Gateway Reviewrapport:
Lelystad Airport

Lelystad gaat vliegen

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________

Gateway™ Review 2 – Voorbereiding en
verwervingstrategie

Versie nummer: 1.0
Datum van oplevering aan SRO: 24 maart 2017
Organisaties: Ministerie van IenM (IenM),
Luchtverkeersleiding Nederland (LVNL)
SRO’s: Lidewijde Ongering en Pieter van Geel
Gateway Review periode: 13 t/m 17 maart 2017

Gateway Review Team Leider:
Gateway Review Team Leden:

Blz 2 van 18

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________
Context
De kern van het verzoek is dat in de Gateway Reviewrapportage
een oordeel wordt gegeven over de haalbaarheid en de robuustheid
van de nieuwe planning voor de openstelling van Lelystad Airport
(LA). Aan het Gateway Reviewteam wordt gevraagd om
uitdrukkelijk te kijken naar de achtergronden en redenen voor de
opgelopen vertraging, om van daaruit vooruit te kijken en zo veel
mogelijk na te gaan in hoeverre de nieuwe planning geborgd is en
wel haalbaar en robuust is.
De scope dient daarbij gericht te zijn op LVNL zelf, aangevuld met
de relaties tussen LVNL en de voor deze casus belangrijkste
counterparts: Commando Luchtstrijdkrachten (CLSK), Ministerie van
IenM, Schiphol Group, Lelystad Airport, en de Aldersregie.
Bij de analyse van wat er aan vertraging is opgelopen, ligt het in de
rede dat wordt uitgegaan van de vaststelling van het Luchthavenbesluit (inwerkingtreding 1 april 2015), van de daaraan ten
grondslag liggende adviestrajecten (Alderstafel, LVNL/CLSK,
Luchtverkeerscommissie) en van de Intentieovereenkomst inzake
het realiseren van luchtverkeersleiding voor LA (7 april 2015) tot
aan de brief van 1 december 2016 van de CEO van de LVNL aan de
Staatssecretaris van IenM.
Voor de huidige planning is relevant de periode vanaf het afgeven
van de nieuwe planning door LVNL (8 februari 2017) tot aan het
einde van de eerste fase van openstelling, in casu 5 jaar na
openstelling.
Vraagstelling
Mede tegen de achtergrond van de al genoemde terugblik rond de
opgelopen vertraging, wordt het Gateway Reviewteam gevraagd in
ieder geval in te gaan op de volgende vragen (en daarover zo
mogelijk aanbevelingen te doen):




Welke lessen zijn er te trekken uit de ervaringen van de
afgelopen periode; zijn deze lessen ook voldoende verwerkt in
de nieuwe planning en aanpak?
Hanteert het project nu een haalbare en robuuste aanpak en
planning; is de betrokkenheid van interne en externe
stakeholders voldoende belegd?
Zijn de interne en externe afhankelijkheden en
randvoorwaarden geïdentificeerd en geborgd?

Blz 3 van 18

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________
Dankwoord aan de SPOC
Het Gatewayteam bedankt de SPOC, Ariëtte Uiterwaal, voor de
uitstekende wijze waarop het team tijdens de reviewweek is
ontvangen en ondersteund.
Leeswijzer
In de volgende paragraaf wordt de eindconclusie door het Gateway
Reviewteam in de vorm van een Gateway Delivery Confidence
uitspraak gepresenteerd. De toegekende statuskleur wordt hier
nader toegelicht.
Aansluitend wordt een algemene toelichting op de Delivery
Confidence uitspraak en op de aanbevelingen gegeven. Daarna
volgen de aanbevelingen. De aanbevelingen zijn bedoeld om de
slaagkans van het programma te vergroten. Per aanbeveling wordt
de urgentie aangegeven. Vervolgens volgt per aanbeveling een
toelichting. Hierbij worden tevens de belangrijkste bevindingen
meegenomen. Het rapport wordt afgesloten met een drietal
bijlagen, namelijk:
Bijlage A geeft een volledige opsomming van de doeleinden van een
Gateway Review 2.
Bijlage C bevat de lijst van documenten die voor de Gateway
Review zijn bestudeerd.

