Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

30 196

Duurzame ontwikkeling en beleid

Nr. 56

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN MILIEUBEHEER EN VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 april 2009
1. Inleiding
Dit kabinet maakt zich sterk voor een duurzame en innovatieve samenleving. Het coalitieakkoord maakte dat al duidelijk en in het aanvullend
beleidsakkoord «Werken aan toekomst» is het nogmaals benadrukt. Mede
namens de ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksaangelegenheden, Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Economische Zaken,
Wonen, Wijken en Integratie en de Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat, beschrijven wij de resultaten van het kabinetsbeleid voor duurzame
ontwikkeling tot nu toe, de reactie van het kabinet op de Monitor Duurzaam Nederland1 en de versterkte inzet van het kabinet op het gebied van
duurzame ontwikkeling.2 We maken van de gelegenheid gebruik om een
reactie te geven op het Living Planet Report van het Wereldnatuurfonds,
mede naar aanleiding van vragen van de heer Vendrik.
De afgelopen jaren brachten een opeenvolging van crises: eerst de
voedsel- en energiecrises, gevolgd door de kredietcrisis en de financiëleen economische crisis. Daarnaast hebben we te maken met klimaatverandering en het voortdurend verlies van mondiale biodiversiteit. Duidelijk is
dat de voortschrijdende globalisering leidt tot steeds grotere afhankelijkheden. De internationale coördinatiemechanismen hebben daarmee geen
gelijke tred gehouden. Mondiale vraagstukken vragen om een mondiale
aanpak en actie op nationaal en lokaal niveau, zowel met het oog op ons
welzijn, als dat van anderen.

Verschenen op 10 februari 2009, opgesteld
door CBS, CPB, PBL en SCP.
2
De voortgangsrapportage over de Kabinetsbrede Aanpak Duurzame Ontwikkeling (KADO)
is aangekondigd in de brief van 16 mei 2009;
Kamerstukken II, 2007–2008, 30 196, nr. 32.

Hoewel de prijzen voor voedsel, energie en grondstoffen na het bereiken
van een recordhoogte in 2008 in snel tempo zijn gedaald, wordt verwacht
dat ze de komende jaren opnieuw zullen stijgen. Ontwikkelingslanden zijn
en worden door de economische en financiële crisis onevenredig hard
getroffen. Dit resulteert niet alleen in Afrika, maar ook in vele landen in
Azië en Latijns-Amerika, in een dramatische verslechtering van de sociaal-

KST130773
0809tkkst30196-56
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 56

