Aan de orde is het debat over de eerste informatieronde.
De voorzitter: Ik heet oud-informateur Rosenthal van
harte welkom. Aan de orde is het debat over het verslag
van zijn informatiewerkzaamheden. Zoals afgesproken
gelden er spreektijden van vijf minuten per fractie. Eerst
spreekt de Kamer in eerste termijn, waarna ik het woord
zal geven aan de heer Rosenthal. Ik wijs de leden op
artikel 139b van het Reglement van Orde, waarin staat
dat dit debat bedoeld is om inlichtingen van de
informateur te verkrijgen over het verloop van de
kabinetsinformatie.
Tijdens de termijn van de informateur sta ik geen
interrupties toe, tenzij het gaat om een verduidelijking.
Onderlinge interrupties in de eerste termijn van de
Kamer sta ik wel toe. Na het antwoord van de informateur zullen wij bezien of een tweede termijn nodig is.
©
De heer Wilders (PVV): Mevrouw de voorzitter. Op 9 juni
heeft de kiezer gesproken. Om een bekend filosoof te
citeren: daar was geen woord Spaans bij. 1,5 miljoen
kiezers. De Partij voor de Vrijheid de derde partij van
Nederland. Een winst van vijftien zetels.
Veel partijen spreken er steeds over dat je bevolkingsgroepen niet moet uitsluiten. De elitekliek heeft daarmee
een stuk minder moeite als 1,5 miljoen kiezers worden
uitgesloten, worden buitengesloten. Dat vindt die
elitekliek geen enkel probleem. Die groep kiezers is in de
afgelopen weken buiten de democratie geplaatst. Die
mensen hadden net zo goed niet naar de stembus
hoeven gaan. Hun stem telt niet mee! 1,5 miljoen
mensen worden gekwetst in hun rechtsgevoel. 1,5
miljoen mensen vragen zich af of de democratie nog wel
voor hen geldt.
De heer Pechtold (D66): Dat is opnieuw een stevig
begin. Is dit een gevoel van woede en frustratie vanuit
de PVV of is heel de procedure een probleem? Het
volgende verbaasde mij. Op 10 juni hadden wij met de
lijsttrekkers, de aanstaand fractievoorzitters, een overleg.
Ik stelde daarbij voor om eendrachtig het voorstel van
D66 en GroenLinks een debat te houden. Wie was
degene die blokkeerde? Dat was de PVV. Nu het
probleem zich na een paar weken op de partij van de
heer Wilders richt, is er groot misbaar. Is dat alleen
vanwege zijn eigen positie of is misschien heel het
systeem aan verandering toe?
De heer Wilders (PVV): Allebei. Wij zijn inderdaad
woedend, net als die 1,5 miljoen kiezers. Ik had ook
steun gegeven aan een vergelijkbaar verzoek van een
andere partij die bij de verkiezingen de grootste winnaar
zou zijn geworden en hetzelfde was gebeurd.
De heer Pechtold heeft gelijk met zijn tweede
opmerking. Het zal mij geen tweede keer gebeuren. De
volgende keer zal ik zo’n debat steunen. De informatie
moet inderdaad op heel andere manier plaatsvinden en
moet transparanter zijn. Dat standpunt van ons is
bekend. Ik zeg ook meteen dat het staatshoofd, de
Koning zoals die in de Grondwet wordt genoemd, geen
lid meer zou moeten zijn van de regering. Dat staat ook
in ons verkiezingsprogramma. Het staatshoofd zou in het

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

proces van informatie en formatie geen rol meer moeten
vervullen.
De heer Pechtold (D66): Ik ben altijd blij met wijsheid, al
is het in dit geval op het laatste moment en misschien
vooral gestuurd vanuit eigenbelang. Ik kan mij nog goed
het debat herinneren waarin het voorstel van collega’s
Van der Ham en Van Gent voorlag, om deze procedure
ook na 9 juni wat meer te structureren. Dat voorstel is
behoorlijk afgezwakt onder druk van de PVV, maar
vervolgens stemde de PVV alsnog tegen. Het is enigszins
een kwestie van krokodillentranen. Ik snap dat de heer
Wilders dit debat wil voeren, ik heb dat ook gesteund,
maar ik zou willen dat hij het doet vanwege de totale
transparantie van de democratie en niet alleen vanwege
eigen gevoelens.
De heer Wilders (PVV): Dat laatste is zeker niet het geval.
Ik zei al dat ik andere fracties daarin ook zou hebben
gesteund. Nogmaals, lees ons verkiezingsprogramma.
Daarin staat dat de Majesteit, het staatshoofd, wat ons
betreft geen rol moet hebben en geen lid van de
regering moeten zijn. Dit is opnieuw een les daarvoor.
Hoe eerder wij dat kunnen veranderen en het staatshoofd geen rol meer geven bij heel deze procedure, hoe
beter.
De heer Roemer (SP): De heer Wilders is in ieder geval
nog aan tafel geweest. Dat kunnen mijn miljoen kiezers
niet zeggen.
De heer Wilders (PVV): Dat is waar.
De heer Roemer (SP): Als u dan toch steun wilt
betuigen, mag dat ook gelden voor onze kiezers. Wij
wachten nog steeds op een uitnodiging. Dat terzijde. Wie
verwijt u nu het meeste? De informateur, die niet
doorgepakt heeft? De CDA-fractie, die niet wilde? Of
uzelf, dat u het niet goed genoeg heeft gedaan?
De heer Wilders (PVV): Ik denk dat wij het heel goed
gedaan hebben. Wij zijn ook heel constructief geweest. Ik
kom zo in mijn verhaal te spreken over wat andere
partijen, als u het goedvindt. Ik zal dan zeggen wat ik
ervan vind. Als u daarna nog vragen hebt, beantwoord ik
die graag.
1,5 miljoen mensen zijn dus afgeserveerd door een
politieke elite die het zo goed met zichzelf heeft getroffen
dat zij dat vooral zo wil houden en anderen wil buitensluiten. Daarop komt het neer. Er is geen seconde
onderhandeld met de grootste winnaar van de verkiezingen. Geen seconde! De Partij voor de Vrijheid is
behandeld alsof zij een paria was, een melaatse, een
zwerver die men liever op de stoep laat staan. Nu ligt er
een cordon sanitaire om die 1,5 miljoen burgers, om 1,5
miljoen stemmers, om 1,5 miljoen belastingbetalers, om
1,5 miljoen Nederlanders. Zij bestaan en zij maken
geluid, maar het lijkt alsof de politieke elite wil zeggen:
laten wij alstublieft niet luisteren naar die mensen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Even voor mijn
duidelijkheid. U zegt eigenlijk dat VVD en CDA u
behandeld hebben als een paria en een melaatse?
De heer Wilders (PVV): Dat zeg ik niet. Ik zeg wel dat in
ieder geval het CDA een enorm schandalige opstelling

29 juni 2010
TK 92

92-7611

Wilders
heeft gekozen. Ik kom daar zo op terug. Er zijn ook
andere partijen in de Kamer die al vóór de verkiezingen
hebben gezegd niet met mijn partij om tafel te willen.
Die waren in ieder geval nog zo eerlijk om het voor de
verkiezingen te doen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik vraag om wat
precisie. De term ″politieke elitekliek″ klinkt aanvallend,
maar zegt tegelijkertijd ook heel weinig. Mijn fractie heeft
inderdaad vóór de verkiezingen regeren met de PVV
uitgesloten, zoals de PVV regeren met GroenLinks heeft
uitgesloten. Hij heeft dus een cordon sanitair om
GroenLinks gelegd. Ik zou het wel op prijs stellen als de
heer Wilders precies is in zijn aanval. Door wie zijn de
kiezers van de heer Wilders nu eigenlijk gekwetst? Wie
heeft de onderhandelingen met de heer Wilders
geweigerd? Wie heeft de heer Wilders behandeld als een
melaatse?
De heer Wilders (PVV): Laat ik u eerst geruststellen,
mevrouw Halsema, uw partij hoort bij uitstek bij de
politieke elitekliek. Maakt u zich dus geen zorgen. U valt
er ook onder. Verder kom ik in mijn verhaal zo op de
mensen – ook een beetje in antwoord op de vraag van
de heer Roemer – die ik een en ander verwijt.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik ben het niet van u
gewend dat u om een antwoord zeilt. U gaat dus nog
heel precies benoemen wie u als een melaatse heeft
behandeld?
De heer Wilders (PVV): Wacht u maar af, dan zult u het
horen.
De heer Rouvoet (ChristenUnie): Nog een vraag voor de
volledigheid en de precisie. De heer Wilders zei zo-even
dat niemand met hem wilde onderhandelen en dat er
geen seconde met de PVV-fractie is onderhandeld. Ik lees
in het verslag van de informateur dat de voorzitter van
de PVV-fractie het standpunt innam dat hij geen
onderhandelingen met de voorzitter van de VVD-fractie
wenste te voeren zonder deelname daaraan van de
voorzitter van de CDA-fractie. Mag ik vaststellen dat op
het moment dat de heer Wilders wel kon onderhandelen
hij dat heeft geweigerd?
De heer Wilders (PVV): Wij hebben met iedereen willen
praten. Wij hebben ook met de vertegenwoordiger van
het CDA willen praten. Daar is die niet op ingegaan, zelfs
in het stadium dat er nog geen sprake was van onderhandelen. Dat staat ook in de brief van de oudinformateur, de heer Rosenthal. Die heeft zelfs twee
gesprekken voor elkaar geprobeerd te krijgen. Daar is het
CDA iedere keer opnieuw niet op ingegaan. Het CDA
heeft – ik kom daar later op terug – als krankzinnige
voorwaarde gesteld dat de VVD en de PVV eerst een
soort subakkoord moeten sluiten voordat het CDA om
tafel gaat. Dat kan natuurlijk niet. Niemand laat zich in
zijn kaarten kijken. Niemand gaat onderhandelen over
een kabinet als niet alle partijen daarvoor aan tafel zitten.
De heer Verhagen is inconsistent tot op het bot. De heer
Verhagen heeft het beargumenteerd door te zeggen dat
er enorme verschillen zijn tussen de VVD en de PVV en
dat die daarom eerst overeenstemming moeten bereiken
voordat hij aan tafel schuift. Men kan veel zeggen van de
VVD en de PVV, maar een ding moet ik beamen. Dat is

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

dat de verschillen tussen de VVD en de Partij van de
Arbeid honderd keer groter zijn dan de verschillen tussen
de VVD en de PVV. De heer Verhagen zegt nu niet: ik wil
eerst dat de heer Rutte een deal sluit met de heer Cohen
voordat ik aan tafel kom. Nee, ik hoorde de heer
Verhagen op televisie zeggen dat hij nu meteen aan tafel
wil aanschuiven. Dat getuigt van een dubbele moraal en
van een dubbele agenda, die niet te verklaren is.
De heer Rouvoet (ChristenUnie): Ik vind dit een
buitengewoon belangwekkende beschouwing, maar zij
gaat voorbij aan mijn vraag. Mijn vraag was heel simpel.
U zei: men heeft geen seconde met ons willen onderhandelen. U verbond dat met het schofferen van uw kiezers.
Ik bedenk het niet zelf, maar haal uit het verslag van de
informateur dat u hebt geweigerd om te onderhandelen
toen dat kon. Toen u de belangen van uw kiezers kon
verdedigen, vond u dat niet gewenst. Het is maar een
vaststelling.
De heer Wilders (PVV): Die klopt niet. Wij hebben van
begin af aan gezegd dat wij willen onderhandelen met
alle partijen waarmee wij, zoals de opdracht aan de
oud-informateur luidde, tot een werkbare samenwerking
– lees: een meerderheidskabinet – zouden kunnen
komen. Wij hebben van de eerste tot de laatste seconde
willen onderhandelen, maar wel met drie partijen. Je
gaat niet om tafel zitten met twee partijen die samen
geen meerderheid hebben. We hebben er alles aan
gedaan om de heer Verhagen aan tafel te krijgen, maar
de heer Verhagen heeft de stekker eruit getrokken. De
heer Verhagen heeft het gesprek geweigerd. De heer
Verhagen heeft zich wat dat betreft schandalig opgesteld.
De heer Cohen (PvdA): Wat de keuze van de heer
Verhagen ook was, u zat daar aan tafel. Dit was toch uw
keuze? U wilde dit kabinet heel graag, al was het maar
om te voorkomen dat er een kabinet met de PvdA zou
komen. Als u dat wilde, had u toch de mogelijkheid om
aan tafel te blijven zitten, al was het een ongebruikelijke
manier van doen? U hebt toch zelf besloten dat om dat
niet te doen? Dat was toch een keuze van u en van
niemand anders?
De heer Wilders (PVV): U hebt gelijk: er is in dit land
niets erger dan een kabinet met de PvdA. Ik weet niet
wat je allemaal zou kunnen doen om dat te voorkomen,
maar je zou er heel veel voor doen.
De heer Cohen (PvdA): Die kans hebt u dus laten lopen!
De heer Wilders (PVV): Ja, die kans heb ik laten lopen.
Dat heb ik gedaan omdat de partijen van de heer Rutte
en mij samen geen meerderheid hebben. Het heeft geen
enkele zin om met elkaar te gaan praten als de derde
partij die je nodig hebt om een meerderheid te kunnen
vormen, in dit geval het CDA, weigert om aan te
schuiven. Niettemin zal ik ook nu alles blijven doen om
te verhoeden dat u ooit in dat vak komt te zitten.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik vind het toch niet
helemaal consequent. U zegt nu zelf dat u de kans hebt
laten lopen op een kabinet dat u heel graag wilde. U was
daarnet nogal onbarmhartig in uw oordelen over het
CDA en de VVD, maar dat even daargelaten: wat
weerhoudt u ervan om eerst een principeakkoord te

29 juni 2010
TK 92

92-7612

Wilders
sluiten met de VVD en daar vervolgens nog een partner
bij te zoeken? Dan hebt u toch precies wat u wilt?
De heer Wilders (PVV): Nee, want het gaat erom dat je
overleg over een kabinet voert met de partijen die
daaraan zullen deelnemen. Je moet dat doen met drie
partijen die samen een meerderheid vormen. Het heeft
geen enkele zin om met de heer Rutte te praten over een
akkoord, terwijl de heer Verhagen de volgende dag
namens het CDA kan zeggen ″heren, bedankt, maar we
doen het toch niet″ of ″ik heb hier nog een paar
veranderingen″, of wat dan ook. Volgens mij zou geen
enkele partij dat doen.
De oud-informateur heeft wel bekeken of er tweegesprekken konden plaatsvinden. Er zouden dan nog geen
onderhandelingen zijn, maar slechts tweegesprekken, om
te bekijken of wij de weerzin konden weghalen die er
blijkbaar was bij het CDA. Er is geprobeerd om het CDA
aan tafel te krijgen voor tweemaal een tweegesprek. Er
was dus geen sprake van een onderhandeling, maar
slechts van een gesprek. Zelfs die gesprekken met de
heer Rutte en met mijzelf heeft de heer Verhagen, na
ampel beraad, zoals in het rapport van de informateur
staat, afgewezen en weggegooid. Wij hebben geprobeerd
te praten. Wij hebben gezegd dat wij willen onderhandelen, maar het CDA is daar iedere keer opnieuw weer voor
gaan liggen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik begrijp heel goed
dat u het belangrijk vindt om te laten zien dat u het
nationale slachtoffer bent van de gang van zaken tot
dusver, maar ik begrijp echt niet wat u te verliezen had.
Als regeren voor u zo belangrijk was en als u zo graag
wilde, is mij onduidelijk waarom u niet tot het gaatje
bent gegaan. Waarom bent u niet gewoon met de VVD
aan tafel blijven zitten? Waarom hebt u daar geen
fantastisch akkoord gesloten om daarna het CDA erbij te
halen? U bent toch zelf weggelopen?
De heer Wilders (PVV): Laat ik één ding zeggen. Niet ik
ben de verliezer hiervan, maar die 1,5 miljoen mensen
die op de PVV hebben gestemd zijn nu de pineut. Die
mensen staan nu aan de kant en worden genegeerd. Ik
heb het antwoord op de vraag waarom ik niet alleen,
evenmin de heer Rutte alleen of wij samen zonder de
heer Verhagen gesproken hebben, al gegeven: de heer
Verhagen had een vent moeten zijn. Hij had een van de
volgende twee dingen moeten doen: hij had eerlijk
moeten zeggen ″ik wil niet met de PVV″ (dan hadden wij
geweten waar het op stond) of hij had gewoon aan tafel
moeten zitten, net zoals u verleden week in uw paarse
plus horrorscenario wél met alle partijen aan tafel hebt
gezeten.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Bij het feit dat er
onvrede is onder uw 1,5 miljoen kiezers, kan ik mij
ontzettend veel voorstellen. De vraag die ik nu echter
graag beantwoord zou willen zien, is: zijn zij de dupe van
het gedrag van CDA en VVD of zijn zij de dupe van u?
Wie is namelijk eigenlijk opgestapt? Wie heeft geweigerd
om met de VVD te praten, terwijl de VVD wél aan tafel
zat? Van wie zijn zij de dupe? U bent weggelopen! U
bent toch niet blijven zitten?

informateur braaf aanvaard. Wij hebben ook gepoogd
om de heer Verhagen tot tweemaal toe aan tafel te
krijgen. Er is er maar een die de stekker uit dat rechtse
kabinet heeft getrokken: dat is de heer Verhagen en zijn
partij, het CDA.
De heer Cohen (PvdA): Ik zie heel goed dat de manier
waarop het gegaan is, onbevredigend is geweest. Ik vind
het echter wel erg gemakkelijk om de schuld daarvan bij
slechts een partij te leggen, zeker daar u wel degelijk de
mogelijkheid hebt gehad om zelf actief mee te werken
aan de totstandkoming van dat kabinet. Natuurlijk,
makkelijk was het niet, maar u had die mogelijkheid,
want u zat daar aan tafel, maar u hebt er de voorkeur
aan gegeven om niet verder te gaan. Vervolgens spreekt
u over uw kiezers en de democratie. Het is lastig om te
zien dat de partijen alleen op procedurele gronden niet
tot overeenstemming zijn gekomen. Ik vind het wel
eenvoudig om dan te zeggen: dat ligt aan het CDA. Dat
ligt even hard aan uzelf!
De heer Wilders (PVV): Voorzitter. In deze interruptie heb
ik geen begin van een vraag kunnen ontdekken, maar
laat ik volstaan met de opmerking dat het niet zo is. Wij
hebben ons best gedaan, iedere keer bij de informateur.
Ik zie mij ’s avonds nog met de heer Rutte, met z’n
tweeën, zitten. Wij zaten manieren te verzinnen om de
heer Verhagen aan tafel te krijgen. De informateur heeft
daarbij geholpen door twee gesprekken te entameren.
Iedere keer opnieuw was het het CDA dat zei: wij hebben
er geen zin in. Je hebt in Nederland met deze politieke
uitkomst nu eenmaal drie partijen nodig om een
meerderheid te halen. Het heeft dan geen zin om in je
eentje te gaan onderhandelen; het heeft dan ook geen
zin om met z’n tweeën te gaan onderhandelen. Daar heb
je echt drie partijen voor nodig.
De heer Pechtold (D66): Voorzitter. Wat een inconsequent verhaal! Het vorige kabinet had weliswaar ook niet
de steun van mijn fractie, maar als daar in het ″huwelijk″
een probleem was, wilden ze, geloof ik, zoiets als een
relatietherapeut. Dat was een idee van de ChristenUnie.
Dit huwelijk is echter nog niet eens geconsumeerd
tussen u drieën en u ligt al rollebollend over straat! Het
is die verfoeide linkse kerk die nu te hulp moet schieten
om u eventueel weer aan tafel te krijgen! U wilde dat
debat niet! Als u nu gewoon met ze wilt praten, schrijf
dat akkoord! U praat vooral in de richting van uw kiezers
om uw achterhoede te dekken. U bent weggelopen! Als
u wilt, zit hier de informateur en gaat u naar hem toe of
u gaat met de twee heren praten en u komt eruit! Dit
debat moet wat mij betreft aangeven hoe wij de
afgelopen twee weken hebben doorgebracht. Welnu, dat
kan transparanter. De vraag is nu: hoe gaan wij
vervolgens door? Als u denkt dat u het balletje naar
iedereen kunt rollen, behalve naar uzelf, degene die is
weggelopen, bent u bij mij aan het verkeerde adres.

De heer Wilders (PVV): Nee, voorzitter, ik ben nergens
van weggelopen. Ik heb iedere uitnodiging van de

De heer Wilders (PVV): Dat is goed nieuws, want ik ben
graag bij u aan het verkeerde adres. Daarom: bedankt
voor deze opmerking. Nogmaals, op het moment dat er
een kans is dat de heer Verhagen, de heer Rutte en ik
opnieuw aan tafel kunnen gaan zitten ... wat zeg ik? ...
voor het eerst aan tafel kunnen gaan zitten, ben ik er als
de kippen (mijnheer Pechtold, u moet ze kennen) bij. Ik
ben het daar dus mee eens. Ik zal er dus zijn!