Blz 4 van 18

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________
Gateway Delivery Confidence uitspraak
Status: Oranje
Het reviewteam is van mening dat een integraal oordeel over de openstelling van LA per 1-42019 alleen kan worden gegeven in een breder perspectief. Uit alle relevante stukken
(Intentieovereenkomst, Luchtruimvisie en dergelijke) en de interviews blijkt dat LA zijn
betekenis ontleent aan de bijdrage aan het luchtvaartbeleid voor Nederland als geheel,
waarin Schiphol het kloppend hart is.
Het reviewteam is tot het oordeel gekomen dat het, geïsoleerd bezien, vrij waarschijnlijk is
dat partijen erin zullen slagen om succesvol datgene te doen wat nodig is om de beoogde
openstelling van LA per 1-4-2019 mogelijk te maken. Het management van de betrokken
organisaties heeft inmiddels betekenisvolle stappen ondernomen om de gezamenlijke
sturing van het programma te versterken en tot op bestuurlijk niveau te verankeren. Zowel
in de interne sturing binnen LVNL als in de bredere sturing (waarin ook IenM, CLSK en
Schiphol-groep participeren) zijn c.q. worden recentelijk betekenisvolle verbeteringen
aangebracht. Ook binnen IenM zijn stappen gezet die bevorderend zullen kunnen uitwerken
op het traject om LA tijdig open te kunnen stellen. Daarnaast is ons gebleken dat de
realisatie van LA inmiddels een echte topprioriteit is geworden binnen LVNL. Verder is het
afgelopen jaar een aantal nieuwe sleutelfunctionarissen aangetreden. Dit alles wijst erop dat
de betrokkenen de lessen van het verleden hebben geleerd.
De realisatie van LA per 1-4-2019 is echter niet zonder risico’s. Door geïnterviewden is
aangegeven en uit de documentatie (zoals ondermeer het Helios rapport) blijkt dat niet
wordt uitgesloten dat er verstoringen komen die het kritieke pad in gevaar kunnen brengen
(denk aan de volgordelijkheid van releases van het AAA-systeem, de complexiteit van de
aanpassingen uit hoofde van de colocatie van civiele en militaire luchtverkeersleiders, de
nog uit te voeren externe consultatieprocedure ex artikel 5.11 Wet Luchtvaart). Daartoe zijn
ook bepaalde buffers ingebouwd, maar bij dit alles past de kanttekening dat alle betrokken
partijen echt nog heel stevig aan de bak zullen moeten en dat ook op het hoogste
managementniveau met grote aandacht gestuurd zal moeten worden. Ook geldt dat het
goed is dat iedereen zich realiseert dat er nog tal van keuzes gemaakt zullen moeten
worden die ergens pijn gaan doen. Onze indruk is dat alle partijen zich dit ook wel in
voldoende mate realiseren. Vanuit deze noties kennen we de kleur ORANJE toe.
In vrijwel alle interviews is aangegeven dat de openstelling van LA per 1-4-2019 niet los kan
worden gezien van de rol van LA in het bredere luchtvaartbeleid van Nederland. Een (ook
politiek) geloofwaardige en zinvolle openstelling van LA vergt dan ook meer dan een aantal
activiteiten van LVNL die louter gericht zijn op de openstelling op die ene datum. Het
reviewteam is daarom van mening dat, als dit bredere perspectief niet in beschouwing
wordt genomen, dit er zelfs toe kan leiden dat de tijdige openstelling van LA in het gedrang
zou kunnen komen.
We doelen in het bijzonder op de noodzakelijke concrete uitwerking - en inwerkingtreding
daarvan - van de reeds op kabinetsniveau vastgestelde Luchtruimvisie. Zonder die uitwerking
en inwerkingtreding zal het vluchtvolume op LA op geen stukken na de omvang kunnen
Blz 5 van 18

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________
krijgen die is afgesproken in de Intentieovereenkomst die ten grondslag ligt aan het besluit
tot openstelling van LA (45.000 vliegbewegingen per jaar). Daarmee zou niet alleen een bom
komen te liggen onder de business case van LA, maar ook onder de versterking van de
houdbaarheid van het luchtvaartbeleid in Nederland, waarvan Schiphol het kloppend hart is
en moet blijven. Dat zou op termijn ook de positie van Schiphol in gevaar brengen.
Het reviewteam is tot het oordeel gekomen dat er, zowel voor de ontwikkeling van LA als
voor Schiphol, uitdrukkelijke aandacht nodig is voor al datgene wat vereist is om ook in dit
bredere kader een succes te maken van het luchtvaartbeleid in Nederland. Dat vergt forse
inspanningen van alle betrokken partijen: IenM, Defensie, LVNL, CLSK en Schiphol-groep. En
wel in nauwe samenwerking. Dit alles is nog verre van ‘in kannen en kruiken’.
Het reviewteam heeft zich beraden op de vraag hoe we dit onderdeel van ons oordeel
moeten meewegen in de kleurstelling van deze Delivery Confidence uitspraak. We achten
het echter niet mogelijk om tot een zinvolle kleurstelling op dit onderdeel te komen.
Immers, een dergelijke kleurstelling is pas mogelijk wanneer er een concreet
programmaplan voorligt. Dat is thans niet het geval voor dit onderdeel. Om die reden zien
we af van een kleurstelling voor de aanpak van het bredere luchtvaartbeleid, in het
bijzonder de actualisering, uitwerking en implementatie van de Luchtruimvisie. Maar de
contramal hiervan is dat wij indringend adviseren om op de kortst mogelijke termijn wel tot
een programmatische aanpak daarvan te komen en die aanpak ook aan een volgende
Gateway Review te laten onderwerpen. Ons inziens moet dat op termijn van ongeveer een
half jaar kunnen plaatsvinden. Het voortouw hiertoe ligt bij IenM.
Het moge duidelijk zijn dat de uitkomst van deze volgende Gateway Review dan
medebepalend is voor het oordeel over de kans van slagen, ook van de openstelling per 1-42019 van LA. Dit betekent ook dat ons huidige oordeel ORANJE een voorwaardelijk karakter
heeft: we veronderstellen dan een snelle, voortvarende en kansrijke aanpak van het spoor
van de herindeling van het luchtruim. Mocht die niet tot stand komen, dan gaat de slaagkans
van tijdige openstelling van LA in gevaar komen.