1

1

economische situatie. Verwacht wordt dat het bereiken van de Millenniumdoelen als gevolg van de crisis met minstens 6 jaar is vertraagd: in plaats
van 2015 niet eerder dan 2021. Bovendien worden als gevolg van klimaatverandering de leefomstandigheden van tientallen miljoenen mensen in
de komende jaren bedreigd. Juist in ontwikkelingslanden zijn mensen
kwetsbaar en is ecosysteembehoud relevant: wat het ecosysteem oplevert
(ecosysteemdiensten) maakt daar een relatief groter deel uit van het
inkomen («GDP of the poor»). Deze ontwikkelingen vragen om een
adequaat, gezamenlijk en wereldwijd antwoord.
Hoewel de crisis zich het sterkst laat voelen op economisch en financieel
vlak, beperkt het kabinet zich in «Werken aan toekomst» niet tot maatregelen op financieel-economisch gebied. Het kabinet grijpt de recessie aan
om een aantal fundamentele opgaven aan te pakken. Van het stimuleringspakket van ruim 6 miljard euro heeft circa 2 miljard euro direct betrekking
op duurzaamheid. Daarnaast is het beleid gericht op het herstel van de
balans in onze economie, zoals het wegnemen van perverse korte termijn
prikkels en stimuleren van duurzaam gedrag. Hiermee wordt een structurele impuls gegeven aan duurzaamheid en innovatie.
Zoals de Monitor Duurzaam Nederland aangeeft, spelen de grootste
«zorgen voor morgen» op wereldschaal. De omvangrijke ecologische
voetafdruk van Nederland en andere ontwikkelde landen vraagt om structurele hervormingen van de mondiale economie. Het belang en de
urgentie van de vraagstukken is groot. Juist omdat we het als Nederland
op een aantal terreinen goed doen, verkeren we in een goede positie om
nieuwe stappen te zetten op weg naar een duurzaam Nederland en bij te
dragen aan een duurzame wereld.
In paragraaf 2 worden de beleidsconsequenties geschetst die worden
verbonden aan aanbevelingen uit de Monitor Duurzaam Nederland en het
Living Planet Report. In paragraaf 3 wordt een perspectief op de toekomst
geschetst. Dit vergezicht formuleert geen nieuw beleid, maar dient als
oriëntatie in het maatschappelijk debat. Paragraaf 4 geeft een samenvatting van enkele belangrijke resultaten die, mede in het kader van KADO,
zijn gerealiseerd. In paragraaf 5 wordt aangeven hoe «Werken aan
toekomst» het KADO-programma versterkt.
2. De Monitor Duurzaam Nederland en Living Planet Report
De Monitor is op verzoek van het kabinet opgesteld door het Centraal
Bureau voor Statistiek en de drie Rijksplanbureaus. De Monitor maakt het
begrip duurzame ontwikkeling concreet door middel van de kapitalenbenadering en brengt daarmee de bronnen van onze welvaart in beeld.
Met deze kapitalenbenadering wordt duurzaamheid niet alleen uitgewerkt
voor de milieuvraagstukken (natuurlijk kapitaal), maar ook voor de andere
aspecten van onze samenleving die voor toekomstige welvaart relevant
zijn (menselijk, maatschappelijk en economisch kapitaal). Uitgangspunt is
dat de kapitalen in Nederland in stand moeten blijven voor toekomstige
generaties en dat wordt gekeken naar het beslag dat we als Nederland
leggen op kapitalen buiten Nederland, overeenkomstig de definitie van de
Brundtland-commissie.
De Monitor geeft een gemengd beeld van de situatie. Duidelijk is dat in
Nederland sprake is van een hoog niveau van menselijk, sociaal en economisch kapitaal, al zijn er op dat vlak enkele aandachtspunten, zoals rond
arbeid en vergrijzing, kennis en sociale cohesie. Onze leefwijze heeft
echter een grote invloed op het mondiaal natuurlijk kapitaal, vooral door
CO2-emissies, import van grondstoffen en energie en afnemende biodiversiteit (zowel in als buiten Nederland). Dit leidt onder meer tot aantasting van bronnen van welvaart van mensen buiten Nederland. De Monitor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 56