Tweede Kamer

29 juni 2010
TK 92

Eerste informatieronde

92-7613

Wilders
De voorzitter: U vervolgt uw betoog.
De heer Wilders (PVV): Ik vervolg mijn betoog.
Voorzitter. Ik wil nog zeggen dat veel partijen in dit
huis, de Tweede Kamer, (wij hebben het de afgelopen
jaren allemaal meegemaakt) vinden dat wij snel moeten
onderhandelen. Met de meest verschrikkelijke organisaties, zelfs met terreurorganisaties, zoals Hamas en
Taliban, moet allemaal gepraat worden, hup, meteen,
snel, maar met de PVV praten, nee, ho, dat is een groot
taboe; dan zouden in een keer grenzen overschreden
worden.
De Partij van de Arbeid, de partij van de heer Cohen,
boekte het op een na slechtste resultaat uit haar
geschiedenis. Alleen Ad Melkert, mijnheer Cohen, was
een nog grotere brekebeen. Uitgerekend die partij,
mevrouw de voorzitter, de Partij van de Arbeid, levert nu
de informateur, mijnheer Tjeenk Willink. Hij mag nu zijn
partijgenoten aan baantjes helpen. Kan iemand mij de
logica daarvan uitleggen? Een verliezer van de verkiezingen krijgt in een keer een informateur cadeau! Op de
verkiezingsposter van de Partij van de Arbeid stond de
leuze: iedereen telt mee. 1,5 miljoen PVV-stemmers tellen
echter niet mee. Op een andere poster van de Partij van
de Arbeid stond: niet je afkomst telt, maar je toekomst.
Als je afkomst echter de PVV is, heb je geen toekomst in
een democratie waarin de bonzen van de Partij van de
Arbeid de dienst uitmaken.
Ik sprak in mijn interruptie al over het CDA en doe dat
nu graag nog een keer. Het CDA spant helemaal de
kroon. Het CDA weigert te onderhandelen. Het weigert
zelfs maar te komen praten met de PVV en de VVD
zonder dat die partijen eerst een akkoord hebben
gesloten. Het CDA wil nu echter wel direct onderhandelen en aan tafel met de Partij van de Arbeid en de VVD,
zonder voorwaarden vooraf dus. Dat is onbegrijpelijk en
inconsistent. Mijnheer Verhagen, ik zeg dit rechtstreeks
tegen u. Wat u daar gepresteerd hebt, is onbeschrijfelijk
arrogant ten opzichte van onze kiezers.
De partij van de heer Rutte, de VVD, lijkt nu te rennen
in de armen van Job Cohen. In de verkiezingsstrijd
duidde de heer Rutte het verkiezingsprogramma van de
Partij van de Arbeid nog aan als ″de langste zelfmoordbrief uit de geschiedenis″. Nu lijkt het echter erop dat
Mark Rutte dat suïcidale geschrift snel zal ondertekenen.
De mensen die op de VVD hebben gestemd, krijgen
dadelijk de Partij van de Arbeid en misschien zelfs
GroenLinks en D66 erbij. Je zult maar VVD hebben
gestemd. Ik zie daar al iemand juichen, maar dat is niet
de heer Rutte.
De heer Rutte (VVD): De heer Wilders maakt zich zo veel
zorgen over de mensen die VVD hebben gestemd.
Mijnheer Wilders, ware het niet verstandig geweest om
op die bewuste dinsdagavond de onderhandelingen toch
gezamenlijk te openen? Ik was beschikbaar.
De heer Wilders (PVV): In het verslag van de informateur
staat ook dat de heer Rutte uiteindelijk, net als ik, vond
dat het een verkeerd idee was om te onderhandelen
zonder het CDA.
De heer Rutte (VVD): Ja, dat klopt. Ik was het met de
heer Wilders eens dat het raar is om met een lege stoel
te onderhandelen. Ik was die dinsdagavond echter
voorbereid naar de gesprekken bij de informateur

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

gekomen. Ik had gekeken naar de hoofdlijnen van het
programma van de heer Wilders en naar mijn eigen
programma. Ik had in dat kader bedacht wat je zou
moeten doen om met elkaar op hoofdlijnen tot iets te
komen, waardoor je misschien later Verhagen van het
CDA erbij kon betrekken. De heer Wilders zei toen dat hij
dat niet wilde, omdat er een lege stoel stond. Hij had
daarvoor ook goede argumenten. Heeft hij achteraf geen
spijt, omdat het misschien beter was geweest om toch
even die onderhandelingen te voeren? Eigenlijk nam de
heer Wilders uiteindelijk het initiatief om de onderhandelingen af te breken.
De heer Wilders (PVV): Ik heb geen seconde spijt
daarvan. Sterker nog, mijn argumenten waren zo goed
dat ik de heer Rutte heb overtuigd.
De heer Rutte (VVD): Ja, zeker.
De heer Wilders (PVV): Ook dat kan men lezen in het
verslag. Mijnheer Rutte, u zei immers één dag later ook
dat het geen zin had om te onderhandelen. U hebt toen
niet tegen mij gezegd: laten wij het nog een keer
proberen; ik wil toch onderhandelen zonder het CDA. U
was het 100% met mij eens. Ik heb u ervan overtuigd.
De heer Rutte (VVD): Ik nodig de heer Wilders uit om
alsnog gezamenlijk te onderhandelen om te bezien of wij
tot een akkoord kunnen komen, waarbij het CDA later
kan aansluiten. Mijnheer Wilders, wat is uw antwoord?
De heer Wilders (PVV): Met het CDA erbij bent u nu mijn
man, mijnheer Rutte. Zonder het CDA is het een farce.
Mijnheer Rutte, u was het met mij eens. In het verslag
van de informateur staat dat u het onzinnig vond. Buiten
riep u voor 100 camera’s: het heeft geen zin; wij kunnen
niet onderhandelen met een lege stoel.
De heer Rutte (VVD): De gang van zaken staat precies
beschreven in het verslag van de informateur. Ik kwam
naar dat overleg met de intentie om met de heer Wilders
te onderhandelen over een akkoord. Hij zei dat hij niet
wilde onderhandelen met een lege stoel. Ik zei: je hebt
daar op zich goede argumenten voor. Als je het niet wilt,
is het inderdaad beter om te kijken hoe wij de heer
Verhagen alsnog aan tafel kunnen krijgen. Daarvoor
waren die twee gesprekken bedoeld. Het einde van het
liedje is dat het door mij en de heer Wilders gewenste
rechtse kabinet er niet komt. Ik vraag de heer Wilders
daarom nogmaals of het niet verstandig zou zijn om
terug te keren naar die dinsdagavond, zodat wij alsnog
gezamenlijk bekijken of wij op hoofdlijnen een akkoord
kunnen sluiten.
De heer Wilders (PVV): Zeker, als de heer Verhagen erbij
zit, ben ik uw man. Zonder de heer Verhagen ... Mijnheer
Rutte, wij moeten niet onderhandelen. Onze twee
partijen hebben immers geen meerderheid. Met elkaar
praten en overleggen zoals de informateur eerder heeft
voorgesteld, vind ik prima: een tweegesprek tussen u en
mij, een tweegesprek tussen u en de heer Verhagen en
wellicht nog een derde tweegesprek. Onderhandelen doe
je echter met zijn drieën en niet met zijn tweeën als je
samen 55 zetels hebt.
De heer Rutte (VVD): Mijnheer Wilders, u legt de hele

29 juni 2010
TK 92

92-7614

Wilders
schuld neer bij het CDA. U weet dat het CDA niet
geweldig uit de verkiezingen is gekomen. Ik interpreteer
eens even. Het kan zo zijn dat het CDA zegt: probeer
samen een eind te komen en wie weet wordt dat zo’n
mooi verhaal dat wij daarbij kunnen aansluiten. U hebt
gelijk als u zegt dat wij gezamenlijk hebben geconstateerd dat wij dat niet moesten doen, maar inmiddels is
het een feit dat daardoor een rechts kabinet niet mogelijk
is. Als u een vent bent en dat rechtse kabinet toch wilt,
dan gaat u in op mijn uitnodiging om gezamenlijk te
gaan onderhandelen. U doet dat echter niet, maar u gaat
een beetje als een voetballer op het veld liggen, terwijl u
helemaal niet bent getackeld, en een beetje zielig doen.
Dat doet u!
De heer Wilders (PVV): Als hier iemand wordt getackeld,
dan is dat de kiezer van de VVD! Dan zijn het de mensen
die op de VVD hebben gestemd, maar die nu zien
gebeuren dat uw partij, mijnheer Rutte, dadelijk de PvdA
en, als het nog erger wordt, ook mevrouw Halsema en
de heer Pechtold erbij krijgt. De VVD-kiezer heeft op de
heer Rutte gestemd, maar hij krijgt Halsema, Pechtold en
Cohen erbij. Daar heeft de heer Rutte voor gezorgd. Als u
een vent was geweest, mijnheer Rutte, dan had u vorige
week de majesteit geadviseerd om een informateur van
CDA-huize erbij te benoemen. U bent nu, mijnheer Rutte,
van het rechtse kabinet wel heel snel overgestapt op uw
middenkabinet. Dat hebt u nog sneller gedaan dan de
informateur het kon opschrijven. Als u dat niet had
gedaan, als u de majesteit had geadviseerd om, naast de
heer Rosenthal, ook nog een informateur van CDA-huize
te benoemen, om alsnog een poging te doen tot een
rechts kabinet te komen, dan was u een vent geweest,
maar dat hebt u niet gedaan. U riep meteen dat er een
PvdA’er bij moest komen en die heeft u gekregen ook.
Nederland krijgt nu een kabinet-Rutte/Halsema/Cohen,
maar daar zit niemand op te wachten.
De heer Rutte (VVD): Als dat kabinet er al zou komen,
dan is dat uw schuld. Ik leg u nog een keer het verzoek
voor om een-op-een met mij te onderhandelen om te
bezien of wij het eens kunnen worden, zodat wij later
kunnen bezien of het CDA bereid is om aan te haken. Dat
lijkt mij de enige manier om te komen tot zo’n rechts
kabinet. U weigert dat, maar u gebruikt grote woorden. U
weigert op dit moment om echt boter bij de vis te doen.
Wat u eigenlijk aan het doen bent, is vooral heel erg
zielig zitten zijn.
De heer Wilders (PVV): De heer Rutte is nu een stuk
milder en een stuk liever voor het CDA, want hij heeft die
partij nodig. Hij heeft snel afscheid genomen van een
rechts kabinet. Hij is het met mij eens dat er niet moet
worden onderhandeld met een derde.
De heer Rutte (VVD): Ik nodig u uit, mijnheer Wilders,
om de onderhandelingen te heropenen!
De heer Wilders (PVV): Ik maak mijn zin af: ...en dat er
niet moet worden onderhandeld met een derde, maar hij
is nu op weg naar een kabinet met het CDA en de PvdA,
of D66 en GroenLinks. Dat is wat u aan het doen bent,
mijnheer Rutte! U bent lief voor de heer Verhagen,
omdat u hem dadelijk nodig hebt om een links kabinet
mee te vullen. Ik persoonlijk, mijn partij, ben bereid om
over vijf minuten opnieuw te onderhandelen, want wij

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

willen niets liever dan een rechts kabinet, maar dan wel
met de heer Verhagen erbij. Wij laten de heer Verhagen
er niet mee wegkomen als hij een cordon sanitaire om
onze partij legt. Onderhandelen doe je echter met zijn
drieën. Als u dat kabinet wilt, dan hebben wij de heer
Verhagen daarbij nodig. Als de heer Verhagen aanschuift,
dan ben ik nu uw man, mijnheer Rutte.
De heer Rutte (VVD): Ik ben bereid om ver te gaan om
dat rechtse kabinet mogelijk te maken. Feit is echter dat
u, mijnheer Wilders, en ik op dit moment het CDA
daarvoor niet aan tafel krijgen. Daarom is besloten de
onderhandelingen stop te zetten. Daarmee lijkt een
rechts kabinet van tafel. U maakt hier nu veel misbaar, u
gebruikt grote woorden, maar als u dat rechtse kabinet
echt wilt, dan zou u nu bereid moeten zijn om alsnog
met mij te bezien of wij het gezamenlijk eens kunnen
worden. Vervolgens kunnen wij kijken of het CDA dan
aanhaakt. Als u dat niet wilt, dan moet u ook eerlijk zijn.
Dan zit u blijkbaar liever in de oppositie, met al uw gelijk
van de wereld, dan dat u werkelijk verantwoordelijkheid
wilt nemen voor de regering van Nederland. Dat zijn dan
de feiten waar uw 1,5 miljoen kiezers mee hebben te
leven. Zo is het.
De heer Wilders (PVV): Wij hebben een derde partij
nodig om aan tafel te gaan zitten. Als het CDA aan wil
schuiven, dan zijn wij erbij. Dan zullen wij ervoor zorgen
dat wij gaan regeren. Dan zijn wij ook bereid om
daarvoor stappen te zetten, maar het blijft een feit,
mijnheer Rutte, dat u heel snel afscheid hebt genomen
van het rechtse kabinet, want u hebt het staatshoofd niet
eens geadviseerd om het nog een keer te proberen met
een CDA-informateur. U bent degene die er nu voor zorgt
dat de kiezer op de VVD dadelijk de PvdA erbij krijgt, de
heer Pechtold en met een beetje pech ook GroenLinks.
Dat is ook uw verantwoordelijkheid.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Voorzitter. Voor zo’n
onderlinge rechtse afrekening heb je eigenlijk geen linkse
partijen meer nodig. Begrijp ik de heer Wilders goed dat
hij de komende weken niet beschikbaar is voor gesprekken met de VVD?
De heer Wilders (PVV): Nogmaals, wij waren eerder
beschikbaar om tweegesprekken te houden, tegelijkertijd
met tweegesprekken met het CDA, om te komen tot
onderhandelingen met zijn drieën. Wij willen met
iedereen praten. Wij willen met iedereen gesprekken aan.
Wat wij niet willen, is onderhandelen zonder de drie
partijen die een meerderheid gaan vormen. Dat is
onverstandig. Dat vond de heer Rutte ook onverstandig;
nu niet meer, want hij moet goeie vriendjes blijven met
het CDA, omdat hij met hen en met u in het kabinet wil.
Maar wij vinden dat onverstandig, en dat vinden wij nog
steeds.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Laat ik alleen nog
opmerken dat ik het wonderlijk vind dat de PVV zichzelf
zo afhankelijk maakt van het CDA. En ten tweede: als dit
de manier is waarop u de onderhandelingen opent met
het CDA en de VVD, ben ik heel benieuwd naar de
werkelijke onderhandelingen, als die ooit zouden
plaatsvinden, want ... Ik ben benieuwd!
De heer Wilders (PVV): Wij van de PVV zeggen waar het

29 juni 2010
TK 92

92-7615

Wilders
op staat en wij kijken niet of het later goed uitkomt of
niet. Ik zeg wat ik heb gevonden, en dat zal ik hier in dit
huis altijd blijven doen.
De heer Roemer (SP): Ik was in de campagnetijd niet
altijd even aardig tegen collega Rutte, maar nu moet ik
dat wel even zijn. Hij heeft hier een prachtige ballon
doorgeprikt. Als ik zo’n kans krijg van collega Cohen om
met zijn tweeën aan tafel te gaan zitten om een lijstje te
maken, ga ik nu met hem mee.
(geroffel op de bankjes)
De heer Wilders (PVV): Laten wij hopen dat u die kans
niet krijgt.
De heer Roemer (SP): Ik hoorde wat ... Misschien wordt
het nog iets! Mevrouw Halsema gaat ook nog mee; het
wordt dus misschien toch nog een linkse lente. Ik mag
het hopen. Ik ben overigens blij dat u het niet doet, want
anders krijgen wij zo’n vreselijk rechts kabinet, waar heel
Nederland absoluut niet op zit te wachten. Maar dat even
terzijde. Als u echt zou willen, mijnheer Wilders, als u
echt zou willen, had u meteen ja gezegd op de uitnodiging van Rutte. U had ervoor gezorgd dat er een
programma lag waar het CDA niet omheen kon of waar
het heel duidelijk afstand van had moeten nemen. Dan
hadden wij duidelijkheid gehad. U doet nu gewoon met
de Haagse spelletjes mee.
(geroffel op de bankjes)
De heer Wilders (PVV): Even het geklap afwachten in de
burelen van de SP ...
Wat is het voor gekkigheid dat ik met de heer Rutte
zou gaan onderhandelen, met een akkoord zou komen,
zodat vervolgens het CDA ziet wat wij hebben uitonderhandeld en aan cherrypicking kan doen, er dingen uit kan
halen, er dingen bij kan voegen ... In geen 100 jaar! Wij
willen een rechts kabinet. Wij willen gaan regeren. Wij
hebben die 1,5 miljoen mensen niet voor niets gekregen
om verantwoordelijkheid te nemen. Maar onderhandelen
doe je met zijn drieën, dat doe je niet met zijn tweeën en,
nogmaals, het CDA is degene die hier zou moeten
zeggen: ik stap over mijn schaduw heen en ik ga de
onderhandelingen aan. Het is onbegrijpelijk dat zij dat
niet doen. Zij willen wel in één keer met de VVD en de
Partij van de Arbeid aan tafel; dat willen zij niet met ons.
Ik heb daar geen verklaring voor, en ik ga dat ook niet
honoreren. In geen 100 jaar.
De heer Roemer (SP): De heer Verhagen krijgt ongetwijfeld zijn interrupties nog wel, als hij tenminste het woord
voert; daar ga ik wel van uit. Maar ik spreek u nu aan.
Als u een kans krijgt, en u wilt die daadwerkelijk nemen
om inderdaad aan de knoppen te gaan zitten, moet u
zo’n kans grijpen. U doet dat gewoon bewust niet. U
laadt dus ook de verdenking op u dat u eigenlijk
helemaal niet wilt.
De heer Wilders (PVV): Wij willen niets liever dan
regeren, al was het maar om uw partij, maar vooral die
van de heer Cohen, ver uit de Trêveszaal te houden. Een
mooier doel, mijnheer Cohen, kun je toch niet hebben.
Maar één ding: wij kunnen alleen een meerderheidscoalitie vinden met drie partijen. Dan is het niet meer dan

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

logisch dat je ook met zijn drieën onderhandelt. Wij zijn
niet de partij die zegt: wij willen niet onderhandelen. Er
is maar één partij die zegt: wij willen niet onderhandelen.
Dat is het CDA.
De heer Cohen (PvdA): Mijnheer Wilders, ik hoorde u net
zeggen dat u dat niet wilde omdat u dan eerst met de
VVD zou onderhandelen en tot een akkoord zou komen,
en daarna nog een keer, zodat u twee keer zou moeten
toegeven. Als dat de reden is waarom u dat niet wilde,
begrijp ik daaruit dat u gewoon bang bent om de
onderhandeling op die manier te voeren, terwijl daar
toch dat grote goed van u tegenover staat dat dan dat
rechtse kabinet tot stand komt. Ik constateer dus dat het
feit dat u zegt: ″ik doe dat niet twee keer″, ertoe leidt dat
u bang bent om op die manier de onderhandelingen te
voeren.
De heer Wilders (PVV): Mijnheer Cohen, ik ben helemaal
nergens bang voor. Ik ben helemaal nergens bang voor.
Nou, misschien dat u in het kabinet komt. Dat is het
enige waar ik bang voor ben. Maar ik ben verder
helemaal nergens bang voor.
De heer Cohen (PvdA): Voorkom dat dan! Voorkom dat
dan!
De heer Wilders (PVV): Maar ik ga natuurlijk niet met de
heer Rutte een akkoord sluiten als ik niet weet of dat op
een meerderheid kan rekenen. Ik ben gekke Henkie niet.
Met zijn drieën aan tafel, met zijn drieën een akkoord. Er
ligt een prachtige kans voor een rechts kabinet, maar de
heer Verhagen moet daarbij aan tafel zitten, en als hij dat
niet doet, blokkeert hij zo’n kabinet.
De heer Cohen (PvdA): Misschien gekke Henkie niet,
maar misschien moet u dan nog Ingrid raadplegen.
(hilariteit)
De heer Wilders (PVV): Zeker! En toevallig was ik net bij
Ingrid.
De voorzitter: U vervolgt uw betoog.
De heer Wilders (PVV): Voorzitter, ik zei al: de kans is
groot dat er nu een kabinet komt van het brede midden.
Maar welke partij is er breder dan de PVV en wie
vertegenwoordigt het hart van onze democratie het
beste? Zijn Henk en Ingrid soms melaats? Dat zijn ze
niet! Zijn 60% van de Nederlanders soms niet goed snik
als zij de islam de grootste bedreiging van onze identiteit
vinden, als zij vinden dat de massa-immigratie de
grootste fout is geweest sinds de Tweede Wereldoorlog?
Ik rond af. Gesproken wordt nu onder leiding van een
nieuwe informateur met GroenLinks, de VVD, PvdA, D66
en het CDA. Dat zijn de oude, bestaande middenpartijen
die elkaar opzoeken uit angst voor de flanken en
angstvallig naar elkaar toe kruipen. Maar ik voorspel u:
het politieke midden zal imploderen. Wat we nu zien,
waarvan we nu getuige zijn, is de laatste stuiptrekking
van de oude politiek. Die oude politiek, ik zeg het u hier,
heeft haar langste tijd gehad. De kiezer pikt dit niet. De
PVV zal de grootste partij van Nederland worden,
mijnheer Cohen.

