekken praten we al jaren. Ik kan me nog de motie-Roemer/Pechtold of -Pechtold/Roemer herinneren: ik weet het
niet helemaal meer, maar dat maakt ook niet uit. In die
motie zeiden we: niet alleen de overheid, maar juist ook
het bedrijfsleven moet leveren. Zoals u zelf tijdens uw
ministerschap heeft gemerkt, gebeurt dat niet altijd door
er extra geld bij te zetten. Dat gebeurt ook door te zorgen
dat gemeentes, dat bedrijven, dat iedereen daar ook zijn
verantwoordelijkheid in pakt.
De heer Asscher (PvdA):
Ik had het niet over beschutte werkplekken, maar ik had het
over de bezuinigingen in uw regeerakkoord op mensen die
arbeidsongeschikt zijn. Daarbij gaat het om 250 miljoen,
een kwart miljard. Dat gebeurt in deze tijd. Mijn vraag is:
bent u bereid om die bezuiniging te schrappen? Want die
verhoudt zich niet tot het sociale verhaal dat u net houdt.
Ik heb het niet over die beschutte werkplekken. Bent u
bereid om die bezuiniging te schrappen?

19 september 2018
TK 2

2-5-39

De heer Pechtold (D66):
Nee.
De heer Asscher (PvdA):
Wat zijn al die woorden dan waard?
De heer Pechtold (D66):
Nou, omdat je een totaalafweging maakt. Kijk naar de
inkomensplaatjes. Alle groepen gaan er in de komende
jaren op vooruit. Voor mensen in de lagere inkomensgroepen, voor de mensen die een probleem hebben op de
arbeidsmarkt, en ik had het ook over beschut werk: daarvoor
is allemaal beleid voor de komende tijd. Is dat nu al helemaal duidelijk? Is dat al uitgekristalliseerd? Nee. Ik kijk naar
de twee bewindslieden van Sociale Zaken. Ze zijn ook druk
bezig met andere zaken, bijvoorbeeld rond de pensioenen.
Maar wat mij betreft heeft dat prioriteit.
De heer Asscher (PvdA):
Volgens mij weet de heer Pechtold niet waar ik het over
heb.
De heer Pechtold (D66):
Zeker wel.
De heer Asscher (PvdA):
In zijn eigen regeerakkoord staat een maatregel die erop
neerkomt dat bureaucratisch de geschiktheid van iemand
voor werk anders wordt ingeschat.
De heer Pechtold (D66):
Klopt.
De heer Asscher (PvdA):
Als diegene dat werk dan niet opeens heeft, valt hij terug
in de bijstand. Op die groep gaat u een kwart miljard
bezuinigen. Dat heeft niks te maken met ...
De heer Pechtold (D66):
Al jaren herkeuren we en kijken we of de aanduiding die
mensen hebben, nog mee hen past. Dat is niet nieuw en
dat is ook van vorige periodes.
De heer Asscher (PvdA):
Dit is wel nieuw! U bezuinigt een kwart miljard op die
groepen! Al die sociale praatjes; u had ze kunnen overslaan.
Geef antwoord op de vraag. Bent u bereid dit te schrappen?
De heer Pechtold (D66):
Die vraag heb ik net met drie letters beantwoord: nee.

De heer Pechtold (D66):
Voorzitter. Vanaf januari zullen miljoenen Nederlanders op
hun loonstrookje een forse lastenverlichting zien, en dat
werd ook tijd. Toch is dat niet het belangrijkste. Succes zit
niet primair in de koopkracht van nu, maar het zit in de
kansen voor de volgende generatie. D66 is altijd voorstander
geweest van een sterke publieke sector. Het flink investeren
in ons onderwijs, de zorg of de infrastructuur is een van de
verstandigste dingen die het kabinet doet. Er bestaan veel
misverstanden over hoeveel dit kabinet investeert. 6 miljard,
om precies te zijn. Is dat genoeg? Nee, vast niet. Maar het
is wel een trendbreuk. Het is geen eindpunt. Dit kabinet
investeert bijna 2 miljard per jaar in onderwijs en kennis.
Goed onderwijs is de motor voor gelijke kansen en een
essentiële voorwaarde voor een gezonde democratie.
Daarom krijgen basisschoolleraren volgende week voor het
eerst een salarisstrook met 8,5% meer salaris en volgende
maand een met een bonus van bruto zo'n €2.000. Eindelijk
ook eens een bonus waar ik blij mee ben.
De investeringen uit het regeerakkoord komen nu ook echt
terecht: extra handen in de klas, de werkdruk gaat omlaag,
minder administratie en regels, en meer aandacht, kortom,
voor de les. Maar we blijven kritisch kijken waar het geld
terechtkomt. Wat ons betreft gaat dit rechtstreeks naar de
scholen, naar de leraren, naar de klas en niet naar de
bestuurders. Het is een tijd geleden dat een kabinet zo veel
investeerde in onderwijs en dus vraag ik ook aan de desbetreffende bewindspersonen: hoe en wanneer gaat u de
sector meenemen in die missie, zodat leraren ook echt
vertrouwen krijgen en weten dat er wordt geluisterd, maar
ook merken dat er wordt geleverd? Want er wordt geleverd:
kleinere klassen, lagere werkdruk, meer aandacht voor vooren vroegschoolse educatie, 100 miljoen extra naar het
technisch vmbo — het mbo had trouwens ook weer een
mooie cao afgesloten, begreep ik — het lerarenregister
afgeschaft, halvering van het eerste collegegeld.
Een politicus, voorzitter, zei ooit: mijn grootste fout is dat
ik dacht dat goed beleid zichzelf verkoopt. En dus waarschuw ik de bewindslieden op onderwijs: laat zién wat jullie
doen.
De heer Asscher (PvdA):
Op het gevaar af dat ik weer zo'n drieletterantwoord krijg:
bent u bereid om de bezuiniging van 19 miljoen op mbo'ers,
waardoor ze aan het werk gaan, te schrappen?
De heer Pechtold (D66):
Nee, dat is een bezuiniging op een subsidie die werkgevers
krijgen om mensen aan het werk te helpen. Er blijft, uit m'n
hoofd, iets van 185 miljoen over. We hebben gezegd: de
economie trekt nu meer aan en die werkgevers hoeven dan
niet het volle pond te krijgen en er zijn ook andere manieren
om hetzelfde resultaat te bereiken. Dus met een bezuiniging
waar nog 185 miljoen overblijft, denk ik dat het effect dat
u en ik samen willen, nog steeds gegarandeerd is.

De heer Asscher (PvdA):
Nou, dan kunt u de rest ook overslaan.

De heer Asscher (PvdA):
Tweede vraag: is de heer Pechtold ervan op de hoogte dat
er een taakstelling van meer dan 160 miljoen voor het
onderwijs in de begroting zit?

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-40

De heer Pechtold (D66):
Nou ja, we hadden eerst de 500 miljoen die de PvdA achterliet als gat in de begroting, maar nadat we dat hebben
opgeruimd, en ook nog wat structurele problemen uit die
begroting, hebben we inderdaad 1,9 miljard extra voor het
onderwijs, lumpsum. Al die dingen waar elke keer maar
pijn en ellende uit voortkomen, zijn onder dit kabinet nu
eindelijk eens aangepakt, samen, moet ik zeggen, met de
minister van Financiën die openstaat voor die systematiek
waar we met z'n allen ook helemaal gallisch van worden,
om ervoor te zorgen dat ze op scholen weten waar ze aan
toe zijn. Maar, ja, we hebben de problemen opgelost,
meneer Asscher.
De heer Asscher (PvdA):
Dat was de vraag niet. De vraag was of de heer Pechtold
ervan op de hoogte is dat in zijn begroting een taakstelling
staat van 160 miljoen op het onderwijs, waar hij voor verantwoordelijk is.
De heer Pechtold (D66):
Klopt, ja. En als je 1,9 miljard erbij doet, dan moet je altijd
blijven verantwoorden, en de onderwijspartij van Nederland
voorop, dat je niet iedere begrotingsperiode om extra geld
alleen kan vragen, maar dat je ook aan de sector mag laten
zien: hier en daar moeten jullie efficiënter werken, moet je
minder bureaucratie hebben en moet je minder van die
dure kantoorgebouwen hebben; niet scholen, maar kantoorgebouwen. Daar mag best wat druk op de ketel, zeker als
je zó'n enorm bedrag in het onderwijs investeert.
De heer Asscher (PvdA):
Dat betekent dus dat als ik nu een motie zou indienen dat
het niet ten koste gaat van de scholen — een soort motiePechtold; ik heb 'm bij me, voor de zekerheid — u daar ook
gewoon voor stemt? Want dan gaat het ten koste van de
gebouwen, maar niet ten koste van de scholen.
De heer Pechtold (D66):
Ik kijk altijd naar alle goede ideeën van collega Asscher,
maar ik ben wel waakzaam geworden. Want toen hij het
had over de wijkverpleging bij het debat over het regeerakkoord, vonden we het eigenlijk allemaal, de hele coalitie
een terechte vraag. Maar daarvoor had ik wel die ervaring
met die lerarensalarissen. Dat was net in de overgang naar
het nieuwe kabinet. U zei: laten we nou 270 miljoen uittrekken voor die salarissen. Nou, er was in de coalitie ruimte
voor om dat te doen. Ik dacht: de heer Asscher is tevreden,
zeker als er daarna nog eens 450 miljoen per jaar voor de
werkdruk bij komt. En daarna hoor ik: het is niet genoeg. Ik
sta dus altijd open voor nieuwe ideeën voor het onderwijs
vanuit de PvdA, maar ik ga de motie eerst eens goed lezen.

De heer Pechtold (D66):
Ja, zo kan je niet weglopen. Je moet maar lef hebben om
bij het ene na het andere kabinet jarenlang te roepen dat
er geld bij moet op onderwijs, nooit te leveren, een gat
achter te laten in de begroting waar een PvdA-minister op
zit, en dan nu te zeggen: er staat ook geld voor dat het efficiënter moet, en dat mag niet, terwijl jullie 2 miljard meer
dan de PvdA wilden investeren in onderwijs. Ik sta er graag
voor open. Wederom mijn uitgestoken handen, maar ik wil
er geen brandnetels in krijgen.
De voorzitter:
Een laatste opmerking op dit punt.
De heer Asscher (PvdA):
Ik zal hier toch even op moeten reageren, want de heer
Pechtold zit met die uitgestoken handen. Het is niet helemaal zo gegaan. Ik weet dat wij die onzinnige bezuiniging
heel graag wilden schrappen, maar dat D66 erop stond dat
die in de boeken bleef, zodat ze cosmetisch meer zouden
investeren in onderwijs. Ja, zo is het gegaan. Ik vind het
allemaal niet zo fraai, dus ik begin er niet over. Ik spreek de
heer Pechtold aan op een hele positieve, pechtoldiaanse
toon, met de vraag: stel dat er een motie-Pechtold zou zijn,
waarin staat dat het niet ten koste gaat van de scholen; zou
hij daar dan voor stemmen? Dan zegt hij "dat is lef!" Ja,
vroeger had u dat lef. Het moet ook niet ten koste gaan van
de scholen. Anders zijn al die mooie praatjes, net als die
van net over de arbeidsongeschikten, niks waard.
De heer Pechtold (D66):
Mooie praatjes heb ik ook daar staan houden. Maar als we
dan vervolgens mensen daar hadden zitten, dan zorgden
wij als D66 ook dat we leverden. Ik geef u toe dat dat in de
vorige periode niet altijd even makkelijk was. Maar laten
wij iets doen met die uitgestoken handen, want anders
worden ze lam. Ik ga naar die motie kijken. Maar opeens
extra geld of bezuinigingen schrappen, dat zou ik niet willen.
Ik zie de minister van Financiën ook al heel zorgelijk kijken.
Hij is ook lang, dus hij kijkt er een beetje bovenuit.
De voorzitter:
Ja. Ik stel voor dat u verdergaat.
De heer Pechtold (D66):
Ik denk dus niet dat we op dit punt zaken kunnen doen,
meneer Asscher.

De voorzitter:
Goed. Tot slot.
De heer Asscher (PvdA):
Tot slot. Dat lijkt me heel verstandig. Ik ben ook niet tevreden; dat klopt. U bent nu verantwoordelijk voor een
onderwijsbegroting waarin u bezuinigt op de intensiverin-

Tweede Kamer

gen die door uzelf zijn afgedwongen. Het enige wat ik zeg,
is: zou u stemmen voor de motie-Pechtold, waarin staat dat
het niet ten koste gaat van de scholen? Dat moet u eigenlijk
wel doen. Het is goed dat u haar gaat lezen. Ik zal kijken
hoe u stemt. Dank u wel.

Algemene Politieke Beschouwingen

De voorzitter:
Volgens mij is dit punt voldoende gewisseld.

19 september 2018
TK 2

2-5-41

De heer Asscher (PvdA):
Nog één opmerking, voorzitter?
De voorzitter:
Nee, het is genoeg gewisseld, meneer Asscher.
De heer Asscher (PvdA):
Vroeger liet de heer Pechtold het niet afhangen van wat er
in vak-K gebeurde wat hij vond van het onderwijs, maar
had hij daar zelf een mening over. Dus ik ben heel erg
benieuwd.
De voorzitter:
Dank u wel.
De heer Pechtold (D66):
Nou, daarnet zei ik ook nee, en nu zeg ik het ook.
De voorzitter:
Dat geldt ook voor u, meneer Pechtold. Gaat u verder.
De heer Pechtold (D66):
Voorzitter. Het vertrouwen tussen samenleving en politiek
blijft broos. Bestaat er nog wel voldoende draagvlak voor
het handelen en ingrijpen van de politiek? Ik wil dat dit
kabinet werk maakt van het meenemen van mensen in de
keuzes die het maakt. Daarmee bedoel ik niet zoiets plats
als het inschakelen van een extra pr-bureau voor de communicatie over het grote eigen gelijk. Nee, een kabinet waar
ik veel wethouders en pragmatici in zie, dreigt mensen te
verliezen als het geen harten kan stelen, als het geen verhaal
kan vertellen, en zeker als het niet luistert. Ik wil een kabinet
dat ingewikkelde beslissingen op een begrijpelijke manier
uitlegt, zodat communicatie van de overheid ook voor
iedereen toegankelijk is. Er komt in december een advies
van de commissie-Remkes over de vraag hoe we onze
democratische rechtsstaat naar de huidige tijd kunnen
trekken. Ik vraag: wacht u op Remkes, of is het kabinet zelf
al voorbereid om de aanbevelingen snel hier te agenderen?
Ik verwacht dat dit kabinet dat levert.
In tijden van onrust, nepnieuws en ingewikkelde boodschappen is onafhankelijke media belangrijker dan ooit. We zien
in de VS wat er gebeurt als we die niet koesteren. Daarom
roep ik het kabinet op om ook hier oog voor te hebben.
Graag een reactie, want er ligt nog een klein vuiltje.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik heb een vraag aan de heer Pechtold. De fractievoorzitter
van D66 in de Eerste Kamer, professor Engels, heeft voorgesteld om grondwetswijzigingen gemakkelijker te maken.
Hoe staat de heer Pechtold daartegenover?
De heer Pechtold (D66):
De heer Engels is een van mijn gewetens. Als hij dat zegt,
is het dus moeilijk om hem daarin af te vallen. Weet u waar
ik voor wil waken, meneer Buma? Nu we elke keer delen
van democratische vernieuwingen agenderen en we einde-

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

lijk zover zijn gekomen om een commissie, de commissieRemkes in dit geval, over de volle breedte advies te laten
geven, wil ik eigenlijk ook wel kijken hoe de ene wijziging
en de andere wijziging zich tot elkaar verhouden. Want ik
wil — met u, denk ik — ervoor waken dat de Grondwet iets
wordt waar gemak en tijdgeest in neerslaan. Aan de andere
kant heb ik ook gemerkt dat het zoeken van tweederdemeerderheden, met alle verkiezingen, terwijl we vroeger nog
een periode van vier jaar ertussen hadden, ook wel weer
knelt. Ik val de heer Engels dus niet af, maar ik maak u
hopelijk ook niet onrustig.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dat is een smal koord, maar laat ik niet onrustig worden.
Ik geef de heer Pechtold gewoon mee waarom ik dat zei.
Vanochtend hebben wij het voorstel gehoord om een wet
te maken om de Koran en dergelijke te verbieden. Daar
moet je de Grondwet voor wijzigen. Zo langzamerhand gaat
het niet meer alleen om grondwetswijzigingen om
bestuurlijke vernieuwingsdingen van D66 erdoorheen te
krijgen, maar misschien ook om dingen te laten gebeuren
die we echt niet willen. Dat is waarom ik meegeef dat het
sneller veranderen van de Grondwet weleens gevaarlijker
kan zijn dan we denken.
De heer Pechtold (D66):
Absoluut. Soms is het een ergernis, soms is het een
bescherming. Dat evenwicht moeten we zoeken.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Pechtold (D66):
Voorzitter, ik rond af. Dat moet muziek in uw oren zijn.
De voorzitter:
Inderdaad.
De heer Pechtold (D66):
Als je principes hebt, moet je ook regeringsverantwoordelijkheid durven nemen. Als je de kiezers om zetels vraagt,
heb je de plicht ze niet aan de zijlijn te zetten. Dit kabinet is
nu bijna een jaar aan de slag. Het is een kabinet dat keuzes
durft te maken. Het is een ploeg van doeners en deskundigen. Daar zit een bak vol ervaring. Daarom ligt de lat ook
gewoon hoog. De bewindspersonen hebben al veel grote
beslissingen genomen. Zeker, maar het beste moet nog
komen. Het eerste jaar zit erop; nog bijna drie jaar te gaan.
De komende weken zullen alle begrotingen en détail worden
besproken, maar ik durf vandaag te zeggen dat dit kabinet
goed uit de startblokken is gekomen. Er zijn nog veel hordes
te nemen, en nu doorrennen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel.
geroffel door de D66-fractie

19 september 2018
TK 2

2-5-42

De voorzitter:
Dan geef ik nu het woord aan de heer Asscher namens de
PvdA.

