Kabinetsreactie Rli-rapport Natuurinclusief Nederland
De natuur dient een veel belangrijker plaats te krijgen in de samenleving. Dat betoogde de Raad
voor Leefomgeving en infrastructuur (Rli) in zijn rapport Natuurinclusief Nederland dat hij op 23
maart 2022 publiceerde. De Rli ziet een viertal oplossingsrichtingen om hieraan invulling te geven
Het rapport van de RLi sluit in veel opzichten mooi aan op de Agenda Natuurinclusief, die ik u
vandaag doe toekomen.
Hieronder vindt u, namens het kabinet, mijn reactie op de aanbevelingen van de RLi.
1.

Verbreed de focus van het natuurbeleid: natuur overal en voor iedereen

1a. Rijk en provincies: maak de uitbreiding en de inrichting van het Natuurnetwerk Nederland
tijdig af en torn niet aan de bescherming van de Natura 2000-gebieden. Dit is een belangrijke
voorwaarde om de internationaal afgesproken instandhoudingsdoelen te bereiken.
Met de Rli ben ik het eens dat het van groot belang is dat het Natuurnetwerk Nederland (NNN)
conform afspraak uiterlijk eind 2027 wordt afgerond. Dat is ook afgesproken met de provincies in
het Natuurpact uit 2013 (Kamerstuk 33576, nr. 6). Van de overeengekomen 80.000 hectare
nieuwe natuur moest op 1 januari 2021 nog ruim 35.000 hectare worden gerealiseerd. Zoals
vastgesteld in de zevende Voortgangsrapportage Natuur (Kamerstuk 33576, nr. 253) is het
jaarlijkse tempo van de inrichting te laag om dit doel te halen. De provincies realiseren zich
terdege dat een forse versnelling noodzakelijk is. In dat kader hebben zij, met medewerking van
mijn ministerie, een ‘taskforce versnelling restopgave’ opgericht. Uiterlijk bij de achtste
Voortgangsrapportage Natuur, die in het najaar van 2022 verschijnt, wordt uw Kamer nader
geïnformeerd over de ingezette versnelling.
1b. Rijk, provincies en gemeenten: zorg dat in de regionale omgevingsvisies gebiedsgewijs en met
betrokkenen in het gebied invulling wordt gegeven aan minimumvereisten voor basiskwaliteit
natuur in die gebieden. Gemeenten: betrek deze minimumvereisten vervolgens bij de
gemeentelijke omgevingsplannen en bij het opstellen van leidraden voor de inrichting van
openbare ruimtes; dit is van betekenis zowel voor nieuwbouw als voor bestaande wijken.
Ik zie basiskwaliteit natuur als de set van condities die nodig is om algemene, niet beschermde,
soorten algemeen te laten zijn, blijven of worden. Het gaat daarbij om de minimale kwaliteit van
het leefgebied van soorten (het ‘landschap’) die nodig is. Dit heeft betrekking op milieucondities
(zoals hydrologische omstandigheden en de nutriëntenbalans), de inrichting, het beheer en
gebruik van het landschap. Het concept basiskwaliteit natuur is een belangrijke bouwsteen voor de
gebiedsgerichte aanpak van het Nationaal Programma Landelijk Gebied en ook voor de inrichting
van het stedelijk gebied.
Belangrijk is om eerst ervaring op te doen. Samen met provincies wil ik experimenteren in het
programma Natuur en start ik een kennisprogramma dat gaat over het bepalen van algemene
soorten en hun voorkomen, de condities die algemene soorten nodig hebben, aansluiting bij
Natura 2000 en monitoringprogramma’s, bepalen van leefgebieden en landschapsindelingen. Deze
condities zouden in de toekomst gebruikt kunnen worden bij het formuleren van plannen voor het
inrichten van de leefomgeving in de regionale omgevingsvisies (Kamerstuk 33576, nr. 251).
De Rli laat in zijn advies zien hoe basiskwaliteit natuur een centrale plaats verdient in de
ontwikkeling naar een natuurinclusieve samenleving. Daarbij onderschrijf ik het belang van de
inzet van gemeenten bij de verdere ontwikkeling van basiskwaliteit natuur en betrek hen bij het
experimenteren.
1c. Zorg voor een landelijk kennisnetwerk natuur voor de gebiedsgewijze invulling van
basiskwaliteit natuur via ecologische autoriteit.
Met de ervaringen uit de experimenten wordt bezien op welke wijze provincies en gemeenten
kunnen worden ondersteund bij de gebiedsgewijze invulling van basiskwaliteit natuur.
De opzet van de ecologische autoriteit die door het kabinet wordt beoogd wordt op dit moment
verder uitgewerkt. Het streven is dat de ecologische autoriteit medio dit jaar operationeel is. Dat is
onder andere nodig vanwege de rol die de ecologische autoriteit gaat vervullen bij de aanpak van
het Nationaal Programma Landelijk Gebied. De inhoudelijke focus ligt nu bij de stikstofgevoelige
natuur. De ecologische autoriteit gaat de natuurdoelanalyses en gebiedsplannen wetenschappelijk
toetsen. De natuurdoelanalyses maken inzichtelijk in welke mate instandhoudingsdoelstellingen in
een Natura 2000-gebied zijn bereikt en wat de eventuele resterende opgave nog is. Op termijn is