29 juni 2010
TK 92

92-7616

Wilders
De heer Pechtold (D66): Iedereen kan vaststellen dat die
gehele bijdrage van tevoren geschreven was. Welke
vraag of opmerking er van wie dan ook zou komen, deze
tekst zou worden uitgesproken. Dat is precies uw
probleem, mijnheer Wilders, u hebt gewoon geen
leiderschap. U probeert die 24 Kamerleden, waaronder
een hoop nieuwelingen, en die 1,5 miljoen kiezers te
laten zien dat u het hier allemaal wel in de klauwen hebt.
De heer Rutte zegt drie keer: kom praten. En u komt
gewoon niet ... De heer Verhagen spreekt u helemaal niet
aan! Het is uw gebrek aan leiderschap dat u daar in uw
eentje staat, want ze willen best praten. U wilt toch zo
graag naar de informateur? Stel dat andere partijen dat
zouden steunen, gaat u dan naar hem toe?
De heer Wilders (PVV): Over leiderschap gesproken: wij
zijn de partij die de grootste overwinnaar is van de
verkiezingen. U mag blij zijn dat u van drie zetels naar
tien zetels bent gegaan, mijnheer Pechtold – ik heb u
ermee gefeliciteerd – maar kom nu niet aan met
″leiderschap″. De PVV heeft onder mijn leiding de
verkiezingen grandioos gewonnen. U kunt daar nog niet
van dromen. Wij dromen er niet over, bij ons is het
werkelijkheid geworden. Op het moment dat een
informateur mij uitnodigt, zal ik er zijn. Maar onderhandelingen over een rechts kabinet, waar u niet bij zit,
moeten met de partijen die zo’n kabinet aan een
meerderheid helpen. Daarbij hoort het CDA.
De heer Pechtold (D66): Leiderschap is iets anders dan
martelaarschap. Leiderschap is dat je op het goede
moment doorhebt dat een debat in de Kamer heel
belangrijk kan zijn voor de transparantie van het proces.
Toen zat u fout: u stemde tegen, u wilde het niet. En nu,
na een paar weken, probeert u uw gelijk te halen. U
probeert die nieuwe fractie te laten zien: kijk, zo doe je
dat. Zo doe je dat dus niet! Je probeert op zijn minst in
te gaan op het verzoek van de heer Rutte. Je probeert de
heer Verhagen niet te beledigen, maar je kijkt wat je
samen kunt. Het enige waar u de komende jaren weer op
uit bent, is dat martelaarschap van: ik heb het allemaal
wel goed gezien, maar ze geven mij geen gelijk. De
mensen doorzien dat op een keer, mijnheer Wilders. De
mensen doorzien dat u bent weggelopen toen u de keuze
had, dat u nu niet naar de informateur wilt als ik het u
vraag. Uw fractie komt daar nog wel een keer achter.
De heer Wilders (PVV): Mijnheer Pechtold, u bent bijna
een stripfiguur. U roept al jaren in dit huis dat mensen
dit en dat zouden doorzien. Dat is allemaal echt klinkklare
onzin. Wat is er uiteindelijk gebeurd na de verkiezingen?
Nadat u jaren hebt geroepen dat de PVV niet deugt, dat
we fout zijn en dat mensen het doorzien, is het een feit
dat wij ongeveer vijf keer meer hebben gewonnen dan u.
Het is een feit dat wij meer leiderschap hebben getoond,
dat wij meer mensen aan ons hebben gebonden, dat wij
de derde partij van Nederland zijn. Kom mij dus niet aan
met ″leiderschap″. Ga terug naar uw bankje en ga een
stripboek lezen.
De heer Pechtold (D66): Beledigen is inderdaad uw
kenmerk, maar het glijdt me gewoon van mijn pak af ...

er niet. Je komt er door mensen mee te nemen in een
visie, door mensen te laten zien waar je naartoe wilt en
dan het liefst iets positiefs, met zijn allen. Uw leiderschap
valt hier keer op keer door de mand. Het waren Halsema
en Pechtold die gisteren nog moesten zeggen: wij
snappen de frustratie van Wilders wel, hij is alleen aan
het verkeerde adres. U gaat niet in op verzoeken, u stemt
tegen de verkeerde debatten en u nodigt uzelf op een
foute manier uit bij de informateur. Op die manier kom je
nergens. Leiderschap is zorgen via de regels in de
regering te komen. Ik zou het cursusboek deel 1 maar
eens lezen!
De heer Wilders (PVV): Leiderschap betekent dat je
opkomt voor je standpunten, dat je opkomt voor al die
Nederlanders die jouw gedachtegoed goed vinden. Dat
hebben wij gedaan.
De heer Pechtold (D66): Martelaarschap!
De heer Wilders (PVV): Nee, mijnheer Pechtold. Dat
heeft niets met martelaarschap te maken. Dat heeft te
maken met het feit dat wij opkomen voor al die burgers
die het spuugzat zijn dat Nederland onveilig is, die het
spuugzat zijn dat die massa-immigratie doorgaat en die
het spuugzat zijn dat de zorg onder de maat is. Daar
knokken wij voor, iedere dag opnieuw! Daarvoor hebben
wij, en dat is leiderschap, 24 zetels gehaald. We zijn de
grootste partij, de grootste winnaar van Nederland
geworden. We worden hier door bijna iedereen in een
hoek gezet, alsof we niet deugen. Ik verzeker u, de kiezer
heeft dat door. Wij zullen de grootste partij van Nederland worden. Nederlanders laten niet met zich sollen en
de democratie mag niet opzij worden gezet!
De heer Rouvoet (ChristenUnie): We hebben al kunnen
vaststellen dat de heer Wilders is weggelopen toen wel
onderhandeld kon worden. Ik wil blijven proberen om
wat hij zegt, serieus te nemen. Ik hoorde hem zo-even
zeggen: als ik een uitnodiging van een informateur krijgt,
kom ik. Geldt dat voor iedere combinatie waarvoor hij
aan tafel uitgenodigd wordt? Ik heb uit het eindverslag
van de informateur begrepen dat de heer Wilders maar
met één combinatie wilde praten en dat was met VVD en
CDA. De overige combinaties achtte hij niet zinvol. Is dat
het niet uitsluiten van al die andere partijen en het
schofferen van 6 miljoen kiezers?
De heer Wilders (PVV): Nee hoor. Vraagt u het maar aan
de informateur. Ik heb mijn voorkeur uitgesproken. Ik heb
inderdaad gezegd dat het andere niet erg voor de hand
ligt. Wij hebben echter nooit een partij uitgesloten om te
praten.
De heer Rouvoet (ChristenUnie): Ik vind dit interessant.
Ik zal de vraag straks ook aan de oud-informateur stellen.
In zijn verslag lees ik dat de heer Rutte in die constellatie
zijn eerste voorkeur had uitgesproken voor VVD, PVV en
CDA. Dat was voor de heer Wilders de enige voorkeur.
Dat staat letterlijk zo in het verslag. Dat is dus onjuist, als
ik de heer Wilders goed begrijp.

De heer Pechtold (D66): ... want met beledigen kom je

De heer Wilders (PVV): Voorkeur is voorkeur, maar ik
heb nooit tegen de informateur gezegd dat ik niet kom
op welke uitnodiging voor wat dan ook. Dat ons
voorkeur een centrumrechts kabinet is, al was het maar

Tweede Kamer

29 juni 2010
TK 92

De heer Wilders (PVV): Goed zo!

Eerste informatieronde

92-7617

Wilders
omdat heel het linkse deel van de Kamer ons bij
voorbaat al uitsluit, daar hebt u gelijk in. Ik zie mij ook
niet snel met de heer Cohen in een kabinet zitten. Ik ga
nog liever naar Hawaï. Maar, nogmaals, als we een
uitnodiging krijgen van de informateur, zijn we er. Ligt
het voor de hand dat dat gaat gebeuren met linkse
partijen die ons al hebben uitgesloten? Nee, natuurlijk
ligt dat niet voor de hand.
De heer Rouvoet (ChristenUnie): Ik zal de informateur
straks vragen wat hij bedoelde.
De heer Wilders (PVV): Ik wens u veel succes.
Voorzitter. Ik rond af met de herhaling dat de PVV de
grootste partij van Nederland gaat worden.
©
De heer Roemer (SP): Goh, mijnheer Wilders, laat de SP
dat nou ook van plan zijn. Dat wordt nog een leuke
strijd!
Voorzitter. De uitslag van de verkiezingen van 9 juni
hebben het werk van de informateur en de onderhandelingen tussen de partijen niet eenvoudig gemaakt. Geen
enkele coalitie lijkt voor de hand te liggen. De vraag
welke coalitie, welke combinatie zo goed mogelijk de
wens van de kiezer vertaalt, is dan ook niet gemakkelijk
te beantwoorden. Zeker niet nu een coalitie met zowel de
grootste partij als de grootste winnaar is gestrand. Het
CDA haalde inderdaad een truc uit door een raar soort
tussenakkoord te vragen van VVD en PVV, maar aan de
andere kant liet de VVD dat ook gebeuren. De VVD had
ook kunnen zeggen: wij praten over geen enkele andere
coalitie met het CDA zolang u deze voorkeur blokkeert.
De VVD heeft dat niet gedaan en daarmee zou je denken
dat ze het dus niet zo erg vonden. Het debat van zojuist
beluisterend, staan alle deuren voor de PVV weer
wagenwijd open en kan ik inderdaad niet anders dan tot
de conclusie komen dat de PVV zelf helemaal niet wil.
Als je dat laat gebeuren, moet je het niet gek vinden
dat niet verder gesproken wordt. Hadden wij zo’n kans
maar. De partijen hebben wel degelijk de kans gehad om
te onderhandelen, maar die coalitie is er niet gekomen.
Daarmee ligt wat mij betreft het speelveld geheel open
en verdienen alle andere mogelijke combinaties een
gelijkwaardige kans. We moeten voorkomen dat de
gevestigde partijen van de regeringsvorming een soort
pausbenoeming maken. De mensen kiezen iemand om te
knokken voor hun zaak. Vervolgens gaan hier de deuren
dicht en komt er na veel gesteggel iets uit waar mogelijk
niemand gelukkig van wordt. Dit doet de democratie
geen goed.
Ik snap dat er in eerste instantie gekeken wordt naar
de grootste partij en de grootste winnaar, maar laten wij
niet doorslaan. Een stem van iedere kiezer moet
evenveel waard zijn. Een partij met vijftien zetels – dat
zijn bijna 1 miljoen kiezers – moet net zo goed kans
maken om verantwoordelijkheid te dragen dan welke
andere partij dan ook. Informateur Rosenthal heeft het de
afgelopen weken niet nodig of niet wenselijk geacht de
SP met haar vijftien zetels verder te betrekken bij de
gesprekken voor een stabiele coalitie. Hij heeft niet
kunnen of willen horen dat wij bereid zijn te onderhandelen over regeringsdeelname. Mijn vraag aan de
informateur is waarom hij deze optie geen kans heeft
willen geven.

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

Nu Hare Majesteit de heer Tjeenk Willink heeft
verzocht een nieuwe verkenning te doen, moet hij
partijen en potentiële combinaties gelijkwaardig
behandelen. Eerder heb ik de stabiele centrumlinkse
combinatie van PvdA, CDA, SP en GroenLinks voorgesteld. Vier partijen die elkaar zouden kunnen ontmoeten
op punten van solidariteit, gemeenschapszin en soliditeit.
Een combinatie die een meerderheid heeft in zowel de
Eerste als de Tweede Kamer. Vier partijen die het eens
zijn over kleinschalig organiseren van zorg en onderwijs
en over veiligheid, en die in goed overleg kunnen komen
tot sociale maatregelen voor het bestrijden van de crises.
Er is een waslijst van tientallen punten waar de partijen
het eens over kunnen worden. Uiteraard is er een
aardige lijst met knelpunten, maar het is de moeite
waard om met elkaar te bekijken of je daar uitkomt.
Voorlopig lijkt er bij andere partijen weinig enthousiasme over deze optie, maar uitgesloten is die ook na de
eerste informatieronde door niemand. Zo gek is deze
optie ook nog niet. De rechtse coalitie lijkt door de
achterban van het CDA wellicht geblokkeerd te worden.
Mijn vraag aan de CDA-fractie zal straks dan ook zijn: als
dat zo is, zeg het dan ook gewoon. Een samenwerking
tussen de VVD en de PvdA is ook al behoorlijk ongeloofwaardig aan het worden. In verkiezingstijd hebben ze
elkaar voor van alles en nog wat uitgemaakt. Elkaars
programma’s deugden voor geen meter. De verschillen
leken onoverbrugbaar. Net als de heer Wilders noemde
de VVD het partijprogramma van de PvdA zelfs de
langste zelfmoordbrief ooit. Dan binnen 24 uur vertellen
dat je samen verder wilt, is opmerkelijk. Dat is heel
opmerkelijk, vooral jegens de Partij van de Arbeid.
Als er één programma is dat dicht bij de Partij van de
Arbeid staat, dan is het wel dat van de SP. De vraag is of
de PvdA daadwerkelijk wil waarmaken wat zij in haar
programma heeft opgeschreven. De heer Cohen noemde
een samenwerking met de SP in zo’n centrumlinkse
coalitie niet aan de orde. Het is niet aan de orde, omdat
hij het niet aan de orde stelt. Op deze manier worden
progressieve partijen slechts schoothondjes van de VVD.
Ik kan mij niet voorstellen dat de achterbannen van
GroenLinks en de PvdA dat willen.
Ik hoorde de woordvoerders van GroenLinks en de
PvdA net zeggen niet te snappen waarom de PVV niet
samen met de VVD eens een eerste akkoord wilde gaan
maken. Als zij dat echt vinden, waarom proberen zij dat
dan niet met ons, zodat wij met linkse progressieve
partijen samen sterker kunnen staan en op die manier zo
veel mogelijk van onze gezamenlijke ideeën overeind te
houden. Vandaar dat ik nog moet zien of een paars
kabinet er daadwerkelijk komt. Daarom is het noodzakelijk om alle opties uit te zoeken. Vandaar dat ik mij tot
slot nog wil richten tot de nieuwe informateur. Als hij
daadwerkelijk boven de partijen staat, wat hij zegt en
steeds benadrukt, dan zou hij alle fractievoorzitters met
coalitie-ideeën moeten consulteren. Ik reken op zijn
uitnodiging.
©
De heer Rutte (VVD): Voorzitter. Ik wil mij in mijn
bijdrage beperken tot het maken van een drietal
opmerkingen.
De eerste opmerking is deze. Wat de VVD betreft, moet
er een kabinet worden gevormd dat stabiel is en met een
aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid zijn hele

29 juni 2010
TK 92

92-7618

Rutte
termijn zal uitzitten, en dat tegelijkertijd een regeringsprogramma heeft waarmee orde op zaken wordt gesteld
in Nederland. Dat zijn voor ons de twee belangrijke
randvoorwaarden aan een coalitie.
De tweede opmerking die ik wil maken, is dat het,
gezien de verkiezingsuitslag, wat ons betreft voor de
hand ligt om een rechts kabinet te vormen, van VVD,
zijnde de grootste partij, PVV, by far de grootste winnaar,
en het CDA. Nu dat niet mogelijk lijkt, kiest de VVD
ervoor om in te zetten op een coalitie van VVD, Partij van
de Arbeid en CDA. Dat zou dus een coalitie zijn die door
het midden gaat, zoals dat genoemd wordt.
De derde opmerking die ik wil maken, gaat over de
urgentie. Grote Europese landen – ik denk aan Duitsland,
het Verenigd Koninkrijk en Spanje – zijn bezig om
vergaande ombuigingspakketten vast te stellen om hun
staatsfinanciën op orde te brengen. Dat betekent dat in
de komende maanden de aandacht in toenemende mate
naar middelgrote economieën zoals de onze zal gaan.
Wij kunnen het ons simpelweg niet veroorloven om te
lang met deze formatie bezig te zijn. Wij hebben met
elkaar de noodzaak onder ogen te zien dat in Nederland
een stabiel kabinet gevormd moet worden. Per dag, as
we speak, loopt de staatsschuld met meer dan 100 mln.
op. Dat is een onbetaalbare rekening. Er moet zo snel
mogelijk een kabinet aantreden dat deze grote vraagstukken en andere grote vraagstukken, bijvoorbeeld op het
terrein van veiligheid, immigratie, mobiliteit en onderwijs, gaat aanpakken. Zo snel mogelijk!

willen wij niet aan. Als u nu daadwerkelijk zoveel haast
wilt maken en daadwerkelijk iets voor het land wilt
betekenen, waarom zegt u dan niet: wij gaan meteen met
paars aan de slag en wij zijn er over een maand uit; dan
heb ik de helft van mijn programma ingeleverd of heeft
de PvdA de helft van haar programma ingeleverd? U
blijft er ook een beetje omheen draaien. Drie partijen
willen heel graag paars. Zij hebben dat nu al zo duidelijk
gemaakt dat geen enkele andere optie nog bespreekbaar
is. Alleen blijft u een beetje mopperen en een beetje
ronddwalen in hetzelfde hoekje met die stampvoetende
kinderen.
De heer Rutte (VVD): Nee, dat beeld bestrijd ik. De VVD
heeft een voorkeur voor een coalitie van CDA, VVD en
PvdA. Dat heb ik al gezegd vanaf het moment dat een
coalitie over rechts niet mogelijk bleek. Ik heb toen
ingestemd met een fase waarin wij zouden kijken of
paarse onderhandelingen perspectief zouden kunnen
hebben. Daaruit is mij gebleken dat dit niet het geval is.
Daarom heb ik toen gezegd dat mijn conclusie was dat
het niet ging. Het is prima dat de andere partijen er
opnieuw naar willen kijken, maar zij kennen mijn
randvoorwaarden.
De voorzitter: Tot slot.
De heer Roemer (SP): Dan is mijn conclusie dat wij maar
heel snel met een centrumlinkse coalitie aan de gang
moeten, want dit schiet niet op.

De heer Roemer (SP): Hebt u suïcidale neigingen?
De heer Rutte (VVD): Nee, voor zover mij bekend niet.
De heer Roemer (SP): U noemde het partijprogramma
van de Partij van de Arbeid namelijk ongeveer in die
termen. Nu wilt u ineens, in welke optiek dan ook, zo
gemakkelijk gaan samenwerken en het liefst ook nog
voor 1 juli! Ziet u daar dan überhaupt wel mogelijkheden
toe, of gaan wij elkaar nu maandenlang bezighouden om
vervolgens te moeten constateren dat dit ook geen
werkbare optie is? Volgens mij ligt het niet in de lijn van
de VVD dat wij elkaar hier maandenlang gaan bezighouden.
De heer Rutte (VVD): De heer Roemer heeft in die zin
gelijk dat de verschillen tussen mijn partij en de partij
van de heer Cohen enorm zijn. Het zal uiterst gecompliceerd zijn om het eens te worden over een programma.
Wij kunnen het ons echter niet veroorloven om als
stampvoetende kinderen ontevreden in de hoek te gaan
staan omdat wij onze zin niet krijgen en om dan een
beetje in het eigen gelijk te blijven rondzwemmen, zoals
sommigen in deze zaal doen. Dat gaat niet. Dit land moet
geregeerd worden. Er moet een kabinet gevormd
worden. Ik heb net opnieuw een uitnodiging gedaan aan
de PVV om desnoods een-op-een te kijken of wij het
eens kunnen worden en dan in een later stadium te
bezien of het CDA wil aanhaken. Dat lukt niet. Ik zie op
dit moment geen mogelijkheden voor een coalitie, als de
PVV de opstelling kiest: zonder de PvdA. Zo liggen de
feiten.
De heer Roemer (SP): Maar u doet daar zelf eigenlijk ook
aan mee, want u blijft voor een mogelijkheid opteren
waarvan een andere partij al op voorhand zegt: daar

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

De heer Rouvoet (ChristenUnie): Wij hebben net
allemaal kunnen horen hoe de heer Rutte hier een
uitnodiging aan het adres van de heer Wilders heeft
gedaan. Terugblikkend op de fase die achter ons ligt, zou
mijn vraag aan hem zijn wat hij heeft gedaan, ook in de
richting van de heer Wilders, om zijn eerste voorkeur, te
weten die rechtse coalitie, wel mogelijk te maken. Ik lees
in het verslag dat hij zich bereid heeft verklaard tot
gesprekken en inhoudelijke onderhandelingen. Ik kreeg
uit de weergave van de heer Wilders de indruk dat de
heer Rutte het heel snel met hem eens was en met hem
meegegaan was: dat gaat het niet worden. De heer Rutte
had een duidelijke eerste voorkeur. Welke inspanningen
heeft hij geleverd om in ieder geval inhoudelijk
voortgang te boeken met de fractie van de PVV?
De heer Rutte (VVD): Ik heb moeten vaststellen in de
eerste week van het informatieproces dat die eerste
voorkeur op twee problemen stuitte. Het eerste probleem
was het CDA, dat zei niet aan tafel te willen komen. Je
kunt daar van alles van vinden, maar laten wij, gegeven
de verkiezingsuitslag en ook het gerommel in de
achterban van het CDA, het bij die vaststelling laten.
Het tweede probleem waarop ik stuitte, was de PVV. Ik
was die avond bereid te onderhandelen. De heer Wilders
heeft toen gezegd: laten wij niet de fout maken om te
onderhandelen met een lege stoel; hij heeft dat net
toegelicht. Ik heb gezegd: ja, daar zit ook wat in. Maar ik
stel nu wel vast dat, nu wij een week verder zijn,
daarmee die rechtse coalitie ver weg is. Vandaar dat ik
hier het aanbod heb gedaan aan de heer Wilders om
terug te komen op die ene dinsdagavond en alsnog
een-op-een die onderhandelingen te openen.
De heer Rouvoet (ChristenUnie): Als ik u goed begrijpt,

29 juni 2010
TK 92

92-7619

Rutte
zegt u op mijn vraag welke inspanningen u hebt geleverd
twee keer letterlijk: ik heb vastgesteld ″ja, daar zit ook
wat in″. U hebt dus niet echt geprobeerd om de heer
Wilders zo ver te krijgen om wel degelijk inhoudelijk
voortgang te boeken. U hebt gezegd: daar zit ook wel
wat in, dat begrijp ik wel en ik constateer twee problemen. Ik heb nog niet gehoord welke inspanningen u hebt
geleverd om die problemen de wereld uit te helpen. Het
was uw eerste voorkeur.
De heer Rutte (VVD): Het CDA maakte vanaf het eerste
begin duidelijk dat het er op dat moment geen trek in
had om deel te nemen aan de onderhandelingen. De
feiten lagen er zoals ze er lagen. Ik had ook mee te
wegen de specifieke situatie van die partij, gelegen in de
verkiezingsuitslag. Die dinsdagavond zat ik klaar om
inhoudelijk te onderhandelen; ik kan u de stukken laten
zien. Het is er toen niet van gekomen om alle redenen
die in het verslag staan. Ik doe nu het aanbod aan de
heer Wilders om dat alsnog te doen.
De voorzitter: Echt tot slot.
De heer Rouvoet (ChristenUnie): Dan is mijn conclusie
dat u geen inspanning hebt geleverd om dat verder te
brengen, dat u erin hebt berust. Dat doet wel enige
vragen rijzen hoe stevig die eerste voorkeur was, maar ik
neem er kennis van.
De heer Rutte (VVD): Ik kan geen ijzer met handen
breken. Mijn voorkeur is duidelijk. Ik vind het, gegeven
de verkiezingsuitslag, ook logisch dat wij zo’n coalitie
zouden hebben beproefd. Wij zouden het eens zijn
geworden over een stevige beperking van de immigratie
van kansarmen in Nederland. Wij zouden het eens zijn
geworden over een extra investering in veiligheid en een
extra investering in politie en alles wat veiligheid kan
faciliteren. Wij zouden een stevige onderhandeling
hebben moeten voeren over de financieel-economische
paragraaf, omdat de heer Wilders daar natuurlijk een
notoir linkse agenda heeft. Maar goed, hij heeft er in het
verleden, in zijn VVD-tijd, veel verstandige teksten over
gehad. Ik had goede hoop hem te kunnen overtuigen,
terug te keren naar die oude VVD-teksten. Zo zat ik
mentaal in die voorbereiding. Maar het is lastig, als er
wordt gezegd: wij gaan niet met een lege stoel onderhandelen. Nu is die coalitie ver weg. Daarom zeg ik: laten
wij het alsnog proberen.
De heer Van der Staaij (SGP): Mijn vraag aan de heer
Rutte gaat over een letter. Is zijn conclusie van de eerste
informatieronde dat een centrumrechtse coalitie niet
mogelijk lijkt of niet mogelijk blijkt?
De heer Rutte (VVD): Ze lijkt niet mogelijk. Ik kies een
ander woord dan de informateur, omdat hij zijn
conclusies trekt in de context van de opdracht van het
staatshoofd om te bezien of er op dit moment mogelijkheden zijn om te komen tot een meerderheidscoalitie.
Zoals de kaarten er lagen, kon hij niet anders dan
constateren dat het niet mogelijk is. Ik heb echter te
maken met een ander element, namelijk de factor tijd,
die in de formatie hopelijk ook zijn werk doet. Daarom
denk ik nog steeds dat dit niet onmogelijk is maar
onmogelijk lijkt.