De heer Asscher (PvdA):
Voorzitter. Wat sportief dat D66 klapt als u mij het woord
geeft! Dat gaat vast vaker gebeuren.
Voorzitter. Het is vandaag grote verzoendag, Jom Kipoer,
de dag dat joden in Nederland en op andere plekken vasten
en zich verheugen op het vergeven van hun zonden. Het is
de heiligste dag voor gelovige joden. Ik vind dit eigenlijk
wel toepasselijk, want wij hebben hier onze hoogtijdag, de
heiligste dag van het politieke jaar. Zo ging ik hier vanochtend ook naartoe, vol goede zin. Ik moet zeggen — Buma
zei daar al wat over — dat het begin van dit debat werkelijk
in niets uitstraalde dat er ook respect is voor elkaar en dat
we ook proberen te luisteren naar elkaars overtuigingen,
met grote meningsverschillen maar wel op een fatsoenlijke
manier.
Voorzitter. Als ik over verzoening begin, schept dat
natuurlijk verwachtingen. We zullen eens kijken hoever we
komen. Om te beginnen vind ik het belangrijk om vast te
stellen dat we dit debat voeren onder bijzonder gunstige
omstandigheden, als je nagaat dat nog maar vijf jaar geleden de televisie-economen ons vertelden dat de groei
eigenlijk nooit meer boven 1% zou komen. Zie, het is ruim
2%, tegen 3%. Als je je realiseert dat in deze zaal drie jaar
geleden de VVD-fractie het werkgelegenheidsbeleid van
het toenmalige kabinet een onvoldoende gaf en als je
bedenkt dat er nu meer banen zijn dan ooit, dan is dat heel
goed nieuws voor de mensen die banen hebben. Ik zie dat
de heer Dijkhoff het zich herinnert. Misschien belangrijker:
als je ziet dat we nu ten opzichte van tien jaar geleden ons
eigen leven positiever zien, ons veiliger voelen en elkaar
helpen, dan is er heel erg veel om dankbaar voor te zijn.
Dat is deels natuurlijk mazzel, omdat het in de wereld beter
gaat, maar het is deels ook hard werken van heel veel
mensen in het land en ook van de mensen daar in vak-K.
Dat maakt des te meer dat ik ze soms ook wel wakker zou
willen schudden uit de zelfgenoegzame "waarom is er niet
wat meer Oranjegevoel?"-bubbel. Daar zagen we net een
klein staaltje van in de inbreng van Pechtold. Dat was een
fantastische inbreng, hoor, maar ik denk dat het toch wel
fair zou zijn om je af te vragen waarom heel veel mensen
dat enthousiasme juist niet delen. Het is niet zo moeilijk om
daarachter te komen. Ik was twee weken geleden in Groningen, bij basisschool De Penning. Ik had daar een gesprek
met de leerlingen over hun dromen voor later. Die dromen
zijn precies dezelfde dromen als die van alle kinderen, ook
van de kinderen die we hier vandaag hebben ontmoet, zoals
de dochter van de heer Dijkhoff en de kinderen van de heer
Klaver, die hier langskwamen. Waar dromen kinderen van?
Topvoetballer worden. Het is mijn slechte karma dat ik
tegelijk met de wedstrijd van Ajax hier sta, maar het was
ook ooit mijn droom. Misschien dokter worden of danser
worden.
Maar er is ook een verschil, want ik vroeg: wat doen jullie
ouders? En bijna geen van de ouders van die kinderen had
werk. Ik vroeg: wat hebben jullie in de zomer gedaan? En
geen van die kinderen was met vakantie geweest. Ja, een

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

dagje naar Drenthe met de stadspas. Vergis je niet, de
gemeente Groningen doet er alles aan en die basisschool
doet er alles aan, en toch krijgen die kinderen niet dezelfde
kans om hun dromen na te jagen, niet de kans die we ze
zouden willen gunnen. Als je met die blik kijkt naar wat er
nu voorligt en hoe we omgaan met de gouden kans van
deze mooie cijfers, dan is het onvoldoende en hebben
mensen het gevoel dat er te weinig op een positieve manier
naar hen gekeken wordt. Sterker nog, mensen krijgen soms
een trap na of een klap in het gezicht. Vaak van de VVD,
ondanks de goedlachse premier. Een boodschap van wantrouwen, een negatieve boodschap. "Mensen in de bijstand
krijgen te veel geld. Die uitkering moet omlaag. Ja, ze hoeven niet te creperen, maar die moet wel omlaag." Kunstenaars, kunst ... "Hobby", zei mijn gewaardeerde oud-collega
de heer Wiebes. "Tegen kinderen moet je hard zijn. Banen
in de collectieve sector zijn natuurlijk geen echte banen in
de economie."
Allemaal boodschappen waar wantrouwen van uitgaat.
Niet de boodschap die nu nodig is. Vanochtend hoorde ik
er weer zo-eentje. Als je niet uit Wassenaar komt, maar uit
de Schilderswijk: harder straffe! Allemaal van die boodschappen waarvan ik denk: de VVD en daarmee de conservatieve krachten willen alles en iedereen keihard aanpakken,
behalve natuurlijk de bankier, de multinational, degene die
honderd keer zo veel verdient als z'n eigen werknemers.
Dat vind ik niet sterk. Ik denk dat er veel meer behoefte is
aan een positieve boodschap, een boodschap van optimisme. Ik denk dat er een positiever mensbeeld denkbaar
is, waarbij je juist ziet wat een bijdragen al die mensen
leveren. Ik denk dat er behoefte is aan een positiever, progressiever — ja! — sociaaldemocratischer beleid in dit land.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik vind het een hele bijzondere aanleiding als je zegt dat
mensen behoefte hebben aan een positiever verhaal en je
vervolgens het verhaal van de ander negatiever maakt dan
het was. Dat vind ik curieus. Ik snap wel dat je dat eerst
nodig hebt, strijd voor verzoening, maar misschien kunnen
we gewoon die strijd even overslaan en kijken naar de
problemen die mensen hebben. Problemen zijn meestal
niet positief. Ik ben heel positief over de oplossing. Maar
volgens mij maakt u wel een karikatuur van een aantal bijdragen en slaat u ook wel wat investeringen in de publieke
sector over, slaat u over dat mijn plan, waar u net met een
curieus stemmetje iets over zei, juist positief is en erop
gericht is om mensen een betere toekomst te geven. Dus
ik zou zeggen, laten we dan, als we het positief willen doen,
allebei positief zijn, ook over elkaar, en zo'n negatief, raar
aanloopje in het vervolg even overslaan.
De heer Asscher (PvdA):
Ik vind ook dat we het moeten overslaan, dat gebash van
mensen in de bijstand, de kunstenaars en mensen in de
collectieve sector. Ik vind dat helemaal nergens voor nodig.
Laten we dat inderdaad overslaan.
De heer Dijkhoff (VVD):
En dan pakken we bankiers die onder onze ogen de wet
overtreden hard aan. En mensen, laaienlichters, waar ze
dan ook werken in de top van grote bedrijven pakken we
ook hard aan. En al die andere mensen die bij grote en

19 september 2018
TK 2

2-5-43

kleine bedrijven werken en hun best doen, daar zijn we
alleen positief over.
De heer Asscher (PvdA):
Hartstikke goed. Ik wist dat u het kon.
De heer Dijkhoff (VVD):
Nou ja, ik zie dat u het nu ook kunt.
De heer Asscher (PvdA):
Ja, ik wist dat u het kon.
De heer Dijkhoff (VVD):
Dan schrappen we gewoon dat negatieve aanloopje dat u
net nam en dan komen we er wel.
De heer Asscher (PvdA):
Fantastisch! Het volgende VVD-congres ga ik volgen,
meneer Dijkhoff.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ja, het vorige was ook al heel positief als u de hele speech
had beluisterd en niet alleen wat u er zelf van maakte.
De heer Asscher (PvdA):
U vindt het positief, hè, zeggen dat mensen in de bijstand
te veel geld krijgen, maar ik vind dat niet positief.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik ook niet, daarom zei ik het ook niet.
De heer Asscher (PvdA):
Ja, dat zei u wel. U vond dat de uitkering omlaag moest.
Ja, niet zodat mensen gingen creperen. Dat heeft u gezegd.
Dat heb ik toch niet verzonnen?
De voorzitter:
Dan de heer Dijkhoff.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik doe mijn hele speech weer even. Dat is makkelijk, dat is
fijne airtime. Ik heb gezegd dat de meeste mensen die van
goede wil zijn en die vooruit willen, in mijn plan uiteindelijk
beter af zouden zijn. Dat heb ik er ook bij gezegd. En ik denk
dat de heer Asscher het toch met mij eens is dat de meeste
mensen die in de bijstand zitten daar niet voor hun lol zitten.
Dus ik denk niet dat als we positief en met goede intenties
naar de plannen kijken, u ervan kunt maken wat u net deed.
De heer Asscher (PvdA):
U bent de enige Nederlander die een pleidooi voor het
verhogen van de bijstand heeft gehoord in uw eigen toespraak. Dat was er namelijk niet. Tja, dat is wat u er nu van

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

maakt: mensen die hun best doen, moeten meer geld krijgen. Dat ben ik met u eens. Dat kunnen we vandaag
afspreken.
De voorzitter:
De heer Dijkhoff.
De heer Dijkhoff (VVD):
Voorzitter, ik vind het fijn dat de heer Asscher in ieder geval
een positieve toon houdt terwijl hij sneren uitdeelt, maar
heel serieus is het niet.
De heer Asscher (PvdA):
Ja, het is wel heel serieus.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ja, ik vind het ook een heel serieus onderwerp. En wat u
er nu mee doet, weet ik eigenlijk niet en interesseert me
ook niet, maar het klopt in ieder geval niet.
De heer Asscher (PvdA):
Oké. Als het u niet interesseert dan praat ik tegen de anderen.
De voorzitter:
De heer Dijkhoff.
De heer Dijkhoff (VVD):
De mensen die van goede wil zijn, zouden er niet op achteruit behoeven te gaan. Als we in een plan alleen maar kijken
hoe we het zodanig kunnen uitlichten dat het weer fijn in
de malletjes en de vertrouwde dingen past, dan komen we
nooit tot nieuwe inzichten en tot nieuwe ideeën. Dan blijven
we hier een beetje rondjes draaien en bekvechten. Dat is
leuk voor kleine snapshots, maar daar komt Nederland geen
stap verder mee.
De voorzitter:
Ik stel voor dat u verdergaat, meneer Asscher.
De heer Asscher (PvdA):
Ik wijs mijn geachte collega erop dat het wel degelijk pijn
doet als je met gemak blijft bashen op mensen die hun best
doen en het helemaal niet zo gemakkelijk hebben. Daar wijs
ik op. Dan kun je daarna zeggen dat het eigenlijk heel
positief was bedoeld, maar zo is het niet overgekomen. Dus
daarom zei ik al dat ik het volgende congres nauwlettend
zal volgen. Zo is het namelijk echt niet overgekomen. Wat
mensen hoorden, is dat de VVD de uitkeringen weer wil
verlagen. Dat vind ik echt een verkeerde boodschap.
Voorzitter. Wat dan wel? Hoe zou het dan wel kunnen? Wat
zouden we dan wel willen? Ik denk dat er een grote urgentie
is om ondanks de plannen die ik goed vind en waar ik ontzettend blij mee ben, zoals de investeringen die er zijn
gekomen, meer te gaan doen, meer te doen dan we nu al
doen. Ik denk dat dat de echt acute noodzaak van deze tijd

19 september 2018
TK 2

2-5-44

is. Als je ziet dat in Amsterdam een paar weken geleden
een mevrouw uit 1942, die in de spoedeisende psychiatrie
werd opgevangen en dus eigenlijk naar een verzorgingshuis
zou moeten, geen plek kreeg en in een cel een aantal
nachten moest liggen, dan komt de menselijke waardigheid
in het geding. Ik weet dat onze premier dan zegt dat als
Unilever hier zou vertrekken, we uit de eredivisie degraderen. Nou, ik vind dát degraderen uit de eredivisie. Ik zeg
niet dat dit de schuld is van dit kabinet, hoor, want dat zou
ik te makkelijk vinden. Ik zeg alleen dat wij hier met z'n allen
de dure plicht hebben om daar wat aan te doen. Als je als
kabinet zegt dat je het Oranjegevoel mist en je te weinig
complimenten krijgt, zou je eigenlijk je aandacht meer
daarop moeten richten. Het zou dan ook passend zijn om
de passie die nu aan de dag gelegd wordt om juist de
schaamtelozen te belonen — mensen hebben heel goed
ervaren dat zij in de crisis hun baan kwijtraakten terwijl een
aantal grote bedrijven steeds minder belasting betaalden
— vanaf nu aan de dag te leggen om dit soort acute problemen op te lossen. Daar roep ik het kabinet toe op.
Een sociaaldemocratische of progressievere politiek zou
ook betekenen dat we luisteren naar wat mensen vertellen
op de Erasmusbrug. Twee weken geleden waren daar
12.000 leraren. Ik kwam een lerares tegen, Carlien, die in
het speciaal voortgezet onderwijs zit. Speciaal onderwijs
voor kinderen die heel veel aandacht nodig hebben, valt
onder dezelfde cao als die voor het primair onderwijs. Zij
is 46 en zij vertelde dat zij de jongste was op haar school
en dat zij eigenlijk minder wilde werken, maar dat zij steeds
onder druk staat om meer les te geven. Zij zei: die leerlingen
krijgen niet de aandacht die ze verdienen. Zij heeft daar
buikpijn van. Hoe komt het nou dat er niet genoeg mensen
voor dat vak kiezen? Omdat als je voor de keuze staat om
in het onderwijs in te stromen, die loonkloof een gigantisch
probleem is. ik ben heel blij dat er extra geld is voor het
onderwijs. Dat is hartstikke goed. Ik ben zeker blij met het
extra geld voor het salaris, maar ik vind dat wij hier moeten
uitspreken en afspreken dat we die loonkloof gaan dichten.
We moeten die kinderen niet in de kou laten staan. De
directeur van een basisschool die ik even later trof, zei: we
verkwanselen eigenlijk de toekomst van die kinderen en
daarmee onze toekomst als we dat lerarentekort dat er nu
is, niet oplossen. De premier heeft gezien dat er toch
bezuinigd wordt op het onderwijs. Ik snap de financiële
spelregels en ik vind het allemaal grappig — Hoekstra kijkt
streng — maar dit moeten we nu niet doen. Dit moeten we
écht niet doen. Dat geld moet naar de leraren toe. Er moet
extra geld bij om te zorgen dat we die loonkloof dichten.
We gaan niet bezuinigen op de mbo'ers.
Voorzitter. Als je kijkt naar die verschillen — ik zal geen
stemmetjes nadoen, zeker niet dat van de heer Dijkhoff —
dan zie je ook op het woononderwerp wel een heel grote
kloof. Voor ons is wonen een grondrecht en voor dit kabinet
lijkt wonen toch vooral een markt. De resultaten kan je zien.
Er is woningnood. Die is echt weer terug. Huurders zitten
in de klem. Er wordt bezuinigd op de huurtoeslag door dit
kabinet door het schrappen van de kan-bepaling. Dat betekent gewoon minder geld voor mensen die het nodig hebben. Starters op de woningmarkt komen er op heel veel
plekken niet tussen. In mijn stad, Amsterdam, is de gekte
compleet. Dat betekent dat geen onderwijzer of agent die
daar wil werken, daar nog een woning kan vinden en ook
de volgende generatie en de kinderen van de hier aanwezige
Kamerleden niet. Daar moeten we wat aan doen, in de huur
en in de koop. Het kabinet ziet dat probleem wel en zegt

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

dan: wat wij gaan doen; wij komen met overlegtafels middenhuur. Nou, ik had net al een debat met de heer Buma
over wat Jan Schaefer daarvan zou zeggen, maar in een
overlegtafel middenhuur kan je al helemaal niet wonen!
Dat is eigenlijk nog erger dan geouwehoer.
Voorzitter. Daar moet nu wat aan gebeuren. Dat betekent
dat er geld nodig is om meer te bouwen. Dat betekent dat
er geld nodig is en dat er ruimte nodig is voor de corporaties om te investeren. En dat betekent dat we niet op de
huurtoeslag moeten bezuinigen.
De heer Pechtold (D66):
Ik kan me de periode voor het woonakkoord nog herinneren.
Het kabinet wilde daar toen meer dan 2 miljard — uit mijn
hoofd zeg ik 2,1 miljard — heffing halen. Toen hebben we
in het woonakkoord met de C3 gezegd: dat kan wel iets
minder. Toen zijn we op 1,7 miljard uitgekomen. En nu gaat
er nog eens 100 miljoen structureel van af om ervoor te
zorgen dat andere effecten waar ook woningcorporaties
mee te maken hebben — ik zal daar niet voor weglopen —
in ieder geval voor de komende periode helemaal worden
afgedekt.
De voorzitter:
En de vraag is?
De heer Pechtold (D66):
Mijn vraag is: houden wij samen de stimulans om woningen
te bouwen en te verduurzamen? Ik noem de provincies die
daar ook wel in willen investeren, de gemeenten maar
vooral ook de corporaties waar volgens mij nog iets van 10
miljard op de plank ligt. Het gaat om de stimulans om die
nu wel aan het werk te zetten.
De heer Asscher (PvdA):
Zeker, alle waardering voor het feit dat er nu 100 miljoen
extra van de verhuurderheffing afgaat. Ik denk dat dat heel
belangrijk is. Mijn grote zorg betreft nu het volgende. Er
komt nu voor de kijkers even een technisch moment. Die
renteaftrekbeperking lijkt door te tellen — dit is een vraag
aan het kabinet — voor 400 miljoen. Die is dan weer heel
negatief. Het kabinet is erin geslaagd om infrastructuur
daarvan uit te zonderen. Zou het nou niet goed zijn als we
ook de corporaties daarvan uitzonderen? Want daar was
het eigenlijk niet voor bedoeld. Het is eigenlijk een straf
voor investeren, terwijl we zouden moeten willen dat er
ambitie is. U ziet, ik probeer echt in "Pechtoldtaal" te praten.
Ambitie, meer bouwen, en dan moet je ze belonen, juist als
ze woningen bouwen. Dus als we dat ook zouden kunnen
afspreken, dan gaat er wat gebeuren in de woningbouw.
De heer Pechtold (D66):
Dan kunnen we het eens zijn. Maar laten we ook hier dan
wel overeind houden dat als er 10 miljard bij de corporaties
op de plank ligt, als het kabinet ervoor zorgt dat negatieve
effecten van verschuivingen en belastingen ook weer worden afgedekt, we wel met z'n allen gewoon ook tegen die
corporaties zeggen: jongens, bij jullie ligt nu een opdracht,
niet om de hele tijd tegen Den Haag te zeggen wat er niet
kan, maar om nu ook gewoon te laten zien wat er wel kan.

19 september 2018
TK 2

2-5-45

Dat vind ik zeer belangrijk, ook als we in de techniek verzeild
raken. Ik hoop dat de PvdA dat met D66 en het kabinet wil
zeggen.
De heer Asscher (PvdA):
Als wij dat risico van 400 miljoen kunnen wegnemen, dan
ben ik ervan overtuigd dat dat kan lukken. Dan hebben we
dus toch wat bereikt.
Voorzitter. Als je nadenkt over de vraag wat de mens nou
zeker maakt van zijn bestaan, dan gaat het over wonen,
maar dan gaat het natuurlijk ook over werken. Daar is het
contrast tussen de aankondigingen en de mooie voornemens van het kabinet en wat wij nu zien, wel vrij groot. Het
kabinet gaf bij zijn aantreden aan dat zelfstandigen beter
beschermd moeten worden. Daar hebben we eigenlijk niet
zo veel meer van vernomen, terwijl het probleem heel groot
is. Ja, er zijn veel meer banen, maar de ongelijkheid is
gigantisch. De fotografen die ons nu de hele dag op de kiek
zetten, zijn over het algemeen niet verzekerd. En zo zijn er
ontzettend veel zelfstandigen die als ze een ongeluk krijgen,
moederziel alleen zijn en aan hun lot worden overgelaten.
Volgens mij moeten we dat niet willen. Volgens mij past
het niet in een sociaal land om de risico's te dumpen op de
schouders van mensen die echt hartstikke graag willen
werken, maar die daar niet altijd voor kiezen.
Er was in deze Kamer heel veel steun om Deliveroo aan te
pakken toen bezorgers daar opeens in het zzp-schap werden
geduwd. De rechter heeft gezegd: de wetgever is aan de
beurt. Ik heb op dit punt nog niks van het kabinet gehoord.
Het is echt heel belangrijk dat dat gebeurt. Als er goede
voorstellen komen, dan wil ik ze ook steunen. Ik wil niets
liever dan zorgen dat op die arbeidsmarkt ook zelfstandigen
meer bestaanszekerheid krijgen.
De heer Pechtold (D66):
Helemaal eens, maar omgaan met zelfstandigheid en
schijnzelfstandigheid is iets waar we nu al jaren in de politiek mee bezig zijn. Maar u noemt zoiets als verzekeren.
Kijk, je camera zal maar vallen in de Ridderzaal wanneer je
even niet oplet! Ik geloof dat we precies die fotograaf nu
in ons midden hebben.
De voorzitter:
Hij schaamt zich achter zijn toestel.

heb. Als je arbeidsongeschikt raakt of ziek wordt als zelfstandige, is er geen vangnet. Er zijn wel mogelijkheden om je
te verzekeren, maar het cynische is dat het veel te duur is,
juist voor mensen met dit soort beroepen, om dat te doen.
Dat geldt voor heel veel mensen die nu als zelfstandige
werken. Zij maken zich eigenlijk zorgen, want wat gebeurt
er met het gezin als de pech jou treft, zeker als je een gezin
hebt met twee zelfstandigen? Dat is waar ik het over heb
en dan vind ik dat wij een grotere verantwoordelijkheid
hebben dan zeggen: je kunt je verzekeren. Nee, sociale
zekerheid is er juist ook om risico's met elkaar te delen. Als
mensen werken, moeten zij ook beschermd worden. Je
moet zeker zijn van je bestaan.
Er is ook meer initiatief nodig van dit kabinet om gelijkheid,
de strijd tegen discriminatie en de rechten van mannen en
vrouwen te verdedigen, uit te dragen en te beschermen. Ik
hoor graag van de premier hoe hij aankijkt tegen het initiatiefvoorstel, onder andere van de Partij van de Arbeid, om
gelijke beloning van mannen en vrouwen nu af te dwingen.
Het is een schande dat het zolang moet duren.
Ik heb het al gehad over ons initiatief, samen met GroenLinks, om de abortuspil via de huisarts te kunnen verstrekken. Het is een modderige figuur zoals het kabinet ermee
omging, maar ik vind het belangrijk dat coalitiepartijen de
ruimte krijgen om daar vrij naar te kijken. Want ja, het voegt
wel degelijk heel veel toe aan het leven van vrouwen als zij
niet naar een ingewikkelde anonieme kliniek moeten, maar
terechtkunnen bij hun eigen vertrouwde huisarts. Op dat
punt moet en kan het kabinet het beter doen dan nu het
geval is.
Voorzitter. Er is dus ruimte voor een socialere, progressievere sociaaldemocratischer politiek. Ik ga even door op die
loonkloof. In Zaanstad is er een vierdaagse schoolweek.
Waarom noemen we dat geen noodtoestand? Waarom
wordt dat niet aangegrepen als een belangrijk breekpunt
op het gebied van de spelregels om nu iets extra's te doen
voor die kinderen? Waar komt nu toch dat gebrek aan
complimenten en vertrouwen vandaan? Je ziet het Pechtold
bijna zeggen en je ziet het het kabinet bijna denken: er is
toch 1,5%? Ik ben daar heel blij mee. Mensen hebben enorm
behoefte aan wat meer ruimte in de portemonnee, maar
achter die 1,5% op onze koopkrachtpuntenwolk hebben
mensen vooral behoefte aan waardering, aan respect en
aan gezien worden. Dan begrijpen ze oprecht niet dat dat
dit kabinet ervoor kiest om de winstbelasting te verlagen
en de dividendbelasting af te schaffen.

