Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 112

Wijziging van de Gemeentewet, de Wet wapens
en munitie en de Politiewet 201X (verruiming
fouilleerbevoegdheden)

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 16 april 2012
Met belangstelling heb ik kennis genomen van het verslag van de vaste
commissie voor Veiligheid en Justitie over het wetsvoorstel verruiming
fouilleerbevoegdheden. Op de gestelde vragen ga ik hieronder in, mede
namens de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Tegelijk met deze nota heb ik een nota van wijziging ingediend.
I. ALGEMEEN
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie verzoeken de regering om in te gaan op het
belang van adequate rechtswaarborgen en objectieve/relevante rechtvaardigingsgronden voor preventief fouilleren.
Preventief fouilleren beperkt de persoonlijke levenssfeer en de vrijheid
van beweging. Een dergelijke beperking is alleen toegestaan voor zover zij
bij wet is voorzien, een geoorloofd, expliciet genoemd doel dient en
noodzakelijk is in een democratische samenleving. Het noodzaakcriterium
wordt in de jurisprudentie van het Europese Hof voor de rechten van de
mens (EHRM) nader ingevuld met de vereisten van een dringende
maatschappelijke behoefte, proportionaliteit en subsidiariteit. De
voorgestelde verruiming van de mogelijkheid tot preventief fouilleren is
getoetst aan de geldende vereisten. Uit die toetsing (zie hoofdstuk 6
(Grondrechten) van de memorie van toelichting) blijkt dat de extra
bevoegdheden met betrekking tot preventief fouilleren een gerechtvaardigde beperking zijn van de persoonlijke levenssfeer en de vrijheid van
beweging met het oog op het waarborgen van de veiligheid in de
openbare ruimte, en dat de voorgestelde bevoegdheden in de artikelen
151b en 174b met voldoende waarborgen omkleed zijn. Bij de beantwoording van specifieke vragen van deze en andere leden van de vaste
commissie zal ik concreter ingaan op diverse deelaspecten van de
aanvaardbaarheid en toelaatbaarheid van de voorgestelde verruiming.

kst-33112-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

1

De leden van de VVD-fractie verzoeken de regering om in te gaan op hun
standpunt dat preventief fouilleren zonder aanzien des persoons moet
worden ingezet.

1
Zie het rapport van de ombudsmannen, blz.
21 en 41.
2
Towards more effective policing. Understanding and Preventing Discriminatory Ethnic
Profiling: A Guide. European Union Agency
for Fundamental Rights, Luxemburg 2010,
p. 20 e.v.
3
Van der Torre & Ferwerda, Preventief
fouilleren. Een analyse van het proces en de
externe effecten in tien gemeenten, Den Haag:
COT en Bureau Beke 2005; Van der Torre,
Schaap, Schaap & Dijk, Evaluatie Preventief
Fouilleren in Amsterdam, Den Haag: COT
2006; Van der Torre & Dijk, Evaluatie Preventief fouilleren in Amsterdam: Opbrengsten,
wapenincidenten en hot spots, Den Haag: COT
2007; Van der Torre, Dijk & Bikkers, Evaluatie
preventief fouilleren in Amsterdam: opbrengsten, wapenincidenten en hot spots, Den
Haag: COT 2008.
4
Onder het oppervlak. Een onderzoek naar
ontwikkelingen en (a)select optreden rond
preventief fouilleren, Bureau Beke en COT in
opdracht van Politie en Wetenschap 2011,
nr. 38, p. 70–73.
5
Wapenincidenten en preventief fouilleren
2011, Gemeente Amsterdam, Directie
Openbare Orde en Veiligheid en Dienst
Onderzoek & Statistiek 2012 en Wapenincidenten en preventief fouilleren, IVA 2010 en
Notitie evaluatie preventief fouilleren
Amsterdam, OOV/LS230910.
6
Jaarrapportage 2010 preventief fouilleren
gemeente Rotterdam, maart 2010, p. 7.

Preventief fouilleren op wapens is bedoeld om de openbare orde te
bewaren of te herstellen en is geen opsporingsmiddel. Omdat niemand
wordt verdacht van een strafbaar feit en de politie ook niet op zoek is naar
concrete daders, mag eenieder worden gefouilleerd: iedere passant of
iedereen die ter plekke aanwezig is. Er kan ook voor worden gekozen om
bijvoorbeeld de eerstvolgende passant te fouilleren na het afronden van
het fouilleren van een vorige passant.
In bepaalde situaties kan preventief fouilleren gerichter worden toegepast
en kan worden besloten om bepaalde personen eerder aan een fouillering
te onderwerpen dan anderen. Een dergelijke selectie maakt het instrument
efficiënter en is wenselijk vanuit het perspectief van privacy omdat minder
mensen zullen worden gefouilleerd. In dat geval moet de selectie van de
te fouilleren personen gebaseerd zijn op objectieve en relevante criteria
die niet uitsluitend gebaseerd zijn op één kenmerk dat wezenlijk aan de
persoon verbonden is, zoals iemands huidskleur, nationaliteit, afkomst of
religie. Dan is immers sprake van direct onderscheid en dat is verboden.
Er zijn ook selectiecriteria die niet discriminatoir zijn en die gebaseerd
kunnen worden op redelijke gronden. Een geoorloofde vorm van selectie
vindt bijvoorbeeld plaats door het bepalen van de duur, het tijdstip en de
plaats waar de fouilleeractie zal plaatsvinden. Als het veiligheidsrisicogebied op grond van artikel 151b Gemeentewet is aangewezen vanwege
een risicowedstrijd, dan is het bijvoorbeeld geoorloofd om alleen (als
zodanig herkenbare) voetbalsupporters te fouilleren. Hetzelfde geldt als
het veiligheidsrisicogebied op grond van artikel 174b Gemeentewet (zoals
voorgesteld) wordt aangewezen als reactie op een dreigende vechtpartij
rond een vooraf niet als risicovol ingeschatte voetbalwedstrijd.
Een geoorloofde vorm van directe selectie is het gebruik van objectieve
indicatoren, gebaseerd op analyse van recente politie-informatie («meer
dan drie mannen in een auto»).1 Ook gedragingen van personen in het
veiligheidsrisicogebied (weglopen, trachten om de fouillering te
ontwijken) kunnen een criterium zijn.2
De leden van de SP-fractie vragen op welke objectieve gegevens of
onderzoeken de regering zich baseert waar zij stelt dat het middel
preventief fouilleren effectief gebleken is, bijdraagt aan de vergroting van
de veiligheid en het veiligheidsgevoel en over het algemeen door het
publiek wordt gewaardeerd.
Naar de effectiviteit van het instrument preventief fouilleren is de laatste
jaren meerdere keren onderzoek gedaan. Het COT heeft van 2005 tot en
met 2008 verschillende effectevaluaties uitgevoerd in Amsterdam,3 een
gemeente die veelvuldig gebruik maakt van het instrument. Ook in 2011
heeft het COT samen met Bureau Beke in opdracht van Politie en
Wetenschap gekeken naar de effectiviteit van preventief fouilleren.4
Evaluatieonderzoek uit 2010 en 2011 laat zien dat sinds de gemeente
Amsterdam in 2004 is gestart met preventief fouilleren, het aantal
wapenincidenten is verminderd in de gebieden waar preventief gefouilleerd mag worden.5 Ook in Rotterdam is er een afname van wapenincidenten geconstateerd sinds gebruik wordt gemaakt van het instrument
preventief fouilleren.6 De evaluatieonderzoeken over 2011 van beide
steden laten zien dat de politie meer wapens heeft gevonden tijdens
fouilleeracties dan het jaar daarvoor. Het inbeslagnemen van deze wapens
draagt bij aan het terugdringen van wapenincidenten.
Uit verschillende (evaluatie)onderzoeken komt daarnaast naar voren dat
preventief fouilleren bijdraagt aan het verhogen van het veiligheidsgevoel
en dat er steeds meer maatschappelijk draagvlak is voor het instrument.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

