RAPPORT
ELF-magneetvelden bij
hoogspanningslijnen
Literatuurstudie ter vergelijking met andere ELFmagneetvelden, andere gezondheidsrisico's en beleid
Klant:

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

Referentie: BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
Status:

Finale versie/P01.02

Datum:

12 april 2019

Projectgerelateerd

HASKONINGDHV NEDERLAND B.V.

Laan 1914 no.35
3818 EX AMERSFOORT
Industry & Buildings
Trade register number: 56515154
+31 88 348 20 00 T
+31 33 463 36 52 F
info@rhdhv.com E
royalhaskoningdhv.com W

Titel document: ELF-magneetvelden bij hoogspanningslijnen
Ondertitel: Vergelijking gezondheidsrisico's hoogspanningslijnen
Referentie: BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
Status: P01.02/Finale versie
Datum: 12 april 2019
Projectnaam: Gezondheidsrisico's hoogspanningslijnen
Projectnummer: BG4868
Auteur(s): Karen van Tol/ Bruno Verweijen
Opgesteld door: Karen van Tol
Gecontroleerd door: Simone van Dijk/ Mirjam vd Plas

Concept-versie maart 2019

Datum/Initialen:
Goedgekeurd door: Simone van Dijk
Datum/Initialen: SvD/12 april 2019

Classificatie
Projectgerelateerd

Disclaimer
No part of these specifications/printed matter may be reproduced and/or published by print, photocopy, microfilm or by
any other means, without the prior written permission of HaskoningDHV Nederland B.V.; nor may they be used,
without such permission, for any purposes other than that for which they were produced. HaskoningDHV Nederland
B.V. accepts no responsibility or liability for these specifications/printed matter to any party other than the persons by
whom it was commissioned and as concluded under that Appointment. The integrated QHSE management system of
HaskoningDHV Nederland B.V. has been certified in accordance with ISO 9001:2015, ISO 14001:2015 and OHSAS
18001:2007.
12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

i

Projectgerelateerd

Inhoud
Managementsamenvatting
1

Aanleiding en doel literatuurstudie

1

1.1

Aanleiding literatuurstudie hoogspanning

1

1.2

Doelstelling van het onderzoek

2

2

Extreem laagfrequente magneetvelden (ELF-magneetvelden)

4

2.1

Wat is een ELF-magneetveld?

4

2.2

ELF-magneetvelden en gezondheid

5

2.3

Beleidskeuzes ELF-magneetvelden

6

3

Vergelijking van (gezondheids)risico’s en beleidskeuzes

8

3.1

Waarom een risicovergelijking?  Risico’s in perspectief

8

3.2

Parameters in een risicovergelijking

8

3.3

Risico’s, ambities en beleidskeuzes

11

4

Methodiek en werkwijze

13

4.1

Opzet van de methodiek

13

4.1.1
4.1.2
4.1.3

Randvoorwaarden aan de onderzoeksmethodiek
Onderzoekshypothesen als basis voor methodiek
Beschrijving van de opzet van de methodiek

13
14
14

4.2

Vergelijking van ELF-magneetvelden

16

4.3

Selectie van te vergelijken gezondheidsrisico’s

17

4.4

Risicovergelijking

19

4.5

Inventarisatie van ambities en beleidsmatige beheersmaatregelen

21

5

Resultaten en analyse

23

5.1

ELF-magneetvelden: resultaat en analyse

23

5.2

Vergelijking van gezondheidsrisico’s: resultaat en analyse

25

6

Conclusies

31

7

Overzicht literatuur

33

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

ii

Projectgerelateerd

Managementsamenvatting
Voorzorgbeleid hoogspanningslijnen
Uit wetenschappelijk onderzoek komen aanwijzingen dat kinderen die in de buurt van een hoogspanningslijn
wonen mogelijk een hogere kans hebben om leukemie te krijgen [21, 26]. Het toenmalige Ministerie
van VROM (Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer heeft in 2005 uit voorzorg een
beleidsadvies uitgebracht voor gemeenten en netbeheerders [65]. Het advies is om, zoveel als redelijkerwijs
mogelijk, te vermijden dat er nieuwe situaties ontstaan waarbij kinderen langdurig worden blootgesteld aan
bovengrondse hoogspanningslijnen1.
Actualisatie advies gezondheidsraad
De Gezondheidsraad heeft in 2018 bestaand wetenschappelijk onderzoek over het risico van extreem
laagfrequente magneetvelden (hierna: ELF-magneetvelden) van hoogspanningslijnen opnieuw onderzocht
en haar advies uit 2000 geactualiseerd. Dit gebeurde op verzoek van de huidige staatssecretaris van
Infrastructuur en Waterstaat, mevrouw S. van Veldhoven. In haar nieuwe advies van 18 april 2018
constateert de Gezondheidsraad dat er ‘aanwijzingen voor een oorzakelijk verband’ zijn tussen blootstelling
van kinderen aan ELF-magneetvelden en het optreden van leukemie en wellicht hersentumoren. De
Gezondheidsraad adviseert het huidige voorzorgbeleid met betrekking tot bovengrondse
hoogspanningslijnen voort te zetten. Bovendien adviseert de Gezondheidsraad te overwegen dit beleid te
verbreden naar ondergrondse elektriciteitskabels en andere bronnen van langdurige blootstelling aan ELFmagneetvelden [23].
Evaluatie en verkenning maatregelen
In de Kamerbrief van 29 mei 2018 [61] kondigt de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat (I&W)
aan een evaluatie te willen uitvoeren naar de uitvoering van het voorzorgbeleid. Ook wil zij een verkenning
uitvoeren naar mogelijkheden om het voorzorgbeleid te verbreden naar andere bronnen van ELFmagneetvelden in het elektriciteitsdistributiesysteem. Aangezien het Ministerie van Economische Zaken en
Klimaat (vanaf nu: EZK) verantwoording draagt voor de energiesector, is het ook verantwoordelijk voor deze
evaluatie en verkenning. Dit literatuuronderzoek vormt een onderdeel van de verkenning en is in opdracht
van het Ministerie van EZK uitgevoerd door Royal HaskoningDHV (vanaf nu: RHDHV).
Doel van het onderzoek
Dit literatuuronderzoek vergelijkt de gezondheidsrisico’s van hoogspanningslijnen enerzijds met de
gezondheidsrisico’s van ELF-magneetvelden afkomstig van andere bronnen, en anderzijds met
gezondheidsrisico’s van andere risicovolle activiteiten in de leefomgeving. Tevens worden voor de
verschillende gezondheidsrisico’s de gekozen beleidsambities en beheersmaatregelen vergeleken.
Het onderzoek is uitgevoerd op basis van beschikbare informatie. Het resultaat van de vergelijkingen biedt
inzicht in de gezondheidsrisico’s van hoogspanningslijnen en in de vraag of vergelijkbaar beleid en
instrumenten zijn ingezet bij andere gezondheidsrisico’s. In dit rapport spreken we in dit kader van rode
draden. Een rode draad staat voor een specifiek type risicoprobleem en/of waarde van een risicodimensie
dat/die consequent samenhangt met een specifieke ambitie en/of beheersmaatregel, of omgekeerd.

1
Het aantal kinderen dat in Nederland in de directe nabijheid van een bovengrondse hoogspanningslijn woont is circa vijftien jaar
geleden door de Gezondheidsraad en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) geschat op ongeveer
15.000.(Gezondheidsraad, 2000; en Pruppers, 2003) [23, p. 8]. RIVM geeft daarnaast aan dat 18.000 kinderen worden blootgesteld
aan een veldsterkte boven 0,2 microtesla, daarvan 10.000 aan een veldsterkte boven 0,4 microtesla, en daarvan weer 8.200 aan
een veldsterkte boven de 0,5 microtesla [60].

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

iii

Projectgerelateerd

Opzet van het onderzoek
De methodiek van de uitvoering van het literatuuronderzoek is weergegeven in Figuur MS- 1.
SPOOR 2

SPOOR 1

START:
gezondheidsrisico
hoogspanning

Vergelijking:
gezondheidsrisco’s

23 risico’s
SELECTIE van te
vergelijken risico’s

Qua aard
vergelijkbaar
hoogspanning
VERGELIJKING ELF‐
MAGNEETVELDEN

Diversiteit in type
risicoprobleem

Risico‐
vergeljking

Vergelijking
ELF‐magneetvelden

objectief

INPUT:
Bestaande literatuur
Websites overheid en
wetenschappelijke instellingen

Hoogspanning + andere
ELF‐magneetvelden in
leefomgeving

Waardevrije
risicodimensies
Analyse: risico
hoogspanning vs
risico andere ELF‐
magneetvelden

Inventarisatie
ambities en
beheers‐
maatregelen
Combinaties
mogelijk

Gecombineerde
analyse: risico vs
maatregelen

Rode draad

Geen rode draad

Combinatie van SPOOR 1 en SPOOR 2

Figuur MS- 1

Methodiek uitvoering literatuurstudie hoogspanningslijnen

Het onderzoek gaat uit van bestaande literatuur en publicaties, waaronder de diverse onderzoeken die ten
grondslag liggen aan het voorzorgbeleid voor hoogspanningslijnen. De onderzoekers hebben geen
aanvullend onderzoek gedaan. Primair uitgangspunt is het door het Ministerie van EZK in de
offerteaanvraag verstrekte literatuuroverzicht. Aangezien de data in de verschillende rapporten onvolledig
en soms tegenstrijdig zijn, zijn de data in het voorliggende rapport ook onvolledig en soms tegenstrijdig.
De methodiek volgt twee sporen: de onderlinge vergelijking van de ELF-magneetvelden en de vergelijking
van de gezondheidsrisico’s van ELF-magneetvelden met andere gezondheidsrisico’s. De vergelijking van
gezondheidsrisico’s betreft achtereenvolgens de selectie van de te vergelijken gezondheidsrisico’s, de
risicovergelijking zelf en de inventarisatie van ambities en beleidsmatige beheersmaatregelen.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

iv

Projectgerelateerd

De analyse van de resultaten van de vergelijking van de ELF-magneetvelden richt zich vooral op de vraag
of andere bronnen van magneetvelden even sterk en langdurig zijn als hoogspanningslijnen. De
gecombineerde analyse geeft inzicht in de aanwezige patronen (‘rode draden’) tussen verschillende
gezondheidsrisico’s en typen beleid.
Vergelijking van de ELF-magneetvelden en analyse van de resultaten
ELF-magneetvelden kunnen met elkaar vergeleken worden op basis van de sterkte van het veld in de
leefomgeving en de duur van de blootstelling. De onderzoekers hebben voor verschillende bronnen van
ELF-magneetvelden de volgende gegevens naast elkaar gezet:
 Ter beoordeling van de sterkte van het ELF-magneetveld in de leefomgeving:
 De initiële sterkte van het veld bij de bron (in microtesla (μT));
 De afstand waar de magnetische veldsterkte 0,4 μT bedraagt;
 De (gemiddelde) afstand van de leefomgeving tot de bron;
 De sterkte van het veld op deze (gemiddelde) afstand.
 De duur van het optreden van het veld.
Niet alle bovengenoemde gegevens blijken voor de verschillende bronnen van ELF-magneetvelden
beschikbaar. De duur van het optreden van het veld is vaak niet exact bekend. De onderzoekers hebben
deze kwalitatief benoemd op basis van expert judgement. De hoeveelheid beschikbare informatie over de
ELF-magneetvelden van andere bronnen in het elektriciteitsdistributiesysteem is beperkt.
De indicatieve en kwalitatieve beantwoording van onderstaande twee vragen geeft inzicht hoe ELFmagneetvelden zich ten opzichte van elkaar verhouden:
1. Is de veldsterkte kleiner/groter/vergelijkbaar op de locatie van de woon/leefomgeving?
2. Is de duur van de blootstelling kleiner/vergelijkbaar in de woon/leefomgeving?
ELF-magneetvelden veroorzaakt door elektrische apparaten binnen- en buitenshuis zijn over het algemeen
kleiner en treden gedurende kortere tijd op, dan de ELF-magneetvelden als gevolg van hoogspanningslijnen
en andere permanente bronnen in het elektriciteitsdistributiesysteem. De beperkte informatie beschikbaar
over ELF-magneetvelden van andere permanente bronnen in het elektriciteitsdistributiesysteem, geeft de
aanwijzing dat deze in de leefomgeving mogelijk een vergelijkbare sterkte kunnen hebben als het veld van
hoogspanningslijnen. Hierbij valt te denken aan transformatorhuisjes en ondergrondse
hoogspanningslijnen.

Vergelijking van de gezondheidsrisico’s en analyse van de resultaten
De risicovergelijking spitst zich toe op gezondheidsrisico’s. Andere typen risico’s worden niet beschouwd.
De omvang van de risicovergelijking is gelimiteerd tot 23 gezondheidsrisico’s2.
Het type risicoprobleem en de waarde van risicodimensies kenmerken een gezondheidsrisico:
 Type risicoproblemen zijn eenvoudige, complexe, onzekere en ambigue risicoproblemen [68, 69].
 Risicodimensies betreffen aspecten als aard van het risico, vrijwilligheid van het risico en
maatschappelijke opbrengsten [2, 5].

2

De gezondheidsrisico’s zijn op basis van beschikbare informatie uit de literatuurbronnen en in overleg met de
begeleidingscommissie vastgestelde criteria geselecteerd. Twee literatuurbronnen die een overzicht geven van verschillende
gezondheidsrisico’s zijn hierbij leidend geweest [3, 7]. De limiet voor het aantal te vergelijken gezondheidsrisico’s is in overleg met
de begeleidingscommissie vastgesteld op 20 tot 25.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

v

Projectgerelateerd

Om te toetsen of er patronen (ofwel rode draden) aanwezig zijn tussen verschillende gezondheidsrisico’s
en typen beleidsambities en -maatregelen, zijn op basis van de kenmerken twee hypothesen geformuleerd:
Hypothese 1
Het type risicoprobleem bepaalt de beleidsambities en -maatregelen.
Hypothese 2
De waarde van specifieke risicodimensies heeft invloed op de beleidsambities en -maatregelen.
Voorwaarde voor de toetsing van hypothese 1 is, dat de selectie van gezondheidsrisico’s van elk type
risicoproblemen voldoende voorbeelden bevat. Het onderzoek houdt hiermee rekening. De onderzoekers
hebben per type risicoprobleem minimaal 4 gezondheidsrisico’s geselecteerd.
In de maatschappelijke en beleidsmatige discussie over risico’s en veiligheid zijn meerdere dimensies van
het risico relevant. Naast het ‘getalsmatige’ risico, ofwel kans x effect, beoordeelt het onderzoek voor de
geselecteerde gezondheidsrisico’s daarom een aantal aanvullende risicodimensies.
De analyse onderzoekt de hypothesen door verschillende “botsproeven” uit te voeren. De verbanden zijn in
twee richtingen geanalyseerd. Een rode draad betekent dat de hypothesen bevestigd worden: een specifiek
type risicoprobleem en/of waarde van een risicodimensie hangt consequent samen met een specifieke
ambitie en/of beheersmaatregel of omgekeerd. Een rode draad is van toepassing bij een consequent (sterk)
verband en wanneer de inverse relatie niet het tegendeel bewijst:
 Een consequent verband bestaat als twee categorieën voor minimaal 70% samenhangen
 Een mogelijk verband bestaat als twee categorieën voor minimaal 60% samenhangen
 Een rode draad is afwezig als een bepaalde ambitie of beheersmaatregel ook voor andere typen
risicoproblemen en/of waarden van risicodimensies wordt toegepast. Dit duidt op een generalistische ‘one-size-fits-all’ - benadering.
Tabel MS- 1 geeft een overzicht van de geïdentificeerde rode draden.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

vi

Projectgerelateerd

Tabel MS- 1

Analyse risico’s vs. beheersmaatregelen (resultaat)

Richting 1: Analyse risicoprobleem en -dimensie vs. Ambities en Beheersmaatregelen . Resultaat: inzicht in welke
ambities/beheersmaatregelen bij een specifiek risicoproblem/risicodimenise consequent voorkomen.