1

verbreding van de scope van de ecologische autoriteit denkbaar. Dan zou ook de basiskwaliteit
natuur er onderdeel van uit kunnen maken. Dat dit niet direct gaat gebeuren heeft als reden dat
het kabinet tempo wil maken en de kwaliteit van advisering door de ecologische autoriteit wil
borgen door in het beginstadium niet te veel onderwerpen bij deze autoriteit onder te brengen.
Overigens is het kennisnetwerk rondom natuur en biodiversiteit uiteraard breder dan de nog op te
richten ecologische autoriteit. Aan de uitwerking van het concept basiskwaliteit natuur zullen
diverse kennisinstituten kunnen bijdragen.
1d. Rijk: Pas de Wet natuurbescherming (later Omgevingswet) aan, zodat de natuurinclusieve
ontwikkeling van grotere gebieden conform de standaard Nationale Parken Nieuwe Stijl wettelijk
mogelijk wordt.
Dit voorjaar is de evaluatie van het beleid voor de nationale parken afgerond. De evaluatie bevat
aanbevelingen voor de toekomst. De nationale parken, partners en betrokken overheden werken
de komende maanden aan de vormgeving van een nieuw kwaliteitskader en programma dat vanaf
2023 het huidige programma nationale parken zou moeten opvolgen. Een van de aandachtspunten
daarbij is de begrenzing van een nationaal park en de relatie tussen de natuurkern en een meer
natuurinclusieve omgeving daar omheen. Ik wil daarbij niet vooruitlopen op een eventuele
aanpassing van de Wet natuurbescherming. In mijn brief van 11 april 2022 (Kamerstuk 33576, nr.
266) heb ik u de evaluatierapporten doen toekomen () en laten weten dat ik u voor deze zomer
zal informeren over de stand van zaken in het verdere proces en mijn reactie op de evaluatie zal
toesturen.
1e. Rijk: ondersteun de beweging naar een natuurinclusieve samenleving met natuureducatie.
De inzet voor Natuur- en Milieu- Educatie (NME) voor de periode 2020-2024 krijgt vorm in het
programma DuurzaamDoor (Kamerstuk 31532, nr. 261). Het is een breed programma dat zich niet
alleen richt op onderwijs aan kinderen, al of niet in schoolverband, maar ook op alle
overheidslagen, onderwijs- en kennis-organisaties, natuurbeschermingsorganisaties en
terreinbeherende organisaties en diverse (educatieve) NGO’s.
Voor het onderwijs is de Coöperatie ‘Leren voor Morgen’ opgericht waar 140 netwerken en partijen
samenwerken om duurzaamheid – waaronder natuur – in curricula, in lerarenopleidingen en in
onderwijsprojecten een plaats te geven. LNV steunt deze netwerken. De vrijheid van onderwijs
maakt het evenwel niet mogelijk deze vorm van natuureducatie te verplichten. Het is een
uitdaging de natuureducatie praktisch vorm te geven. Dat gebeurt bijvoorbeeld via ‘schooltuinen’
en ‘groene schoolpleinen’. LNV investeert daar ook in deze initiatieven via voedseleducatie (Jong
Leren Eten) en de Alliantie Schooltuinen. Allerlei organisaties bieden verder excursies, gastlessen,
leskisten en lesprojecten aan.
Lokale NME-centra, die in ruim 100 gemeenten actief zijn, begeleiden deze activiteiten en richten
zich ook op kinderen én volwassenen buiten de onderwijssfeer. Daarnaast vervullen ook landelijke
NGO’s een actieve rol, zoals IVN met projecten als ‘Steenbreek’ en ‘Tegelwippen’. Financiering
komt vooral ook van andere overheden en fondsen.
NME vindt ook plaats als onderdeel van de inrichting van natuurgebieden. Voorbeelden zijn de vele
natuur-en bezoekerscentra in Nationale Parken en andere natuurgebieden, informatieborden en
routes. Hiervoor zijn andere overheden en terreinbeherende organisaties grotendeels
verantwoordelijk. Het ministerie ondersteunt de rol van IVN rond Nationale Parken met circa € 1
mln. per jaar voor voorlichting en educatie. De Covid-periode maakte duidelijk hoe belangrijk
burgers ‘natuur’ vinden, gezien de grote toeloop naar natuurgebieden. Dat was (en is) ook een
kans voor natuureducatie.
Met het groene voorbereidend, middelbaar en hoger beroepsonderwijs en met een aantal
universiteiten heb ik, samen met partijen uit het werkveld en IPO, afspraken gemaakt in het kader
van het Groenpact om natuurinclusieve landbouw tot integraal onderdeel te maken van alle voor
de landbouw relevante groene opleidingen. Deze Green Deal Natuurinclusieve Landbouw Groen
Onderwijs (Kamerstuk 34284, nr. 94) wordt met drie jaar verlengd tot mei 2025. Natuurinclusief
denken en handelen wordt hiermee onderdeel van het handelingsperspectief van huidige en
toekomstige agrarische ondernemers.

2

Ook het oprichten van een jongerenplatform waarin vertegenwoordigers van de Nationale
Jeugdraad en andere jongerenorganisaties participeren, draagt bij aan de positie van natuur in
(groen) onderwijs.
NME is tot slot ook onderdeel van duurzaamheidseducatie en transities. De Rli beveelt aan een
breed natuurbegrip te hanteren en een verbinding te leggen met andere dossiers. Dat gebeurt al in
de relatie tussen natuureducatie en de bredere NME en duurzaamheidseducatie. In de educatieve
opgave van NME wordt ‘natuur’ naast biodiversiteit en biologie vrijwel altijd verbonden met milieu,
klimaat, water, voedsel. Interdepartementaal werken I&W, LNV, EZK, OCW en BZK aan een
‘Whole School Approach’ voor duurzaamheidseducatie.
2.