De heer Asscher (PvdA):
Gelukkig was het zijn camera en was hij het niet zelf. Ik denk
dat wij daar allemaal blij om zijn. Als een fotograaf zijn arm
breekt, is hij helemaal niet verzekerd. Dat is waar ik het over

We hebben er allerlei argumenten voor gehoord en vandaag
weer nieuwe: we schaffen het maar af, want straks komt er
een juridisch risico. De premier zei: het is een onverantwoord risico, met de structuur van onze economie. Buma
zei: het gaat over 2 miljoen banen. Wat we eigenlijk zien,
zijn vier corpsballen die zich misdragen op een feest. Het
haantje richt schade aan, want het moet en het zal. En ja,
de premier is eenzaam op dit punt. Hij is degene die gelooft
in deze maatregel, samen met zijn eigen vezels en Paul
Polman. Het ene vriendje doet nog stoerder en zegt: het
gaat over 2 miljoen banen, ik geloof het ook. De derde
wisselt in strategie: we hadden het liever aan onderwijs
uitgegeven, maar vinden het wel belangrijk, dus nou ja het
moet maar. De vierde wast eigenlijk zijn handen in onschuld
en peuzelt een meloen. Maar het gaat wél door. Het gaat
wel door en het maakt mensen boos en het maakt mensen

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

De heer Pechtold (D66):
De premier kondigt al aan dat de slechtste foto van mij
doorgestuurd wordt naar de redactie. Maar dat ligt dan aan
die camera! Mogelijkheden als collectief verzekeren — want
dat punt wil ik maken — zijn er natuurlijk al wel. Maar ik
ben het met u eens dat wij, als zelfstandigheid schijn is of
afgedwongen is, het kabinet, en zeker de minister die daar
de afgelopen jaren de mond van vol heeft gehad, moeten
oproepen om daar nu wat aan te gaan doen.

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-46

cynisch. Geen misverstand: ik heb helemaal niets tegen
grote bedrijven, integendeel. Grote bedrijven zijn hier zeer
welkom. Maar ze moeten zich aan de wet houden in plaats
van ons de wet voorschrijven. Ze krijgen er heel veel voor
terug: een fantastisch land — we hebben net de ranglijstjes
weer gehoord — met een goed opgeleide beroepsbevolking,
met verbindingen met de hele wereld en met een stabiele
democratie. Een fantastisch land, waar je handel kan drijven
met de hele Europese Unie. Maar bij dat land, bij de waarden van dat land, bij het DNA van dat land hoort dat je ook
bijdraagt aan de kansen van anderen. En dan ga je dus niet
zeiken over de dividendbelasting als er nog kinderen zonder
ontbijt naar school gaan. En dan ga je dus niet naar het
Torentje. Je moet niet vragen wat Rutte voor jou kan doen,
je moet vragen wat jij kan doen voor al die gewone Nederlanders die niet profiteren, die geen buitenlandse aandeelhouder zijn. Dát is wat je moet doen!
En, voorzitter, zolang het kabinet daar niet van terugkomt,
is het terecht dat die kritiek er is, is het terecht dat dit het
kabinet-Shell I of-Unilever I genoemd wordt. Buma zei net:
ga maar eens praten met zo'n werknemer. Nou, dat is goed
als het niet de topman is. Ik heb zo'n werknemer, van Unox,
opgezocht, Alex den Brok, 27 jaar Unox. Is dat dan Unilever?
Ja. O nee, vorig jaar verkocht. Want Unilever heeft eigenlijk
vrijwel alle productiebanen afgestoten. Dat moest van de
aandeelhouders. Ik heb 'm gezegd: "joh, Alex, hoe mooi is
het dat onze premier voor jou die dividendbelasting wil
afschaffen met hulp van Buma? Hoe geweldig is dat? Heb
je ervan gehoord? Hebben jullie het erover op het werk?"
Hij is kruidenmenger en zei: "ik ken het geheim van het
recept van de rookworst op jullie bord. En ja, ze hebben het
erover op het werk, die dividendbelasting." En weet je watie zei? "Ik heb liever dat ze het uitgeven aan mensen die het
arm hebben." Hij zei: "ik ben wel klaar met het pleasen van
die aandeelhouders. Die aandeelhouders willen dat mij loon
niet omhooggaat. Die willen dat die banen verkocht worden.
Die willen de fabrieken sluiten. Kun je dat geld niet beter
hier in Nederland uitgeven?" En ik dacht: Alex heeft niet
alleen meer verstand van die worst, maar ook van wat nu
verstandig zou zijn.
Voorzitter. De kernvraag in dit debat is toch of deze premier
in zijn eenzame tocht die doodlopende steeg in, bereid is
om te keren, een ander beleid te voeren, te luisteren naar
de stem van het volk in plaats van de stem van de CEO's,
de stem van het geld. En, voorzitter, dat is nodig. Dat is
nodig! Nederland staat voor een ongelooflijk belangrijke
tijd met grote uitdagingen. Ze zijn hier langsgekomen. Dit
kabinet heeft gezegd niet te willen regeren met die smalste
basis. De Koning had het nog over een kabinet van honderd
jaar geleden dat het ook deed. Ik denk dat dat terecht is,
want de uitdagingen die op ons afkomen, vergen meer
steun dan een meerderheid van één. Maar dan moet je ook
luisteren. Dan moet je niet zo arrogant op iedere interventie
en iedere suggestie vanuit deze Kamer reageren.
Die uitdagingen vragen veel bredere steun. We hebben het
gehad over de klimaatverandering. Ja, dat zullen we met
z'n allen moeten doen op een manier die banen oplevert
en die eerlijk is. We hebben het gehad over migratie. Ik ben
ervoor om een staatscommissie aan het werk te zetten en
om daarover na te denken. Ik ben ervoor om na te denken
over een humaner, menselijker systeem, waarbij we
vluchtelingen opvangen zonder die cynische boottochten
op ons geweten te blijven hebben. Ik ben daarvoor. Ik ben

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

voor een Europa waarin we ons sterk maken tegen al die
autoritaire leiders om ons heen. Daar ben ik voor.
En daar komt, ... Bij het woord "autoritaire leiders" ...
De voorzitter:
De heer Buma!
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Precies. Dat interruptierecht moeten we afschaffen, maar
nu het er nog is ...
Ik reageer even op het punt van de staatscommissie. Ik
vraag de heer Asscher of ook hij bereid is naar het Vluchtelingenverdrag te kijken. Ik realiseer me dat dat een grote
status heeft, maar als we eerlijk zijn, kunnen we er niet
omheen om dat aan de eisen van de tijd aan te passen. Dus
mijn vraag is: bent u ook bereid om daarnaar te kijken?
De heer Asscher (PvdA):
Ik deel die overtuiging van de heer Buma niet, maar ik vind
dat die commissie overal naar moet kunnen kijken. Ik denk
dat het verdrag ons voorschrijft mensen veiligheid te bieden
en dat dat ook een verplichting is die we nooit moeten loslaten. Maar ik vind dat die commissie overal naar moet kijken. Ik vind dat ze ook moeten kijken naar hoe je beter om
kan gaan met arbeidsmigratie binnen de Europese Unie,
een onderwerp dat eigenlijk niet aan bod is gekomen, maar
dat in mijn visie een van de oorzaken is geweest van brexit.
Ik vind het te makkelijk om daarvan te zeggen: dat is nu
voorbij. Ik denk dat daar betere oplossingen nodig zijn. Als
je zo'n commissie aan het werk zet, zou ik het mooi vinden
dat het debat over migratie niet altijd een debat is waarbij
iedereen de ander beschuldigt van verkeerde intenties. Niet
dat u dat net deed, meneer Buma, maar het gebeurt nogal
eens bij dat debat. Ik zou het mooi vinden als we daar een
verstandig rationeel debat over kunnen voeren en dan zal
ik altijd verdedigen dat we in Nederland vluchtelingen
moeten opvangen. Maar laat die commissie zijn werk doen.
Voorzitter. De globalisering stelt ons voor de opgave om
onze openheid te behouden en die tegelijkertijd veel beter
te reguleren en te temmen, en dus ook garanties af te
dwingen dat de grote globale handelsstromen niet leiden
tot uitbuiting van arbeiders hier, maar ook niet tot uitbuiting
in landen elders. Dat is nog niet zo makkelijk. Dat zullen we
in Europees verband moeten doen. De technologische
verandering biedt ons geweldige kansen om het leven van
heel veel mensen heel veel beter te maken, maar ook hier
is het nodig dat we een streep trekken, dat we opkomen
voor het feit dat niet alle data die we met zijn allen produceren, eigendom worden van een aantal grote, weinig
belasting betalende Amerikaanse bedrijven. Voor de ouders
van kinderen in de basisschoolleeftijd wil ik in ieder geval
vast even de vraag opwerpen wie er nu beschikt over de
data van Fortnite. Ik zie een paar ouders ongerust knikken.
Minderjarigen spelen dat spel, zoek het maar op. Het is van
gigantische waarde, data over kinderen die nu minderjarig
zijn en straks volwassen. Hun gedrag wordt in kaart
gebracht. Laten we de vooruitgang omarmen, maar laten
we zorgen dat die voor ons werkt.

19 september 2018
TK 2

2-5-47

Voorzitter. Het belangrijkste wat we kunnen doen om ons
land klaar te maken voor de toekomst is dit gouden moment
in onze economie beter aanwenden dan we nu doen. Dat
betekent dat we niet moeten doorgaan met de stapel
cadeaus voor bedrijven die het helemaal niet moeilijk hebben. Het betekent ook dat we nu moeten investeren in het
onderwijs, in de zorg. Ik ben heel trots op de voorstellen
die ik met Jesse Klaver en Lilian Marijnissen aan u heb
voorgelegd, omdat het belangrijk is dat je alternatieven laat
zien. Daarmee zouden we erin kunnen slagen om hier niet
alleen de tevredenheid van dit kabinet te aanschouwen,
maar Nederlanders te laten zien dat we het cynisme over
de politiek niet alleen hebben gehoord, maar actief bestrijden. Voor mij is dat de kernvraag van deze dag.
Het kabinet antwoordt vrijdag. De verschillende partijen
antwoorden vrijdag. Gaan we met zijn allen voor een positiever, progressiever, sociaaldemocratischer antwoord op
de vragen van deze tijd? Of gaat deze coalitie met zijn 76'en
lekker doormarcheren op de maat van de aandelenbeurzen?
We gaan het meemaken. Het is Grote Verzoendag, verras
me.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Segers
namens de ChristenUnie.

De heer Segers (ChristenUnie):
Mevrouw de voorzitter. Prinsjesdag was een zonnige dag
en het kabinet had een mooie boodschap. De werkloosheid
neemt af, zo'n 96% van de Nederlanders gaat erop vooruit.
Voor een gemiddeld gezin betekent dat zo'n €500 per jaar
extra. Na de grootste economische crisis van na de Tweede
Wereldoorlog is dat goed nieuws. De cijfers zien er zelfs
nog beter uit dan de eerste voorspellingen van voor de
zomer. Het kabinet heeft er nog een schepje bovenop kunnen doen voor de lage inkomens en dat is goed werk.
Huishoudens met maar één inkomen, de zogenaamde
eenverdieners, die als geen andere groep de afgelopen
jaren hun koopkracht hebben zien dalen, maken nu eindelijk
een eerste inhaalslag. Ook dat is goed nieuws.
Mevrouw de voorzitter. Het economisch herstel heeft vele
vaders. Als coalitiepartij en als lid van de voormalige "constructieve drie" tel ik uiteraard mijn zegeningen, maar een
partij die hier ook met ere genoemd moet worden, is de
Partij van de Arbeid. Het was deze partij die vijf jaar lang
de verantwoordelijkheid voor het overwinnen van de economische crisis heeft gevoeld en die verantwoordelijkheid
ook heeft genomen. Bij alle verschillen van opvattingen die
er zijn en blijven, past ook gewoon de erkenning daarvan.
Dank.

schrijft mooie zwarte cijfers. Maar wat hem werkelijk drijft,
is de zorg voor de schepping, de omslag naar duurzame
energie, de verduurzaming van huizen. Hij bestuurt zijn
bedrijf op een sociale manier, door winstdeling onder zijn
werknemers, door een deel van de winst te besteden aan
goede doelen en door te streven naar een vast percentage
aan werknemers met een afstand tot de arbeidsmarkt. Niet
winst is heilig. Die is nodig, dat zeker, maar ze is niet heilig.
De zorg voor mensen en de schepping, die is voor hem
heilig.
Wat geldt voor Van Dorp installaties, geldt ook voor ons
land en moet ook gelden voor het kabinet. Dit kabinet heeft
zich voorgenomen om kloven te overbruggen, tegenstellingen kleiner te maken. Aan deze missie zal ik het kabinet
steeds blijven herinneren. Dat is gezien de sociale staat van
Nederland hard nodig. Ook dit jaar heeft het Sociaal en
Cultureel Planbureau van Kim Putters weer die sociale staat
van Nederland geschetst. Ook die lijkt soms verdacht veel
op een zonnige Prinsjesdag, want we hebben een hoge
kwaliteit van leven. Het opleidingsniveau stijgt. Het aantal
slachtoffers van criminaliteit daalt. De meeste Nederlanders
voelen zich gezond. De levensverwachting stijgt. En
ondertussen investeert het kabinet ruim 6 miljard in
onderwijs, in zorg, in veiligheid en in openbaar bestuur. Er
zijn goede cao's afgesloten. Er wordt een miljard per jaar
extra in gezinnen geïnvesteerd. Dat is allemaal goed en
nodig, en toch ... Het gaat goed met de economie, maar
gaat het ook goed met onze samenleving? We kunnen reële
zorgen van mensen niet afdoen met een beroep op de miljarden die dit kabinet investeert in de samenleving. De
zorgen zijn ook niet weg als je daar nog een schepje van 2
miljard bovenop wil doen. Want we zien dat onze samenleving steeds verder verdeeld raakt, dat de onderlinge verschillen steeds hardnekkiger worden en dat de zorgen over
onze omgangsvormen toenemen.
Het Sociaal en Cultureel Planbureau constateert dat we
steeds meer van elkaar verschillen, vanwege onze opleiding,
culturele achtergrond en leeftijd. De bakfietsouders kennen
de inmiddels befaamde Henk en Ingrid helemaal niet, en
andersom. De Saabrijder met spencer heeft geen idee van
de leefwereld van een Marokkaans-Nederlandse kickbokser
en andersom. De gestreste, hardwerkende ouders van drie
drukke tieners hebben een totaal ander leven dan de oudere
die zich geregeld eenzaam voelt. Misschien moet ik eraan
toevoegen dat een gemiddelde aartsbisschop en een
bevriende liberale fractieleider ook weinig meer van elkaar
begrijpen. And never the twain shall meet. Alleen als Friese
jongeren de weg blokkeren voor anti-Zwarte Pietactivisten,
ontmoeten hele verschillende mensen elkaar voor de duur
van een middag, maar tot een goed gesprek kwam het
destijds niet.

Het gaat goed met de economie, maar gaat het ook goed
met ons land? Hoe mooi ook, geld en inkomen zijn geen
doel op zichzelf. Het zijn middelen voor een goed leven,
goed samenleven. Onlangs heb ik een dag doorgebracht
met Henk Willem van Dorp. Hij is de eigenaar van een groot
installatiebedrijf dat hij ooit zelf startte en dat uitgroeide
tot een prachtig bedrijf met meer dan 1.200 werknemers.
Ook zijn bedrijf profiteert nu van de economische groei. Hij

Mevrouw de voorzitter. Wat in een tribale samenleving op
het spel staat, is de samenleving zelf, de bereidheid om van
elkaar te leren, voor elkaar te zorgen, en de wil om een klein
beetje rekening met elkaar te houden, om de ander zijn
vrijheid, zijn geloof, zijn twijfel en zijn ongeloof te gunnen.
Toen columnist Bas Heijne het evangelie moest samenvatten en hij het "heb uw vijanden lief" moest vertalen voor
seculiere Nederlanders, kwam het voor hem samen in de
oproep: kom uit je bubbel. Er zijn in ieder geval twee plekken waar we in onze samenleving uit onze bubbel komen
en waar hele verschillende mensen elkaar tegenkomen,
arm en rijk, hoog- en laagopgeleid, werkgever en werknemer, autochtoon en Nederlanders met een migratieachter-

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-48

grond. De eerste plek is het kerkplein. Omwille van het
goede begrip binnen de coalitie noem ik maar even heel
snel ook de tweede plek, het sportveld, of zo u wilt, oppositie, de sportkantine. Als de samenleving ons lief is, koesteren we onze kerkpleinen en sportvelden en geven we ruimte
aan religie en sport.
Mevrouw de voorzitter. Gelukkig kunnen we ook nog meer
doen dan het koesteren van kerkplein en sportveld. De start
van de maatschappelijke diensttijd deze week is zeer
hoopvol. Het is een prachtig middel om jongeren uit hun
bubbel te halen en een mooie ervaring te laten opdoen in
de zorg voor anderen; zorg voor ouderen, voor de natuur,
voor die sportvereniging. 15.000 jongeren gaan nu van start
en dat gaan er nog veel meer worden. Mijn vraag aan de
minister-president is hoe we dit belangrijke project verder
vaart gaan geven. Hoe zorgen we er praktisch voor dat, om
de koning te citeren, we niet alleen maar naast elkaar leven
maar veel meer met elkaar leven?
Dit kabinet maakt ook werk van waardig ouder worden,
waarmee we de verbinding tussen generaties willen versterken, de eenzaamheid willen bestrijden en de kloof tussen
jong en oud te lijf gaan. Dat soort plannen voor herwaardering van ouderdom en voor vrijwilligersorganisaties die
met ouderen werken en die het welzijn verhogen, versterken
onze samenleving.
Ook de publieke omroep is zo'n marktplein van onze tijd,
waar hele verschillende mensen elkaar ontmoeten. Die
heeft twee pijlers: externe pluriformiteit en kwalitatieve
nieuwsvoorziening en opinievorming. Ik ben bezorgd hoe
veilig die pijlers zijn in het huidige bestel en het huidige
medialandschap. De publieke omroep is er misschien nog
steeds voor iedereen, maar steeds minder van iedereen.
Wie wanneer wat mag uitzenden, moet wat mij betreft
democratischer en dus met meer invloed van kijkers en
groepen uit de samenleving. Waar de NPO een grote streep
door bijvoorbeeld — ik noem maar wat — religieuze programma's dreigde te zetten, zou ik ook hier zeggen: koester
ook dit plein voor onze verschillen en voor het goede
gesprek daarover. Als we nieuwsvoorziening en opinievorming kwalitatief op peil willen houden in een tijd waarin
feiten er steeds minder toe doen, zou het goed zijn om de
Berlijnse Muur tussen de publieke omroep, kranten en
andere nieuwsbedrijven te beslechten. Mijn vraag aan de
minister-president is: op welke manier denkt het kabinet te
kunnen gaan werken aan de toekomst van een pluriform
en kwalitatief publiek bestel dat bestand is tegen de veranderingen in het medialandschap?
Mevrouw de voorzitter. Volgens het Sociaal en Cultureel
Planbureau is een belangrijke factor voor het welbevinden
van mensen de mate waarin zij regie hebben over hun
leven. Mensen die ervaren dat zij regie over hun leven
hebben, geven hun leven gemiddeld een 8,4. Mensen die
dat niet voelen, geven dat een 6,3. Of het nu om onderwijs,
zorg, je woonomgeving of je lokale bestuur gaat, het is
cruciaal dat mensen opnieuw zeggenschap en eigenaarschap krijgen. Het regeerakkoord heeft daar mooie voornemens over opgeschreven zoals ruimte voor coöperaties
voor duurzame energie en het zogenaamde right to challenge, waarbij een buurt bijvoorbeeld een buurtcentrum
kan overnemen. Hoe staat het met de uitwerking van die
plannen? Hoe kunnen we mensen meer eigenaarschap en
zeggenschap geven bij publieke voorzieningen?