2

Al in 2005 werd door Van der Torre en Ferwerda vastgesteld dat meer dan
de helft van de mensen in een veiligheidsrisicogebied zich veiliger voelt
na een preventieve fouilleeractie.1 Ook recenter onderzoek toont aan dat
er draagvlak is voor preventief fouilleren en dat het veiligheidsgevoel
wordt verhoogd, ik wijs hierbij wederom naar het onderzoek in opdracht
van Politie en Wetenschap en op de evaluaties van de gemeenten
Amsterdam en Rotterdam. Ook uit het rapport van de ombudsmannen
blijkt dat er draagvlak onder burgers is voor het instrument preventief
fouilleren. Voor hun onderzoek had de Nationale ombudsman een
meldpunt geopend waar mensen die daadwerkelijk gefouilleerd zijn hun
mening over het instrument konden geven. Er zijn 63 relevante meldingen
ontvangen. Van de groep melders was 20% voorstander en 44%
voorstander onder voorwaarde, bijvoorbeeld dat alleen in gebieden mag
worden gefouilleerd waar op dat moment echt iets aan de hand is, dus bij
bijzondere gebeurtenissen of evenementen. 23% van de melders was
tegenstander.2
De leden van de fractie van de SP vragen om meer gegevens over de
huidige praktijk van preventief fouilleren. In hoeveel gemeenten wordt het
middel gebruikt? Hoeveel gebieden zijn aangewezen als veiligheidsrisicogebied? Voor hoe lang? Is het de bedoeling van de wetgever geweest om
bepaalde woonwijken voor langere duur aan te wijzen als veiligheidsrisicogebied? Hoe vaak worden preventieve fouilleeracties uitgevoerd?
Hoeveel verboden wapens zijn hierbij aangetroffen? Welke concrete
dreigingen zijn hierdoor afgewend? Hoe groot was de politie-inzet die
vereist was voor deze acties?
Er wordt niet landelijk bijgehouden hoeveel gebieden in Nederland zijn
aangewezen als veiligheidsrisicogebied en in hoeveel gemeenten het
instrument daadwerkelijk wordt toegepast. Dergelijke overzichten zijn wel
veelal op lokaal niveau beschikbaar. Uit de evaluaties van de gemeenten
die gebruikmaken van het middel preventief fouilleren komt naar voren
dat gebieden gemiddeld voor zes maanden worden aangewezen als
veiligheidsrisicogebied. Het gaat om uitgaansgebieden, bepaalde buurten
of wijken in de grote steden en, in de grensgemeenten, om gebieden die
te kampen hebben met een combinatie van geweldsincidenten in het
uitgaansleven en drugsproblematiek. De keuze voor een veiligheidsrisicogebied is veelal gebaseerd op een analyse van politiecijfers over
wapengeweld. Daarnaast worden doorgaans ook cijfers gehanteerd over
de objectieve en subjectieve veiligheid in een bepaalde wijk. Op basis van
de politiegegevens en andere beschikbare cijfers wordt de noodzaak
gebaseerd om, ter handhaving van de openbare orde, het gebied voor een
bepaalde duur aan te wijzen en aldaar preventieve fouilleeracties te
houden. Aldus kan het gerechtvaardigd zijn dat een gebied voor lange
duur wordt aangewezen als veiligheidsrisicogebied.
Het komt overigens ook voor dat een gebiedsaanwijzing een veel kortere
looptijd heeft, bijvoorbeeld van een dag, bijvoorbeeld als de omgeving
van een voetbalstadion wordt aangewezen als veiligheidsrisicogebied
vanwege een risicowedstrijd.

1
Preventief fouilleren. Een analyse van het
proces en de externe effecten in tien gemeenten, COT en Bureau Beke in opdracht van
Politie en Wetenschap 2006, p. 99–102.
2
Waarborgen bij preventief fouilleren. Over
de spanning tussen veiligheid, privacy en
selectie. Nationale ombudsman, rapport
2011/252, www.nationaleombudsman.nl/
rapporten/2011/252, p. 31–32.

Er zijn geen landelijke cijfers over hoe vaak fouilleeracties in alle aangewezen gebieden worden gehouden, hoeveel wapens er zijn gevonden
tijdens de acties en hoe groot de politie-inzet was. Deze cijfers verschillen
per stad en per veiligheidsrisicogebied. Wel verrichten gemeenten veelal
zelf evaluatieonderzoeken waarin de cijfers zijn opgenomen. De cijfers van
de gemeenten Amsterdam en Rotterdam – de twee gemeenten die het
instrument het meest gebruiken – zijn als volgt:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

3

Tabel 1 Totaal resultaten van acties preventief fouilleren Politieregio RotterdamRijnmond (2009, 2010, 2011)

Aantal gehouden acties
Totaal aantal personen gefouilleerd
Totaal aantal aanhoudingen
Totaal aantal wapens
– Aantal vuurwapens
– Aantal steekwapens
– Aantal slagwapens
– Aantal wapens «overig»
Aantal keer dat verdovende middelen aangetroffen
zijn tijdens actie

2009

2010

2011

89
14 006
101
82
6
53
9
14
38

105
13 037
128
106
12
62
15
17
29

138
11 257
120
74
3
45
11
15
52

Bron: Controlling, februari 2012

Tabel 2 Totaal resultaten preventief fouilleren Amsterdam 2009–20111

Aantal gehouden acties
Totaal aantal personen gefouilleerd
Totaal aantal aanhoudingen
Totaal aantal wapens
– Aantal vuurwapens
– Aantal steekwapens
– Aantal slagwapens
– Aantal wapens «overig»
Aantal keer dat verdovende middelen aangetroffen
zijn tijdens actie

2009

2010

2011

72
28 379
141
590
10
505
29
46

95
20 648
140
374

108
26 080
163
879

21

1
Wapenincidenten en preventief fouilleren 2011, Gemeente Amsterdam, Directie Openbare
Orde en Veiligheid en Dienst Onderzoek & Statistiek 2012.

Door Bureau Beke en het COT is in 2011 onderzoek gedaan bij 34
gemeenten (waaronder de G30) naar de ontwikkeling van het instrument
preventief fouilleren sinds 2005.1 Van deze 34 hebben 29 de mogelijkheid
tot preventief fouilleren opgenomen in de APV; negen daarvan hebben het
instrument nog nooit ingezet, negen andere gebruiken het instrument
actief en elf gemeenten maken geen gebruik meer van het instrument.2
Redenen voor het niet meer gebruiken van het instrument zijn een daling
van het wapengeweld in de aangewezen veiligheidsrisicogebieden, een
daling van het aantal gevonden wapens (al dan niet in combinatie met de
politiecapaciteit) en de inzet van alternatieve maatregelen.
De leden van de fractie van de SP vragen of de inzet van politiecapaciteit
wel in verhouding staat tot het doel. Levert de inzet van agenten voor
andere zaken niet meer op aan effectieve vergroting van de veiligheid?

1

Zie noot 4, p. 53–62.
Later zijn ook Schiedam en Vlaardingen het
instrument gaan gebruiken.
2

Het doel van preventief fouilleren is om het wapenbezit en het wapengeweld terug te dringen. Dat hoofddoel gaat gepaard met drie typen
(sub)doelstellingen, namelijk:
– strafrechtelijke doelstellingen: het in beslag nemen van zoveel
mogelijk wapens, met de bedoeling om zo het aantal wapenincidenten
en het (niet geregistreerde) wapenbezit te verminderen;
– maatschappelijke doelstellingen: mensen een veilig gevoel geven in
het publieke domein en een bijdrage leveren aan vergroting van het
gezag van overheid en politie;
– preventieve doelstellingen: mensen ertoe bewegen hun wapens thuis
te laten of, liever nog, weg te doen.
Het houden van fouilleeracties en de inzet van politiecapaciteit is dus niet
uitsluitend gericht op het in beslag nemen van wapens. De effectiviteit
van het instrument moet dan ook niet uitsluitend worden gerelateerd aan
«vangsten». Inzet van politie bij fouilleeracties waarbij – bijvoorbeeld –