Verbind natuurherstel met andere maatschappelijke opgaven

2a. Rijk: Maak natuur onderdeel van de gebiedsgerichte aanpak van het stikstofprobleem en
combineer die aanpak met andere nationale en regionale opgaven in die gebieden. Maak hierover
afspraken met provincies, gemeenten en waterschappen, en benut de in het coalitieakkoord
voorgestelde fondsen om deze afspraken te ondersteunen. Maak hierbij ook gebruik van de
nationale grondbank die in hetzelfde coalitieakkoord is aangekondigd, voor de ondersteuning van
gebiedsprocessen. Betrek daarbij ook de bossenstrategie.
Het staat vast dat in de omgeving van zeer overbelaste Natura 2000-gebieden ingrijpende keuzes
gemaakt moeten worden om de stikstofbelasting voldoende te reduceren, zowel via landelijk als
gebiedsgericht beleid. In mijn brief ‘Hoofdlijnen van de gecombineerde aanpak van natuur, water
en klimaat in het landelijk gebied, en van het bredere stikstofbeleid’ aan uw Kamer van 1 april
2022 (Kamerstuk 33576, nr. 265) schreef ik dat we waar mogelijk maatregelen slim zullen
combineren om de natuur, de bodem en de waterkwaliteit te verbeteren en de klimaatopgave te
halen. We hebben het daarom over een integrale aanpak. Deze bestaat zowel uit landelijke als uit
gebiedsgerichte maatregelen, waarbij vanwege de grote impact op kwetsbare natuur de inzet op
piekbelasters prioriteit krijgt. Hóe we al deze doelen het beste kunnen halen, verschilt van gebied
tot gebied en hangt bijvoorbeeld af van de bodemgesteldheid en waterkwaliteit in een gebied.
Daarom stellen we per gebied de doelen vast die onontkoombaar gehaald moeten worden.
Naast stikstofdepositie leiden ook andere tekortschietende milieu-en ruimtelijke condities tot
schade voor de natuur. Een van die problemen is verdroging. Dit is een probleem van de
afgelopen decennia. Factoren die hieraan ten grondslag liggen zijn onder meer het
oppervlaktewaterbeheer, afname van de grondwateraanvulling door landgebruik zoals
verstedelijking en landbouw en de grondwateronttrekkingen voor drinkwater, industrie en
landbouw. In de laatste jaren is het aantal grondwateronttrekkingen en onttrokken hoeveelheden,
voor met name beregening in de landbouw, toegenomen.
Om verdroging van natuurgebieden tegen te gaan is het nodig om zowel grondwateronttrekkingen
te verminderen, het aanvullen van grondwater te stimuleren en de ontwatering te verminderen.
Dit blijkt uit een groot droogteonderzoek uitgevoerd door de provincies en waterschappen op de
Hoge Zandgronden naar aanleiding van de droogte van 2018-2020. Via het Deltaprogramma
Zoetwater worden maatregelen geformuleerd en ondersteund om hieraan invulling te geven.
Provincies en waterschappen hebben bovendien aangegeven hun grondwater- en
beregeningsbeleid te herijken om zo de registratie van onttrekkingen en onttrokken hoeveelheden
te verbeteren.
In het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) is grondwater ook integraal onderdeel van
de opgaven die worden meegenomen. Bij de uitwerking van het NPLG wordt uitgegaan van het
principe dat ‘water en bodem sturend zijn bij ruimtelijke planvorming’ zoals aangekondigd in het
Coalitieakkoord en reeds opgenomen in de NOVI.
De aanpak van de stikstof- en waterproblematiek krijgen voor een belangrijk deel vorm via
gebiedsplannen. Het Rijk stelt daarvoor aan de voorkant de kaders vast. Hierin zullen per provincie
(of delen van een provincie) taakstellende doelen worden geformuleerd. Deze zullen zijn afgeleid
van de (inter)nationale verplichtingen op het terrein van natuur, stikstof, water (zowel
waterkwaliteit als waterbeschikbaarheid) en broeikasgassen (landbouw en landgebruik). Vanuit
hun expertise in de gebieden en passend bij hun bevoegdheid leggen de provincies in de
gebiedsplannen de maatregelen en het instrumentarium vast om de doelstellingen te realiseren.
De definitieve gebiedsdoelstellingen voor stikstof zullen worden vastgesteld bij publicatie van de

