De 8 grootste belemmeringen
voor bedrijven die circulair ondernemen
Februari 2022

TABEL 1

In één oogopslag: deze acht belemmeringen worden
gemiddeld genomen het sterkst ervaren door
bedrijven die circulair ondernemen.1

1. 
Beleid, weten regelgeving

Score

2,1

Bestaande wet- en regelgeving,
of juist het ontbreken ervan,
ervaren circulaire bedrijven als
sterk belemmerend. Soms is dat
in feite niet het geval. Circulaire
bedrijven lijken vooral dringend
te vragen om een intensivering
van beleid.

Score
5. 
2,7
Markt voor
circulaire producten
en diensten

Slechts een kwart van de
respondenten vindt dat er
genoeg vraag is naar circulaire
producten en diensten. Ook
ervaren bedrijven de vraag naar
circulaire producten en diensten
als onvoldoende voorspelbaar
om te investeren in circulaire
activiteiten.

2. 
Coördinatie
van de transitie

Score

2,1

Circulaire bedrijven observeren
een sterk gebrek aan
coördinatie van de transitie.
Ze vinden deze noch bij
overheden, noch bij hun
branches. Toch geven ze deze
interventie geen hoge prioriteit.
Dat past bij de vroege fase van
de circulaire transitie.

6. 
Financiering

Score

2,7

Vooral kleinere en innovatieve
circulaire bedrijven
ervaren uitdagingen in het
aantrekken van de benodigde
financiering. Typisch circulaire
businessmodellen, zoals
product-als-dienst, passen
vaak niet binnen traditionele
financieringsvoorwaarden.

1. R
 esultaten uit een enquête van het Versnellingshuis Nederland Circulair! onder 141 circulaire
bedrijven (oktober 2021). Aangevuld met ervaringen uit meer dan 600 vragen van bedrijven aan
het Versnellingshuis en Versnellingspartners. Scores op een schaal van 1 tot 5, waarbij 1 een grote
belemmering is (sterk negatieve perceptie) en 5 een kleine belemmering (sterk positieve perceptie).

3. 
Prijs versus
waarde

Score

2,1

Ruim twee derde van de
circulaire bedrijven vindt dat
milieubelastende effecten van
productie en consumptie niet
voldoende in rekening zijn
gebracht. Vooral bedrijven
zonder restwaarde in hun
grondstoffen of producten zijn
pessimistisch.

7. 
Handel in
secundaire
grondstoffen
en producten

Score

2,8

Het aanbod van secundaire
grondstoffen, producten en
materialen is onvoldoende
voorspelbaar in termen van
kwantiteit, kwaliteit en timing,
zo ervaart bijna de helft van de
ondernemers.

4. 
Richting
van de transitie

Score

2,4

Hoewel op nationaal niveau
wordt gewerkt aan de (tussen)
doelen voor de circulaire
transitie bestaat er bij bedrijven
nog veel onduidelijkheid over
de gewenste richting. Toch
weten circulaire bedrijven voor
zichzelf wél waar ze heen willen.

8. 
Kosten
van arbeid

Score

2,8

Bijna de helft van de
bedrijven stelt dat met de
huidige kosten van arbeid
circulaire activiteiten niet
rendabel te maken zijn. Voor
bedrijven die actief zijn op de
arbeidsintensieve strategieën
‘Repair, Refurbishment en
Remanufacturing’ is dat zelfs
twee derde.

« Naar menu

Colofon
Auteurs
Mark Beumer en Mara Haverkort
Het Versnellingshuis Nederland Circulair! / Het Groene Brein
Datum
Januari 2022
Contact
mark@versnellingshuisce.nl

Over het Versnellingshuis Nederland Circulair!
Het Versnellingshuis Nederland Circulair! helpt
ondernemers stappen te zetten richting de circulaire
economie. Dat doen we door ondernemers te inspireren
en informeren, in contact te brengen met andere
ondernemers (matchmaking) en te begeleiden met
expertise (maatwerk). Daarnaast werkt Het Versnellingshuis
met ondernemers aan nieuwe circulaire ketens. Tot slot
ontwikkelen we tools die ondernemers helpen om de
benodigde financiering, partners of bedrijfsondersteuning
te vinden.
Het Versnellingshuis Nederland Circulair! is een samenwerkingsverband van het ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat, VNO-NCW, MKB-Nederland, MVO Nederland
en Het Groene Brein.

Design
www.jochemduyff.nl

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 3

Partners
Analysepartners

« Naar menu

Deze notitie is geschreven in samenwerking
met onze partners in de circulaire transitie.

Versnellingspartners

CIRCO
Pieter van Os

ABN AMRO
Rob van Willigen

Pandocracy
Pien Jager

Planbureau voor de
Leefomgeving
Maikel Kishna

ACCEZ
Judith Schueler

Profitable Service
Arno Eussen

Copper8
Sybren Bosch

Provincie Utrecht
Greg Bruijninx en Kim Simons

C2C ExpoLAB
Eva Starmans

R&D Extern Materiaaladvies
Niels van der Stappen

Greenwish
Ineke van Zanten en Rinske
van Noortwijk

RHDHV
Carolien Huisman en Paul Mul

Uitvoeringsprogramma
Circulaire Maakindustrie
Jeannette Levels

Met dank aan
Schijvens Corporate Fashion
Shirley Schijvens
Circularity BV
Han Hamers
MUD Jeans
Bert van Son

Natuur en Milieufederaties
Emile Suringar
Natuur en Milieufederatie
Utrecht
Tim Bulters
NEN
Carloes Pollemans
New Economy
Boi de Moel
OostNL
Matthijs Hess Spoelstra

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 4

Stichting HubOranje!
Albert Hoekerswever
Wageningen University
& Research
Christine Bunthof
We Deliver Solutions
Deborah Leroy-Blom
Zeeuwse Milieufederatie
Bibian Scheepstra
Mireille Reijme

Overzicht

8 belemmeringen
voor circulaire
bedrijven

Deel 1

Introductie
Belemmeringen & interventies
Overkoepelende inzichten

Inleiding

Methodologie
Leeswijzer

Deel 2

Verdieping op de
acht sterkst ervaren
belemmeringen voor
bedrijven die circulair
ondernemen
1	Beleid, wet- en regelgeving
2	Coördinatie van de transitie
3	Prijs versus waarde

Tip! Via deze linkjes kun
je gemakkelijk door het
document navigeren.

4	Richting van de transitie
5	Vraag naar circulaire producten
en diensten
6	Financiering
7	Handel in secundaire grondstoffen
en producten
8	Kosten van arbeid
Bronnen

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 5

« Naar menu

Inleiding
Bedrijven die circulair ondernemen
lopen tegen belemmeringen aan.
De notitie Rode Draden 2022
maakt een foto van de grootste
belemmeringen die zij op dit
moment ondervinden. Ook
beschrijven we welke interventies
bedrijven het sterkste wensen.

In de notitie Rode Draden signaleert het
Versnellingshuis Nederland Circulair! jaarlijks
structurele belemmeringen die bedrijven
ervaren die circulair ondernemen. De naam
‘rode draden’ is historisch gegroeid doordat
we sommige belemmeringen keer op keer
terugzagen bij bedrijven die met vragen
aanklopten bij het Versnellingshuis.
In deze editie presenteren we voor het eerst
welke belemmeringen circulaire bedrijven het
sterkst ervaren. Middels een enquête hebben
bedrijven aangegeven welke van de vijftien
belemmeringen (‘rode draden’) van de editie
2021 zij in welke mate ervaren. Ook hebben
ze aangegeven waar zij vinden dat als eerste
ingegrepen moet worden.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 6

De enquête wijst uit dat rond acht
belemmeringen in het bijzonder een (sterk)
negatief sentiment hangt (zie Tabel 1).
In positieve zin betekent het ook dat
sommige thema’s niet als belemmering
worden ervaren. Bijvoorbeeld over
de beschikbaarheid van kennis en de
mogelijkheden tot experimenteren zijn
bedrijven die circulair ondernemen
– in deze fase van de transitie althans –
positief gestemd.
In deel 1 van de notitie beschrijven we
globaal de acht belemmeringen, waaruit
drie overkoepelende inzichten naar voren
komen. Ook beschrijven we de gehanteerde
methodologie. Daaruit volgen enkele
consequenties die belangrijk zijn om in het
achterhoofd te houden (leeswijzer). In deel
2 van dit rapport gaan we uitgebreider in op
de acht sterkst gevoelde belemmeringen.

« Naar menu

Het doel van de notitie Rode Draden 2022
is om een ‘foto’ te maken van alle mogelijke
belemmeringen die bedrijven die circulair
ondernemen tegen zouden kunnen komen.
Daaruit volgt dat de notitie geen diepgravend,
specialistisch onderzoek is naar (deel)thema’s.
Vervolgonderzoek kan nodig zijn. Deze
overzichtsfoto geeft echter duidelijk aan
waar de behoeftes vanuit de praktijk liggen.
De belangrijkste toegevoegde waarde van
deze editie 2022 is dat we voor het eerst een
beeld hebben waar in deze omvangrijke en
complexe transitie de grootste barrières zitten
voor bedrijven die circulair ondernemen.
De unieke positie van het Versnellingshuis
stelt ons in staat de kwantitatieve conclusies
uit de enquête te verrijken met kwalitatieve
inzichten vanuit de casuïstiek van de bedrijven
met wie wij werken. Bij elke belemmering
schetsen we daarom ook een casus die
illustratief is voor (een deel van) het probleem.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 7

Door de combinatie van algemene inzichten
en kleine kijkjes in de bedrijfskeuken fungeert
de notitie als signaal uit de praktijk voor
besluitvormers die bedrijven willen ondersteunen meer circulair te worden. Ook is
de notitie te lezen als een laagdrempelige
introductie tot de stand van de circulaire
transitie, en de rol van bedrijven daarin.
Circulaire koplopers lopen als eerste tegen
de grenzen van het bestaande, overwegend
lineaire systeem aan. Ondanks het feit dat zij
tegen belemmeringen aanlopen blijven zij
onvervaard bezig met circulair ondernemen.
Ze doen het toch maar wel. Deze notitie Rode
Draden 2022 kan hen hopelijk helpen om hun
belemmeringen op te lossen.

Circulaire koplopers
lopen als eerste tegen de
grenzen van het bestaande,
overwegend lineaire
systeem aan.

« Naar menu

1. Belemmeringen & Interventies – Algemene observaties
2. Overkoepelende inzichten
3. Methodologie
4. Leeswijzer

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 8

« Naar menu

Belemmeringen
& interventies
In de enquête geven bedrijven die
circulair ondernemen aan dat zij acht
belemmeringen (sterk) negatief ervaren.
De acht belemmeringen zijn grosso modo
ook de meest gewenste interventies.
Enkele algemene observaties.

Belemmeringen
In de enquête hebben we 42 stellingen voorgelegd,
wat correspondeert met 42 potentiële belemmeringen.
Daarvan hebben acht belemmeringen gemiddeld genomen
een (sterk) negatief sentiment bij de respondenten in
onze enquête. Dat wil zeggen, een score lager dan 3.
Tabel 1 beschrijft de acht belemmeringen op hoofdlijnen.
Deze belemmeringen diepen we uit in deel 2, waarin ook
aandacht is voor relevante verschillen tussen verschillende
types bedrijven.