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

4

uiteindelijk «slechts» enkele steekwapens worden aangetroffen kan
daarom niet worden beschouwd als verspilling van politiecapaciteit. Hun
aanwezigheid op straat heeft immers ook andere doelen gediend.
Essentieel is dat de politiecapaciteit effectief wordt benut en ingezet, ook
bij fouilleeracties. Daarbij is niet gezegd dat er per definitie alleen maar
voor bescheiden acties dient te worden gekozen. Zeer regelmatige
kleinschalige acties waarbij kortstondig wordt gefouilleerd door een
bescheiden aantal koppels in en rond horecagebieden kunnen even
effectief zijn als een grootschaliger actie waarbij met meer inzet rond
trein- en metrostations wordt gefouilleerd.
De leden van de SP-fractie vragen hoe ervoor gezorgd wordt dat bij ieder
voornemen tot een preventieve fouilleeractie expliciet wordt getoetst aan
noodzaak, proportionaliteit, subsidiariteit en effectiviteit. Wordt ervoor
gezorgd dat iedereen die gefouilleerd wordt, wordt gewezen op het
klachtrecht?
Bij artikel 151b vindt een eerste toets plaats door de gemeenteraad, als
deze overweegt om in de APV de burgemeester al dan niet de
bevoegdheid te geven om een veiligheidsrisicogebied aan te wijzen. Een
tweede, concretere toets wordt door de burgemeester verricht, als hij
overweegt om een gebied aan te wijzen als veiligheidsrisicogebied.
Voordat hij een gebied aanwijst, bespreekt hij dat in het driehoeksoverleg.
Ook daar vindt dus een toets plaats. Deze toets heeft betrekking op de
noodzaak tot aanwijzing van het veiligheidsrisicogebied, het bepalen van
de omvang van het gebied en de vaststelling van de duur van de
aanwijzing. De beslissing tot gebiedsaanwijzing wordt op schrift gesteld
en moet, net als andere overheidsbesluiten, berusten op een deugdelijke
motivering. Tegen de gebiedsaanwijzing staat rechtsbescherming open,
dus desgevraagd kan ook de bestuursrechter noodzaak en evenredigheid
toetsen.
Ook aan elke concrete fouilleeractie gaat een toets vooraf. Deze wordt
verricht door de officier van justitie. Het bevel voor de fouilleeractie wordt
in beginsel schriftelijk gegeven (of anders zo spoedig mogelijk alsnog op
schrift gesteld) en moet de feiten en omstandigheden bevatten die het
preventief fouilleren noodzakelijk maken. Over het feitelijk optreden van
de politie kan een klacht worden ingediend. Als daar in concreto
aanleiding voor is, wordt iemand die is of wordt gefouilleerd, op die
mogelijkheid gewezen. Ten slotte kan een persoon bij wie bij de fouillering
een wapen is aangetroffen en die daarvoor wordt vervolgd, een oordeel
van de strafrechter uitlokken over de rechtmatigheid van de fouillering.
Bij het voorgestelde artikel 174b kan de burgemeester volstaan met
bespreking van de voorgenomen gebiedsaanwijzing met de officier van
justitie. De burgemeester kan het gebied mondeling aanwijzen (met
opschriftstelling na afloop). Aangezien artikel 174b alleen kan worden
toegepast als de situatie spoedeisend is, zal ook het bevel van de officier
van justitie doorgaans mondeling worden gegeven, met opschriftstelling
(inclusief onderbouwing met feiten en omstandigheden) achteraf.
Bovendien zal de toets door de burgemeester concreter zijn dan bij artikel
151b, want bij artikel 174b beoordeelt hij een concreet incident. De
gebiedsaanwijzing blijft maximaal 12 uur van kracht en moet worden
ingetrokken zodra de verstoring van de openbare orde door de aanwezigheid van wapens, dan wel de ernstige vrees voor het ontstaan daarvan,
is geweken. De gemeenteraad wordt zo spoedig mogelijk in kennis
gesteld van de gebiedsaanwijzing en van de intrekking ervan.
De leden van de D66-fractie vragen wat nu precies de aanleiding is voor
de voorgestelde verruiming van het instrument preventief fouilleren.
Geeft de mate van criminaliteit aanleiding voor de verruiming?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

5

De aanleiding voor de voorgestelde verruiming is de in de praktijk
gebleken behoefte om het instrument sneller en gerichter te kunnen
toepassen, als reactie op een plotseling, concreet incident en ook buiten
gebieden die al zijn aangewezen als veiligheidsrisicogebied op grond van
eerdere wapenincidenten. De voorgestelde wijzigingen vergroten de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het instrument en beperken de
noodzaak van een grofmazige toepassing, waarin soms hele wijken
jarenlang zijn aangewezen als veiligheidsrisicogebied (door middel van
elkaar opvolgende aanwijzingsbesluiten).
De leden van de D66-fractie vragen om ten aanzien van het wetsvoorstel
in een evaluatiebepaling te voorzien.
Een wettelijk verplichte evaluatie lijkt mij niet nodig. Over de toepassing
van het instrument preventief fouilleren wordt verantwoording afgelegd
aan gemeenteraden en het instrument wordt door veel gemeenten
jaarlijks geëvalueerd.
2. (Onderzoeks)ervaringen met preventief fouilleren
2.1. Slim preventief fouilleren; ANPR
Volgens de memorie van toelichting kan bij selectie onder andere
gebruikgemaakt worden van informatie van de ANPR om voertuigen te
selecteren. De leden van de PvdA-fractie vragen of dit kan leiden tot een
vervaging tussen de handhaving van de openbare orde en opsporing van
strafbare feiten en tot een aantasting van de onschuldpremisse.
Toepassing van het door ANPR gestuurde keuzeproces kan ertoe
bijdragen dat voertuigen worden gecontroleerd waarvoor een verhoogde
kans bestaat op de aanwezigheid van wapens en munitie. Preventief
fouilleren wordt daardoor doelmatiger, en voor de burger ook begrijpelijker. Het gaat echter slechts om een verhoogde kans op de aanwezigheid
van wapens; er wordt niemand gezocht en er is ook geen vermoeden van
een strafbaar feit, of een redelijk vemoeden van schuld jegens de
inzittenden van het voertuig. Dit wordt uiteraard anders als bij de
fouillering wapens worden aangetroffen. De persoon in kwestie kan dan
worden aangehouden wegens verboden wapenbezit. In dat geval is er een
verdachte en is sprake van een strafbaar feit. Controle gaat dan over in
opsporing.
2.2. Onderzoek Nationale ombudsman
De leden van de ChristenUnie-fractie merken op dat de ombudsmannen
reageerden op de bestaande praktijk waarin deze bepalingen al golden. Zij
concluderen daaruit dat de ombudsmannen de proportionaliteits- en
subsidiariteitstoets verder willen versterken. Deze leden vragen waarom
dit advies niet is overgenomen in dit wetsvoorstel en vragen daarbij
specifiek in te gaan op het door de ombudsmannen genoemde toetsingskader.
Mede naar aanleiding van het voorstel van de ombudsmannen om de
toets door de officier van justitie te versterken, is het wetsvoorstel op twee
punten aangepast. Het gaat om het vooropstellen van schriftelijkheid als
hoofdregel bij het bevel van de officier van justitie, en om het handhaven
van de laatste volzin in het derde lid van de artikelen 50, 51 en 52 WWM
(«Het bevel bevat voorts de feiten en omstandigheden, op grond waarvan
de bevoegdheid (....) te onderzoeken op wapens en munitie, noodzakelijk
wordt geacht»). De huidige wet stelt geen vormvereisten aan het bevel
van de officier. Het wetsvoorstel brengt daar verandering in, door hoe dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

6

ook de eis te stellen dat het bevel op schrift wordt gesteld, dus inclusief de
feiten en omstandigheden die het preventieve fouilleren noodzakelijk
maken: in beginsel vooraf, en anders, als dat vanwege de spoed nodig is,
zo snel mogelijk nadat het mondelinge bevel is gegeven.
Ik vind het in eerste instantie de verantwoordelijkheid van het openbaar
ministerie om de wenselijkheid te beoordelen van een uniform toetsingskader voor de officier van justitie. Het openbaar ministerie beraadt zich
nog op deze wenselijkheid. In elk geval zal de zogeheten piketmap worden
aangevuld met een adequate instructie voor preventief fouilleren
(beschrijving van bevoegdheden, aandachtspunten, procedure etc.). Bij
het door de ombudsmannen bepleite uniforme toetsingskader moet
uiteraard worden voorkomen dat er extra administratieve lasten voor de
politie ontstaan. Zo stellen de ombudsmannen voor dat de politie alle
vragen uit het toetsingskader beantwoordt in een schriftelijke aanvraag
van het fouilleerbevel. Een dergelijke invulling van een toetsingskader zou
geen verruiming zijn van de mogelijkheden tot preventief fouilleren maar
een beperking, terwijl de huidige praktijk (zeer weinig klachten en
beroepsprocedures) daar geen aanleiding voor geeft.
De wet biedt overigens alle ruimte voor een strenge(re) toets door de
officier van justitie. Dat geldt ook voor de afweging die de burgemeester
maakt voordat hij een veiligheidsrisicogebied aanwijst. Aangezien het hier
gaat om preventief fouilleren vanwege de openbare orde ligt het
zwaartepunt van de afweging logischerwijs zelfs eerder bij de burgemeester dan bij de officier van justitie. Er is immers nog geen verdenking
van een strafbaar feit en er zijn evenmin concrete aanwijzingen voor een
dreigend wapendelict (in welke gevallen rechtstreeks op grond van de Wet
wapens en munitie kan worden gefouilleerd).
2.3. Stand van zaken tot nu toe
De leden van de D66-fractie vragen hoeveel gemeenten gebruik maken
van de maatregel tot preventief fouilleren en hoeveel gemeenten het
instrument nooit hebben toegepast dan wel niet meer gebruiken wegens
gebrek aan respectievelijk wegens een afname van wapengerelateerde
problematiek.
Zie het antwoord op de vragen van de leden van de SP-fractie naar de
huidige praktijk (hierboven, onder 1. Inleiding).
3. De voorgestelde verruimingen
3.1. Mondeling bevel van de (hulp)officier van justitie (artikel 151b
Gemeentewet en Wet wapens en munitie)
De leden van de fracties van VVD, PvdA, CDA, SP, D66 en ChristenUnie
stellen vragen over de noodzaak en wenselijkheid van de voorgestelde
bevelsbevoegdheid voor de hulpofficier van justitie.
In het oorspronkelijke wetsvoorstel was voorgesteld om in spoedgevallen
(«als het optreden van de officier van justitie niet kan worden afgewacht»)
het bevel voor de concrete fouilleeractie te laten geven door de hulpofficier van justitie. Dit voorstel was vooral ingegeven door de praktijk in
sommige arrondissementen, waar bevelen voor preventieve fouilleeracties feitelijk maar door één officier van justitie worden gegeven. Als die
officier van justitie geen dienst heeft, kan dan in spoedsituaties geen
toestemming worden verkregen. Er is dus wel altijd een dienstdoende
(piket)officier van justitie, maar die blijkt niet altijd voldoende op de
hoogte van het instrument preventief fouilleren om snel en zelfstandig de
beslissing te kunnen nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