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

De heer Van der Staaij (SGP): Mijn vraag is vervolgens
wat dit betekent voor het vervolg van de gesprekken die
gaande zijn, ook in het kader van de nieuwe informatieronde. De heer Rutte kwam zojuist eigenlijk weer met
een nieuwe uitnodiging voor de heer Wilders. Betekent
dit dat in zijn visie ook op een later moment in deze
informatieronde alsnog gesprekken over zo’n centrumrechtse coalitie kunnen worden gestart?
De heer Rutte (VVD): Gelet op de ligging van de kaarten,
de reactie van de heer Wilders op mijn verzoek en de
opstelling van de andere partij die nodig is voor de
meerderheid van zo’n coalitie, ligt het nu voor de hand
om zo snel mogelijk een kabinet te vormen dat bestaat
uit de PvdA, het CDA en de VVD. Daar hebben wij ook
echt haast mee, want wij kunnen ons niet veroorloven
om lang met dit soort gedoe bezig te zijn. Ik heb zojuist
de urgentie geschetst van de situatie waarin Nederland
zich bevindt. Ik meen dus dat er grote haast is geboden.
De heer Pechtold (D66): De begrippen ″links″ en ″rechts″
zijn in vergelijking met enkele decennia geleden
misschien wat wateriger geworden. U begon in uw korte
betoog zojuist met een stevig verhaal over de internationale verhoudingen en de noodzaak van financiële
maatregelen. Ik steun dat gedachtegoed, maar keer op
keer – vandaag zelfs zeven keer – wordt de hand naar
Wilders uitgestoken. Zojuist herhaalde u – ik weet niet of
u nog in de verkiezingsmodus zat – dat het zo’n
ontzettend linkse agenda is. Zoekt u nu sociaal-cultureel
een rechts kabinet of sociaaleconomisch?
De heer Rutte (VVD): Beide.
De heer Pechtold (D66): Met alle gevoelens voor de
economie worden die gevoelens echter ondergeschikt
gemaakt aan een in uw ogen behoorlijk links verhaal van
de heer Wilders. U hebt dat verhaal vaak vergeleken met
het verhaal van de SP. Wat heeft de heer Wilders die
avond dan allemaal nog meer ingeleverd naast de AOW,
voordat de stoel leeg werd verklaard? Daar zijn wij nu
natuurlijk reuze in geïnteresseerd.
De heer Rutte (VVD): Formeren is niet alleen faseren
maar ook taxeren. Mijn taxatie van de PVV is dat zij
aanmerkelijk meer hecht aan haar immigratiestandpunten dan aan haar sociaaleconomische standpunten.
Daarom acht ik onderhandelingen met die partij, zowel
over een rechts programma over de immigratie als over
– daarbij zijn de vertrekpunten verschillend – een rechts
programma over de economie perspectiefrijk.
De heer Pechtold (D66): Ik vind uw houding een beetje
afwachtend. U hebt zo sterk die voorkeur; in dit debat
hebt u de heer Wilders alweer zeven keer uitgenodigd.
Taxeert u nou of hebt u meer informatie dat de heer
Wilders op al die sociaaleconomische punten zou
draaien? Hij is al gedraaid op het punt van de AOW.
Misschien is hij ook op allerlei andere punten gedraaid.
Hij kwam met zijn hele hebben en houden naar u toe. U
neemt nu een afwachtende houding in en speelt ook niet
de rol om het CDA aan boord te krijgen. Is het nou alleen
taxatie? Dan zou het wel eens een grote misvatting
kunnen zijn. Of vindt u dat sociaal-culturele zelf
misschien ook belangrijker dan alleen het sociaaleconomische?

29 juni 2010
TK 92

92-7620

Rutte
De heer Rutte (VVD): Nee, ik begrijp dat u ook hoopvol
kijkt naar meer signalen uit de hoek van de PVV dat zij
tot een verstandige economische koers komt, maar ik
ben niet verder dan u, namelijk dat de PVV zo verstandig
is geweest om haar AOW-standpunt los te laten. Ik heb
verder geen informatie.
De voorzitter: We gaan nu luisteren naar de heer Cohen
van de PvdA. Hij spreekt in deze functie voor het eerst,
maar daar gaat hij zelf iets over zeggen.
©
De heer Cohen (PvdA): Mevrouw de voorzitter. Het is
een groot voorrecht om de Kamer te mogen toespreken
vanaf dit spreekgestoelte. Ik heb enige ervaring sprekend
vanuit vak-K en ik ken het gebruik dat tijdens een
maidenspeech niet geïnterrumpeerd wordt, maar gelet
op dat verleden stel ik u, mevrouw de voorzitter, voor om
daar vandaag niet de hand aan te houden.
De voorzitter: Mevrouw Halsema is niet meer te
houden.
De heer Cohen (PvdA): Komt u maar, mevrouw
Halsema!
De voorzitter: Nee, u leert nog wel dat u dat vooral niet
moet zeggen.
De heer Cohen (PvdA): Komt u maar, mevrouw
Halsema!
De verkiezingen van 9 juni jongstleden hebben
opnieuw een grote verschuiving in de politieke verhoudingen laten zien. Die verschuivingen hebben het tot
stand komen van een kabinet niet eenvoudig gemaakt.
Desalniettemin is het in het licht van de economische
crisis van belang dat op een zo kort mogelijke termijn
een stabiel kabinet aantreedt dat noodzakelijke beslissingen kan nemen voor een sociale en sterke toekomst van
ons land.
Aan zowel de Koningin als de informateur hebben wij
laten weten dat in onze ogen twee normale meerderheidskabinetten mogelijk zijn, zeker gezien de uitslag van
de verkiezingen. Het betreft een kabinet met de VVD, de
PVV en het CDA, een zogenaamd ″rechts kabinet″, en een
kabinet met de VVD, de PvdA, D66 en GroenLinks, de
zogenaamde ″paars-plusvariant″.
Wij zijn geen voorstander van een rechts kabinet. Dat
is duidelijk. Op basis van de uitslag van de verkiezingen
lag het echter het meest voor de hand om eerst een
verkenning te verrichten naar de kans van slagen van
een coalitie waarin de grootste partij alsmede de
grootste winnaar zijn betrokken.
De informateur, die wij bedanken voor zijn inspanningen, concludeert in zijn verslag dat de vorming van een
dergelijk rechts kabinet niet mogelijk is. Voor die
conclusie worden geen inhoudelijke, maar vooral
procedurele argumenten aangevoerd. Het is net uitvoerig
aan de orde geweest: het CDA wilde niet praten voordat
de VVD en de PVV een akkoord op hoofdlijnen hadden
en de VVD en vooral de PVV wilden geen akkoord op
hoofdlijnen maken zonder dat het CDA aan tafel zou
zitten.
Aan de informateur stel ik de vraag of en, zo ja, welke
politiekinhoudelijke dan wel principiële barrières tegen

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

een rechts kabinet zijn opgeworpen door een of meer
van de betrokken partijen bij dit kabinet. Als niet over die
barrières van gedachten is gewisseld, hoe beoordeelt hij
dat en waarom heeft hij daar niet sterker op aangedrongen?
Aan de fractievoorzitter van het CDA stel ik de vraag of
het, los van de procedurele argumenten, wat hem betreft
mogelijk is om een rechts kabinet te vormen. Heeft het
CDA al dan niet principiële bezwaren tegen samenwerking met de PVV? Zo niet, waarom laat het CDA dan een
formatie stuklopen op die procedurele argumenten? Zo
ja, kan de fractievoorzitter van het CDA die bezwaren
benoemen?
Aan de fractievoorzitter van de VVD stel ik de vraag
hoe hij de vorming van een rechts kabinet bekijkt,
hoewel hij daarover net al het nodige heeft gezegd. Ik
had ook een aantal vragen voor de fractievoorzitter van
de PVV, maar die zijn net al besproken.
Mijn fractie vindt het eindverslag op het punt van een
rechts kabinet onbevredigend, omdat aan kiezers
onvoldoende helder wordt gemaakt waarom een
dergelijk kabinet er niet kan komen. Dat is niet goed voor
onze democratie.
Mijn fractie concludeert, mede op basis van de
verkenning van de heer Rosenthal, dat het wenselijk en
mogelijk is om een parlementair meerderheidskabinet te
vormen waarin de verkiezingsuitslag recht wordt gedaan.
Aan die voorwaarden voldoen zowel een rechts kabinet
als een paars-pluscoalitie. Nu wij moeten concluderen
dat een rechts kabinet niet haalbaar is, moet de laatste
variant serieus worden onderzocht. Wij zijn daartoe
bereid. Ondanks de grote verschillen die deze partijen
onderling kennen – de heer Rutte wees daar net op en
daar heeft hij gelijk in – zijn wij ervan overtuigd dat een
kabinet met deze partijen in staat moet zijn om een
afgewogen programma te maken met enerzijds
noodzakelijke bezuinigingen en anderzijds hervormingen
en investeringen die perspectief bieden voor de toekomst
van ons land.
De informatie is met de aanstelling van de heer Tjeenk
Willink als nieuwe informateur een tweede ronde
ingegaan. De Partij van de Arbeid is bereid verantwoordelijkheid te dragen om noodzakelijke keuzes voor de
toekomst van ons land te maken.
De heer Roemer (SP): Hoe serieus neemt de heer Cohen
zijn eigen verkiezingsprogramma? Ik stel die vraag omdat
ik de overeenkomsten en verschillen tussen het
programma van zijn partij en dat van mij heel goed heb
bekeken. Die overlappen elkaar op verreweg de meeste
punten. De verschillen tussen onze partijen zijn marginaal, zeer klein, als je die vergelijkt met de verschillen
tussen de PvdA en de VVD. Mijnheer Cohen, waarom
hebt u de SP continu afgewezen als mogelijke partner
voor een mogelijke nieuwe coalitie?
De heer Cohen (PvdA): Een belangrijk argument
daarvoor is dat dit op dit ogenblik, gelet op de verkiezingsuitslag, zeker niet de eerste combinatie is die je
moet bekijken.
De heer Roemer (SP): U zei dat al voor de verkiezingen.
Volgens mij was voor de verkiezingen de uitslag nog niet
bekend.
De heer Cohen (PvdA): Nee, maar voor de verkiezingen

29 juni 2010
TK 92

92-7621

Cohen
heb ik dat helemaal niet gezegd. Na de verkiezingen
hebben wij de uitslag heel goed bekeken. Gegeven de
verkiezingsuitslag hebben wij bekeken welke potentiële
coalities in de rede lagen. Dat zijn in de eerste plaats een
rechts kabinet en in de tweede plaats een paarspluskabinet. En de heer Roemer heeft gelijk als hij zegt
dat de verkiezingsuitslag daarbij een noodzakelijke
schakel is. Zonder die schakel heeft hij immers gelijk als
hij zegt dat de Partij van de Arbeid aan de ene kant en de
VVD aan de andere kant een end uit elkaar liggen.
De heer Roemer (SP): Het is onbegrijpelijk dat je met de
rug gaat staan naar politieke vrienden die zo dichtbij zijn.
Als je daadwerkelijk van mening bent dat wat is
opgeschreven in een verkiezingsprogramma zo veel
mogelijk uitgevoerd moet worden met een nieuw
kabinet, ga je toch allereerst op zoek naar je politieke
vrienden? Die sluit je toch niet uit? Dan probeer je toch
een blok te vormen en partners erbij te zoeken? Ik doe
dus dezelfde suggestie als die de heer Cohen deed aan
de VVD en de PVV: ga samen een blok vormen en kijk, in
hun geval, of het CDA toehapt. Ik nodig de heer Cohen
uit om samen naar de nieuwe informateur te gaan en te
bekijken hoe gemakkelijk wij samen door één deur
kunnen en of er meer partners te vinden zijn. Dan staat
de heer Cohen sterker. Dan neemt hij geen 30, maar 45
zetels mee.

en investeringen. Dat zou onze inzet zijn. Natuurlijk gaat
het om de onderhandelingen daarover en over de
uitkomst. Die uitkomst moet je voor de rekening nemen,
mede in het licht van je verkiezingsprogramma.
De voorzitter: Ik wil u namens de collega’s toch
feliciteren met uw eerste optreden.
(geroffel op de bankjes)
©

De heer Cohen (PvdA): Dat ben ik niet met u eens. Het is
maar zeer de vraag wat er gebeurt als dergelijke
onderhandelingen tot stand komen. Ik heb al gezegd dat
het onze inzet is om ervoor te zorgen dat er een kabinet
komt dat noodzakelijke bezuinigingen voor zijn rekening
zal nemen, met daarnaast ook een aantal hervormingen

De heer Verhagen (CDA): Voorzitter. Ik wens de heer
Cohen van harte geluk met zijn maidenspeech. Normaal
gesproken zou ook de voorzitter hem in ons midden
verwelkomen. Dat heeft al plaatsgevonden.
De verkiezingen hebben voor het CDA een halvering
van het aantal zetels met zich gebracht. Daarmee was het
ook overduidelijk dat wij niet het voortouw hadden bij de
vorming van een nieuwe regering. Tegelijkertijd heb ik
namens de CDA-fractie gesteld dat gelet op de financieeleconomische situatie, de ernst van de problematiek die
aangepakt moet worden en de complexiteit van de
verkiezingsuitslag, wij onze verantwoordelijkheid niet uit
de weg zouden gaan. Daarbij heb ik aangegeven dat de
CDA-fractie een voorkeur heeft voor stabiliteit en
hervormingsgezindheid. Die zijn naar onze mening
noodzakelijk om ook voor de toekomst de overheidsfinanciën, de arbeidsmarkt, de werkgelegenheid en de
welvaart veilig te stellen.
De toenmalige informateur had als opdracht om als
eerste de mogelijkheid van een kabinet te onderzoeken
waarvan de grootste partij, de VVD, en de grootste
winnaar, de PVV, deel uitmaken. Die opdracht was om
een mogelijke coalitie te onderzoeken tussen de VVD en
de PVV en niet allereerst om een regering te vormen
waarvan het CDA deel uitmaakt. Tegelijkertijd is duidelijk
dat geen enkele democratische partij die de beginselen
van ons staatsbestel aanvaardt, bij voorbaat mag worden
uitgesloten van het dragen van regeringsverantwoordelijkheid. Dat heeft het CDA ook steeds gesteld.
De informateur was gevraagd om te onderzoeken of
een coalitie tussen de VVD en de PVV mogelijk was.
Daarom wilde ik weten of zij hun wederzijdse grote
verschillen konden overbruggen. Ik bedank de toenmalige informateur ervoor dat mijn opstelling in zijn
eindverslag correct is weergegeven. Ik ben verschillende
keren bij de informateur uitgenodigd. Ik kan u allen
verzekeren dat ik dus wel verschillende keren aan tafel
heb gezeten. Ik heb daarbij iedere keer hetzelfde verhaal
gehouden. Ik heb de optie VVD-PVV-CDA nooit uitgesloten, in het openbaar noch binnenskamers. Wel heb ik van
begin af aan voorwaarden gesteld waaronder dat
eventueel mogelijk zou zijn. Ik ben duidelijk geweest over
mijn voorwaarden.
Er zijn grote verschillen, ook principieel. De heer
Cohen vroeg daar reeds naar. Niet alleen op sociaaleconomisch gebied, maar met name ten aanzien van de
visie op de omgang met elkaar in de samenleving. Er zijn
bijvoorbeeld principiële verschillen wat betreft de
beginselen van de democratische rechtsstaat, etnische
registratie, kopvoddentaks en strijd tegen de islam als
kernpunt van het buitenlands beleid van Nederland. Ik
heb direct gesteld dat de VVD en de PVV het allereerst
inhoudelijk met elkaar eens zouden moeten zijn over
deze principiële zaken voordat ik beoordeel of ik

Tweede Kamer

29 juni 2010
TK 92

De heer Cohen (PvdA): De heer Roemer moet ook kijken
naar de verkiezingsuitslag en bezien wat een dergelijk
kabinet zou inhouden. Dat zou een kabinet zijn dat
bestaat uit een aantal partijen die vooral verloren
hebben. Dat is niet vrolijk om te constateren, maar wel
juist. Mede in dat licht bezien, hebben wij gekeken naar
de verkiezingsuitslag en zijn de twee coalities die naar
ons idee het meest in overeenstemming zijn met die
verkiezingsuitslag de twee genoemde.
De heer Roemer (SP): De heer Cohen vergeet een ding.
Er is allereerst naar de winnaars gekeken. Dat is terecht.
Dat is gebeurd en dat is mislukt. Of zegt de heer Cohen
dat een stem van een kiezer op een partij die het deze
keer minder heeft gedaan dan de vorige keer minder
waard is?
De heer Cohen (PvdA): Daar gaat het niet om.
De heer Roemer (SP): Dat zegt u net.
De heer Cohen (PvdA): Nee.
De heer Roemer (SP): U zegt net dat u niet als eerste
met de verliezers om tafel wil. Dat vind ik ook heel
terecht. Daarom is er eerst gekeken naar de winnaars.
Die komen er niet uit. Daarmee zijn alle andere opties
open. Dan vind ik het onbegrijpelijk dat de PvdA niet als
eerste kijkt naar een partij die dichtbij staat, maar direct
kiest voor de VVD. Dat maakt het verkiezingsprogramma
van de PvdA wel een stukje ongeloofwaardiger.

Eerste informatieronde

92-7622

Verhagen
geloofwaardig gesprekken kan voeren met deze partijen.
De oplossingen die zij daarvoor vonden of zochten,
moesten ook voor mij werkbaar en geloofwaardig zijn.
De informateur heeft geconstateerd dat de PVV en de
VVD die duidelijkheid niet wilden geven. Hij heeft
geconstateerd dat die optie derhalve niet mogelijk was.
Dat is zijn conclusie.
Ik blijf erbij dat ik geen optie uitsluit. Uit de interruptie
van de heer Cohen op de heer Wilders kwam zeer
duidelijk het volgende naar voren: als de heer Wilders
deze optie werkelijk had willen verkennen, wist hij
precies wat daarvoor nodig was. Hij zou samen met de
VVD een antwoord op een aantal hoofdlijnen moeten
vinden en presenteren. Daarna zou ik kunnen bezien of
het reëel was dat het CDA op basis daarvan gesprekken
zou gaan beginnen om te bezien of wij zouden deelnemen aan zo’n regering, oppositie zouden voeren tegen
zo’n regering of zo’n regering zouden gedogen. Dat is
wat ik duidelijk heb gemaakt en waarvan de heren
Wilders en Rutte en de informateur van begin af aan op
de hoogte waren.

De heer Verhagen (CDA): Omdat het geen onderdeel is
van normale onderhandelingen. Ik heb gezegd: voordat
ik bereid ben ... Dat is een keuze net zozeer als het een
keuze van de heer Wilders is om niet met de VVD te
praten. Ik heb dus gezegd: het is een keuze dat ik bereid
ben te gaan praten, als voor mij eerst duidelijk is of VVD
en PVV het op hoofdlijnen samen eens kunnen zijn,
waarbij de principes van de rechtsstaat overeind staan.
Daar gaat het om.

De heer Cohen (PvdA): Begrijp ik het goed dat u zegt dat
er tussen uw partij en de PVV principiële verschillen zijn
die raken aan de rechtsstaat, terwijl u tegelijkertijd zegt
dat dit voor u geen belemmering is om op een gegeven
ogenblik een coalitie te vormen met de PVV, mits die
rechtsstatelijke problemen onder de tafel blijven?

De heer Verhagen (CDA): Precies!

De heer Verhagen (CDA): Nee, zij moeten niet onder de
tafel blijven. Juist omdat er grote principiële verschillen
bestaan met betrekking tot de democratische rechtsstaat,
heb ik gezegd dat ik eerst wil zien of die grote principiële
verschillen in een kabinet tussen VVD en PVV opgelost
kunnen worden voordat ik beoordeel of ik daaraan wil
deelnemen. Dat is om de doodeenvoudige reden dat ik
niet bereid was en ben om zulke principes in normale
onderhandelingen uit te ruilen. Normaal doe je bij
onderhandelingen concessies ten opzichte van je eigen
verkiezingsprogramma om de andere partij ook haar deel
te geven, maar ik ben niet bereid om bijvoorbeeld te
gaan praten over de leeftijdsgrens voor de AOW in ruil
voor het opgeven van beginselen van de democratische
rechtsstaat. Er moet eerst helderheid zijn over zaken als
kopvoddentaks, het verbieden van de Koran en de strijd
tegen de islam, die volgens de heer Wilders het kernpunt
moet worden van ons buitenlands beleid. Ik ga niet over
zulke zaken marchanderen.
De heer Cohen (PvdA): U had dat aan tafel toch ook heel
goed duidelijk kunnen maken?
De heer Verhagen (CDA): Ik heb dat de informateur zeer
duidelijk gemaakt.
De heer Cohen (PvdA): U zegt dat u op zichzelf geen
problemen hebt met het vormen van een coalitie
waaraan ook de PVV deelneemt, maar u wilt daaraan een
aantal voorwaarden stellen. Ik begrijp, eerlijk gezegd, niet
waarom u dan niet aan tafel gaat zitten en zegt: luister,
wij gaan nu praten en wees ervan overtuigd dat ik op de
punten a, b, c en d van tevoren klip-en-klaar duidelijk wil
hebben of u daaraan al dan niet vasthoudt. Waarom gaat
u daar dus niet aan tafel zitten om dat samen met die
andere partijen te gaan bekijken?

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

De heer Cohen (PvdA): Het ging u dus om de principes
van de rechtsstaat. Daar ging het om!
De heer Verhagen (CDA): Omdat ik dat geen onderdeel
van normale onderhandelingen vind.
De heer Cohen (PvdA): Goed, dan stel ik vast dat er wat
u betreft verschillen zijn tussen CDA en PVV ten aanzien
van een aantal onderdelen van de rechtsstaat. Als
daaraan niet wordt voldaan, zegt u: dan wil ik niet eens
aan tafel zitten met de PVV.