Sterkst gevoelde belemmeringen
door circulaire bedrijven
(n=141)

Beleid, wet- en regelgeving

2,1

Coördinatie van de transitie

2,1

In rekening brengen van
milieubelastende effecten

2,1

Richting van de transitie

2,4

Markt voor circulaire producten
en diensten

2,7

Financiering

2,7

Handel in secundaire producten,
materialen en grondstoffen

2,8

Kosten van arbeid

2,8
1

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 9

Helemaal
oneens

2

3

4

5
Helemaal
eens

« Naar menu

Opvallend is dat drie belemmeringen in deze
top 8 duidelijk sterker worden ervaren dan de
overige vijf. Het gaat om wet- en regelgeving,
het gebrek aan coördinatie van de transitie,
en het onvoldoende meerekenen van
milieubelastende effecten van productie en
consumptie. Dit is een richtinggevend signaal.
Deze top 3 illustreert verder dat de grootste
belemmeringen vooral ‘externe’ factoren
betreffen, dat wil zeggen, factoren die het
speelveld beïnvloeden waarin bedrijven actief
zijn. Alleen financiering (#6) en de kosten
van arbeid (#8) raken direct aan de interne
bedrijfsvoering. Een verklaring kan zijn dat in
deze vroege fase van de circulaire transitie
bedrijven nog vooral aan het experimenteren
zijn. Dit vraagt nog niet om significante interne
veranderingen of investeringen die daarmee
dus ook nog geen beperkende factor zijn.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 10

Wat vindt u dat als eerste moet worden
aangepakt of verbeterd?
Selecteer 3 onderwerpen (totaal: n=94)

Aanpassen van wet- en
regelgeving

50%

Vergroten van de markt
(afnemers) voor circulaire
producten en diensten

35%

32%

Verkrijgen van financiering
In rekening brengen van
milieubelastende effecten

31%

Verbeteren van vraag en aanbod
in secundaire grondstoffen,
materialen en componenten

22%

Aanpassen of ontwikkelen van
normen en standaarden

19%

Verbeteren van de coördinatie
van de transitie

18%

Verlagen van de kosten van
arbeid

17%

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

« Naar menu

Interventies
In de enquête noemen respondenten de acht
sterkst ervaren belemmeringen typisch gezien
ook als de meest gewenste interventies.
Exact de helft van de respondenten noemt
het aanpassen van wet- en regelgeving als
gewenste interventie, waarmee het de meest
genoemde ingreep is. Deze roep is consistent
langs alle verschillende types bedrijven die
hebben gereageerd. Dit lijkt vooral een vraag
om een intensivering van beleid te zijn.
Het makkelijker verkrijgen van financiering
(#3) staat vooral hoog op de wensenlijst van
kleine bedrijven: 43% van de respondenten
noemt deze interventie. Deze wens komt niet
zo sterk naar voren bij grotere bedrijven
(#9, genoemd door 18%). Dit is consistent
met eerder onderzoek van onder andere
RVO (2019). Het financieringsprobleem zit
op dit moment dus vooral bij startups en
klein-mkb.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 11

Een ander opvallend verschil met grotere
bedrijven is het in rekening brengen van
milieubelastende effecten (#4). Kleinere
bedrijven roepen sterker om een interventie
dan grotere bedrijven. Onder kleine bedrijven
is milieubeprijzing door 39% genoemd,
waarmee het tot de drie meest gewenste
interventies behoort. Grotere bedrijven
ervaren de belemmering wel, maar noemen
het thema veel minder vaak als gewenste
interventie. Slechts 20% noemt dit als
interventie, oftewel de helft minder.

Exact de
helft van de
respondenten
noemt het
aanpassen
van wet- en
regelgeving
als gewenste
interventie.

« Naar menu

Niet-belemmeringen
Tot slot is het relevant om te benoemen
dat sommige stellingen uit de enquête niet
negatief ervaren zijn. Zo zijn bedrijven positief
over de beschikbaarheid van kennis, zowel
technologische kennis als niet-technologische
kennis. Denk bij dat laatste bijvoorbeeld
aan kennis over nieuwe businessmodellen
en nieuwe manieren van organiseren. Een
ander positief ervaren thema betreft de
mogelijkheden om te experimenteren met
nieuwe, circulaire activiteiten. Tot slot geven
respondenten gemiddeld genomen aan dat
zij voor zichzelf goed weten welke doelen
zij willen realiseren om circulair te worden.
Let wel, het betreft allemaal bedrijven die
al bezig zijn met circulair ondernemen.

Vanuit het Versnellingshuis herkennen we
deze ‘niet-belemmeringen’. We ontvangen op
deze thema’s relatief weinig vragen. Vanuit de
casuïstiek van het Versnellingshuis hebben we
vooral inzicht in de grotere belemmeringen
die bedrijven ervaren. In het vervolg van deze
notitie Rode Draden 2022 concentreren we
ons op de thema’s waarbij we kwalitatieve
duiding kunnen bieden.

Stellingen met het meest
positieve sentiment
(n=141)

Mogelijkheid tot experimenteren
met circulaire activiteiten

4,1

Beschikbaarheid van kennis en
kennisontwikkeling

3,6

Duidelijkheid over doelen en
oplossingen om circulair te
worden
Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 12

3,6

1

2

3

4

5

« Naar menu

Overkoepelende
inzichten
Als we de acht belemmeringen en
acht interventies bij elkaar nemen,
dan komen drie overkoepelende
inzichten naar voren.

1. Een fase van experimenteren

Wie doet wat? En wanneer?

De circulaire transitie bevindt zich in een vroege fase.
Een vruchtbare fase waarin bedrijven experimenteren
en waarin duizend pilots bloeien. Maar het is nog
geen fase van opschalen. In termen van het markttransformatiemodel van Nyenrode Business University
bevinden we ons tussen fase 2 (competitie) en fase 3
(kritische massa).

Framework markttransformatie

Beginfase
(babyfase)

Competitiefase
(kindertijd)

Kritische massa
(pubertijd)

Institutionalisering
(volwassenheid)

Fase

Hiervoor zijn vele aanwijzingen terug te vinden in de
enquête. Experimenteren gaat goed en gebeurt veel.
Zo geeft 60% van de respondenten aan dat ze genoeg
experimenteren om een volgende stap in circulariteit
te maken. Bedrijven in de enquête zeggen daar ook
middelen en tijd voor vrij te maken. We zien wel dat
kleinere bedrijven iets positiever zijn dan grotere
bedrijven, voor hen is experimenteren allicht makkelijker.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 13

Duurzaamheid sector

100%

50%

0%
Bron / Copyright: Nyenrode Business Universiteit / NewForesight

« Naar menu

2. Een roep om een
gelijk speelveld

Toch zijn ook grotere bedrijven in onze enquête
– let wel, allen bedrijven die al bezig zijn met
circulariteit – gemiddeld genomen positief.
Die experimenten beginnen ook op te vallen:
41% van de respondenten zegt voldoende
inspirerende voorbeelden van circulaire
activiteiten te zien in diens sector of keten.
Ook het vinden van launching customers
gaat goed: eveneens 41% van bedrijven zegt
voldoende eerste klanten te kunnen vinden,
tegenover 26% niet.
Maar daadwerkelijk schalen gaat minder
voorspoedig. Een indicatie hiervoor is dat
slechts 25% van de respondenten aangeeft
dat er voldoende markt is voor circulaire
producten en diensten. Daarboven geeft
de helft van de respondenten aan dat ze de
ontwikkeling van de markt voor circulaire
producten en/of diensten niet voorspelbaar
genoeg vinden om investeringen te doen.

Circulaire bedrijven zijn ongeduldig en willen
uit die fase van duizend bloemen bloeien.
Ze hebben kunnen experimenteren binnen
een lineair systeem en lopen nu tegen de
grenzen aan. Zolang er geen serieuze vraag
ontstaat naar circulaire producten en diensten
boven lineaire alternatieven zal het een fase
van experimenteren blijven. En bestaat het
risico dat bedrijven die nú circulair ondernemen
weer af zullen haken.
Om naar die volgende fase te komen kijken
circulaire bedrijven op dit moment naar
wet- en regelgeving. Wet- en regelgeving
is zowel de meest negatief gepercipieerde
belemmering als de meest gewenste
interventie. Daarbij is belangrijk te onthouden
dat bedrijven een breder beeld hebben dan
een strikte definitie van de term. Onder weten regelgeving scharen zij ook beleid, fiscaliteit,
en soms ook normen en standaarden. Oftewel,
het hele stelsel van regels dat hun markt
vormt. Daarvoor kijken zij naar de overheid
en lijken zij te roepen om een intensivering
van beleid. Ook de sterk ervaren belemmering
van het onvoldoende meerekenen van de

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 14

milieubelasting door productie en consumptie
is hiermee consistent.

3. Een noodzaak voor een
gedifferentieerde aanpak
Er bestaat niet één soort bedrijf. Elk bedrijf
kampt in zijn eigen context met zijn eigen
uitdagingen. Dit zien we ook duidelijk
in de resultaten; zie deel 2. Zo worstelen
reparatiebedrijven meer met de kosten
van arbeid dan andere circulaire bedrijven.
Zo hebben kleinere circulaire bedrijven
meer moeite met financiering aantrekken
dan grotere.
Een aanpak die toegesneden is op verschillende
soorten bedrijven is dan ook noodzakelijk.
Uiteraard is dat reeds een uitgangspunt
bij vele lopende initiatieven: we maken
onderscheid tussen verschillende transitieagenda’s, verschillende productgroepen,
verschillende bedrijven in verschillende fases
van hun ontwikkeling, enzovoort.

« Naar menu

De enquête voegt een belangrijke factor in deze
differentiatie toe: het belang van restwaarde.
Daarmee bedoelen we de waarde die de
grondstoffen, materialen of producten die
een bedrijf produceert na eindgebruik nog
hebben. Denk aan het verschil in restwaarde
tussen een single use plastic verpakking (laag)
versus een smartphone (hoog). Des te hoger
de restwaarde, des te actiever en positiever
bedrijven zijn op het thema circulariteit. Dit is
een kijkje in het brein van ondernemers: als er
nog waarde in zit na het (eerste) gebruik, dan
zoeken ondernemers dat op en beginnen ze
‘als vanzelf’ circulair te ondernemen.

De aan- of afwezigheid van restwaarde zou
een rol kunnen spelen in het vormgeven van
interventies. (Beleids)inspanningen kunnen
zich richten op de producten en markten waar
weinig restwaarde is. En kunnen gericht zijn
op het creëren van restwaarde na gebruik.
Dit blijkt een krachtige manier om bedrijven
te activeren voor de circulaire transitie.

Des te hoger de
restwaarde, des te
actiever en positiever
bedrijven zijn op het
thema circulariteit.
Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 15

Methodologie
Deze derde editie van de notitie
Rode Draden combineert voor het
eerst kwalitatieve én kwantitatieve
inzichten.
De kwalitatieve inzichten komen voort uit
ruim 600 cases die het Versnellingshuis
sinds de start in 2019 verder heeft geholpen
(peildatum: 1 december 2021). Het gaat om
vragen die bedrijven ons hebben gesteld over
het ontwikkelen van een circulair product,
dienst of businessmodel. Onze observaties
zijn gecombineerd met honderden cases
van meer dan dertig Versnellingspartners –
partijen die net als wij direct met circulaire
bedrijven werken.

De kwantitatieve inzichten komen voort uit
een enquête die het Versnellingshuis heeft
gehouden in oktober 2021 onder bedrijven
die actief zijn met circulair ondernemen.
Hierin stond de vraag centraal welke
belemmeringen deze ‘circulaire bedrijven’
in welke mate ervaren. Daarbij hebben we
de vijftien Rode Draden uit 2021 gebruikt als
basis. Door deze enquête hebben we voor
het eerst een beeld welke belemmeringen
bedrijven die de circulaire transitie proberen
te maken als sterkste ervaren.

« Naar menu

Enquête Rode Draden 2022
– Facts & Figures
Doel
We hebben een enquête samengesteld
gericht op bedrijven die circulair ondernemen.
Primaire doel was om inzicht te krijgen
in de mate waarin bedrijven bepaalde
belemmeringen ervaren.
Opzet
De enquête is uitgezet in oktober 2021 via de
kanalen van het Versnellingshuis Nederland
Circulair en diverse Versnellingspartners.
De enquête bestond uit zes vragen over
het bedrijf zelf, 42 stellingen over potentiële
belemmeringen bij circulair ondernemen,
en één afsluitende vraag over gewenste
interventies.
Sentiment
Respondenten konden reageren op stellingen
op een Likert-schaal van 1 (helemaal oneens)
tot 5 (helemaal eens). Alle stellingen waren
positief geformuleerd, zodat een score richting
5 positief is (geen belemmering) en een score
richting 1 negatief (sterke belemmering).

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 16

« Naar menu

Een score van 3 is de grenswaarde (neutraal;
niet eens of oneens). In deel 2 beschrijven
we de acht belemmeringen met een score
lager dan 3, oftewel een gemiddeld genomen
negatief sentiment.
Bedrijfsgrootte
De spreiding van respondenten qua bedrijfsgrootte is globaal gezien representatief voor
de totale bedrijfspopulatie in Nederland.
Er was geen oververtegenwoordiging van
eenpitters, startups of klein-mkb. Ook grootmkb en corporate hebben gereageerd.
Mate van circulariteit
Van alle respondenten waren 141 bedrijven
minimaal ‘beginnend’ met circulair ondernemen.
60% ziet zichzelf als ‘gevorderd’ of ‘koploper’.
14 bedrijven hebben gereageerd die nog niet
actief zijn met circulair ondernemen. Deze zijn
buiten de analyse gelaten.

Hoe circulair is uw bedrijf
op dit moment?
(n=141)

35%
40%

25%

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 17

Beginnend

Gevorderd

Koploper

« Naar menu

Leeswijzer
Uit de gehanteerde methodologie vloeien een aantal
consequenties voort. Een aantal opmerkingen zijn
daarom goed om in gedachten te houden bij het lezen
van de notitie Rode Draden 2022.
Doelgroep (1)
In deze notitie spreken we over ‘bedrijven
die circulair ondernemen’ of soms afgekort
‘circulaire bedrijven’. Hiermee bedoelen
we bedrijven in onze enquête die hebben
aangegeven minstens beginnend te zijn
met circulaire activiteiten.
Doelgroep (2)
De conclusies in deze notitie komen vanuit
één bron, namelijk 141 bedrijven die reeds
(deels) circulair ondernemen. De conclusies
zijn van toepassing op dit specifieke segment.
Omdat deze groep als eerste tegen de
grenzen van het bestaande systeem loopt
zijn hun ervaringen echter waardevol voor
de circulaire transitie in zijn geheel.