7

Het openbaar ministerie zal de zogeheten piketmap aanvullen met een
adequate instructie voor preventief fouilleren (beschrijving van bevoegdheden, aandachtspunten, procedure etc.), zodat er daadwerkelijk altijd een
(terzake kundige) officier van justitie beschikbaar is om (telefonisch) met
de burgemeester en de politie te overleggen in het kader van de
benodigde (spoed)aanwijzing van een gebied als veiligheidsrisicogebied
en om zelfstandig direct het bevel te geven.
Ik ben het ermee eens dat er geen wetswijziging nodig is om de huidige
praktijk te wijzigen. Ik heb daarom een nota van wijziging ingediend
waarin dit onderdeel van het wetsvoorstel wordt geschrapt.
3.2. Incidentele fouillering in onvoorzienbare, spoedeisende situaties
(artikel 174b Gemeentewet en Wet wapens en munitie)
De leden van de PvdA-fractie vragen of het de positie van de raad niet
verzwakt dat artikel 174b Gemeentewet het aanwijzen van een risicogebied ook mogelijk maakt zonder dat de gemeenteraad deze
bevoegdheid heeft vastgelegd in een verordening. De raad kan er immers
bewust voor gekozen hebben om deze bevoegdheid niet aan de burgemeester te geven. Verder willen zij graag een overzicht van gemeenten,
onderverdeeld naar gemeentegrootte, waar de mogelijkheid om veiligheidsrisicogebieden aan te wijzen bij verordening vastgelegd is.
Van de mogelijkheid om een gebied als veiligheidsrisicogebied aan te
wijzen zonder dat de raad deze bevoegdheid in een verordening heeft
opgenomen, mag de burgemeester alleen in bijzondere situaties gebruik
maken. Het moet gaan om situaties die zowel onvoorzienbaar als
spoedeisend zijn en aanleiding geven om direct te fouilleren in het belang
van de openbare orde. De burgemeester is verplicht om de gemeenteraad
zo spoedig mogelijk op de hoogte te brengen van zijn besluit. Hierdoor
kan de raad het besluit en de uitvoering daarvan controleren en eventueel
de burgemeester ter verantwoording roepen. Niet mag worden vergeten
dat het hier om uitzonderlijke situaties gaat. Indien er behoefte is om
vaker dan incidenteel te fouilleren, kan niet meer gebruik worden gemaakt
van deze versnelde procedure maar dient de mogelijkheid tot aanwijzing
van een veiligheidsrisicogebied in de APV te worden opgenomen. Het is
de gemeenteraad die hierover beslist.
Zoals in de inleiding vermeld, zijn er geen landelijke cijfers bekend. Ik
verwijs naar de cijfers die ik in de inleiding heb genoemd uit het
onderzoek van Bureau Beke en het COT.
Het is de leden van de PvdA opgevallen dat het voorgestelde artikel 174b
voor aanwijzen van incidenteel risicogebied geen voorkeur bevat voor
voorafgaand overleg met de officier van justitie of de hulpofficier van
justitie. Waarom is er geen voorkeur gegeven aan overleg met de officier
van justitie, zoals wel gebeurt bij de daadwerkelijke beslissing tot
toepassing van het preventief fouilleren?
Met het bij nota van wijziging laten vervallen van de rol voor de hulpofficier van justitie is een bepaalde voorkeur niet meer aan de orde. De
burgemeester dient dus in alle gevallen te overleggen met een (piket)officier van justitie.
De leden van de PVV-fractie vragen of de tijd van 12 uur in artikel 174b
een aaneengesloten periode is of dat bepaalde uren niet meetellen. En
waarom voorziet het wetsvoorstel niet in een mogelijkheid van
verlenging?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

8

De burgemeester kan een incidenteel veiligheidsrisicogebied aanwijzen
voor een aaneengesloten duur van maximaal 12 uur. Gedurende die 12
uur kan de officier van justitie één of meer bevelen geven voor het
daadwerkelijke fouilleren. Het gaat hier om preventief fouilleren als reactie
op een concreet incident. Daarvoor zal 12 uur doorgaans voldoende zijn.
Mocht het in een bijzonder geval nodig zijn om het instrument langer dan
12 uur te gebruiken, dan kan de burgemeester, als nog steeds voldaan
wordt aan de criteria van artikel 174b, het gebied opnieuw aanwijzen als
veiligheidsrisicogebied en kan de officier van justitie opnieuw het bevel
geven om preventief te fouilleren.
De leden van de CDA-fractie vragen waarom er niet voor is gekozen om
de burgemeesters standaard de bevoegdheid te geven om, ook zonder
voorafgaande toestemming van de raad(scommissie) een veiligheidsrisicogebied aan te wijzen. Is in democratische legitimatie door de raad niet
reeds afdoende voorzien door de plicht voor de burgemeester om de
gebiedsaanwijzing zo spoedig mogelijk ter kennis van de raad te brengen?
Afgezien van spoedsituaties heb ik geen aanwijzingen dat de huidige
bevoegdheid van de gemeenteraad, bedoeld in artikel 151b Gemeentewet,
in de praktijk op bezwaren stuit. Daarom kan de rechtstreekse
bevoegdheid van de burgemeester op grond van het voorgestelde artikel
174b beperkt blijven tot incidentele spoedsituaties.
De leden van de SP-fractie constateren dat in dit wetsvoorstel de
burgemeester een zelfstandige bevoegdheid krijgt een veiligheidsrisicogebied aan te wijzen voor de duur van maximaal 12 uur. De aanwijzing
moet zo spoedig mogelijk aan de gemeenteraad ter kennis worden
gesteld. Wat is concreet «zo spoedig mogelijk», hoe gaat dat in de
praktijk? In hoeverre kan de lokale democratische controle hierna zijn werk
doen, als de aanwijzing al is gegeven en de fouilleeractie al is uitgevoerd?
Er zullen gemeenten zijn waarin de gemeenteraad uitdrukkelijk niet heeft
gekozen voor de bevoegdheid van de burgemeester een veiligheidsrisicogebied aan te wijzen. Als de burgemeester niet overtuigend heeft
aangetoond dat dit in incidentele gevallen dringend noodzakelijk is, en de
gemeenteraad hier uitdrukkelijk niets in ziet, waarom moet het door
middel van deze wet dan toch mogelijk zijn? Volgens de toelichting is men
in gemeenten soms bewust terughoudend wegens vrees voor imagoschade aan een wijk. Is het dan beter om de gemeenteraad hierin te
passeren en de burgemeester een zelfstandige bevoegdheid te geven een
veiligheidsrisicogebied aan te wijzen?
Een constructie waarbij de burgemeester eerst een maatregel oplegt ter
noodzakelijke handhaving van de openbare orde en daarna de gemeenteraad informeert, wordt ook gehanteerd bij de toepassing van noodrecht
en het opleggen van gebiedsverboden. Ook bij deze maatregelen maakt
de burgemeester eerst gebruik van zijn bevoegdheden en informeert
daarna zo spoedig mogelijk de raad. De raad kan dan de burgemeester op
grond van artikel 180 Gemeentewet aanspreken op zijn handelen. Deze
constructie is in de praktijk algemeen geaccepteerd. Het zo spoedig
mogelijk ter kennis stellen van de raad door de burgemeester nadat hij
gebruik heeft gemaakt van zijn bevoegdheid een incidenteel veiligheidsrisicogebied aan te wijzen, zal in de praktijk net zo plaatsvinden als nu
gebeurt als de burgemeester gebruik heeft gemaakt van zijn noodrechtbevoegdheden. Het besluit zal in de eerstvolgende vergadering van de raad
of van een raadscommissie worden besproken of, als de raad dat nodig
oordeelt, in een tussentijds uitgeschreven raads- of commissievergadering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