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Dat u niet wilt
onderhandelen over de principes van de rechtsstaat kan
ik mij nog voorstellen, maar het was geen onderhandelingsfase ...
De heer Verhagen (CDA): Precies.
De heer Halsema (GroenLinks): ... het was een verkenningsfase. Als ik het goed begrijp, hebt u eigenlijk uw
problemen met de opvatting van de PVV over de
democratische rechtsstaat gedelegeerd aan de VVD.
De heer Verhagen (CDA): Nee.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): U hebt eigenlijk
gezegd: de VVD moet dit varkentje maar eens even voor
ons wassen; dat gaan wij zelf niet doen en pas als zij
daar overeenstemming over hebben, komen wij aan
tafel. Dat klopt toch, hè?
De heer Verhagen (CDA): Neen, wat ik gezegd heb, is
dat de informateur de opdracht had niet om het CDA aan
tafel te krijgen, nee, de informateur had de opdracht om
te onderzoeken of VVD en PVV met elkaar een kabinet
konden vormen. Dat was de opdracht!
Mevrouw Halsema (GroenLinks): En alle andere
varianten die konden rekenen op een vruchtbare
samenwerking met de gehele Staten-Generaal. Dat is een
te makkelijk uitvlucht. Immers, u was daar wel degelijk
bij uitgenodigd. Het verbaast mij ook. U hebt een
probleem met de opvattingen van de PVV over de
democratische rechtsstaat. Overigens kan ik mij daar veel
bij voorstellen. Nu zegt u: ik wilde niet om de tafel gaan
zitten, want eerst moesten de VVD en de PVV maar hun
problemen oplossen. Ik heb net naar de VVD geluisterd:
die had helemaal niet zulke problemen met de PVV.
De heer Verhagen (CDA): Ja, maar daarom ...
Mevrouw Halsema (GroenLinks): De heer Rutte merkte
op dat met name op het terrein van de rechtsstaat: als

29 juni 2010
TK 92

92-7623

Verhagen
het om migratie en repressie zou gaan, alsook veiligheid,
zou er zo overeenstemming zijn. Op economisch terrein
liggen die partijen ver uit elkaar, want de heer Wilders
zou links geworden zijn in de ogen van de heer Rutte. U
moet toch uw eigen problemen rond de democratische
rechtsstaat in een verkenning bespreken met de PVV?
De heer Verhagen (CDA): Waarom doet u dat niet?
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Omdat wij al tijdens de
verkiezingscampagne gezegd hebben dat wij niet zullen
regeren met de PVV. U hebt in de verkiezingscampagne
gezegd dat u geen enkele partij uitsluit. Sterker, u hebt
ons zelfs aangevallen als niet-democratisch om die
reden.
De heer Verhagen (CDA): Omdat ...
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Vervolgens doet de
situatie zich voor, maar geeft u geen inhoudelijk verweer,
delegeert u uw onderhandelingen ofte wel uw verkenningen aan de VVD en zegt u dat u zonder te praten niet aan
tafel wil met de PVV. Dat is gek!
De heer Verhagen (CDA): Over wat mevrouw Halsema
allemaal gek vindt, verschillen wij sowieso van mening.
Los daarvan, vind ik het heel vreemd dat uw partijen
uitsluit en vindt dat partijen niet horen deel te nemen
aan een regering, terwijl ze wel zijn toegelaten tot de
Tweede Kamer, terwijl wel mensen op die partijen
gestemd hebben. Dat vind ik gek. Waar het op een
gegeven moment om gaat, zijn verschillen van opvatting,
bijvoorbeeld over de aanpak van de sociaaleconomische
crisis. Daarover kun je onderhandelen. Er is een aantal
principes waarover ik echter niet onderhandel; ik ben dan
ook niet bereid om die uit te ruilen. Ik zal dus niet
zeggen: weet je wat, mijnheer Wilders, als de PVV haar
standpunt opgeeft inzake het verbieden van de Koran of
het invoeren van een kopvoddentaks dan wel het
registreren van bevolkingsgroepen, ben ik bereid om niet
zo streng te zijn ten aanzien van de AOW of de overheidsfinanciën. Dat is niet de normale wijze van
onderhandelen. Dat is toch mijn keuze? Ik ben toch niet
verplicht om met iemand te onderhandelen voordat ik
helderheid heb over bepaalde zaken? Ik heb gezegd dat
ik, als de basis van dit kabinet volgens de opdracht van
de informateur een regering moet zijn die bestaat uit de
VVD en de PVV, eerst wil zien op welke wijze zij die grote
verschillen gaan overbruggen. Pas daarna geef ik het
antwoord op de vragen of ik daaraan wil deelnemen, of
ik daarover wil onderhandelen, of ik dat gedoog of dat ik
daartegen oppositie voer.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Voor alle duidelijkheid
merk ik op dat GroenLinks geen enkele partij toegang tot
de regering ontzegt. Het enige dat GroenLinks heeft
gezegd, is dat zij zelf niet met de PVV zal regeren. Dat is
iets wat volstrekt anders is. Dat lijkt verdacht veel op wat
de heer Verhagen zegt. Het verschil is dat GroenLinks dat
al voor de verkiezingen zei en het CDA niet. De heer
Verhagen verwart steeds een onderhandelingsfase met
een verkenningsfase. Natuurlijk kan niemand de heer
Verhagen verplichten om te onderhandelen. Voordat hij
echter het besluit kan nemen om niet te onderhandelen,
zal hij in gesprek moeten gaan met de PVV. Hij zal eerst
van die partij moeten horen of zij de uitruil inderdaad

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

wenst waarvoor de heer Verhagen vreest. Hij weet toch
niet of de PVV die uitruil wenst? Heeft hij dat aan de PVV
gevraagd?
De heer Verhagen (CDA): Ik mag daarover vooraf toch
helderheid vragen? Mevrouw Halsema zit niet bij mij in
de fractie. Zij kan dus niet tegen mij zeggen dat ik moet
onderhandelen. Daar gaat het CDA nog altijd zelf over!
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Allicht gaat het CDA
daar zelf over.
De heer Verhagen (CDA): Ja, gelukkig wel!
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Allicht gaat u daar zelf
over. Daar zou ik me echt niet mee willen bemoeien. Ik
wijs u er alleen op dat de onderhandelingsfase nog lang
niet is aangebroken, dat niemand u vroeg om te
onderhandelen en dat het om verkennende gesprekken
ging waarbij je aftastte of je bereid was om in een later
stadium te onderhandelen. Ook dat hebt u niet gewild.
De heer Verhagen (CDA): Nee, nee.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Hebt u ooit aan de PVV
gevraagd of zij van u een uitruil eist van bijvoorbeeld de
AOW met de kopvoddentaks, of van rechtsstatelijke
principes met sociale veranderingen?
De heer Verhagen (CDA): Ik heb de informateur gezegd
dat, als hij wil dat ik aan tafel kom om te praten over
eventuele deelname aan een regering waarin de VVD en
de PVV zitting hebben, ik eerst meer duidelijkheid moet
hebben over de wijze waarop zij die grote verschillen
wensen te overbruggen. Het is immers de verantwoordelijkheid van de grootste partij en die van de grootste
winnaar om dat duidelijk te maken, voordat ik de vraag
kan beantwoorden of wij van die regering deel kunnen
uitmaken of dat wij daadwerkelijk met die partijen gaan
onderhandelen. Dat is wat ik gezegd heb. Dat is een
afweging die ik maak. Dat is een keuze, net als dat de
heer Wilders de keuze heeft gemaakt om niet met de
VVD te praten.
De heer Pechtold (D66): Als het om inconsequentie
gaat, lijkt het erop dat de PVV en het CDA steeds meer
bij elkaar passen. Ik kan het verhaal van de leider van het
CDA toch echt niet rijmen met ... D66 heeft de afgelopen
jaren al heel helder aangegeven waarom zij niet met de
PVV wil regeren. De reden daarvoor is niet de AOW of
andere punten, maar de democratische rechtsstaat. Het
gaat om het discrimineren van mensen in dit land. De
heer Verhagen komt na 9 juni tot dat inzicht, maar hij is
bang voor het uitruilen en voor het knabbelen aan de
democratische rechtsstaat. De laatste is eigenlijk de
enige randvoorwaarde die de heer Verhagen formuleert.
Hij zegt toch dat hij geen uitruil wil op de democratische
rechtsstaat?
De heer Verhagen (CDA): Ik ben voor de verkiezingen
zeer duidelijk geweest over wat ik vind van de standpunten van de PVV. Mijn partij heeft heel duidelijk gezegd
dat er grote verschillen van opvatting zijn. De heer
Pechtold moet dus niet doen alsof het inconsistent is. Ik
vind het inconsistent als de heer Pechtold opeens
krokodillentranen huilt over het feit dat ik niet met de

29 juni 2010
TK 92

92-7624

Verhagen
PVV praat, terwijl hij die partij vanaf het begin uitsluit. Hij
is dus zelfs onder geen enkele voorwaarde bereid om
met de PVV te praten.

hoofdlijnen een geloofwaardige basis bood voor
onderhandelingen. Dat had wat mij betreft moeten
gebeuren.

De heer Pechtold (D66): Ik heb een vraag gesteld.

De heer Cohen (PvdA): Mijnheer Verhagen, uit uw
betoog begrijp ik dat die hoofdlijnen vooral zouden
moeten gaan over de uitgangspunten van de democratische rechtsstaat. Ik denk nu even na over wat de heer
Wilders heeft gezegd. In dat geval is er echter geen
sprake van twee keer onderhandelen. Er is dan sprake
van één keer onderhandelen over de punten met
betrekking tot de democratische rechtsstaat. Als dat
onderwerp naar uw tevredenheid geregeld zou zijn, zou
dat dan het moment zijn om te onderhandelen?

De heer Verhagen (CDA): Ik heb daarop antwoord
gegeven.
De heer Pechtold (D66): Nee, ik vroeg of het probleem
zit in de democratische rechtsstaat.
De heer Verhagen (CDA): Ik denk dat ik een heel helder
antwoord op die vraag gegeven heb. Dat heb ik al drie
keer gedaan.
De heer Pechtold (D66): Dan is de vraag aan de heer
Wilders of hij voor de democratische rechtsstaat staat.
Als dat het geval is, is de blokkade voorbij. Als hij
aangeeft dat hij staat voor de democratische rechtsstaat,
kunnen we naar de informateur. Dan kan de heer Wilders
met de heer Verhagen aan tafel. Hij zou daarover nu dus
duidelijkheid moeten geven.
De heer Verhagen (CDA): Ik constateer dat er geen vraag
aan mij is gesteld.
De voorzitter: Dat constateer ik ook.
De heer Pechtold (D66): Ik vind dit wel belangrijk. In dit
debat moeten wij terugkijken op wat er in de afgelopen
weken is gedaan en waar het is misgegaan. Het is
namelijk duidelijk dat de heer Verhagen zijn probleem
met de PVV concentreert op de democratische rechtsstaat. Ik kan mij dat goed voorstellen, want op dat vlak
heb ik al drieënhalf jaar een probleem met de PVV. Ik
constateer ook dat de heer Wilders niet bereid is om vijf
meter te lopen om te antwoorden op de vraag of hij
staat voor de democratische rechtsstaat. Hij vindt die
vraag blijkbaar overbodig. Mijnheer Verhagen, in dat
geval kunt u dus samen aan tafel. Het kan echter ook zijn
dat de heer Wilders niet voor de democratische
rechtsstaat staat. Dan hebben wij een probleem, maar
dat strekt verder dan de coalitieonderhandelingen.
De heer Cohen (PvdA): Ik stel dezelfde vraag op een
andere manier. Als ik het goed begrijp, zit het hem in de
opvatting over de democratische rechtsstaat. De heer
Verhagen heeft dat net gezegd. Stel dat de VVD en de
PVV samen op dat punt tot een programma komen en
dat programma aan de heer Verhagen voorleggen, gaat
de heer Verhagen aan tafel zitten als dit programma op
hoofdlijnen tot zijn tevredenheid is geregeld?
De heer Verhagen (CDA): Als de heer Wilders werkelijk
de optie van een rechtse coalitie had willen verkennen,
wist hij precies wat daarvoor nodig was. Dat heb ik
gezegd. Als er een antwoord was gekomen op een aantal
vragen over de hoofdlijnen, had ik kunnen bezien of het
reëel was om op basis daarvan inhoudelijke besprekingen te voeren. Bovendien had ik aan de hand daarvan
kunnen constateren of het reëel was voor het CDA om
deel te nemen, te gedogen – die optie is er ook nog – of
oppositie te voeren. Ik stond daarvoor open. Dit heb ik
ook aan de informateur meegedeeld. Het moest met
name duidelijk worden in hoeverre dat akkoord op

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

De heer Verhagen (CDA): Precies, dan gaan wij
onderhandelen. Ik ga nu verder met mijn betoog.
Tegelijkertijd is door de toenmalige informateur op
basis van die gesprekken een aantal conclusies getrokken. Bovendien is gebleken dat vijf partijen uit het brede
midden bereid zijn tot het dragen van regeringsverantwoordelijkheid. Op basis van het eindverslag van de
informateur wordt er in de volgende fase gekeken naar
de mogelijkheden van een middencoalitie. Overigens is
het alternatief een paarse coalitie met meer linkse
signatuur. Het moge duidelijk zijn dat ik beschikbaar ben
om namens de CDA-fractie inhoudelijk te praten over de
vorming van een middenkabinet onder de leiding van de
VVD. Men moet mij niet euvel duiden dat mijn voorkeur
niet uitgaat naar een linkse coalitie onder de leiding van
de VVD. Ik hoop dus dat ik in de toekomst word
uitgenodigd aan de tafel. Ik heb echter ook gesteld dat
het belangrijk is dat de rust en de inhoud terugkomen in
de informatie. De CDA-fractie heeft de koningin daarom
geadviseerd om op basis van inhoudelijke verkenningen
stappen te zetten die kunnen leiden tot de vorming van
een stabiel kabinet. Zoals ik verklaard heb, zijn wij bereid
om aan die verkenningen deel te nemen.
Tot slot wil ik de voormalige informateur hartelijk
dankzeggen voor zijn werkzaamheden.
De heer Rouvoet (ChristenUnie): Ik probeer nog steeds
een beetje grip te krijgen op wat er precies gebeurd is.
Waardoor was de eerste voorkeur van de heer Rutte zo
snel van tafel? Heeft de heer Rutte de heer Verhagen
actief benaderd om te komen praten? Ik zoek nog steeds
naar de inspanningen van de deelnemers die een
voorkeur daarvoor hadden uitgesproken. De heer
Verhagen heeft zijn positie duidelijk uiteengezet. Is hij
door de informateur of door de heer Rutte actief
benaderd om te komen praten, omdat het belangrijk is
dat de rechtse coalitie er komt?
De heer Verhagen (CDA): Ik heb mijn gesprekken
gevoerd via de informateur. Ik heb ook duidelijk gemaakt
dat ik mij niet via informele weg aan de onderhandelingstafel laat praten. Overigens laat ik mij ook niet naar
de onderhandelingstafel blaffen of commanderen.
Sommigen probeerden dit namelijk via de media.
De heer Rouvoet (ChristenUnie): Is dat een andere
manier om te zeggen dat u van bijzondere inspanningen
ook van de kant van de heer Rutte niets hebt gemerkt?
De heer Verhagen (CDA): Ik heb gezegd dat ik de vraag

29 juni 2010
TK 92

92-7625

Verhagen
hoe de onderhandelingen of de verkenningen moesten
worden gevoerd aan de informateur heb overgelaten.
De heer Rutte (VVD): Voorzitter. Mijn naam is weer
genoemd. Een van de stappen die de informateur heeft
gezet, ook na het overleg dinsdagavond tussen PVV en
VVD, was de uitnodiging aan de heer Verhagen voor
een-op-eengesprekken, een met mij en een met de heer
Wilders. Er zijn dus wel degelijk pogingen gedaan om de
heer Verhagen maximaal comfort te geven in dit proces.
De heer Verhagen (CDA): Dit was een constatering van
de heer Rutte. Dat staat ook correct vermeld in het
eindverslag van de informateur.
De heer Rouvoet (ChristenUnie): Ik had de indruk dat het
een reactie was op mijn vraag, maar ik wilde graag zicht
krijgen, aanvullend, op de vraag of er naast de bewegingen en de eventuele activiteiten van de informateur, ook
nog zelfstandige activiteiten van de heer Rutte zijn
geweest. Die heb ik tot nu toe niet kunnen bespeuren,
maar dat is voor mijn beeld van de eerste fase belangrijk.
©
De heer Pechtold (D66): Voorzitter. Via u feliciteer ik
collega Cohen van harte met zijn maidenspeech.
Dit debat had er van de D66-fractie eerder mogen
komen. Wij hebben daar voor de verkiezingen samen
met GroenLinks al een initiatief toe genomen. Helaas
werd dat – ik heb dat zojuist met de PVV gewisseld – na
de verkiezingen tegengehouden.
Mijn fractie was uiterst gelukkig met de uitslag van de
verkiezingen als het D66 aangaat, maar de kiezer heeft,
laat ik het zo formuleren, een uitdagende opgaaf
neergelegd, want er zijn weinig realistische meerderheidscombinaties mogelijk. Was het in het verleden nog
zo dat een combinatie met twee partijen toch te
prefereren viel, nu wordt de mogelijkheid van een
combinatie van drie, vier partijen niet uitgesloten. Door
sommigen wordt zelfs de mogelijkheid van een
combinatie van vijf partijen niet uitgesloten. Mijn fractie
heeft al voor 9 juni helder aangegeven waar onze
voorkeur naar uitgaat. Dat is een paarse, een paarspluscombinatie. In die zin zijn wij consistent geweest. Ik
heb dat al tweemaal aan de majesteit mogen adviseren
en vijfmaal aan informateurs.
Waarom ziet mijn fractie een paars-pluskabinet als een
belangrijke uitkomst van deze verkiezingen? Wij denken
dat dit een stabiel kabinet kan zijn, ook na de verkiezingen voor de Eerste Kamer in maart. Wij denken ook dat
D66 nodig is voor de meerderheid. Dat lijkt ons
belangrijk voor elke combinatie. Zo’n kabinet kan
slagvaardig zijn, anders dan de combinatie die CDA en
PvdA de afgelopen drieënhalf jaar hebben laten zien en
die verre van slagvaardig was. De combinatie heeft een
gezamenlijke winst van zestien zetels. Ik heb eerder de
vergelijking met 1994 gemaakt: op een moderne manier
hervormen, ook rekening houdend met de volgende
generatie, en eerlijke kansen voor de mensen op goed
onderwijs, een baan, een huis en ga zo maar door.
Paars-plus is misschien niet ieders eerste voorkeur.
Daarom hebben wij in eerste instantie het advies
gegeven om toch ook een combinatie te verkennen van
de grootste winnaar en de grootste partij; ik heb het over

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

PVV en VVD. Dat onderzoeken, naast het algemeen
verkennen van verdere mogelijkheden, was ook de eerste
opdracht in het onderzoek. Ik heb dan ook een prangende vraag aan de informateur, de heer Rosenthal. Tot
twee keer toe, op zijn eerste zowel als op zijn tweede
persconferentie, stelde de informateur vast dat zo’n
rechts kabinet met Wilders, dus een kabinet van PVV,
VVD en CDA, ″niet mogelijk″ was. Kan de heer Rosenthal
nog eens aangeven waarop hij dat baseerde en waarom
dat zo definitief werd geformuleerd? Een andere
verkenning die hij in de tussentijd had uitgevoerd, die
naar paars-plus, werd toch meer met woorden als
″perspectief″ en ″op dit moment″ neergezet, terwijl de
combinatie van drie partijen op rechts door hem echt al
in een vroeg stadium, bij zijn eerste persconferentie, als
″niet mogelijk″ werd neergezet. Ik hoorde de heer Cohen
daarover zeggen dat het onbevredigend is. Daar sluit ik
mij bij aan. Ik zou het als een belangrijke uitkomst van
dit debat zien als nogmaals door de informateur goed
werd toegelicht waarom hij dat zo definitief heeft
geformuleerd.
Ik kom op de rol van het CDA. Dat kan natuurlijk
helemaal niet. Je kunt niet elke keer voor de camera’s
bescheidenheid neerzetten, maar dat in de ene situatie
wel doen en vervolgens in de andere situatie niet. Ik
snap het CDA. Ik zei zo-even dat wij de luxe van zo’n
verlies nooit hebben kunnen hebben. Als je flink verliest,
en als je ook nog een leiderschapswisseling moet
hebben, kan ik mij goed voorstellen dat je zegt: wij
hebben even een bescheiden rol. Dat dit gepaard gaat
aan het feit dat misschien de vorige leider, Balkenende,
enigszins anders over de PVV denkt dan het nieuwe
leiderschap, zou allemaal heel interessant kunnen zijn.
Echter: óf je bent bescheiden en dan zeg je: wij trekken
ons even terug en wij kijken wel even of iemand ons
echt nodig heeft en uitnodigend is; óf je gaat gewoon
meedoen aan de combinaties waarvoor je wordt
gevraagd. In die zin heb ik gisteren aangegeven dat ik
het chagrijn en de frustratie bij de PVV toch wel snap.
Zoals zo-even ook weer bleek uit het schimmige debat
met de heer Verhagen, krijgt de PVV geen duidelijkheid,
zelfs niet over de rechtsstatelijkheid, en dat vind ik
helemaal onbevredigend.
De heer Verhagen (CDA): Het is toch gewoon hypocriet
om een partij uit te sluiten, zoals D66 doet, en dan
krokodillentranen te huilen over het feit dat er niet
gesproken wordt met een partij? Als wij het nu hebben
over een rol van een partij die kant noch wal raakt, is het
deze wel. Ik kan mij voorstellen dat D66 de keuze maakt
om uit te sluiten, al ben ik het daar niet mee eens. Ik
vind namelijk dat je het soort partijen dat je uitsluit bij
voorbaat al op principiële gronden niet moet toelaten tot
een Kamer, maar dat is een heel ander verhaal. Daar
gaat een rechter over; politieke partijen gaan daar niet
over. Ten principale kun je dus geen partijen uitsluiten.
Maar als het gaat om de vraag of je bereid bent om aan
een kabinet deel te nemen, dan kan de heer Pechtold,
terwijl hij al überhaupt niet wil praten, mij toch niet gaan
verwijten dat ik eerst meer helderheid wil hebben over
bepaalde standpunten voordat ik bekijk of het zin heeft
om te gaan onderhandelen? Ik bedoel: even een beetje
normaal doen.
De heer Pechtold (D66): O, wat een vergroving van het
taalverbruik. Mijnheer Verhagen, bent u nog geïnteres-