Ervaringen versus feiten
Een enquête onder een steekproef
van voldoende grootte objectiveert de
persoonlijke ervaringen van bedrijven.
Het blijven echter ervaringen. Dat zijn
niet altijd feiten.
Typisch circulair
Sommige belemmeringen zijn niet voorbehouden aan de circulaire transitie. Zo is
financiering altijd moeilijker te verkrijgen voor
kleinere bedrijven, dat geldt niet alleen voor
circulaire kleinere bedrijven. Belangrijk om te
onthouden is dat dit alsnog belemmeringen
zijn die opgelost dienen te worden voor de
circulaire transitie. We proberen waar mogelijk
uit te splitsen waar belemmeringen typisch
circulair zijn, dan wel ook buiten de circulaire
transitie worden gevoeld.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 18

Totaalbeeld
Het doel van deze notitie is het beschrijven
van de belemmeringen die bedrijven ervaren
in de circulaire transitie. We kiezen voor het
schetsen van een totaalbeeld. De doelgroep
van bedrijven is in werkelijkheid een grote,
diverse groep. De term ‘circulair’ omvat
daarbij een grote, diverse set (R-)strategieën
met verschillende doelen en oplossingen
om die te bereiken. Deze notitie omspant
dat grote, diverse speelveld. We hebben
daarmee niet de mogelijkheid om overal
de diepte in te gaan. Op diverse punten
is al vervolgonderzoek gedaan, veelal te
vinden in de bronnenlijst. In algemene zin
kan het raadzaam zijn om meer verdiepend
vervolgonderzoek te doen.

« Naar menu

Oproep! Meld je belemmeringen
Loop jij als bedrijf aan tegen vragen en belemmeringen bij circulair ondernemen?
Blijf ze delen met het Versnellingshuis Nederland Circulair. Des te specifieker en
beter onderbouwd de belemmering, des te beter we kunnen zoeken naar een
oplossing. Overheden in het bijzonder zijn erg afhankelijk van concrete signalen
en horen deze graag. Meld je bij het Versnellingshuis Nederland Circulair!

Belemmering melden

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 19

« Naar menu

Verdieping op de acht sterkst gevoelde belemmeringen:
1. Beleid, wet- en regelgeving
2. Coördinatie van de transitie
3. Prijs versus waarde
4. Richting van de transitie
5. Vraag naar circulaire producten en diensten
6. Financiering
7. Handel in secundaire grondstoffen en producten
8. Kosten van arbeid

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 20

1. Beleid, wet- en regelgeving
Bestaande wet- en regelgeving, of juist
het ontbreken ervan, ervaren circulaire
bedrijven als sterk belemmerend. Soms is
dat in feite niet zo. Maar wat betekent dat?
Circulaire bedrijven lijken vooral te vragen
om een intensivering van beleid.
Bedrijven ervaren wet- en regelgeving als een sterke
belemmering. Van de respondenten vindt 70% de huidige
wet- en regelgeving ongeschikt voor hun circulaire
activiteiten. Het is ook de meest gewenste interventie:
50% van de respondenten noemt het aanpassen van
‘wet- en regelgeving’ als benodigde interventie. Dit is met
enige afstand de meest gewenste interventie. De roep is
consistent over alle verschillende types bedrijven.

De huidige wet- en regelgeving is
geschikt voor het ontwikkelen van
onze circulaire activiteiten
(n=94)

Helemaal eens
2%

Maar wat betekent dat? Om welke wet- en regelgeving
gaat het? Wat verwachten bedrijven dan van overheden
en politiek? Hoe kunnen de juiste mensen met dit signaal
aan de slag?

Eens
9%
Helemaal
oneens
32%

Neutraal
16%

Oneens
38%
Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 21

« Naar menu

« Naar menu

Rode Draad 1 Beleid, wet- en regelgeving

OVERZICHT
Die vragen blijken minder makkelijk om te
beantwoorden, hoofdzakelijk omdat dit
thema bijzonder divers en omvangrijk is.
Zelfs als we ‘wet- en regelgeving’ in een
strikte definitie beschouwen, dan bestrijken
we een breed spectrum van onderwerpen.
Ter illustratie, als Versnellingshuis zien we
regelmatig bedrijven die belemmeringen
ervaren in bestaande wet- en regelgeving.
Dat gaat bijvoorbeeld om afvalwet- en
regelgeving en kwesties rond de (afval)
status van een materiaal. Ook hebben we de
afgelopen jaren vragen en belemmeringen
zien ontspringen vanuit onder meer de
Omgevingswet, de Meststoffenwet, de
Warenwet, de Douanewet, de Waterwet,
de Wet milieubeheer en de Wet bodembescherming. In een enkel geval zien we
belemmeringen ontstaan juist door het
ontbreken van wet- en regelgeving.

2. In deze notitie Rode Draden 2022 nemen we
meerdere toelichtingen op van respondenten
op de enquête. Deze zijn niet gecontroleerd
of achterhaald op achterliggende ervaringen,
noch op juistheid getoetst. Het betreft hun
persoonlijke ervaringen.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 22

TOELICHTINGEN VAN RESPONDENTEN 2
OP HET THEMA WET- EN REGELGEVING
‘Wetgeving m.b.t.
definitie van afval en
reststromen en de
regelgeving inzake
transport en verwerking
hiervan is een grote
belemmering voor het
circulair verwerken hiervan
(op het eigen bedrijf).’

‘Subsidietrajecten zijn
vaak te complex en star
om gemakkelijk gebruik
van te maken.’

‘De voorwaarden
m.b.t. bv de MIA/
VAMIL-regeling zijn niet
realistisch en stimuleren
zo onvoldoende.’

‘Wet- en regelgeving
is er te veel, wordt te
traag veranderd en er
wordt veel teveel met de
belangen van gevestigde
(lineaire, financiële en
fossiele) partijen rekening
gehouden.’

‘De lobby van gevestigde
belangen is sterk en goed
georganiseerd. De lobby
van burgers en startende
(circulaire) bedrijven en
organisaties is een stuk
minder sterk.’

‘Regelgeving is nodig om juridische risico’s voor
ondernemers helder te maken bij implementatie van
reuse en refill systemen. Daar voorziet Europese en
nationale wetgeving nu niet in. Ook foodcontactmaterial
regels en voedselverpakkingsregels noemen reuse
niet. Single use is de norm waarop wetgeving is
ontworpen en in vele gevallen dus nu een hindernis
(zorg, voedselverpakkingen etc).’

‘Deelauto’s betalen vaak een hoger
tarief parkeervergunning en er
worden meer eisen aan gesteld
(milieu, data/rapportage) dan aan
privé-auto’s.’

‘End-of-wastecriteria zijn het
grote struikelblok.’

« Naar menu

Rode Draad 1 Beleid, wet- en regelgeving

Uit ervaring weten we als Versnellingshuis
bovendien dat perceptie hier een belangrijke
rol speelt. We zien bijvoorbeeld dat bedrijven
belemmeringen ervaren die dat in werkelijkheid
niet (hoeven te) zijn. Een oorzaak daarvoor
kan een bevoegd gezag zijn dat niet of
onduidelijk handelt. Maar de oorzaak kan ook
liggen bij bedrijven zelf die procedures niet
goed begrijpen, en niet altijd de tijd, middelen
of zin hebben om zich daarin te verdiepen.
Het proces van vergunningverlening voor
het gebruik van een reststroom is zo’n
situatie waarbij we met enige regelmaat
miscommunicatie zien ontstaan.
De diversiteit en omvang is vermoedelijk
zelfs groter dan bestaande wet- en
regelgeving, het ontbreken ervan, of de
percepties daaromheen. Als Versnellingshuis
zien we circulaire bedrijven namelijk óók
problemen ervaren vanuit diverse andere
rollen en verantwoordelijkheden die
verschillende overheden bekleden. De
enquête bevestigt dat beeld. Gevraagd
naar belemmeringen in wet- en regelgeving
noemen respondenten bijvoorbeeld ook
fiscaliteit en subsidieverstrekking, strikt
genomen geen ‘wet- en regelgeving’.
We zien dat voor veel ondernemers het

onderscheid in de verschillende rollen,
mandaten, activiteiten en instrumentaria
van verschillende overheden niet altijd even
duidelijk is. We zien reacties die variëren van
zuivere wet- en regelgeving tot barrières in
het beleid en uitvoering die daarop volgen.
We zien alles van principiële tot praktische
tot meer procedurele hobbels. In de ogen
van ondernemers is dit allemaal ‘wet- en
regelgeving’.
Passend bij dit beeld zijn ook de reacties
op de thema’s normen en standaarden
(62% van respondenten vindt dat huidige set
van normen en standaarden niet volstaat
voor het ontwikkelen van circulaire activiteiten)
en lobby (57% zegt last te hebben van de lobby
voor het behoud van lineaire activiteiten).
Ook normen en standaarden zijn van
regulerende aard, hoewel niet vanuit de
overheid maar vanuit de markt ontsprongen.
Lobby gaat over het proces van wet- en
regelgeving en beleidsvorming.
De veelzijdigheid aan reacties van
respondenten kan het lastig maken voor
overheden om op dit signaal te reageren.
Om welke concrete belemmeringen gaat
het? Op welk niveau (lokaal tot Europees

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 23

of wellicht zelfs mondiaal) moeten deze
worden aangepakt? Het doel van deze
notitie Rode Draden 2022 is niet geweest
om een uitputtende analyse te maken van
alle (deel)belemmeringen in beleid, wet- en
regelgeving. Er zijn onderzoeken die delen
hiervan raken, zie bijvoorbeeld de Raad voor
de Leefomgeving en Infrastructuur (2015).
Desalniettemin benadrukken we dat het
‘aanpassen van wet- en regelgeving’ de
meest gewenste interventie is. Het ligt
voor de hand dat bedrijven aan een even
divers palet van ingrepen denken als de
belemmeringen die zij noemen. Dat palet
is losjes te karakteriseren als een roep
om een krachtigere rol van de overheid,
in stimulerende dan wel regulerende of
faciliterende zin, om de circulaire transitie
naar een volgende fase te bewegen.
Deze roep is consistent met die van het
Planbureau voor de Leefomgeving die in
de Integrale CE Rapportage 2021 concludeert
dat een ‘intensivering’ van beleid nodig is
om ‘de transitie naar een circulaire economie
te versnellen’.

« Naar menu

Rode Draad 1 Beleid, wet- en regelgeving

CASUS

BANANEN IN DE HAVEN
Sunt is een producent van
onder andere bananenbrood.
Momenteel importeert het bedrijf
hiervoor bananenpuree uit Ecuador.
Dit willen zij anders doen door zelf
puree te maken van bananen die
nu onnodig vernietigd worden.
In deze ambitie betreedt Sunt
echter een ongelijk speelveld
dat voortvloeit uit wet- en
regelgeving.

Om toegelaten te worden tot de Europese
markt moet een banaan hard en groen zijn.
Daarna wordt de banaan in Europa verder
gerijpt. Jaarlijks worden echter miljoenen
kilo’s bananen afgekeurd in de havens van
Antwerpen en Rotterdam. In de havens
worden alle dozen bananen gecontroleerd
op rijpheid. Eén te rijpe tros bananen in een
doos van twintig kilo zorgt ervoor dat de
hele doos wordt afgekeurd. Als er zich meer
dan zes dozen met te rijpe bananen op één
pallet bevinden, dan wordt vaak de volledige
pallet afgekeurd. Hierdoor wordt niet alleen
een gigantische hoeveelheid gele, maar ook
een enorme hoeveelheid groene bananen
vernietigd.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 24

Sunt wil deze afgekeurde bananen redden van
de vernietiging. Met de afgekeurde bananen
is typisch gezien niet echt iets mis. Alleen
het rijpingsproces is al gestart, waardoor
verdere distributie in de gestandaardiseerde
keten niet meer mogelijk is. De afgekeurde
bananen zijn echter vaak nog wél geschikt
voor verwerking tot bananenpuree voor
bananenbrood – een hoogwaardige
toepassing van wat anders een afvalstroom is.
Er ontstaat echter een ongelijk speelveld
door de vele aparte afspraken tussen
exporterende landen en de Europese Unie
over de invoer-rechten van bananenpuree
en bananen:
• B
 ananenpuree: De meeste landen met
veel export van bananenpuree hebben
aparte preferentietarieven afgesproken.
Als resultaat heft de EU in de praktijk op
de meeste bananenpuree geen of zeer
lage invoerrechten.
• B
 ananen: Voor de meeste landen geldt
wel een vast invoertarief voor (verse)
bananen die over het algemeen hoger is
dan voor puree.

« Naar menu

Rode Draad 1 Beleid, wet- en regelgeving

Het afkeuren van bananen in de haven
beïnvloedt deze situatie. Er ontstaan
twee scenario’s:
1. Vernietiging: De afgekeurde bananen
worden vernietigd. In dit geval hoeven er
géén invoerrechten betaald te worden.
2. Omzetting tot puree: De afgekeurde
bananen worden gebruikt voor
bananenpuree. Nu worden er reguliere
invoerrechten voor de bananen geheven,
ondanks het feit dat deze eerder waren
afgekeurd.