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

Mevrouw de voorzitter. Prinsjesdag was een mooie, feestelijke dag. En toch, ondanks al die slingers die waren opgehangen, zijn er ook mensen die dezer dagen denken: dit
gaat niet over mij, dit is niet mijn feestje, mijn leven valt
buiten die puntenwolk van dat koopkrachtfestijn, ik val
buiten de recent afgesloten cao's waarin behoorlijke loonstijgingen zijn afgesproken. Het gaat goed met de economie,
maar gaat het ook goed met onze jongeren? Als er een
groep is die veel op hun bordje hebben, dan zijn dat jongeren. Twee jaar geleden schreven we samen met KBO-PCOB
en Omroep MAX het manifest Waardig ouder worden. Ik
denk zo onderhand dat het nu tijd wordt voor het manifest
Waardig jong zijn. Het is voor het eerst sinds de Tweede
Wereldoorlog dat er een generatie van jongeren opgroeit
die slechter af is dan hun ouders. Jongeren van 35 jaar
verdienen gemiddeld minder dan hun ouders op die leeftijd.
Vooral voor die groep minstverdienende jongeren is het
steeds moeilijker om van een dubbeltje een kwartje te
worden. Jongeren komen moeilijker aan een vaste baan,
hebben vaker last van meer schulden en kunnen minder
snel een huis kopen. Ze bouwen minder snel een pensioen
op of bouwen helemaal geen pensioen op. Hier ligt een
grote verantwoordelijkheid voor de minister van Sociale
Zaken, die ook zeker de minister voor jongeren is. Voor
jongeren is het cruciaal dat er een houdbaar pensioenstelsel
komt en dat er dus een hervorming komt, gebaseerd op
solidariteit tussen oud en jong. Ik hoor van de ministerpresident graag hoe het daarmee staat. Voor jongeren is
het ook van groot belang dat de kloof tussen flexbanen en
vast werk kleiner wordt. Dus ook op dat gebied een warme
aanmoediging om de voorgenomen wetgeving ter hand te
nemen.
Mevrouw de voorzitter. Waar ik me grote zorgen over maak
bij jongeren, zijn de steeds verder stijgende schulden die
studenten aangaan. Iedere seconde stijgt de nationale studieschuld met €55. Als ik de studieschuldmeter van ISO
moet geloven, is de totale studieschuld al meer dan 20
miljard. Dat wordt in toenemende mate een molensteen
om de nek van onze jongste generatie. Wat de ChristenUnie
betreft moet dit hoog op de agenda. Nu heeft het kabinet
een ambitieuze schuldenaanpak gepresenteerd, maar het
perspectief van jongeren mag daarin wat mij betreft nog
sterker. Want het is cruciaal om juist bij jongeren al te
werken aan kennis over geld en het voorkomen van schulden. Ik roep het kabinet dan ook op om jongerenorganisaties en specifiek studentenorganisaties bij die brede schuldenaanpak te betrekken, zodat er gezamenlijk gewerkt kan
worden aan preventie van problematische schulden en
bewustzijn over het lenen van geld.
Mevrouw de voorzitter. Een groep die wellicht met enige
vervreemding naar ons feest van Prinsjesdag heeft gekeken,
zijn de jongeren die minder kans op de arbeidsmarkt hebben
dan studenten en die ook kampen met schulden en
armoede. Waarschijnlijk hebben zij helemaal niet naar
Prinsjesdag gekeken. Zo ver staat hun wereld af van de
onze. Des te belangrijker dat wij wel naar hen omkijken. We
zijn een rijk land en mogen er niet in berusten dat kinderen
in armoede opgroeien, dat schulden van jongeren hun
kansen om zeep helpen en dat kwetsbare jongeren geen
werk kunnen vinden. Met het oog op hen zou het goed zijn
om 25 miljoen euro vrij te maken voor uitvoering van het
convenant kinderen in armoede, voor extra geld voor vrijwilligersorganisaties zoals SchuldHulpMaatje, Humanitas
en het Leger des Heils die mensen uit hun schulden helpen
en — het derde punt — voor baankansen voor kwetsbare
jongeren in het voortgezet speciaal onderwijs en het prak-

19 september 2018
TK 2

2-5-49

tijkonderwijs. Juist in een tijd waarin het ons economisch
goed gaat en de gemiddelde koopkrachtcijfers prachtig zijn,
moeten we steeds blijven kijken naar de mensen die achterblijven, naar degenen die gisteren dachten "en dit gaat niet
over mij". Juist aan hen wil ik denken en juist voor hen wil
ik het doen.
Mevrouw de voorzitter. Juist als het gaat om de toekomst
van onze jongeren, hebben we het ook over de aarde die
we aan hen doorgeven. Onze kinderen en kleinkinderen
verdienen een schone leefomgeving, een economie die
materialen niet verspilt, maar hergebruikt en een landbouw
die een kringlooplandbouw moet worden. Ik wil de enorme
rekening van de klimaatverandering niet doorschuiven naar
volgende generaties. Met de brede ondertekening van de
Klimaatwet zetten we een betekenisvolle stap richting de
klimaatdoelen van Parijs. Ik heb vertrouwen in de innovatieve kracht van ons bedrijfsleven, maar zie ook uit naar de
verdere invulling van het klimaatakkoord.
Mevrouw de voorzitter, ik heb nog één zorg die ik wil delen
met het kabinet. We hebben het vandaag veel gehad over
goed samenleven en juist daarom wil ik de minister-president op het hart drukken om morgen, wanneer hij naar
Brussel afreist, ook de positie van vluchtelingen op Lesbos
en andere Griekse eilanden aan de orde te stellen. Hun
situatie is soms mensonterend, beschamend en soms zelfs
gevaarlijk. Ik spoor de minister-president aan om zich
morgen bij de Europese top ook in te zetten voor betere
omstandigheden daar en een oplossing van de situatie.
Ik kom tot een afronding. Aan het begin van mijn bijdrage
refereerde ik aan Henk van Dorp, een ondernemer voor wie
winst belangrijk is, maar geen doel op zichzelf is, een
ondernemer die in zijn bedrijf kloven overbrugt en een
ondernemer voor wie de zorg voor de schepping en de zorg
voor mensen centraal staan. Dat is ook wat ik het kabinet
wil voorhouden. Zeker, groei is belangrijk. Maar alleen als
iedereen meetelt, als we oog hebben voor onze jongeren
en onze ouderen, als we onze kerkpleinen, sportkantines
en sportvelden koesteren en als we goed voor de schepping
zorgen. Alleen dan gaat het niet alleen goed met onze economie, maar stapje voor stapje ook beter met ons land.
Bij dit belangrijke werk wens ik het kabinet Gods zegen toe.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Segers. Dan geef ik nu het woord aan
mevrouw Thieme namens de Partij voor de Dieren.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Veel mensen maken zich grote zorgen, ik maak me grote zorgen, over de staat van het milieu,
over de staat van het land en over de staat van de politiek.
Vorige week maakte het Centraal Bureau voor de Statistiek
bekend dat we met de huidige uitstoot van CO2 nog ver,
heel ver verwijderd zijn van de klimaatdoelstellingen van
Parijs. In het voorjaar lieten de gezamenlijke planbureaus
in het boek De kwetsbare welvaart van Nederland zien dat
de welvaart in Nederland weliswaar is gegroeid, maar dat
we in welzijn al 40 jaar achteruit hollen. Vorige maand
maakte EenVandaag bekend dat meer dan de helft van de
Nederlanders niets merkt van het economische herstel.
Maandag liet het CBS weten dat mensen in ons land zich

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

grote zorgen maken over het milieu. Zeven op de tien
mensen zien dat de natuur grote schade is toegebracht. En
90% zegt zich daar grote zorgen over te maken. En dit
voorjaar liet de Rabobank weten dat de besteedbare inkomens van Nederlandse huishoudens al 40 jaar niet zijn
gestegen. Onderwijzers, verpleegkundigen en politieagenten
staken en demonstreren vanwege lage beloningen, hoge
werkdruk, stress en burn-outs.
De Miljoenennota ademt een hele andere werkelijkheid uit.
Het kabinet spreekt opgewekt van ambitieuze milieudoelstellingen, van forse investeringen in de samenleving en
van verstandig begrotingsbeleid. De Miljoenennota beweert
dat het goed gaat met Nederland omdat de economie blijft
groeien, huishoudens meer gaan consumeren, bedrijven
meer gaan investeren en de huizenprijzen blijven stijgen.
Alsof het welzijn van Nederlanders samenvalt met de stijging van het bruto binnenlands product. Niets over de
lamlendige duurzaamheidsprestaties van Nederland. Geen
woord over de maatschappelijke ophef over de afschaffing
van de dividendbelasting. Geen spoor van de diepe littekens
die tien jaar crisis in de samenleving heeft achtergelaten.
Geen woord over de vertrouwensbreuk tussen burger en
politiek.
Voorzitter, dit is de twaalfde Miljoenennota die ik mag
becommentariëren. Nog nooit heb ik zulke zelfgenoegzame
politieke propaganda gezien. Het grossiert in economische
zelffelicitaties. Men schuift de ecologische en sociale kosten
ongegeneerd naar toekomstige generaties. Of men schuift
ze af naar bedrijven en burgers, die onderling maar moeten
uitmaken wie wat doet en wie waarvoor opdraait. Mensen,
dieren, natuur en klimaat zijn de kinderen van de rekening.
En dan heb ik het nog niet eens gehad over de nietszeggende koopkrachtplaatjes die zijn gelekt, onder het motto:
tevreden burgers klagen niet.
Maar de voorspellingen zijn op drijfzand gebaseerd. Dat is
niet mijn stelling, maar dat vindt het Centraal Planbureau
zelf. Er wordt al jaren schande gesproken van populisten
die feitenvrije politiek zouden bedrijven. Nou, als dat de
definitie van populisme is, dan kan dit kabinet er ook wat
van. Ooit was de Miljoenennota een betrouwbaar feitenrelaas over de overheidsbegroting en beleidsvoornemens
van het kabinet. Dat verwachten burgers van de politiek.
Die moet eerlijk, betrouwbaar en transparant zijn. Zo niet
Rutte III. Terwijl de VVD van de ene affaire naar de andere
sukkelt, laat het kabinet met deze propaganda blijken dat
ze de burger niet serieus neemt, dat het eigen imago
belangrijker is dan de zorgen van mensen en dat het zich
niets aantrekt van de diepe vertrouwensbreuk tussen politiek en burger die tien jaar crisis heeft veroorzaakt.
Voorzitter, afgaand op de Miljoenennota neemt het kabinet
precies de verkeerde maatregelen, laat het steevast de
kortetermijnbelangen zwaarder wegen dan de langetermijnbelangen. Het kabinet is trots op zijn verstandige begrotingsbeleid. Het is trots dat het begrotingsoverschot wordt
gebruikt om de staatsschuld af te lossen en dat het de
rekening naar eigen zeggen niet doorschuift naar onze kinderen. Maar als het over ons klimaat gaat, doet het kabinet
dat in alle opzichten wel. En hoe! Uitstel en afstel is het wat
de klok slaat. Het kabinet legt de verantwoordelijkheid voor
duurzaamheid bij het bedrijfsleven en maatschappelijke
organisaties, en deinst terug voor wettelijke sancties.
Daardoor zijn we, drie jaar na Parijs, nog altijd aan het polderen en raken de doelen steeds verder uit het zicht. Oud-

19 september 2018
TK 2

2-5-50

kroonlid van de Sociaal-Economische Raad Klaas van
Egmond zegt: polderen is saboteren, hou ermee op! Het
grootbedrijf mee laten beslissen over wetten en regels die
hun kosten verhogen? Dat gaat niet werken. Je laat een
overtreder ook niet meebeslissen over de hoogte van zijn
straf? De eindbaas van Shell vindt het doodnormaal om
publiekelijk te eisen dat de belastingbetaler, u en ik, het
miljardenbedrijf financieel gaat helpen om aan zijn milieuverplichtingen te voldoen, en dus kan nog altijd niet worden
uitgesloten dat de kosten voor de uitvoering van het klimaatakkoord bij de burgers terecht gaan komen en dat de miljardensubsidies voor het grootbedrijf in stand worden
gehouden.
En, voorzitter, hetzelfde geldt voor het landbouwbeleid. De
landbouw, en de veehouderij in het bijzonder, kampt met
grote problemen: landbouwgif, ammoniak, fijnstof,
bodemvervuiling, dierenleed en voedselschandalen. Als
we niets doen, zal de veehouderij in 2050 alle toegestane
hoeveelheid broeikasgassenuitstoot in Nederland opsouperen. Steeds meer experts, zoals de Raad voor de leefomgeving, stellen dat we de klimaatdoelstellingen niet gaan halen
zonder radicale inkrimping van onze veestapel, en dus een
beperking van onze vleesconsumptie, en dus een radicale
wijziging van onze voedselproductie. Want: hoe langer we
wachten, collega's, hoe moeilijker en duurder het wordt
voor boeren om om te schakelen.
Maar wat doet het kabinet? Het blijft zijn heil zoeken in
subsidies voor mestvergisters en luchtwassers en geeft alle
ruimte voor verdere intensivering en schaalvergroting in
de veehouderij. Inkrimping van de veestapel is taboe, wordt
angstvallig vermeden. En het argument? Nederland wil de
slager en melkboer van Europa zijn, en liefst ook nog van
China, Japan en Australië. Kortzichtige economische
belangen wegen zwaarder dan het welzijn van dieren en
mensen, zwaarder dan het klimaat.
Dat geldt ook voor die andere heilige koe: de luchtvaart in
het algemeen en Schiphol in het bijzonder. Ook deze leveren
een substantiële bijdrage aan onze ecologische voetafdruk,
al worden deze emissiecijfers buiten de boeken gehouden
en is de luchtvaartlobby erin geslaagd het akkoord van
Parijs te ontlopen. En ook hier: vooral vertrouwen op
oplossingen zoals biokerosine. En ja, het kabinet herintroduceert, nadat het uitgeregeerd is, de vliegtaks, maar houdt
die zo laag dat een broodje in de Thalys meer kost. Het heft
nog altijd geen btw op kerosine, maar wel op leidingwater,
legt de uitbreidingsplannen van Schiphol, Lelystad, Eindhoven en andere luchthavens geen strobreed in de weg, en
haalt onwelgevallige rapporten hierover onderuit door zelf
gekleurde contraexpertise in te huren. Het vertrouwt erop
dat de vervuilers wel uit zichzelf gaan stoppen met vervuilen. Doorschuiven en afschuiven, ook hier.

gestemd en snapt niemand de logica ervan. Ook deze
rekening mag de burger betalen, onder andere door de
verhoging van de btw op eerste levensbehoeften van 6%
naar 9%. Volgens het kabinet is de afschaffing goed voor
iedereen, terwijl we allemaal weten dat het goed is voor
maar één bedrijf: Unilever.
Voorzitter. De Miljoenennota is pure propaganda. Nog
treuriger wordt het als je de passages leest over de verlaging van de vennootschapsbelasting. Onder internationale
druk gaat het kabinet eindelijk iets doen aan de belastingontwijking door multinationals. Het werd tijd, denk je dan.
Maar wat doet Rutte III vervolgens? Het kabinet compenseert multinationals voor het verlies aan ontwijkingsmogelijkheden door de tarieven van de vennootschapsbelasting
te verlagen. Het is de dief belonen voor zijn diefstal door
hem de buit dan maar cadeau te doen.
Voorzitter. We staan voor ongekende uitdagingen. Klimaatverandering is bijna onomkeerbaar geworden. Er komen
klimaatvluchtelingen onze kant op als we de temperatuurstijging niet onder de 1,5°C weten te houden. De natuur
piept en kraakt. Waterschaarste dreigt. De bodemkwaliteit
neemt af. De soortenrijkdom is ongekend snel aan het verminderen. De ongelijkheden tussen mensen in termen van
levenskansen en ontplooiingsmogelijkheden zijn tijdens de
crisis scherp toegenomen, ook in Nederland. Jongeren
hebben minder kans op een vaste baan — andere collega's
hebben het ook al gezegd — en dus minder kans op pensioen. Ze hebben minder kans op een huis. Ze moeten meer
betalen voor hun onderwijs en zichzelf steeds dieper in de
studieschulden steken, schulden waarover ze meer rente
moeten gaan betalen als het aan de kabinetsplannen ligt.
Sinds het begin van de crisis is de mondiale schuldenlast
met 50% gestegen.
Maar ook onze ecologische schuld is gestegen. Earth
Overshoot Day viel dit jaar op 1 augustus, en in Nederland
op 14 april. Dat is de vroegste datum ooit. Wat betekent die
datum nou? Op die datum, op 14 april, hebben we alle
grondstoffen en hulpbronnen die de aarde elk jaar kan
produceren al opgemaakt. De andere maanden leven we
dus op de pof van toekomstige generaties. En elk jaar
schuift die datum een stukje op naar vroeger in het jaar.
We leven alsof we bijna twee aardbollen tot onze beschikking hebben. In Nederland leven we zelfs alsof we 3,5
aardbollen tot onze beschikking hebben. We nemen daarmee een steeds groter voorschot op de toekomst. Wij zijn
het die dat laten gebeuren. Het is geen natuurverschijnsel.
Wij zijn het dus ook die er iets aan kunnen doen, en er iets
aan moeten doen, al was het maar voor onze kinderen en
kleinkinderen.

Over de afschaffing van de dividendbelasting is al veel
gezegd en geschreven. Behalve de minister-president weet
niemand waarom het gebeurt, heeft geen kiezer hier voor

Deze Miljoenennota is echt een gemiste kans. Het kabinet
feliciteert zichzelf met irrelevante cijfers en schuift wat echt
belangrijk is, namelijk een milieubeleid met tanden, door
en af, terwijl het toch echt niet zo moeilijk is en er ook binnen de kaders van dit regeerakkoord veel meer mogelijk
was geweest. Waarom wordt de belastinghervorming niet
gebruikt om CO2-emissies hun echte prijs te geven? Waarom
wordt de verhoging van de btw niet gebruikt om duurzame
consumptie goedkoper te maken en niet-duurzame consumptie juist duurder? Waarom wordt er niet een vleestaks
en tegelijk een groente-en-fruitbonus geïntroduceerd?
Waarom wordt er geen begin gemaakt met het beëindigen
van de bio-industrie, als je weet dat de huidige omvang
van de veestapel toch onhoudbaar is? Waarom worden de

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

Ik kan niet anders concluderen dan dat Rutte III voortgaat
op het pad dat eerdere kabinetten zijn ingeslagen: het
optuigen van een verzorgingsstaat voor multinationals door
het aftuigen van de verzorgingsstaat voor mensen. Het
grootbedrijf draagt steeds minder af en burgers steeds
meer. Sinds 1980 zijn de tarieven voor de vennootschapsbelasting gehalveerd, en Rutte III wil ze verder verlagen.
Kosten: bijna 3 miljard euro per jaar.