9

Een reden waarom gemeenten nu niet de mogelijkheid hebben
opgenomen om een veiligheidsrisicogebied aan te wijzen, is veelal dat
zich in die gemeenten nog geen (reeksen van) eerdere wapenincidenten
hebben voorgedaan. Toch kan zich ook in die gemeenten een plotselinge
situatie voordoen waarbij door de aanwezigheid van wapens de openbare
orde wordt verstoord of dreigt te worden verstoord. In dergelijke situaties
moet de burgemeester alle maatregelen kunnen nemen die hij nodig acht
om de orde en rust in een gebied te herstellen. Ik acht het in dit soort
situaties gerechtvaardigd dat de burgemeester ook het middel preventief
fouilleren kan inzetten als de gemeenteraad ervoor gekozen heeft om deze
bevoegdheid niet structureel (in de APV) aan de burgemeester te geven.
Het betreft een aanwijzing van een gebied voor korte duur (maximaal
twaalf uur).
Door het incidentele karakter en de beperkte duur van de aanwijzing hoeft
een gemeente minder voor imagoschade te vrezen. Zoals hierboven
gemeld kan de raad zich achteraf alsnog uitspreken over de aanwijzing
van een incidenteel veiligheidsrisicogebied en de burgemeester ter
verantwoording roepen over de noodzaak van de inzet van deze
bevoegdheid.
De leden van de SP-fractie vragen of de gemeenteraad verplicht is of kan
worden gesteld zich in een veiligheidsplan of veiligheidsvisie uit te
spreken over veiligheidskwesties, waar dan preventief fouilleren
onderdeel van uit zou kunnen maken. Daarmee zou de democratische
controle en legitimiteit kunnen worden versterkt, omdat er altijd een
uitspraak ligt van de gemeenteraad waardoor een beleidskader is
ontstaan. Graag een reactie op deze suggestie.

1
Preventief fouilleren, een analyse van het
proces en de externe effecten in tien gemeenten, Bureau Beke en COT in opdracht van
Politie en Wetenschap 2005, p. 38.
2
Wijziging van de Gemeentewet in verband
met de versteviging van de regierol van de
gemeente ten aanzien van het lokaal
veiligheidsbeleid, Kamerstukken II 2009/10,
32 459.

Het huidige wettelijke kader rondom preventief fouilleren gaat ervan uit
dat, nadat de raad de bevoegdheid tot het aanwijzen van veiligheidsrisicogebieden aan de burgemeester heeft toegekend, de burgemeester
vervolgens deze bevoegdheid kan aanwenden wanneer daar in het belang
van de handhaving van de openbare orde aanleiding toe is. De gemeenteraad kan in het veiligheidsplan of -actieprogramma beschrijven welke
veiligheidsthema’s prioriteit hebben en welke inspanningen daarvoor
worden geleverd door de veiligheidspartners. In dat kader kan het
preventief fouilleren als middel ook worden genoemd in het plan. De
burgemeester heeft immers, als voorzitter van het college van B&W en
deelnemer van de lokale driehoek en als eerstverantwoordelijke voor de
handhaving van de openbare orde, aan de voorbereiding van een
dergelijk door de raad vast te stellen document meegewerkt zodat de raad
op diens instemming kan rekenen. Overigens zijn er op lokaal niveau
andere voorbeelden waarbij de gemeenteraad bij de vaststellen van de
verordening, bedoeld in artikel 151b, aan de burgemeester kaders heeft
meegegeven. Zo heeft de gemeenteraad van Amsterdam in 2002 een
zevental uitgangspunten voor «respectvol fouilleren» vastgelegd
waarmee de burgemeester bij het aanwijzen van veiligheidsrisicogebied
en de inzet van het middel op dient toe te zien.1 Ik vind het niet nodig om
een en ander verder verplicht te stellen, buiten hetgeen al is voorzien in
het wetsvoorstel waarin de wettelijke planverplichting is neergelegd.2 De
burgemeester moet de raad immers in kennis stellen van de gebiedsaanwijzing en van de intrekking daarvan, en de raad kan de burgemeester ter
verantwoording roepen.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of in de in de memorie van
toelichting genoemde voorbeelden het inzetten van een dergelijk zwaar
instrument werkelijk noodzakelijk en proportioneel is. In het tweede
voorbeeld is immers geen sprake van een concrete aanwezigheid van
wapens noch ernstige vrees daarvoor. Er is alleen een anonieme melding.
In het derde voorbeeld wordt preventief fouilleren (mede) als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

10

mogelijkheid tot afschrikking in een onrustige wijk voorgesteld.
Genoemde leden vragen in hoeverre afschrikking in een democratische
rechtsstaat in een objectief gerechtvaardigde dringende maatschappelijke
behoefte voorziet.
Het instrument preventief fouilleren kan alleen worden ingezet om de
orde die is verstoord of dreigt te worden verstoord te herstellen. Dit geldt
ook voor de incidentele fouillering. Afschrikking is niet een doel van
preventief fouilleren. Het instrument beoogt te voorkomen dat mensen
wapens bij zich dragen en het beoogt om wapens aan het verkeer te
ontrekken. In de voorbeelden is afschrikking ook niet de aanleiding voor
de incidentele fouillering. In de voorbeelden worden situaties geschetst
waarin er sprake is van een acute (dreigende) verstoring van de openbare
orde door wapenincidenten die hebben plaatsgevonden of door de
mogelijke aanwezigheid van wapens waardoor direct optreden gewenst
is. De noodzaak om de openbare orde te handhaven en te herstellen
rechtvaardigt de toepassing van artkel 174b door de burgemeester.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen welke waarborgen er zijn dat
de mogelijkheid van incidentele fouillering niet wordt gebruikt voor
opsporing.
Er zijn op dat punt diverse waarborgen, zoals de formulering van de
wettelijke criteria (verstoring openbare orde door wapens of ernstige
vrees daarvoor; onvoorzienbaar en spoedeisend), het feit dat er over de
noodzaak en wenselijkheid van het fouilleren overeenstemming moet zijn
bereikt met de burgemeester en de officier van justitie, het vereiste dat
zowel de aanwijzing van het gebied als het bevel voor de fouilleeractie zo
spoedig mogelijk na afloop op schrift moeten worden gesteld en
onderbouwd moeten worden, de mogelijkheid van controle door de
gemeenteraad, de mogelijkheid om een klacht in te dienen bij de politie
en de mogelijkheid om de rechtmatigheid van het fouilleren aan de orde
te stellen bij de rechter.
De leden van de SGP-fractie vragen in hoeverre de bestaande regels goed
worden gebruikt. Hoeveel gemeenten hebben op grond van artikel 151b
Gemeentewet aan de burgemeester deze bevoegdheid verleend? Is
bekend wat de redenen zijn om de burgemeester die bevoegdheid niet te
geven? Is er bij de eigenstandige bevoegdheid van de burgemeester geen
enkele voorafgaande toestemming door de raad noodzakelijk?
Meerdere lokale driehoeken hebben aangegeven dat de huidige regeling
wel werkt voor voorziene (dreigende) ordeverstoringen maar dat de
regeling te log is om snel en adequaat te kunnen reageren op onvoorziene
(dreigende) ordeverstoringen. In paragraaf 3.2 heb ik aangegeven hoeveel
van de 34 onderzochte gemeenten (waaronder de G30) de bevoegdheid
van de burgemeester om een veiligheidsrisicogebied aan te wijzen in de
APV hebben opgenomen. In de vijf onderzochte gemeenten waar de APV
niet in die bevoegdheid voorziet, gaven de cijfers van wapenincidenten
geen aanleiding om preventief te fouilleren.1
Er is bij de incidentele spoedfouillering geen voorafgaande toestemming
van de raad nodig. De burgemeester kan van deze bevoegdheid gebruikmaken in situaties waarin de openbare orde acuut en onverwachts wordt
verstoord of dreigt te worden verstoord. In dergelijke gevallen is direct
optreden noodzakelijk. Wel dient de burgemeester de gebiedsaanwijzing
zo spoedig mogelijk ter kennis te stellen van de raad.
1
Onder het oppervlak. Een onderzoek naar
ontwikkelingen en (a)select optreden rond
preventief fouilleren, Bureau Beke en COT in
opdracht van Politie en Wetenschap 2011,
nr. 38.