3

gebiedsplannen op 1 juli 2023. Ik streef er samen met provincies naar om de andere
doelstellingen voor natuur, klimaat en water, voor zover beschikbaar, op hetzelfde moment dit
jaar richtinggevend mee te geven en ook die doelen op 1 juli 2023 vast te stellen.
Per gebied is het vervolgens aan overheden en betrokken partijen zoals boeren, andere
grondgebruikers, bewoners en maatschappelijke organisaties om in te vullen op welke manier de
gestelde doelen daar worden gehaald.
Om de aanpak te ondersteunen en waar nodig bij te sturen, richten het kabinet en IPO een
gezamenlijke regieorganisatie in die zowel Rijk als provincies ondersteunt. Het Rijk en de
provincies maken aan de voorkant afspraken over de kaders, processen en protocollen waarlangs
de regieorganisatie werkt, zodat deze transparant en duidelijk zijn voor de uitvoering.
Er komt een grondbank die vrijkomende grond uitgeeft voor bijvoorbeeld het extensiveren,
omvormen en verplaatsen van bedrijven, alsook voor het versterken van natuur. De grondbank
faciliteert zo in samenwerking met regionale grondbanken de gebiedsprocessen en helpt zowel
boeren die stoppen als boeren die willen blijven. Het vormgeven van de toegang tot de landelijke
grondbank en budget om grond af te waarderen is een van de taken van de regieorganisatie.
Voor het mogelijk maken van deze aanpak introduceert het kabinet een transitiefonds. In het
fonds reserveert het kabinet tot 2035 incidenteel 25 miljard euro. De middelen van het fonds zijn
specifiek bedoeld voor het realiseren van de doelstellingen op het vlak van natuur, stikstof, water
en klimaat (landbouw en landgebruik).
Ook de Bossenstrategie (Kamerstuk 33576, nr. 202), een gezamenlijke ambitie van Rijk en
provincies, krijgt een gebiedsgerichte uitwerking waarbij natuur wordt verbonden aan andere
maatschappelijke opgaven, zoals klimaat (adaptatie en mitigatie), circulaire economie en recreatie.
Ik informeer u binnenkort over de stand van zaken met betrekking tot de Bossenstrategie.
2b. Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten: Maak aan de bedrijven in de landbouwsector
duidelijk welke normen voortvloeien uit de ecologische opgaven in een gebied (Rli, 2021a).
Vereisten voor de gebiedsspecifieke basiskwaliteit natuur bieden hierbij een houvast en kunnen
ook bijdragen aan goede bedrijfscondities (o.a. weerbare teelten en bestuiving).
Het kabinet heeft in zijn appreciatie van het Rli-rapport Boeren met toekomst (Kamerstuk 35925XIV, nr. 99) al geregeerd op dezelfde aanbeveling en het belang van doelsturing via
bedrijfsspecifieke normen onderstreept en tevens weergegeven welke vragen zich voordoen bij
een dergelijke aanpak. Op 21 april 2022 stuurde de minister van LNV uw Kamer de brief toe over
‘Verkenning Afrekenbare Stoffenbalans (Kamerstuk 32813, nr. 1037). In die brief gaat hij
uitgebreid in op de mogelijkheden die het kabinet ziet voor doelsturing. In beginsel staat het
kabinet er positief tegenover, maar vindt het wel dat eerst de nodige stappen gezet moeten
worden om ‘van de kant af’ te raken, dat wil zeggen dat flinke stappen gezet moeten worden op
de dossiers klimaat, stikstof en water. In een toekomstig ammoniak- en klimaatbeleid is mogelijk
ruimte voor een lichte vorm van doelsturing. Het praktijkonderzoeksproject voor kritische
prestatie-indicatoren op bedrijfsniveau voor de implementatie van kringlooplandbouw en de
maatwerkaanpak voor het 7e Nitraatactieprogramma leveren mogelijk nieuwe inzichten hoe dit
vorm te geven.
2c. Rijk: sluit met de bouwsector een bestuurlijk akkoord over de natuurinclusieve inrichting van
woonwijken, natuurinclusieve nieuwbouw en renovatie, inclusief het gebruik van materialen. Neem
de afspraken uit dit akkoord op in woondeals.
Leg daarnaast in het Besluit bouwwerken leefomgeving vast dat natuurinclusief inrichten, bouwen
en renoveren moeten bijdragen aan de minimumvereisten voor een gebiedsspecifieke
basiskwaliteit natuur.
Onderzoek of de Wet natuurbescherming (later Omgevingswet) hiervoor een grondslag kan
bieden. Zorg wel dat er ruimte blijft voor maatwerk, om een integrale aanpak van ruimtelijke
opgaven mogelijk te maken en om rekening te kunnen houden met het gebiedsspecifieke karakter
van basiskwaliteit natuur. De puntensystemen die nu al in verschillende gemeenten worden
gehanteerd, kunnen als voorbeeld dienen.
Neem een dergelijk puntensysteem op in de ‘Handreiking decentrale regelgeving klimaatadaptief
bouwen en inrichten’ en betrek zo’n puntensysteem ook in de te maken afspraken over woondeals.
Het ministerie van BZK ontwikkelt in samenspraak met andere departementen kaders en een
uitvraag over de meest urgente woningbouwopgaven voor de provincies. Hierover worden vóór 1