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-51

inkomsten van de dividendbelasting niet geoormerkt voor
duurzame investeringen, zoals het gasvrij maken van
Nederlandse huizen? Het had een prachtige manier kunnen
zijn om het grootbedrijf mee te laten betalen aan de verduurzaming van Nederland, in plaats van daarvoor alleen burgers te laten opdraaien. En waarom komt er geen echte
vliegtaks? "De vervuiler betaalt" mag nu weleens werkelijkheid worden. Graag een reactie van de minister-president.
Voorzitter. Ik suggereer niet dat dit het antwoord is op al
onze uitdagingen, maar het zijn wel eerste stappen, stappen
die Rutte III niet zet. Het wijst een richting, een richting die
het kabinet niet wijst. Doorgaan op het oude groeipad, dat
is wat het kabinet doet. Alsof de crisis niet het totale failliet
van het neoliberale groeidenken heeft aangetoond. Alsof
er geen plan B nodig zou zijn, hoewel we weten dat er geen
planeet B is. Dit kabinet probeert wanhoop overtuigend te
maken in plaats van hoop mogelijk.
Het kabinet probeert mensen niet meer te bewegen met de
macht van dromen, maar met de angst voor nachtmerries.
"Als we de dividendbelasting niet afschaffen, verdwijnen
er banen. Als we de Europese Unie niet nog meer macht
geven, verliezen we het van de opkomende economieën.
Als we geen vrijhandelsverdragen sluiten, verdwijnt onze
welvaart. Als we ziekenhuizen niet laten fuseren, kunnen
we de zorg niet garanderen." Angst, angst en denken in
onmogelijkheden. Veel mensen hebben genoeg van die
voldongenfeitenpolitiek en snakken naar een politiek die
voorbij de grenzen van het haalbare kijkt en die zich niet
laat intimideren door het bestaande maar op zoek gaat naar
het mogelijke, zeker nu de grenzen van de groei en van de
groeifetisj zo duidelijk geworden zijn. Dat is wat de politiek
burgers zou moeten bieden: hoop, hoop op een bestaan
dat ieder van ons voldoende levenskansen en ontplooiingsmogelijkheden biedt binnen de grenzen van de aarde. Dat
vereist een nieuw sociaal contract, niet alleen voor mensen
maar voor de gehele planeet en al zijn bewoners, mens en
dier; van "mens centraal"-denken naar "eco centraal"-denken.
Voorzitter. Hoe komt het dat het kabinet nog geen begin
gemaakt heeft met de systeemverandering die hieruit volgt?
Hoe komt het dat het kabinet zo weinig gevoel heeft voor
wat de echte zorgen van mensen zijn? Een deel van het
antwoord is de ongezonde Nederlandse neiging om in de
politiek het compromis heilig te verklaren. Hoe komt het
dat we daar zo op gefixeerd zijn? We hebben dat eerder
gezien: politieke tegenpolen die met een kaartspelletje een
regeerakkoord smeedden dat van tegenstrijdigheden aan
elkaar hing en die elkaar vervolgens vier jaar lang in een
politieke houdgreep hielden; compromisme. Coalitievorming is niet langer een middel om politieke idealen te verwezenlijken maar een doel op zich, ook al moeten de idealen
daarvoor wijken. De voorbeelden bij Rutte III liggen voor
het oprapen. Bij de affaire-Blok volstond een gespeeld sorry
van minister Blok om een feitenvrije minister binnenboord
te houden, waar het hele DNA van de ChristenUnie en D66
tegen in opstand kwam. We zien het bij de dividendbelasting: D66 en de ChristenUnie voelen niets voor deze maatregel, maar net als bij Blok geldt: alles voor het regeerakkoord. In de woorden van Sybrand Buma van het CDA: "Het
fiscaal akkoord is goed voor de coalitie." Het argument is
steeds hetzelfde: we hebben er zo veel voor teruggekregen.
Maar geen van de partijen is kennelijk nagegaan of het
geheel wel goed is voor mensen, voor dieren en voor de

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

natuur. Het partijbelang weegt kennelijk zwaarder dan het
algemeen belang.
Voorzitter. Dat brengt mij bij de kern van mijn zorgen. Tijdens de vier kabinetten die ik voorbij heb zien komen, is de
politiek steeds technocratischer geworden, steeds verder
van de burgers af komen te staan en steeds horiger
geworden aan de economische belangen van multinationals. Als het geklungel rond de dividendbelasting iets duidelijk heeft gemaakt, is het dat de relaties tussen kabinet
en het bedrijfsleven veel te hecht zijn. De minister-president
en opeenvolgende ministers van Economische Zaken hebben er tientallen gesprekken op zitten met bestuursvoorzitters van multinationals. De huidige minister van Economische Zaken heeft zelfs een heus bidboek laten samenstellen,
waar hij honderden arbeidsuren in heeft gestoken, om het
hoofdkantoor van Unilever naar Nederland te halen. Lobbyisten van het grootbedrijf lopen de deur plat bij ministers
en de volksvertegenwoordigers en politici deinzen er niet
voor terug hun politieke kapitaal te verzilveren bij lobbyisten
en multinationals.
Het is democratische normvervaging op grote schaal, op
een ongekende schaal. Je ziet het overal. Shell en andere
grootvervuilers mogen aanschuiven bij klimaattafels en
meebeslissen over de regels waar ze later zelf aan moeten
voldoen, net als de landbouwlobby overigens, die tijdens
de formatie ook al grote successen boekte, waardoor er
niets gebeurde. Juristen van ING — ook zo'n fijn bedrijf —
hebben ambtenaren van Financiën nieuwe fiscale wetgeving
ingefluisterd. Veroordeelde milieucriminelen mogen meeschrijven aan nieuwe milieuwetgeving. Banken komen tijdens de Week van het geld aan basisschoolkinderen uitleggen hoe sparen en lenen werkt. Je kan kennelijk niet vroeg
genoeg beginnen met schuldhorigheid. De brutaliteit, na
de crisis die we hebben gehad dankzij hen. Shell en Unilever
co-financieren onderzoek of geven hiertoe opdracht. Shell
levert zelfs gastdocenten techniek en omstreden onderwijsmateriaal aan armlastige scholen met een lerarentekort. De
voedselindustrie die megawinsten maakt aan junkfood en
daarmee direct verantwoordelijk is voor de obesitasepidemie is sterk vertegenwoordigd in het nationaal preventieakkoord dat obesitas juist moet voorkomen. Dit is onverantwoord en kortzichtig. De nauwe relaties met het grootbedrijf
beschadigen het aanzien van het politieke ambt en van onze
democratie, een van de oudste ter wereld.
Voorzitter. Namens wie zit de minister-president daar in
vak-K? Wie vertegenwoordigt hij? Ik kan niet anders dan
concluderen, en steeds meer burgers met mij, dat de
minister-president schermt met het algemeen belang om
de private belangen van enkelen te dienen. Het is een
minister-president onwaardig, en een democratie onwaardig. Naar de motieven gissen we al heel erg lang. Is het uit
minachting voor het parlement? Dommigheid? Omdat het
kan? Uit kortzichtigheid? Hebzucht? Omdat beloofd nu
eenmaal beloofd is? Graag hoor ik van de minister-president
wat hem bezielt om zo roekeloos met het publieke belang,
het maatschappelijke aanzien van zijn ambt, de politiek en
de parlementaire democratie om te gaan. Graag hoor ik
van hem waarom hij de belangen van onze kinderen en
kleinkinderen, van dieren en natuur zo achteloos in de wind
slaat. Ook in dat kader ben ik voorts van mening dat er een
einde moet komen aan de bioindustrie.
Dank u wel.

19 september 2018
TK 2

2-5-52

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Thieme.
Dan geef ik nu het woord aan de heer Krol namens 50PLUS.

De heer Krol (50PLUS):
Mevrouw de voorzitter. 50PLUS trekt niet alleen in de vier
weken voor de verkiezingen het land in. Dat doen we ook
op andere momenten. Twee weken geleden nog gingen
onze medewerkers en vier fractieleden met een bus op tour
langs een groot aantal gemeenten waar we tijdens de
afgelopen raadsverkiezingen zo succesvol waren. En dat is
leerzaam, want juist buiten dit gebouw hoor je wat er leeft
in de samenleving. Je merkt dan keer op keer dat Nederland
een prachtig land is om te wonen, maar de mensen die wij
spraken, vinden ook dat ons land zichtbaar in verval is;
verval op veel terreinen. Denk aan de kaalslag in de publieke
sector. Mensen thuis hebben daar grote zorgen over.
Natuurlijk klaagt mijn achterban over het feit dat de AOW
niet welvaartsvast is. En ronduit boosheid is er over het
gegeven dat de overheid door een kunstmatig laag gehouden rekenrente ingrijpt in de mogelijkheden om de meeste
pensioenen te kunnen indexeren. Er dreigen nu zelfs kortingen voor miljoenen deelnemers, en dat terwijl in sommige
sectoren al is gekort. En ja, we zien de minister-president
nu al z'n afgezaagde antwoord repeteren dat hij er niet over
zou gaan. Mensen thuis weten wel beter. Ze wijzen hem en
met hem ook de VVD, het CDA, D66 en de ChristenUnie aan
als de schuldigen bij het vasthouden aan regels die ouderen
al tien jaar op achterstand zetten door eerder beloofde
indexeringen onmogelijk te maken. Ze walgen ervan dat ze
wel goed genoeg waren toen ze moesten meehelpen vanaf
het moment dat de crisis uitbrak en worden gedumpt nu
de crisis weer voorbij is. Jaar na jaar mochten ze niet
meeprofiteren van het herstel. En ook nu besloot het kabinet
weer dat vooral werkenden van plussen konden genieten.
In 2016 kregen zij er zo'n 5 miljard bij. Dan kun je de minnen
voor ouderen niet verkopen als je weet dat uitgerekend tijdens de crisis het pensioenvermogen ruim verdubbelde
van 700 naar meer dan 1.450 miljard euro. En ja, na al het
geijver van 50PLUS staat er in de plannen voor 2019 voor
ouderen een plusje, maar na de eerdere plussen die de
afgelopen jaren werden voorspeld en die achteraf minnen
werden, denk ik: eerst zien, dan geloven.
Juist in een jaar met ten minste twee belangrijke verkiezingen begrijp ik maar al te goed dat dit kabinet ook de helft
van de kiezers die immers 50-plus is, niet in de armen van
mijn partij wil drijven. Maar na alle minnen van de afgelopen negen jaar is deze plus lang niet genoeg. Die dicht de
koopkrachtkloof tussen werkenden en mensen die hard
gewerkt hebben niet. En nee, mevrouw de voorzitter, ik heb
deze keer geen grafiek bij me, maar het staat nog steeds
op ieders netvlies gegrift. In 2017 en in 2018 werd die kloof
veel groter en die zal in 2019 zeker niet kleiner worden.

AOW-leeftijd, terwijl er geen oog is voor mensen die maar
met moeite de 65 dachten te halen. Een rijk land als
Nederland kan zich een AOW-leeftijd van 65 jaar veroorloven. Het is een kwestie van beschaving. Het is een politieke
keuze.
Ouders hebben het beste voor met hun kinderen en kleinkinderen, maar ook jongeren voelen zich in de steek gelaten.
Vorige week kwam het al vaker vandaag genoemde bericht
dat een deel van de huidige dertigers slechter af is dan hun
ouders. Ook daarbij geldt dat dit vooral opgaat voor de
laagste inkomensgroep. Ze komen steeds moeizamer aan
een vaste baan en een eigen huis wordt nog vaker een
illusie. Studeren is voor onze jeugd financieel steeds lastiger
en er ontstaat weer een kloof tussen rijke en armere gezinnen. Zorgelijke ontwikkelingen. Mensen ergeren zich terecht
aan het feit dat er wantoestanden zijn bij UWV en ING. Ze
hebben genoeg van al het gesjoemel. Denk aan het nieuws
over de frauderende Polen en aan het graaien door de grote
jongens die steeds ontsnappen, terwijl een bijstandsmoeder
zich al voor een tientje moet verantwoorden. Mensen thuis
zien de leden van de coalitiepartijen niet langer als volksvertegenwoordigers maar als politici die het eigenbelang,
het partijbelang voor het algemeen belang laten gaan. Het
regeerakkoord is verworden tot een dictaat met 76 leden
als stemvee. Zo ebt het vertrouwen weg en worden we hier
in Den Haag door de mensen thuis steeds minder serieus
genomen. Daar mogen we niet aan voorbijgaan. Nu blijft
het nog bij verontwaardiging en apathie, maar als we het
tij niet keren, vrees ik oprecht dat onze democratie kan gaan
wankelen. Ieder van ons moet zich dat aantrekken. 50PLUS
kijkt mede daarom met buitengewone belangstelling uit
naar het advies van de staatscommissie parlementair stelsel.
De mensen in het land die wij spraken, verlangen terug
naar de trots van weleer, naar het gevoel dat we als
Nederlanders bij elkaar hoorden, dat er waarden waren die
ons samenbonden, verenigden, waardoor we elkaar versterkten. Het is nog helemaal niet zo lang geleden dat burgers in Nederland konden terugvallen op goede publieke
voorzieningen. Tegenwoordig wordt te veel overgelaten
aan de markt. Het marktdenken heeft zich genesteld in de
haarvaten van onze samenleving. Er wordt gedacht in termen als winst en kapitaal in plaats van aan mensen en hun
geluk en welzijn. 50PLUS vindt dat we minder aan de markt
moeten overlaten. Je kunt ook vraagtekens plaatsen of we
wel gelukkiger zijn geworden van de marktwerking in de
zorg, het openbaar vervoer en bijvoorbeeld de postmarkt.
We zien het aantal bezoekers van 50 jaar en ouder aan de
voedselbanken verder toenemen. In 2017 hebben de voedselbanken noodhulp verleend aan ruim 132.000 mensen.
Het percentage Nederlanders met betaalmoeilijkheden
neemt enorm toe, en nog steeds is er geen goede schuldenregeling voor mensen die in de problemen zijn gekomen.
De Nationale ombudsman luidde daarover vorige week de
noodklok. Te veel mensen staan te lang op een wachtlijst
voor een geschikte woning. Tot 2030 moeten er 1 miljoen
nieuwe woningen worden opgeleverd.

Er is meer waar mensen boos over zijn. Het meest genoemd
is de weerstand tegen de afschaffing van de dividendbelasting. En ook de kritiek van de Raad van State was niet mild.
Boos zijn mensen ook door het alsmaar niet oplossen van
de ouderenwerkloosheid. Op dit moment zijn er ongeveer
140.000 ouderen op zoek naar een baan. Boos zijn ze ook
over het hardvochtig vasthouden aan een alsmaar stijgende

Wat 50PLUS betreft is het goed als de zorg dicht bij mensen
komt. En dat gemeenten daar de regie over voeren, is
begrijpelijk, maar de verschillen per gemeente zijn, wat
50PLUS betreft, te groot. We zeiden dat al voor de decentralisaties een feit werden. Wij willen dan ook dat er een
raamwerk komt waarbinnen de gemeentes keuzes maken.

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-53

Nu kan het zijn dat je een traplift krijgt toegewezen in Breda,
terwijl je achter het net vist in Breezand. En een lening om
je woning te verduurzamen krijg je misschien wel in Haren,
Noord-Brabant, maar niet in Haren, Groningen.
Ons culturele erfgoed wordt in rap tempo verkwanseld,
oorlogshelden worden verketterd, het sinterklaasfeest is
gedegradeerd tot een integratiedebat en je moet op sommige plekken zelfs voorzichtig zijn als je nog een kerstboom
met lichtjes in je voortuin wilt zetten, zo las ik onlangs in
het Algemeen Dagblad.
Op ons leger is zo bezuinigd dat het meelijwekkend wordt.
Politieagenten, zorgverleners, onderwijzers maar ook
postbodes worden ondergewaardeerd. Zelfs het voorstel
van 50PLUS om moedige dienders te belonen met een
medaille werd door dit kabinet afgeschoten. Daders krijgen
meer aandacht dan slachtoffers. Mensen die tussen wal en
schip dreigen te vallen omdat ze arbeidsongeschikt worden,
niet mee kunnen komen of gewoon pech hadden, voelen
zich beschimpt en in een hoek gedrukt.

Rutte de afgelopen jaren steeds mee — "omdat mensen die
in 2017 stopten met werken een hoger pensioen hebben
dan ouderen die dat jaar overleden, en als vrouwen vaker
een eigen potje hebben opgebouwd. Als groep hebben zij
er dan wel wat bij, maar daar heb je als individu natuurlijk
helemaal niets aan."
Aldus nog steeds Peter Hein van Mulligen in de Telegraaf.
50PLUS riep het al jaren en werd door tegenstanders weggehoond, belachelijk gemaakt en uitgefloten. Maar nu is er
dan eindelijk de bevestiging van de hoofdeconoom van het
CBS. Daarom komt ook nu het kabinet met een heel klein
beetje in actie. Ik zou willen zeggen: too little, too late.

En zo kan ik nog tijden doorgaan. Het is samen te vatten
met de constatering dat veel burgers zich niet gehoord
voelen. Ze zien ons als politici die alleen maar met onze
eigen carrière bezig zijn. Wat is een volgende functie?
Commissaris van de Koning? Burgemeester van een zo
groot mogelijke stad? Iets heel belangrijks, maar vooral
goed betaald in het nationale of internationale bedrijfsleven? Burgers haten dit soort baantjesjagers. Hoeveel leden,
mevrouw de voorzitter, zijn inmiddels uit uw Kamer vertrokken voor een andere functie dan volksvertegenwoordiger?

Het is helemaal niet raar of opvallend, mevrouw de voorzitter, dat maar liefst driekwart van de bevolking denkt dat ze
er niet op vooruit zullen gaan. Ze voelen de feiten heel goed
aan. Ze ervaren terecht dat de voorspellingen van dit kabinet
steeds weer niet worden bewaarheid. Zo voorspelde dit
kabinet met de Macro-Economische Verkenning in de hand
voor 2017 aanvankelijk een plus. Het werd een minnetje.
Dit kabinet voorspelde voor 2018 opnieuw een plus. En ja,
mevrouw de voorzitter, ook dit jaar wordt het een nog
grotere min. De plus die gisteren werd voorspeld voor 2019
wordt door de mensen thuis dan ook schouderophalend
en met argusogen bekeken. Als de Prinsjesdagvoorspellingen van dit kabinet voor 2017, 2018 en nu weer 2019 zouden
kloppen, zouden ouderen aan het eind van het komende
jaar een plus van 3% hebben. Mevrouw de voorzitter, bij
lange na niet. Zelfs als de voorspelling voor 2019 van 1,5%
zou uitkomen, is dat hooguit het nakomen van de belofte
over 2017 en 2018. Ik zei het al: too little, too late.

Nederlanders zijn nog geen betogers, nog niet. Maar het
geduld van de burger kent grenzen. Het oproer kraait. Als
we niet beter naar de burger gaan luisteren, komt er een
moment dat door onze schuld de democratie gaat wankelen.
En ik zei het al eerder: 50PLUS maakt zich daar grote zorgen
over.

De AOW steeg van 2017 naar 2018 met nog geen drie tientjes. Daar moeten alle kostenverhogingen van betaald
worden, zoals de huur, de gemeentelijke belastingen, de
zorgpremie, het eigen risico, de energiekosten, de energiebelastingen, het openbaar vervoer, de krant en zelfs de
postzegel.

Zorgen zijn er ook over de alsmaar verder gaande individualisering van de samenleving. Soms is dat het gevolg van
wereldwijde ontwikkelingen, soms wordt het aangemoedigd
door de overheid en bepaalde politieke partijen. 50PLUS
blijft geloven in goede, collectieve oplossingen. 50PLUS is
daarom ook mordicus tegen persoonlijke, individuele pensioenpotjes. Wij willen het bestaande pensioenstelsel zo
veel mogelijk in stand houden, verplicht en collectief, en
we pleiten voor collectieve regelingen voor zzp'ers.

Mevrouw de voorzitter, de btw-verhoging is niet alleen
kwalijk voor mensen met een kleine beurs, maar heeft ook
enorme gevolgen voor de miljoenen Nederlanders in de
grensstreek. Wat zijn de grenseffecten die door deze btwverhoging zullen optreden? Ga zaterdag eens kijken bij de
supermarkten net over de grens. Daar staan nu al vaak meer
auto's met een Nederlandse nummerplaat dan met het
kenteken van het eigen land. Na de btw-verhoging zal dat
zeker niet minder worden. 50PLUS wil een gedetailleerd
overzicht met de te verwachten grenseffectenvoor burgers
en de economie.