Type Risicoprobleem of
risicodimensie ……………. heeft een consequente samenhang met
Ambitie

Convenant/
Actie
programma

Voorlichting/
campagne

Voorzorg

Circulaire/
advies

X

Wet

Bewust
wording

Risico
benadering

Effect
benadering

Nulrisico

Type risicoprobleem
Eenvoudig
Complex
Onzeker
Ambigu
Risicodimensie
Risico Midden
Risico Laag/ Hoog
Locatie-specifiek
Niet locatiespecifiek
Acute/ Middellangetermijneffecten
Langetermijneffecten
Beheersbaarheid: Laag en Midden
Beheersbaarheid: Hoog
Vrijwillige risico’s
Onvrijwillige risico’s
Hoge individuele opbrengst
Middelgrote individuele opbrengst
Lage individuele opbrengst
Lage en middel maatsch. opbrengst
Hoge maatschapelijke opbrengst

Beheersmaatregel

X
X

Geen rode draden geconstateerd
mogelijk
X (M)

X (M)

X (M)

Geen rode draden geconstateerd
X
X
X
Geen rode draden geconstateerd
X
Geen rode draden geconstateerd

X
X

X

Geen rode draden geconstateerd
X
X
Geen rode draden geconstateerd

mogelijk

mogelijk

X
mogelijk

Richting 2: Analyse Ambities en Beheersmaatregelen vs Risicoprobleem en -dimensie. Resultaat: inzicht in waar specifieke
ambities/beheersmaatregelen worden toegepast
Ambitie

X
X

X

X

Convenant/
Actie
programma

X

Voorlichting/
campagne

X

Voorzorg

Wet

mogelijk

Circulaire/
advies

Bewust
wording

Geen
rode
draden

Risico
benadering

Effect
benadering

12 april 2019

X
X
X
Geen rode draden

Type risicoprobleem
Eenvoudig
Complex
Onzeker
Ambigu
Risicodimensie
Risico Midden/ Groot
Risico Laag/ Midden
Locatie-specifiek
Acute/ Middellangetermijneffecten
Middel en Langetermijneffecten
Beheersbaarheid: Laag en Midden
Hoge individuele opbrengst
Middelgrote individuele opbrengst
Lage en middel maatsch. opbrengst
Hoge maatschapelijke opbrengst

Nulrisico

Type ambitie/
beheersmaatregel heeft
een consequente
samenhang met:

Beheersmaatregel

mogelijk

mogelijk

X
X

X
X

mogelijk
L mogelijk

X (L)
X

X(L)

X
X

X (L)

X (L)

X
mogelijk
X
X

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

X
mogelijk

mogelijk

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

X

vii

mogelijk

Projectgerelateerd

Conclusies van het onderzoek
Het gezondheidsrisico van ELF-magneetvelden is onzeker
Het gezondheidsrisico van ELF-magneetvelden is onzeker. Magneetvelden dringen door in materialen en
het menselijk lichaam. Er is geen oorzakelijke verband aangetoond tussen ELF-magneetvelden die op
publiek toegankelijke plaatsen rond het elektriciteitsnetwerk voorkomen, en een verhoogd risico voor de
gezondheid. Wel is er volgens de wetenschap sprake van (redelijk consistente) associaties tussen leukemie
bij kinderen en aanwezigheid van hoogspanningslijnen.
Het mogelijke gezondheidsrisico van andere ELF-magneetvelden van het elektriciteitsdistributiesysteem is
mogelijk vergelijkbaar met dat van hoogspanningslijnen
De hoeveelheid beschikbare informatie over de ELF-magneetvelden van andere bronnen in het
elektriciteitsdistributiesysteem, zoals ondergrondse leidingen en transformatorhuisjes, is beperkt. Deze
informatie geeft een aanwijzing dat deze in de leefomgeving mogelijk een vergelijkbare sterkte kunnen
hebben als het veld van hoogspanningslijnen. Ook de blootstellingsduur is vergelijkbaar, ofwel permanent.
ELF-magneetvelden veroorzaakt door elektrische apparaten binnen- en buitenshuis zijn over het algemeen
kleiner. Ook treden zij gedurende kortere tijd op dan de ELF-magneetvelden als gevolg van
hoogspanningslijnen en andere permanente bronnen in het elektriciteitsdistributiesysteem.
Het mogelijke gezondheidsrisico van bovengrondse hoogspanningslijnen is laag vergeleken met andere
gezondheidsrisico’s
Het mogelijke gezondheidsrisico van wonen nabij hoogspanningslijnen is op nationale schaal laag
vergeleken met de andere geselecteerde gezondheidsrisico’s. Er is berekend dat in Nederland ongeveer
een kind per twee jaar leukemie zou krijgen door de aanwezigheid van hoogspanningslijnen en dat ongeveer
één kind in de tien jaar daaraan sterft. Gezondheidsrisico’s van bijvoorbeeld blootstelling aan radon door
het wonen in een stenen/betonnen huis (800 sterfgevallen per jaar in Nederland), zeer zorgwekkende
stoffen (1-100 sterfgevallen per jaar in Nederland) en fijnstof door verkeer (1.300 – 16.000 sterfgevallen per
jaar) worden in de literatuur hoger ingeschat. Dit zijn allen onvrijwillige risico’s.
Voorzorg wordt consequent toegepast op het type risicoprobleem gerelateerd aan ELF-magneetvelden
Het risico van blootstelling aan ELF-magneetvelden is een complex, onzeker en ambigu risicoprobleem. Als
voorzorg als beheersmaatregel wordt toegepast, betreft dit consequent onzekere en ambigue
risicoproblemen. Vanuit de optiek van onzekere en ambigue risico’s is voorzorg passend voor ELFmagneetvelden afkomstig van hoogspanningslijnen. Onzekere en/of ambigue risico’s worden echter niet
uitsluitend met voorzorg beheerst. Andere maatregelen worden ook toegepast.
Ondanks het geconstateerde consequente verband (>70% van de onderzochte gezondheidsrisico’s) tussen
voorlichting en complexe risico’s en tussen risicobenadering en ambigue risico’s, is dit verband afwezig bij
gezondheidsrisico’s als gevolg van hoogspanningslijnen. Daarmee vormt hoogspanning een uitzondering
op dit verband. Passieve voorlichting, zoals informatie op het internet, wordt ingezet bij ELF-magneetvelden
binnenshuis.
Effectbenadering, voorzorg en (niet-wettelijk) advies passen bij de risicodimensies van ELF-magneetvelden
Vergeleken met de andere geselecteerde gezondheidsrisico’s, is (als je op nationale schaal kijkt) het risico
van het ELF-magneetveld als gevolg van hoogspanning laag. Het risico verbonden aan bovengronds
transport van elektriciteit gaat samen met een langetermijneffect, is onvrijwillig en is niet volledig
beheersbaar. Transport en gebruik van elektriciteit, heeft een hoge individuele opbrengst.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

viii

Projectgerelateerd

Bij lage risico’s, locatie-specifieke risico’s en risico’s met een langetermijn effect is effectbenadering3 een
veel voorkomende beleidsambitie. Voorzorg komt consequent voor bij lage risico’s. Het voorzorgbeleid ten
aanzien van hoogspanningslijnen is een effectbenadering en sluit hierbij aan.
Voor lage risico’s wordt in de praktijk vaak (niet-wettelijk) beleid, zoals een circulaire of advies als
beleidsmatige beheersmaatregel toegepast. Voor ELF-magneetvelden als gevolg van hoogspanning wordt
deze aanpak ook gehanteerd.
Voorzorgbeleid is passend voor risico’s zonder wetenschappelijke consensus
Voorzorg als principe is algemeen van toepassing op onzekere risico’s waarover geen wetenschappelijke
consensus bestaat. Vanuit deze optiek is voorzorg passend voor ELF-magneetvelden veroorzaakt door
hoogspanningslijnen. Voor andere ELF-magneetvelden veroorzaakt door bronnen in het
elektriciteitsdistributiesysteem – met mogelijk vergelijkbare veldsterkte in de leefomgeving en
blootstellingsduur - wordt geen voorzorgbeleid toegepast. Dit kan duiden op een inconsistente
beleidsaanpak voor de risico’s van ELF-magneetvelden.
Slotopmerking
Er zijn duidelijke beperkingen aan de beschikbare gegevens over de sterkten van ELF-magneetvelden, de
risicodimensies en daarmee aan de uitgevoerde vergelijkingen. Ook de benoeming van het type
risicoprobleem is subjectief. Gegeven deze onzekerheden zijn de waarderingen grofmazig. Binnen de scope
van dit onderzoek is dit niet te veranderen: Het onderzoek maakt gebruik van bestaande data en vergelijkt
deze.

3

Bij een effectbenadering wordt vooral rekening gehouden met de het voorkomen van negatieve effecten, en wordt niet expliciet
rekening gehouden met de kans op een bepaald effect

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

ix

Projectgerelateerd

1

Aanleiding en doel literatuurstudie

1.1

Aanleiding literatuurstudie hoogspanning

Voorzorgbeleid hoogspanningslijnen
Wetenschappelijk onderzoek al van voor het begin eenentwintigste eeuw geeft aanwijzingen dat kinderen
die in de buurt van een hoogspanningslijn wonen mogelijk een hogere kans hebben om leukemie te krijgen
[21, 26]. Het Ministerie van VROM (Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer) heeft in 2005
uit voorzorg een beleidsadvies uitgebracht voor gemeenten en netbeheerders [65]. Het advies is om, zoveel
als redelijkerwijs mogelijk, te vermijden dat er nieuwe situaties4 ontstaan waarbij kinderen langdurig worden
blootgesteld aan ELF-magneetvelden van bovengrondse hoogspanningslijnen5.
Actualisatie advies Gezondheidsraad
De Gezondheidsraad heeft in 2018 bestaand wetenschappelijk onderzoek, met inbegrip van de recentste
onderzoeken, over het risico van extreem laagfrequente magneetvelden (hierna: ELF-magneetvelden) van
hoogspanningslijnen opnieuw en in meer detail onderzocht en haar advies uit 2000 geactualiseerd. Dit
gebeurde op verzoek van de huidige staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat, mevrouw S. van
Veldhoven. Hoewel er in wetenschappelijk onderzoek geen hard bewijs geleverd wordt, constateert de
Gezondheidsraad dat er ‘aanwijzingen voor een oorzakelijk verband’ zijn tussen blootstelling van kinderen
aan ELF-magneetvelden en het optreden van leukemie en wellicht hersentumoren bij kinderen. Bij kinderen
die langdurig zijn blootgesteld aan een gemiddelde magneetveldsterkte van 0,3 tot 0,4 microtesla of meer,
lijkt het risico op leukemie naar schatting ruim twee en een half keer zo hoog als bij kinderen die op het
achtergrondniveau worden blootgesteld6. In haar advies van 18 april 2018 beveelt de Gezondheidsraad aan
het huidige voorzorgbeleid met betrekking tot bovengrondse hoogspanningslijnen voort te zetten.
Bovendien adviseert de Gezondheidsraad te overwegen dit beleid te verbreden naar ondergrondse
elektriciteitskabels en andere bronnen van langdurige blootstelling aan ELF-magneetvelden [23].
Evaluatie en verkenning maatregelen
In de kamerbrief van 29 mei 2018 [61] kondigt de staatssecretaris Van Veldhoven aan een evaluatie te
willen uitvoeren naar de uitvoering van het voorzorgbeleid in de praktijk en de maatschappelijke effecten
hiervan. Aangezien het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (vanaf nu: EZK) verantwoording
draagt voor de energiesector, is deze evaluatie uitgevoerd onder leiding van het Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat (EZK), samen met de Ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK),
Infrastructuur en Waterstaat (I&W), gemeenten en netbeheerders. Naast deze evaluatie wil de
staatssecretaris een verkenning uitvoeren naar mogelijke maatregelen om het voorzorgbeleid te verbreden.
Het voorliggende onderzoek is onderdeel van deze verkenning en richt zich op het verkrijgen van inzicht in:
 De sterkte van magneetvelden van hoogspanningsverbindingen in woningen in vergelijking met (de
sterkte van) andere bronnen van ELF-magneetvelden in en nabij woningen, zoals transformatorhuisjes,
meterkasten, en elektrische apparatuur in woningen.
4
Nieuwe situaties zijn conform het advies van 2005 van de minister van VROM: Nieuwe streek- of bestemmingsplannen, dan wel
wijzigingen in bestaande, en Nieuwe bovengrondse hoogspanningslijnen, dan wel wijzigingen in bestaande.
5
Het aantal kinderen dat in Nederland in de directe nabijheid van een bovengrondse hoogspanningslijn woont is circa vijftien jaar
geleden door de Gezondheidsraad en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) geschat op ongeveer 15.000.
(Gezondheidsraad, 2000; en Pruppers, 2003) [23, p. 8]. RIVM geeft daarnaast aan dat 18.000 kinderen worden blootgesteld aan een
veldsterkte boven 0,2 microtesla, daarvan 10.000 aan een veldsterkte boven 0,4 microtesla, en daarvan weer 8.200 aan een
veldsterkte boven de 0,5 microtesla [60].[23].
6
Hoewel het vaststellen van een precieze risico inschatting gemoeid is met aanzienlijke onzekerheid acht de Gezondheidsraad de
kans klein dat er in werkelijkheid geen verhoogd risico is [23].

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

1

Projectgerelateerd

 De gezondheidsrisico’s van de magneetvelden van hoogspanningslijnen in vergelijking met andere
gezondheidsrisico’s die mensen in het dagelijkse leven lopen.
De gezondheidsrisico’s en beleidsmatige beheersmaatregelen met betrekking tot ELF-magneetvelden
staan daarbij centraal.

1.2

Doelstelling van het onderzoek

Doel van het onderzoek
Dit literatuuronderzoek vergelijkt de gezondheidsrisico’s van hoogspanningslijnen enerzijds met de
gezondheidsrisico’s van ELF-magneetvelden afkomstig van andere bronnen, en anderzijds met
gezondheidsrisico’s van andere risicovolle activiteiten in de leefomgeving. Tevens worden voor de
verschillende gezondheidsrisico’s de gekozen beleidsambities en beheersmaatregelen vergeleken.
Het onderzoek is uitgevoerd op basis van beschikbare informatie. Het resultaat van de vergelijkingen biedt
inzicht in de gezondheidsrisico’s van hoogspanningslijnen en in de vraag of vergelijkbaar beleid en
instrumenten zijn ingezet bij andere gezondheidsrisico’s. In dit rapport spreken we in dit kader van rode
draden. Een rode draad staat voor een specifiek type risicoprobleem en/of waarde van een risicodimensie
dat/die consequent samenhangt met een specifieke ambitie en/of beheersmaatregel, of omgekeerd.

Qua aard en
problematiek
vergelijkbaar
hoogspanning?

Minsterie EZK :
Afweging ten aanzien van voorzorgbeleid
(hoogspanning en andere ELF‐magneet‐velden)

Andere ELF
magneetvelden in
leefomgeving?

Vergelijking
ELF‐magneetvelden

Vergelijking:
Gezondheidsrisco’s

Geen rode
draad?
Rode draad?

Vergelijking van
beheersmaatregelen

Figuur 1 Doelstellingen literatuuronderzoek voorzorgbeleid hoogspanningslijnen

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

2

Projectgerelateerd

Onderzoeksopgaven
Het onderzoek kent drie opgaven:
1. Het vergelijken van verschillende typen gezondheidsrisico’s afkomstig van verschillende risicobronnen
(bijvoorbeeld verkeer), waaronder ELF-magneetvelden van hoogspanningslijnen, op basis van een set
van risicoparameters. Het doel is te identificeren in hoeverre de gezondheidsrisico’s van elkaar
verschillen, wat implicaties kan hebben voor de gekozen beleidsambities en -maatregelen.
2. De vergelijking van ELF-magneetvelden in de leefomgeving. Bronnen van ELF-magneetvelden bevinden
zich zowel binnen- als buitenshuis, zoals: hoogspanningslijnen, transformatorhuisjes, laadpalen voor
elektrische auto’s, wekkerradio of elektrische dekens. Doel is om specifiek het elektromagnetische veld
van hoogspanningslijnen te vergelijken met ELF-magneetvelden afkomstig van andere bronnen.
3. De uitwerking en vergelijking van de beleidsmatige beheersmaatregelen voor de gezondheidsrisico’s,
inclusief ELF-magneetvelden. Doel is te bepalen in hoeverre er een rode draad aanwezig is in de
getroffen beleidsmatige beheersmaatregelen voor verschillende gezondheidsrisico’s.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

3

Projectgerelateerd

2

Extreem laagfrequente magneetvelden (ELF-magneetvelden)

2.1

Wat is een ELF-magneetveld?