4

oktober 2022 bestuurlijke afspraken gemaakt met de provincies. Natuurinclusief bouwen wordt
naast andere belangen meegenomen in deze bestuurlijke afspraken. Deze afspraken worden
vervolgens door provincies doorvertaald in woondeals die voor 1 januari 2023 met gemeenten
worden gesloten. Dit betreft de uitwerking van het programma Woningbouw, waarin het ministerie
van BZK heeft aangegeven dat de afspraken over de woningbouwopgave ook toezien op de
gewenste kwaliteit. Dit houdt in dat voor 1 oktober 2022 ook gedefinieerd moet worden wat
natuurinclusiviteit kan inhouden in relatie tot de woningbouwopgave.
Het ministerie van BZK staat positief tegenover het vastleggen van natuurinclusief bouwen,
inrichten en renoveren en verkent op dit moment op welke wijze natuurinclusief bouwen verankerd
kan worden in het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl), Bbl en/of andere wet- en regelgeving.
Momenteel verkent BZK in samenwerking met LNV groennormen en criteria voor groen. In deze
verkenning worden ook bestaande puntensystemen bekeken. Op basis van de uitkomsten kunnen
inhoudelijke criteria voor groen in en om de stad worden geformuleerd. Daarnaast werken BZK en
I&W in samenwerking met LNV dit jaar aan een landelijke maatlat klimaatadaptatie. De
uitkomsten van deze twee trajecten moeten op elkaar aansluiten. Op basis van de uitkomsten van
beide trajecten zal bekeken worden of het wenselijk is een puntensysteem te hanteren dan wel
een andere beoordelingsmethodiek voor de inzet op groen en biodiversiteit.
2d. Rijk: benoem samen met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), het
Interprovinciaal Overleg (IPO) en de Unie van Waterschappen (UvW) natuurinclusief handelen tot
uitgangspunt voor de aanpak van de energieopgave. Maak daarvoor afspraken met de
energiesector over natuurinclusief ontwerpen, bouwen en beheren van installaties en gebouwen.
Neem deze afspraken op in de handreiking en de toolbox voor de regionale energiestrategieën 2.0.
Het Rijk, de provincies, de Nederlandse WindEnergie Associatie (NWEA), TenneT en groene
partijen (Vogelbescherming Nederland, Zoogdiervereniging en de Natuur- en Milieufederaties)
hebben de afgelopen jaren samengewerkt aan het traject Natuurinclusieve Energietransitie voor
wind en hoogspanning op land (NIEWHOL). Met NIEWHOL nemen partijen die betrokken zijn bij de
energietransitie hun verantwoordelijkheid en spannen zij zich in om negatieve effecten op vogels
en vleermuizen te beperken. Het doel van dit traject is om te komen tot afspraken waarmee wordt
gezorgd voor zowel de doorgang van de ontwikkeling van windparken en
hoogspanningsverbindingen op land, als voor een vermindering van de negatieve effecten ervan
op de staat van instandhouding van kwetsbare vogels en vleermuizen. Meer windenergie is nodig
om de klimaatdoelen te halen en zo in het algemeen mens en natuur – dus ook vogels en
vleermuizen – te beschermen.1 De afspraken zullen worden verankert in de Omgevingswet. De
afspraken zullen ook worden opgenomen in de handreiking en de toolbox voor de regionale
energiestrategieën. Voor zonnepanelen vindt het kabinet het van groot belang dat gewerkt wordt
aan multifunctioneel ruimtegebruik. Dit kan worden bewerkstelligd door slimme locatiekeuzen voor
zonneparken. Zo werkt de rijksoverheid aan de opwek van energie op de eigen gronden,
bijvoorbeeld in snelwegbermen. Ook kan multifunctioneel ruimtegebruik worden bewerkstelligd
door meerdere opgaven mee te nemen bij het vormgeven van een project. Het combineren van
zonnepanelen met natuurherstel en de bevordering van biodiversiteit is hier een mooi voorbeeld
van dat het kabinet wil ondersteunen (zie ook de Kamerbrief over zon-PV van 20 mei jl., Kenmerk
2022Z10098, ).
2e. Rijk: maak afspraken met zorgverzekeraars over hun bijdrage aan verbetering van de
natuurkwaliteit in de leefomgeving als onderdeel van preventieve en curatieve zorg.
Steeds meer onderzoeken tonen aan dat een groene leefomgeving een positief effect heeft op de
fysieke en mentale gezondheid van mensen. Meer groen in de leefomgeving kan uiteindelijk leiden
tot minder ziekte en ziektekosten. Daarom ziet het kabinet zorgverzekeraars inderdaad als
baathouder. Op dit moment wordt er een onderzoek uitgevoerd om dit preciezer in beeld te
brengen. Het onderzoek vindt plaats in het kader van de City Deal Openbare Ruimte, waarin de
gemeenten Amsterdam, Rotterdam, Leiden en Den Haag samenwerken met de ministeries van
LNV en BZK. Die samenwerking is bedoeld om de complexe stedelijke opgaven efficiënt aan te
pakken. Het onderzoek, richt zich specifiek op instrumenten voor integrale interventies in de
openbare ruimte. De onderzoekers kijken ook naar de baathouders van groen, waaronder de

1 Zie ook: Natuurinclusieve Energietransitie voor Wind en Hoogspanning op Land - Regionale Energiestrategie

(regionale-energiestrategie.nl)

5

zorgverzekeraars. De uitkomsten van het onderzoek, dat in de zomer van dit jaar gereed zal zijn,
zullen met gemeenten en de desbetreffende baathouders worden gedeeld. In een
vervolgonderzoek wordt verkend wat de mogelijkheden voor financiering door baathouders, en dus
ook door zorgverzekeraars, zijn en wat ervoor nodig is dit te realiseren.
3.