Ik kom op de doelgroep waar 50PLUS primair voor is
opgericht. De Telegraaf van afgelopen donderdag kopte
het op de voorpagina "Oudere levert in". En wat tekent De
Telegraaf op uit de mond van niemand minder dan Peter
Hein van Mulligen, hoofdeconoom van het Centraal Bureau
voor de Statistiek? Ik citeer letterlijk. "De enige groep die al
jaren echt overgeslagen wordt bij de koopkrachtgolf zijn
gepensioneerden. Na de economische crisis van 2008 is de
koopkracht van ouderen tot 2013 hard gedaald. Ondanks
het economische herstel daarna is hun koopkracht maar
amper gestegen. Gepensioneerden kunnen hun inkomenssituatie niet veranderen door meer te gaan werken of promotie te maken. De koopkacht van ouderen is daarom sterk
afhankelijk van de indexatie van AOW en pensioen en van
fiscale maatregelen. En dat pensioen is vaak al een tijd niet
geïndexeerd. Als groep hebben gepensioneerden wel steeds
meer koopkracht" — daar schermde minister-president

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

Eerder vandaag had ik een interruptiedebatje met CDAcollega Buma. Ook hij vindt, net als 50PLUS, dat er meer
leeftijdsbestendig moet worden gebouwd en dat er meer
woningen moeten komen voor senioren. Wat goed dat ik
nu zelfs een regeringspartij aan mijn zijde vind. Een extra
reden om een uitgebreide reactie te vragen aan het kabinet.
Mevrouw de voorzitter, 50PLUS laat het niet bij woorden
alleen. Dit jaar komen wij met een tegenbegroting. Deze
overhandig ik via de bode aan u, mevrouw de voorzitter,
inclusief een doorrekening van het CPB. Bij de Financiële
Beschouwingen zal mijn collega Martin van Rooijen hier
verder op ingaan. Het is een begroting met andere keuzes
en ook ander prioriteiten, zodat de mensen thuis weten dat
het ook echt anders kán en dat er een keuze is. Als dit

19 september 2018
TK 2

2-5-54

kabinet er niet aan wil, kunnen de mensen thuis er zelf voor
kiezen. In maart, in mei volgend jaar en misschien zelfs wel
eerder.
50PLUS heeft acht prioriteiten verwerkt in een tegenbegroting voor het jaar 2019. Ten eerste bevriezen we de AOWleeftijd in 2019 op 66 jaar om die vervolgens in 2020 te
verlagen naar 65 jaar. Ten tweede verhogen we de AOW,
het minimumloon en ook de bijstandsuitkering met 3%. We
verlagen het eigen risico in de Zorgverzekeringswet met
€100. We verhogen de ouderenkorting met €200 extra. De
verhuurderheffing verlagen we, zodat er extra middelen
beschikbaar komen voor nieuwbouw van bijvoorbeeld
seniorenwoningen en voor de zo nodige verduurzaming.
Ten zesde investeren we 500 miljoen extra in de Belastingdienst. Die moet echt versneld op orde komen. Ten zevende
schaffen we de belasting op leidingwater af, een extra
compensatie voor de btw-verhoging van het kabinet. En
ten achtste gaat uiteraard de aflosboete van tafel. Daar
hebben we hard voor gestreden, met Martin van Rooijen
voorop, en we blijven daarvoor strijden. Die boete, die
mensen moeten betalen als ze hun woningschuld deels
hebben afgelost, moet de prullenbank in.
We houden de geplande verlaging van de inkomstenbelasting in stand, maar 50PLUS zet duidelijk in op een dikverdiende inhaalslag voor ouderen. En we betalen dit onder
andere door de dividendbelasting niet af te schaffen. Een
apart wetsvoorstel hiertoe is noodzakelijk, maar het kabinet
heeft niet geluisterd. De verlaging van de vennootschapsbelasting draaien we terug en we bevriezen de arbeidskorting. Daarnaast rekenen we, na de uitspraak van het CBS
dat ouderen al tien jaar op achterstand staan, op steun van
Kamerleden die nog enig sociaal gevoel hebben voor ons
initiatiefwetsvoorstel om de rekenrente tijdelijk te verhogen.
En tot slot. Laat niemand vergeten dat het juist de ouderen
zijn die, zonder dat dit in de cijfers zichtbaar is, economisch
ruim bijdragen aan de maatschappij. Ze passen op kleinkinderen zodat ouders kunnen werken. Ze doen vrijwilligerswerk in ziekenhuizen, bejaardenhuizen, instellingskeukens,
bibliotheken en bij sportverenigingen. Ze zijn mantelzorger
en dat doen ze allemaal gratis, voor niets, terwijl wij daar
met z'n allen wel bij varen.
Samenvattend, mevrouw de voorzitter. 50PLUS is duidelijk.
We maken heldere keuzes. Aan het eind van deze maand
kent ons land achttien aaneengesloten kwartalen van groei.
Dat is uitzonderlijk, ook als je kijkt naar het verleden. Slechts
één keer was dit hoger. Wij vinden dat er een veel te kleine
groep is die daarvan profiteert en daarom kiezen we voor
de dikverdiende en broodnodige inhaalslag voor ouderen.
En we zien uit naar de volgende busreizen van 50PLUS het
land in. De verkiezingen komen eraan, misschien wel eerder
dan menigeen denkt. Wij hebben er zin in.
Dank u, mevrouw de voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Krol. Dan geef ik nu het woord aan de
heer Van der Staaij namens de SGP.

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

De heer Van der Staaij (SGP):
Mevrouw de voorzitter. Weet u voor wie het gisteren een
prachtige Prinsjesdag was? Nou, in ieder geval voor de
schoolkinderen die langs de route stonden waar de koets
langskwam. Wij zijn er ook nog even met gasten van de
fractie langsgelopen en dan zie je, eigenlijk ongeacht de
inhoud van de troonrede, een groot enthousiasme bij al die
schoolkinderen voor de feestelijkheid van de dag.
Ik werd nog even aangeklampt door iemand met een heel
bijzonder toekomstideaal. Een meisje klampte me aan en
zei: dat jongetje daar uit mijn klas, die wil later ú worden.
Nou, dat was wel heel eervol. De heer Dijkhoff had het ook
al over de ideeën van kinderen over wat ze later willen
worden, maar in dat kader heb ik nog een quizvraagje. Weet
u dat er ook iemand in de zaal was met een heel bijzonder
ideaal? Die zei: "Het leek mij als kind wel wat om Salomo
te worden", en de motivering daarvan was als volgt. "Ik zag
het helemaal voor me: de hele dag wijze en rechtvaardige
besluiten nemen en dan tegen de avond alleen maar mensen die je dankbaar zijn en tevreden naar huis gaan."
De voorzitter:
Meneer Pechtold, u weet het antwoord?
De heer Pechtold (D66):
Nou, voorzitter, ik verdiep mij de laatste tijd steeds meer
in de Bijbel. Maar dat dat meisje op die ambitie van het
jongetje moest wijzen ... U heeft toch tegen dat meisje
gezegd dat zij het ook kan worden?
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik ben niet gewend om mij zo paternalistisch op te stellen
om meisjes voor te schrijven wat ze moeten willen. Ik vind
dat ze dat heel goed zelf kunnen.
(Hilariteit)
De heer Van der Staaij (SGP):
Maar het was wel grappig hoe het ging en ik kan u ook
vertellen dat het niet de heer Pechtold was, voor zover ik
weet, die vroeger Salomo wilde worden. Maar wie dan wel?
Salomo, die wijze koning van Israël? Ik zie toch nog wel
veel vragende blikken. Ik heb eigenlijk geleerd dat ik het
antwoord dan even moet opzouten tot het eind van mijn
verhaal, maar ik wil toch de spanning nu al verbreken: het
was premier Rutte.
Mevrouw Arib (PvdA):
O?
(Hilariteit)
De heer Van der Staaij (SGP):
Hij verklapte dat tijdens de zogenaamde Preek van de leek
in de Haagse Duinzichtkerk. Tenminste ik ga ervan uit dat
dat wel klopt, dat het echt zo was. Ik krijg dat nu bevestigd.
"De hele dag wijze en rechtvaardige besluiten nemen en
dan tegen de avond alleen maar mensen die je dankbaar

19 september 2018
TK 2

2-5-55

zijn en tevreden naar huis gaan." Nou, dat is inderdaad een
prachtig ideaal. Hij zit er al heel dichtbij, hoor ik hem zeggen
in vak-K. We kennen de premier als een optimist, maar ik
denk dat het nog best een hele kluif zal zijn om voor elkaar
te krijgen dat iedereen dankbaar en tevreden naar huis kan
gaan.
Hij vertelde dat hij dat gevoel had naar aanleiding van de
verhalen van Salomo die hij uit de kinderbijbel door een
opa voorgelezen kreeg. Ik weet niet precies welke verhalen
van Salomo, de wijze koning van Israël, nou zo'n indruk
hebben gemaakt op de jonge Mark, maar daar zal vast wel
het bekende verhaal bij hebben gezeten van de twee vrouwen die naar Salomo kwamen omdat ze ruzie maakten over
een kind. Ze hadden allebei een kind gekregen. Een van die
kinderen was 's nachts overleden en allebei claimden ze de
moeder van het levende kind te zijn. Hoe komt Salomo hier
uit? Wat is wijsheid? Salomo laat dan een zwaard halen en
doet alsof hij het kind in tweeën wil hakken; dan zou ieder
de helft krijgen. De ene vrouw vindt dat goed. Het moet dan
maar. De andere vrouw vindt het verschrikkelijk en zegt:
"Nee, doe dat niet; geef het kind dan maar aan haar". Daarop
zegt Salomo: "Nu weet ik wie de echte moeder is", en de
rechtmatige moeder krijgt het kindje in de armen. Een
prachtig staaltje van bijzondere wijsheid en dat is "een
salomonsoordeel" gaan heten.
Mevrouw de voorzitter. Ook nu zijn ze er volop: de moeilijke
dilemma's, complexe hoofdpijndossiers, lastige kwesties
waarvan je zegt dat daar nou echt een salomonsoordeel
voor nodig is. Neem de voorgenomen — laat ik er maar
gelijk mee beginnen — afschaffing van de dividendbelasting, op dit moment toch met stip het bekendste zorgenkind
van Rutte III. Is er nu werkelijk geen creatieve andere manier
te vinden om het Nederlandse vestigingsklimaat te versterken dan met deze heel vergaande maatregel? Misschien
dat vindingrijkheid à la Salomo hierbij nog kan helpen. Het
kabinet hamert erop dat je die plannen niet los moet bekijken, maar in samenhang. Maar ja, als je nou dat totaalplaatje bekijkt, dan vragen wij ons toch af of er een wijze
balans gevonden is. Want inderdaad, kijk dan eens naar
het totaalplaatje, ook voor gezinnen en voor de ondernemer
op de hoek.
Wat in ieder geval niet in balans is, is de belastingdruk voor
eenverdieners. Er is echt een wereld te winnen voor een
gezinsvriendelijk belastingbeleid, door die eenverdienersgezinnen niet langer torenhoog te belasten. Wat kunnen
we daarin nog van het kabinet verwachten? In het kader
van goed gezinsbeleid pleiten wij er ook voor, de kinderbijslag te herstellen voor 17-jarigen die thuis wonen en hoger
onderwijs volgen. Er is een hoop veranderd rond de studiefinanciering en het is onterecht, vinden wij, dat er voor die
groep nu geen kinderbijslag wordt ontvangen.

Voorzitter. Het zou goed zijn om meer lucht te bieden aan
kleinere ondernemers, aan familiebedrijven. Het middenen kleinbedrijf wordt op papier geprezen als de ruggengraat
van onze economie, maar het blijft in de praktijk soms het
ondergeschoven kindje. De SGP pleit voor verdere verlaging
van de belasting op arbeid. Daarnaast noem ik nog een heel
specifiek punt: ondernemers krijgen te maken met een
hogere belastingclaim over winsten uit het verleden die zij
in hun bedrijf hebben laten zitten. Wat gaat het kabinet
doen om te voorkomen dat zij het kind van de rekening
worden?
Waar ondernemers en anderen ook naar snakken, is naar
minder regels en meer ruimte. Boeren snakken daar al
helemaal naar. Het is mooi dat er een fraaie visie is gekomen over de toekomst van de landbouw, maar krijgen
ondernemers nu ook echt de ruimte om de slag te maken?
In het kader van de uitgestoken hand noem ik nog een heel
concreet wenspunt van de kant van de SGP-fractie: het zou
al die boeren die zo'n last hebben van allerlei verschillende
weersinvloeden, droogte of juist weer wateroverlast, maar
die een weersverzekering heel duur vinden, helpen om
vrijstelling van de assurantiebelasting te krijgen, zoals dat
in Frankrijk het geval is. Zou dat in Nederland ook kunnen?
Voorzitter. De SGP vraagt opnieuw aandacht voor winkeliers
die niet op zondag open willen zijn. Eerder deze week
hoorde ik weer een schrijnend verhaal. In een nieuw winkelcentrum leek het huurcontract van een ondernemer in
kannen en kruiken, tot op het laatste moment de huur
afketste op de verplichte zondagsopenstelling. Wat gaat
het kabinet hiertegen doen?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
De brede weersverzekering die de heer Van der Staaij
noemde, is een punt dat ook bij onze fractie altijd wel leeft.
Kan hij nog nader duiden op welke wijze hij dat zou willen
aanpakken? U noemt de assurantiebelasting. Misschien
kunt u even precies aangeven wat de gedachte daarover
is.
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik noemde al dat dit in andere landen ook toegepast wordt,
in Frankrijk bijvoorbeeld. Het kan dus kennelijk in Europees
verband om vrijstelling van de assurantiebelasting te geven,
zodat het op die manier aantrekkelijker, makkelijker en
betaalbaarder wordt om zo'n verzekering af te sluiten.

Natuurlijk, het is vandaag ook veel gegaan over allerlei
milieumaatregelen en klimaatmaatregelen, en dat is noodzakelijk. Maar wij vragen er ook nadrukkelijk aandacht voor
dat het haalbaar, betrouwbaar maar ook betaalbaar is voor
gewone gezinnen en voor kleinere bedrijven. Niet iedereen
kan zomaar aan de warmtepomp.

Salomonsoordeel gevraagd: hoe kun je in lastige kwesties
een goede beslissing nemen? Ik dacht in dit kader ook aan
het asielbeleid. Mogen kinderen als Lili en Howick in
Nederland blijven? Het is vandaag al in diverse bijdragen
naar voren gekomen. Natuurlijk gun je zulke kinderen hun
toekomst in Nederland, maar wat de SGP wel enorm
dwarszit, is dat er zo weinig terecht is gekomen van alle
beloften om het stapelen van procedures tegen te gaan.
Om maar een spreuk van Salomo aan te halen: "De uitgestelde hoop krenkt het hart." Als Salomo in het geschil over
dat kind pas na tien jaar een beslissing had genomen, had
echt werkelijk niemand hem wijs gevonden. Het gaat dus
ook om snelheid in belangrijke beslissingen. Waarom wordt
er niet veel eerder definitief groen of rood licht gegeven?
Hoe voorkomt het kabinet dat traineren loont als na herhaalde nees het ineens toch een ja wordt? Ik zou ook zeg-

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

Economisch gaat het beter met Nederland, maar gaan die
vrachtwagenchauffeur, de agent, de soldaat, de verpleegkundige, de oudere met dat kleine pensioentje dat ook echt
merken? Daar hoor ik het kabinet ook graag over.

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-56

gen: kom alstublieft niet met de zoveelste commissie, maar
pak dat aan, bijvoorbeeld heel concreet door bij herhaalde
procedures niet de gelegenheid te bieden om de hele
beroepsprocedure ook weer in Nederland af te wachten.
Laat het, voor zover het niet in te perken valt, in ieder geval
niet ook weer in Nederland afwachten.
Voorzitter. Wie in de oude Handelingen bladert, komt het
salomonsoordeel in de Kamerdebatten regelmatig tegen.
Ik heb eens even zitten kijken. Het Kamerlid Gerbrandy,
inderdaad de oud-premier — hij werd daarna nog weer
Kamerlid; dat kan ook een toekomstperspectief zijn —
haalde Salomo in de jaren vijftig aan, toen de regering
voorstelde de politie zowel bij Binnenlandse Zaken als bij
Justitie onder te brengen. Dat werkt niet, zei Gerbrandy;
met deze oplossing zegt het kabinet dat het kind van allebei
is, en dat gaat natuurlijk niet werken. Ik zou bijna zeggen
dat dat profetisch was, want dat besluit is inmiddels teruggedraaid. Maar nog wel een zorg is of we nu daadwerkelijk
voldoende kunnen investeren in de veiligheid, niet alleen
in de politiezorg maar ook in onze krijgsmacht. Bij de
paarden en wagens van Salomo steekt onze cavalerie maar
bleekjes af. Goed dat er nu extra geld naar de krijgsmacht
gaat, maar hoe ziet het beeld op de langere termijn eruit?
Ik had er met de heer Buma al even een interruptiedebatje
over. Hij had de vraag ook al doorgeleid.
Voorzitter. Het salomonsoordeel is al aangehaald bij een
voorbeeld van een slecht compromis. Inderdaad, als dat
ontbreekt, dan heb je een slecht compromis, en ook nu. Ik
zat te denken: wat is nu eigenlijk met stip het ongezondste
compromis van dit kabinet? Er zijn best wel compromissen
waarvan je zegt: ik snap het, de een krijgt wat gelijk en de
ander ook. Maar als ik een ding zou moeten noemen wat
nu echt het ongezondste compromis is van dit kabinet, dan
zou ik zeggen: dat is de drugsdeal oftewel het experiment
met staatswiet. Nederland heeft helaas een buitengewoon
slechte naam als het om drugs gaat. We staan bovenaan
de verkeerde lijstjes. De criminaliteit is enorm. Wij zouden
zeggen: ga nou ook aandacht besteden aan de bestrijding
daarvan in plaats van veel energie te stoppen in zo'n
staatswietexperiment. Het is de omgekeerde wereld. De
indruk wordt gewekt dat drugs zo erg nog niet zijn, terwijl
de gezondheidsschade en ellende enorm is. Wij pleiten
ervoor om die staatswietexperimenten niet langer te slikken,
maar volop in te zetten op de bestrijding van alle drugsellende.
Voorzitter. Recht doen vraagt om wikken en wegen. In de
spreuken van Salomo klinkt de oproep om niet af te wijken
naar rechts of naar links, en de voet af te wenden van het
kwade pad. Door hier gehoor aan te geven, kan het beleid
aan wijsheid winnen. Wij pleiten voor meer bescherming
voor kwetsbaar leven. Waarom is het zo vanzelfsprekend
geworden om vrouwen die ongewenst zwanger zijn richting
abortuskliniek te loodsen, terwijl er zo weinig hulp en steun
is bij het uitdragen van de zwangerschap? Het is toch
schokkend dat de reclame voor zelfmoordpoeder in
Nederland al een jong slachtoffer heeft gemaakt? Het wordt
tijd om het strafwetboek aan te scherpen om dit beter te
kunnen tegengaan.

Salomo is en blijft voor altijd verbonden met het Joodse
volk, Israël en Jeruzalem.
En dan nog wat. Het zou wijs zijn om een terughoudender
toelatingsbeleid te voeren en meer oog te hebben voor de
donkere kanten van de islam. Recent onderzoek over
groeiend salafisme laat zien dat die zorg hierover terecht
en serieus is. Wat kunnen we hier van het kabinet verwachten?
Mevrouw de voorzitter. Hoe kwam premier Rutte vroeger
eigenlijk bij Salomo uit? Het is aardig dat hij in de preek
ook daarover vertelt: "Ik denk zelf dat mijn jeugdige voorkeur voor het verhaal van Salomo werd ingegeven door de
boodschap die mijn grootvader op het schutblad van die
kinderbijbel had geschreven. En dat was feitelijk de opdracht
van een diepgelovig man aan zijn kleinkinderen." Op dat
schutblad stond: "De vreze des Heeren is het beginsel der
wijsheid." Inderdaad, dat is de wijsheid van Salomo: niet
zomaar wat slimmigheid, maar gestempeld door het besef
dat de ware wijsheid een godsgeschenk is. De vreze des
Heeren waar de wijze opa van premier Rutte op doelde, is
een eerbiedig en liefdevol ontzag voor God en oog hebben
voor Zijn goede geboden. De SGP viert dit jaar haar eeuwfeest. Heel vaak in die honderd jaar is deze wijsheid van
Salomo aangehaald: vreest God, houd Zijn geboden, dat
betaamt alle mensen. Dat is ook onze oproep nu.
De verhalen van Salomo zijn mooi en zijn wijsheid is
imponerend en inspirerend. Maar weet u wat op mij als
jong kind eigenlijk ook wel indruk heeft gemaakt, waar ik
eerlijk gezegd wel een beetje van schrok? Dat die wijze
koning in zijn latere leven soms behoorlijk in de fout ging.
Gedoe met vrouwen en zo. Gelukkig houdt de geschiedenis
niet op bij Salomo. Eeuwen later leefde iemand die kon
zeggen: meer dan Salomo is hier. Zijn naam is Jezus
Christus. En het mooie is dat in Hem werkelijk alle schatten
van wijsheid samenkomen. Wie Zijn woorden hoort en doet,
is wijs. Mevrouw de voorzitter, dat was en is de kern van
de boodschap van de SGP. Ministers en staatssecretarissen
en collega-parlementariërs, van harte wensen en bidden
wij u allen Gods wijsheid toe in het vele werk dat wacht. Ik
dank u.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van der Staaij. Dan geef ik nu het
woord aan de heer Kuzu namens DENK.

Wij willen het kabinet ook graag oproepen om tegenwicht
te bieden tegen de kwaadaardige demonisering van Israël,
zoals in de VN-Mensenrechtenraad. De naam van koning

De heer Kuzu (DENK):
Mevrouw de voorzitter. Kijkt u eens naar deze foto. Kent u
deze foto nog? Deze foto is genomen op vrijdag 7 september tijdens een concert van Anouk op het Scheveningse
strand, twaalf dagen geleden. Op de foto zien we de
bewindspersonen Bruins en Visser, vicepremier en CDAkroonprins Hugo de Jonge en natuurlijk de onvermijdelijk
grinnikende premier Rutte. Vier feestbeesten die na een
gewone werkdag hun eigen feestje vierden. Alles gaat prima
met ons en het leven is mooi, stralen zij uit. Zorgeloos
muziek luisteren en prosecco drinken op het strand. Niemand kan ons wat maken, moeten ze gedacht hebben en
dat stralen ze ook uit. Want "we rule this country".