Blz 6 van 18

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________
Bij de bepaling van de Status van de Gateway Delivery Confidence
uitspraak zijn de volgende definities gebruikt te worden.

Toelichting op de Delivery Confidence uitspraak en de
aanbevelingen Gateway Reviewteam
Zoals in de DC reeds is verwoord, achten we het cruciaal dat een evenwichtige benadering
langs twee sporen gaat plaatsvinden. Enerzijds alle concrete stappen die nodig zijn om de
openstelling van LA per 1-4-2019 mogelijk te maken, inclusief het perspectief op een beperkte - geleidelijke doorgroei van het aantal vliegbewegingen voor de eerste circa 5
jaren. Anderzijds het zodanig tijdig actualiseren, uitwerken en implementeren van de
Luchtruimvisie dat binnen de gestelde doelstellingen een verdere doorgroei mogelijk wordt
van het aantal vliegbewegingen op LA naar een niveau van 45.000 per jaar.
In onze aanbevelingen komen deze twee sporen terug, zij het dat het lastig is de
aanbevelingen simpelweg over die twee sporen te verdelen, aangezien bepaalde
aanbevelingen zowel het eerste als het tweede spoor betreffen.
Een belangrijke notie die wij graag verwoorden, is de volgende. Deze review beziet de
bijgestelde planning voor de openstelling van LA. Achtergrond daarvan is het uitstel dat eind
vorig jaar noodzakelijk bleek: toen is besloten en ook publiekelijk gemeld dat de openstelling
(die aanvankelijk gepland was op 1-4-2018) met een jaar naar achteren moest worden
geschoven.Wij beoordelen nu de nieuwe planning, dus openstelling per 1-4-2019.
Zoals ook verwoord in het verzoek tot deze review, hebben wij uiteraard bezien in hoeverre
de omstandigheden die eerder hebben geleid tot uitstel van één jaar, zich alsnog blijven
voordoen en in hoeverre ze nog steeds een risico zijn voor de nieuwe planning. Tevens
hebben we bezien in hoeverre de betrokken organisaties lessen hebben getrokken uit wat
zich tot nu toe heeft afgespeeld.
Blz 7 van 18

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________
Wat wij hebben geconstateerd, is dat er een vrij grote mate van eenduidigheid aan
opvattingen bestaat over de factoren waardoor de eerdere planning niet is gehaald. De
oorzaken zijn ook benoemd. De oorzaken lagen deels bij LVNL, waarbij de beperkte mate van
prioritering, mede in relatie tot de schaarste aan hierop inzetbare/ingezette experts (in het
bijzonder de groep verkeersleiders; en dat stond weer mede in relatie tot de discussie over
de WNT) een dominante rol heeft gespeeld. Daarnaast liggen de oorzaken ook in de bredere
omgeving van LVNL, tot uitdrukking komend in een tekortschietende governance rond de
totstandkoming van LA. Dit alles kan daarnaast niet los worden gezien van de complexiteit
van de vraagstukken die opgelost moeten worden rond de openstelling van LA.
We kunnen constateren dat op alle relevante fronten hard gewerkt wordt aan oplossingen.
LVNL heeft een apart project lopen rond het oplossen van de schaarste aan
luchtverkeersleiders; daarbij past wel de notie dat dit een traject is van een lange adem.
LVNL heeft daarnaast een veel hogere prioriteit toegekend aan de openstelling van LA, met
de daarbij behorende resources. Ook is inmiddels sprake van een aangepaste interne
programmastructuur en van een indringender sturing daarop. Daarnaast is/wordt ook de
bredere governance aanzienlijk versterkt, via het aanstellen van (nieuwe) programmaleiders
bij zowel LVNL als bij CLSK, LA en IenM, alsmede via het voornemen van het instellen van
een Sponsorgroep boven de al bestaande Stuurgroep. Ook op het vlak van het
risicomanagement is sprake van versterkingen. Dit alles is ‘work in progress’. Wij hebben de
voornemens gezien, we hebben mogen vernemen dat men in de nieuwe setting enthousiast
aan de slag is, maar we hebben nog niet kunnen constateren dat het allemaal al op
volwassen niveau functioneert; dat laatste zou overigens ook welhaast nog niet kunnen,
gelet op de korte aanlooptijd sinds het herijken van de planning. Daarnaast zien wij nog
ruimte voor nadere aanscherpingen van de voorgenomen verbeteringen.
Dit alles leidt ons tot de conclusie dat men (niet alleen LVNL, maar alle betrokken partijen)
uitdrukkelijk al geleerd heeft van en nog steeds aan het leren is van eerdere ervaringen en
duidelijke verbeteringen aan het doorvoeren is. Daarmee is de opgave nog steeds geen
simpele, zowel qua inhoud als qua samenwerking die benodigd is om de openstelling van LA
mogelijk te maken.
In de hierna volgende aanbevelingen geven wij aan waar we de reeds gezette stappen graag
geïmplementeerd en uitgebouwd zien worden, en doen we ook een aantal nadere
suggesties. Onze indruk is dat de mindset van alle partijen positief is, dat de openstelling van
LA inmiddels bij alle partijen gezien wordt als een topprioriteit en dat alle partijen zich ook
realiseren dat het niet halen van de nu afgesproken (bijgestelde) deadlines geen optie meer
is. We voelen ook een toenemende bereidheid tot samenwerking, ondanks de verschillende
invalshoeken van waaruit organisaties hun werk doen. Dat is een goede zaak, maar hierbij
past de kanttekening dat de praktijk moet uitwijzen of die samenwerking ook ‘gaat vliegen’.
Dat laatste is cruciaal, wil uiteindelijk ook LA gaan vliegen.