Dit onderzoek vergelijkt de risico’s van ELF-magneetvelden. Wat is een ELF-magneetveld?
Elektromagnetisch veld - algemeen
Bij de opwekking, transport en gebruik van elektriciteit – in het bijzonder bij wisselstroom - ontstaan
elektrische en magnetische velden. Deze komen in samenhang voor, bijvoorbeeld in elektriciteitscentrales,
bij bovengrondse en ondergrondse kabels voor het transport van elektriciteit, bij transformatorhuisjes etc.
Ook ontstaan deze bij het gebruik van elektrische apparatuur, zoals elektrische dekens, stofzuigers en
elektrische wekkers.
Een elektrisch veld kan een magnetisch veld opwekken en omgekeerd:
 Elektrisch veld:
 Magnetisch veld:

ontstaat als gevolg van niet bewegende elektrische lading
ontstaat als gevolg van de beweging van elektrische lading (elektrische stroom)

Bron figuur: Kernadvies Hoogspanningslijnen Gezondheidsraad [23]
Figuur 2 Weergave van elektrisch en magnetisch veld

Frequentie en sterkte van een elektromagnetisch veld
De sterkte van een elektrische veld hangt af van de spanning. Hoe hoger de spanning, hoe sterker het
elektrisch veld. De sterkte wordt uitgedrukt in kV/m. Voor een elektrisch veld geldt dat dit wordt afgezwakt
door bomen, planten en bebouwing. Het dringt vrijwel niet door materialen heen.
De sterkte van een (elektro)magnetisch veld hangt af van de stroomsterkte door een stroomkabel of
elektrisch apparaat. Hoe groter de stroomsterkte, hoe sterker het magnetisch veld. De sterkte van een
magnetisch veld wordt uitgedrukt in tesla (T), meestal in microtesla (μT). Een magneetveld wordt niet
afgezwakt door objecten. Het dringt door in huizen en ook in het menselijk lichaam.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

4

Projectgerelateerd

De sterkte van een magneetveld op een bepaalde plaats is afhankelijk van de afstand tot de bron van het
magneetveld. Hoe groter de afstand tot de bron, hoe lager de sterkte van het veld wordt (vuistregel: afstand
tot de bron 2 keer zo groot, sterkte van het veld circa 4 keer zo laag).
De typische frequentie van een elektromagnetisch veld is 50 Hz. Deze frequentie is typerend voor de
elektriciteitsvoorziening in Europa.
ELF-magneetvelden
Magneetvelden in de woonomgeving zijn veelal zogenaamde ELF-magneetvelden (extreem laagfrequente
velden). Dat zijn magneetvelden met frequenties tussen 0-300 Hz en een golflengte van meer dan 1000
km. Deze ELF-magneetvelden komen voor bij bijvoorbeeld hoogspanningslijnen, ondergrondse kabels,
transformatorhuisjes en elektrische apparaten. ELF-magneetvelden staan in dit onderzoek centraal.

2.2

ELF-magneetvelden en gezondheid

Wetenschappelijk onderzoek heeft geen oorzakelijke verband aangetoond tussen magneetvelden en risico
voor de gezondheid (kanker, ziekten van het zenuwstelsel – zoals Alzheimer, Parkinson, MS en ALS-, harten vaatziekten). Er zijn onderzoeken die een (redelijk consistente) associaties7 tussen gezondheidsrisico’s
en magneetvelden noemen:
 Internationaal epidemiologisch onderzoek wijst op een mogelijk verhoogd risico op leukemie en
hersentumoren bij kinderen in de leeftijd tot 15 jaar die in de buurt van bovengrondse
hoogspanningslijnen wonen, waar het magneetveld hoger is dan 0,4 μT [26, 62]. Dit beeld wordt ook
bevestigd in het recente advies van de Gezondheidsraad van april 2018 [23, zie paragraaf 2.3].
 Uit een eerste onderzoek in Zwitserland is gebleken dat mensen die meer dan 10 jaar binnen 50 m van
een hoogspanningslijn wonen, mogelijk een verhoogde kans hebben op overlijden aan de ziekte van
Alzheimer [60].
 Sommige mensen schrijven gezondheidsklachten zoals hoofdpijn, vermoeidheid en
concentratieproblemen toe aan allerlei bronnen van ELF magneetvelden. Vaak kan geen medische
oorzaak worden gevonden voor deze klachten (lichamelijk onverklaarde klachten). [60]
Langdurige blootstelling versus gemiddelde en kortstondige blootstelling
Het is niet bekend of een eenmalige, korte, hoge veldsterkte - die uitgesmeerd wordt over een jaar ook tot
een jaargemiddelde veldsterkte van 0,4 μT leidt - hetzelfde nadelige effect op de gezondheid heeft als een
langdurige blootstelling. Een blootstelling gedurende bijvoorbeeld 1 uur per dag aan ongeveer 10 μT leidt
ook tot een jaargemiddelde van 0,4 μT. De literatuur suggereert dat blootstellingsduur relevant is [19, 23].
Naast deze effecten kan blootstelling aan ELF-magneetvelden met hoge sterkte acute effecten - lichtflitsen
in het oog en onwillekeurige spiersamentrekkingen - veroorzaken. Als de sterkte van het magnetische veld
lager is dan 100 μT, de blootstellingslimiet die de EU voor leden van de bevolking heeft aanbevolen, dan
treden deze effecten niet op. In dit onderzoek staan de potentiele langetermijneffecten van ELFmagneetvelden centraal.

7

“Bij relaties tussen blootstelling aan een bepaalde factor, zoals ELF magnetische velden, en een ziekte, zoals kinderleukemie,
wordt onderscheid gemaakt tussen associatie en oorzakelijk verband. Men spreekt van een associatie tussen blootstelling en ziekte
als beide vaker samen voorkomen dan op grond van toeval verwacht mag worden. Er is sprake van een oorzakelijk verband als de
ziekte het gevolg is van de blootstelling. Een associatie tussen blootstelling en ziekte, bepaald uit een statistische analyse, geeft op
zich geen uitsluitsel over een al dan niet oorzakelijk verband. Dit kan niet bepaald worden op basis van statistiek alleen. Daarvoor is
aanvullende informatie nodig, bijvoorbeeld uit experimenteel onderzoek of over een biologisch werkingsmechanisme ([23], p. 8)

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

5

Projectgerelateerd

2.3

Beleidskeuzes ELF-magneetvelden

In Nederland zijn geen wettelijke normen gesteld voor de blootstelling aan ELF-magneetvelden. Wel is
rijksniveau beleid ontwikkeld voor blootstelling aan lage veldsterkten met het oog op langetermijneffecten
en voor de blootstelling aan hoge veldsterkten met het oog op kortetermijneffecten. Dit beleid is aanvullend
op het EU-beleid dat betrekking heeft op ELFmagneetvelden met hoge veldsterkte
Voorzorgbeleid hoogspanningslijnen (lage veldsterkte)
Het beleid ten aanzien van de beperking van de blootstelling aan ELF-magneetvelden afkomstig van
hoogspanningslijnen is voor het eerst genoemd in het nationaal Milieubeleidsplan 4 [63]. In de nota “Nuchter
Omgaan met Risico’s” [64] is vervolgens het beleidsdoel opgenomen dat er zo weinig mogelijk nieuwe
situaties ontstaan waarbij kinderen langdurig worden blootgesteld aan magneetvelden van bovengrondse
hoogspanningslijnen. Dit beleidsdoel is ingevuld in het beleidsadvies van de Staatssecretaris van VROM in
2005 aan gemeenten, provincies en netbeheerders [65]. Hierin wordt een zonering geadviseerd en definities
gegeven van magneetveldzone, nieuwe situaties, langdurige verblijfsduur van kinderen en gevoelige
bestemmingen (zie kader).
Advies met betrekking tot hoogspanningslijnen (Staatssecretaris van VROM, 2005 [65])
Advies om bij de vaststelling van streek en bestemmingsplannen en van de tracés van bovengrondse
hoogspanningslijnen, dan wel bij wijzigingen in bestaande plannen of van bestaande hoogspanningslijnen,
zoveel als redelijkerwijs mogelijk te vermijden dat er nieuwe situaties ontstaan waarbij kinderen langdurig
verblijven in het gebied rond bovengrondse hoogspanningslijnen waarbinnen het jaargemiddelde
magneetveld hoger is dan 0,4 μT.
De magneetveldzone is de strook grond die zich aan beide zijden langs de hoogspanningslijn uitstrekt en
waarbinnen het magneetveld gemiddeld over een jaar hoger dan 0,4 µT is of in de toekomst kan worden8.
Nieuwe situaties: definitie
 Nieuwe streek- of bestemmingsplannen, dan wel wijzigingen in bestaande
 Nieuwe bovengrondse hoogspanningslijnen, dan wel wijzigingen in bestaande
Voor “langdurig blootstellingen” wordt uitgegaan van kinderen die wonen, of verblijven in scholen, crèches
of kinderopvangplaatsen die gelegen zijn in magneetveldzones.
Gevoelige bestemmingen voor kinderen (0-15 jaar)
 Woningen
 Scholen
 Crèches
 Kinderopvangplaatsen
(Locaties waar zich wel kinderen kunnen bevinden maar waar de verblijftijd vergeleken met wonen als kort kan worden bestempeld,
zoals sportvelden, speeltuinen, zwembaden e.d., worden dus niet aangemerkt als gevoelige bestemming.)

Het voorzorgbeleid is gevoed door de maatschappelijke discussie omtrent de potentiele risico’s van
hoogspanningslijnen. De basis van het voorzorgbeleid vormt de geconstateerde redelijk consistente
associatie tussen wonen in de nabijheid van hoogspanningskabels en het optreden van leukemie bij
kinderen.
8

Voor de berekening van magneetveldzones is door het RIVM een Handreiking opgesteld. De actuele versie daarvan is te vinden op
http://www.rivm.nl/hoogspanningslijnen [60]. Ook is daar de “netkaart” te vinden met voor elke individuele hoogspanningslijn of deel
daarvan de breedte van de (indicatieve) magneetveldzone.
12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

6

Projectgerelateerd

Het verschil in de benadering van nieuwe en bestaande situaties komt voort uit het ‘redelijkerwijs principe’:
de gezondheidseffecten zijn onzeker en maatregelen hebben in bestaande situaties vaak grote gevolgen.
Nieuwe situaties kennen meer keuzemogelijkheden en preventie is goedkoper dan sanering.
Het RIVM beheert de netkaart van de Nederlandse bovengrondse hoogspanningslijnen. Deze geeft voor
elke individuele hoogspanningslijn of deel daarvan de breedte van de (indicatieve) magneetveldzone. De
Netkaart is in juli 2018 geactualiseerd [60].
Beleid ten aanzien van andere ELF-magneetvelden met lage veldsterkte
Hoogspanningslijnen zijn niet de enige bron van blootstelling aan ELF-magneetvelden. Al in 2001
adviseerde RIVM nader onderzoek uit te voeren naar deze andere bronnen [26]. We gebruiken steeds meer
elektrische apparaten [26]. Ook de gezondheidsraad concludeert in haar jaarberichten vanaf 2000
regelmatig dat nader onderzoek en mogelijk aansluitend beleid wenselijk is.
Actualisatie advies Gezondheidsraad
In 2018 heeft de Gezondheidsraad het wetenschappelijk onderzoek opnieuw en in meer detail onderzocht.
De Gezondheidsraad ziet nu meer aanwijzingen dat specifiek de magneetvelden mogelijk de veroorzaker
van het verhoogde risico op kinderleukemie zijn. Deze magneetvelden worden door bodem en
bouwmaterialen niet tegengehouden. In haar advies van 18 april 2018 beveelt de Gezondheidsraad aan
het huidige voorzorgbeleid met betrekking tot bovengrondse hoogspanningslijnen voort te zetten en te
overwegen dit te verbreden naar ondergrondse elektriciteitskabels en andere bronnen van langdurige
blootstelling aan magneetvelden [23]

Aanbeveling Gezondheidsraad 18 april 2018 [23]
“De commissie ziet in de huidige stand van wetenschap geen
aanleiding de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat te
adviseren het beleid met betrekking tot bovengrondse
hoogspanningslijnen te heroverwegen. Omdat er aanwijzingen zijn
voor een oorzakelijk verband tussen blootstelling aan magnetische
velden en een verhoogd risico op kinderleukemie en hersentumoren,
en magnetische velden niet tegengehouden worden door bodem of
bouwmaterialen, geeft de commissie vanuit gezondheidskundig
oogpunt de staatssecretaris in overweging om het beleid uit te breiden
naar ondergrondse elektriciteitskabels en andere bronnen van
langdurige blootstelling aan magnetische velden uit het
elektriciteitsnetwerk,
zoals
transformatorstations
en
transformatorhuisjes.”
Figuur 3 Aanbeveling Gezondheidsraad [23]

Beleid ten aanzien van blootstelling aan hoge veldsterkten
Zowel door de EU als door de Gezondheidsraad zijn referentieniveaus voor kortdurende blootstelling
opgesteld. De EU beveelt voor de magnetische veldsterkte een referentieniveau van 100 μT aan [66]. De
Gezondheidsraad adviseert 120 μT [21]. Deze veldsterkten spelen met name in arbeidssituaties en zijn niet
de focus van dit onderzoek.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

7

Projectgerelateerd

3

Vergelijking van (gezondheids)risico’s en beleidskeuzes

3.1

Waarom een risicovergelijking?  Risico’s in perspectief

De beleving van een (gezondheids)risico gaat meestal over de beleving van een effect. Over wat er gebeurt
als een incident of blootstelling zich voordoet. Niemand wil zich verantwoordelijk voelen voor wat er gebeurt
als een incident zich voordoet. Dit leidt ertoe dat het mogelijke effect vaak sturend is in de besluitvorming.
Als voorzorg wordt vaak veiligheidsmaatregel op veiligheidsmaatregel gestapeld, met hoge kosten als
gevolg. De relatie met het risico kan uit het oog verloren worden.

Risico is (=) kans (op incident/blootstelling) maal (x) effect (van het incident/blootstelling op de gezondheid)
“De mogelijkheid, met een zekere mate van waarschijnlijkheid van schade aan de gezondheid, aan het
milieu of aan goederen in combinatie met aard en omvang van die schade”
(Definitie Gezondheidsraad in “Niet alle risico’s zijn gelijk” [67])

Beleidsmatige beheersmaatregelen, inclusief voorzorgbeleid, hebben als doel de veiligheid te verhogen.
Daarbij wordt meestal gekeken naar de specifieke risico’s binnen het beleidsdossier in kwestie.
Een vergelijking met risico’s uit andere beleidsdossiers kan een nuttige verbreding van het perspectief
opleveren en het inzicht in de proportionaliteit van de te treffen beheersmaatregelen vergroten. De vraag
om gezondheidsrisico’s van ELF-magneetvelden van hoogspanningsverbindingen en het voorzorgbeleid te
vergelijken met andere gezondheidsrisico’s en de daarbij getroffen beheersmaatregelen, geeft invulling aan
deze verbreding. Het onderzoek past hiermee in de trend van studies naar een meer consistente invulling
van het beleid ten aanzien van gezondheidsrisico’s, zie bijvoorbeeld [5], [1] en [3].