29 juni 2010
TK 92

92-7626

Pechtold
seerd in een antwoord? Ja? Daar zit hem nu juist de
crux. Dat u voor de verkiezingen aan de kiezers aangaf
dat een stem op Wilders of een stem op de VVD
misschien wel op de medewerking van het CDA kon
rekenen, heeft mensen er misschien ook wel toe
bewogen om dat te doen. Mijn partij heeft vanaf het
begin helder aangegeven dat een combinatie van onze
partijen onmogelijk was en dat, als ik de kans kreeg om
te gaan regeren een stem op Wilders een weggegooide
stem was. Die helderheid heb ik de kiezer en de heer
Wilders vanaf het begin gegeven. Juist uw partij,
mijnheer Verhagen, die de afgelopen jaren veel te weinig
afstand heeft genomen van de heer Wilders en die iedere
keer aangaf dat er misschien een punt zat in zijn
redenering, heeft hem salonfähig gemaakt en heeft
aangegeven dat het heel wel mogelijk zou zijn om een
coalitie met hem te vormen. Door nu om procedurele
redenen niet te komen opdagen, is een zwak excuus.
De heer Verhagen (CDA): Ten eerste heb ik duidelijk
gemaakt wat nodig was om aan tafel te komen. Ten
tweede heb ik duidelijk gemaakt dat wij geen partijen
uitsluiten. Ten derde heb ik gezegd dat om mijn
achterban te kunnen overtuigen dat het zin zou hebben
om de heer Wilders te onderhandelen omdat wij geen
partijen hadden uitgesloten, ik eerst meer helderheid
wilde hebben over de vraag op welke wijze de grote
principiële verschillen overbrugd konden worden. Ten
vierde is het niet zo dat alle oplossingen van de heer
Wilders voor problemen die wij constateren in onze
samenleving al bij voorbaat moeten worden afgewezen.
Dat is blijkbaar uw houding. Ik moet zeggen dat ik het
vreemd vind dat u mij verwijt dat ik nu niet met de heer
Wilders ga praten, terwijl u überhaupt nooit met hem wil
praten. Laten we dan ook gewoon de zaken bij de naam
noemen. Wat u doet, is een Haags spelletje. U wilt zelf
niet gaan praten. Als u het werkelijk zo erg vindt dat er
niet met de heer Wilders wordt gesproken, gaat u dan
alstublieft met hem praten!
De heer Pechtold (D66): Als ik ergens de afgelopen vijf
jaar Haagse spelletjes heb kunnen leren, is het wel van
het CDA. Het is het CDA dat de afgelopen jaren iedere
keer als de heer Wilders weer met een discriminerende
punt kwam, aangaf dat hij misschien wel een punt had.
Mijn partij heeft vanaf het begin laten zien dat het
benoemen van de problemen niet het alleenrecht van de
heer Wilders is. Juist het rechtsstatelijke aspect, juist de
democratie, juist het discrimineren waren voor mijn
fractie vanaf het begin de reden dat we zeiden: daar zit
de kloof. Het was niet de AOW of andere zaken: daar zat
het ’m. Het valt mij op dat de twee heren die nu bij de
interruptiemicrofoon staan, de heren Verhagen en Rutte,
wat dat betreft hun eigen val hebben gegraven.
De heer Verhagen (CDA): Dit raakt werkelijk kant noch
wal. Eén. Als de heer Pechtold ook maar ergens van op
de hoogte is, is dat van de uitspraken die ik heb gedaan
over de standpunten die door de PVV zijn ingenomen. Hij
weet dus gewoon dat hij hier nu niet de waarheid
spreekt. Twee. De heer Pechtold weet als geen ander wat
de inhoud van mijn uitspraken was. Drie. Ook de
lijsttrekker van het CDA heeft voor de verkiezingen zeer
duidelijk gemaakt dat er grote verschillen waren, niet
alleen sociaaleconomisch maar juist ook over zaken als
de rechtsstaat. Dat weet u als geen ander, mijnheer

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

Pechtold, dus u moet nu niet suggereren dat we alles
wat de heer Wilders naar voren bracht, omarmden maar
nu opeens afwijzen. Dat is ver, zeer ver, bezijden de
waarheid.
De heer Pechtold (D66): Zo hoor ik u weer graag
mijnheer Verhagen: helder, op de democratie, op de
rechtsstaat. Sta daar dan ook voor en zeg: ik ga om die
redenen niet met de heer Wilders aan tafel zitten, want
hij levert die agenda niet in. Sterker nog, toen ik zojuist
in een interruptie bij uw betoog aan hem vroeg om vijf
meter te lopen en te staan voor de democratische
rechtsstaat, deed hij dat niet. Wij zijn het dus eens. Geef
die helderheid dan en zeg: daarom kom ik niet aan tafel
zitten. Dan hebt u dat duidelijk gemaakt op de inhoud en
niet op het proces.
De heer Rutte (VVD): Wij weten dat de heer Verhagen
zijn woorden zorgvuldig kiest. Ik vond de term ″hypocriet″ zorgvuldig gekozen. Uit de parlementaire geschiedenis is namelijk bekend dat linkse partijen graag
iedereen de maat nemen. Dat doet de heer Pechtold dan
ook hier en mevrouw Halsema deed dat gisteren in de
media en zal dat ongetwijfeld straks doen in haar eigen
bijdrage. Alleen de heer Roemer is vandaag rustig
gebleven op dit punt. De heer Pechtold en mevrouw
Halsema zeggen echter dat het toch wel heel zielig is
voor de PVV. Mijnheer Pechtold, het is eigenlijk heel
simpel. Als u dat echt zielig vindt: opgeteld hebben onze
vier partijen, GroenLinks, D66, VVD en PVV, 75 zetels.
Met gedoogsteun van de SGP erbij zouden we een
kabinet kunnen vormen. Dus ofwel staat u anderen de
maat te nemen, ofwel u vindt het zo zielig voor de PVV
dat u bereid bent om met die partij in een kabinet te
gaan zitten. Wat is het?
De heer Pechtold (D66): Misschien kunt u deze
opnemen in uw volgende conference, naast: als je links
de Sahara toevertrouwt ... Ik heb geen pijn van afscheidingen. Ik snap dat het nog steeds pijn doet dat de heer
Wilders u verlaten heeft en dat er weliswaar nu een
groot blok zit, maar dat jullie nog niet eens samen aan
tafel kunnen komen. U samen, voorzitter. En dan niet u,
maar namens u de heren Wilders en Rutte, want u zou er
ook niet bij willen zitten!
De heer Rutte (VVD): Ze hebben wel voor haar gestemd!
De heer Pechtold (D66): Ik ben hier al drieënhalf jaar in
het bijzijn van de heer Rutte duidelijk over de standpunten van de heer Wilders. De verschillen tussen onze
standpunten zitten ’m niet in sociaaleconomische, maar
in het sociaal-culturele. Die zitten ’m erin of je iedereen
in dit land – u denkt: daar heb je ’m weer, en u krijgt ’m
toch weer – het gevoel geeft dat ze hier thuis zijn, dat we
niet kijken naar een verdeelde afkomst, maar naar een
gedeelde toekomst. Als Wilders zelfs niet bereid is, vijf
meter te lopen om de democratische rechtsstaat te
bevestigen, wat een opening is van jewelste waarmee hij
misschien Verhagen had kunnen uitdagen, ben ik blij dat
ik al drieënhalf jaar diezelfde langspeelplaat afdraai.
De heer Rutte (VVD): Dat geldt niet voor iedereen, maar
goed. Het is een beetje een kampioenschap krokodillentranen huilen. De heer Wilders krokodillentranen, u en
mevrouw Halsema krokodillentranen. Het enige wat ik

29 juni 2010
TK 92

92-7627

Pechtold
tegen u zeg is het volgende. Of u en mevrouw Halsema
staan iedereen hier weer de maat te nemen of u bent
bereid om boter bij de vis te doen en te zeggen: we
vinden het zo zielig voor de PVV, ik van D66 ben bereid
om de PVV niet langer uit te sluiten en coalitieonderhandelingen aan te gaan. Anders is dit allemaal heel erg
gratuit.
De heer Pechtold (D66): Dat is het niet. Wees nu toch
blij dat leiderschap wordt getoond, dat er een partij is die
al voor 9 juni zei dat ze met u wilde, dat ze het zien zitten
en dat het met de heer Cohen en mevrouw Halsema de
komende weken tot een snel kabinet kan leiden. U doet
mijn thuisfront een groot plezier als dat voor de
vijfentwintigste lukt, want dat hoeven we het vakantiehuis niet af te zeggen.
De heer Verhagen (CDA): Ik neem het wel over!
De heer Pechtold (D66): Ik heb al aangegeven dat
Wilders de frustratie en het chagrijn toch heeft. Dat vind
ik de winst van dit debat. Daar kan de informateur alleen
nog maar aan bijdragen door aan te geven dat Wilders
dat vooral aan zichzelf te danken heeft. Geen leiderschap
getoond toen er een debat gevormd moest worden, geen
leiderschap getoond toen de andere partijen verleid
moesten worden en zelfs vandaag de zeven uitnodigingen van Rutte niet geaccepteerd en de kans van
Verhagen om de democratische rechtsstaat veilig te
stellen, niet gegrepen. Dat zal de achterban van de heer
Wilders uiteindelijk gaan zien.
Voorzitter. Dit proces is wat mijn fractie betreft niet
ideaal. We doen bij verkiezingen alsof we de ministerpresident verkiezen. Daar zijn we met z’n allen inmiddels
zwaar ongelukkig mee, want het hindert coalitievorming.
We zien een verpolitisering van de informateur. Vroeger
hadden we alleen een formateur. We hebben de
informateur in het leven geroepen om de positie
daarvóór wat minder politiek te maken. Nu hebben we
vóór de informateur al de verkenner. Zo schuiven we
maar op en schuiven we maar op. Dat vindt mijn fractie
een slechte ontwikkeling. Ook de rol van het staatshoofd
wordt door deze situatie politieker. Gelukkig hebben we
nu een ervaren staatshoofd, maar ook dat, en de
benoeming van de huidige informateur getuigt daarvan,
vinden wij een slechte ontwikkeling. Daarover zou ik van
deze informateur ook graag een beschouwing horen. De
vraag zou dan moeten luiden of hij vindt dat het proces
zoals dat nu gevoerd wordt, met verkennen, een
informateur en dan eventueel een formateur, maar zelfs
nu een tweede informateur, ideaal vindt. Ik vind dat wij
er als Kamer op moeten terugkomen.
©
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Voorzitter. Ik wil
beginnen met felicitaties voor de heer Cohen. Het was,
eerlijk gezegd, alsof hij hier al jaren stond.
Bij de verkiezingsuitslag van 9 juni horen felicitaties
voor de overwinnaars, de VVD, de PVV, D66 en onszelf,
en respect voor de verliezers omdat zij zich evenzeer
hebben ingespannen.
Deze verkiezingsuitslag is onmiskenbaar een politiek
probleem, omdat een versplinterd politiek landschap het
effect ervan is. De grootste partij, met alle respect voor
de heer Rutte, heeft slechts 31 zetels. Uit de verkiezings-

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

uitslag bleek een grote kwetsbaarheid van het klassieke
politieke midden. De traditionele bestuurspartijen, de
Partij van de Arbeid en het CDA voorop en in mindere
mate de VVD, blijken nog onvoldoende in staat de
kiezerswens en de kiezersbehoefte te horen. Je moet
vaststellen dat de kiezers hebben afgerekend met het
afgelopen kabinet. Een verlies van 24 zetels, waarvan het
overgrote deel bij het CDA, is volgens mij ook de
afrekening met een periode van stilstand, grote
onderlinge ruzie en gedoe in achterkamertjes. Ik denk dat
de kiezers hiermee het verlangen hebben uitgesproken
naar een andere bestuurscultuur, grotere openheid en
andere verhoudingen tussen kabinet en parlement en ik
vind dat de wens van de kiezers gehonoreerd moet
worden.
GroenLinks heeft vastgesteld dat, gezien de uitslag,
het initiatief bij de VVD ligt. Daarmee zeg ik meteen
tegen de heer Roemer, voordat hij wegloopt, dat mijn
fractie daarmee andere opties geenszins uitsluit. Ik wil er
wel bij gezegd hebben: hoe leuk het mij ook lijkt om
samen met de SP te kunnen besturen, je krijgt er wel
gratis en voor niets de Partij van de Arbeid en het CDA
samen bij. We weten uit de afgelopen vier jaar dat dit
niet altijd even leuk en constructief was, samen.
Het initiatief ligt bij de VVD en wij stellen vast dat er in
ieder geval twee gewone meerderheidskabinetten
kunnen worden gevormd: een rechts kabinet en een
paarsgroen kabinet. Een eventueel derde gewoon
meerderheidskabinet, een kabinet van het midden,
waarbij de VVD deze keer de eerste partij zou zijn, doet
ons toch te veel denken aan het kabinet dat wij al gehad
hebben de afgelopen jaren, tenzij de VVD in staat is om
de cultuur van de Partij van de Arbeid en het CDA
onderling te veranderen. Wij zijn bang dat een kabinet
van het midden, zoals het wordt genoemd, veeleer een
klamme deken zal zijn waaronder de grote maatschappelijke en economische problemen worden afgedekt. Wij
zijn daar dan ook geen voorstander van.
Wij zijn vanzelfsprekend ook geen voorstander van een
rechts kabinet, in de eerste plaats omdat het een rechts
kabinet is en in de tweede plaats omdat de PVV eraan
deelneemt. Deze partij heeft de afgelopen jaren gewerkt
aan een sterk profiel op het uitsluiten van anderen,
vooral van moslims. Dat neemt niet weg dat mijn fractie
erkent dat een groot deel van de kiezers een rechts
kabinet wel gewenst vindt, in tegenstelling tot mijn
fractie.
Mijn fractie meent dat de gang van zaken van de
afgelopen weken onbevredigend is geweest. Er is net al
een heel debat gehouden en ik zal dat niet herhalen. Wel
heb ik nog een aantal vragen. Ik heb een vraag voor de
heer Verhagen van het CDA. Waarom heeft het CDA de
afgelopen weken niet het initiatief genomen om met de
VVD te praten over de rechtsstatelijke begrenzing van elk
kabinet dat deze partij zou wensen? Het lijkt mij immers
heel helder dat de bondgenoot van het CDA in dezen de
VVD zou moeten zijn. Nu voor het eerst dit inhoudelijke
bezwaar is gewisseld, begrijp ik niet waarom dat initiatief
niet is genomen en waarom er niet een tweegesprek,
misschien op uitnodiging van de informateur, heeft
plaatsgevonden tussen VVD en CDA.
De heer Verhagen (CDA): Mevrouw Halsema stelt een
terechte vraag. Dat had gekund. Aangezien de informateur mij vroeg om twee tweegesprekken te voeren, heb
ik daar uiteindelijk nee op gezegd, omdat ik het, gelet op

29 juni 2010
TK 92

92-7628

Halsema
de opdracht van de informateur, die zich richtte op een
kabinet van de VVD en de PVV met een andere partij,
niet correct vond om alleen met de heer Rutte te spreken
en niet met de heer Wilders. Derhalve heb ik gezegd:
laten zij het eerst maar met z’n tweeën eens worden, dan
zie ik daarna wel of ik aan tafel schuif.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): U hebt dit eerder
gezegd.

niet een achtste keer doen. Ik heb het nu zeven keer
gedaan en volgens mij is het duidelijk.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Dat is waar. Dus
misschien moet de PVV er eens antwoord op geven,
aangezien het maar om één onderwerp gaat, zij het niet
onbelangrijk, namelijk of de PVV bereid is om de VVD
daarin tegemoet te komen ...
De voorzitter: Mevrouw Halsema.

De heer Verhagen (CDA): Dat is de reden.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): U bent daar heel
consequent in, maar dat maakt het nog niet begrijpelijk.
Het maakt nog niet begrijpelijk waar u de grootste
principiële problemen hebt met een rechts kabinet,
terwijl u het ook niet uitsluit, als u niet op enig moment
kenbaar maakt aan de eerste bondgenoot wat uw
principiële problemen zijn en hoe die verminderd kunnen
worden. Dat kan ik maar niet begrijpen.
De heer Verhagen (CDA): Om te beginnen vindt dit soort
gesprekken plaats via de informateur. Het was de
informateur duidelijk waar ik stond. Verder vond ik het
als vierde partij van het land niet direct op mijn pad
liggen om het initiatief te nemen om iets te schrijven. Ik
begrijp dat u dat leuk zou vinden, omdat u dan nog naar
mij zou kunnen kijken. Ik vond mijzelf echter niet direct
de eerst aangewezene om dan op papier te zetten
waaraan een komend kabinet zou moeten voldoen, als
het gaat om de rechtsstaat.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik vraag u niet om een
conceptregeerakkoord te schrijven. In die fase was het
niet beland. Ik vraag u waarom u niet hebt geprobeerd
een principeafspraak te maken met de VVD dat in ieder
geval volgens u beiden aan de grenzen van de democratische rechtsstaat niet getornd wordt. Als u die verzekering had gekregen van de VVD, had u samen het
overwicht gehad in elk rechts kabinet om vervolgens te
gaan praten met de PVV. Dat begrijp ik niet.
De heer Verhagen (CDA): Daarom heb ik gezegd dat de
VVD met de PVV eerst op hoofdlijnen een akkoord moest
hebben waarvan dit een onderdeel zou zijn om dan te
beoordelen of het mogelijk was voor het CDA om ofwel
te gedogen ofwel deel te nemen ofwel oppositie te
voeren.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): ...

Mevrouw Halsema (GroenLinks): De afstand blijft te
groot, zoals de heer Pechtold al opmerkte.
Ik heb ook een vraag aan de informateur; dat lijkt mij
wel zo beleefd. Als je het speelveld overziet na twee
weken, kun je je voorstellen dat drie partijen eigenlijk
drie coalities blokkeren, althans bij het schrijven van het
rapport. De VVD blokkeerde paarsgroen, maar daar is zij
inmiddels op teruggekomen. De PvdA blokkeert het
middenkabinet en het CDA blokkeert het rechtse kabinet.
Hoe kan het dat in uw eindrapport de blokkade van het
CDA zoveel meer gewicht heeft dan bijvoorbeeld de
blokkade van de heer Cohen of de blokkade van de heer
Rutte? Denkt u dat zij veel makkelijker te overtuigen zijn
dan de heer Verhagen? Denkt u dat paarsgroen uiteindelijk een veel betere kans heeft? Of zijn er andere redenen
waarom u uiteindelijk geconstateerd hebt dat de
blokkade op rechts veel zwaarder weegt?
Met alle blokkades die er zijn en de inmiddels
opgeheven blokkade van de heer Rutte op paarsgroen
komen wij uit bij de – laat dat nou toevallig zijn –
favoriete variant van GroenLinks.
De heer Rutte (VVD): Ik heb mevrouw Halsema dat ook
in de pers een paar keer zien zeggen: goh, de VVD heft
haar blokkade op. Er heeft bij de VVD nooit een blokkade
gelegen op welk kabinet dan ook. Ik heb een voorkeur
uitgesproken, nu rechts niet mogelijk is, voor een kabinet
van VVD, CDA en PvdA. Wij hebben met elkaar anderhalve dag gesproken over de vraag of het zinvol was om
te onderhandelen over paars-plus, paarsgroen of hoe het
dan moet heten ...
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Weet u wat? U mag de
naam verzinnen.
De heer Rutte (VVD): Daaruit bleek dat in ieder geval
voor mijn partij gold dat op dat moment daarvoor geen
perspectief was. U weet precies wat onze randvoorwaarden zijn, dus die sleutel ligt echt bij u, bij de heer Cohen
en bij de heer Pechtold.

De voorzitter: Mevrouw Halsema.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Helderder wordt het
eerlijk gezegd niet.
Ik heb ook een vraag aan de VVD. Inmiddels bent u
goed geïnformeerd over de grote inhoudelijke bezwaren
van het CDA. Gaat u het initiatief nemen voor een
gesprek met de PVV om de grenzen van de rechtsstaat in
ieder geval vast te stellen? Het zou brekend nieuws zijn
als de PVV zichzelf zou willen voegen naar de grenzen
van de democratische rechtsstaat. Maar u kunt het
proberen, want het is uw favoriete variant.

Mevrouw Halsema (GroenLinks): In plaats van hier de
onderhandelingen te openen – hoe graag ik dat ook zou
willen – wijs ik erop dat de VVD volgens mij weet dat
voor GroenLinks, de PvdA en D66 geldt dat over alles
onderhandeld kan worden. Het is dus aan u om te
zeggen waarover niet onderhandeld kan worden. Wij
willen over alles onderhandelen, het liefst wel vandaag.
Dat zeg ik ook maar even mede namens de heer Cohen
en de heer Pechtold.