2

laat zien dat vooral de allerarmste landen in rap tempo interen op hun
natuurlijke hulpbronnen, waardoor het voortbestaan van volgende generaties wordt bedreigd. Ook wordt in deze landen vaak onvoldoende geïnvesteerd in andere kapitaalvormen die voor welvaart op langere termijn
nodig zijn.
De Monitor constateert dat de in het KADO-programma gekozen thema’s
zich op de belangrijkste zorgpunten richten: klimaat en biodiversiteit in
relatie tot mondiale welvaartsvraagstukken.
Bovenstaand beeld komt ook naar voren uit het Living Planet Report van
het Wereld Natuur Fonds (WNF) en Global Footprint Network. Het rapport
stelt dat de wereld afstevent op een ernstige milieucrisis, omdat de druk
die de mens op de aarde uitoefent nu al bijna één derde hoger ligt dan
wat de planeet aan kan. Als wat de mensheid vraagt van de aarde in
hetzelfde tempo blijft groeien dan zouden we rond 2040 twee planeten
nodig hebben.
Het Living Planet Report gebruikt twee indexen. De Living Planet Index
meet de staat van de mondiale biodiversiteit en laat zien dat de biodiversiteit de afgelopen decennia fors is afgenomen. De Ecologische Voetafdruk
meet het beslag dat de menselijke consumptie legt op het regeneratievermogen van de aarde. Het LPR berekent dat in 2005 de ecologische
voetafdruk van Nederlanders gemiddeld 4.4 globale hectare (gha) per
persoon bedraagt. De biocapaciteit die bij de huidige wereldbevolking
beschikbaar is, bedraagt 2,1 gha per persoon. Bij het berekenen van de
biocapaciteit worden de behoeften van dier- en plantensoorten niet
meegerekend.
Op het eerste gezicht lijkt er een verschil te zijn tussen de cijfers van het
Living Planet Report en de Monitor Duurzaam Nederland als het gaat om
de voetafdruk. In de Monitor wordt vermeld dat het landgebruik door
consumptie per hoofd van de Nederlandse bevolking ongeveer één
hectare bedraagt. De ecologische voetafdruk van het LPR is een combinatie van ruimtegebruik door de gebouwde omgeving, het winnen van
natuurlijke hulpbronnen (landbouwproducten, hout, vis, etc) en de
«carbon footprint». Dat laatste is het landgebruik dat we nodig zouden
hebben als we alle broeikasgassen die we uitstoten vast willen leggen via
groene planten (de CO2-voetafdruk). In werkelijkheid doet de mensheid
dat slechts gedeeltelijk. Het is dus geen daadwerkelijk ruimtegebruik,
maar een maat om de omvang van de klimaatemissies in uit te drukken.
Zoals bekend willen we het CO2-probleem vooral aanpakken door een
voortvarend klimaatbeleid, bestaande uit energiebesparing, opwekking
van duurzame energie, plafonnering van CO2-emissies en CO2-opslag.
Voor Nederland is de CO2-voetafdruk meer dan de helft van de Ecologische Voetafdruk.
Het kabinet herkent de algemene kenschets en de gesignaleerde zorgpunten uit de Monitor en het Living Planet Report. Het overheidsbeleid is
er op gericht om alle relevante kapitalen in goede toestand te brengen of
te houden, niet alleen in Nederland maar ook internationaal. Sociale
cohesie is op ieder niveau van groot belang en het is een belangrijke
verantwoordelijkheid van alle ontwikkelde landen te voorkomen dat
welvaart en ontwikkeling hier leidt tot afname van kapitaal in de landen
die de grondstoffen produceren. Het voorkomen van verlies van biodiversiteit en uitputting van grondstoffen in die landen is ook een kwestie van
eigen belang; de duurzaamheid van welvaart hier is mede afhankelijk van
duurzame exploitatie van hulpbronnen daar.
Het kabinet onderschrijft de noodzaak van het beperken van de ecologische voetafdruk. Het kabinet acht de gecombineerde voetafdruk van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 56

3

LPR communicatief sterk, maar hij heeft als nadeel dat verschillende
problemen met verschillende gevolgen – die ieder voor zich van groot
belang zijn – onder één noemer worden gebracht. Eén van de gevolgen
daarvan is dat niet alle effecten of verschuivingen van effecten even goed
zichtbaar worden. Het kabinet zal kortheidshalve ook wel over de ecologische voetafdruk praten, maar als het op meten of maatregelen aankomt,
zal steeds een onderscheid moeten worden gemaakt tussen ruimtegebruik, onttrekking van grondstoffen en emissies van stoffen.
Als rijk land met een open economie, grote internationale bedrijven en
veel internationale organisaties en netwerken heeft Nederland de mogelijkheden om een bijdrage aan de oplossing van deze mondiale
problemen te leveren. Hier komen we later op terug.
Terecht signaleert de Monitor dat keuzes moeten worden gemaakt, omdat
niet alle doelen tegelijk kunnen worden bereikt. Het gaat daarbij niet
alleen om de keuzes tussen verschillende korte termijn belangen, zoals
tussen verhoging van de arbeidsparticipatie en vrije tijd, maar ook om de
spanning tussen de korte termijn en de lange termijn (zoals bij investeringen in onderwijs en bij klimaat- en biodiversiteitsbeleid), tussen het
individuele en het collectieve belang, en tussen hier en elders. Het kabinet
onderkent deze spanningsvelden en ziet het als zijn verantwoordelijkheid
om een verantwoorde afweging te maken en daarbij voorop te stellen dat
waar mogelijk synergie wordt bereikt, zoals onder meer met de transitieaanpak wordt beoogd. Daarbij is de uitdaging om de dynamiek in de
samenleving goed te benutten. Speerpunten in dit verband zijn samenhang binnen het overheidsbeleid, internationale afstemming en samenwerking, coherentie van nationaal met internationaal en Europees beleid,
een sterke kennisbasis en (maatschappelijke en technologische) innovatie.
Het kabinet verbindt de volgende beleidsconsequenties aan de aanbevelingen uit de Monitor:
– Bij beleidsontwikkeling oog te hebben voor de gesignaleerde afruilrelaties en mogelijk synergie tussen alle dimensies die voor duurzame
ontwikkeling van belang zijn.
– Doorgaan met de in het KADO-programma gekozen aanpak en
thema’s.
– Voortdurend sterke inzet op mondiale duurzaamheid gericht op tegengaan klimaatverandering, behoud van mondiale biodiversiteit, klimaatadaptatie en bevordering van hernieuwbare energie
– Groter accent op een internationale aanpak gericht op duurzame
economische ontwikkeling en handel.
Het kabinet zal het CBS en de samenwerkende planbureaus vragen om in
de komende jaren de gegevens te actualiseren en op internet te publiceren en de gesignaleerde vraagstukken en afruilrelaties nader te analyseren. Tevens zal hen gevraagd worden om de internationale dimensie
van de Monitor te versterken en daarbij de mogelijkheden voor internationale vergelijking en tot beïnvloeding van de ecologische voetafdruk te
verkennen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 56