Blz 8 van 18

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________
Aanbevelingen Gateway Reviewteam
Het Reviewteam doet de volgende aanbevelingen met bijbehorende
urgentie volgens onderstaande definities.
Nr.
1.

2.
3.

4.
5.

6.

7.

8.

Aanbeveling
Richt de management aandacht naast de
openstelling van LA per 1 april 2019 ook op de
gefaseerde doorgroei naar de uiteindelijk
beoogde 45.000 vliegbewegingen.
Investeer in het actualiseren, het uitwerken en het
implementeren van de Luchtruimvisie en hanteer
hiervoor een programma-aanpak.
Richt de brede governance rond de
totstandkoming van LA strak in en bouw daarbij
ook de logica in dat LA alleen via een
gezamenlijke aanpak tot stand kan komen.
Zorg voor adequate rolneming, met name door
IenM.
Bouw voort op de ingezette versterking van de
aansturing en prioritering van projecten en
programma’s binnen LVNL; hanteer een
consequent portfoliomanagement en
risicomanagement.
Zoek naar mogelijkheden om de ‘concurrentie’
tussen de reguliere dienstverlening door LVNL en
het goed ‘runnen’ van projecten en programma’s
binnen LVNL te verminderen. Werk aan het
wegwerken van de chronische krapte aan
luchtverkeersleiders.
Richt de driehoek tussen IenM (beleid) als
opdrachtgever van LVNL, LVNL als
opdrachtnemer en IenM (SG) als eigenaar van
LVNL, strak en consequent in op alle niveaus.
Benut de nieuwe inrichting van de governance
rond LA en de nieuwe bemensing voor het
duidelijk markeren van een ‘re-start’.

Blz 9 van 18

Urgentie
Kritiek (Doe
onmiddellijk)

Kritiek (Doe
onmiddellijk)
Kritiek (Doe
onmiddellijk)

Essentieel
(Doe
binnenkort)
Essentieel
(Doe
binnenkort)

Aanbevolen

Aanbevolen

Aanbevolen

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________

Toelichting op de aanbevelingen
Aanbeveling 1:
Richt de management aandacht naast de openstelling van LA per 1 april
2019 ook op de gefaseerde doorgroei naar de uiteindelijk beoogde
45.000 vliegbewegingen.
Vermijd een fixatie op de korte termijn. Het gaat om het veel bredere belang
van de luchtvaart in Nederland en om de inspanningen van diverse partners.
Als die notie niet zichtbaar en tastbaar centraal staat, zal ook de beoogde
openstelling van LA per 1-4-2019 in het gedrang kunnen komen.
Deze aanbeveling is des te meer relevant omdat de (nieuw benoemde)
programmaleiders deze bredere optiek niet binnen het bereik van het
programma rekenen. En, voor zover wij kunnen overzien, lijkt dit ook te
gelden voor de Stuurgroep en de Sponsorgroep. Wij kunnen daarmee op zich
uit de voeten en we onderkennen ook dat dat extra focus aan kan brengen in
de activiteiten die benodigd zijn voor de openstelling van LA per 1-4-2019 .
Maar daar staat tegenover dat deze aanpak het risico in zich draagt dat de
bredere aanpak, gericht op de gefaseerde doorgroei, toch te weinig prioriteit
en urgentie toebedeeld krijgt. Onze aanbeveling is erop gericht al datgene te
doen wat nodig is om dat risico tegen te gaan.