De heer Rutte (VVD): Ik heb nu al zeven keer die
uitnodiging gedaan in de richting van de PVV. Ik ga het

De heer Rutte (VVD): Klopt dat? Bent u het daarover
eens? Ja, alle blokken zijn het eens. Volgens mij is in die
gesprekken volstrekt duidelijk geworden welke randvoorwaarden de VVD stelt aan het in de zin van onderhande-

Tweede Kamer

29 juni 2010
TK 92

Eerste informatieronde

92-7629

Halsema
lingen verder spreken over zo’n kabinet. Het is nu aan
uw partijen om te beslissen of u daar wel of niet op
ingaat.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Wij willen over alles
onderhandelen. Ik zeg dat nog maar eens. Dat betekent
dus: over alles willen onderhandelen.
Voor ons is paarsgroen een logisch en gewenst
meerderheidskabinet. Wij denken dat het in staat is om
de noodzakelijke sociale hervormingen ter hand te
nemen en om de economie gezond en duurzaam te
maken. Vanzelfsprekend erkennen dat er grote programmatische verschillen zijn die niet vanzelfsprekend
weggemasseerd kunnen worden, maar wij stellen ook
vast dat er bij de vier partijen die hiervan deel zouden
kunnen maken, een groot gedeeld verlangen is naar een
andere bestuurscultuur. Wij beschouwen die mogelijkheid van een andere bestuurscultuur – een kort
regeerakkoord, een grotere afstand tussen ministers en
Kamer en misschien ook de erkenning dat er verschillen
zijn die je niet kunt overbruggen – als een manier om te
komen tot een regeerakkoord en wel snel. Wij vinden dit
noodzakelijk, omdat intussen de economische crisis en
de klimaatcrisis woeden. Het is een grote opdracht om
daar op een korte termijn een antwoord op te vinden. Ik
zou zeggen: aan de slag en wel snel.
©
De heer Rouvoet (ChristenUnie): Voorzitter. Wij gaan
natuurlijk allemaal met veel belangstelling volgen hoe
mevrouw Halsema de komende weken die achterkamertjescultuur al gaat openbreken en ons op de hoogte gaat
houden van de vorderingen van de besprekingen.
Het is goed om weer een keer aan deze kant te staan.
Dit debat is, gelet op het Reglement van Orde, bedoeld
om na afronding van een tussenfase te beraadslagen
over de richting van een nieuwe formatie- of informatieronde. Ik heb even zitten nadenken: is er wel echt sprake
van afronding van een fase of ronde? Dat vraag ik mij af,
ook omdat de nieuwe informateur spreekt van ″een
verlengde consultatie″, maar dan met vijf fractievoorzitters. Bovendien: voor zover er sprake is van afronding
van een fase, is de nieuwe fase al van start gegaan met
de nieuwe informateur en is de nieuwe ronde dus al van
start. Niettemin ook van mij dank aan de informateur
voor het feit dat hij hier aanwezig wil zijn. Dat is niet
vanzelfsprekend, maar ik ben blij dat hij bereid is om
eventueel aan hem gestelde vragen – dat houdt nog niet
over – te beantwoorden. Ik kan hem geruststellen: ik heb
in ieder geval een of twee vragen voor hem.
Intussen is de nieuwe informatieronde wel degelijk
van start gegaan. Het is aan de heer Tjeenk Willink om te
bekijken of alsnog inhoudelijk richting kan worden
gegeven aan de kabinetsformatie. Het eindverslag van de
heer Rosenthal onderstreept wel de complexe situatie die
zich in politieke zin sinds 9 juni in ons land voordoet. In
theorie zijn voldoende combinaties denkbaar van drie,
vier of vijf partijen, maar bij die verschillende combinaties zit geen enkele voor alle daarvoor benodigde partijen
vanzelfsprekende eerste keus. De informateur heeft het in
zijn verslag overigens – dat lijkt een detail – over ″andere
stabiele meerderheidscoalities″. Ik krijg graag bevestigd
dat ″stabiel″ betrekking heeft op ″meerderheid″ en niet
op voorhand op ″coalities″. Het lijkt mij niet noodzakelijk
dat er een stabiele coalitie komt, maar coalities moeten

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

wel op een stabiele meerderheid steunen. Ik neem aan
dat de informateur dit zo bedoeld heeft.
Dit betekent per saldo dat wij bijna drie weken na de
verkiezingen nog geen begin van een richting hebben
van de kabinetsformatie. We hebben nog geen idee op
welk type kabinet wij afkoersen. In het verslag van de
informateur staat opvallend vaak de term ″bevestigen″.
Alle fractievoorzitters hebben een aantal keren hun
voorkeuren, standpunten, ideeën en opvattingen
bevestigd. Dat hebben zij hier nog een keer gedaan. Er
zijn dus inderdaad nog weinig vorderingen gemaakt. Dat
hangt samen met die complexiteit. Ik doe daar niet zurig
over, maar het is wel van belang om dit vast te stellen,
temeer omdat de informateur zijn eigen werkzaamheden
en de opdracht van de koningin heeft geplaatst in het
perspectief van de moeilijke situatie waarin ons land zich
bevindt. Juist gelet op de opdracht die de informateur
heeft gekregen, ben ik verbaasd – daaraan heb ik via
interrupties ook uiting gegeven – dat hij niet meer druk
heeft uitgeoefend op de heren Rutte en Wilders om een
begin van inhoudelijke overeenstemming te bereiken, als
uiterste poging om voortgang te boeken. Langs die weg
had hij een meerderheid om de informatietafel kunnen
krijgen, juist gelet op de urgentie van de situatie. Dat had
toch de weg kunnen openen naar onderhandelingen
leidend tot een meerderheidskabinet, zo vraag ik de
informateur. Waarom heeft hij daarvan afgezien en het
bij de constateringen gelaten? Althans, zo lees ik zijn
verslag.
Ik zal niet herhalen wat ik de heer Wilders en de heer
Rutte per interruptie heb gevraagd. Ik heb daar voor
mijzelf de conclusie aan verbonden dat in ieder geval de
heer Wilders zelf op het enige moment waarop hij
onderhandelingen had kunnen voeren, de kans daartoe
heeft laten lopen. Daarmee heeft hij zijn kiezers geen
dienst bewezen. Een beetje leider – in zijn terminologie
″een beetje vent″ – had dit niet laten gebeuren, maar
vooruit. Ook de heer Rutte heb ik vragen gesteld, maar ik
heb geen duidelijkheid gekregen of de heer Rutte
überhaupt in de richting van wie dan ook inspanningen
geleverd heeft om zijn eerste voorkeur gerealiseerd te
krijgen. Hij leek er zelf niet zo erg aan gehecht om
daarvoor bijzondere inspanningen te leveren.
De heer Rutte (VVD): Soms heb je debatten waarbij je al
van tevoren probeert de conclusies op te schrijven. Het
helpt om die conclusies aan te passen als blijkt dat de
feiten anders liggen. Ik heb de heer Rouvoet een paar
dingen verteld die ik heb gedaan. Ik was beschikbaar
voor onderhandelingen een-op-een. Er is een aantal
gesprekken gevoerd en uiteindelijk is het CDA het
aanbod gedaan voor twee een-op-eengesprekken. Als de
ene partij echter niet bereid is om met een lege stoel te
onderhandelen en de andere partij überhaupt niet bereid
is om aan tafel te komen, dan stopt het een keer. Ik meen
werkelijk dat er alles aan gedaan is. Ik heb dat vandaag
opnieuw onderstreept door wederom aan te bieden om
een-op-een te onderhandelen met de grootste winnaar.
De heer Rouvoet (ChristenUnie): Eerst ter informatie van
de heer Rutte: die conclusie heb ik pas getrokken nadat
ik hem een paar keer heb gevraagd wat hij heeft gedaan
anders dan zich bereid te verklaren, omdat het zijn eerste
voorkeur was. In reactie daarop zei hij: de heer Verhagen
wilde niet komen en dat had ik te accepteren; de heer
Wilders wilde niet met een lege stoel onderhandelen en

29 juni 2010
TK 92

92-7630

Rouvoet
daar zat ook wel wat in. Als je de leider bent van de
grootste partij en een uitgesproken voorkeur hebt voor
een rechtse combinatie, zet er dan actief op in. Zeg:
vrienden, wij gaan onderhandelen, want ik wil graag een
rechtse coalitie.
Mijnheer Rutte, ik heb niets kunnen bespeuren van
activiteiten van uw kant om te zeggen: ik ga daar druk op
zetten, het is crisis, wij moeten snel aan de bak, dit is
mijn voorkeur en, vrienden, zo gemakkelijk komt u er niet
mee weg. U hebt geconstateerd dat daar ook wel wat
inzit. Althans, zo hebt u het zelf gezegd. Mijn waarneming is dat u het daarbij gelaten hebt. Dat mag, dat is
een keus, maar zo erg was u er dus niet aan gehecht.
Dan had u namelijk wel iets vaker activiteiten ondernomen.
Dat brengt mij op mijn aangekondigde vraag aan de
voormalige informateur, de heer Rosenthal. Ik vroeg ook
aan de heer Wilders wat het betekent dat de informateur
schrijft dat de combinatie VVD-PVV-CDA de enige
voorkeur was van de fractievoorzitter van de PVV. Ik
vraag de informateur hoe ik het moet verstaan – ik ga
dat niet zelf inkleuren – als hij een onderscheid maakt
tussen de eerste voorkeur van de heer Rutte en de enige
voorkeur van de heer Wilders. Heeft de Wilders andere
combinaties met de Partij van de Arbeid, de SP of
GroenLinks expliciet opengehouden? Zo ja, wat is dan
het verschil tussen de eerste voorkeur van de heer Rutte
en de enige voorkeur van de heer Wilders? Graag
opheldering op dat punt, om dat te kunnen wegen.
Al met al wil ik het volgende opmerken over de
conclusie van de informateur dat hij de conclusie heeft
moeten trekken dat een parlementair meerderheidskabinet met de desbetreffende rechtse samenstelling niet
mogelijk is. Ik heb het idee dat die conclusie iets te
makkelijk is. Daarom leg ik hem de vraag voor waarom
hij voor paars-plus, zoals dat in de wandelgangen heet,
een andere conclusie heeft getrokken. Daarbij bestonden
ook aarzelingen en zijn ook geen absolute blokkades
gelegd, maar daarvan concludeerde hij dat dit thans
geen zin heeft. Graag een toelichting op het verschil in
appreciatie en conclusies ten aanzien van paars-plus ten
opzichte van de rechtse combinatie die niet mogelijk
wordt genoemd.
Ik kom op mijn laatste vraag aan de informateur. Ik
lees in het verslag dat op 21 en 22 juni er een verkenning
is geweest naar paars-plus, waarbij verschillende punten
van programmatische aard aan de orde zijn gekomen.
Vervolgens concludeert de informateur dat de ene
fractievoorzitter, de heer Rutte, geen mogelijkheden zag
voor het voeren van onderhandelingen, maar de andere
drie fractievoorzitters wel. Ik krijg graag het verschil
tussen die twee uitgelegd. Welke programmatische
punten zijn aan de orde geweest en waarom waren dat
geen onderhandelingen?
©
Mevrouw Thieme (PvdD): Voorzitter. Het politieke
landschap is versplinterd. Geen enkele partij heeft de
steun van meer dan 20% van de kiezers gekregen. De
kiezers wenden zich af van de traditionele politieke
partijen. Meer dan 35% van de kiezers koos een partij die
nog nooit regeringsverantwoordelijkheid heeft gedragen.
Een duidelijker roep om verandering is nauwelijks
denkbaar, maar alles waar de informatie zich op leek te
richten was business as usual en coalitievorming tussen

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

de partijen die traditioneel de macht verdelen, waarbij
voorbij wordt gegaan aan de duidelijke verschuivingen in
het electorale landschap. Beleefdheidshalve werd
gesproken met de PVV, hoewel het station van regeringsdeelname voor die partij eigenlijk al gepasseerd leek
voordat het station was aangedaan. Er is uitputtend
gezocht naar argumenten om de PVV niet mee te laten
doen. In het geval van de SP is zelfs die beleefdheid niet
eens in acht genomen. Coalities waarin de SP zou
meedoen, kwamen niet eens aan de orde. De reactie van
de kiezers op die werkwijze komt direct tot uitdrukking in
de peilingen. Alle coalities die wel onderzocht zijn, dalen
in de peilingen. De PVV en de SP groeien tegen de
verdrukking in.
Als regeren iets met vooruitzien van doen heeft, is er
alle aanleiding om ook tijdens de informatie vooruit te
zien. Negeren heeft in elk geval niets met vooruitzien te
maken. Negeren lijkt wel een belangrijk onderdeel van
deze informatie te zijn, in elk geval waar het de PVV en
de SP betreft.
De fractie van de Partij voor de Dieren vindt het
onbegrijpelijk dat politieke tegenstellingen nog steeds
bepalend zijn voor hoe de hazen lopen in het politieke
landschap, terwijl er grote problemen op een eensgezinde wijze opgelost moeten worden. De voorbije
verkiezingscampagne kende maar één thema, de
economische crisis en de keuzes die moeten worden
gemaakt om die crisis op te lossen.
De crises die opdoemen achter de economische crisis
zijn van een zodanige omvang dat zij de economische
crisis ver overschaduwen en bovendien ook tot nieuwe
economische crises zouden kunnen leiden. Ik noem de
gaande biodiversiteitscrisis, de groeiende wereldvoedselcrisis, de fosfaatcrisis, de klimaatcrisis, de dierziektecrisis.
Zij vragen om een coherente aanpak van de problemen
door een vastberaden en eensgezind kabinet. In een
periode waarin het schip water maakt, de lading is gaan
schuiven en eerst het lek boven moet komen om
vervolgens een nieuwe koers te bepalen, tellen begrippen als bakboord en stuurboord niet. Het is van
levensbelang dat de krachten gebundeld worden. Er is
geen tijd te verliezen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Een passage in het
rapport van de informateur verbaasde mij hogelijk. De
PvdD wordt genoemd, samen met de SGP, als een van
de twee fracties die gedoogsteun willen geven aan een
kabinet van PVV-CDA-VVD. Klopt dat of heeft de
informateur dit fout genoteerd?
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik heb tegen de informateur
gezegd dat mijn fractie het uiterst onwaarschijnlijk acht
dat er afspraken te zijn met een coalitie van CDA, VVD en
de PVV. Ik heb ook gezegd niet mee te willen doen aan
een cordon sanitair. Ik sta er voor open om eventueel te
kijken, op basis van inhoud, of er op enigerlei wijze steun
kan worden gegeven. Dat hoeft niet per se gedoogsteun
te zijn. Juist in deze tijd met zoveel crises is het van
belang om geen enkele partij uit te sluiten. Wij moeten
samen door om de crisis te bestrijden.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Hier staat iets anders.
Mevrouw Thieme heeft deze zinnen onder ogen gehad
en niet gecorrigeerd. Er is wel degelijk sprake van
gedoogsteun aan – ik meld het maar even – de klimaatsceptici van de PVV. Daarom verbaasde dit mij hogelijk.

29 juni 2010
TK 92

92-7631

Thieme
Mevrouw Thieme heeft het niet gecorrigeerd bij de
informateur.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ja, wel.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): U hebt het gecorrigeerd. Maar er staat dat u het geven van steun aan een
coalitie van PVV, CDA en VVD niet uitsluit. Ik wil het
gewoon even weten. Dit klopt dus?
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik zal precies aangeven wat ik
aan de informateur heb geschreven naar aanleiding van
het conceptverslag. Ik heb aangegeven dat mijn fractie
het uiterst onwaarschijnlijk acht dat er afspraken te
maken zijn over enige vorm van steun aan een coalitie
van VVD, PVV en CDA. Ik heb het echter niet geheel
uitgesloten. Dat is ook precies hoe onze partij erin staat;
wij vinden dat je in tijden van crisis met elke partij moet
kunnen praten. Uiteindelijk gaat het erom, op inhoudelijke merites een partij al dan niet uit te sluiten. In de
verkennende fase, zoals ik uw partij ook zojuist heb
horen zeggen, moet alles in principe gewoon mogelijk
zijn.
De heer Rouvoet (ChristenUnie): Ik vind het belangrijk
om over dit punt met elkaar te spreken, al was het alleen
maar voor de toekomst. U zegt dat u wel afspraken
maakt, maar dat dit niet noodzakelijkerwijs gedoogsteun
hoeft te zijn. Ik zou denken dat het van tweeën één is. Ik
denk dat menige fractie zegt, ongeacht welk kabinet er
uiteindelijk straks komt: wij gaan kijken waar ze mee
komen en dan kunnen wij altijd nog voor stemmen als
wij het ermee eens zijn. Maar dat is geen gedoogsteun.
Je kunt zeggen: wij gaan op die en die voorwaarden
afspraken maken. Als wij die punten krijgen, nemen wij
weliswaar geen verantwoordelijkheid en zitten wij niet in
het kabinet, maar dan steunen wij het kabinet wel. Op
het moment dat je daarover afspraken maakt, noemen
wij dat gedoogsteun. Dus u moet wel kiezen.
Mevrouw Thieme (PvdD): Nee, ik denk dat ik heel helder
ben. Ik heb gewoon gezegd dat wij, elke keer dat er een
voorstel komt om op een bepaalde manier met de Partij
voor de Dieren samen te werken, daarvoor open staan.
Of u dat nu gedoogsteun wilt noemen of niet; daar gaat
het niet om. Ik ben erop tegen dat de traditionele
partijen, waartoe ook uw partij behoort, categorisch
partijen proberen uit te sluiten. Wij hebben altijd
aangegeven dat wij, juist in tijden van crisis, met
iedereen willen samenwerken die op basis van mededogen en duurzaamheid bepaalde stappen wil zetten in de
regering. Ik acht het uiterst onwaarschijnlijk dat dit het
geval zal zijn bij een combinatie van VVD, PVV en CDA,
en dat heb ik ook aangegeven aan de informateur, maar
ik wil nooit iets uitsluiten, want wie weet gaan ook de
PVV, het CDA en de VVD langzamerhand tot het besef
komen dat wij niet anders meer kunnen.
De heer Rouvoet (ChristenUnie): Mevrouw Thieme holt
net iets te snel, want zij heeft het nu over andere partijen
die elkaar uitsluiten. Dat kan op mij geen betrekking
hebben, want als ik een partij heb uitgesloten, is het mijn
eigen partij; ik zie geen aanknopingspunten om daarbij
aan te haken. Als ik al een partij heb uitgesloten van
regeringsdeelname, is het de ChristenUnie en geen
enkele andere partij. Waar het mij om gaat, en daarom

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

wil ik het wel precies weten, is dat de informateur in zijn
verslag schrijft dat u hebt gezegd: ik sluit het maken van
afspraken niet uit. Dat is iets anders dan afwachten welke
voorstellen er komen en die dan eventueel steunen. Ik
wil wel graag van u weten of dit hetgeen is wat u
uiteindelijk hebt gezegd: Ik sluit niet uit dat wij afspraken
zullen maken. Dat is dan een structurele gedoogsteun,
waarbij je nog over onderwerpen kunt twisten. Maar dat
is gedoogsteun. Of zegt u: wij wachten wel af wat er
komt en zien dan wel of wij het steunen?
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik heb aangegeven wat de
voorwaarden zijn, namelijk dat het afspraken moeten zijn
op basis van mededogen en duurzaamheid. Dat zijn
namelijk onze beginselen, evenals persoonlijke vrijheid
en verantwoordelijkheid. Dat lijkt mij heel duidelijk, of u
het nu gedoogsteun wilt noemen of niet, maar uiterst
onwaarschijnlijk is het wel.
Voorzitter. Er is geen tijd te verliezen en ik vind het
echt beschamend om te zien hoe hier gewoon ruzie
wordt gemaakt, terwijl bijvoorbeeld de eminente
Australische wetenschapper professor Frank Fenner deze
maand heeft voorspeld dat de menselijke soort binnen
honderd jaar zou kunnen uitsterven bij ongewijzigd
beleid. Natuurlijk is het mogelijk om met onbegrip of
zelfs hoongelach te reageren op dergelijke scenario’s en
ze kunnen gemakkelijk worden afgedaan als doemdenken, maar ecoloog Stephen Boyden ziet onder veel
ecologen dezelfde somberheid. Ik citeer: ″Frank Fenner
kan gelijk hebben, maar sommigen van ons hebben nog
steeds de hoop dat mensen zich bewust worden van de
situatie en dat de revolutionaire veranderingen die nodig
zijn in gang worden gezet. Als er een sprankje hoop is,
dan is het de moeite waard om het probleem op te
lossen.″ Of dat ook gaat lukken, is een ander verhaal. Ik
citeer verder: ″We hebben de wetenschappelijke kennis
om het te doen, maar de politieke wil is er niet.″
Die politieke wil is bepalend voor onze toekomst en
zou ook de doorslag moeten geven in het huidige
informatieproces. Wanneer wij ons bewust zijn van de
grote dreigingen die wij over onszelf hebben afgeroepen,
zullen wij alle krachten, van groen rechts tot groen links,
moeten bundelen om te komen tot een duurzaam beleid,
dat uitzicht biedt op een stop van de overconsumptie,
een stop van het overschrijden van de reproductiecapaciteit van de aarde. Het no-regretscenario dat wetenschappers als Fenner en Boyden ons adviseren gaat uit van
een radicaal andere koers. Politieke kortetermijntegenstellingen zouden er in die omstandigheden niet toe
moeten doen.
Als de heer Rutte zijn groenrechtse aspiraties wil
waarmaken, moet er op korte termijn een groene of
paarse coalitie te vormen zijn. Mijn fractie is altijd
duidelijk geweest: een paars-plus of een groen kabinet is
wat ons betreft het meest wenselijk. Wie stelt dat de
staatsschuld als uitgangspunt zou moeten worden
genomen, vergeet de schuldenlast die wij opbouwen
voor komende generaties in termen van schone lucht,
schoon water, schone bodem en biodiversiteit. Wij zijn
aan onszelf en aan toekomstige generaties verplicht, die
schuld te voorkomen. De Partij voor de Dieren is van
mening dat er nog niet of nauwelijks met die blik is
gekeken naar de mogelijkheden van coalitievorming.
Daarin zou zeker moeten worden meegenomen dat er
een einde zou moeten komen aan de bio-industrie.

29 juni 2010
TK 92

92-7632

©
De heer Van der Staaij (SGP): Mevrouw de voorzitter.
Beginnende schakers roepen soms te snel dat er een
patstelling is. Vaak is het dan gewoon lastig of risicovol
om een volgende zet te doen, maar zo lang er nog een
schaakstuk is dat binnen de spelregels gezet kan worden,
is er geen patstelling. Zo is het ook met de huidige
pogingen om een nieuw kabinet te formeren: het is te
vroeg om van een patstelling te spreken; lastig is het
wel.
Zoals informateur Rosenthal zei, hebben wij te maken
met een verpulverd politiek landschap. De voorkeurscoalities die de verschillende partijen voor ogen staan, lopen
bovendien flink uiteen. Ideale oplossingen zijn niet
voorhanden. Een kabinet met CDA en PvdA is geen
recept voor harmonie en daadkracht; PvdA en VVD in
een kabinet is ook geen logische oplossing, gelet op de
sociaaleconomische tegenstellingen tussen die partijen.
Een paarse coalitie zien wij al helemaal niet zitten met
het oog op de bescherming van belangrijke christelijke
waarden, zoals de bescherming van het leven.
Kortom, de verkiezingsuitslag levert een ingewikkelde
puzzel op. Het kost al met al veel tijd om tot een nieuw
kabinet te komen. Het probleem is alleen dat die tijd er
niet is. Niet alleen partijvertegenwoordigers zijn
aangeschoven bij informateur Rosenthal, ook economisch deskundigen hebben hun zegje gedaan. Zij hebben
onderstreept wat wij eigenlijk al wisten: er is haast
geboden; de overheidsfinanciën moeten snel op orde
gebracht worden; de economische basis van ons land
moet verstevigd worden; lastige knopen over de
toekomst moeten worden doorgehakt en de begrotingen
voor 2011 zouden al op nieuwe beleidskeuzes gebaseerd
moeten worden. Anders is zo maar een jaar verloren.
Kortom, het aantreden van een stabiel en slagvaardig
kabinet vraagt om spoed.
Deze vaststelling schept verplichtingen. Van iedere
partij mag dan ook verwacht worden, in het landsbelang
over de eigen schaduw heen te springen. Informateur
Rosenthal is in opdracht van Hare Majesteit voortvarend
van start gegaan en heeft met mathematische precisie de
voorkeuren en de uitsluitingen in beeld gebracht. Een
centrumrechtse coalitie met de grootste partij en de
grootste winnaar bleek volgens de informateur onmogelijk, echter zonder dat aan een inhoudelijk aftasten van
de programmatische mogelijkheden is toegekomen. Dat
blijft ook naar onze mening onbevredigend, juist ook
omdat in de informatieopdracht deze optie niet voor
niets als eerste was genoemd. Vraag daarom aan de
informateur: waarom is de paars-plusoptie als mogelijkheid wel doorgegaan naar de tweede ronde, terwijl die
om inhoudelijke redenen niet kansrijk leek? Formeel
stuitte de centrumrechtse coalitie toch niet op een
daadwerkelijke uitsluiting door het CDA of heeft de
informateur dit anders geïnterpreteerd? Hoe hard is zijn
conclusie dat een parlementair meerderheidskabinet van
VVD, PVV en CDA niet mogelijk is? Hoe verhoudt zich dat
tot de mildere conclusie dat verder onderhandelen over
een paars-pluskabinet thans geen zin heeft? Dit is
eigenlijk mijn belangrijkste vraag aan de informateur.
De informatieronde-Rosenthal heeft de aanbeveling
opgeleverd om het onderzoek verder te richten op het
brede midden: VVD, PvdA, CDA, D66 en GroenLinks. Dat
midden is inderdaad breed te noemen. Een goed
begaanbare middenweg is in elk geval nog niet in zicht.