Artikel 151b van de Gemeentewet kent een regeling voor spoed waarvan
de regering in de toelichting stelt dat hij relatief weinig gebruikt wordt. De
leden van de SGP-fractie vragen hoe vaak daar ongeveer gebruik van
wordt gemaakt en in wat voor omstandigheden. Zou deze bevoegdheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

11

vaker gebruikt kunnen worden dan tot nu toe gebeurt? Heeft dit te maken
met onbekendheid met de bestaande mogelijkheid of zijn er andere
redenen voor?
Ik weet niet of de huidige bevoegdheid (mondelinge aanwijzing van het
veiligheidsrisicogebied) al eens is gebruikt; mij zijn daar in elk geval geen
gevallen van bekend. De bevoegdheid zou inderdaad vaker gebruikt
kunnen worden dan tot nu toe gebeurt, bijvoorbeeld door het verplichte
driehoeksoverleg telefonisch te voeren, maar artikel 151b Gemeentewet
biedt geen soelaas als de APV op dat moment nog niet voorziet in de
mogelijkheid om een veiligheidsrisicogebied aan te wijzen. Ten opzichte
van het huidige artikel 151b heeft het voorgestelde artikel 174b met name
in die situatie meerwaarde. Om de reikwijdte van beide bepalingen
duidelijk af te bakenen, stel ik echter voor om de categorie «plotselinge
incidenten» (als een mondelinge aanwijzing nodig is) als geheel onder te
brengen in artikel 174b. Artikel 151b blijft dan overigens nog steeds
bruikbaar als wettelijk kader voor spoedsituaties, namelijk als zo’n situatie
zich voordoet in een op dat moment al aangewezen veiligheidsrisicogebied. In dat geval kan de officier van justitie immers meteen een
(eventueel mondeling) fouilleerbevel geven.
Bij de vormgeving is gekozen voor een mondelinge aanwijzing. Toch is er
ook afstemming met het politiepersoneel nodig. De leden van de
SGP-fractie vragen waarom niet gekozen is voor een in principe schriftelijke aanwijzing, waarvan afgeweken kan worden als dit vanwege spoed
nodig is. De leden van de SGP-fractie vragen of de termijn van 12 uur zo
nodig verlengd kan worden. Of zijn er alternatieve mogelijkheden?
De burgemeester kan de aanwijzing mondeling geven omdat deze
zelfstandige bevoegdheid slechts kan worden ingezet in situaties die
zowel onvoorzienbaar als spoedeisend zijn. In dergelijke acute situaties zal
er veelal geen tijd zijn om de aanwijzing vooraf schriftelijk te geven. Ter
voorkoming van misverstanden of interpretatieverschillen verdient het
overigens wel aanbeveling dat er ook in spoedsituaties toch een vorm van
vastlegging vooraf plaatsvindt (bijvoorbeeld in een e-mail of sms).
Zie voor de vraag over verlenging het antwoord, hierboven, op de
vergelijkbare vraag van de leden van de PVV-fractie.
3.3. Veiligheids- en vervoersfouillering (artikel 7, derde en vierde lid,
Politiewet 201x)
In de huidige Politiewet ontbreken specifiek geregelde bevoegdheden om
ook de voorwerpen die een persoon met zich meevoert te onderzoeken,
zoals een tas of een rugzak. Volgens de memorie van toelichting ligt het
scheiden van deze voorwerpen van deze persoon niet altijd direct binnen
de mogelijkheden van de politie. De leden van de PVV-fractie vragen in
welke situaties deze onmogelijkheid zich voordoet.
Zo’n situatie kan zich bijvoorbeeld voordoen als er ter plekke, bijvoorbeeld
op straat, geen mogelijkheid is om de tas op een verantwoorde wijze
achter te laten of op te bergen.
De leden van de SP-fractie vragen of de beoordeling, om iemand wel of
niet te fouilleren voorafgaand aan het vervoer naar het politiebureau, aan
de betrokken politieagent wordt overgelaten.
Voor het veilig vervoer van al dan niet aangehouden personen is de
politieambtenaar verantwoordelijk die belast is met het vervoer. Het
vervoer van een al dan niet aangehouden persoon is een dagelijkse veel
voorkomende taak van de politie. Het merendeel van het vervoer is niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

12

voorzienbaar in tijd en plaats gezien. De politieambtenaar die met het
vervoer is belast is getraind en geïnstrueerd om de afweging van de
noodzaak van fouilleren voorafgaand aan het vervoer zelfstandig te
kunnen maken. Het is niet noodzakelijk en ondoelmatig om een dergelijke
afweging door anderen te laten verrichten.
De leden van de D66-fractie vragen of het wel noodzakelijk is om tot
fouillering over te gaan van alle personen die door de politie worden
vervoerd. In welke concrete gevallen beschouwt de regering zo’n brede
toepassing als geëigend? Hoe waarborgt zij in deze gevallen de rechten
van burgers die geen directe aanleiding geven tot fouillering?
De politie zal niet in alle gevallen de persoon die moet worden vervoerd,
fouilleren. Bij het vervoer in hulpverleningssituaties zal er veelal niet
worden gefouilleerd, bij het vervoer van een aangehouden verdachte
veelal wel. Net als andere vrijheidsbeperkende middelen blijft vervoersfouillering gebonden aan de voorwaarde van artikel 7, eerste lid,
Politiewet 201x, dat het beoogde doel de fouillering moet rechtvaardigen
en dat doel niet op een andere (minder belastende) wijze kan worden
bereikt. Bovendien moet de uitoefening van de bevoegdheid in
verhouding tot het beoogde doel redelijk en gematigd zijn (artikel 7,
zevende lid (nieuw), Politiewet 201x) en wordt die uitoefening begrensd
door grondrechten, zoals het verbod van discriminatie. Intussen beoog ik
wel om fouillering toe te staan als de politieagent betrokkene gaat
vervoeren maar de situatie niet vertrouwt, ook als hij niet in staat is om
die inschatting objectief te onderbouwen. In de Ambtsinstructie voor de
politie, de Koninklijke Marechaussee en andere opsporingsambtenaren
zullen nadere regels worden gesteld (zie artikel 9, derde lid, Politiewet
201x). De door de politieambtenaar verrichte fouillering is een gedraging
waarover naar de regels van artikel 67a e.v. van de Politiewet 201x door
de burger kan worden geklaagd.
3.4. Insluitingsfouillering (artikel 7, vierde, vijfde en zesde lid, Politiewet
201x)
De leden van de PvdA-fractie vragen om een vergelijking tussen de
regimes van rechtsbescherming voor ingeslotenen van de Politiewet en
de Penitentiaire beginselenwet. Verder vragen zij hoe de verantwoordelijke politieambtenaren worden geïnstrueerd rond de inzet van deze
nieuwe bevoegdheden. Zij constateren dat zowel penitentiaire inrichtingen als politiecel-complexen een commissie van toezicht kennen. Op
welke wijze wisselen deze commissies kennis uit, gezien de wens van de
regering om de regimes op elkaar aan te laten sluiten? Zijn de commissies
van toezicht op politiecellen aangesloten bij het Kenniscentrum
commissie van toezicht? Zo nee, ziet de regering daar meerwaarde in?
Wat betreft hun vraag over de twee regimes van rechtsbescherming
wijzen deze leden er zelf al op dat zowel penitentiaire inrichtingen als
politiecellencomplexen commissies van toezicht kennen. Deze
commissies zijn onder meer belast met het toezicht op de bejegening van
ingeslotenen. De commissies zijn doorgaans ook belast met de behandeling van en advisering over ingediende klachten.
Alle politieambtenaren worden jaarlijks verplicht getraind op een juiste
toepassing van beroepsvaardigheden en geïnstrueerd op het juiste
gebruik van wet- en regelgeving met betrekking tot geweldgebruik,
fouilleren en dergelijke. Het betreft hier de zogeheten verplichte integrale
beroepsvaardighedentraining (IBT). Deze training en het initiële onderwijs
aan de Politieacademie zullen worden aangevuld met instructies voor de
verruimde insluitingsfouillering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