Blz 10 van 18

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________
Aanbeveling 2:
Investeer in het actualiseren, het uitwerken en het implementeren van de
Luchtruimvisie en hanteer hiervoor een programma-aanpak.
Een (ook politiek) gesproken geloofwaardige en zinvolle openstelling van LA
per 1-4-2019 vergt dat met grote prioriteit uitvoering gegeven wordt aan de
Luchtruimvisie. Uitwerking en implementatie daarvan is cruciaal voor een
levensvatbare LA: alleen dan kan LA doorgroeien naar de beoogde 45.000
vliegbewegingen. Uitwerking en implementatie van de Luchtruimvisie is
evenzeer cruciaal voor een gezonde ontwikkeling van de luchtvaart in
Nederland, met Schiphol als kloppend hart.
De recent genomen initiatieven binnen LVNL (ATM2020-plus) en IenM/DEF
(herijking Luchtruimvisie/2SG-overleg) moeten snel opgewaardeerd worden
tot een gezamenlijk programma met bijbehorende governance waarin alle
betrokken partijen (IenM, Defensie, LVNL, CLSK en Schiphol-groep) een
substantiële bijdrage leveren.
Wij tekenen daarbij aan dat er in de interviews vaak is gemeld dat uitwerking
en implementatie van de Luchtruimvisie thans wellicht kansrijker is dan
voorheen; dat loopt gelijk op met onze notie dat in inhoudelijke zin ook niet
valt te ontkomen aan een zekere mate van actualisatie van (de uitvoering van)
de Luchtruimvisie. Wij kunnen niet overzien of dat ook noopt tot een nieuwe
Luchtruimvisie (wat mogelijk vertragend kan werken). Het is cruciaal nu hoge
prioriteit te geven aan actualisering, uitwerking en implementatie van de
Luchtruimvisie. Alles wijst erop dat dit een traject ten minste enige jaren zal
vergen. Dat gegeven noopt des te meer tot een gezwinde aanpak van dit
traject. Aanbevolen wordt hiervoor een programma-aanpak te hanteren en
deze aan een Gateway Review te onderwerpen.
Aanbeveling 3:
Richt de brede governance rond de totstandkoming van LA strak in en
bouw daarbij ook de logica in dat LA alleen via een gezamenlijke aanpak
tot stand kan komen.
Organiseer de totale governance evenwichtiger dan nu nog het geval is. Wij
hebben kennis genomen van de gedachtelijnen die nu hierover in omloop zijn.
Die gedachtelijnen spreken ons goeddeels aan. Benut de nieuwe governance
(met inbegrip van recent benoemde programmaleiders, risicomanagers,
Stuurgroep en Sponsorgroep) om vorm en uitdrukking te geven aan de
evidente noodzaak voor alle betrokken partijen om samen te werken, onder
andere richting tijdige openstelling LA.
Laat IenM binnen deze governance(gremia) vorm en inhoud geven aan haar
sturende rol die tegelijkertijd recht blijft doen aan de evidentie dat de
inhoudelijke expertise in hoge mate geconcentreerd is bij organisaties als
LVNL en CLSK.
Bemens de Sponsorgroep op het hoogst denkbare niveau: de DG
Bereikbaarheid, de Commandant van de Luchtstrijdkrachten en de CEO’s van
LVNL en de Schiphol Groep.
Een gezamenlijk programma vraagt erom dat partijen elkaar niet voor
verrassingen stellen. De voorstellen voor de herinrichting van de
Blz 11 van 18

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________
programmastructuur zijn hiervoor een goede aanzet. In aanvulling hierop
bevelen wij aan de voorbereiding van de stuurgroep in gezamenlijkheid door
de programmamanagers van de verschillende organisaties te laten doen.
Tevens bevelen wij aan de risicomanagers van de verschillende onderdelen
gezamenlijk te laten rapporteren aan de stuurgroep.
Aanbeveling 4:
Zorg voor adequate rolneming, met name door IenM.
Bewerkstellig dat IenM aanzienlijk nadrukkelijker aan het roer staat in geval
van issues waarbij het voortouw bij de beleidsmakers (en dus ook bij de
politiek) ligt. Denk daarbij in ieder geval aan:
- het voeren van de overall regie rond de tijdige openstelling van LA;
- het uiteindelijk vaststellen van de keuzes inzake de vliegroutes die vanaf
1-4-2019 gaan gelden;
- de inrichting van de procedurele weg waarlangs vaststelling van de routes
voor LA tot stand gaat komen en de tijdige betrokkenheid van ILT daarbij;
- de uitwerking en implementatie van de Luchtruimvisie;
- het zo nodig vaststellen van de Verkeersverdelingsregels;
- overleg op beleidsmatig niveau waar dat opportuun is, zoals met Defensie
over de herindeling van het luchtruim, met EZ over de plaatsing van
windturbines in de nabijheid van LA en met burgers en medeoverheden
waar dat in de rede ligt.
Ook zal IenM meer aan de bak moeten bij het extern uitdragen van te maken
keuzes (het management van de verwachtingen). Zo wijst alles erop dat er
nog tal van ‘vervelende (bestuurlijke) boodschappen’ uitgedragen zullen
moeten worden voordat er daadwerkelijk op LA gevlogen kan gaan worden.
Bezie of IenM wel adequaat is toegerust op deze taken. Dat geldt zowel in
kwantitatieve als in kwalitatieve zin. Enige versterking achten we gewenst.
Aanbeveling 5:
Bouw voort op de ingezette versterking van de aansturing en prioritering
van projecten en programma’s binnen LVNL; hanteer een consequent
portfoliomanagement en risicomanagement
Koester en bestendig de al ingezette beweging dat er binnen LVNL scherper
dan voorheen prioriteiten worden gesteld: zowel in de zin dat cruciale
speerpunten (waaronder LA) ook van een scherpe planning en van adequate
resources worden voorzien, als ook in de zin dat er, waar nodig, in de grote
hoeveelheid lopende activiteiten gesnoeid wordt.
Zorg ook voor een hoogwaardig(er) vormgegeven portfoliomanagement en
voor een hoogwaardig risicomanagement. Benut die instrumentatie zowel
voor de interne aansturing binnen LVNL als ook voor de prioriteitsstelling met
en verantwoording aan de opdrachtgever (IenM).
In dit verband is ook van belang dat LVNL in de aansturing een scherper
accent geeft aan de resultaatgerichtheid van de organisatie en aan de
aanspreekbaarheid op die resultaten. De binnen LVNL tot nu toe gehanteerde
Blz 12 van 18