Weeg natuurwaarden volwaardig bij economische en politieke besluitvorming

3a. Rijk: koppel de aangekondigde, strengere, voorwaarden voor Europese landbouwsubsidies aan
de hiervoor genoemde gebiedsspecifieke minimumvereisten voor basiskwaliteit natuur. De mate
waarin bedrijven hieraan voldoen om in aanmerking te komen voor ecoregelingen, kan worden
gemonitord door een onafhankelijke certificeringsautoriteit. Overheden moeten dan zorgen voor
adequate handhaving.
Zoals ik in de reactie op aanbeveling 1b heb gezegd wordt het concept basiskwaliteit natuur eerst
verder ontwikkeld met experimenten en een kennisprogramma. Daarbij is het een goede suggestie
van de Rli om de koppeling te leggen met de eisen vanuit de ecoregelingen. Mijn
ambtsvoorganger heeft in haar reactie op het Rli-advies over de toekomst van het GLB deze
koppeling al omarmd (Kamerstuk 28 625, nr. 278). Daarnaast is de minister van LNV in zijn
reactie op het Rli-advies Boeren met toekomst ((Kamerstuk 35925-XIV, nr. 99) al ingegaan op de
mogelijkheden van een onafhankelijke certificeringsautoriteit.
3b. Rijk: neem fiscale maatregelen om natuurschade tegen te gaan. Dat kan bijvoorbeeld door een
stikstofheffing in te voeren of door zwaardere heffingen te hanteren voor industriële
grondwateronttrekking.
De Rli vraagt om fiscale maatregelen om natuurschade tegen te gaan. Ik onderschrijf het belang
van het toepassen van financiële prikkels, waaronder het beprijzen van natuurschade indien dat
mogelijk is. In mijn brief over de top over het VN-Biodiversiteitsverdrag (Kamerstuk 26407,
nr.139) heb ik u al geïnformeerd over de opgave om investeringen in overeenstemming te
brengen met het behoud van natuur en biodiversiteit en welke stappen het kabinet al heeft
ondernomen. Ik heb onder andere toegezegd dat ik voor het einde van dit jaar de uitkomsten deel
van het onderzoek naar subsidies van het ministerie van LNV die mogelijk schadelijk zijn voor
natuur en biodiversiteit.
Ik reageer hier verder op de door de Rli genoemde voorbeelden.
Het kabinet heeft gekozen voor een integrale, gebiedsgerichte aanpak. Daarmee is gekozen voor
een aanpak waarbinnen een beprijzingsmaatregel zoals een stikstofheffing om een drietal redenen
niet voor de hand ligt.
Allereerst is een stikstofheffing een maatregel gericht op één opgave. Het kabinet kiest echter voor
een integrale vervolgaanpak waarbij de (internationale) verplichtingen omtrent natuur, stikstof,
water en klimaat in samenhang worden opgepakt. Hiermee wordt langjarig duidelijkheid en
zekerheid geboden aan alle betrokkenen en kunnen synergie-effecten zoveel mogelijk worden
benut. Invoering van een stikstofheffing binnen deze integrale aanpak leidt tot extra complexiteit
en mogelijk tot perverse prikkels.
Ten tweede kiest het kabinet voor een gebiedsgerichte vervolgaanpak waarin per gebied bepaald
wordt wat de opgave is. De reden hiervoor is dat de stikstofopgave per gebied verschilt. De
kenmerken van een gebied, in het bijzonder bodem en water, zijn in dit proces sturende factoren.
Een stikstofheffing is een generiek instrument waarmee onvoldoende recht kan worden gedaan
aan regionale en lokale verschillen. Dit zou ondervangen kunnen worden door een heffing te
ontwerpen waarbij regionaal gedifferentieerd wordt; dit vergroot de complexiteit van het
instrument echter nog verder.
In de verkenning ‘Normeren en beprijzen van stikstofemissies’ (bijlage bij Kamerstuk 35334, nr138) is de werking van een stikstofheffing onderzocht. Hierin wordt aangegeven dat een heffing
effectief is, wanneer de marginale reductiekosten op sectorniveau bekend zijn. In de praktijk is dit
complex. Bovendien is de prijsgevoeligheid onbekend waardoor het effect van de heffing minder
zeker is. Dit kan ondervangen worden door monitoring, maar betekent wel dat aan de voorkant
niet met zekerheid kan worden ingeschat op welke termijn een heffing tot reductie leidt. Het
kabinet kiest voor een aanpak die waarborgt dat de doelen op natuur, stikstof, water en klimaat
onontkoombaar worden gerealiseerd. Dit doet het kabinet samen met de provincies door (per
gebied) bindende doelen te stellen en vast te leggen met welke maatregelen, instrument en
middelen deze doelen worden behaald.