Tweede Kamer

19 september 2018
TK 2

Algemene Politieke Beschouwingen

2-5-57

Maar terwijl Bruno, Hugo, Barbara en Mark zorgeloos aan
het zingen en zuipen waren, zaten precies op hetzelfde
moment de Nederlandse kinderen Lili en Howick in grote
spanning te wachten. Er zou weldra een voor hen beslissende uitspraak komen van de Amsterdamse rechtbank.
Voor de kinderen dreigde op dat moment de afgrond. Ze
dreigden uitgezet te worden. Ze dreigden hun vriendjes,
hun school en hun land te moeten verlaten. Half Nederland
viel terecht over dit rechtse rotkabinet heen vanwege de
ijskoude ongevoeligheid die ze hiermee tot uitdrukking
brachten. Deze foto is exemplarisch. Het lijkt wel of we in
één land leven, maar tegelijkertijd in twee compleet verschillende werelden. Feestende ministers en onzekere kinderen.
Elke keer wanneer ik denk dat de kloof niet groter kan, krijgen Rutte en zijn kompanen het voor elkaar om de kloof
verder te vergroten. Zie Klaas Dijkhoff vandaag met zijn
plan om postcoderacisme in te voeren.
Voorzitter. Het gaat om de kloof in dit land. De kloof tussen
bijvoorbeeld het zelfbeeld van dit kabinet met borstklopperij
en een goednieuwsshow versus het beeld van de samenleving waar nog 400.000 kinderen leven onder de armoedegrens en meer dan 1 miljoen mensen moeite hebben om
aan het einde van de maand de eindjes aan elkaar te knopen. De kloof tussen een kabinet dat een ijzeren asielbeleid
heeft en de mensen in het land die vragen om barmhartigheid voor twee Nederlandse kinderen. De kloof tussen de
alledaagse realiteit van de multiculturele samenleving
waarin diversiteit een verrijking is en de Stef Bloktheorieën
van een regering die diversiteit ziet als een gevaar. Een
kloof tussen mensen met een migratieachtergrond en
mensen zonder migratieachtergrond. Een kloof tussen
multicultureel Nederland en xenofoob Nederland. Een kloof
tussen Teslarijders die prosecco drinken in Italië en mensen
die niet eens op vakantie kunnen en helemaal geen auto
hebben. Een kloof tussen grachtengordelsocialisten en
echte arbeiders, die helemaal niets meer met elkaar gemeen
hebben. Een kloof tussen mensen die zich een warmtepomp
van €20.000 kunnen veroorloven en mensen die de steeds
hogere energierekening niet kunnen betallen. Voorzitter,
een kloof tussen arm en rijk.
Volgens een nieuwe publicatie van twee weken geleden,
heeft Nederland een enorme ongelijkheid in vermogen. Het
werd vandaag eerder in het debat genoemd, door mevrouw
Marijnissen volgens mij. De 10% rijkste Nederlanders hebben 68% van het vermogen. Alleen in de Verenigde Staten
is de vermogensongelijkheid groter. Dit kabinet doet er
alles aan om die kloof verder te vergroten. Mensen met een
hoog inkomen gaan er gemiddeld genomen fors op vooruit,
terwijl mensen met een laag inkomen er een karige, schamele, luttele paar tientjes op vooruitgaan en er in sommige
gevallen, zo toonde het Nibud aan, zelfs op achteruitgaan.
De gewone normale Nederlanders, de Henks, de Fatima's,
de Ingrids en de Ahmeds, merken helemaal niks van het
herstel van onze economie. Zij moeten meer betalen voor
hun boodschappen door de asociale btw-verhoging van dit
kabinet op alledaagse producten, zoals brood, kaas, eieren
en groenten. Zij moeten zich, als ze ziek worden, bont en
blauw betalen vanwege de zorgpremie die stijgt met €124
en het verschrikkelijke eigen risico van €385. Zij moeten
€150 meer betalen voor hun energie. Zij moeten meer
betalen voor hun woning vanwege de afbraak van de
huurtoeslag. Zij moeten meer betalen voor hun studie
vanwege het asociale schuldstelsel en de verhoging van
de rente op studieleningen.

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

En zo kan ik nog wel een tijdje doorgaan. De gewone, normale Nederlander, aan wie het herstel van onze economie
te danken is en voor wie dit kabinet zegt te staan, krijgt na
jaren van bezuinigingen en pijn vieze stank voor dank. Ze
krijgen van Rutte een mes in de rug, van Pechtold een trap
in de maag, van Buma een klap in het gezicht en van Segers
een judaskus. Waarom worden gewone, normale Nederlanders door dit kabinet zo agressief mishandeld? Waarom dit
zinloos geweld in de richting van hardwerkende Nederlanders?
En wie zijn eigenlijk die gewone, normale Nederlanders?
Wie zijn die hardwerkende Nederlanders waar de gevestigde
politieke orde de mond vol van heeft? Ik zou eenieder willen
aanraden om om vijf uur in de ochtend een kijkje te nemen
op de Groothandelsmarkt in Rotterdam. En neem later op
de dag een kijkje in een vleesverwerkend bedrijf. Ga ook
een keertje kijken in de Rotterdamse haven of bij het personeel dat zorgt voor de beveiliging van Schiphol. Daar zie je
hardwerkende Nederlanders die er qua diversiteit heel
anders uitzien dan de hardwerkende Nederlanders, de
gewone, normale Nederlanders die dit kabinet bedoelt.
Met de "gewone, normale Nederlanders" bedoelt dit kabinet
de buitenlandse aandeelhouders van de multinationals en
de bazen van grote bedrijven. Met de "hardwerkende
Nederlanders" bedoelt dit kabinet de heren in krijtstreeppakken die de baas zijn van de zorgverzekeraars en enorm hoge
salarissen verdienen. Met de "hardwerkende Nederlanders"
bedoelt dit kabinet de vastgoedmagnaten, die hun zakken
op dit moment aan het vullen zijn. Het is dan onvergeeflijk,
echt onvergeeflijk dat dit kabinet ervoor kiest om wel uit te
delen aan de superrijken, de slurpmultinationals en het
grootkapitaal. Terwijl Henk, Ahmed, Ingrid en Fatima worden geconfronteerd met pijn, afbraak en lasten, wordt de
winstbelasting voor slurpmultinationals en grote bedrijven
met honderden miljoenen verlaagd. Terwijl Henk, Ahmed,
Ingrid en Fatima keihard moeten bloeden, krijgen bedrijven
als Unilever, Shell, Philips en AkzoNobel een fantastisch
cadeautje van miljarden euro's met de afschaffing van de
dividendbelasting.
Voorzitter, de dividendbelasting: het "d-woord" wordt het
al genoemd. Het is een beetje zoals de adel in vroegere tijden werkte. Ze werden vrijgesteld van werk terwijl de lijfeigenen en de horigen zich kapot moesten werken. Zoals de
adel vroeger slapend rijk werd, worden nu buitenlandse
beleggers slapend rijk. Het zijn voornamelijk Britse beleggers die van Nederland een cadeau krijgen van 2,1 miljard
euro per jaar. Dat gebeurt zogenaamd om Shell en Unilever
binnenboord te houden met hun hoofdkantoor, terwijl
Unilever zelf aangeeft dat de dividendbelasting helemaal
geen rol speelt bij de keuze voor de vestigingsplaats van
het hoofdkantoor. Een grotere drogreden dan het vestigingsklimaat heb ik zelfs in eerdere versies van dit kabinet-Rutte
niet gehoord.
Voorzitter, waar het op neerkomt is dat de rijken rijker
worden en de armen armer. Wat de gewone, normale
Nederlander sinds de crisis heeft opgehoest, wordt nu
weggegeven aan grote bedrijven en buitenlandse aandeelhouders. In tijden van crisis werd het geld eerst afgetroggeld van mensen die keihard werken, en in tijden van groei
vloeit het geld rijkelijk naar die multinationals. Dat is diefstalbeleid. Dat is asobeleid. Dat is afbraakbeleid. Het
grootkapitaal en de superrijken zijn dus de baas in dit land.
De grote multinationals hebben rechtstreeks toegang tot

19 september 2018
TK 2

2-5-58

het kabinet. De Bilderbergbijeenkomsten van de schimmige
financiële elite worden platgelopen door onze regering. En
oud-bewindspersonen kunnen na bewezen diensten voor
de gevestigde economische orde natuurlijk rekenen op een
graaifunctie bij het grootkapitaal. Ik noem een Gerrit Zalm.
Die ging naar ABN. Ik noem een Jan Kees de Jager. Die
ging naar KPN. Ik noem een Wim Kok. Die ging naar ING.
Ik noem een Camiel Eurlings. Die ging naar KLM-Air France.
En dan is de vraag gerechtvaardigd: waar gaat Mark Rutte
straks naartoe?
Voorzitter, het is in ieder geval pijnlijk duidelijk dat de leden
van dit kabinet de marionetten van de Malietoren zijn, de
bendeleden van de bankierssector, de meelopers van de
multinationals. De lange arm van de Malietoren reikt tot
aan de Trêveszaal. En die lange arm houdt de pen vast bij
het opstellen van de Miljoenennota. Hans de Boer heeft
geen zetel nodig aan tafel bij de ministerraad. Zijn geest is
volop aanwezig.
Opgesloten in het eigen gelijk staat het kabinet zelden open
voor argumenten van mensen buiten de eigen kring. De
uitgestoken hand die volgens Mark Rutte uit de deur steekt
die op een kier staat, is vaak een opgestoken middelvinger.
Deze vinger is vooral bezig de deur naar invloed op het
kabinetsbeleid potdicht te houden. Het ware mooie woorden
van het kabinet, maar die zijn al na een jaar totaal ongeloofwaardig geworden. Dat bewijst ook maar eens de meest
recente peiling. Die toont namelijk aan dat de meerderheid
van de bevolking en de meerderheid van de achterban van
de coalitiepartijen geen vertrouwen meer hebben in dit
kabinet. Het kabinet is al na een jaartje uitgeregeerd en dat
is een prestatie van formaat.
Voorzitter. Waarom staan we toe dat Rutte door kan blijven
regeren? Waarom zijn we niet in staat om verandering te
bewerkstelligen? Waarom kunnen we ons land niet terugveroveren op al die politici die er alleen maar zitten voor
het belang van het grootkapitaal in de hoop er ooit zelf van
te kunnen profiteren? Waarom lukt het Henk, Ahmed, Ingrid
en Fatima niet om de handen ineen te slaan om het dienen
van de belangen van het grootkapitaal te stoppen en het
afbraakbeleid af te breken? Dat komt omdat de gevestigde
politieke orde de samenleving een denkwijze heeft opgelegd
die erop is gericht om elke vorm van verandering tegen te
gaan.
De gevestigde politieke orde doet er namelijk alles aan om
haar eigen machtspositie te versterken. De gevestigde
politieke orde gebruikt afleidingsmanoeuvres om af te leiden van de werkelijke uitdaging waar wij voor staan. Hoe
doe je dat? Eigenlijk is het heel simpel. Je laat al die mensen
die eigenlijk in dezelfde situatie zitten en dus dezelfde uitdagingen hebben in het leven, of ze nou Henk of Ahmed
heten of Ingrid of Fatima, denken dat ze de grootst mogelijke vijanden zijn van elkaar. Je ontwerpt schijntegenstellingen en zet mensen tegen elkaar op. Mensen mogen
vooral niet samenwerken. Ze moeten elkaar naar het leven
staan, zodat de kritische massa van verzet tegen de gevestigde politieke orde zich niet kan ontwikkelen. In plaats van
de echte problemen aan te pakken, moeten de mensen
denken dat zij elkaars probleem zijn. Dat is een oude
machiavelliaanse wijsheid die Rutte helaas al te goed
beheerst; verdeel-en-heerspolitiek, want een verdeeld volk
is makkelijker te regeren.

Voorzitter. Het is dan ook niet voor niets dat sinds begin
2000 de gevestigde politieke orde grossiert in etnische
politiek en vastgelopen integratiedenken. Het dient een
belang. Ze creëren een probleem dat ze vervolgens zelf
electoraal uit kunnen buiten. Logisch dat in reactie daarop
een beweging ontstaat van mensen met verschillende
achtergronden die het niet meer pikken en zich verenigen
om hun positie op te eisen in het land waar zij zijn geboren
en getogen. Zij hebben het lef om tegen die lieden die tegen
hen zeggen dat ze maar weg moeten gaan, te zeggen: ga
lekker zelf weg! Dat is DENK. Misschien niet altijd even
politiek correct — dat geef ik toe — maar wel het gevoel
vertolkend van een groep mensen die niet werd en wordt
gehoord.
Voorzitter. Na het wegvallen van de verzuiling en de
beëindiging van de Koude Oorlog waren er twee belangrijke
verdeel-en-heersmechanismen weggevallen voor de
gevestigde politieke orde. De communisten waren niet meer
de gemeenschappelijke vijand en de samenleving was niet
meer nauwgezet verdeeld tussen protestanten, katholieken,
socialisten en liberalen, waarbinnen alleen de elites met
elkaar contact hadden. Het is dan ook geen wonder dat
dorstig op zoek werd gegaan naar een nieuwe gemeenschappelijke vijand. Het is dan ook niet toevallig dat de discussie
over integratie aanzwol en electoraal draagvlak kreeg in
precies diezelfde tijdsperiode. Vervolgens werd in dit huis
een debat gevoerd over problemen met Surinamers. Er
werd een debat gevoerd over het Marokkanenprobleem,
over problemen met Turken, over shariawijken, over shariarechtbanken, over die zogenoemde dreiging van álle
salafisten, over lange armen, over haatimams, over genetisch niet met elkaar kunnen samenleven, over tuig en over
nog zoveel meer. Actief, maar dan ook actief wordt een
beeld neergezet van een samenleving die in vuur en vlam
zou staan, en dat is allemaal de schuld van een groep
mensen. Zondebokpolitiek! Vraagt echt niemand zich af
waarom dit zo wordt opgerakeld en wie er belang bij heeft?
Voorzitter. De Koning sprak gisteren in de Troonrede over
de vier Nederlandse verworvenheden en hij noemde als
eerste gelijkwaardigheid. Ja, dat is artikel 1 van de Grondwet, het allerbelangrijkste en het mooiste artikel. "Allen die
zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen
gelijk behandeld." En toch bekruipt mij steeds vaker het
gevoel dat het hier gaat om schijngelijkwaardigheid. Het is
ook geen gevoel meer, want de bewijzen van ongelijke
behandeling stapelen zich op. Ik noem de ongelijkheid bij
het verkrijgen van een stage, bij sollicitaties, bij promoties,
bij onderwijsadviezen, bij de overheid zelf en zelfs bij het
personeel hier in de Kamer. Behalve in de beveiliging en
de schoonmaak is hier geen sprake van een gelijkwaardige
afspiegeling. Ik noem de ongelijkheid bij de politie en de
marechaussee, bij het opnemen van aangiftes of juist bij
aanhoudingen, in het steeds op een negatieve manier
aangesproken worden op je achtergrond of op politieke
ontwikkelingen in je land van herkomst. De een moet
zogenaamd overal afstand van nemen, en de ander wordt
nooit gevraagd om waar dan ook afstand van te nemen.
Dat is een keiharde dubbele maat. Is gelijkwaardigheid in
Nederland wel echt gelijkwaardigheid? Ik geef het hem na:
Wilders is daar tenminste eerlijk over. Maar heel veel collega's in deze Kamer zijn daarover bewust of onbewust
hypocriet.
Voorzitter. Je mag in Nederland zogenaamd jezelf zijn.
Iedereen zegt: je moet jezelf kunnen zijn. Ik vraag me af: is

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

19 september 2018
TK 2

2-5-59

dat ook echt zo? Mag je in Nederland echt jezelf zijn? Geldt
de vrijheid van meningsuiting voor iedere Nederlander in
dezelfde mate? Geldt de vrijheid van religie ook voor joden
en moslims in dezelfde mate? Ik hoor vaak dat je met een
keppeltje niet door bepaalde Amsterdamse wijken kan. Dat
vind ik erg. Ik vind dat niet kunnen; laat ik daar duidelijk
over zijn. Maar ik heb er tot nu toe niemand over gehoord
of je vrij met een djellaba over straat kan. Voor bepaalde
islamitische klederdrachten is er zelfs een wet opgesteld
die regelt dat de nikab in sommige gevallen is verboden.
Van Nederlanders met een migratieachtergrond wordt een
zekere onderdanigheid verlangd. Je mag jezelf zijn, maar
als je buiten de kadertjes treedt, dan word je keihard
teruggeknuppeld in je hok. Je mag jezelf zijn, maar nu even
niet. Je mag erbij horen, maar pas als je aan onze manier
van leven voldoet — een manier van leven die door de VVD
wordt gedicteerd. Je mag jezelf zijn, maar dan moet je eerst
door de hoepels van de politiek gevestigde orde springen.
De heer Dijkhoff (VVD):
Mij wordt afgeraden om dit te doen, maar ik wil ook mezelf
zijn. Ik hoor de heer Kuzu ook de hele tijd zichzelf zijn. Ik zit
er een beetje naar te luisteren. Ik snap dat het nogal over
the top en polariserend is, maar ik probeer toch even te
kijken of we ergens kunnen komen. Volgens mij mag je in
Nederland jezelf zijn, maar is het ook zo dat we hier leidende, vrije waarden hebben die je moet omarmen. Als jij
tolerant bent naar anderen toe, ben je dat ook voor jezelf.
Volgens mij zijn er heel veel mensen die volstrekt zichzelf
kunnen zijn in dit land, welke religie ze ook aanhangen. Dat
er ook weleens een malloot tussen zit die daarop discrimineert, bijvoorbeeld bij het aannemen van mensen, daar
moeten we samen tegen strijden. Maar er is toch wel een
gedeeld basisverband nodig? Er zijn stromingen die echt
zeggen: nou, het is leuk dat ze die democratie en die vrijheid
hebben; we maken er gebruik van, maar we willen ze niet.
Dan gaat het om de meest extreme stromingen, bijvoorbeeld het salafisme. Daarvan zal de heer Kuzu toch ook
zeggen: dat past hier niet, want zij ontkennen de vrijheid
van een ander om dat te doen? Er is toch wel een bodem
waar je niet doorheen kunt zakken? Je kunt toch niet zeggen:
ik ben zo lekker mezelf; ik ga tegen de democratie pleiten?
De heer Kuzu (DENK):
Twee dingen hierover. In de eerste plaats vind ik het raar
dat de heer Dijkhoff mij hier beticht van polarisatie, terwijl
hij vanochtend in de krant met zijn postcoderacisme alleen
maar heeft gepolariseerd. Vervolgens zie je ook waar het
fout gaat in deze Kamer. De heer Dijkhoff spreekt over alle
salafisten als één groep en scheert ze allemaal over één
kam. Minister Asscher schreef in de vorige periode nog
heel duidelijke brief aan de Kamer waarin hij onderscheid
maakte tussen drie verschillende groepen binnen de salafistische stroming. Ik zeg: ja, voor mensen die geweld willen
gebruiken om het leven van andere mensen te verzieken,
moeten we een aanpak hebben. Dat moeten we doen met
alle middelen die we hebben. Maar een overgroot deel van
de salafisten doet dat in de eigen leefwijze. Dat zal ik tot
het laatste moment verdedigen, ook al zijn wij hier in de
Kamer de enigen die dat doen. Zij doen het in hun eigen
beleving, en ze doen geen vlieg kwaad. Ik zou vooral zeggen: meneer Dijkhoff, laat die mensen. Laat die mensen
ook zichzelf zijn, net zoals u uzelf kunt zijn.