Deze situatie vraagt om een nieuwe aanpak.
Dit kan bijvoorbeeld door het circulaire
alternatief (bananenpuree uit afgekeurde
bananen) ook vrij te stellen van invoerrechten
(net als geïmporteerde bananenpuree).
Of door de invoerrechten van vernietigde
bananen gelijk te stellen aan die van goedgekeurde verse bananen. Dat leidt tot een
meer eenduidige wetgeving en een gelijk
speelveld, precies wat alle bedrijven bepleiten.

Dit creëert een financiële stimulans voor
het vernietigen van afgekeurde bananen.
Als Sunt ze zou willen kopen om ze te redden,
dan maken de verschuldigde invoerrechten
dat het niet meer loont om er bananenpuree
van te maken voor voedingsproducten.
De businesscase komt dan niet rond, ook
omdat over direct geïmporteerde bananenpuree weer vaak géén invoerrechten
verschuldigd zijn. Uiteindelijk is het dus
commercieel aantrekkelijker om de
afgekeurde bananen te vernietigen dan
deze nuttig te gebruiken.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 25

Uiteindelijk is het
commercieel aantrekkelijker
om afgekeurde bananen
te vernietigen dan deze
nuttig te gebruiken.

« Naar menu

Rode Draad 1 Beleid, wet- en regelgeving

Tips & Tools
Helpdesk Afvalbeheer
Rijkswaterstaat
De Helpdesk Afvalbeheer beantwoordt
vragen van overheden en bedrijven
over uiteenlopende thema’s, zoals
afvalwet- en regelgeving, producentenverantwoordelijkheid en ecodesign.
www.afvalcirculair.nl/onderwerpen/linkportaal/helpdeskafvalbeheer

Leidraad en Webtoets
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
De Leidraad Afvalstof of Product biedt
handvatten voor de beoordeling afvalstof
of product. De webtoets ‘Afval of grondstof’
is bedoeld voor zowel bedrijven als bevoegd
gezag die gebruikt kan worden voor één
materiaal- of afvalstroom in samenhang
met één beoogde toepassing.
www.afvalcirculair.nl/onderwerpen/afval/toetsing-afval

Hulp bij vragen en belemmeringen
Versnellingshuis Nederland Circulair!
Voor hulp vragen en belemmeringen over
beleid, wet- en regelgeving. In sommige
gevallen kan het Versnellingshuis direct
antwoord geven, in andere gevallen gaat een
casemanager van het Versnellingshuis met
het bedrijf op zoek naar een antwoord.
https://versnellingshuisce.nl/wet-en-regelgeving

Meldpunt Aanpak belemmerende wetgeving
en beleid
Metropoolregio Amsterdam
Ondernemers kunnen belemmeringen melden
die zij ervaren in wetgeving en beleid op het
gebied van circulaire economie. Dit kunnen
belemmeringen zijn op lokaal, regionaal,
nationaal of Europees niveau.
https://mraduurzaam.nl/wet-en-regelgeving-4

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 26

Circulair loket
Omgevingsdienst Rotterdam DCMR
Startpunt voor bedrijven in regio Rotterdam
voor alle vragen over ondernemen met afval.
https://rotterdamcirculair.nl/circulairloket

De Verschilmakers (magazine en podcasts)
IPO, VNG, UvW & Circularities
Magazine ‘De Verschilmakers’ en podcastserie
‘Op weg naar een circulair Nederland’ laten
ambtenaren en bestuurders van decentrale
overheden zien welke kansen er in hun
dagelijkse werkzaamheden zijn om een
verschil te maken.
www.deverschilmakers.nl/magazine

« Naar menu

2. Coördinatie
van de transitie
Circulaire bedrijven observeren een sterk
gebrek aan coördinatie van de transitie.
Ze vinden deze noch bij overheden, noch
bij hun branches. Toch geven ze deze
interventie geen hoge prioriteit. Dat past
bij de vroege, experimentele fase van de
circulaire transitie.
Een maatschappelijke transitie vindt plaats op meerdere
niveaus en zo ook de coördinatie ervan.
Op het hoogste niveau van de circulaire transitie is coördinatie
nodig omdat er niet één enkel ‘ontwikkelingspad’ bestaat.
Een transitie kan zich op meerdere manieren ontvouwen.
Sommige van de mogelijke paden concurreren potentieel
met elkaar, andere kunnen elkaar versterken. Een voorbeeld
is de interactie tussen mechanische en chemische recycling
van kunststoffen. Waar gaan we welke technologie inzetten?
Deze diversiteit in ontwikkelingspaden vraagt om
coördinatie. Coördinatie kan activiteiten van verschillende
actoren in de transitie oplijnen en daardoor versnellen.

Coördinatie van de circulaire transitie
is in de ogen van de markt afwezig
(n=94)

Er is voldoende coördinatie door
overheden om de circulaire
transitie in mijn sector te
versnellen

1,9

De circulaire transitie in
mijn sector is voldoende
gecoördineerd

2.0

Er is voldoende coördinatie door
mijn branchevereniging om de
circulaire transitie in mijn sector
te versnellen

2,1

1

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 27

Helemaal
oneens

2

3

4

5
Helemaal
eens

« Naar menu

Rode Draad 2 Coördinatie van de transitie

Maar ook op een niveau dichter bij de
praktijk van bedrijven is coördinatie nodig.
Circulair ondernemen gaat verder dan het
optimaliseren van de eigen bedrijfsprocessen.
Het gaat over het optimaliseren van ketens,
sectoren en regio’s. Ondernemers kunnen
dit niet alleen realiseren. Zij moeten hiervoor
samenwerken met andere partijen binnen
het voor hun relevante ecosysteem. Zo vraagt
het sluiten van kringlopen om samenwerking
tussen de verschillende schakels binnen
productieketens. Ook tussen verschillende
productieketens kan samenwerking
meerwaarde opleveren. Zo kunnen afval- en
materiaalstromen uit de ene productieketen
dienen als grondstof voor de andere.
Op beide niveaus zijn initiatieven gaande om
(delen van) de transitie beter te coördineren.
Op landelijk niveau zijn het Uitvoeringsprogramma CE en de transitieagenda’s
belangrijke middelen om de verschillende
ontwikkelingspaden te coördineren. Dichterbij
bedrijven en ketens zijn er diverse initiatieven
om ondernemers te ondersteunen in het
realiseren van samenwerkingen – waaronder
de Moonshots en de Subsidie Circulaire
Ketenprojecten van het Versnellingshuis
Nederland Circulair!, het programma

Noord-Nederland Verdient Circulair, diverse
projecten binnen de Kennis en Innovatie
Agenda Circulaire Economie (KIA-CE), en
vele andere.
Ondanks deze initiatieven blijkt uit de enquête
dat bedrijven die circulair ondernemen tamelijk
pessimistisch zijn over de mate van coördinatie
van de circulaire transitie op dit moment.
Ze missen in sterke mate coördinatie in hun
sector. Noch bij een overheid (83%), noch bij
hun branchevereniging (59%) vinden ze die.
De stellingen over coördinatie behoren daarmee tot de drie meest negatief beoordeelde
onderwerpen uit de enquête (naast Rode
Draad 1 ‘Beleid, Wet- en Regelgeving’ en
Rode Draad 3 ‘Prijs versus waarde’).
De roep is consistent over alle verschillende
types bedrijven die hebben gereageerd op
de enquête. Deze observatie is consistent
met bijvoorbeeld het onderzoek van TNO
(2021) onder bedrijven in de maakindustrie.
Ook hier gaven bedrijven aan het gebrek
aan coördinatie als sterke belemmering te
ervaren.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 28

‘Wij zijn een
ketenregisseur en je
ziet dat wij daarin in
onze keten uniek zijn.
Daarmee hebben we
een mooie niche te
pakken, maar wordt
ook de noodzaak
van een dergelijke rol
onderstreept.’
Respondent enquête Rode Draden 2022 —

« Naar menu

Rode Draad 2 Coördinatie van de transitie

Dat levert op alle niveaus van de transitie
problemen op. Op het hoogste niveau van de
transitie ontstaat een zekere ongeordendheid.
Dit is in lijn met wat TNO observeert: “Het
gebrek aan een centrale partij die de transitie
voortstuwt schept ruimte voor vele initiatiefnemers. Echter, deze initiatieven hebben elk
hun eigen doel en methodes, resulterend in
tegenstrijdig en verwarrend leiderschap.”
Op het niveau dichter bij de bedrijfspraktijk
vormt het ontbreken van coördinatie een
belemmering in het tot stand komen van
samenwerkingen. Samenwerken is een actief
proces dat vraagt om het afstemmen van
verwachtingen, capaciteiten en belangen.
Soms leiden aanpassingen in productieprocessen bij het ene bedrijf tot besparingen
bij het andere bedrijf. Er moet dan gezocht
worden naar een vorm van samenwerking
die voor alle partijen meerwaarde biedt.
Dat gaat niet vanzelf en vraagt om een vorm
van coördinatie in de keten, in de regio en
binnen overige netwerken. Deze coördinerende
rol hoeft overigens niet per definitie
ingenomen te worden door een overheid,
maar kan ook vervuld worden door een
ondernemers-vereniging of een projectleider
binnen een samenwerkingsverband.

Die behoefte wordt overigens nog niet
ingevuld: 53% van de respondenten geeft
aan dat er niet voldoende partijen zijn die
concrete circulaire ketenprojecten kunnen
coördineren (zoals ketenregisseurs).
Ten slotte, hoewel circulaire bedrijven
een sterk gebrek aan coördinatie ervaren
(#2 op de lijst van belemmeringen), noemen
zij het veel minder prominent als gewenste
interventie (#7 op de lijst van interventies).
Bij veel belemmeringen zien we een duidelijke
relatie: de sterkst gevoelde belemmeringen
zijn vaak ook de meest genoemde interventies.
Bij coördinatie is dat dus niet het geval.
Enerzijds is dat logisch. Zo ligt het voor de
hand om eerst gewenste doelen te formuleren
(zie Rode Draad 4 ‘Richting: Doelen &
Oplossingen’) voordat een transitie richting
die doelen gecoördineerd kan worden.
Anderzijds hebben circulaire bedrijven een
direct belang bij betere coördinatie. Zo kan
een zekere mate van vereniging helpen om
ketensamenwerkingen te vergemakkelijken
of momentum te creëren voor het aanpakken
van ervaren belemmeringen als milieubeprijzing. Dat meer coördinatie nog niet
hoog bij circulaire bedrijven op de verlanglijst

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 29

staat past bij de overkoepelende observatie
dat de transitie zich nog in een vroege,
experimentele – en dus nog niet
geconsolideerde – fase bevindt. Het is
mogelijk dat bedrijven momenteel vooral
bezig zijn zélf circulair te worden.

« Naar menu

Rode Draad 2 Coördinatie van de transitie

CASUS

BIOBASED EN BIODEGRADABLE
VERPAKKING VAN PEEZE
Als onderdeel van een breed
duurzaamheidsbeleid denkt
koffiebranderij Peeze na over de
verpakkingen die het bedrijf
gebruikt. De gebruikte materialen
zijn van invloed op de bescherming,
kwaliteit en houdbaarheid van het
product. Peeze wil toewerken naar
een verpakkingsvorm – van welk
materiaal dan ook – die voldoet
aan specifieke functionele eisen
en daarbovenop geen schade
toebrengt aan de omgeving, dus
CO2-neutraal (of -positief) en
circulair is.

Daarom heeft Peeze geïnvesteerd in innovaties
naar een biobased en biodegradable
verpakking voor koffie. Het resultaat klopt
technisch en functioneel, maar blijkt niet goed
te passen in de bestaande verpakkingsketen.
De verpakking is niet geschikt voor het huidige
proces van GFT-verwerking. Dat roept de
vraag op ‘maar wat en hoe dan wel?’.
Wat is dan de beste verpakkingsoplossing?
Een vraag die breder is dan alleen het bedrijf
Peeze en alleen het product koffie, maar raakt
aan de hele verpakkende industrie.
Een gebrek aan coördinatie is hier een
kernprobleem. (Ontwerp)beslissingen van het
verpakkende bedrijfsleven beïnvloeden de
mate en kwaliteit van inzameling en verwerking
stroomafwaarts. Vice versa, zoals blijkt uit
de vraag van Peeze, beïnvloedt de huidige
manier van inzameling en verwerking de
keuzevrijheid van een bedrijf. Er liggen
meerdere (deel)oplossingen op tafel. Denk
aan het verbieden van alle biodegradables,
het (op Europees niveau) beperken van

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 30

verpakkingen tot drie à vier monomaterialen,
het verspreiden van kennis over circulaire
verpakkingen naar mkb’ers of designopleidingen, etc etc.
Voor een bedrijf als Peeze is het maken
van een onderbouwde verpakkingskeuze
voor de lange termijn momenteel praktisch
onmogelijk. Coördinatie van de verschillende
partijen en oplossingen kan die patstelling
doorbreken.