3.2

Parameters in een risicovergelijking

Figuur 4 illustreert op een vereenvoudigde wijze dat diverse parameters een rol spelen bij een
risicovergelijking. Inzicht in hoe deze parameters invloed hebben op de vergelijking van de risico’s is

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

8

Projectgerelateerd

noodzakelijk om te komen tot een zinvolle vergelijking van gezondheidsrisico’s. De parameters kunnen
worden verdeeld in drie groepen:
 De beschrijving van het risico
 Het type risicoprobleem
 De risicodimensies.
Bij een risicovergelijking zijn voorwaarden dat het risico eenduidig is beschreven en dat het type
risicoprobleem en de risicodimensies zo objectief mogelijk vast te stellen zijn. Het mag geen subjectieve
beleving van risico’s, ofwel risico-perceptie, betreffen. Een risicovergelijking dient zoveel mogelijk
“waardenvrij” te zijn.

Figuur 4

Parameters in een risicovergelijking

Beschrijving van het risico – risicodomein, risicoactiviteit en ongewenste gebeurtenis
Risico’s zijn vaak niet eenduidig. Veelal wordt een domein als risico benoemd, bijvoorbeeld “wegverkeer”
of “Uv-straling”. Wat is dan het werkelijke risico? Is dat het risico voor de inzittende van een auto om bij een
verkeersongeluk te overlijden, of het risico voor de voetganger die kan worden aangereden en gewond
raakt, of is het gezondheidsrisico voor omwonenden om ziek te worden van de uitlaatgassen? Behalve het
domein, zijn de risicovolle activiteit (hazard) en de ongewenste gebeurtenissen (incident of blootsteling) die
samenhangen met deze activiteit, belangrijk in de beschrijving van het risico.
Definitie:
Een gezondheidsrisico hangt samen met een risicovolle activiteit (hazard) binnen een risicodomein. Het
risico is de kans op een ongewenste gebeurtenis (incident of blootsteling) met een schadelijk effect op de
gezondheid.
Een risicovergelijking kan plaatsvinden als duidelijk is wat de activiteit is en welke ongewenste gebeurtenis
van toepassing is. Binnen een domein kunnen alleen generieke conclusies worden getrokken.
Beleidsmatige beheersmaatregelen zien vaak toe op een risicodomein. Binnen deze domeinen zijn
verschillende activiteiten te benoemen die elk kunnen leiden tot een ander risico. Ook hiervoor kunnen
specifieke beheersmaatregelen zijn geformuleerd.
12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

9

Projectgerelateerd

Type risicoprobleem
In de literatuur over risk governance (e.g. [68] en [69]) wordt onderscheid gemaakt tussen eenvoudige,
complexe, onzekere en ambigue risicoproblemen9. Deze verschillende risicoproblemen kunnen als volgt
gedefinieerd worden:
 Waar op basis van ervaring of wetenschappelijk onderzoek onomstreden kennis bestaat over zowel de
kans op als de aard van zulke gevolgen, wordt over eenvoudige risicoproblemen gesproken. Ook de
reden waarom een risicovolle activiteit ondernomen wordt en wie daar baat bij hebben, is (doorgaans)
bekend.
 Van complexe risicoproblemen wordt gesproken wanneer de kennis nog onderwerp van
wetenschappelijke discussie is, omdat onderzoek ernaar geconfronteerd wordt met bijvoorbeeld lange
tijdsintervallen tussen oorzaak en gevolg, niet-lineaire effecten, aanzienlijke interindividuele variëteit of
andere factoren die de schatting van de omvang van het risicovraagstuk een onzeker karakter geven.
 Van onzekere risicoproblemen is sprake wanneer het vaststellen van die omvang op inherente
problemen stuit, bijvoorbeeld omdat essentiële kennis ontbreekt of door de complexiteit van systemen.
Deze onzekerheden kunnen ook gelden voor de ‘voordelen’: de inschatting hiervan kan immers meer of
minder zeker zijn.
 Van ambigue risicoproblemen is sprake als de aard van de risicovolle activiteit, de daaraan verbonden
voor- en nadelen, en daarmee de afwegingen die gemaakt moeten worden, controversieel zijn. Dan staat
vaak ook de vraag ter discussie of en in welk opzicht van voor- en nadelen gesproken kan worden. Naast
de wetenschappelijke vraag over de inschatting spelen ook normatieve vragen.
Dit raamwerk van risicoproblemen is overgenomen door wetenschappelijke onderzoeksinstituten in
Nederland (zie [1], [14] en [17]). Deze bronnen geven aan dat het type risicoprobleem sturend is voor het
type beleidsmatige beheersmaatregelen en de vorm van het beslissingsproces.
Risicodimensies
Hoewel risico’s vaak besproken worden in termen van kansen en effecten, zijn voor maatschappelijke en
beleidsmatige discussie over risico’s en veiligheid meerdere dimensies10 van het risico relevant, zoals de
mate van vrijwillige keuze voor blootstelling aan een gevaar en de mate van onbillijkheid in de verdeling
tussen de mensen die “last” hebben van het risico en zij die profiteren van het risico ([1], [2]).
Risicodimensies zijn zowel positief als negatief van aard. Positieve consequenties als werkgelegenheid,
gezondheid, mobiliteit en welbevinden en de mogelijkheid om (extra) maatregelen te nemen zijn ook
bepalend voor het ervaren (rest)risico.

9

Hierbij is het belangrijk om te vermelden dat dit een conceptueel onderscheid is. In de praktijk is zijn de grenzen tussen de verschillende
categorieën niet scherp, en bestaat er afhankelijkheid tussen complexiteit, onzekerheid, en ambiguïteit (zie ook [1] en [14]).
10
Er bestaat geen limitatieve opsomming van risicodimensies. Inzicht in mogelijke risicodimensies geven de zogenaamde fright factors’
(zie [2], pagina 15, Oorspronkelijke bron: Bennet, P. (1998). Communication about risks to public health. Pointers to good practice.
Skipton House: Department of Health.):
 De mate van waarschijnlijkheid;
 Rampzaligheid in zin van de mogelijke omvang van de ramp;
 Onvrijwilligheid;
 Onbillijkheid (wie profiteert, wie draagt de gevolgen?);
 De (veronderstelde) onbeheersbaarheid van optreden of gevolgen (mate van persoonlijke invloed);
 Gebrek aan vertrouwen in of openheid van verantwoordelijke instituties;
 Nieuwe technologie die niet vertrouwd is;
 Verborgen, uitgestelde en onomkeerbare schade (bijvoorbeeld kanker na vele jaren blootstelling;
 Onhelderheid over maatschappelijke voordelen van risicodragende activiteit;
 Mogelijkheid tot identificatie met slachtoffers;
 Schadelijke intentie veroorzakers.
12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

10

Projectgerelateerd

3.3

Risico’s, ambities en beleidskeuzes

Ambitie versus maatregel
De formulering van beleidsmaatregelen is afhankelijk van welke ambitie hiermee is beoogd. Gaat het om
het volledig wegnemen van alle risico’s (nul-risico), wordt een bepaald maximaal risiconiveau beoogd, of
gaat het slechts om bewustwording? De ambitie is medebepalend voor de beheersmaatregelen: Is een
harde norm wenselijk of is voorlichting voldoende? Moet deze voorlichting dan actief (Postbus 51,
campagnes) of passief (informatie via internet) van aard zijn?

RISICO

AMBITIE

TYPE MAATREGEL

Figuur 5 Ambitie is bepalend voor het type maatregel

Ambities kunnen een verschillende oorsprong hebben. Sommige ambities komen voort uit de
risicoregelreflex na incidenten, andere niet. Het doel kan zijn het wegnemen van publieke onrust, of een zo
kosteneffectief mogelijke aanpak. Actieve voorlichting als beheersmaatregel kan bijvoorbeeld ook bijdragen
aan het wegnemen van onrust.
“Niet alle risico’s zijn gelijk”
Verschillende beleidsvelden kennen een verschillende interpretatie van het begrip risico en als gevolg
daarvan een verschil in acceptatie daarvan [67]. Dit uit zich in de keuze voor een bepaalde ambitie,
bijvoorbeeld een risico- of effectbenadering, afhankelijk van het beleidsveld en/of departement.
Risico versus effect
De manier waarop een risico benaderd wordt maakt uit voor de wijze waarop beleid tot stand komt. In
Nederland spreken we over het verschil in een risico- of effectbeleid. Bij een effectbenadering wordt vooral
rekening gehouden met het voorkomen van negatieve effecten, en wordt niet expliciet rekening gehouden
met de kans op een bepaald effect. Het gevaar van een dergelijke benadering is dat de kosten en de baten
uit balans raken; de financiële investering om het effect te voorkomen of te beperken levert relatief weinig
gezondheidswinst op. Hierdoor kan disproportioneel beleid ontstaan [2].

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

11

Projectgerelateerd

Voorzorg
Het voorzorgprincipe is een moreel en politiek principe en kan worden ingezet als er geen wetenschappelijke
consensus is over de potentiele effecten van een activiteit. De basis is dat als een activiteit potentieel
ernstige of onomkeerbare schade kan veroorzaken aan de samenleving of het milieu, de bewijslast dat dit
niet het geval is, ligt bij de voorstanders van deze activiteit. Het voorzorgprincipe impliceert dat de overheid
niet mag wachten met het nemen van maatregelen totdat een bewijs van schadelijke effecten is geleverd.
Het legitimeert handelen van de overheid om bepaalde activiteiten te reguleren.
Er bestaan verschillende invullingen van voorzorg. Ook hier geldt: welke ambitie is beoogd? Het is niet
alleen het vermijden van bepaalde risico’s. Er kan ook gekozen worden voor gedeeltelijke voorzorg, zoals
een onderzoeksverplichting voor een activiteit ondernomen kan worden [14].

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

12

Projectgerelateerd

4

Methodiek en werkwijze

4.1

Opzet van de methodiek

4.1.1

Randvoorwaarden aan de onderzoeksmethodiek

Dit literatuuronderzoek beoogt een zinvolle vergelijking van gezondheidsrisico’s, waarbij de
gezondheidsrisico’s van hoogspanningslijnen en andere bronnen van ELF-magneetvelden centraal staan.
Dit leidt tot een aantal randvoorwaarden.
Bestaande gegevens
Het onderzoek gaat uit van bestaande literatuur en publicaties, waaronder de diverse onderzoeken die ten
grondslag liggen aan het voorzorgbeleid voor hoogspanningslijnen. Door de onderzoekers is geen
aanvullend onderzoek gedaan. Primair uitgangspunt is het door het Ministerie van EZK in de
offerteaanvraag verstrekte literatuuroverzicht.
ELF-magneetvelden staan centraal
De gezondheidsrisico’s en beleidsmatige beheersmaatregelen voor ELF-magneetvelden van verschillende
bronnen staan centraal in het onderzoek. Magneetvelden dringen in tegenstelling tot elektrische velden door
in materialen en het menselijk lichaam.
Omvang van de risicovergelijking is beperkt; diversiteit qua type probleem en effect
De risicovergelijking spitst zich toe op gezondheidsrisico’s. Andere typen risico’s worden niet beschouwd.
De omvang van de risicovergelijking is in overleg met de begeleidingscommissie gelimiteerd tot 23
gezondheidsrisico’s. Om een zinvolle vergelijking tussen de risico’s te kunnen maken is binnen deze
beperkte omvang diversiteit belangrijk, zowel qua type risicoprobleem als qua risicodimensie. Een
randvoorwaarde is ook dat gezondheidsrisico’s van de verschillende ELF-magneetvelden terugkomen, dus
naast hoogspanningslijnen de andere bronnen in het elektriciteitsdistributiesysteem, zoals ondergrondse
leidingen en transformatorhuisjes, en elektrische apparaten binnen- en buitenshuis.
Risicovergelijking is objectief: systematische vergelijking voorkomt willekeur
Diverse parameters kunnen in het kader van een risicovergelijking onderling vergeleken worden. De
voorwaarde is dat de vergelijking zich richt op het zo objectief mogelijk beoordelen van risico’s.
In deze risicovergelijking is gekozen voor een systematische benadering waarbij het type risicoprobleem en
de risicodimensies het risico kenmerken. De systematische benadering helpt om willekeur en complexe
discussies te vermijden. De selectie van de gezondheidsrisico’s en de vergelijkingen zelf blijven subjectief,
maar zijn door het toepassen van de systematiek niet arbitrair. Vanwege de beperkte omvang van het
onderzoek zijn keuzes gemaakt ten aanzien van het aantal dimensies en het detail- en schaalniveau van
de beoordeling.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

13

Projectgerelateerd

4.1.2

Onderzoekshypothesen als basis voor methodiek

Belangrijk bij het onderzoek is de ‘informatiebehoefte’ in het oog te houden. Het formuleren van
onderzoekshypothesen maakt een systematische toetsing van de onderzoeksresultaten hierop mogelijk.
De gezondheidsrisico’s worden gekenmerkt door het type risicoprobleem en de waarde van risicodimensies:
 Type risicoproblemen zijn eenvoudige, complexe, onzekere en ambigue risicoproblemen (zie ook
paragraaf 3.2).
 Risicodimensies betreffen aspecten als aard van het risico, vrijwilligheid van het risico en
maatschappelijke opbrengsten (zie ook paragraaf 3.2).
Om te toetsen of er patronen (ofwel rode draden) aanwezig zijn tussen verschillende gezondheidsrisico’s
en typen beleidsambities en -maatregelen, zijn op basis van de kenmerken twee hypothesen geformuleerd:
Hypothese 1
Het type risicoprobleem bepaalt de beleidsambities en -maatregelen [68]
De categorisering in risicoproblemen vormt de basis om de verschillende gezondheidsrisico’s in te delen.
Voorwaarde voor de toetsing van deze hypothese is dat de selectie van gezondheidsrisico’s van elk type
risicoproblemen voldoende voorbeelden bevat. Het onderzoek houdt hiermee rekening. Per type
risicoprobleem zijn minimaal 4 gezondheidsrisico’s geselecteerd
Hypothese 2
De waarde van specifieke risicodimensies heeft invloed op de beleidsambities en -maatregelen [2, 5].
Voor maatschappelijke en beleidsmatige discussie over risico’s en veiligheid zijn meerdere dimensies van
het risico relevant. Om een uitspraak te kunnen doen over de vergelijkbaarheid van beleidsmatige
beheersmaatregelen in relatie tot het gezondheidsrisico is inzicht in meerdere dimensies belangrijk. Naast
het ‘getalsmatige’ risico, ofwel kans x effect, beoordeelt het onderzoek voor de geselecteerde
gezondheidsrisico’s een aantal aanvullende risicodimensies.
NB.
Aangezien een hypothese niet aangepast dient te worden op basis van resultaten, kan deze aanpak tot gevolg
hebben dat er voor een de geselecteerde gevarieerde set gezondheidsrisico’s weinig variatie in beleidsmaatregelen
blijkt te zijn. Gezien de strekking van de onderzoeksvraag (is er een rode draad te identificeren?) beschouwen wij dit
als een mogelijk en acceptabel resultaat

4.1.3

Beschrijving van de opzet van de methodiek

De bovengenoemde randvoorwaarden en de hypothesen vormen samen de basis voor de
onderzoeksmethodiek. De methodiek van de uitvoering van het literatuuronderzoek is weergegeven in
Figuur 6.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

14

Projectgerelateerd

SPOOR 2

SPOOR 1

START:
gezondheidsrisico
hoogspanning

Vergelijking:
gezondheidsrisco’s

23 risico’s
SELECTIE van te
vergelijken risico’s

Vergelijking
ELF‐magneetvelden

Qua aard
vergelijkbaar
hoogspanning

VERGELIJKING ELF‐
MAGNEETVELDEN

Diversiteit in type
risicoprobleem

Risico‐
vergeljking

objectief

Hoogspanning + andere
ELF‐magneetvelden in
leefomgeving

INPUT:
Bestaande literatuur
Websites overheid en
wetenschappelijke instellingen

Waardevrije
risicodimensies
Analyse: risico
hoogspanning vs
risico andere ELF‐
magneetvelden

Inventarisatie
ambities en
beheers‐
maatregelen
Combinaties
mogelijk

Gecombineerde
analyse: risico vs
maatregelen

Rode draad

Geen rode draad

Combinatie van SPOOR 1 en SPOOR 2

Figuur 6 Methodiek uitvoering literatuurstudie hoogspanningslijnen

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

15

Projectgerelateerd

De methodiek volgt twee sporen: de onderlinge vergelijking van de ELF-magneetvelden en de vergelijking
van de gezondheidsrisico’s van ELF-magneetvelden met andere gezondheidsrisico’s. De vergelijking van
gezondheidsrisico’s kent drie stappen:
1. De selectie van de te vergelijken gezondheidsrisico’s uit de set onderzoeksrapporten.
2. De vergelijking van de geselecteerde gezondheidsrisico’s op basis van het type risicoprobleem en de
risicodimensies.
3. De inventarisatie van de ten aanzien van de geselecteerde gezondheidsrisico’s heersende ambities en
van toepassing zijnde beheersmaatregelen.
De resultaten van de vergelijking van de ELF-magneetvelden geven input voor de risicovergelijking en voor
de inventarisatie van ambities en beheersmaatregelen.
De analyse van de resultaten van de onderlinge vergelijking van de ELF-magneetvelden richt zich op de
vraag of andere bronnen van magneetvelden even sterk en langdurig zijn als hoogspanningslijnen. De
gecombineerde analyse contrasteert de resultaten van de risicovergelijking met de resultaten van de
inventarisatie van ambities en beheersmaatregelen. Dit geeft inzicht in de aanwezige patronen (‘rode
draden’) tussen verschillende gezondheidsrisico’s en typen beleid.