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________
‘matrixachtige’ aanpak lijkt in dit opzicht te veel nadelen te hebben; de leiding
van LVNL heeft dit zelf ook reeds onderkend. Tegelijkertijd onderkennen we
dat een stevige interactie tussen projecten/programma’s enerzijds en de
operationele eenheden waarin de eindproducten van die programma’s en
projecten uiteindelijk moeten landen, van groot belang blijft.
Aanbeveling 6:
Zoek naar mogelijkheden om de ‘concurrentie’ tussen de reguliere
dienstverlening door LVNL en het goed ‘runnen’ van projecten en
programma’s binnen LVNL te verminderen. Werk aan het wegwerken
van de chronische krapte aan luchtverkeersleiders.
Overweeg of het zinvol en mogelijk is binnen LVNL een scherper onderscheid
te maken tussen de personeelsomvang die benodigd is voor de continue
dienstverlening (de verkeersleiding) en de (wisselende) personeelsomvang
die benodigd is voor specifieke programma’s en projecten. Overweeg of de
allocatiemechanismen en de bekostigingsregimes voor deze twee te
onderscheiden vormen van activiteiten ook uiteengerafeld kunnen worden, ten
einde te voorkomen dat programma’s en projecten altijd ‘het haasje zijn’
zodra er personele krapte is. Overweeg om dit te koppelen aan het strakker
inrichten van de opdrachtgeversrol van IenM ten aanzien van (grote)
programma’s en projecten.
Dit alles kan alleen maar gaan helpen wanneer het lukt om de bijna
chronische krapte aan luchtverkeersleiders op te lossen. Bestendig daarom
de programmatische aanpak die is gericht op het doorbreken van de
langdurige krapte aan luchtverkeersleiders.
Aanbeveling 7:
Richt de driehoek tussen IenM (beleid) als opdrachtgever van LVNL,
LVNL als opdrachtnemer en IenM (SG) als eigenaar van LVNL, strak en
consequent in op alle niveaus.
Wij adviseren dat IenM (de beleidspoot) zowel voor de reguliere
dienstverlening als voor uit te voeren beleidsprojecten en -programma’s de rol
van (beleids)opdrachtgever op zich neemt. Dit moet uiteraard op een
passende wijze worden ingevuld, die ruimte geeft aan de hoge mate van
professionaliteit en de zeer vergaande vakinhoudelijke expertises binnen
LVNL. Daarbij moet nagedacht worden over proportionaliteit in de aansturing,
aangezien de aansturing op de dagelijkse operaties vermoedelijk een heel
andere kan zijn dan aansturing op beleidsprogramma’s en -projecten. Ook
kan onderscheid nodig zijn tussen enerzijds de aansturing op programma’s
met grote maatschappelijke en bestuurlijke impact en anderzijds de
aansturing op meer op het interne functioneren van LVNL gerichte
programma’s en projecten.
Dit alles impliceert ook dat de opdrachtgeversrol en de eigenaarsrol ten
opzichte van LVNL binnen IenM scherper herkenbaar onderscheiden moeten
worden en dat binnen IenM ook zo ‘rolzuiver’ mogelijk wordt geacteerd. De
SG IenM kan zich hiermee richten op de zuivere eigenaarsrol.
Onze stellige indruk is dat, onder het nieuwe management van LVNL, er ook
Blz 13 van 18