13

Op dit moment wisselen de beide commissies van toezicht nog geen
kennis uit. De commissies van toezicht op politiecellen zijn ook nog niet
aangesloten bij het Kenniscentrum commissie van toezicht
(www.commissievantoezicht.nl). De betrokken commissies zijn onafhankelijk en autonoom. Kennisuitwisseling zou nuttig kunnen worden, gezien
de grote gelijkenis van de fouilleringsregimes na inwerkingtreding van de
voorgestelde wijzigingen. Ik wil het echter aan de commissies overlaten of
zij kennis willen gaan uitwisselen en zo ja, in welke vorm.
De leden van de CDA-fractie vragen of de in de memorie van toelichting
genoemde incidenten voorkomen hadden kunnen worden wanneer de
bevoegdheid tot onderzoek in het lichaam voorafgaand aan de insluiting
van de betrokken personen zou hebben bestaan. Kan de regering
duidelijker maken in wat voor situaties zich dergelijk «ernstig gevaar» zou
kunnen voordoen?
Ik heb de twee branden genoemd om in het algemeen het belang te
onderstrepen van de voorgestelde verruiming van de mogelijkheden tot
onderzoek bij degenen die worden ingesloten in een politiecel (onderzoek
aan de kleding, onderzoek aan het lichaam en onderzoek in het lichaam),
niet specifiek ter onderbouwing van de noodzaak van onderzoek in het
lichaam. Onderzoek in het lichaam is zeer ingrijpend en maakt een grote
inbreuk op de onaantastbaarheid van het lichaam (artikel 11 Grondwet).
Daarom stelt de Penitentiaire beginselenwet voor deze onderzoeksvorm
een zeer streng criterium, namelijk «indien dit noodzakelijk is ter
afwending van ernstig gevaar voor de handhaving van de orde of de
veiligheid in de inrichting dan wel voor de gezondheid van de gedetineerde» (artikel 31). Afgezien van de woorden «inrichting» en «gedetineerde» is dit criterium identiek aan het criterium dat ik voorstel voor de
Politiewet. Het gaat om situaties waarin men (vrijwel) zeker weet dat
betrokkene een voorwerp in zijn lichaam heeft verborgen waardoor de in
dit criterium genoemde belangen ernstig bedreigd worden, zoals drugs,
een scheermesje of een aansteker. Zo’n situatie kan zich alleen voordoen
als betrokkene al aan de kleding en aan het lichaam is onderzocht, dat
laatste inclusief het uitwendig schouwen van de openingen en holten van
het lichaam. Vervolgens ruikt men dan een rook- of brandlucht in de cel,
of betrokkene is plotseling evident onder invloed van drugs of heeft de
celdeur bekrast. De betrokkene moet dan, met een aan zekerheid
grenzende waarschijnlijkheid, de beschikking hebben gehad over een van
de genoemde voorwerpen en deze kennelijk in het lichaam hebben
meegevoerd. Onderzoek in het lichaam is dus het sluitstuk op de
bevoegdheden die nodig zijn om de verantwoordelijkheid te kunnen
dragen voor de orde en veiligheid in het cellencomplex of het politiebureau en voor de gezondheid van de ingeslotene. Het onderzoek mag
alleen worden verricht door een arts of, in diens opdracht, door een
verpleegkundige, en de beslissing mag alleen worden genomen door het
hoofd van het territoriale onderdeel van de regionale politie-eenheid of,
bij afwezigheid, door zijn plaatsvervanger.
De leden van de SP-fractie vernemen graag een nadere toelichting op de
noodzakelijkheid van het onderzoek in het lichaam, gelet op het feit dat dit
een ver gaande inbreuk op de lichamelijke integriteit met zich meebrengt.
Kunnen voorbeelden worden gegeven wanneer er sprake is van een
dusdanige verdenking dat dit onderzoek nodig is? Zal er steeds tijdig een
arts aanwezig kunnen zijn om dit onderzoek te verrichten?
Zie voor de twee eerste vragen mijn antwoord op de vergelijkbare vragen
van de leden van de CDA-fractie.
Politiebureaus en cellencomplexen hebben op dit moment al afspraken
met artsen gemaakt over tijdige medische bijstand voor ingeslotenen. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

14

betreft gevallen waarin inzet van een arts nu al verplicht is. Naar
verwachting zal er steeds tijdig een arts aanwezig zijn. Hoe dan ook mag
het onderzoek slechts worden uitgevoerd door een arts of, in diens
opdracht, door een verpleegkundige.
De leden van de D66-fractie vragen op welke wijze het onderzoek aan het
lichaam, waarbij tevens schouwing van de openingen en holten plaatsvindt, is voorzien bij minderjarigen, voor wie een dergelijk onderzoek
waarschijnlijk ingrijpender is dan voor een meerderjarige.
Een aangehouden minderjarige zal niet altijd worden ingesloten. Er zal
soms voor gekozen worden om hem «op te houden» in een daartoe
ingerichte ophoudkamer of verhoorruimte. Verder is (ook) onderzoek aan
het lichaam gebonden aan de voorwaarde van artikel 7, eerste lid,
Politiewet 201x, dat het beoogde doel het onderzoek moet rechtvaardigen
en dat doel niet op een andere (minder belastende) wijze kan worden
bereikt. Bovendien moet de uitoefening van de bevoegdheid in
verhouding tot het beoogde doel redelijk en gematigd zijn (artikel 7,
zevende lid). De beslissing wordt genomen door de in artikel 7, vijfde lid,
bedoelde leidinggevende of door het hoofd arrestantenzorg. Hij zal bij zijn
afweging in de praktijk ongetwijfeld rekening houden met de leeftijd en
het gedrag van de aangehouden minderjarige en met het wel of niet zijn
van recidivist.
De leden van de D66-fractie vragen waarom de regering alleen betekenis
toekent aan het argument van de gevaarzetting en niet aan het feit dat een
ingeslotene in een penitentiaire inrichting, anders dan de ingeslotene in
een politiecel, reeds door de rechter is veroordeeld. Zijn er geen minder
ingrijpende methoden mogelijk jegens de ingeslotene in een politiecel? Zo
nee, deelt de regering dan de mening van de leden van de D66-fractie dat
deze bevoegdheid extra waarborgen naar personen behoeft om de
inbreuk op fundamentele rechten voldoende te kunnen rechtvaardigen?
De reden dat ik alleen betekenis toeken aan gevaarzetting en niet aan het
feit dat de ingeslotene in een politiecel nog niet door de rechter veroordeeld is, is dat er geen reden is om aan te nemen dat de insluiting van een
dergelijk persoon minder risico’s in zich draagt – voor de orde en de
veiligheid in het cellencomplex en voor de gezondheid van betrokkene zelf
– dan de insluiting van iemand die wél is veroordeeld. In beide gevallen is
de overheid in gelijke mate verantwoordelijk voor de orde, de veiligheid
en de gezondheid van betrokkenen.
Overigens komt het voor dat een onherroepelijk veroordeelde in een
politiecel verblijft in afwachting van zijn insluiting in een penitentiaire
inrichting, en andersom, dat een preventief gehechte in een penitentiaire
inrichting verblijft.
Zie verder mijn antwoord, hierboven, op de vragen van de leden van de
CDA-fractie.
4. Afgewezen vormen van verruiming
4.1. Preventief fouilleren op drugs en andere voorwerpen
Volgens de memorie van toelichting is er niet voor gekozen om naast
wapens tevens preventief te fouilleren op drugs. Vertegenwoordigers van
de lokale driehoek van verschillende gemeenten gaven aan geen behoefte
en geen noodzaak daartoe te zien. De leden van de PVV-fractie vragen hoe
groot het percentage vertegenwoordigers was en of zij representatief
waren. De leden van de CDA-fractie vragen waarom er niet voor is
gekozen om in het wetsvoorstel vast te leggen dat naast wapens ook
preventief gefouilleerd mag worden op drugs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