4.2

Vergelijking van ELF-magneetvelden

Figuur 7 licht de werkwijze van de vergelijking van ELF-magneetvelden toe.
Verg elijking ELF‐m a gn eetveld en

Risico
vergeljking

VERGELIJKING
ELF‐MAGNEET
VELDEN

Vergelijking
beleidsmatige
beheers‐
maatregelen

SELECTIE van
relevante
parameters

Initiele sterkte bij de bron
Afstand tot 0,4 μT
Duur van de blootstelling
Afstand leefomgeving tot bron
Sterkte veld in leefomgeving

Invullen waarden

Diverse literatuur

Hoogspanning + andere
ELF‐magneet velden in
leefomgeving

Figuur 7 Vergelijking van ELF-magneetvelden

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

16

Projectgerelateerd

Parameters voor de vergelijking van ELF-magneetvelden
Belangrijk voor een (eventueel) gezondheidsrisico van ELF-magneetvelden zijn de volgende aspecten:
 Algemeen:
o Sterkte van het (magneet)veld op de locatie van blootstelling
o Duur van de blootstelling
 Langetermijneffect: 0,4 μT
 Kortetermijneffect: 100 μT
In het onderzoek zijn voor verschillende bronnen van ELF-magneetvelden de volgende gegevens naast
elkaar gezet:
 Ter beoordeling van de sterkte van het ELF-magneetveld in de leefomgeving:
 De initiële sterkte van het veld bij de bron (in μT)
 De afstand waar de magnetische veldsterkte op enig moment 0,4 μT bedraagt
 De (gemiddelde) afstand van de leefomgeving tot de bron
 De sterkte van het veld op deze (gemiddelde) afstand.
 De duur van het optreden van het veld
Drie groepen typische ELF-magneetvelden
De geraadpleegde literatuur bevat gegevens van drie typische groepen ELF-magneetvelden:
 ELF-magneetvelden als gevolg van bovengrondse hoogspanningslijnen (spanning 50 kV en hoger)
 ELF-magneetvelden als gevolg van permanent aanwezige bronnen ten behoeve van het
elektriciteitsdistributiesysteem buitenshuis (bijvoorbeeld ondergrondse hoogspanningskabels (50 kV en
hoger), midden- en laagspanningskabels, transformatorhuisjes etc.)
 ELF-magneetvelden als gevolg van permanente en niet permanente bronnen, vooral elektrische
apparaten, in de directe leefomgeving (bijvoorbeeld stofzuiger, koelkast, elektrische fiets).

4.3

Selectie van te vergelijken gezondheidsrisico’s

Figuur 8 licht de gevolgde werkwijze bij de selectie van gezondheidsrisico’s toe.
Selectie van gezo ndh eid srisico ’s

SELECTIE van
te vergelijken
risico’s
Van circa 100
tot 23

Inventarisatie
risicodomeinen

Diverse literatuur

Inventarisatie
risicoactiviteiten

Diverse literatuur

In gelijke
mate
Type
risicoprobleem?

EENVOUDIG COMPLEX
ONZEKER
AMBIGUE

Expert judgement
onderzoekers

Gezondheid
risico

Figuur 8 Selectie van gezondheidsrisico’s

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

17

Projectgerelateerd

Inventarisatie ven risicodomeinen en risicoactiviteiten
Op basis van de beschikbare literatuur is door de onderzoekers een overzicht gemaakt van alle hierin
genoemde risicodomeinen en risicoactiviteiten.
Primair uitgangspunt zijn de risicodomeinen zoals gedefinieerd door RIVM [4, 7]. Dit betreft 25 verschillende
risicodomeinen, zoals waterveiligheid, Uv-straling etc. In andere risicovergelijkingen is uitgegaan van
risicoactiviteiten met bijbehorende ongewenste gebeurtenissen [2, 3]. Deze activiteiten zijn vaak een
voorbeeld van risico’s die binnen deze risicodomeinen vallen. Of anders geformuleerd: Binnen de
risicodomeinen is informatie over verschillende activiteiten beschikbaar.
Niet alle activiteiten die in risicovergelijkingen zijn beschouwd, kunnen worden toegedeeld aan de RIVMrisicodomeinen. Zo zijn in de literatuur wel gegevens gevonden over besmetting door bijvoorbeeld Lyme,
maar is besmetting als zodanig niet een door het RIVM geïdentificeerd risicodomein. Door de onderzoekers
zijn extra domeinen toegevoegd aan de RIVM-risicodomeinen.
Een volledig overzicht van de beschouwde risicodomeinen en de daarbinnen beschouwde risicoactiviteiten
is opgenomen in het rapport “Beoordelingskader, uitgangspunten en factsheets ten behoeve van onderzoek
hoogspanningslijnen”, dat een bijlage vormt van dit rapport. Totaal betreft het circa 100 gezondheidsrisico’s.
Selectie van risicodomeinen en risicoproblemen
De beschikbare risicovergelijkingen in de literatuur gaan uit van risicoactiviteiten. De selectie van de te
beschouwen gezondheidsrisico’s is per definitie op activiteitsniveau.
Definitie (conform paragraaf 3.2):
Een gezondheidsrisico hangt samen met een risicovolle activiteit binnen een risicodomein. Het risico is de
ongewenste gebeurtenis met een schadelijk effect op de gezondheid.
De literatuur maakt onderscheid in eenvoudige, complexe, onzekere en ambigue risicoproblemen. Door de
onderzoekers is op basis van de literatuurbeschrijvingen van de risico’s van het risicodomein en de
activiteiten een beoordeling gemaakt van het type risicoprobleem dat het risicodomein of onderliggende activiteit kenmerkt.
De categorisering in risicoproblemen is de basis om de verschillende gezondheidsrisico’s in te delen en
vervolgens te selecteren. Ten behoeve van een effectieve risicovergelijking is gestuurd op het creëren van
diversiteit in risicoproblemen. Vanuit de voorwaarde dat alle typen risicoproblemen worden meegenomen
en een diversiteit van risico’s wordt beschouwd, zijn uiteindelijk 23 gezondheidsrisico’s geselecteerd uit
zoveel mogelijk verschillende risicodomeinen. Totaal betreft het 19 risicodomeinen.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

18

Projectgerelateerd

Tabel 1

Overzicht van geselecteerde gezondheidsrisico’s (risicodomeinen en activiteiten)

Risicodomein

Risicovolle activiteiten

(1) Waterkwaliteit
(2) Waterkwaliteit
(3) Waterveiligheid
(4) Externe veiligheid
(5) Verkeersveiligheid voor weg
(8) Luchtverkeersveiligheid
(9) Straling in de woning
(10) Luchtkwaliteit
(10) Luchtkwaliteit
(11) Geluid
(12) Bodem
(14) Stoffen
(14) Stoffen
(16) Nanomaterialen
(17) Zelfrijdende auto's
(21) Uv-straling
(22) ELF-magneetvelden
(22) ELF-magneetvelden
(22) ELF-magneetvelden
(23) Schaliegas
(25) Nucleaire installaties
(A) Besmetting door Zoönosen
(E) Levensstijl/gezondheid

Consumeren van water met resten van geneesmiddelen
Consumeren van water met resten van bestrijdingsmiddelen
Wonen in laaggelegen gebied met gevaar van overstromingen
Wonen binnen het invloedsgebied van een Brzo-inrichting
Personenverkeer: inzittende of bestuurder van auto of vrachtwagen
Wonen nabij een luchthaven
Wonen in een stenen/betonnen huis waarbij radon vrijkomt
Wonen nabij een snelweg (fijnstof)
Wonen nabij veehouderij (geuroverlast)
Wonen nabij een snelweg
Wonen op verontreinigde grond
Blootstelling aan gevaarlijke stoffen in de leefomgeving
Blootstelling aan ZZS/HVS in de leefomgeving
Gebruiken van producten met nanomaterialen
Rijden in een zelfrijdende auto
Blootstelling aan Uv-straling veroorzaakt door de zon
Blootstelling aan ELF-magneetvelden, veroorzaakt door elektrische apparaten in de leefomgeving
Wonen nabij hoogspanningslijnen
Wonen nabij andere bronnen van ELF-magneetvelden in het elektriciteitsdistributiesysteem
Wonen nabij schaliegas winning
Binnen het invloedsgebied van een kernreactor wonen
Contact met dieren (Zoönosen)/
Actief roken

4.4

Risicovergelijking

Figuur 9 licht de gevolgde werkwijze bij de uitvoering van de risicovergelijking toe.
Risico verg elijkin g

Risicoprobleem?

Objectief

Bekende
waarden

Kans?

Diverse literatuur

TYPE EFFECT ETHIEK
OPBRENGST

Diverse literatuur

Objectief
Effect?

Risico
vergeljking

Selectie van
risicodimensies
Waarde
Risicodimensie?

Figuur 9 Uitvoering risicovergelijking

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

19

Projectgerelateerd

Selectie van risicodimensies
Naast het ‘getalsmatige’ risico, ofwel kans x effect, beoordeelt het onderzoek voor de geselecteerde
gezondheidsrisico’s een aantal aanvullende risicodimensies. Voorwaarde is dat deze dimensies objectief te
beoordelen zijn. De risicovergelijking dient zoveel mogelijk “waardenvrij” te zijn. De onderzoekers hebben
dit ingevuld door in het beoordelingskader definities en criteria op te nemen.
Inzicht in mogelijke risicodimensies geven de zogenaamde ‘fright factors’ ([2] pagina 15). Van deze fright
factors is in Tabel 2 aangegeven in hoeverre deze naar mening van de onderzoekers objectief of min of
meer objectief te beoordelen zijn (expert judgement onderzoekers). De gemarkeerde dimensies (X) zijn
meegenomen in het onderzoek.
NB (2x)
De beoordeling van de mate van objectiviteit is per definitie subjectief, én
Een vergelijking vergt per definitie een subjectief oordeel van de persoon die de vergelijking maakt.
Tabel 2

Risicodimensies en mate van objectiviteit
Mate van objectiviteit

Risicodimensie Beschrijving/ sub-aspecten

Objectief

Kans

Mate van waarschijnlijkheid

X

Effect

Rampzaligheid in zin van de mogelijke omvang van de ramp

X

Acuut/zichtbaar versus verborgen of uitgestelde schade

X

Type effect

Ethiek

Opbrengsten

Beide

De (veronderstelde) beheersbaarheid van optreden of gevolgen
Mate van persoonlijke invloed

X

Mate van (on)vrijwilligheid

X

Mate van bekendheid (nieuw of niet vertrouwd)

X

Subjectief

Mogelijkheid tot identificatie met de slachtoffers

-

Gebrek aan vertrouwen in of openheid van de verantwoordelijke instanties
Schadelijke intentie veroorzakers

-

Onbillijkheid (wie profiteert, wie draagt de gevolgen?)

-

Mate van collectieve individuele opbrengsten
Mate van collectieve opbrengsten

X

Onhelderheid over maatschappelijke opbrengsten

-

Beoordeling van de risicodimensies
De beschikbare informatie en de informatiebehoefte zijn bepalend voor het gewenste detailniveau van de
risicovergelijking. De keuze van de schaal van de risicovergelijking is belangrijk. Betreft het de waarde voor
een individu, voor een specifieke blootgestelde groep of voor de gehele populatie van een stad of land?
Voor de beoordeling is het ook belangrijk inzicht te hebben wie de risicodrager is. Is dit bijvoorbeeld de
automobilist of de toevallige voorbijganger? [1, 3]. Met dit inzicht wordt bijvoorbeeld de mate van
vrijwilligheid of de eventuele beheersbaarheid van het risico duidelijk. Het formuleren van concrete
risicovolle activiteiten is noodzakelijk voor de beoordeling.
Tabel 3 geeft op hoofdlijnen weer hoe met de beoordeling van de risicodimensies is omgegaan. In het
rapport “Beoordelingskader, uitgangspunten en factsheets ten behoeve van onderzoek
hoogspanningslijnen”, dat een bijlage vormt van dit rapport, is het beoordelingskader uitgewerkt. Ook zijn
hierin de factsheets opgenomen waarin per gezondheidsrisico de beoordeling is onderbouwd.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

20

Projectgerelateerd

Tabel 3

Beoordeling risicodimensies op hoofdlijnen

Risicodimensie Basis

Aandachtspunten

Eindoordeel

Kans
Effect

Diverse eenheden, o.a. kans/jaar/NL; sterftes/jaar etc.
Door onderzoekers zijn afbakeningen gedefinieerd.
Risico x Effect geeft oordeel over “feitelijk” risico

Waardering:
1 (Laag) tot en met 5 (Hoog)

Kwantitatieve
literatuurgegevens

(On)vrijwilligheid
Beheersbaarheid
Opbrengsten
Kwalitatieve
(individueel
en literatuurgegevens
maatschappelijk)
Bekendheid

De beoordeling hiervan heeft op basis van expert Waardering:
judgement plaatsgevonden
Groot – Midden - Klein

Er zijn duidelijke beperkingen aan de beschikbare gegevens over de risicodimensies en daarmee aan de
risicovergelijking. Gegeven deze onzekerheden zijn de waarderingen grofmazig. Binnen de scope van dit
onderzoek is daar niks aan te veranderen: Het onderzoek maakt gebruik van bestaande data en vergelijkt
deze.

4.5

Inventarisatie van ambities en beleidsmatige beheersmaatregelen

Het onderzoek richt zich op de samenhang tussen risicoproblemen en -domeinen enerzijds en ambities en
-beheersmaatregelen anderzijds. Naast de selectie van gezondheidsrisico’s op basis van risicoproblemen
en de risicovergelijking aan de hand van specifieke risicodimensies, is de inventarisatie van de ambities en
beheersmaatregelen bij de geselecteerde gezondheidsrisico’s onderdeel van het onderzoek. Figuur 10
geeft een samenvattend overzicht van deze inventarisatie, specifiek de indeling in type ambities en
beheersmaatregelen.