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

De heer Dijkhoff (VVD):
Dat is verhelderend. Dan zijn we het over één categorie
eens, maar over de andere niet. Daarover ben ik het niet
eens met de heer Kuzu. Als jij geen geweld gebruikt, maar
wel democratie en de vrijheid van anderen belachelijk vindt,
de religie die anderen aanhangen eigenlijk niet vindt deugen, vindt dat je dochter niet mag werken of dat jij wil
bepalen met wie zij trouwt, als je dat wilt doen en zeggen
"ik ben mezelf", dan zou ik zeggen: dan kun je in Nederland
inderdaad niet jezelf zijn. Dan wordt het tijd dat je een beter
mens wordt en de gelijkwaardigheid en de vrijheid omarmt.
De heer Kuzu (DENK):
Dan zou ik de heer Dijkhoff willen vragen: is een van de
waarden die wij met elkaar delen, bijvoorbeeld dat we tegen
de doodstraf zijn? Zijn we tegen de doodstraf? Zijn we voor
de gelijkheid van man en vrouw? Zijn we voor de gelijkheid
van homo en hetero? Ik zeg dan ja, maar vindt u dat iedereen in Nederland dat moet zeggen?
De heer Dijkhoff (VVD):
Voor de gelijkwaardigheid van man en vrouw zeker. Je mag
daar particulier een andere mening over hebben ...
De heer Kuzu (DENK):
Het antwoord is dus ja.
De heer Dijkhoff (VVD):
... maar als jij in jouw eigen omgeving, in jouw eigen gezin,
aan onderdrukking doet en inprent dat je dochter minder
waard is dan je zoon, heb ik daar in ons vrije Nederland
een probleem mee. Dan hoef je nog geen geweld te
gebruiken, maar bij mij ligt de lat voor gedeelde waarden
wel een stukje hoger.
De heer Kuzu (DENK):
Als vader van een dochter en een zoon probeer ik ze op een
gelijkwaardige manier te behandelen. Dat is één. Het tweede
is: het antwoord op de vraag die ik net stelde aan de heer
Dijkhoff, is dus ja.
De voorzitter:
Ja, maar het is de bedoeling dat het andersom gebeurt.
De heer Kuzu (DENK):
Ja, precies, maar het antwoord is dus ja.
De voorzitter:
De heer Dijkhoff is al geweest. Het is de bedoeling dat u
wordt geïnterrumpeerd.
De heer Kuzu (DENK):
Het antwoord op mijn vraag aan de heer Dijkhoff was dus
ja. Dan zou ik willen zeggen: meneer Dijkhoff, waarom geeft
u dan alleen af op mensen met een migratieachtergrond
en op die wijken waar het niet goed zou zijn? Vandaag werd
bijvoorbeeld ook Urk genoemd. Denkt u dat het daar hele-

19 september 2018
TK 2

2-5-60

maal goed staat met de gelijkwaardigheid van man en
vrouw? Denkt u dat daar zonen en dochters op een gelijke
manier worden behandeld? Waarom legt u de problemen
van zogenaamd mislukte integratie alleen bij een bepaalde
groep mensen en waarom ziet u de andere groep mensen
waar dat ook fout gaat in dit land totaal niet? Dat is precies
wat ik bedoel met de dubbele maat die heel veel mensen
stoort aan het beleid van de VVD op dit thema, meneer
Dijkhoff. Neem dat mee.
De voorzitter:
Tot slot de heer Dijkhoff.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ja, tot slot. Ik vind het creatief maar wel betreurenswaardig
dat de heer Kuzu een aanpak die erop gericht is om een
extra stap te zetten om mensen te helpen die het meeste
last hebben van onvrijheid en van onveiligheid, weer weet
te verdraaien tot iets negatiefs en stigmatiserends. Dat vind
ik betreurenswaardig. Alle fouten en overtredingen in
Nederland worden aangepakt. Daar zit geen verschil in,
maar wijken waar het het ergst is, zul je ook het ergst en
het meest moeten helpen. Ik had verwacht dat de heer Kuzu
daarbij aan mijn zijde zou staan.
De heer Kuzu (DENK):
Ik vind dit gewoon belachelijk. Hier worden gewoon woorden in mijn mond gelegd die ik absoluut niet heb gebruikt,
alsof die mensen zitten te wachten op de hulp van Dijkhoff
en consorten. Dat is één. Het tweede is dat ik er zeker voor
ben om achterstanden aan te pakken. Dat doe je door te
investeren in de wijken waar het om gaat. Dat doe je door
te investeren in het onderwijs. Dat doe je door te investeren
in het bestrijden van armoede. Dat zijn allemaal terreinen
waar de VVD niet thuis geeft.
De heer Van der Staaij (SGP):
De heer Kuzu haalde Urk aan. Ik zou bijna zeggen dat de
dag zo weer rond is, maar dat is echt een verkeerd voorbeeld als het gaat om de verhouding tussen mannen en
vrouwen.
De heer Kuzu (DENK):
Laten we dan Staphorst noemen.

De heer Kuzu (DENK):
Ik dank de heer Van der Staaij voor deze waardevolle aanvulling. Dan heb ik toch liever de SGP dan de PVV.
Voorzitter. Ik had het over de gevestigde politieke orde.
Voor de gevestigde politieke orde moet voor eens en voor
altijd duidelijk zijn dat die verdeel-en-heersspelletjes niet
meer werken. We hebben inmiddels te maken met een
generatie die heel goed in de gaten heeft wat er gebeurt in
Nederland en in West-Europa. We hebben te maken met
een generatie van jongens en meisjes die mondig is en
zeker niet meer onderdanig. Zij hebben een eigen wil en
vragen niet om tolerantie of verdraagzaamheid, maar om
acceptatie en respect. Zij eisen hun positie in deze samenleving op.
Voorzitter. DENK maakt zich zorgen over het klimaat.
Nederland heeft een klimaatverandering nodig, niet alleen
van het weerkundige klimaat maar ook van het politieke en
maatschappelijke klimaat. Ik maak me zorgen over al die
jongens en meisjes die vervreemd raken van het land waar
zij zijn geboren en getogen, Nederland. Ik maak me zorgen
over al die talenten die we verloren laten gaan omdat een
politicus of een minister het nodig vindt om te scoren bij
xenofoob rechts. Ik maak me zorgen dat het maatschappelijke onbehagen aan beide kanten op een gegeven moment
omslaat in iets waarvan niemand de gevolgen kan overzien.
Voorzitter. In Nederland woedt een stille burgeroorlog, een
burgeroorlog op sociale media en op internet. Mensen
vliegen elkaar daar in de haren als nooit tevoren. Het is een
slagveld op internet, waar Nederlander tegenover Nederlander staat. Men staat elkaar naar het leven. Bedreigingen
en beledigingen volgen elkaar in hoog tempo op. Het is net
een veenbrand die kan omslaan in een echte brand. En ik
maak mij daar echt zorgen over.
Voorzitter. Dan hebben wij een kabinet met vier feestende
bewindspersonen op het moment dat er Nederlandse kinderen dreigen te worden uitgezet.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Eén opmerking. Als de heer Kuzu praat over de omgangsvormen op internet, dan moet hij beginnen bij zichzelf.
(Geroffel op de bankjes)
De heer Kuzu (DENK):
Waarvan akte.

De heer Van der Staaij (SGP):
Het is opvallend dat er in Urk juist mannen waren die van
plan waren om op Geert Wilders te stemmen, maar dat de
vrouwen zeiden: dat gebeurt niet; het wordt gewoon de
SGP.
(Hilariteit)
De voorzitter:
Dat was een punt van orde van de heer Van der Staaij,
begrijp ik.

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

Dan hebben we een kabinet, waarbij ook de kroonprins, de
opvolger van de heer Buma staat: vier feestende bewindspersonen op het moment dat er Nederlandse kinderen
dreigen te worden uitgezet. Dan vragen we ons het volgende af. Leggen we het vertrouwen in het bouwen van de
fundamenten van toekomstige generaties in een kabinet
dat al na een jaartje regeren het vertrouwen van de bevolking niet meer heeft? Leggen we het vertrouwen in het
vergroten van de saamhorigheid in een kabinet waarvan
leden te pas en te onpas keihard uithalen naar vluchtelingen, moslims en mensen met een migratieachtergrond?
Leggen we het vertrouwen in het dichten van de kloof tussen arm en rijk in een kabinet dat vooral rijke multinationals
spekt en de gewone normale Nederlander laat stikken?

19 september 2018
TK 2

2-5-61

Ik heb er weinig vertrouwen in. De mensen in Nederland
hebben er geen vertrouwen in. En wat mij betreft mogen
de leden van het kabinet tot in lengte van dagen zoals op
deze foto doorfeesten, maar laat dat wel een afscheidsfeest
zijn.
Voorzitter. Ik zei het net al. Dit kabinet is uitgeregeerd. Het
wordt tijd voor nieuwe verkiezingen, waarin het ideaal van
DENK wel tot zijn recht kan komen, namelijk dat 17 miljoen
mensen in al hun verscheidenheid en diversiteit gemeenschapszin vinden in hun staatsburgerschap van het
Koninkrijk der Nederlanden.

vertelde Brulbeer de dieren bijvoorbeeld dat de leiders
dagelijks een enorme hoeveelheid werk besteden aan
geheimzinnige dingen, zoals dossiers, rapporten, moties,
beschouwingen en onderzoeken. Dat waren grote vellen
papier die van onder tot boven beschreven moesten worden
en zodra ze beschreven waren, gingen ze de kachel in. Dat
was van het hoogste belang voor de boerderij, aldus Brulbeer. De varkens produceerden zelf geen voedsel maar aan
hun eetlust mankeerde nooit iets. De varkens gingen steeds
meer moeite doen om op mensen te lijken en zich te verheffen boven de andere dieren. Ze gingen mensenkleren dragen en op een gegeven moment zelfs op twee poten lopen
in plaats van op vier.

Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel.
Dan geef ik tot slot het woord aan de heer Baudet namens
Forum voor Democratie.

De heer Baudet (FvD):
Mooie dingen, de echte mooie dingen: / je hand die voor
het eerst een kattenvacht streelt, / je moeder die bezorgd
je knie verbindt, / zes moegedraafde paarden in de zon, /
het onweer waar augustus mee begon, / Diana's hand die
naar je broek afgleed, / haar lichaam waar je blind de weg
in vond / een woord als huisraad, moerbei, ravelijn, / de
vondst van een nog net niet schurftig rijm: / mooie dingen,
allemaal mooie dingen, / zoals de treinen waarop ik gezoend
heb, / het zachte golven van een dranklokaal, / een meisjeskamer die naar adel geurt, / het wonder dat een dag zich
nooit herhaalt, / o, mooie dingen en mijn mond benoemt
het / voor ik me met de rituele schijndebatten hier verzoend
heb.
Voorzitter. De laatste dagen grossiert het kabinet weinig in
poëtisch taalgebruik, maar veel in sprookjes en parabels.
Mark Rutte liet gisteren in de Ridderzaal de koning sprookjes
voorlezen in de Troonrede. You never had it so good, is de
teneur van de sprookjes van Rutte. Buitenlandse hoofdkantoren vliegen als paddenstoelen uit de grond na de
afschaffing van de dividendbelasting en duizenden hoogwaardige banen worden in een handomdraai uit de hoge
hoed getoverd in het sprookjesboek van Mark Rutte en
Hugo de Jonge.
Minister van Financiën Wobke Hoekstra overhandigde ons
gisteren de Miljoennota in het blauwe boekje na de Kamer
eerst uitgebreid te hebben onderhouden over de spannende
belevenis van Zuidpoolavonturier Roald Amundsen in 1910.
Laat mij vandaag ook beginnen met een parabel.
Er was eens een boerderij die werd gerund door dieren. De
varkens waren de baas. De andere dieren zwoegden het
hele jaar als slaven op de boerderij. Op een gegeven
moment leek het wel alsof de boerderij welvarender was
geworden, maar zonder dat de dieren zelf meer rijkdom
bezaten, de varkens natuurlijk uitgezonderd. Toch verzekerden de varkens de andere dieren: jullie hebben het nog
nooit zo goed gehad. En zoals het varken Brulbeer nooit
moe werd te verklaren, vergden het toezicht en de organisatie van de boerderij eindeloze hoeveelheden werk. Zo

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

Mevrouw de voorzitter. Deze woorden komen uit het
wereldberoemde boek Animal Farm van George Orwell,
gepubliceerd in 1945, het jaar waarmee de Koning gisteren
zijn troonrede liet beginnen. Orwell beschikte over profetische gaven. Het lijkt wel alsof hij Nederland onder het
bewind van de VVD van Mark Rutte beschrijft. Het gaat
beter dan ooit, roept de premier onophoudelijk. Alleen
merken heel veel dieren en heel veel mensen in dit land er
heel weinig van.
Het verhaal van Orwell gaat verder. Iedere keer als de dieren
op de boerderij door krijgen dat er rare zaken gebeuren en
willen gaan protesteren tegen de varkens, komen de schapen in actie. Met eindeloos geblaat houden ze de dieren in
het gareel. Als de dieren, oftewel de bevolking, willen protesteren tegen het feit dat de varkens op twee poten gaan
lopen, barsten de schapen uit in donderend geblaat. Vier
poten goed, twee poten beter. Tegen de tijd dat de schapen
tot rust komen, is het protest alweer geweken. In de schapen
van Orwell herken je de vooringenomen linkse media die
onophoudelijk de partijoligarchie verdedigen en een verstikkend politiek correct klimaat creëren. Dat is nog eens een
klimaatprobleem.
Een open debat over de onderwerpen waar het echt om
gaat, mag blijkbaar niet gevoerd worden maar moet continu
overstemd worden door bijzaken, vaak nog gedragen met
een forse dosis emo. De politieke situatie in Nederland
begint inderdaad steeds meer te lijken op de Animal Farm
van George Orwell. Veel politici doen alsof ze voor de kiezers opkomen, maar ze zijn vooral bezig met hun eigen
belang en hun eigen carrières. Kamerleden zien het
Kamerlidmaatschap als een opstapje voor een mooie volgende baan. Het partijkader van de traditionele partijen is
op jacht naar een bestuurlijke functie, ongeacht talent of
geschiktheid. En Mark Rutte is vooral bezig met zijn volgende positie en die zal zijn in de EU, zoals zelfs Alexander
Pechtold blijkens zijn interruptie van vandaag begint te zien.
En daar leent het achterhaalde politieke stelsel dat wij
hebben in dit land zich ook uitstekend voor. Dit soort eindeloze keuvelsessies zoals wij vandaag hebben moeten
doorstaan — ik weet het, want bijna iedereen hier in deze
zaal heeft mij achter de schermen toegefluisterd het net zo
belachelijk, net zo verschrikkelijk en net zo'n idiote tijdsverspilling te vinden als ik — dit moreel vliegen afvangen in
de hoop het 8 uurjournaal te halen, waarom en met welk
effect? De coalitie luistert toch niet. Argumenten zijn zinloos
in dit huis. Het is allemaal voor de bühne, het is allemaal
schijn, zoals onder meer de discussie over de zinloze
afschaffing van de dividendbelasting laat zien.
De vraag die zich dus opdringt, ambtsgenoten, is: wie is
dan eigenlijk wel de baas in dit land? Wie kan wel iets

19 september 2018
TK 2

2-5-62

beïnvloeden of beslissen? Is het Mark Rutte nog wel? Is het
de Koning? Is het Juncker? Is het Soros? Is het Angela
Merckel? Is het Paul Polman van Unilever? Wie in Nederland
in elk geval niet de baas is, is de kiezer. Die heeft niet
gevraagd om een 200 miljard euro geldverslindende energietransitie die hem een kwart van zijn inkomen kost om
misschien over 80 jaar eventueel 0,00007°C minder temperatuurstijging te bewerkstelligen. Die kiezer heeft ook niet
gevraagd om decennia van massale immigratie die de
sociale cohesie in Nederland serieus heeft ondermijnd en
ernstige ontwrichtende gevolgen heeft voor onze zorg, ons
onderwijs en onze veiligheid en die een enorme aanslag is
op onze verzorgingsstaat. Immigranten die nodig zouden
zijn om onze AOW te betalen, zijn nu zelf de grootste verbruikers van belastinggeld dat door hard werkende Nederlanders, vaak FvD-kiezers, wordt opgebracht. Hoe kunnen
we van deze mensen nog eindeloos blijven vergen dat zij
deze sprookjes, waar ook de VVD blijkbaar mee behept is,
blijven financieren?
De kiezer heeft niet gevraagd om de invoering van de uitzichtloze euro of om afschaffing van de dividendbelasting.
Dat laatste stond zelfs in geen enkel verkiezingsprogramma.
Hetzelfde geldt voor de btw-verhoging die we hebben
gekregen. Ook die stond in geen enkel verkiezingsprogramma, behalve dan in het programma van GroenLinks,
een partij die via belastingwetgeving de eigen levensstijl
aan de hele Nederlandse bevolking wil opleggen.
De kiezer had ook niet gevraagd om de EU-grondwet en
stemde dan ook met 62% tegen die grondwet in een referendum in 2005. Evenmin heeft de kiezer gevraagd om een
EU-associatieverdrag met Oekraïne en stemde daar ook
met 62% tegen in 2016. En de Orwelliaanse 1984-sleepwet
van Ollongren kon ook niet op een meerderheid rekenen.
Bij al deze referenda werden de wensen van de kiezers
genegeerd. Sterker nog, Rutte en Ollongren wisten niet hoe
snel ze dit laatste restje zeggenschap van de kiezer om zeep
moesten helpen. Het raadgevend referendum werd in een
ijltempo afgeschaft. Alleen in de DDR werd ooit eerder een
referendum afgeschaft toen men inzag dat dat de macht
van de gevestigde clan zou bedreigen. Nederland is verworden tot een Orwelliaanse animal farm, waarin de burgers
zo veel mogelijk belasting moeten afdragen aan de overheid
en verder vooral hun mond moeten houden.
Daarom is een dag als vandaag zo treurig. Zo'n schijndebat,
zo veel gespeelde verontwaardiging. Al die schijn van
representatie, die schijn van democratie. Er is een keiharde
strijd van belangen gaande. Aan de ene kant heb je een
kleine groep mensen die vanuit een brouwsel van naïviteit,
groepsbraafheid en persoonlijk carrièrebelang wegkijkt van
de echte problemen, de kop in het zand steekt en denkt:
zolang het mijn tijd maar zal duren. Massale immigratie
leidt ertoe dat de kinderen die nu op de basisschool zitten,
nog zullen meemaken dat ze een minderheid worden in
eigen land.
Kijken we naar de cijfers van het CBS, dan merken we
opnieuw de invloed van George Orwell, die het concept
"newspeak" oftewel politieke correctheid introduceerde.
Cijfers worden statistisch begraven doordat derdegeneratieimmigranten niet meer als zodanig geregistreerd staan, en
de problemen die daarmee samenhangen dus ook niet meer
terugkomen in de statistieken. Terroristen worden "ver-

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

warde personen" genoemd. Het is één groot taalspel met
als doel de echte zaken te verhullen.
Sinds de verkiezingen van 15 maart 2017, sinds de laatste
Tweede Kamerverkiezingen, kwamen ruim 140.000 nietwesterse immigranten naar Nederland. Dat waren 260 nietwesterse immigranten per dag. Dat is in anderhalf jaar tijd
een stad als Maastricht. Van de statushouders uit 2015 heeft
nu minder dan 2% een fulltimebaan. Het probleem gaat
door, het probleem wordt alsmaar groter en niemand die
er iets aan doet, laat staan dat het wordt benoemd. Dit
beleid is dus volstrekt niet duurzaam, om een modewoord
te gebruiken. Om dit te veranderen, wil FvD het Australisch
model invoeren, waarbij we niet langer op ons rug liggen
maar zelf bepalen wie hier binnenkomen. We hebben het
allemaal uitgewerkt. Alle informatie is te vinden op onze
site.
Verder willen we stoppen met die idiote energietransitie
en investeren in innovatie en infrastructuur in plaats van
in het obsessief terugdringen van CO2. Als je bang bent
voor overstromingen, moet je dijken niet ophogen en niet
mensen die het al zwaar hebben, verplichten om een
warmtepomp voor €20.000 aan te schaffen om het daarmee
misschien over 80 jaar mogelijkerwijs 0,00007˚C minder
warm te hebben. Investeren in innovatie en concrete
oplossingen. Ook dat kan Nederland morgen gewoon
invoeren als we hier serieus over zouden nadenken in dit
huis. Maar dat gebeurt niet. De coalitie luistert niet, maar
dribbelt met meel in de mond maar door.
Voorzitter. Een premier in zijn nadagen die aast op iets in
Brussel. We hebben het eerder meegemaakt: Lubbers,
Balkenende, telkens weer wordt het nationaal belang verkwanseld, uitonderhandeld, weggegeven aan de internationale speeltafel in ruil voor de persoonlijke carrièreambities
van die politicus die hogerop wil. Dat is een fenomeen, een
symptoom van een dieperliggende systeemcrisis. Het komt
voort uit die niet-functionerende democratie die wij hier
hebben. Steeds maar weer komt de bestaande politiek weg
met het uitspelen van Nederland en het opgeven van de
belangen van de bevolking, om maar weer die eigen carrière
te dienen, omdat de democratie niet functioneert. Het enige
instrument dat de bevolking had om iets in te brengen tegen
die uitruil die voortdurend plaatsvindt, is afgeschaft. Het
referendum, ooit door D66 ingebracht, maar nu uitgerekend
door diezelfde partij om zeep geholpen.
FvD gaat op 20 maart 2019 de verandering inzetten. Het is
tijd dat er echt iets gebeurt. En het kan. Op 20 maart heeft
de Nederlandse bevolking de mogelijkheid om de voortgaande immigratie, het beleid van economische roofbouw,
de krankzinnige energietransitie en de obsessie met
CO2-reductie, het weggeven van macht aan de EU en het
afnemen van ons referendum af te straffen. Forum voor
Democratie is er klaar voor en het aftellen is wat ons betreft
begonnen.
De voorzitter:
Dank u wel.
De beraadslaging wordt geschorst.

19 september 2018
TK 2

2-5-63

De voorzitter:
Daarmee zijn wij aan het einde gekomen van de eerste termijn van de kant van de Kamer. Zoals ik aan het begin van
dit debat zei: vrijdag gaat de minister-president om 10.30
uur in op de vragen van de Kamer. Ik dank iedereen, ook
de mensen op de publieke tribune.

Tweede Kamer

Algemene Politieke Beschouwingen

19 september 2018
TK 2

2-5-64