6

Tot slot blijkt uit deze verkenning dat technieken op dit moment onvoldoende ontwikkeld zijn om
nauwkeurig emissies te meten op bedrijfsniveau. Om een stikstofheffing in te voeren is een goede
meetsystematiek randvoorwaardelijk. Dit betekent dat het op de korte termijn ook niet mogelijk is
om een stikstofheffing in te voeren. Hierover bent u onlangs ook door de minister van LNV
geïnformeerd in het kader van de Verkenning Afrekenbare Stoffenbalans (Kamerstuk 32813, nr.1037). Zoals in deze Kamerbrief wordt aangekondigd gaat het ministerie naar aanleiding van de
uitkomsten van deze verkenning met de landbouwsector in overleg, onder meer over het
verbeteren van de datakwaliteit.
Het introduceren van een zwaardere heffing voor industriële grondwateronttrekking is niet nodig
om natuurwaarden volwaardig mee te nemen bij economische en politieke besluitvorming, omdat
de kosten voor compensatie van schade daar nu al in zijn verwerkt. Provincies zijn bevoegd gezag
voor grotere grondwateronttrekkingen (industriële doeleinden en drinkwater) op grond van de
Waterwet en voor de uitvoering van de Wet natuurbescherming. Zij geven ook de vergunningen
af. Vanwege de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de Wet natuurbescherming geldt dat
grondwateronttrekkingen niet mogen leiden tot significante gevolgen voor een Natura 2000gebied. Daarnaast hebben zij de mogelijkheid om de kosten die zij moeten maken om de nadelige
gevolgen van het onttrekken van grondwater te voorkomen of tegen te gaan, via de
grondwaterheffing bij de gebruikers in rekening te brengen.2 Hiermee hebben provincies
voldoende instrumenten tot hun beschikking om natuurschade tegen te gaan door
grondwateronttrekkingen. Bevoegd gezagen kunnen bovendien op basis van nieuwe feiten hun
onttrekkingsvergunningen aanpassen.
De afweging welke gebruikers meer of minder grondwater mogen onttrekken is echter geen
gemakkelijke keuze. Dit moet in de breedte worden afgewogen. Binnen het thema ‘verdroging
Hoog Nederland’ van de Studiegroep Grondwater wordt op dit moment de problematiek rond
droogte en verdroging in beeld gebracht en toegewerkt naar mogelijke handelingsperspectieven.
De Studiegroep grondwater is begin 2021 ingesteld met als opdracht om de beleidsopgaven voor
de duurzame instandhouding van grondwatervoorraden te analyseren en aanbevelingen te
formuleren indien er aanvullende actie nodig is. De eindresultaten van de Studiegroep Grondwater
worden eind 2022 verwacht.
3c. Rijk en andere overheden: verbeter het gebruik van maatschappelijke kosten-batenanalyses
zodanig dat het voorkomen van natuurschade en het belang van biodiversiteitsherstel daarin beter
worden meegenomen. Besteed daarbij aandacht aan de belevingswaarde voor burgers en de
beschikbaarheid van ecosysteemdiensten.
Het kabinet onderschrijft dat voor dossiers met grote effecten op natuur het meer toepassen van
het instrument maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA), conform de Algemene Leidraad
MKBA en de MKBA-Werkwijzer Natuur waarin de ecosysteemdienstenbenadering is opgenomen,
kan helpen om natuurschade te voorkomen of te beperken en om biodiversiteitsbehoud en -herstel
te bevorderen. Overigens bevatten de Leidraad en Werkwijzer ook overwegingen voor het
eventueel gebruik van eenvoudiger kosten-baten-analysemethoden.
Voor alles wat onder het Meerjarenprogramma Infrastructuur en Transport (MIRT) valt (zoals
aanleg van wegen en openbaar vervoer) en vaak ook in het kader van het Deltaprogramma wordt
MKBA toegepast. Daarbuiten is het gebruik van MKBA echter zeer beperkt. Momenteel is niet goed
bekend wat de belangrijkste factoren zijn, waardoor MKBA vaak onvoldoende wordt toegepast.
Daarom zal ik allereerst een evaluatie laten uitvoeren naar het gebruik (en belemmeringen voor
het gebruik) van MKBA bij initiatieven met (mogelijk) natuur-impact.
3d. Gezamenlijke overheden: geef zelf het goede voorbeeld. In de eerste plaats door grond in
eigen bezit duurzaam en natuurinclusief te beheren, te verpachten en te verkopen. Bied daarbij
voor pacht en beheer langjarige overeenkomsten aan, zoals ook in het coalitieakkoord is
voorgenomen.
2 Zie https://iplo.nl/thema/water/grondwater/grondwateronttrekkingsheffing/ en paragraaf 3.4 van rapport:

Kostenterugwinning van waterdiensten (RWS-WVL)
https://www.waterkwaliteitsportaal.nl/WKP.WebApplication/General/DownloadFile?path=CustomReports/Ac
htergronddocumenten_SGBP_2016-2021/Documentatie/SterkKostenterugwinning_van_waterdiensten_2013.pdf

7

In de tweede plaats door bij overheidsaanbestedingen het maatschappelijk verantwoord inkopen
uit te breiden met standaard vereisten voor biodiversiteit. Beheer en verpacht overheidsgrond
natuurinclusief.
Het kabinet onderschrijft het belang van de voorbeeldfunctie die overheden hebben bij het
duurzaam beheren en verpachten van overheidsgrond. In het coalitieakkoord staat dat we de
transitie op het terrein van pacht willen voorzetten om zodoende landbouw en natuur in balans te
kunnen brengen. Mijn ambtsvoorganger heeft plannen ontwikkeld om via de pachtwetgeving
verduurzaming te stimuleren. Het bevorderen van langlopende pacht is daar onderdeel van. Ik ben
op dit moment aan het kijken hoe ik met deze plannen verder zal gaan. Op onze overheidsgronden
werken zowel Staatsbosbeheer en het Rijksvastgoedbedrijf aan de omschakeling naar duurzamere
pacht.
Staatsbosbeheer geeft alle pachtgronden uit onder natuurinclusieve voorwaarden. Voor alle
gronden geldt een natuurdoelstelling waardoor de pachtvoorwaarden moeten corresponderen met
de eisen uit het Subsidiestelsel Natuur en Landschap. Tevens is Staatsbosbeheer in 2020 gestart
met een pilot waarin met boeren pachtcontracten voor twaalf jaar worden afgesloten en waarbij
boeren worden begeleid om hun hele bedrijfsvoering om te schakelen naar natuurinclusieve
landbouw. Met deze pilot versterken we de positie van natuurinclusieve landbouw binnen
Staatsbosbeheer en wordt stimuleren van natuurinclusieve landbouw bij boeren steeds meer
ingezet bij de ingebruikgeving van pachtgrondgronden.
Het Rijksvastgoedbedrijf stimuleert op dit moment duurzaam gebruik van de grond door bij
geliberaliseerde pacht een specifiek bouwplan op te nemen. Daarnaast schrijft het RVB ook een
analyse van de bodemkwaliteit voor, zowel aan het begin van de contractperiode als aan het
einde. Het Rijksvastgoedbedrijf zal vanaf 2023 meer gronden geliberaliseerd verpachten aan
agrariërs die aangesloten zijn bij duurzaamheidscertificaten, zoals SKAL. Op dit moment wordt
circa 1.700 hectare gronden verpacht voor biologische teelten. Er wordt gewerkt aan andere
instrumenten en methoden. Dit is overigens alleen mogelijk voor de 10% geliberaliseerde
pachtcontracten, die het RVB in kortlopende pacht heeft uitgegeven. 90% van het areaal in beheer
bij het Rijksvastgoedbedrijf is uitgegeven in langlopende reguliere pacht uitgegeven en hier
kunnen dergelijke maatregelen niet genomen worden. Ik ga met het Rijksvastgoedbedrijf in
gesprek om te verkennen welke mogelijkheden er zijn om naast duurzaamheidscertificaten, zoals
SKAL, ook natuurinclusieve voorwaarden te kunnen stellen in pachtcontracten.
Verder ben ik met veel medeoverheden in gesprek over verdere verduurzaming van hun
pachtareaal. Provincies zoals Noord-Brabant, Noord-Holland en Friesland laten hier ook mooie
initiatieven zien. Ik probeer te bevorderen dat provincies onderling leren van dit soort initiatieven
en ook onderzoekt de rijksoverheid welke facetten zij hiervan kan overnemen. Ik hecht er sterk
aan dat wij ook op het gebied van pacht van elkaar leren, zodat dit meegenomen kan worden in
het pachtbeleid. Verder moedig ik alle verpachters aan om zoveel mogelijk rekening te houden
met het bevorderen van duurzaamheid bij het in gebruik geven van pachtgronden.
Het belang van het inbouwen van eisen over de impact van een inkoop of aanbesteding op
biodiversiteit wordt door veel partijen (aan de vraag- en aan de aanbodkant) onderkend. In het
algemeen ontbreekt het nog aan voldoende concrete criteria en handzame processtappen, hoewel
er wel incidentele voorbeelden zijn van hoe dat in een aanbesteding kan worden vormgegeven.
Om dit te verbeteren en het gebruik ervan te stimuleren, heeft LNV zich aangesloten bij de
ondertekenaars van het Manifest Maatschappelijk Verantwoord Inkopen. Ook zet ik in
samenwerking met het Expertisecentrum Aanbesteden PIANOo een onderzoek op naar beschikbare
praktijkvoorbeelden en naar bruikbare opties om biodiversiteitscriteria voor inkoop en
aanbesteding te formuleren en om die in te passen in het aankoopproces en zal LNV zich inzetten
om dat ook in de eigen bedrijfsvoering vorm te geven.