Figuur 10 Inventarisatie ambities en beheersmaatregelen

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

21

Projectgerelateerd

Vergelijking van ambities
De formulering van beleidsmaatregelen is afhankelijk van welke ambitie hiermee is beoogd. We
onderscheiden de volgende typen ambities:
 Volledig wegnemen van alle risico’s (nul-risico: effectbenadering)
 Gezondheidseffecten beperken (effectbenadering)
 Maximaal risico/ beschermingsniveau (risicobenadering: hanteren van normen)
 Bewustwording.
Ambities kunnen een verschillende oorsprong hebben. De tijdgeest en publieke opinie kunnen ambities
voeden. Sommige ambities komen voort uit de risicoregelreflex na incidenten, andere niet. Er kan gekozen
zijn voor het wegnemen van publieke onrust, of bijvoorbeeld voor kosteneffectiviteit. Voor zover herleidbaar
is deze oorsprong benoemd.
Vergelijking van beheersmaatregelen
De beleidskeuzes zijn divers van aard. Vaak is een combinatie van beleidsmatige beheersmaatregelen aan
de orde. Zo gaat bijvoorbeeld wetgeving over gevaarlijke stoffen samen met campagnes over veilig omgaan
met stoffen. De volgende typen beheersmaatregelen zijn door de onderzoekers onderscheiden:
 Wetgeving (normatief en/of algemeen)
 Circulaires/adviezen
 Voorzorg
 Voorlichting/campagnes
 Convenanten/afspraken
Indicatief, niet-limitatief overzicht
De inventarisatie van ambities en beheersmaatregelen is indicatief. Een uitputtende uitwerking is binnen de
scope van het onderzoek niet mogelijk. De informatie komt uit de rapporten aangedragen door de
begeleidingscommissie en uit een indicatieve internetsearch van overheid-sites en wetenschappelijke
instellingen. De factsheets in het rapport “Beoordelingskader, uitgangspunten en factsheets ten behoeve
van onderzoek hoogspanningslijnen”, geven per gezondheidsrisico een samenvattend overzicht van de
geïnventariseerde informatie.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

22

Projectgerelateerd

5

Resultaten en analyse

Dit hoofdstuk geeft de belangrijkste resultaten van de vergelijking van de ELF-magneetvelden, de
risicovergelijking en de analyses. De volledige verantwoording van de beoordeling en inventarisatie is
opgenomen in het rapport “Beoordelingskader, uitgangspunten en factsheets ten behoeve van onderzoek
hoogspanningslijnen”. Hierin zijn ook alle relevante literatuurreferenties opgenomen. Algemeen geldt dat
alle informatie is gebaseerd op literatuurgegevens, tenzij expliciet anders is aangegeven.

5.1

ELF-magneetvelden: resultaat en analyse

Resultaten
Tabel 4 geeft een overzicht van de resultaten van de vergelijking van de ELF-magneetvelden. De tabel geeft
inzicht in eventuele verschillen (groter/kleiner) of overeenkomsten van deze velden. De volledige tabel is
opgenomen in het rapport “Beoordelingskader, uitgangspunten en factsheets ten behoeve van onderzoek
hoogspanningslijnen”

In de tabel zijn voor de drie groepen van verschillende bronnen van ELF-magneetvelden de volgende
gegevens naast elkaar gezet:
 Ter beoordeling van de sterkte van het ELF-magneetveld in de leefomgeving:
 De initiële sterkte van het veld bij de bron (in μT)
 De afstand waar de magnetische veldsterkte 0,4 μT bedraagt
 De (gemiddelde) afstand van de leefomgeving11 tot de bron
 De sterkte van het veld op deze (gemiddelde) afstand.
 De duur van het optreden van het veld
Niet alle bovengenoemde gegevens blijken voor de verschillende bronnen van ELF-magneetvelden
beschikbaar:
 De hoeveelheid beschikbare informatie over de ELF-magneetvelden van andere bronnen in het
elektriciteitsdistributiesysteem is beperkt.
 De initiële veldsterkte is voor veel bronnen niet of onnauwkeurig bekend.
 De duur van het optreden van het veld is veelal niet exact bekend en, bij het gebruik van elektrische
apparaten, persoonsafhankelijk. De onderzoekers hebben de duur kwalitatief benoemd op basis van
expert judgement.

11
Onder leefomgeving wordt in dit verband verstaan de locatie waar de ontvangers van de ELF-magneetvelden zich overwegend
bevinden. In het geval van hoogspanningslijnen zijn dit de woningen of andere verblijfsgebouwen. In het geval van elektrische
apparaten voor dagelijks gebruik is dit de “gemiddelde” ingeschatte locatie ten opzichte va het betreffende apparaat.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

23

Projectgerelateerd

Tabel 4

Overzicht resultaten vergelijking ELF-magneetvelden

ELF-magneetveld
(bron)

Hoogspanningslijnen

Sterkte van het ELF-magneetveld

Opmerkingen ten aanzien Duur van het optreden
van ELF-magneetveld
(kwalitatief, expert
sterkte
judgement)

Initiële veldsterkte [μT]

Onvoldoende informatie

?

Permanent

Afstand van de bron waar 25 meter (50 kV] tot 200 In bestaande situaties
Gegevens
de veldsterkte 0,4 μT
meter (combi-lijnen)
kunnen in de leefomgeving
beschikbaar van
bedraagt
ELF-magneetvelden > 0,4
hoogspanningslijnen
μT optreden. In nieuwe
Afhankelijk van:
tussen 50 kV en 380 Afstand ontvanger
situatie is het
(leefomgeving) [m]
Bestaand of nieuw;
kV; combilijnen
voorzorgbeleid van
Type hoogspanning
toepassing en is de strekte
< 0,4 μT:
Sterkte veld in de
Afhankelijk van:
leefomgeving [μT]

Overige bronnen in Initiële veldsterkte [μT]
het elektriciteitsdistributie systeem:

Bestaand of nieuw

15-40
(transformatorhuisjes)

Gegevens zijn slechts
beperkt beschikbaar.

60 (transformator
zonnepark)

RIVM heeft t.b.v. GGD
enkele indicatieve
metingen uitgevoerd.

Beperkt gegevens
Afstand van de bron waar Tot 30 meter bij
beschikbaar m.b.t.:
ondergrondse kabels
Transformatorhuisjes de veldsterkte 0,4 μT
bedraagt
[m
Ondergrondse
Enkele meters bij
kabels
transformatorhuisjes
Transformator
zonneparken
Afstand ontvanger
De leefomgeving
(leefomgeving) [m]
(woningen,
verblijflocaties) kunnen
zich mogelijk tot op
enkele meters afstand
bevinden
Sterkte veld in de
leefomgeving [μT]

Elektrische
Initiële veldsterkte [μT]
apparaten ten
behoeve van
huishoudelijk gebruik

12 april 2019

Harde conclusies mogen
niet worden getrokken. Op
basis van de beschikbare
gegevens zijn er
aanwijzingen dat in de
leefomgeving mogelijk
ELF-magneetvelden > 0,4
μT aanwezig kunnen zijn.

Afhankelijk van bron

Sterk variërend, vb.:
Ca 500 (boormachine)
Ca 50 (stofzuiger)
Ca 2,5 (inductieplaat)

Variërend, overwegend
Afstand van de bron waar
< 0,5 meter
Voorbeelden zijn
de veldsterkte 0,4 μT
babyfoons, laptops, bedraagt [m
koelkast,
Variërend, overwegend
inductiekookplaat
Afstand ontvanger
> 0,5 meter
etc.
(leefomgeving) [m]
Sterkte veld in de
leefomgeving [μT]

Permanent

< 0,4 μT; gemeten
waarden tussen 0,01 en
0,1 μT

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

In diverse literatuur is een
verscheidenheid aan
meetgegevens gevonden
Deels zijn deze al oud (>
20 jaar).

De duur van de blootstelling
is variabel. Per apparaat is
deze beperkt van enkele
minuten (bv mixer) tot
maximaal circa een uur (bv
strijkijzer).

Het algemene beeld is dat
de ELF-magneetvelden
In de leefomgeving
een geringe sterkte hebben bevinden zich meerdere
en dat de waarde van 0,4 apparaten, waaraan
μT tot op maximaal enkele mensen gedurende de dag
tientallen centimeters kan worden blootgesteld.
voorkomen. Gemiddeld is
de blootstelling << 0,4 μT.

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

24

Projectgerelateerd

Analyse ELF-magneetvelden
De drie groepen van bronnen van ELF-magneetvelden uit Tabel 4 zijn met elkaar vergeleken. De
resultaten zijn geanalyseerd en beoordeeld aan de hand van de volgende drie vragen:
1. Is de veldsterkte kleiner/groter/vergelijkbaar op de locatie van de woon/leefomgeving?
2. Is de duur van de blootstelling kleiner/vergelijkbaar in de woon/leefomgeving?
3. Is de initiële veldsterkte kleiner/vergelijkbaar/groter?
De laatste vraag is lastig te beantwoorden. Hier zijn niet voor alle groepen voldoende gegevens beschikbaar
en de beschikbare gegevens variëren sterk. De eerste twee vragen kunnen alleen indicatief en kwalitatief
worden beantwoord.
ELF-magneetvelden veroorzaakt door elektrische apparaten binnen- en buitenshuis zijn over het algemeen
kleiner en treden gedurende kortere tijd op dan de ELF-magneetvelden als gevolg van hoogspanningslijnen
en andere permanente bronnen in het elektriciteitsdistributiesysteem. De beperkte informatie beschikbaar
over ELF-magneetvelden van andere permanente bronnen in het elektriciteitsdistributiesysteem geeft de
aanwijzing dat deze in de leefomgeving mogelijk een vergelijkbare sterkte kunnen hebben als het veld van
hoogspanningslijnen.

5.2

Vergelijking van gezondheidsrisico’s: resultaat en analyse

Resultaten
Tabel 5 is het geaggregeerde overzicht van de beoordeling van de risicoproblemen en risicodimensies van
de geselecteerde gezondheidsrisico’s en de inventarisatie van de bijbehorende ambities en
beleidsmaatregelen. De volledige verantwoording van de beoordeling en inventarisatie is opgenomen in het
rapport “Beoordelingskader, uitgangspunten en factsheets ten behoeve van onderzoek
hoogspanningslijnen”.
Deze tabel is de basis van de analyse.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

25

Projectgerelateerd

Tabel 5

Overzicht van beoordeling van type risicoprobleem en risicodimensies, en geïnventariseerde ambities en beheersmaatregelen per gezondheidsrisico

LEGENDA
Dimensie

Aard effect

Beheersbaarheid

(On)vrijwilligheid

Opbrengst

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

26

Afkorting Betekenis
A

Acuut (< 24 uur)

M

Middellang (24 uur tot circa 1 jaar)

LT

Langetermijn (> 1 jaar)

H

Hoog: eenvoudig/goed te beheersen

M

Middel: Enigszins, niet volledig
beheersbaar

L

Laag: (vrijwel) geen effectbeheersing
mogelijk

O

Onvrijwillig risico
Vrijwillig risico

H

De activiteit waarmee het risico
samenhangt leidt tot een hoge
individuele/maatschappelijke opbrengst
(geld of welzijn)

M

De activiteit waarmee het risico
samenhangt kent zowel kosten als
baten voor individu/maatschappij.

L

De activiteit waarmee het risico
samenhangt kent voornamelijk nadelen
voor het individu/ maatschappij.

Projectgerelateerd

Analyse van gezondheidsrisico’s versus ambities en beheersmaatregelen
In paragraaf 4.1.2 zijn twee onderzoekshypothesen geformuleerd:
Hypothese 1
Het type risicoprobleem bepaalt de beleidsambities en -maatregelen [68].
Hypothese 2
De waarde van specifieke risicodimensies heeft invloed op de beleidsambities en -maatregelen [2].
De analyse onderzoekt de hypothesen door verschillende ‘botsproeven’ uit te voeren. De verbanden zijn in
twee richtingen geanalyseerd. Enerzijds is geanalyseerd of een specifiek risicoprobleem en/of de waarde
van een risicodimensie gerelateerd is aan een bepaald type ambitie en/of beleidsmatige beheersmaatregel.
Anderzijds is het omgekeerde verband bestudeerd, namelijk of een bepaald type ambitie en/of
beheersmaatregel gerelateerd is aan een specifiek risicoprobleem of waarde van een risicodimensie.
Identificatie van de rode draden
Een rode draad betekent dat de hypothesen bevestigd worden: een specifiek type risicoprobleem en/of
waarde van een risicodimensie hangt consequent samen met een specifieke ambitie en/of
beheersmaatregel. Een rode draad is van toepassing bij een sterk verband en wanneer de inverse relatie
niet het tegendeel bewijst.
Beoordelen van een sterk verband
Voor de analyse is in dit rapport ervan uitgegaan dat een sterk verband bestaat als twee categorieën voor
minimaal 70% samenhangen (afronding wordt toegepast). Een mogelijk verband bestaat als twee
categorieën voor minimaal 60% samenhangen.
Voorbeeld:
Er zijn 10 eenvoudige risicoproblemen geïdentificeerd in de selectie van 23 risicovolle activiteiten. Uit de analyse blijkt
dat in 7 gevallen een risicobenadering is toegepast als beleidsambitie, ofwel 70% (7 uit 10). Het oordeel is een sterk
verband. In 5 van de gevallen is een voorlichtingscampagne opgezet, ofwel 50% (5 uit 10). Dit is geen sterk verband.

Controle van de inverse relatie
Een rode draad is afwezig als een bepaalde ambitie of beheersmaatregel ook voor andere typen
risicoproblemen en/of waarden van risicodimensies wordt toegepast. Dit duidt namelijk op een
generalistische – one-size-fits-all – benadering.
Voorbeeld:
De analyse toont aan dat een complex risicoprobleem samenhangt met de ambitie risicobenadering. Om er zeker van
te zijn dat er een sterk verband – i.e. een rode draad – is, wordt onderzocht of bij de afwezigheid van het complexe
risicoprobleem– ofwel aanwezigheid van een ander type probleem - risicobenadering geen ambitie is.

Tabel 6 geeft een overzicht van de geconstateerde rode draden:
A. Typen risicoproblemen en risicodimensies leidend tot specifieke ambities en beleidsmaatregelen
B. Specifieke ambities of beheersmaatregelen kenmerkend voor een bepaald type risicoprobleem of een
bepaalde risicodimensie.
Bij de aangegeven rode draden [X] geldt dat er sprake is van een sterk verband en de inverse relatie deze
niet tegenspreekt. Tevens zijn de mogelijke rode draden aangegeven (minimaal 60% samenhang,
[mogelijk])

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

27

Projectgerelateerd

Tabel 6. Analyse risicoprobleem en -dimensie vs. Ambities en Beheersmaatregelen (twee richtingen)
Richting 1: Analyse risicoprobleem en -dimensie vs. Ambities en Beheersmaatregelen . Resultaat: inzicht in welke
ambities/beheersmaatregelen bij een specifiek risicoproblem/risicodimenise consequent voorkomen.