« Naar menu

Rode Draad 2 Coördinatie van de transitie

Tips & Tools
Subsidie Circulaire Ketenprojecten
Ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat & RVO
De Subsidie Circulaire Ketenprojecten
ondersteunt het mkb in (het opzetten van)
ketensamenwerking voor het ontwikkelen
van circulaire producten en diensten of het
circulair organiseren van businessmodellen.

Regionale programma’s
Diverse
Er zijn diverse regionale en sectorale
initiatieven die in meer of mindere mate
coördinatie tussen relevante bedrijven
proberen te bewerkstelligen, zoals Cirkelstad
www.cirkelstad.nl, Vereniging Circulair Friesland
https://circulairfriesland.frl en CIRCLES,

www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/subsidie-

https://circles.nu

circulaire-ketenprojecten

Moonshots
Versnellingshuis Nederland Circulair!
Het Versnellingshuis selecteert jaarlijks
vijf complexe ketens, waarin zogeheten
‘moonshots’ of doorbraakprojecten
ondernemers samenwerken om collectief
een circulaire ketentransitie te realiseren.
https://versnellingshuisce.nl/verbeter-de-keten-metcirculair-ondernemen

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 31

« Naar menu

3. Prijs versus waarde
Ruim twee derde van de circulaire bedrijven
vindt dat milieubelastende effecten van
productie en consumptie niet voldoende
in rekening zijn gebracht. Vooral bedrijven
zonder restwaarde in hun grondstoffen,
materialen of producten zijn pessimistisch.
Ondernemers willen het liefst ondernemen. Een van de
beste manieren om een circulair bedrijf op weg te helpen
is door de juiste marktcondities te creëren voor circulaire
producten en diensten (zie ook Rode Draad 5 ‘Vraag
naar circulaire producten en diensten’). Dan moeten de
spelregels voor de markt echter wel een gelijk speelveld
creëren voor lineaire en circulaire producten en diensten.
Uit de enquête blijkt dat bedrijven dit nog niet als zodanig
ervaren.

De milieubelastende effecten
van productie en consumptie zijn
voldoende in rekening gebracht
om circulaire activiteiten voor ons
rendabel te maken
(Naar restwaarde: n=98)

2,5

Hoge restwaarde

Een factor die het speelveld beïnvloedt zijn de milieubelastende effecten van productie en consumptie.
De prijs die voor producten en diensten wordt betaald
op de markt reflecteert niet altijd de (werkelijke) waarde.
In de Brede Maatschappelijke Heroverweging ‘Naar een
economie zonder afval’ schetst de Rijksoverheid (p.32)
de kern van het probleem: “Het ontbreken van een
prijs voor milieuschade betekent enerzijds dat primaire
grondstoffen goedkoop zijn en daarom meer worden
gebruikt dan secundaire grondstoffen. Anderzijds is het

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 32

2,0

Medium restwaarde

2.2

Lage restwaarde
1,7

Geen restwaarde

Gemiddeld: 2,1
1
Helemaal
oneens

2

3

4

5
Helemaal
eens

« Naar menu

Rode Draad 3 Prijs versus waarde

verbranden van afval in het huidige systeem
ook goedkoper dan recyclen. De secundaire
grondstoffenmarkt ondervindt dus op twee
fronten concurrentie. De ondernemer die
vervolgens toch een circulair product wil
bieden, moet van goeden huize komen.”

‘Onze afnemers
(retailers en
consumenten)
willen geen waarde
toekennen aan
circulariteit en
CO2 -reductie.
We hopen op
druk vanuit de
overheid.’
Respondent enquête Rode Draden 2022 —

Dit thema is een van de drie meest negatief
ervaren belemmeringen in de enquête.
Van alle respondenten vindt twee derde
(68%) dat milieubelastende effecten niet
voldoende in rekening zijn gebracht.
We zien in het bijzonder dat bedrijven die
géén restwaarde zien in hun grondstoffen,
materialen, componenten of producten
negatief gestemd zijn. Dat ligt voor de hand.
Bedrijven die een hoge restwaarde zien in
hun grondstoffen of producten kunnen al
concurreren met lineaire alternatieven.
Juist voor grondstoffen of producten met een
lage restwaarde is concurreren lastig. Denk
aan koelkasten die duur zijn om te verwerken
(gevaarlijke stoffen in koelvloeistof) en waarbij
nieuwe exemplaren vaak energiezuiniger zijn.
Of denk aan een single use plastic verpakking
waarbij hoogwaardige recycling al snel te duur
is in vergelijking met virgin (fossiel) plastic.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 33

Tot slot wijst de enquête op een relevant
verschil tussen grotere en kleinere bedrijven.
Beide groepen ervaren deze belemmering
als (zeer) negatief, maar er zit een verschil
in de gewenste mate van actie. Kleinere
bedrijven roepen sterker om een interventie
dan grotere bedrijven. Onder kleine bedrijven
is milieubeprijzing door 39% genoemd,
waarmee het tot de drie meest gewenste
interventies behoort. Grotere bedrijven
ervaren de belemmering wel, maar noemen
het thema veel minder vaak als gewenste
interventie. Slechts 20% noemt dit als
interventie, oftewel de helft minder. Hier
kan meespelen dat grotere bedrijven een
bestaande bedrijfsvoering hebben die
ingericht is op de bestaande spelregels van
de markt en moeilijker wendbaar is.

« Naar menu

Rode Draad 3 Prijs versus waarde

CASUS

ASBEST VERWERKEN
Jaarlijks wordt in Nederland
naar schatting ruim 120 kton
hechtgebonden asbestcement
verwijderd en onder strenge
voorwaarden gestort. Het
storten van hechtgebonden
asbestcement is een tijdelijke
oplossing.

Inmiddels hebben diverse bedrijven
technologieën ontwikkeld om asbestcement
onschadelijk te maken en zelfs te verwerken
tot een bruikbare grondstof. Zo heeft het
bedrijf D-Nature een technologie ontwikkeld
voor het verwerken asbestcement, het
zogeheten denatureren. De technologie maakt
het asbest onschadelijk door langdurige
verhitting. De resulterende, secundaire
grondstof kan worden toegepast als vulstof
in de cement- en wegenbouwindustrie, of
als cementvervanger.
De technologie van D-Nature kost naar
schatting € 175 per ton om het vrijgekomen
asbestcement circulair en milieuvriendelijk
te verwerken. Het storten van asbestcement
kost echter € 140 per ton. Dat prijsverschil is
in ieder geval voor een deel te verklaren
doordat externe, langetermijneffecten niet
zijn ingeprijsd in het storten.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 34

« Naar menu

Rode Draad 3 Prijs versus waarde

Tips & Tools
Nationale Milieudatabase
Stichting NMD
De NMD is de database voor het berekenen
van de milieuprestatie en circulariteit van
bouwwerken. Alleen wanneer uw productdata
in de NMD is opgenomen, kunnen gebruikers
van de gevalideerde rekeninstrumenten er
ook daadwerkelijk mee rekenen.

MIA/VAMIL
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
Fiscaal voordelig investeren in milieuvriendelijke
bedrijfsmiddelen en technieken kan met
de Milieu-investeringsaftrek (MIA) en de
Willekeurige afschrijving milieu-investeringen
(Vamil).

https://milieudatabase.nl

ondernemers

Hoe ver met circulair?
Versnellingshuis Nederland Circulair
Overzicht van 17 tools waarmee bedrijven
de circulariteit van producten of zelfs hun
hele organisatie kunnen meten.

Uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV)
Rijkswaterstaat
Producentenverantwoordelijkheid betekent
dat producenten of importeurs (mede)
verantwoordelijk zijn voor het afvalbeheer
van de producten die door hen op de markt
zijn (of worden) gebracht. Een deel van de
milieukosten (die van de afvalfase) komen
zo bij de hele sector terecht.

https://versnellingshuisce.nl/wp-content/uploads/2021/09/
Tool-Hoe-ver-met-circulair-2021.pdf

www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/miavamil/

www.afvalcirculair.nl/onderwerpen/afvalregelgeving/
landingspagina

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 35

« Naar menu

4. Richting van de transitie
Hoewel op nationaal niveau wordt gewerkt
aan de (tussen)doelen voor de circulaire
transitie bestaat er bij bedrijven nog veel
onduidelijkheid over de richting. Toch weten
circulaire bedrijven voor zichzelf wél waar ze
heen willen.
Een transitie is een zoekproces. Een duidelijke richting in
dat zoekproces is onontbeerlijk voor bedrijven. Die richting
is zowel nodig voor het ‘probleem’ (welke doelen willen
we bereiken) als de ‘oplossingen’ (hoe willen we dat doen,
met welke instrumenten en technologieën).
De Nederlandse overheid is internationaal een koploper
in het stellen van doelen met betrekking tot circulariteit.
In het Grondstoffenakkoord (2017) is vastgelegd dat
Nederland in 2050 volledig circulair wil zijn. Een ambitie is
om 50 procent minder primaire abiotische grondstoffen te
gebruiken in 2030.
Sinds de vorige editie van deze notitie Rode Draden
(februari 2021) heeft het Planbureau voor de Leefomgeving
een nieuwe policy brief uitgebracht waarin het bouwstenen
presenteert om tot mogelijke doelen voor een circulaire
economie te komen (PBL, 2021). Met de vijf transitieagenda’s
worden nu doelen uitgewerkt voor geselecteerde
productgroepen.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 36

Het duidelijke overheidsbeleid geeft
voldoende duidelijke richting op
basis waarvan mijn bedrijf circulaire
activiteiten kan ontwikkelen
(n=103)

Helemaal eens
5%

Eens
9%

Helemaal
oneens
27%

Neutraal
19%

Oneens
40%

« Naar menu

Rode Draad 4 Richting van de transitie

‘Er zijn wat doelstellingen
geformuleerd voor circulair inkopen,
maar het systeem is nog lineair.
Bij de overheid is ook nog geen
draagvlak voor een circulaire
transitie, slechts het ontwikkelen van
circulaire activiteiten wordt hier en
daar gestimuleerd. Subsidies voor
circulariteit moeten nog steeds uit het
potje van de energietransitie komen.’

Hoewel er op beleidsniveau dus stappen
worden gezet op deze belemmering, zijn die
op dit moment nog niet zichtbaar voor het
circulaire bedrijfsleven. Twee derde (67%) van
de circulaire bedrijven mist een duidelijke
richting vanuit de overheid. Zonder zekerheid
over de richting van de transitie is er minder
basis voor bedrijven om te investeren in
circulaire middelen. Tegenstrijdige signalen
kunnen leiden tot onzekerheid en afwachtendheid. Andersom geformuleerd: zekerheid in
beleid maakt middelen los in de markt.
Meer duidelijkheid over de doelen en
oplossingen maakt het makkelijker om de
transitie te coördineren (zie Rode Draad 2
‘Coördinatie van de transitie’).
Overigens is de overheid niet de enige actor
die richting kan geven. Evenmin is het stellen
van doelen in bestuurlijke gremia het enige
middel om richting te geven. Wat betreft
andere actoren, ook brancheverenigingen
zouden dat kunnen doen. Uit de enquête blijkt
dat respondenten iets positiever zijn over
hun branche dan over de overheid: toch mist
nog steeds 49% een duidelijke richting vanuit
diens branchevereniging. Wat betreft andere
middelen, een alternatieve vorm van richting

Respondent enquête Rode Draden 2022 —

geven is circulair inkopen, waar bedrijven
echter ook pessimistisch over zijn (zie ook
Rode Draad 5 ‘Vraag naar circulaire producten
en diensten’). Nog weer een ander middel is
de richting die vergelijkbare bedrijven geven
die het al goede, circulaire voorbeeld geven.
Van de respondenten ziet 41% ‘voldoende
inspirerende voorbeelden van circulaire
activiteiten’ in diens sector of keten.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 37

Oftewel, deze experimentele fase van de
circulaire transitie begint mooie voorbeelden
voort te brengen.
Hoewel bedrijven op nationaal niveau nog
weinig richting ervaren, zijn zij positiever
over de te volgen route als het om hun eigen
bedrijfsvoering gaat. Vooral koplopers weten
welke circulaire doelen ze willen bereiken en

« Naar menu

Rode Draad 4 Richting van de transitie

met welke oplossingen ze daar kunnen komen.
Beginnende bedrijven zijn meer zoekende.
Desalniettemin wordt de noodzaak om
(tussen)doelen voor de transitie te concretiseren
met de dag groter. Bedrijven die circulaire
activiteiten willen ontplooien komen voor
belangrijke vragen te staan. Op welke
circulariteitsstrategie (R-ladder) moet worden
ingezet? Gaat voor mijn sector en mijn
grondstoffen beleidsdoelstellingen gelden?
Daarbovenop lijkt het jaar 2030 nog ver,
maar de grondstoffen die dan ‘voor de helft’
circulair moeten zijn komen nu al op de markt
in de vorm van producten. Bij de productie is
een halveringsambitie, in welke definitie dan
ook, nog niet meegenomen. We zijn weer
een jaar dichter bij die doelstelling.