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________
ruimte is voor het invullen van de opdrachtnemersrol door LVNL, mits de
zojuist bedoelde ruimte aan LVNL geboden blijft worden om haar
professionaliteit en expertise ten volle in te zetten voor de taken waarvoor
LVNL ‘op aarde is’.
Aanbeveling 8:
Benut de nieuwe inrichting van de governance rond LA en de nieuwe
bemensing voor het duidelijk markeren van een ‘re-start’.
Overweeg om op korte termijn de (nieuwe) aanpak rond LA zichtbaar te
positioneren/te markeren, als een soort ‘re-start’, waardoor een nieuw elan
kan ontstaan. Een begin van dit nieuwe elan is overigens al zichtbaar in de
werkwijze van de nieuwe projectleiders. Koppel dit aan het in werking treden
van de nieuwe governance (programma’s, Stuurgroep, Sponsorgroep) en
maak daarmee ook de meer op samenwerking gerichte aanpak zichtbaar.
Volgende Gateway Review
Omdat met de nu beschikbare informatie geen uitspraak te doen is
over de zekerheid dat de noodzakelijke herstructurering van het
Nederlandse luchtruim daadwerkelijk wordt gerealiseerd, is een
Gateway Review wenselijk zodra hiervoor een programma-aanpak is
ingericht. Gelet op samenhang korte/lange termijn is het aan te
bevelen hier over ongeveer een half jaar een Starting Gateway op
uit te voeren.

Blz 14 van 18

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________
BIJLAGE A
Doelen Gateway™ Review 2: Voorbereiding en verwervingstrategie
De OGC Gateway Review 2 wordt uitgevoerd in de voorbereidingsfase van
een project. Gateway 2 wordt uitgevoerd voordat het projectteam mogelijke
leveranciers formeel benaderd. Het reviewteam brengt in kaart of de aanpak
solide is en zal leiden tot het gewenste resultaat. Evenals bij de overige OGC
Gateway Reviews is het uitgangspunt dat het goed gaat en dat bekeken wordt
in hoeverre de manager nog succesvoller kan zijn. Dit betekent dat de focus
bij de OGC Gateway Review 2 ligt of het geplande vervolgtraject het beoogde
resultaat (zoals beschreven in de business case) op effectieve en efficiënte
wijze zal worden gehaald.
In dit type Gateway kunnen onder andere de volgende vragen aan bod
komen:
• Is duidelijk welke resultaten er gehaald moeten worden en waarom dat nú
moet?
• Voldoet de Business Case nog steeds aan de behoefte van de
organisatie(s)?
• Gaat de aanpak leiden tot de realisatie van het doel van dit project?
• Is er een haalbare planning met tussentijdse mijlpalen of
leveringsmomenten?
• Zijn de juiste financiële, personele en andere bronnen beschikbaar?
• Bij verwerving: is de strategie passend bij de aard en omgeving van het
project en is er commerciële expertise beschikbaar over de
leveranciersmarkt?
• Zijn de belanghebbenden betrokken in de voorbereiding en aanpak?
• Zijn de risico’s in beeld en is het risicomanagement ingericht?
• Is er een passende governance- en projectstructuur voor deze projectfase?
• Wat is er nog nodig om de realisatiefase in te kunnen gaan?

Blz 15 van 18

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________

BIJLAGE C
Geraadpleegde documenten
Onderstaande lijst geeft weer welke documenten bij de
voorbereiding of in de loop van de review zijn geraadpleegd.
Nr. Titel document
1 Advies Alderstafel 2014
2 Luchthavenbesluit Lelystad

3

4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21

Intentieovereenkomst ATC
diensten Lelystad
Presentatie Stuurgroep ATC
Lelystad
Voorstudie
Agenda en stukken
Stuurgroep ATC Lelystad

Korte omschrijving

Intentieovereenkomst inzake het realiseren van
luchtverkeersleiding voor Lelystad Airport (N.V.
Luchthaven Lelystad, LVNL, Ministerie van
Defensie en Ministerie van Infrastructuur en
Milieu)
Projectaanpak realisatie verkeersleiding Lelystad
Airport (Dinand Abels/Christ Dros)
Voorstudie Ontwikkeling Lelystad Airport

Mail J. Daams aan MT LVNL

Inzet OE diensten

Brief P. Riemens aan L.
Ongering
Agenda en stukken
Stuurgroep ATC Lelystad
Brief CEO LVNL aan dhr
Alders
Brief mw. Ongering aan
CEO LVNL
Stukken Stuurgroep ATC
Lelystad
Brf CFO LVNL aan SG
Ongering
Agenda en stukken
Stuurgroep ATC Lelystad
Stukken Stuurgroep ATC
Lelystad
Agenda en stukken
Stuurgroep ATC Lelystad
Mail P. van Gurp aan M. van
Dorst
Agenda en stukken
Stuurgroep ATC Lelystad
Agenda en stukken
Stuurgroep ATC Lelystad
Agenda en presentatie
Stuurgroep ATC Lelystad
ABD

Voortgang arbeidsvoorwaardenoverleg en
voortgang projecten (o.a. Lelystad) binnen LVNL

Invloed tekort verkeersleiders expertise op
uitvoering Aldersakkoord en projecten
Voorstel tot maatwerk aanpak i.v.m. beperkte
beschikbaarheid operationele expertise