4.

Werk gebiedsgericht samen: overheden en andere betrokkenen

4a. Rijk, provincies en gemeenten, zorg dat de natuuropgave in een gebiedsgerichte aanpak
verbonden wordt met andere opgaven als wonen en energie, om daarbij inhoud te geven aan de
beoogde basiskwaliteit natuur. Hanteer daarbij de landelijke afspraken met betrokken sectoren.
Breng deze aanpak onder bij de eerder door de Rli geadviseerde integrale regiotafels waardoor per
gebied maatwerk mogelijk is bij een aanpak van opgaven.

8

Het concept basiskwaliteit natuur is een belangrijke bouwsteen voor de gebiedsgerichte aanpak.
Het is het minimum wat voor de natuur in gebieden moet worden gerealiseerd en zo willen we dat
inzetten. Het gaat om landschapsgrond en buffergebieden maar ook om natuurinclusieve
landbouw. Een brede basiskwaliteit natuur in Nederland wordt in samenwerking met provincies in
de Agenda Natuurinclusief gepresenteerd.
Ik wil benadrukken, dat ik hiervoor in contact treed met betrokken sectoren en maatschappelijke
partijen. Door samen én in samenhang te werken ontstaat de energie en het vertrouwen om de
uitdagingen van de aanpak aan te gaan. Bij de uitvoering zal ik nauw de samenhang bewaken met
de aanpak van de andere grote opgaven zoals de energietransitie en de verstedelijkingsopgave. In
mijn brief van 1 april jl. ‘Hoofdlijnen van de gecombineerde aanpak van natuur, water en klimaat in

het landelijk gebied, en van het bredere stikstofbeleid’ heb ik al aangegeven het van belang te
vinden dat alle relevante partners in de gebieden door de provincies betrokken worden bij het
opstellen van gebiedsplannen. (Kamerstuk …)

4b. Zorg voor onafhankelijk toezicht en inspectie op natuur, bijvoorbeeld bij de Inspectie
Leefomgeving en Transport (ILT) en de omgevingsdiensten.
Het kabinet deelt de mening van de Rli dat het van groot belang is dat de beoogde bescherming
van de natuur, onder andere voortvloeiend uit natuurwetgeving, in de praktijk wordt nageleefd en
gehandhaafd. In lijn met de decentralisatie van het natuurbeleid is deze taak primair bij provincies
belegd, onder meer via de regionale omgevingsdiensten. Ik zal in overleg treden met provincies,
en met rijkspartijen zoals de NVWA en het ministerie van I&W, om te bezien hoe de naleving en
handhaving van natuurbescherming kan worden versterkt en of het idee van het onderbrengen
van natuur bij de Inspectie Leefomgeving en Transport hierbij soelaas kan bieden.
Het is van groot belang dat de beoogde bescherming van de natuur, onder andere voortvloeiend
uit natuurwetgeving, in de praktijk wordt nageleefd en gehandhaafd. In lijn met de decentralisatie
van het natuurbeleid is deze taak primair bij provincies belegd, onder meer via de regionale
omgevingsdiensten. Ik zal in overleg treden met provincies, en met rijkspartijen zoals de NVWA en
het ministerie van I&W, om te bezien hoe de naleving en handhaving van natuurbescherming kan
worden versterkt en of het idee van het onderbrengen van natuur bij de Inspectie Leefomgeving
en Transport hierbij soelaas kan bieden.

9