Koplopers weten beter welke doelen
ze willen bereiken met welke
oplossingen
(n=94)

Beginnend

+ 1,02

Gevorderd

Koploper

1

2

3

4

Het is voldoende duidelijk welke doelen mijn bedrijf
moet bereiken om volledig circulair te zijn.
Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 38

Het is voldoende duidelijk in welke oplossingen mijn
bedrijf moet investeren om volledig circulair te zijn.

5

« Naar menu

Rode Draad 4 Richting van de transitie

CASUS

RIWALD RECYCLING
Riwald Recycling recyclet jaarlijks
vele honderdduizenden tonnages
afvalmaterialen – variërend van
elektronisch afval tot treinstellen
en vliegtuigen. Als metaalrecyclingbedrijf vervult Riwald Recycling
een spilfunctie in de transitie naar
circulair, duurzaam materiaalgebruik.

Het bedrijf wil zichzelf graag verder verdiepen
in de circulaire economie door implementatie
van meer circulaire initiatieven en projecten.
Ömer Avci, Green CPO bij Riwald Recycling,
wil grote stappen nemen, maar wist niet goed
waar hij zich op moest richten. Hij meldde
zich bij het Versnellingshuis met de vraag om
meer zicht krijgen op wat er allemaal al speelt
en waar het bedrijf op zou kunnen aanhaken.
Twee mondiale trends spelen een grote rol
voor Riwald: enerzijds de stijgende prijzen van
grondstoffen en halffabricaten, anderzijds
de toenemende complexiteit van goederen,
waaronder PV-panelen en earpods (draadloze
oordopjes). Deze trends zorgen voor een
stijgende interesse in de recycling van
zonnepanelen en lithiumionbatterij-houdende
producten. Een trend is een kans, maar het
leidt ook tot vragen bij Riwald. Hoe kan het
bedrijf de toevoer van deze stromen zeker
stellen, zodat het verantwoord is om een
investering te maken? En wat is de kwaliteit
van de toevoer? Een zonnepaneel van het
jaar 2000 is niet zelfde als van 2022 en
waarschijnlijk ook niet zelfde als van 2030.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 39

Daarnaast oriënteert Riwald zich op een
businesscase voor circulaire strategieën
hoger op de R-ladder. Riwalds businesscase
zit nu in de lage R-strategie van recyclen.
Welke businesscases zijn er voor metaalrecyclingbedrijven denkbaar in hoge
R-strategieën? Alles bij elkaar zijn er nog
vele vragen. Welke richting gaat het op?

« Naar menu

Rode Draad 4 Richting van de transitie

Tips & Tools
Concretisering doelen circulaire economie
Rijksoverheid
Brief aan de Tweede Kamer over de
concretisering van de doelen van circulaire
economie, inclusief policy brief van het
Planbureau voor de Leefomgeving.

Werkwijze UPCM
Uitvoeringsprogramma Circulaire
Maakindustrie
Doelstelling, aanpak en opzet van
het Uitvoeringsprogramma
CirculaireMaakindustrie tot 2023.

www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/

https://circulairemaakindustrie.nl/app/uploads/2021/11/

2021/07/14/concretisering-doelen-circulaire-economie

Werkwijze-UPCM-2021122.pdf

Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie
Rijksoverheid
Overzicht van ontwikkelingen in de circulaire
economie. Daarbij gaat het om nieuwe
activiteiten en de voortgang van lopende
activiteiten binnen het Uitvoeringsprogramma
Circulaire Economie.

Roadmap Chemische Recycling Kunststoffen
Versnellingshuis Nederland Circulair
en VNO-NCW
Het rapport geeft een roadmap voor de
ontwikkeling van chemische recycling van
kunststoffen in Nederland naar het jaar 2030.

www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/10/18/

bijlage-1-roadmap-chemische-recycling

www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/03/12/

uitvoeringsprogramma-circulaire-economie

Hoe ver met circulair?
Versnellingshuis Nederland Circulair!
Overzicht van 17 tools waarmee bedrijven de
circulariteit van producten of zelfs hun hele
organisatie kunnen meten.
https://versnellingshuisce.nl/wp-content/uploads/2021/09/
Tool-Hoe-ver-met-circulair-2021.pdf

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 40

Tracks en classes
CIRCO
De CIRCO-methodiek biedt mkb’ers
handvatten om hun product en/of dienst en
businessmodel circulair te ontwerpen.
www.circonl.nl/agenda-overzicht

Versnellingspartners
Versnellingshuis Nederland Circulair
Overzicht van diverse partners in het netwerk
van het Versnellingshuis Nederland Circulair,
waarvan meerdere gespecialiseerd zijn in
het voor bedrijven in kaart brengen hoe ze
circulaire stappen kunnen zetten.
https://versnellingspartner.versnellingshuisce.nl

« Naar menu

5. Vraag

naar circulaire
producten en diensten
Een groeiende vraag naar circulaire
producten en diensten is voor bedrijven
een belangrijke stimulans om te investeren
in circulair ondernemen. De vraag naar
circulaire producten en diensten is echter
onvoldoende groot én onvoldoende
voorspelbaar.
Alhoewel de vraag naar circulaire producten en diensten
de afgelopen jaren is toegenomen, “is er voor relatief
weinig (vernieuwende) circulaire producten en diensten
een substantiële marktvraag” (PBL, 2021, p. 153). Slechts
een kwart (25%) van de respondenten vindt dat er
voldoende vraag is naar circulaire producten en diensten
om investeringen lonend te maken. Ruim de helft
(54%) van de bedrijven ervaart de vraag naar circulaire
producten en diensten bovendien als onvoldoende
voorspelbaar om te investeren in circulaire activiteiten.

Er is voldoende vraag naar
ciculaire producten en/of diensten
om investeringen lonend te maken
(n=98)

Helemaal

eens
Eens
9%12%
Eens
13%

oneens
20%

Neutraal
19%

Neutraal
21%

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 41

Helemaal
oneens
Helemaal
20%

Oneens
34%

Oneens
34%

« Naar menu

Rode Draad 5 Vraag naar circulaire producten en diensten

Het vergroten van de marktvraag naar
circulaire producten en diensten vraagt
om het veranderen van het aankoopgedrag
van klanten: van het kopen van lineaire
naar circulaire producten en diensten.
Circulaire ondernemers concurreren met
reguliere ondernemers over de marktvraag.
Waar 41% van de respondenten aangeeft
voldoende te kunnen concurreren met lineaire
alternatieven, geeft 45% van de respondenten
aan dit onvoldoende te kunnen.

‘Wij kunnen
wel steeds
makkelijker
een launching
customer en een
markt vinden,
maar nog steeds
veel te weinig.’
Respondent enquête Rode Draden 2022 —

De uitdagingen die circulaire ondernemers
ervaren in het concurreren met lineaire
alternatieven heeft diverse oorzaken.
Het produceren en leveren van circulaire
producten en diensten kan gepaard gaan met
extra kosten, bijvoorbeeld voor arbeid, zoals
besproken onder Rode Draad 8. Hierdoor kan
de prijs van bepaalde circulaire producten en
diensten hoger liggen dan die van lineaire
alternatieven. Consumenten zijn echter beperkt
tot niet bereid hier een meerprijs te betalen
voor circulariteit. Circulariteit is voor de klanten
simpelweg geen prioriteit, zo stelt een van de
respondenten. Het meenemen van de klant in
het concept van de circulaire economie en het
belang ervan kost bovendien veel tijd, zo
wordt gesteld door een andere respondent.
Naast prijs is ook de beperkte acceptatie van
circulaire strategieën een obstakel voor de
groei van de marktvraag. De acceptatie voor
circulaire producten en diensten verschilt per
circulariteitsstrategie en per productgroep.
De acceptatie van reuse is relatief hoog.
De helft van de consumenten koopt al tweedehands. Consumenten die niet openstaan voor
tweedehands producten hebben twijfels over
de kwaliteit, levensduur en hygiëne van de
producten. Ook het negatieve stigma van

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 42

‘Het systeem
is lineair,
dus wij moeten
concurreren
met lineaire
businessmodellen.’
Respondent enquête Rode Draden 2022 —

tweedehands vormt een obstakel. De acceptatie
van refurbished ligt lager. Minder dan 40
procent van de consumenten staat open voor
het kopen van gerefurbished producten.
Consumenten geven de voorkeur aan nieuwe
producten, hebben weinig vertrouwen in de
kwaliteit van refurbished producten en vinden
het prijsverschil te klein (PBL, 2021). Ook een
van de respondenten stelt dat consumenten
de voorkeur geven aan nieuwe producten.
De klantacceptatie ligt het laagst bij het lenen
en leasen van producten. Consumenten
veronderstellen dat lenen en leasen gepaard
gaat met extra gedoe en kosten.

« Naar menu

Rode Draad 5 Vraag naar circulaire producten en diensten

CASUS

BONA BENELUX
Het renoveren en restaureren
van vloeren vereist geschikte
producten en gereedschappen.
Bona Benelux biedt “een alom
bewezen, eenvoudig, duurzaam
pakket aan totaaloplossingen
dat de schoonheid van je vloeren
naar voren haalt”. Het onderhouden en renoveren van vloeren
is op termijn vaak goedkoper dan
het aanleggen van een nieuwe vloer.

Ondanks deze lagere kosten, is de markt
voor de apparatuur voor vloerrenovatie
beperkt. De optie om vloeren te renoveren in
plaats van nieuwe aan te laten leggen wordt
door veel potentiële klanten simpelweg niet
overwogen. Het (laten) onderhouden en
renoveren van vloeren vraagt bovendien
een andere planning. Klanten moeten hun
aankoopgedrag aanpassen. Dit vormt ook
voor Bona Benelux een uitdaging.

Het onderhouden en
renoveren van vloeren is
op termijn vaak goedkoper
dan het aanleggen van
een nieuwe vloer.
Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 43

« Naar menu

Rode Draad 5 Vraag naar circulaire producten en diensten

Tips & Tools
Ikwilcirculairinkopen.nl
Versnellingsnetwerk Circulair Inkopen
Aan de slag met circulair inkopen?
Deze website helpt je op weg.
https://ikwilcirculairinkopen.nl

Buyer Groups
PIANOo
Trek samen met andere opdrachtgevers
op in een Buyer Group. Stimuleer de markt
om duurzame oplossingen te ontwikkelen
die passen bij een concrete, breed gedragen
behoefte.
www.pianoo.nl/nl/themas/maatschappelijk-verantwoordinkopen/buyer-groups-duurzaamheid

Circulair Matchmaking Programma
Provincie Noord-Holland
In het Circulair Matchmaking Programma
worden organisaties die op zoek zijn
naar circulaire innovaties gematcht aan
mkb-bedrijven die deze kunnen leveren.
www.noord-holland.nl/Onderwerpen/Klimaat_Energie/

Overzicht Groeiprogramma’s
Versnellingshuis Nederland Circulair!
Ervaar je behoefte aan ondersteuning in het
aanscherpen van je waardepropositie en
bepalen van je doelgroep? Dit overzicht geeft
je een beeld van de vele programma’s in
Nederland die je daarbij kunnen helpen.

Circulaire_economie/Circulair_Matchmaking_Programma

https://groei.versnellingshuisce.nl

Circulaire Bouwcatalogus
De Circulaire Bouweconomie
Zet jouw product of dienst in de etalage!
Registreer jouw product of dienst bij een
van de vele circulaire productcatalogi,
zoals de circulaire bouwcatalogus.

Hoe kom je als circulaire ondernemer aan je
eerste klant? Drie tips
Versnellingshuis Nederland Circulair!
Als ondernemer heb je geïnvesteerd in het
ontwikkelen van een krachtige, circulaire
propositie. Hoe vind je vervolgens je
eerste klant? Tijdens een meet-up van
het Versnellingshuis wisselden bedrijven
ervaringen met elkaar uit. Daaruit kwamen
drie gouden tips van vier experts.

https://decirculairebouwcatalogus.nl

https://versnellingshuisce.nl/nieuws/hoe-kom-je-alscirculaire-ondernemer-aan-je-eerste-klant-drie-tips

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 44

« Naar menu

6. Financiering
Voor het ontwikkelen en op de markt brengen
van circulaire producten en diensten hebben
bedrijven toegang nodig tot financiële
middelen. Circulaire ondernemers ondervinden, meer dan reguliere ondernemers,
problemen met het aantrekken van externe
financiering.
De uitdagingen die circulaire ondernemers ervaren in het
aantrekken van externe financiering zijn vergelijkbaar met
die van reguliere ondernemers. Toch ervaren circulaire
ondernemers meer dan reguliere (mkb-)bedrijven
uitdagingen in aantrekken van externe financiering.
Waar 15% van de mkb-bedrijven in Nederland uitdagingen
ervaart in het aantrekken van financiering (CBS, 2020),
ervaart 54% van bedrijven uit de enquête met minder
dan 50 werknemers uitdagingen in het aantrekken van
financiering. Een belangrijk obstakel lijkt te liggen in
het bieden van voldoende zakelijke zekerheden.