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

De partijen sluiten elkaar weliswaar niet uit, maar hun
onderscheiden voorkeuren sluiten ook niet erg op elkaar
aan. Bovendien geldt een oude politicologische wet: hoe
meer coalitiepartijen, des te minder vreugd.
Het is gegeven deze stand van zaken begrijpelijk dat
de Koningin ervoor gekozen heeft, een informateur aan
te stellen die gaat bezien hoe, gegeven de uiteenlopende
voorkeuren, nu een heldere stap vooruit gezet kan
worden. Lastige situaties vragen soms om verrassende
oplossingen. Dit kan ook betekenen, zoals het verleden
toont, dat een onconventionele benadering wordt
gekozen, waarbij het schrijven van een programma op
hoofdlijnen voorafgaat aan in plaats van volgt op de
definitieve keuze voor deelnemende partijen. Over
onconventionele oplossingen gesproken: het is opvallend
dat in 1994 ook uitdrukkelijk gedebatteerd werd over de
vraag of een minderheidskabinet geen werkbaar
alternatief zou zijn. Ik stel vast dat dit tot nu toe
nauwelijks in beeld is. Wat niet is, kan echter komen. Als
een stabiel meerderheidskabinet niet snel dichterbij
komt, is een minderheidskabinet wat de SGP-fractie
betreft een serieuze optie. Inmiddels zijn daarmee in
andere landen, waaronder de Scandinavische, al de
nodige goede ervaringen opgedaan. Een dergelijk
coherent minderheidskabinet, dat deelakkoorden sluit
met niet-regeringspartijen, zou wel eens bestuurskrachtiger en slagvaardiger kunnen zijn dan menigeen denkt.
Wat ons betreft zou dat ook inhoudelijk aantrekkelijker
kunnen zijn dan een breed gelegenheidskabinet.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
De voorzitter: Ik wijs de leden er nogmaals op dat ik
geen mogelijkheid geef voor interrupties tijdens het
antwoord van de oud-informateur. Ik sta alleen het
stellen van verduidelijkende vragen toe. Het gaat nu
immers niet om het afleggen van verantwoording, maar
om het geven van inlichtingen. Het woord is aan de
oud-informateur, de heer Rosenthal.
©
De heer Rosenthal: Voorzitter. Ik dank u voor de
gelegenheid om te reageren op vragen die aan mij zijn
gesteld. Het is een waar genoegen om eens ″aan de
overkant″ aanwezig te zijn, zoals wij dat in de Eerste
Kamer noemen. De leden zullen begrijpen dat ik sta te
popelen om van alles en nog wat te melden, maar dat ik
mij voor mijn reacties bepaal tot wat er in het eindverslag staat vermeld.
Desalniettemin wil ik heel kort een paar punten
duiden, omdat die in een aantal vragen naar voren zijn
gekomen. Daarmee probeer ik bepaalde vragen af te
vangen. Ik heb een opdracht gekregen van Hare
Majesteit voor het op korte termijn verkennen van
mogelijkheden voor een coalitie die kan rekenen op
vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal. Ik heb
ook de opdracht gekregen om daartoe als eerste
onderzoek te doen naar een mogelijke coalitie waarvan
de grootste partij, de VVD, en de grootste winnaar, de
PVV, deel uitmaken. Ik heb ″vruchtbare samenwerking
met de Staten-Generaal″ van meet af aan aldus
geïnterpreteerd. Voor vruchtbare samenwerking is ten
eerste een parlementair meerderheidskabinet nodig, en
ten tweede een kabinet dat stabiel zou moeten kunnen
functioneren. Voor het laatste rekenen wij, zoals de heer

29 juni 2010
TK 92

92-7633

Rosenthal
Van der Staaij zojuist al zei, vanuit de politicologie al snel
met het aantal partijen dat in het geding is. Ik ben daarbij
dus uitgegaan van zo min mogelijk partijen, bij voorkeur
niet meer dan vier.
Ik heb een aantal vragen gekregen, die ik achtereenvolgens zal beantwoorden. De heer Rouvoet heeft een
vraag gesteld over het verschil tussen ″eerste voorkeur″
en ″enige voorkeur″, uitgesproken door respectievelijk de
heer Rutte en de heer Wilders. De heer Wilders heeft
tegenover mij enkel gesproken over een coalitie met de
VVD, de PvdA en het CDA. In de gesprekken met de heer
Wilders is die coalitie aan de orde gesteld. Bij de heer
Rutte ging het om een eerste voorkeur, omdat hij, zoals
is gebleken, ook andere voorkeuren kon noemen, gesteld
dat de realisering van de betreffende variant niet zou
lukken.
De heer Roemer heeft een vraag gesteld over wat in
het jargon de ″Roemervariant″ heet. Ik heb in mijn
eindverslag naar voren gebracht dat de drie partijen die
bij deze variant verder in het geding zouden zijn, om hun
moverende redenen daarvan afstand hebben genomen.
Voor de Partij van de Arbeid gold de mededeling dat die
variant nu niet aan de orde is. Voor GroenLinks gold dat
die coalitie nu niet voor de hand liggend is. Voor het
CDA gold dat deze coalitie zeer onwaarschijnlijk is. Dat
heeft mij aanleiding gegeven om de conclusie te trekken
die ik in het eindverslag heb verwoord.
De heer Roemer (SP): Voorzitter, ik stel een toelichtende
vraag, zodat ik dit goed kan duiden. Kan de oudinformateur bevestigen dat daarmee door de drie
partijen zo’n coalitie niet is uitgesloten? Zij vinden die op
dit moment niet wenselijk, maar zij vinden het wel een
stabiele meerderheidscombinatie?
De heer Rosenthal: In mijn eindverslag heb ik het woord
uitsluiten niet gebruikt; laat dat duidelijk zijn.
De voorzitter: Ook de heer Rouvoet heeft een verduidelijkende vraag.
De heer Rouvoet (ChristenUnie): De oud-informateur
sprak in antwoord op mijn vraag over de enige coalitie
waarover hij met de heer Wilders had gesproken. Hij zei
dat dit een combinatie was van VVD, PvdA en CDA. Het
is evident duidelijk dat hij doelde op een combinatie van
VVD, PVV en CDA. Toch vind ik het goed om dit voor de
Handelingen te corrigeren.
De heer Rosenthal: Ja, ik doelde uiteraard op de
combinatie VVD, PVV en CDA. Letters, letters.
Er is een aantal vragen gesteld over de gang van
zaken rond de rechtse variant. De heer Cohen vroeg of er
inhoudelijke en principiële aspecten aan de orde zijn
geweest. Ik heb de gedachtewisseling hier bijgewoond.
Daaruit blijkt dat dit het geval is geweest. Ik heb van mijn
kant ook sterk daarop aangedrongen.
Verder is er uitvoerig gesproken over de verschillende
modaliteiten om de heer Wilders, de heer Rutte en de
heer Verhagen tot overleg te brengen. Ik kan mij daarom
beperken tot de mededeling dat ik inderdaad allerlei
mogelijkheden onder de loep heb genomen en die
vervolgens aan de betrokkenen heb voorgelegd. Het ging
in dit kader om tweegesprekken, driegesprekken en
andere vormen van overleg. Om het huiselijk te zeggen:
ik ben wat dat betreft tot het gaatje gegaan. Er werden in

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

dit verband ook vragen gesteld over het uitoefenen van
druk. Ik heb er inderdaad alles aan gedaan om de drie
heren om de tafel te krijgen, mogelijkerwijze in verschillende combinaties. Dit heeft overigens uiteindelijk ertoe
geleid dat de heer Verhagen na ampel beraad van zijn
kant heeft moeten concluderen dat hij enkel met de twee
andere fractievoorzitters in overleg wilde treden op basis
van een door hen voor te leggen concepthoofdlijnenakkoord. Zo heb ik het geconstateerd. In antwoord op
vragen die gesteld zijn door de heren Pechtold, Rouvoet
en Van der Staaij voeg ik hieraan nog toe dat daarbij
geen verdere clausules zijn gehanteerd. Het bleek
simpelweg niet mogelijk.
Dit is het verschil met de twee andere modaliteiten die
vervolgens aan de orde zijn gekomen: paars-plus en de
eventuele middenvariant. Ik zeg dit met nadruk en het is
ook te lezen in het eindverslag. Bij paars-plus hebben de
betrokkenen zelf na anderhalve dag van gesprekken en
overleg geconstateerd dat een stap naar onderhandelingen op dat moment geen zin had. Men zei: thans heeft
het geen zin. Dit is ook een antwoord op de vragen van
mevrouw Halsema over dit onderwerp. Dat is dus het
verschil tussen hetgeen zich voordeed bij de bespreking
over de rechtse variant en die over de paars-plusvariant.
Voor de volledigheid voeg ik nog iets toe over de
zogeheten middenvariant. Ik heb nadrukkelijk te horen
gekregen van de heer Cohen dat hij de middenvariant,
VVD, PvdA, CDA, onwenselijk acht. Ik heb echter van
geen van degenen die vervolgens door mij zijn gemunt
als partijen uit het brede midden, gehoord dat zij een van
die varianten uitgesloten achten, alhoewel zij verschillende voorkeuren hebben als het gaat om de samenstelling daarvan.
Ik kom nu bij een vraag over de verkenningen van
anderhalve dag voor paars-plus. Drie van de betrokkenen
beoordeelden de mogelijkheden om tot programmatische onderhandelingen over te gaan, positief. De heer
Rutte velde echter een ander oordeel. Welke programmatische zaken daarbij aan de orde zijn geweest, is een zaak
die hoort bij de betrokkenen zelf. Daar doe ik op dit
moment, mij beperkend tot het eindverslag, geen
mededeling over.
Dan kom ik bij de vraag van de heer Pechtold over de
informatie zoals die nu vervolgens loopt. Dat is een
interessante vraag, maar ik denk dat het niet aan mij als
oud-informateur is om daarop nu in te gaan. Ik ben hier
in mijn hoedanigheid van vrij burger, en dan heb ik ook
nog iets in de Eerste Kamer te doen. Zeker zolang die
informatie niet is afgerond, zal ik daar dus niet verder op
ingaan. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt niet bij mij
maar bij anderen, en is in de consultatie van de kant van
Hare Majesteit in de richting van de vijf fractievoorzitters
aan de orde geweest.
Ten slotte plaats ik een kanttekening. Ik herhaal het: ik
zou natuurlijk popelen om meer te zeggen dan in het
eindverslag is vermeld; ik ben immers twee weken lang
bezig geweest. Het zij van mijn kant maar te beschouwen
als prudentie dat ik mij vooral tot het eindverslag heb
bepaald.
De voorzitter: Ik constateer dat er geen vragen om
verdere toelichting zijn. Ik zie dat in ieder geval de heer
Cohen, de heer Rouvoet, mevrouw Halsema en de heer
Pechtold behoefte hebben aan een tweede termijn.

29 juni 2010
TK 92

92-7634

Rosenthal
De vergadering wordt van 18.18 uur tot 18.23 uur
geschorst.
De voorzitter: In het debat over de eerste informatieronde zijn we toegekomen aan de tweede termijn. De
spreektijd in deze termijn bedraagt een derde van die in
eerste termijn. Ik zie dat de heren Wilders, Roemer en
Rutte niet het woord wensen te voeren en geef daarom
het woord aan de heer Cohen.
©
De heer Cohen (PvdA): Voorzitter. Ik constateer dat
degene die het debat heeft aangevraagd, niet meer
aanwezig is. Het zij zo.
Ik dank de informateur voor zijn antwoorden.
Daar is de heer Wilders. Mijn excuses, mijnheer
Wilders, u bent er wel.
De heer Wilders (PVV): Ik moet u teleurstellen: ik ben er.
De heer Cohen (PvdA): Ik ben daarover in het geheel
niet teleurgesteld. Ik stel het zeer op prijs.
Voorzitter. Het debat heeft in aanvulling op het verslag
van de heer Rosenthal een paar zaken duidelijk gemaakt.
In de eerste plaats heeft het CDA hier duidelijk gemaakt
dat het grote, principiële bezwaren heeft tegen standpunten van de PVV die rechtsstatelijke grenzen overschrijden. Daarbij valt op dat de heer Verhagen de klus om die
rechtsstatelijke punten bij voorbaat van tafel te krijgen
wilde overlaten aan de VVD.
In de tweede plaats moet de conclusie zijn dat de PVV
zich wel erg gemakkelijk heeft laten wegsturen, of zelf is
weggegaan, van de onderhandelingstafel. Zelfs de
bereidheid ontbreekt om met de VVD te onderhandelen
over de rechtsstatelijke problemen die het CDA op tafel
werpt. De heer Wilders heeft in dit debat grote woorden
nodig richting het CDA: ″dubbele moraal″, ″dubbele
agenda″, ″onbeschrijfelijk arrogant″, ″krankzinnig″ en
″schandalig″. Al deze woorden heeft hij nodig om de
eigen rol te verhullen.
In de derde plaats stel ik vast dat zelfs de zeven – of
waren het er acht of misschien zelfs wel negen? –
uitnodigingen van de heer Rutte geen effect hebben
gehad op de heer Wilders. Daarom is duidelijk dat de
deur naar een rechts kabinet vanmiddag is dichtgegaan.
Het is daarom zaak, gezien de huidige ernstige situatie
in ons land, om snel en serieus verder te gaan richting
het meest voor de hand liggende en door ons gewenste
alternatief: paars-plus.
©
De heer Pechtold (D66): Voorzitter. Ik dank de informateur – ik weet niet of hij zich vandaag ″vrij burger″ voelde
– niet alleen voor de afgelopen weken, maar ook voor de
bereidheid om vandaag nogmaals toe te lichten. Anders
dan de aanvrager van dit debat, vindt mijn fractie het wel
belangrijk om te adresseren wat hier vandaag is gebeurd
en wat de conclusies van dit debat zouden kunnen zijn.
Een keuze voor rechts op 9 juni blijkt een instabiele te
kunnen zijn. Of ze nu 76 zetels of 78 zetels – de heer Van
der Staaij stond al klaar, zonder dat er enige inhoud was
gewisseld – of 80 zetels – zelfs mevrouw Thieme was
bereid om op onderwerpen zaken te doen – kunnen

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

krijgen, ze zijn niet aan tafel te krijgen. Dat is niet alleen
instabiel, maar voor velen misschien ook teleurstellend.
De VVD had de eerste keus. Vandaag bleek echter dat
de sociaal-culturele overeenkomsten met de heer Wilders
misschien toch wel belangrijker waren dan de financiële
en sociaaleconomische verschillen die overduidelijk in de
programma’s zijn aan te wijzen. Toch is er vandaag
zeven keer een uitnodiging naar de heer Wilders gegaan.
De heer Rutte is hiervoor te prijzen. Zevenmaal werd
deze uitnodiging laconiek afgeslagen.
Een andere conclusie kan zijn dat ik vandaag met het
CDA een stevig meningsverschil heb gehad over
bescheidenheid en hoe die zich verhoudt met de
opstelling vandaag en met name in de laatste weken
tegenover onderhandelen in de ene en de andere variant.
Ik proef echter vandaag dat D66 en het CDA samen staan
voor de democratische rechtsstaat. Het feit dat de heer
Wilders zelfs niet bereid was om vijf meter te lopen om
de democratische rechtsstaat te verdedigen, of laat ik het
zwakker zeggen: om ervoor te gaan staan en om deze
hier te bevestigen, is voor mijn fractie tekenend.
Daardoor kan de conclusie zijn dat als één van de
partijen ter rechterzijde deze coalitie met Wilders serieus
had gewild nadat de informateur tweemaal had
geconstateerd dat zo’n coalitie niet mogelijk is, dit het
laatste moment was om daarover een serieuze verkenning te starten. Die keus is niet gemaakt.
Mijn fractie geeft al weken, al maanden aan wat de
keus wel zou kunnen zijn: paars-plus. Ik ben gaarne
bereid om daarvoor, al is het vanavond, de onderhandelingen te starten.
©
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Voorzitter. Allereerst
wil ik vanzelfsprekend de informateur danken voor zijn
inspanningen van de afgelopen weken en zijn verantwoording vandaag.
Er is geen sprake van onderhandelingen tussen VVD,
PVV en CDA en toch zitten ze muurvast. Een rechts
kabinet is vandaag niet dichterbij gekomen. Dat kunnen
we wel vaststellen. Wat mijn fractie ook duidelijker is
geworden, is dat de PVV zegt graag een rechts kabinet te
willen, maar dat dit alleen geklets voor de bühne blijkt te
zijn.
Ik herinner me hoe de dag na de verkiezingen de PVV
met het grootste gemak haar AOW-standpunt bij het
grofvuil zette om een wit voetje te halen bij de VVD. En
dat terwijl nog de avond daarvoor de heer Wilders met
veel bombarie had gezegd dat er geen sprake van was
dat de PVV zou draaien op het AOW-standpunt. De
volgende ochtend was dat vergeten. Daarop was de
draai gemakkelijk gemaakt om rechts mogelijk te maken.
Maar als het erop aankomt om een gebaar te maken en
vast te stellen dat de beginselen van de democratische
rechtsstaat ook in een rechts kabinet de moeite waard
zijn en geheiligd worden, is de heer Wilders niet bereid
om uit zijn stoel te komen en ziet hij af van een tweede
termijn.
Wij kunnen dus gewoon vaststellen dat het de heer
Wilders ongelooflijk weinig moeite kost om zijn eigen
kiezers in de kou te zetten. Ik memoreer nog maar eens,
het zijn er 1,5 miljoen, mijnheer Wilders. We kunnen
vaststellen dat een rechts kabinet hiermee niet dichterbij
is gekomen en eigenlijk volstrekt irreëel is geworden. Ik
neem aan dat de heer Rutte dat met mij eens is.

29 juni 2010
TK 92

92-7635

Halsema
Ik zou zeggen: volle mars vooruit naar paars-plus!
©
De heer Rouvoet (ChristenUnie): Voorzitter. Ik dank de
heer Rosenthal voor de inlichtingen die hij heeft willen
verstrekken. Ik kom toch nog even naar voren in tweede
termijn voor het trekken van een eigen conclusie.
Ik vraag de heer Rosenthal eerst of hij nog kans ziet
om mijn vraag te beantwoorden over wat nu precies bij
de besprekingen over en de verkenning van paars-plus is
gebeurd. In het eindverslag las ik dat verschillende
punten van programmatische aard weliswaar aan de
orde zijn geweest, maar dat niet onderhandeld is. Om
goed zicht te krijgen op wat een verkenning is en waar
de grenzen daarvan liggen, krijg ik graag, ter lering en
vermaak, een toelichting op het verschil tussen het aan
de orde hebben van inhoudelijke programmatische
punten en het voeren van onderhandelingen.
Ik trek twee conclusies op basis van wat de informateur gezegd heeft. Allereerst bedank ik hem omdat hij
mijn vragen vrij precies heeft willen beantwoorden. Over
het verschil tussen de enige voorkeur van de heer
Wilders en de eerste voorkeur van de heer Rutte
concludeer ik op basis van de informateur heeft gezegd,
dat met de heer Wilders alleen is gesproken over de
combinatie PVV, VVD, CDA. Ik ga er eigenlijk van uit dat
zoals aan alle fractievoorzitters ook aan de heer Wilders
is gevraagd, of andere combinaties denkbaar waren en
dat hij die de facto allemaal heeft uitgesloten. Dat staat
niet in het eindverslag, dus ik noteer dat. De heer
Wilders heeft kennelijk alleen willen spreken over die
combinatie. Dat is een goed recht, maar daarmee zijn
dus wel alle andere partijen de facto uitgesloten. De
conclusie wat dat betekent voor de kiezers achter die
partijen, laat ik natuurlijk aan hen.
Het tweede punt waarover ik een conclusie trek, is het
verschil in bejegening van paars-plus en de rechtse
combinatie. De heer Rosenthal heeft uitgelegd wat hij
daarmee bedoelde. Ik moet echter zeggen dat ik hem niet
kan volgen. In beide situaties is er geen definitieve
blokkade gelegd op uiteindelijke samenwerking. De
conclusie van een van de drie fractievoorzitters van die
partijen is echter dat hij geen mogelijkheid ziet voor
onderhandelingen. In de ene combinatie is die fractievoorzitter de heer Verhagen, in de andere combinatie is
die fractievoorzitter de heer Rutte; zij hebben overigens
verschillende redenen voor hun conclusie. Dat is volgens
mij de identieke situatie die zich voordoet bij de rechtse
variant en bij de paars-plusvariant. Dat lijken mij
identieke situaties die een identieke conclusie zouden
rechtvaardigen, waarbij niet de ene variant onmogelijk
wordt verklaard en de andere thans niet zinvol wordt
geacht. Dat is een verschil van appreciatie tussen mij en
de heer Rosenthal.

De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter: Ik dank de oud-informateur, de heer
Rosenthal, nogmaals zeer hartelijk voor het feit dat hij
hier de gewenste inlichtingen heeft willen geven.
De vergadering wordt van 18.35 uur tot 19.45 uur
geschorst.

©
De heer Rosenthal: Voorzitter. Over paars-plus is
anderhalve dag gesproken. Er is gesproken over
verschillende onderwerpen. Ik moet de heer Rouvoet
voor de tweede keer teleurstellen met de mededeling dat
ik mij over datgene wat inhoudelijk aan de orde is
geweest, moet bepalen tot het eindverslag. Ik kom niet
verder dan dat. Ik heb al gezegd: ik sta te popelen om
meer te vertellen, maar ik doe dat dus niet.

Tweede Kamer

Eerste informatieronde

29 juni 2010
TK 92

92-7636