Type Risicoprobleem of
risicodimensie ……………. heeft een consequente samenhang met
Ambitie

Convenant/
Actie
programma

Voorlichting/
campagne

Voorzorg

Circulaire/
advies

X

Wet

Bewust
wording

Risico
benadering

Effect
benadering

Nulrisico

Type risicoprobleem
Eenvoudig
Complex
Onzeker
Ambigu
Risicodimensie
Risico Midden
Risico Laag/ Hoog
Locatie-specifiek
Niet locatiespecifiek
Acute/ Middellangetermijneffecten
Langetermijneffecten
Beheersbaarheid: Laag en Midden
Beheersbaarheid: Hoog
Vrijwillige risico’s
Onvrijwillige risico’s
Hoge individuele opbrengst
Middelgrote individuele opbrengst
Lage individuele opbrengst
Lage en middel maatsch. opbrengst
Hoge maatschapelijke opbrengst

Beheersmaatregel

X
X

Geen rode draden geconstateerd
mogelijk
X (M)

X (M)

X (M)

Geen rode draden geconstateerd
X
X
X
Geen rode draden geconstateerd
X
Geen rode draden geconstateerd

X
X

X

Geen rode draden geconstateerd
X
X
Geen rode draden geconstateerd

mogelijk

mogelijk

X
mogelijk

Richting 2: Analyse Ambities en Beheersmaatregelen vs Risicoprobleem en -dimensie. Resultaat: inzicht in waar specifieke
ambities/beheersmaatregelen worden toegepast
Ambitie

X
X

X

X

Convenant/
Actie
programma

X

Voorlichting/
campagne

X

Voorzorg

Wet

mogelijk

Circulaire/
advies

Bewust
wording

Geen
rode
draden

Risico
benadering

Effect
benadering

12 april 2019

X
X
X
Geen rode draden

Type risicoprobleem
Eenvoudig
Complex
Onzeker
Ambigu
Risicodimensie
Risico Midden/ Groot
Risico Laag/ Midden
Locatie-specifiek
Acute/ Middellangetermijneffecten
Middel en Langetermijneffecten
Beheersbaarheid: Laag en Midden
Hoge individuele opbrengst
Middelgrote individuele opbrengst
Lage en middel maatsch. opbrengst
Hoge maatschapelijke opbrengst

Nulrisico

Type ambitie/
beheersmaatregel heeft
een consequente
samenhang met:

Beheersmaatregel

mogelijk

mogelijk

X
X

X
X

mogelijk
L mogelijk

X (L)
X

X(L)

X
X

X (L)

X (L)

X
mogelijk
X
X

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

X
mogelijk

mogelijk

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

X

28

mogelijk

Projectgerelateerd

Analyse van de rode draden in relatie tot ELF-magneetvelden en specifiek hoogspanning
Toets Hypothese 1: Het type risicoprobleem bepaalt de beleidsambities en -maatregelen
Het gezondheidsrisico van ELF-magneetvelden afkomstig van bovengrondse hoogspanningslijnen is te
definiëren als een complex, onzeker en ambigu risicoprobleem. Voor dit type risicoproblemen gelden enkele
rode draden:
 Voor complexe risicoproblemen wordt de beheersmaatregel “voorlichting” consequent toegepast
 Ambigue risico’s leiden (mogelijk) tot de ambitie “risicobenadering”.
 Nulrisico wordt als ambitie consequent toegepast bij complexe, onzekere en ambigue risicoproblemen
 Risicobenadering wordt eveneens als ambitie consequent toegepast bij ambigue risicoproblemen
 Voorzorg wordt als beheersmaatregel consequent toegepast bij onzekere en ambigue risicoproblemen
 De beheersmaatregelen “voorlichting” en “convenanten” komen relatief (60 tot 70%) vaak voor bij
complexe risico’s.
Deze geconstateerde “rode” draden gelden slechts beperkt voor hoogspanningslijnen:
 Voorlichting (passief en actief) wordt niet meer actief ingezet als separaat beleidsinstrument bij
hoogspanningslijnen. Voorlichting (actief) wordt wel ingezet bij realisatie van nieuwe
hoogspanningslijnen.
 Bij hoogspanning is geen sprake van een risicobenadering of nulrisico. Vanwege de onzekere
gezondheidsrisico’s is gekozen voor het beperken van mogelijke negatieve effecten (effectbenadering).
Deze ambitie wordt breed toegepast, ook bij andere type risicoproblemen.
Voorzorg wordt ingezet bij hoogspanningslijnen. De verwachting van de onderzoekers was een duidelijke
rode draad te vinden tussen onzekere risico’s en voorzorg. Deze rode draad is in één richting geconstateerd:
voorzorg wordt toegepast op onzekere en ambigue risicoproblemen. Onzekere en/of ambigue risico’s
worden echter niet alleen met voorzorg beheerst. Andere maatregelen worden ook toegepast.
Ondanks het geconstateerde verband tussen voorlichting en complexe risico’s; tussen risicobenadering en
ambigue risico’s; en tussen nulrisico en complexe, onzekere en ambigue risico’s, is dit verband grotendeels
afwezig bij gezondheidsrisico’s als gevolg van hoogspanningslijnen. Voorzorg wordt wel ingezet bij
gezondheidsrisico’s als gevolg van hoogspanningslijnen.
Toets Hypothese 2: De waarde van specifieke risicodimensies heeft invloed op de beleidsambities en maatregelen
ELF-magneetvelden en hoogspanning kennen een langetermijneffect, zijn onvrijwillig, kennen een hoge
individuele opbrengst, zijn locatie-specifiek, kennen een middelhoge tot hoge maatschappelijke opbrengst
en zijn matig tot goed beheersbaar (door middel van afstand bewaren). Voor deze risicodimensies gelden
de volgende rode draden:
 Voor risico’s met een hoge individuele opbrengst is bewustwording een mogelijke rode draad
 Voor locatie-specifieke risico’s is wetgeving een consequent toegepaste beheersmaatregel
 Voor risico’s met een hoge maatschappelijke opbrengst is een consequente ambitie de risicobenadering
 Effectbenadering als ambitie is vaak van toepassing voor lage risico’s, risico’s met een langetermijneffect
en locatiespecifieke risico’s
 Beleid middels een circulaire/advies en voorzorg is vaak van toepassing bij lage risico’s, locatiespecifieke risico’s en langetermijneffecten.
Deze geconstateerde rode draden gelden voor een belangrijk deel ook voor hoogspanningslijnen:
 Effectbenadering is de ambitie van het gekozen voorzorgbeleid/advies met betrekking tot hoogspanning
 Het voorzorgbeleid is van toepassing. Het is qua uitvoering vergelijkbaar met de uitvoering van beleid
dat onder de noemer circulaire/advies is beoordeeld.
12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

29

Projectgerelateerd

De effectbenadering die bij hoogspanningslijnen wordt toegepast, is logisch gezien het feit dat sprake is van
een laag risico, locatiespecifiek en met een langetermijneffect. de onvrijwilligheid van het risico. De
uitwerking van het voorzorgbeleid, namelijk het advies om zoveel als redelijkerwijs mogelijk te vermijden
dat er nieuwe situaties ontstaan waarbij kinderen langdurig verblijven in het gebied rond bovengrondse
hoogspanningslijnen met een jaargemiddeld magneetveld hoger is dan 0,4 μT, is vergelijkbaar met het
beleid dat voor andere lage, locatiespecifieke en langetermijneffect gezondheidsrisico’s wordt gehanteerd.
Opmerkingen ten aanzien van voorzorg als rode draad
Voorzorg wordt ingezet bij hoogspanningslijnen. De verwachting van de onderzoekers was een duidelijke
rode draad te vinden tussen onzekere risico’s en voorzorg. Deze rode draad is in één richting geconstateerd:
voorzorg wordt toegepast op onzekere en ambigue risicoproblemen. Onzekere en/of ambigue risico’s
worden echter niet consequent alleen met voorzorg beheerst. In plaats daarvan worden andere maatregelen
ook toegepast.
Voorzorg als beheersmaatregel is consequent van toepassing bij onzekere risico’s waarover nog geen
wetenschappelijke consensus bestaat. Naast ELF-magneetvelden als gevolg van hoogspanning is voorzorg
van toepassing op ZZS-stoffen, zelfrijdende auto’s en schaliegas. De resultaten van het onderzoek geven
daarmee een indicatie voor een mogelijke “rode” draad. Vanuit de optiek van onzeker risico is voorzorg
passend voor ELF-magneetvelden afkomstig van hoogspanningslijnen.
Het toepassen van voorzorg past ook bij de risicodimensie “klein/midden risico” van het gezondheidsrisico
als gevolg van hoogspanningslijnen. Voor andere ELF-magneetvelden dan hoogspanningslijnen – met
mogelijk vergelijkbare veldsterkte en blootstellingsduur - wordt geen voorzorgbeleid toegepast. Dit lijkt een
inconsistente beleidsaanpak.
De mate/volledigheid van voorzorg lijkt afhankelijk van de mate waarin een bepaalde technologie is
ingesleten in onze maatschappij. De uitvoering van de voorzorg bij nieuwe en onzekere risico’s is algemeen
compleet (nul-risico). Het winnen van schaliegas is bijvoorbeeld nog geen onderdeel van onze
maatschappij, dus complete voorzorg is makkelijk te bewerkstelligen. Hoogspanningslijnen zijn onderdeel
van de maatschappij en complete voorzorg is niet meer opportuun.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

30

Projectgerelateerd

6

Conclusies

Het gezondheidsrisico van ELF-magneetvelden is onzeker
Het gezondheidsrisico van ELF-magneetvelden is onzeker. Magneetvelden dringen door in materialen en
het menselijk lichaam. Er is geen oorzakelijke verband aangetoond tussen ELF-magneetvelden die op
publiek toegankelijke plaatsen rond het elektriciteitsnetwerk voorkomen, en een verhoogd risico voor de
gezondheid. Wel is er volgens de wetenschap sprake van (redelijk consistente) associaties tussen leukemie
bij kinderen en aanwezigheid van hoogspanningslijnen.
Het mogelijke gezondheidsrisico van andere ELF-magneetvelden van het elektriciteitsdistributiesysteem is
mogelijk vergelijkbaar met dat van hoogspanningslijnen
De hoeveelheid beschikbare informatie over de ELF-magneetvelden van andere bronnen in het
elektriciteitsdistributiesysteem, zoals ondergrondse leidingen en transformatorhuisjes, is beperkt. Deze
informatie geeft een aanwijzing dat deze in de leefomgeving mogelijk een vergelijkbare sterkte kunnen
hebben als het veld van hoogspanningslijnen. Ook de blootstellingsduur is vergelijkbaar, ofwel permanent.
ELF-magneetvelden veroorzaakt door elektrische apparaten binnen- en buitenshuis zijn over het algemeen
kleiner. Ook treden zij gedurende kortere tijd op dan de ELF-magneetvelden als gevolg van
hoogspanningslijnen en andere permanente bronnen in het elektriciteitsdistributiesysteem.
Het mogelijke gezondheidsrisico van bovengrondse hoogspanningslijnen is laag vergeleken met andere
gezondheidsrisico’s
Het mogelijke gezondheidsrisico van wonen nabij hoogspanningslijnen is op nationale schaal laag
vergeleken met de andere geselecteerde gezondheidsrisico’s. Er is berekend dat in Nederland ongeveer
een kind per twee jaar leukemie zou krijgen door de aanwezigheid van hoogspanningslijnen en dat ongeveer
één kind in de tien jaar daaraan sterft. Gezondheidsrisico’s van bijvoorbeeld blootstelling aan radon door
het wonen in een stenen/betonnen huis (800 sterfgevallen per jaar in Nederland), zeer zorgwekkende
stoffen (1-100 sterfgevallen per jaar in Nederland) en fijnstof door verkeer (1.300 – 16.000 sterfgevallen per
jaar) worden in de literatuur hoger ingeschat. Dit zijn allen onvrijwillige risico’s.
Voorzorg wordt consequent toegepast op het type risicoprobleem gerelateerd aan ELF-magneetvelden
Het risico van blootstelling aan ELF-magneetvelden is een complex, onzeker en ambigu risicoprobleem. Als
voorzorg als beheersmaatregel wordt toegepast, betreft dit consequent onzekere en ambigue
risicoproblemen. Vanuit de optiek van onzekere en ambigue risico’s is voorzorg passend voor ELFmagneetvelden afkomstig van hoogspanningslijnen. Onzekere en/of ambigue risico’s worden echter niet
uitsluitend met voorzorg beheerst. Andere maatregelen worden ook toegepast.
Ondanks het geconstateerde consequente verband (>70% van de onderzochte gezondheidsrisico’s) tussen
voorlichting en complexe risico’s en tussen risicobenadering en ambigue risico’s, is dit verband afwezig bij
gezondheidsrisico’s als gevolg van hoogspanningslijnen. Daarmee vormt hoogspanning een uitzondering
op dit verband. Passieve voorlichting, zoals informatie op het internet, wordt ingezet bij ELF-magneetvelden
binnnshuis.
Effectbenadering, voorzorg en (niet-wettelijk) advies passen bij de risicodimensies van ELF-magneetvelden
Vergeleken met de andere geselecteerde gezondheidsrisico’s, is (als je op nationale schaal kijkt) het risico
van het ELF-magneetveld als gevolg van hoogspanning laag. Het risico verbonden aan bovengronds
transport van elektriciteit gaat samen met een langetermijneffect, is onvrijwillig en is niet volledig
beheersbaar. Transport en gebruik van elektriciteit, heeft een hoge individuele opbrengst.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

31

Projectgerelateerd

Bij lage risico’s, locatie-specifieke risico’s en risico’s met een lange termijn effect is effectbenadering [12]
een veel voorkomende beleidsambitie. Voorzorg komt consequent voor bij lage risico’s. Het voorzorgbeleid
ten aanzien van hoogspanningslijnen is een effectbenadering en sluit hierbij aan.
Voor lage risico’s wordt in de praktijk vaak (niet-wettelijk) beleid, zoals een circulaire of advies als
beleidsmatige beheersmaatregel toegepast. Voor ELF-magneetvelden als gevolg van hoogspanning wordt
deze aanpak ook gehanteerd.
Voorzorgbeleid is passend voor risico’s zonder wetenschappelijke consensus
Voorzorg als principe is algemeen van toepassing op onzekere risico’s waarover geen wetenschappelijke
consensus bestaat. Vanuit deze optiek is voorzorg passend voor ELF-magneetvelden veroorzaakt door
hoogspanningslijnen. Voor andere ELF-magneetvelden veroorzaakt door bronnen in het
elektriciteitsdistributiesysteem – met mogelijk vergelijkbare veldsterkte in de leefomgeving en
blootstellingsduur - wordt geen voorzorgbeleid toegepast. Dit kan duiden op een inconsistente
beleidsaanpak voor de risico’s van ELF-magneetvelden.
Slotopmerking
Er zijn duidelijke beperkingen aan de beschikbare gegevens over de sterkten van ELF-magneetvelden, de
risicodimensies en daarmee aan de uitgevoerde vergelijkingen. Ook de benoeming van het type
risicoprobleem is subjectief. Gegeven deze onzekerheden zijn de waarderingen grofmazig. Binnen de scope
van dit onderzoek is dit niet te veranderen: Het onderzoek maakt gebruik van bestaande data en vergelijkt
deze.

12

Bij een effectbenadering wordt vooral rekening gehouden met de het voorkomen van negatieve effecten, en wordt niet expliciet
rekening gehouden met de kans op een bepaald effect