Mijn bedrijf kan voldoende
financiering aantrekken om circulaire
activiteiten te ontwikkelen
(Naar bedrijfsgrootte: n=94)

3,2

250 of meer

3,6

50 – 249

10 – 49

2,4

1–9

2,5
Gemiddeld: 2,7
1

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 45

Helemaal
oneens

2

3

4

5
Helemaal
eens

« Naar menu

Rode Draad 6 Financiering

‘Alles staat in de
startblokken,
alleen de
financiële
ondersteuning
ontbreekt om de
volgende stap te
maken.’
Respondent enquête Rode Draden 2022 —

In de beginfase van een onderneming zijn
er nog weinig zekerheden. Hierdoor ervaren
deze bedrijven grotere uitdagingen in het
aantrekken van externe financiering (CBS,
2020). De enquête bevestigt dit beeld:
het probleem met financiering wordt vooral
gevoeld door kleinere bedrijven. Ruim de helft
van de respondenten (54%) met minder dan
50 werknemers geeft aan het (helemaal)
oneens te zijn met de stelling ‘Mijn bedrijf
kan voldoende financiering aantrekken
om circulaire activiteiten te ontwikkelen’.
Bij bedrijven met meer dan 50 werknemers
ervaart ruim een op de vijf bedrijven (22%)

het aantrekken van financiering als een
uitdaging. Circulair ondernemen vraagt om
een nieuwe manier van denken, doen en
maken. Circulair ondernemen is daarmee
vaak ook innovatief ondernemen. Waar de
kans op het aantrekken van financiering in
belangrijke mate afhankelijk is van de
zekerheden die kunnen worden geboden,
is innovatie een onzeker proces. Deze
onzekerheid reduceert de mogelijkheden
voor het aantrekken van financiering.
Circulaire ondernemers met innovatieve
producten of diensten zijn afhankelijk van
financiers die risico’s willen én kunnen nemen.
Helaas, is de markt voor risicokapitaal in
Nederland onderontwikkeld (EZK, 2019). Zeker
voor relatief kleine investeringen is het vinden
van een financier een uitdaging (EZK, 2019).

Zo worden bedrijven met een circulair
dienstmodel gekenmerkt door een relatief
hoge solvabiliteit en lange terugverdientijd.
Tegelijkertijd bieden circulaire dienstmodellen
zekerheden die in gehanteerde beoordelingsmethodieken niet als dusdanig worden
erkend. Ook de onbekendheid van financiers
met circulaire verdienmodellen maakt
het lastig om betrouwbare inschattingen
te maken van de zekerheden en risico’s
van de financieringsaanvraag. Als gevolg
ondervinden bedrijven met circulaire
dienstmodellen extra obstakels in krijgen
van toegang tot financiering.

‘Ons financieel systeem
vindt het lastig, zo niet
Naast deze algemene uitdagingen voor
kleinere en innovatieve bedrijven zijn er ook
ondoenlijk, om circulaire
financieringsuitdagingen die typisch zijn voor
de circulaire transitie. Een belangrijk voorbeeld businesses te financieren.
is dat van circulaire dienstmodellen, ook wel
Circulair = nieuw = geen
product-as-a-service genoemd, een klasse
track record = hoog risico
van circulaire businessmodellen. Bedrijven
met een circulair dienstmodel kunnen vaak
= kan niet in Basel IV’
niet voldoen aan de traditionele voorwaarden
die worden gesteld aan een financiering.

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 46

Respondent enquête Rode Draden 2022 —

« Naar menu

Rode Draad 6 Financiering

‘Mogelijkheden voor externe ondersteuning
zijn voor veel startende bedrijven die vooral
maatschappelijke impact willen maken
vaak te kostbaar om te kunnen gebruiken.
Subsidietrajecten zijn vaak te complex en
star om gemakkelijk gebruik van te maken.’
Respondent enquête Rode Draden 2022 —

Ook zien we dat bedrijven uitdagingen ervaren
in het financieren van samenwerkingen,
zoals voor de optimalisatie van een keten.
Financiële instellingen zijn namelijk gericht op
een entiteit en niet een samenwerking van
bedrijven. Bovendien kan het een uitdaging
zijn om afspraken te maken over welke
samenwerkingspartner opdraait voor welk
deel van de kosten.
Een belangrijke voorwaarde voor het
verkrijgen van financiering is het hebben van
een (toekomstige) rendabele businesscase.
Het verbeteren van de financiering van
circulaire activiteiten, vraagt ons ook te
reflecteren op externe factoren die van
invloed zijn op de economische potentie

van circulariteit. Waar het ontwikkelen
van een businesscase voor circulariteit in
sommige gevallen al mogelijk is, is dit niet
altijd het geval. Naarmate de businesscase
voor circulariteit toeneemt, zullen daarmee
ook de mogelijkheden voor het aantrekken
van extern kapitaal toenemen. Zolang
er onvoldoende zekerheid is over de
(toekomstige) winstgevendheid van een
businesscase zullen circulaire activiteiten
afhankelijk zijn van fondsen, subsidies en
overheidsgelden.
Om de transitie naar de circulaire economie
te bevorderen, stelt de overheid subsidies
beschikbaar voor activiteiten die niet (kunnen)
worden gefinancierd door de markt. Dit kan

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 47

o.a. zijn door de bovengenoemde redenen.
De bestaande subsidies sluiten echter niet
altijd aan op de activiteiten van de circulaire
ondernemer. Zo zijn subsidies en financiële
regelingen veelal ingericht op concrete
producten en niet op dienstverlenende
activiteiten, stelt een respondent.
Bovendien kan het aanvragen van een
subsidie tijdrovend en complex zijn. Twee
respondenten benoemen de inflexibiliteit van
subsidievoorwaarden als een obstakel.

« Naar menu

Rode Draad 6 Financiering

CASUS

REFLOWER
Reflower biedt een abonnement
op kunstbloemen aan. Leden
sluiten voor € 20 per maand een
abonnement af en kiezen op de
website een vaas met bloemen uit,
die op afspraak wordt bezorgd.
Uitgekeken op de bloemen?
Een nieuw boeket is snel besteld
en bezorgd. Zo maakt Reflower het
simpel om gebruik te maken van
een duurzamer alternatief voor
iets moois en vrolijks in huis.

Na een succesvolle testperiode in Amsterdam
wil Reflower volgend jaar groeien van 250
naar 1.000 leden, om zo meer mensen blij
te maken met de bloemenservice en meer
positieve klimaatimpact te realiseren. De
mooiste blijvende bloemen zijn erg kostbaar
en door het product-as-a-service model
is er een langere terugverdientijd dan bij
reguliere kunstbloemenverkoop. De hoge
voorfinanciering zorgt voor vertraging in
de groei. Om de bloemenbieb sneller te
laten groeien, is er meer geld nodig om
kunstbloemen en vazen te kopen.

De hoge
voorfinanciering
zorgt voor
vertraging in
de groei.
Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 48

« Naar menu

Rode Draad 6 Financiering

Tips & Tools
Financieringstool
Versnellingshuis Nederland Circulair!
Op zoek naar financiering voor jouw circulaire
onderneming? Onze financieringstool biedt
een overzicht van financieringsmogelijkheden
specifiek voor circulair ondernemen
https://versnellingshuisce.nl/tools

Creëer een financierbaar circulair
bedrijfsmodel in 10 stappen
Circle Economy, Sustainable Finance
Lab en het Versnellingshuis Nederland
Circulair!
In dit rapport worden tien stappen
beschreven die bedrijven kunnen zetten
om een financierbaar circulair bedrijfsmodel
te ontwikkelen.
https://publish.circle-economy.com/financing-circularbusiness

Financiële ondersteuning circulair
ondernemen
RVO
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
helpt organisaties om de omslag te maken
naar circulair ondernemen. Zo hebben ze
subsidies, leningen, fiscaal voordeel en
opdrachten voor ondernemers. Hier vind je
een overzicht van relevante regelingen.

Circulair Ondernemen: WTF?!
Circl
Circulair Ondernemen: WTF?! is speciaal voor
ondernemingen die de switch naar circulair
nog niet (volledig) hebben gemaakt maar
dat wel willen. In elke aflevering bespreekt
het panel een belemmering op de ‘Weg Tot
Financiering’.
https://circl.nl/special/wtf

www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/
circulaire-economie/financiele-ondersteuning-circulairondernemen

Circulair Ondernemen Desk
Rabobank
Voor ondernemers die willen omschakelen
van een lineair naar een circulair
businessmodel heeft de Rabobank een
Circulair Ondernemen Desk. Specialisten
helpen met strategische vraagstukken
rondom circulaire businessmodellen en ze
denken mee over financiering en netwerk.
www.rabobank.com/nl/about-rabobank/in-society/
sustainability/circular-economy/circulair-ondernemendesk/index.html

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 49

Overzicht Groeiprogramma’s
Versnellingshuis Nederland Circulair!
Ervaar je behoefte aan ondersteuning in
het ‘Investment Ready’ maken van jouw
businessmodel? Dit overzicht geeft je een
beeld van de vele programma’s in Nederland
die je daarbij kunnen helpen.
https://groei.versnellingshuisce.nl

7. Handel in secundaire
grondstoffen en producten
Bij circulair ondernemen is het van belang
dat de vraag naar, en het aanbod van,
secundaire grondstoffen, materialen en
producten goed op elkaar aansluit en
elkaar makkelijk vindt. Helaas is dit nog
onvoldoende het geval.
Het aanbod van secundaire grondstoffen, producten
en materialen is onvoldoende voorspelbaar in termen
van kwantiteit, kwaliteit en timing, zo ervaart bijna de
helft (47%) van de ondernemers. Voor het inkopen
van secundaire koopwaar is het van belang dat er een
bepaalde mate van zekerheid is rond de veiligheid, staat
en functionaliteit van de desbetreffende producten.
Het garanderen van deze kwaliteiten kan een complex
en tijdrovend proces zijn. Ook is het lastig in te schatten
op welk moment en in welke hoeveelheden bepaalde
reststromen beschikbaar komen. Deze onzekerheid
vormt een risico voor mogelijke inkopers en belemmert
daarmee de handel.

Het aanbod van secundaire
grondstoffen, materialen,
componenten en/of producten
is voldoende voorspelbaar in
kwantiteit, kwaliteit en timing
(n=96)

n.v.t. Helemaal
oneens
Helemaal 7%
10%
eens
9%

Eens
20%

Oneens
37%

Neutraal
17%
Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 50

« Naar menu

« Naar menu

Rode Draad 7 Handel in secundaire grondstoffen en producten

Er zijn diverse manieren om de risico’s te
verzachten. Zo kan het ontwikkelen van
normen en standaarden onzekerheden
m.b.t. de kwaliteit verlagen. Het verzamelen,
analyseren en delen van data m.b.t. de
beschikbaarheid van reststromen, kan de
onzekerheden over de timing en kwaliteit
van de reststromen verlagen.
Om te komen tot een handelsovereenkomst
moeten aanbieders en afnemers van reststromen elkaar wél weten te vinden. Beide
het aanbieden van, en zoeken naar restromen
kan een tijdrovend proces zijn. Data over de
reststromen van bedrijven is immers niet
(automatisch) openbaar beschikbaar. Ook
het bepalen of de reststromen geschikt zijn,
het komen tot een overeenkomst en het
evalueren of de transactie voldoet aan de
gestelde voorwaarden kost tijd. Zeker gezien
de onzekerheden die er kunnen zijn met
betrekking tot de staat waar de reststromen
zich in verkeren. Daarnaast zijn er afspraken
nodig voor de eventuele tijdelijke opslag
en transport van de reststromen. Tot slot
kunnen procedures rondom afvalwet- en
regelgeving een obstakel vormen. Kortom,
de handel in reststromen gaat gepaard met
hoge transactiekosten. Bedrijven hebben een

‘Ik mis een soort marktplaats van vraag
en aanbod voor circulaire producten.
Wij zoeken restmateriaal van andere
bedrijven, waarmee we samen met ons
gebruikt doekmateriaal weer (nieuwe)
andere producten mee kunnen maken.’
Respondent enquête Rode Draden 2022 —

(financiële) stimulans nodig om dit proces
in te gaan. Wanneer reststromen een lage
restwaarde hebben en nieuwe grondstoffen
relatief goedkoop zijn, is de handel in reststromen over het algemeen onvoldoende
aantrekkelijk.
Fysieke en digitale handelsplatformen kunnen
een rol spelen in het verbinden van vraag en
aanbod. Door het verlenen van extra diensten

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 51

en tools kunnen platformen transactiekosten
en risico’s verlagen. Alhoewel het aanbod
van (digitale) handelsplatformen toeneemt,
beperkt de handel in reststromen zich
vooralsnog tot persoonlijke netwerken. De
verdere ontwikkeling van handelsplatformen
is sterk afhankelijk van de externe factoren
die de handel in reststromen stimuleren
of remmen, zoals de prijs van nieuwe
grondstoffen. (Royal HaskoningDHV, 2021)

« Naar menu

Rode Draad 7 Handel in secundaire grondstoffen en producten

CASUS

ARKIVE
Toen Sinem Tuncer ontdekte dat
er jaarlijks honderden miljoenen
aan ongebruikte beautyproducten
worden vernietigd wilde zij hier
iets aan doen. De eerste stap?
Het ontwikkelen van een digitaal
handelsplatform voor het verkopen
van beautyproducten die anders
vernietigd zouden worden: eyeliners
met een schoonheidsfoutje en
lippenstiften die te lang op de
schappen zijn blijven liggen.