Gevolgen beperkte beschikbaarheid operationele
expertise op Lelystad

Problemen ontwerp routeaansluitingen Lelystad

Architectuur Beslis Document
Blz 16 van 18

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________
31 936 brf Stas aan Tweede
Kamer dd 161129
Luchtvaartbeleid
Brief CEO LVNL aan Stas
23
voortgang Lelystad
Brief Stas aan CEO LVNL
24
Nieuwe planning Lelystad
Brief CEO LVNL aan DG
25 Bereikbaarheid
Brief Stas aan Tweede
26 Kamer
22

27

Brief CEO LVNL aan Stas

Extracts uit verslagen DOPS vanaf 1 april 2015
Extracts uit verslagen Raad
29 van Toezicht en BMT vanaf
1 april 2015
Extracts uit verslagen
30
Stratcor 2015
Brief Stas aan Tweede
30a
Kamer inz nieuwe planning
Helios rapport Lelystad
30b
routes
28

31

32
33
34

35
36
37
38
39

40
41

Luchtruimvisie
Ondernemingsplan Lelystad
Airport
Brf dhr Lagerweij aan P.
Riemens, LVNL
Brf dhr Lagerweij aan
Hoofdkwartier Commando
Luchtstrijdkrachten
Brf J. Daams aan
Zweefvliegclub Flevo en
Noordoostpolder
Mailwisseling J. Daams_P.
Riemens_P. van Gurp
Brief J. Daams aan P. van
Gurp
Brief Apon aan J. Daams

Brief waarin Tweede Kamer wordt geïnformeerd
dat opening Lelystad op 1 april 2018 definitief
niet gehaald gaat worden.
Formele melding vertraging Lelystad (ook
verstuurd aan Defensie en Schiphol)
Verzoek Stas om nieuwe robuuste planning incl.
externe toetsing

Plan van aanpak voor planning Lelystad Airport
Nieuwe planning Lelystad met bijlagen
(Heliosrapport en planning)
Onderwerp Lelystad in D-OPS overleg
Onderwerp Lelystad in Raad van Toezicht en in
Bestuur en Management overleg LVNL

Heliosrapport is reeds opgenomen als bijlage bij
doc 27.
Independent review of proposed routes
In de Luchtruimvisie doet het Rijk duidelijke
uitspraken over de toekomstige ontwikkelingen en
strategie t.a.v. inrichting, beheer en gebruik van
Nederlandse luchtruim.
Ondernemingsplan Lelystad Airport
Vraagspecificatie ATC Lelystad Airport
Vraagspecificatie ATC Lelystad Airport
Uitleg complexiteit realisatie Lelystad en
beantwoording vragen.
Voortgang Lelystad
Reactie LVNL op NLR rapport Aeronautische
Studie Windscenario's Flevoland
Verzoek CWP ten behoeve van ATC Lelystad

Luchtvaartbeleid, melding dat beperkte
31 936 brf Stas aan Tweede
beschikbaarheid van verkeersleiders mogelijk ook
Kamer dd 151217
impact heeft op voortgang van inrichting
Luchtvaartbeleid
luchtverkeersleiding Lelystad
Brief van J. Daams aan JP
Additionele Controller Werk Positie (CWP) voor
Apon
Lelystad
Brief J. Nijhuis, Schiphol
Zorgen Schiphol over positie LVNL i.r.t.
aan S. Dijksma
ontwikkeling mainport Schiphol

Blz 17 van 18

Programmatitel: uitbreiding Lelystad
Gateway™ nummer: 2017-RO-13
Privacy rubricering:
Organisatie vertrouwelijk

______________________________________________________________
42
43
44
45
46
47

48
49
50

Brief van JP Apon aan J.
Daams
Mail D. Abels aan M. van
Dorst
31 936 brf Stas aan Tweede
Kamer dd 160926
Luchtvaartbeleid
Mailwisseling J. van
Avermaete en W. Pekela
Mailwisseling R. van
Diemen en M. Zeemeijer
Brf CEO LVNL aan SG
Ongering Lelystad Airport
Brf Stas aan Tweede Kamer
dd 161117
Voortgangsrapportage
uitvoering Luchtruimvisie
Verslagen SOV overleg
Extracts uit verslagen Raad
van Toezicht en verslagen
BMT tm 2014

51

Nieuwe opzet programmainrichting openstelling LA

52

Samenvatting van dhr
Alders van voor de review
relevante stukken uit het
Aldersproces.

Financiële afdekking door Defensie van CWP
Lelystad
Uitnodiging Kernteam Lelystad 30 augustus 2016
Luchtvaartbeleid, inzet en prioritering Lelystad
binnen LVNL
Ontwerpuitgangspunten Lelystad
Heroverweging besluit 'ontwerp training nieuwe
EHLE VKL' buiten project te plaatsen
Zorgen omtrent kosten Lelystad Airport a.g.v.
opnemen in OGA
Voortgangsrapportage uitvoering Luchtruimvisie
periode maart 2014-juli 2016
Onderwerp Lelystad in Raad van Toezicht en in
Bestuur en Management overleg LVNL

Blz 18 van 18