15

In de memorie van toelichting heb ik reeds uitvoerig uiteengezet waarom
is afgezien van een voorstel om ook preventief te fouilleren op drugs (blz.
20). Ter aanvulling nog het volgende. In het rapport «Bestuur, Recht en
Veiligheid» van het COT is destijds de aanbeveling gedaan te onderzoeken
of het instrument preventief fouilleren ook ingezet zou moeten worden
voor strafbare feiten op basis van de Opiumwet indien de openbare orde
in het geding is.1 Naar aanleiding van dit rapport is diverse organisaties
gevraagd om advies uit te brengen over een aantal aanbevelingen,
waaronder de aanbeveling preventief te fouilleren op drugs. Zowel het
College van Procureurs-Generaal als de Raad van Hoofdcommissarissen
zagen geen noodzaak om preventief te fouilleren op drugs. Zij vinden de
bestaande fouilleerbevoegdheid in de Opiumwet voldoende. Artikel 9,
tweede lid, van de Opiumwet bepaalt dat opsporingsambtenaren
personen waartegen ernstige bezwaren bestaan, mogen fouilleren.
Daarnaast moet er een legitieme grondslag (dringende maatschappelijke
behoefte) zijn die rechtvaardigt dat personen preventief gefouilleerd
worden. Preventief fouilleren op wapens wordt gelegitimeerd door de
gevaarzetting van wapenbezit (rechtstreekse relatie met de openbare
orde). Bij drugsdelicten ontbreekt deze gevaarzetting en een andere
legitimerende grondslag voor het preventief fouilleren op drugs zie ik
evemin.
In de voorbereidende fase van dit wetsvoorstel is gesproken met
vertegenwoordigers van de lokale driehoeken van Amsterdam,
Rotterdam, Utrecht, Almelo en Enschede. Deze gemeenten hebben veel
ervaring op het gebied van preventief fouilleren en ondervinden
veelvuldig overlast van drugs. Zij gaven onafhankelijk van elkaar aan geen
behoefte te hebben aan een bevoegdheid om preventief te fouilleren op
drugs en onderschreven bovengenoemde punten.
4.2. Wettelijk verankeren van criteria ten behoeve van gerichte fouillering
De leden van de fractie van de PvdA vragen hoe de opdracht om
preventief te fouilleren zo gericht mogelijk kan worden ingekaderd zonder
daarbij ongerechtvaardigd onderscheid te maken. Zullen de selectiecriteria altijd expliciet uitgesproken worden, zoals de ombudsmannen
willen?
Uitgangspunt is dat het fouilleren geschiedt zonder aanzien des persoons.
Daarbinnen bestaan er mogelijkheden om een gerichte preventieve
fouilleeractie op te zetten. Ten eerste indirect door de bepaling van de
duur, het tijdstip en de plaats waar de fouilleeractie plaatsvindt. Ten
tweede direct door geoorloofde vormen van selectie toe te passen.
Ongerechtvaardigde vormen van gericht fouilleren doen zich voor
wanneer selectie uitsluitend wordt verricht op basis van ras, huidskleur,
afkomst, religie of een ander kenmerk dat wezenlijk aan een persoon
verbonden is. Ik verwijs naar mijn eerdere antwoord in de inleiding op een
soortgelijke vraag van de leden van de VVD-fractie.

1
Bestuur, Recht en Veiligheid: bestuursrechtelijke bevoegdheden voor openbare ordehandhaving en terrorismebestrijding, COT,
Erasmus Universiteit Rotterdam en Universiteit Utrecht 2008.

Bij het bepalen van de kaders voor gerichte vormen van preventief
fouilleren heeft de officier van justitie een belangrijke rol. Hij geeft immers
het bevel voor de fouilleeractie in het aangewezen veiligheidsrisicogebied.
Die kaders worden mede bepaald op basis van objectieve (politie)informatie. Of er noodzaak is om bepaalde vormen van gerichte fouillering in
te zetten en zo ja welke, zal afhangen van de omstandigheden in het
betreffende gebied. Het doen naleven van alsdan gestelde criteria voor
gerichte fouillering zal worden bevorderd door hierop te sturen via
briefings en controle op straat tijdens de acties door leidinggevenden
vanuit de politie en/of via aanwezigheid van de officier van justitie ter
plaatse. Een dergelijke werkwijze is overigens staande praktijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

16

5. Rechtsbescherming
De leden van de CDA-fractie vragen of een bezwaar tegen het besluit tot
aanwijzing van een veiligheidsrisicogebied in veel gevallen pas behandeld
kan worden nadat een bepaald veiligheidsrisicogebied door tijdsverloop is
opgehouden veiligheidsrisicogebied te zijn. Zo ja, hoe zou een besluit dan
moeten luiden als een eventueel bezwaar gegrond blijkt te zijn?
Inderdaad kan zich de situatie voordoen dat een bezwaarschrift tegen een
gebiedsaanwijzing nog in behandeling is als de aanwijzing niet meer geldt
(doordat zij inmiddels is ingetrokken of doordat haar looptijd is
verstreken). Als de indiener van het bezwaarschrift in zo’n geval nog
procesbelang heeft bij een oordeel over de rechtmatigheid van de
aanwijzing en als het bestuursorgaan naar aanleiding van de heroverweging van mening is dat het aanwijzingsbesluit niet genomen had
mogen worden, dan wordt het bezwaar gegrond verklaard en wordt het
bestreden besluit herroepen («ex tunc»). Omdat de gevolgen van het
aanwijzingsbesluit niet meer ongedaan gemaakt kunnen worden, is een
dergelijke herroeping alleen van belang als de indiener van het bezwaarschrift schade heeft geleden door het aanwijzingsbesluit.
6. Voorbereiding en consultatie
Ter compensatie van de extra bevoegdheden voor de uitvoerende macht
bepleit het NJCM extra laagdrempelige rechtswaarborgen, bijvoorbeeld
individuele rechtsbescherming in de vorm van een mondeling bezwaar
en/of een rechterlijke voorziening. De leden van de ChristenUnie-fractie
missen een reactie op deze voorstellen. Bezwaar kan immers ook gericht
zijn op de fouillering zelf.
In reactie op deze voorstellen heb ik in de memorie van toelichting
gewezen op de mogelijkheid van bezwaar en beroep bij het aanwijzen van
veiligheidsrisicogebieden, op de mogelijkheid de strafrechter een oordeel
te vragen over de rechtmatigheid van de uiteindelijke fouillering, op het
klachtrecht bij de politie en op de mogelijkheid om de Nationale
ombudsman om een oordeel te vragen over de behoorlijkheid van het
politieoptreden. Gezien deze bestaande vormen van rechtsbescherming
en klachtmogelijkheden zie ik geen noodzaak om de voorgestelde
verruimingen te «compenseren» met extra laagdrempelige rechtsmiddelen. De bestaande rechtsmiddelen en het bestaande klachtrecht zijn
immers ook bruikbaar voor de verschillende vormen van fouillering na
inwerkingtreding van de voorgestelde wijzigingen. De mogelijkheid van
mondeling bezwaar tegen de fouillering zelf zou weliswaar laagdrempeliger zijn als een dergelijk bezwaar tot gevolg zou hebben dat betrokkene
niet gefouilleerd mag worden, maar dan zou er van de fouilleerbevoegdheden in de praktijk weinig overblijven.
II. Artikelen
De leden van de SGP-fractie vragen waarom het artikel over het in
spoedeisende gevallen instellen van een veiligheidsrisicogebied in artikel
174b is opgenomen. Is het niet beter om deze mogelijkheid meer te
plaatsen in de buurt van artikel 151b?
De keuze voor een artikel 174b sluit aan bij de structuur van de Gemeentewet. Deze bevat aparte hoofdstukken over de bevoegdheden van de
gemeenteraad en de burgemeester. Artikel 151b regelt dat de gemeenteraad de burgemeester de bevoegdheid kan verlenen om veiligheidsrisicogebieden aan te wijzen. Daarom staat artikel 151b in hoofdstuk IX, «De
bevoegdheid van de raad». Het voorgestelde artikel 174b bevat een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

17

rechtstreekse bevoegdheid voor de burgemeester en past daarom in
hoofdstuk XI van de Gemeentewet, «De bevoegdheid van de burgemeester».
De leden van de SGP-fractie vragen of de mondelinge aanwijzing moet
voldoen aan vormvoorschriften, anders dan het in het artikel genoemde
overleg met de officier van justitie. Moet de mondelinge aanwijzing
tevens aanduiden voor welk gebied zij geldt en wat de geldigheidsduur is?
Ja, de mondelinge aanwijzing moet aanduiden voor welk gebied zij geldt
en wat de geldigheidsduur is. Dat volgt uit het vijfde lid van artikel 174b,
in samenhang met het derde lid van artikel 151b: «De aanwijzing wordt
gegeven voor een bepaalde duur die niet langer is en voor een gebied dat
niet groter is dan strikt noodzakelijk voor de handhaving van de openbare
orde.»
De minister van Veiligheid en Justitie,
I. W. Opstelten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 112, nr. 6

18