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

32

Projectgerelateerd

7

Overzicht literatuur

Algemeen: Bronnen met betrekking tot algemene gezondheidsrisico's
1.
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2014). Consistent maatwerk – handreikingen
voor dossier overstijgend risico- en veiligheidsbeleid. Retrieved from:
https://www.wrr.nl/publicaties/brieven/2014/06/26/consistent-maatwerk---handreikingen-voordossieroverstijgend-risico--en-veiligheidsbeleid
2.
Helsloot, I., Van Melick, G., Vlagsma, J., Blokvoort, J., & Blokvoort, R. (2016). Proportionaliteit bij
de omgang met conventionele explosieven Bouwstenen voor een CE-beleid dat de toets van een
maatschappelijke kosten- en batenanalyse kan doorstaan. Retrieved from:
http://crisislab.nl/wordpress/wp-content/uploads/Proportionaliteit-bij-de-omgang-metconventionele-explosieven.pdf
3.
Royal HaskoningDHV (2014). Risico's in perspectief - risicovergelijking. Rapport voor Ministerie
BZK. Retrieved from: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2015/01/21/risico-s-inperspectief-risicovergelijking
4.
Zijverden, M. van, Maas, R.J.M., Mennen, M.G., & Montforts, M.H.M.M. (2017). Een scan van de
veiligheid en kwaliteit van onze leefomgeving. RIVM Briefrapport 2017-0030. Retrieved from:
https://www.rivm.nl/publicaties/scan-van-veiligheid-en-kwaliteit-van-onze-leefomgeving
5.
Hollander, A.E.M. de, & Hanemaaijer, A.H. (2003). Nuchter Omgaan met Risico's. RIVM-rapport
251701047/2003. Retrieved from: https://www.rivm.nl/publicaties/nuchter-omgaan-met-risicos
6.
Roels, J.M., Verweij, W., Engelen, J.G.M. van, Maas, R.J.M., Lebret, E., Houthuijs, D.J.M., &
Wezenbeek, J.M. (2014). Gezondheid en veiligheid in de Omgevingswet. Doelen, normen en
afwegingen bij de kwaliteit van de leefomgeving. RIVM Rapport 2014-0138, hoofdrapport.
Retrieved from: https://www.rivm.nl/publicaties/gezondheid-en-veiligheid-in-omgevingswet-doelennormen-en-afwegingen-bij-kwaliteit-van
7.
Roels, J.M., Walhout, A.M., Westra, J. Kloosterboer, H.E., & Wezenbeek, J.M. (2018). Bewust
omgaan met veiligheid: doelen en effectmaten in het risico- en veiligheidsbeleid. RIVM
Briefrapport 2018-0029 Retrieved from:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/07/04/rivm-rapport-bewust-omgaan-metveiligheid-doelen-en-effect-maten-in-het-risico-en-veiligheidsbeleid
8.
Hollander, A.E.M. de. (2004). Assessing and evaluating the health impact of environmental
exposures. Deaths, DALYs or Dollars?
9.
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. (2018). Bewust omgaan met veiligheid. Op weg naar
een schone, gezonde en veilige leefomgeving. Eindrapportage. Retrieved from:
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2018Z13368&did=2018D38171
10.
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. (2012). Nieuwe perspectieven bij het
omgaan met risico's en verantwoordelijkheden. Retrieved from:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2012/12/06/nieuwe-perspectieven-bij-hetomgaan-met-risico-s-en-verantwoordelijkheden
11.
Flinterman, M., Weger, D. de, Luijk, K. van, & Plas, M. van der. (2006). Veiligheidsbeleid
doorgelicht. Een globale beschrijving, vergelijking en verklaring van het veiligheidsbeleid op
verschillende terreinen. Eindrapport
12.
Roels, J.M., Verweij, W., Engelen, J.G.M. van, Maas, R.J.M., Lebret, E., Houthuijs, D.J.M., &
Wezenbeek, J.M. (2014). Gezondheid en veiligheid in de omgevingswet. Ratio en onderbouwing
huidige normen omgevingskwaliteit. Bijlagenrapport. RIVM Rapport 2014-0138. Retrieved from:
https://www.rivm.nl/publicaties/gezondheid-en-veiligheid-in-omgevingswet-ratio-en-onderbouwinghuidige-normen-omgevings
13.
Gezondheidsraad. (2016). Meewegen van gezondheid in omgevingsbeleid. Evenwichtig en
rechtvaardig omgaan met risico's en kansen. Retrieved from:
https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2016/07/20/meewegen-van-gezondheidin-omgevingsbeleid
14.
Gezondheidsraad. (2008). Voorzorg met rede. Publicatienummer 2008/18. Den Haag:
Gezondheidsraad. Retrieved from:
https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2008/09/26/voorzorg-met-rede
15.
Ministerie van Infrastructuur en Milieu. (2014). Bewust omgaan met veiligheid: Rode draden. Een
proeve van een IenM-breed afwegingskader veiligheid.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

33

Projectgerelateerd

16.

17.

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2014/08/18/bewust-omgaan-met-veiligheidrode-draden-een-proeve-van-ienm-breed-afwegingskader-veiligheid
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. (2018). Beleidsgerei - Handreikingen voor risico- en
veiligheidsvraagstukken. Retrieved from:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/05/11/beleidsgerei---handreikingen-voorrisico--en-veiligheidsvraagstukken
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. (2008). Onzekere veiligheid.
Verantwoordelijkheden rond fysieke veiligheid. Rapportnr. 82, 2008. Retrieved from:
https://www.wrr.nl/publicaties/rapporten/2008/10/01/onzekere-veiligheid

Bronnen met betrekking tot ELF-magneetvelden
18.
Bolte, J.F.B., Baliatsas, C., Eikelboom, T., & Kamp, I. van. (2015). Everyday exposure to power
frequency magnetic fields and associations with non-specific physical symptoms. Environmental
Pollution, 196, 224-229.
19.
Dusseldorp, A., Pruppers, M.J.M., Bolte, J.F.B., Franssen, A.E.M., & Kuijeren, N.M. van. (2009).
Verkenning van extreem-laagfrequente (ELF) magnetische velden bij verschillende bronnen.
Literatuur en metingen. Rapport 609300011/2009. Retrieved from:
https://www.rivm.nl/publicaties/verkenning-van-extreem-laagfrequente-elf-magnetische-velden-bijverschillende-bronnen
20.
Dusseldorp, A., Pruppers, M.J.M., Putten, E.M. van. (2018). Verkenning van extreemlaagfrequente (ELF) magnetische velden bij verschillende bronnen. Een aanvulling op eerdere
metingen. RIVM Briefrapport 2018-0015 Retrieved from:
https://www.rivm.nl/publicaties/verkenning-van-extreem-laagfrequente-elf-magneetvelden-bijverschillende-bronnen
21.
Gezondheidsraad. (2000). Blootstelling aan elektromagnetische velden (0 Hz - 10 MHz). Rapport
nr. 2000/6. Den Haag: Gezondheidsraad
22.
Gezondheidsraad. (2018). Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel 1: Kanker
bij kinderen. Achtergronddocument. Nr. 2018/08. Den Haag: Gezondheidsraad. Retrieved from:
https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2018/04/18/hoogspanningslijnen-engezondheid-deel-i-kanker-bij-kinderen
23.
Gezondheidsraad. (2018). Hoogspanningslijnen en gezondheid deel 1: kanker bij kinderen. Nr.
2018/08. Den Haag: Gezondheidsraad. Retrieved from:
https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2018/04/18/hoogspan
24.
Grellier, J., Ravazzani, P., & Cardis, E. (2014). Potential health impacts of residential exposures to
extremely low frequency magnetic fields in Europe. Environment International, 62, 55-63
25.
Kelfkens, G., & Pruppers, M.J.M. (2005). Extreem-laagfrequente elektrische en magnetische
velden van huishoudelijke apparatuur. RIVM Rapport 300010001/2005. Retrieved from:
https://www.rivm.nl/publicaties/extreem-laagfrequente-elektrische-en-magnetische-velden-vanhuishoudelijke-apparatuur
26.
Plas, M. van der, Houthuijs, D.J.M., Dusseldorp, A., Pennders, & Pruppers., M.J.M. (2001).
Magnetische velden van hoogspanningslijnen en leukemie bij kinderen. RIVM-rapport 610050 007
27.
Stam, R., Pruppers, M.J.M., & Bolte, J.F.B. (2014). Bronnen van elektromagnetische velden en
blootstelling van burgers. RIVM-rapport 2014-0132. Retrieved from:
https://www.rivm.nl/publicaties/bronnen-van-elektromagnetische-velden-en-blootstelling-vanburgers
Websites
28.
Kenniscentrum InfoMil (2019, 4 februari). Waterveiligheid en ruimtelijke ordening. Retrieved from:
https://www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/handboek-water/thema-s/waterveiligheid0/waterveiligheid/
29.
Kenniscentrum InfoMil (2019, 4 februari). Geur veehouderij en ruimtelijke planvorming. Retrieved
from: https://www.infomil.nl/onderwerpen/ruimte/omgevingsthema/geurvee/
30.
Deltacommissaris (2019, 4 februari). Deltaprogramma 2019 - online publicatie. Retrieved from:
https://www.deltacommissaris.nl/deltaprogramma/
31.
Helpdesk Water (2019, 4 februari). Nieuwe normering. Retrieved from:
https://www.helpdeskwater.nl/onderwerpen/waterveiligheid/primaire/nieuwe-normering/

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

34

Projectgerelateerd

32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.

Kenniscentrum Infomil (2019, 4 februari). Externe veiligheid en ruimtelijke planvorming. Retrieved
from: https://www.infomil.nl/onderwerpen/ruimte/omgevingsthema/externe-veiligheid/
Kenniscentrum Infomil (2019, 4 februari). Zeer Zorgwekkende Stoffen. Retrieved from:
https://www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/zeer-zorgwekkende/water/
Kenniscentrum Infomil (2019, 4 februari). Wet bodembescherming. Retrieved from:
https://www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/handboek-water/wetgeving/wetbodembescherming/
Rijksoverheid (2019, 4 februari). Maatregelen verkeersveiligheid. Retrieved from:
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verkeersveiligheid/maatregelen-verkeersveiligheid
Rijkswaterstaat (2019, 4 februari). Wetten, regels en vergunningen.
https://www.rijkswaterstaat.nl/wegen/wetten-regels-en-vergunningen/index.aspx
RIVM (2019, 4 februari). Wet- en regelgeving radon en thoron. https://www.rivm.nl/radon-enthoron/wet-en-regelgeving-radon-en-thoron
Compendium voor de leefomgeving (2019, 4 februari). Niet-ioniserende straling: bronnen, effecten
en beleid. Retrieved from: https://www.clo.nl/indicatoren/nl0317-niet-ioniserende-straling-bronneneffecten-en-beleid
Rijksoverheid (2019, 4 februari). Roken. Retrieved from:
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/roken/
RIVM (2019, 4 februari). Kennis- en informatiepunt risico's (KIR) Nanotechnologie. Retrieved from:
https://www.rivm.nl/nanotechnologie/kennis-en-informatiepunt-risico-s-kir-nanotechnologie
Rijksoverheid (2019, 4 februari). Zelfrijdende auto's en vrachtwagens. Retrieved from:
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/mobiliteit-nu-en-in-de-toekomst/zelfrijdende-autos
Trimbos Instituut (2019, 4 februari). Rokeninfo. Retrieved from:
https://www.rokeninfo.nl/professionals/wet-en-beleid
RIVM (2019, 5 februari). Richtlijn Industriële Emissies. Retrieved from:
https://rvs.rivm.nl/stoffenlijsten/richtlijn-Industriele-Emissies
RIVM (2019, 5 februari). Zeer Zorgwekkende Stoffen. Retrieved from:
https://rvs.rivm.nl/stoffenlijsten/Zeer-Zorgwekkende-Stoffen
Rijksoverheid. (2015). Beslisnotitie aanpak ZZS in water. Retrieved from:
https://www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/zeer-zorgwekkende/water/
EU-OSHA (2019, 5 februari). Blootstelling aan chemische agentia en chemische veiligheid.
Retrieved from: https://osha.europa.eu/nl/legislation/directives/exposure-to-chemical-agents-andchemical-safety/
Reachinfo.nl (2019, 5 februari). Wat is REACH? Retrieved from:
http://www.reachinfo.nl/index.php?option=com_content&task=view&id=30&Itemid=49
Nu.nl (2019, 5 februari). Campagne van start over omgaan met gevaarlijke stoffen op het werk.
Retrieved from: https://www.nu.nl/economie--ondernemen--nieuws/5264342/campagne-van-startomgaan-met-gevaarlijke-stoffen-werk.html
Ministerie van SZW (2019, 5 februari). Veilig werken met [gevaarlijke] stoffen. Retrieved from:
https://www.arboportaal.nl/campagnes/veilig-werken-met-gevaarlijke-stoffen
Infomil (2019, 5 februari). Grenswaarden en andere luchtkwaliteitsnormen. Retrieved from:
https://www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/luchtkwaliteit/regelgeving/wetmilieubeheer/beoordelen/grenswaarden/
Natuur en milieufederatie Noord-Holland (2019, 5 februari). Luchtkwaliteit: wat kan uw gemeente
doen. Retrieved from: https://www.mnh.nl/wat-we-doen/duurzameleefomgeving/luchtkwaliteitkaart/luchtkwaliteit-wat-kan-uw-gemeente-doen/
Rijksoverheid (2019, 5 februari). Programma Slimme en Gezonde Stad werkt aan kwaliteit
leefomgeving. Retrieved from: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/luchtkwaliteit/slimme-engezonde-stad
RIVM (2019, 5 februari). Lymeziekte - maatregelen. Retrieved from:
https://lci.rivm.nl/richtlijnen/lymeziekte#index_Maatregelen
Authoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (2019, 5 februari). Nucleaire installaties.
Retrieved from: https://www.autoriteitnvs.nl/onderwerpen/nucleaire-installaties
Rijksoverheid (2019, 5 februari). Wat is externe veiligheid en hoe weet ik of er risico’s zijn in mijn
woonomgeving? Retrieved from: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gevaarlijkestoffen/vraag-en-antwoord/wat-is-externe-veiligheid-en-hoe-weet-ik-of-er-risico-s-zijn-in-mijnwoonomgeving

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

35

Projectgerelateerd

56.
57.
58.
59.
60.

Bodemplus.nl (2019, 5 februari). Bodembeleid. Retrieved from:
https://www.bodemplus.nl/onderwerpen/bodem-ondergrond/bodembeleid/
RIVM (2019, 5 februari). Zoönosen. Retrieved from: https://www.rivm.nl/zo-nosen
RIVM (2019, 5 februari). Staat van Zoönosen 2017. Retrieved from:
https://www.rivm.nl/publicaties/staat-van-zoonosen-2017
ZLTO (2019, 5 februari). SaMeDi: Samenwerking Medici en Dierenartsen. Retrieved from:
https://www.zlto.nl/samedi
RIVM (2019, 20 februari). Hoogspanningslijnen. Retrieved from: www.rivm.nl/hoogspanningslijnen

Overige bronnen
61.
Van Veldhoven-Van der Meer, S. (2018). Kamerbrief over advies Gezondheidsraad over
gezondheidseffecten bij blootstelling aan magnetische velden van hoogspanningslijnen. Kenmerk:
IENW/BSK-2018/75844. Retrieved from:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2018/05/29/advies-gezondheidsraad-overgezondheidseffecten-bij-blootstelling-aan-magnetische-velden-van-hoogspanningslijnen
62.
Kennisplatform ElektroMagnetische Velden (2019, 20 februari) Onderwerpen. Retrieved from:
https://www.kennisplatform.nl/
63.
Ministerie van Volksgezondheid, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (2001). Een wereld en een
wil – werken aan duurzaamheid. Nationaal Milieubeleidsplan 4. Retrieved from:
https://www.rivm.nl/bibliotheek/digitaaldepot/VROM2001NMP4.pdf
64.
Ministerie van Volksgezondheid, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (2004). Nuchter omgaan
met risico’s – Beslissen met gevoel voor onzekerheden. Hoofddocument. Retrieved from:
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/nds-vrom040397-b2.pdf
65.
Geel, P.L.B.A. van (2005) Beleidsadvies met betrekking tot hoogspanningslijnen. Retrieved from:
https://www.rivm.nl/documenten/beleidsadvies-vrom-2005-pdf-361-kb
66.
Raad van de Europese Unie (1999) Advies Raad Europese Unie blootstellingslimieten. Retrieved
from: https://www.antennebureau.nl/straling-engezondheid/documenten/richtlijnen/februari/maart/1/aanbeveling-raad-europese-unieblootstellingslimieten
67.
Gezondheidsraad (1995). Niet alle risico’s zijn gelijk – Kanttekeningen bij de grondslag van de
risicobenadering in het milieubeleid. Retrieved from:
https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/1995/04/20/niet-alle-risicos-zijn-gelijkkanttekeningen-bij-de-grondslag-van-de-risicobenadering-in-het-milieubeleid
68.
Renn, O. (2008). Risk governance: coping with uncertainty in a complex world. Earthscan.
69.
Klinke, A., & Renn, O. (2002). A New Approach to Risk Evaluation and Management: Risk-Based,
Precaution-Based, and Discourse-Based Strategies 1. Risk Analysis: An International Journal,
22(6), 1071-1094.

12 april 2019

VERGELIJKING GEZONDHEIDSRISICO'S
HOOGSPANNINGSLIJNEN

BG4868-RHD-ZZ-XX-RP-Z0001

36

With its headquarters in Amersfoort, The Netherlands, Royal HaskoningDHV is
an independent, international project management, engineering and consultancy
service provider. Ranking globally in the top 10 of independently owned,
nonlisted companies and top 40 overall, the Company’s 6,000 staff provide
services across the world from more than 100 offices in over 35 countries.

Our connections
Innovation is a collaborative process, which is why Royal HaskoningDHV works
in association with clients, project partners, universities, government agencies,
NGOs and many other organisations to develop and introduce new ways of
living and working to enhance society together, now and in the future.

Memberships
Royal HaskoningDHV is a member of the recognised engineering and
environmental bodies in those countries where it has a permanent office base.
All Royal HaskoningDHV consultants, architects and engineers are members of
their individual branch organisations in their various countries.

Integrity
Royal HaskoningDHV is the first and only engineering consultancy with ETHIC
Intelligence anti-corruption certificate since 2010.

royalhaskoningdhv.com