Maar het succes van Arkive is geen gegeven.
Het vinden van beautymerken die reststromen
via het platform willen verkopen is een
uitdaging. De uitdagingen waar Arkive tegen
aanloopt zijn kenmerkend voor de handel in
reststromen:

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 52

• Verantwoordelijkheid. Producenten
leggen in sommige gevallen contractueel
vast dat retailers onverkochte artikelen
niet mogen doorverkopen, nog mogen
terugsturen. Producten leggen hiermee
de verantwoordelijkheid bij de retailer.
Retailers hebben geen andere mogelijkheden dan de producten te laten
vernietigen.

• I mago. Op cosmetische producten
moet de houdbaarheid worden vermeld.
Na deze periode kan de functionaliteit en
kwaliteit van het product achteruitgaan.
Om de kwaliteit van hun producten
te garanderen halen producenten
cosmetische producten van de markt
wanneer de houdbaarheidsdatum is
verstreken. Daarnaast willen producten
vaak niet dat de producten tegen een
discount-tarief wordt aangeboden om
de ‘high-end imago’ te waarborgen.
• T
 ransactiekosten. De productiekosten
en marktprijs van cosmeticaproducten
zijn relatief laag. De transactiekosten die
gepaard gaan met het aanbieden van de
reststromen overstijgt al snel de eventuele
restwaarde.

« Naar menu

Rode Draad 7 Handel in secundaire grondstoffen en producten

Tips & Tools
Kansen voor Circulaire Handelsplatformen
Royal HaskoningDHV
Digitale handelsplatformen kunnen een rol
spelen bij elkaar brengen van aanbieders en
afnemers van reststromen. Dit rapport biedt
inzicht in in de succesfactoren van circulaire
handelsplatformen en de manieren waarop
provincies gebruik kunnen stimuleren. Ook
een overzicht van bestaande platformen.
hoe-kunnen-digitale-%20handelsplatformen-voor-

Normen en richtlijnen voor secundaire
grondstoffen
NEN
Breed gedragen afspraken bevorderen het
vertrouwen in de kwaliteit en de veiligheid
van secundaire grondstoffen, materialen
en producten. Wil je meewerken aan de
ontwikkeling van normen en richtlijnen ter
bevordering van de handel in secundaire
grondstoffen? Neem dan contact op met
het NEN.

secundaire-%20grondstoffen-succesvol-worden-

www.nen.nl/speerpunten/afspraken-voor-een-circulaire-

ingezet-%20q/12725

economie/afval-en-secundaire-grondstoffen

www.royalhaskoningdhv.com/nl-nl/nederland/projecten/

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 53

Zoekmachine voor Grondstof
Circulair.Biz
Bedrijventerreinen vormen een belangrijke
bron van reststromen. De CE grondstof
zoekmachine brengt de (herbruikbare en
waardevolle) reststromen per terrein in kaart.
Zoek naar een specifieke grondstof of ontdek
welke grondstoffen er beschikbaar komen bij
bedrijven in jouw regio.
www.circulair.biz

« Naar menu

8. Kosten

van arbeid
Circulair ondernemen omvat relatief veel
arbeidsintensieve processen. De kosten
van arbeid kunnen een belangrijk obstakel
vormen bij circulair ondernemen. Bijna de
helft van de bedrijven stelt dat met de
huidige kosten van arbeid circulaire
activiteiten niet rendabel te maken zijn.
Uit cijfers van het CBS blijkt dat het aandeel werkgelegenheid
binnen de circulaire sector (1,19%), ruim boven het aandeel
toegevoegde waarde ligt van de sector (0,79%). Hieruit
kan geconcludeerd worden dat de circulaire economie
gekenmerkt wordt door een hoge mate van arbeidsintensieve activiteiten (CBS, 2021). Het toepassen van
circulaire strategieën vraagt veelal om maatwerk. Zo worden
bij recycling producten vaak handmatig gesorteerd en bij
reparatie producten handmatig gerepareerd. Doordat het
gaat om unieke handelingen is het lastig te automatiseren.

Met de huidige kosten van
arbeid zijn circulaire activiteiten
rendabel te maken
(Naar R-strategie: n=98)

Reuse en/of Rethink

2,6

Reduce

2,7

Re-use

2,7

Repair,
Remanufacture of
Refurbishment

2,3

2,8

Recycling

Gemiddeld: 2,7
1

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 54

Helemaal
oneens

2

3

4

5
Helemaal
eens

« Naar menu

Rode Draad 8 Kosten van arbeid

De relatief hoge kosten van arbeid die
gepaard gaan met circulaire strategieën,
maken dat circulaire activiteiten economisch
gezien niet altijd lonen. Dit geldt zeker wanneer
nieuwe grondstoffen, materialen en producten
relatief goedkoop zijn. Bijna de helft (46%) van
de bedrijven stelt dat met de huidige kosten
van arbeid circulaire activiteiten niet rendabel
te maken zijn. Dit percentage is hoger bij
bedrijven die actief zijn op de arbeidsintensieve
strategieën ‘Repair, Refurbishment en
Remanufacturing’. Van deze groep bedrijven
geeft zelfs twee op de drie bedrijven (67%)
aan het oneens te zijn met de stelling:
“Met de huidige kosten van arbeid zijn
circulaire activiteiten rendabel te maken.”

Arbeidsintensieve activiteiten kunnen bij
voldoende schaal worden geoutsourced
naar landen met lagere lonen. De vraag is
echter in hoeverre dit wenselijk is, onder
andere. vanwege de milieukosten die
gepaard gaan met internationaal transport,
de economische afhankelijkheid van het
buitenland en het verlies van toezicht op de
arbeidsomstandigheden. Ook zien we dat
binnen de circulaire economie veel wordt
gewerkt met mensen met een afstand tot
de arbeidsmarkt.

‘Zolang we geen veranderingen
aanbrengen in belasting op arbeid,
vervuiling en reststromen,
blijft het een oneerlijke positie.’
Respondent enquête Rode Draden 2022 —

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 55

« Naar menu

Rode Draad 8 Kosten van arbeid

CASUS

TINY LIBRARY
Een baby op komst? Dat vraagt
om het in huis halen van een
babyuitzet. Denk aan een wiegje,
kinderwagen, box en Maxi-Cosi.
Deze producten zijn duur en gebruik
je relatief kort. Tiny Library biedt
de mogelijkheid om een babyuitzet
te huren in plaats van kopen. Als je
de artikelen niet langer nodig hebt,
stuur je die terug. Tiny Library
controleert de artikelen en maakt
ze klaar voor de volgende klant.

Het klaarmaken van het artikel voor de
volgende klant is een tijds- en arbeidsintensief
proces en dus kostbaar. De kinderwagen is
een goed voorbeeld. Zodra een kinderwagen
is ontvangen, moet worden nagelopen of
deze in goede staat is. De stoffen moeten
worden losgemaakt en gaan naar de stomerij
om gereinigd te worden. De wielen worden
schoongespoten en ook andere onderdelen
moeten worden schoongemaakt. Wanneer
de stoffen terug zijn van de stomerij, moeten
deze weer op de juiste manier worden
bevestigd: een echte friemelklus. De vele
kleine handelingen tellen al snel op en
brengen hoge kosten met zich mee.

De vele kleine handelingen
tellen al snel op en brengen
hoge kosten met zich mee.
Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 56

« Naar menu

Rode Draad 8 Kosten van arbeid

Tips & Tools
Circulair Ondernemen: WTF?! #2
Circl
In de tweede aflevering van de reeks
‘Circulair Ondernemen: WTF?!’ wordt
besproken wat de gevolgen zijn van de
belemmering: “arbeid is duur en (nieuw)
materiaal goedkoop”.

Personeel aannemen? Vraag subsidie aan
Kamer van Koophandel
Heb je behoefte aan extra personeel, maar
twijfel je hierover omdat de loonkosten dan
stijgen? Ontdek de subsidies en regelingen
waarmee je de kosten van personeel
aannemen beperkt.

https://circl.nl/update/terugkijken-circulair-ondernemen-

www.kvk.nl/advies-en-informatie/personeel/personeel-

wtf-2

aannemen-vraag-subsidie-aan

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 57

« Naar menu

Bronnen
CBS (2020)
Financieringsmonitor
www.cbs.nl/nl-nl/publicatie/2021/06/
financieringsmonitor-2020

Ministerie van Infrastructuur
en Waterstaat (2021)
Opvolging verkenningen
Taskforce Herijking Afvalstoffen

Planbureau voor de
Leefomgeving (2021)
Policy brief - mogelijke doelen
voor een circulaire economie

Rijksoverheid (2020)
Brede Maatschappelijke
Heroverweging: Naar een
economie zonder afval

www.rijksoverheid.nl/documenten/kamer-

www.rijksoverheid.nl/documenten/

www.rijksoverheid.nl/documenten/

CBS (2021)
Monitoring werkgelegenheid
en toegevoegde waarde in de
circulaire economie

stukken/2021/03/01/opvolging-

rapporten/2021/07/14/policy-brief-pbl-

rapporten/2020/04/20/bmh-11-naar-

verkenningen-taskforce-herijking-

mogelijke-doelen-circulaire-economie

een-economie-zonder-afval

www.cbs.nl/nl-nl/longread/aanvullende-

Ministerie Economische Zaken
en Klimaat (2019)
Onderzoek beleidsaanpak
MKB-financieringsmarkt

Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (2019)
Knelpunten Financiering CE
Maakindustrie

Royal HaskoningDHV (2021)
Eindrapportage Circulaire
Handelsplatformen

statistische-diensten/2021/monitoringwerkgelegenheid-en-toegevoegdewaarde-in-de-circulaire-economie

afvalstoffen

nederland/projecten/hoe-kunnen-digitale-

Kenniskaart Circulaire Economie

rapporten/2019/09/19/bijlage-1-

https://kenniskaarten.hetgroenebrein.nl/

onderzoek-beleidsaanpak-mkb-

Rijksoverheid (2021)
Concretisering doelen circulaire
economie

kenniskaart-circulaire-economie/huidige-

financieringsmarkt

www.rijksoverheid.nl/documenten/kamer-

www.rijksoverheid.nl/documenten/

wet-en-regelgeving

stukken/2021/07/14/concretisering-doelen-

KplusV (2020)
Risicokapitaal in de vroege fase

Planbureau voor de
Leefomgeving (2021)
Integrale CE Rapportage

www.kplusv.nl/wp-content/uploads/

www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/

2021/03/Risicokapitaal_in_de_Vroege_

pbl-2021-integrale-circulaire-economie-

Rijksoverheid (2021)
Uitvoeringsprogramma
Circulaire Economie

Fase_Onbenut_potentieel_verzilveren.pdf

rapportage-2021-4124.pdf

www.rijksoverheid.nl/documenten/rappor-

circulaire-economie

ten/2021/10/18/uitvoeringsprogrammacirculaire-economie

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 58

www.royalhaskoningdhv.com/nl-nl/

handelsplatformen-voor-secundairegrondstoffen-succesvol-worden-ingezetq/12725

Raad voor de Leefomgeving
en Infrastructuur (2015)
Circulaire economie Van wens naar uitvoering
www.rli.nl/sites/default/files/rli028-1_wtk_
advies_circ_eco_interactief_2.pdf

« Naar menu

TNO (2021)
Transitioning towards a
circular manufacturing
industry
http://resolver.tudelft.nl/

Versnellingshuis
Nederland Circulair!
en VNO-NCW (2021)
Roadmap Chemische
Recycling Kunststoffen

uuid:00bf2c64-7caf-48da-bfc8-

www.rijksoverheid.nl/

37dafd840ee3

documenten/rapporten/2021/
03/12/bijlage-1-roadmap-

UPCM (2021)
Werkwijze Uitvoeringsprogramma Circulaire
Maakindustrie 2019 – 2023

chemische-recycling

https://circulairemaakindustrie.nl/
app/uploads/2021/11/
Werkwijze-UPCM-2021122.pdf

Rode Draden 2022 | Versnellingshuis Nederland Circulair! 59

Een foto van
de grootste
belemmeringen
die circulaire
bedrijven op
dit moment
ondervinden.

versnellingshuisce.nl