4

3. Een wereld te winnen
«Malediven worden klimaatneutraal; ANP, 15 maart 2009
De Malediven willen op termijn klimaatneutraal worden. President Mohamed Nasheed
schrijft dat zonnepanelen en windmolens olie moeten vervangen als energiebron.
De Malediven liggen slechts anderhalve meter boven zeeniveau. Klimaatverandering kan
voor de bewoners van deze eilanden dan ook funest zijn. «Klimaatverandering is geen
vaag en abstract gevaar, maar een reële bedreiging voor onze veiligheid. Klimaatverandering bedreigt niet alleen de Malediven, maar het bedreigt ons allemaal», aldus
Nasheed in het artikel. Volgens de president is het niet goedkoop om klimaatneutraal te
gaan leven, maar is er geen andere mogelijkheid. «Groener leven kan veel kosten, maar
weigeren actie te ondernemen kost ons de aarde.»

De Monitor schetst Nederland als een klein, welvarend land, maar met
een relatief grote ecologische voetafdruk. Per hoofd van de bevolking zijn
de aan consumptie gerelateerde broeikasgasemissies in Nederland hoog.
Vijf keer hoger dan ze moeten zijn als we de mondiale temperatuurstijging
willen beperken tot twee graden en uitgaande van een toekomstige
wereldbevolking van 9 miljard mensen.1 Dit zijn grote uitdagingen. Van de
overheid mag worden verwacht, dat zij een perspectief schetst als oriëntatie op de lange-termijn ontwikkeling van ons land.2
Het kabinet heeft vorig jaar in zijn brief de acties van het KADOprogramma geplaatst in het licht van lange-termijn doelen per thema. De
schets die het kabinet hieronder geeft verbindt de toekomstbeelden van
de verschillende thema’s en vult deze aan met noties uit de Monitor. Het
geeft een vergezicht op hoe Nederland er uit zou kunnen zien, als het zich
verder ontwikkelt in een klimaatneutrale en klimaatbestendige richting en
minder afhankelijk wordt van fossiele brandstoffen. Het kabinet formuleert
hiermee geen nieuw beleid, maar geeft een aanzet tot een dialoog met
samenleving. Het kabinet wil dit beeld in wisselwerking met maatschappelijke partijen verder uitwerken tot een gedeelde toekomstvisie die inspireert en verbindt. Daarbij zal ook aandacht moeten worden besteed aan
de afruilrelaties zoals die in de Monitor zijn aangeduid. In het vergezicht in
deze paragraaf ligt de nadruk op klimaatverandering, ruimte, energie en
grondstoffen. Bij de uitwerking zal ook een relatie moeten worden gelegd
met individuele en sociale ambities en zullen internationale afhankelijkheden en verantwoordelijkheden aan de orde moeten komen.

Vergezicht
Allereerst zorgen we er voor, dat onze dichtbevolkte delta, de veiligste van
de wereld is en blijft. We vangen de te verwachten zeespiegelstijging en
de toename van de rivierafvoer op door slimme dijken, door goed te
zorgen voor een blijvende zoetwatervoorraad, door het water een belangrijker plaats te geven in onze ruimtelijke ordening en voluit te leven met
het water.

1

Monitor Duurzaam Nederland, p. 123.
Voor de Randstad heeft het kabinet een
ruimtelijk toekomstperspectief vastgelegd in
de Structuurvisie Randstad 2040. De keuzes
passen bij aanbevelingen uit Nederland Later
(MNP, 2007) en zijn beoordeeld duurzaamheids- en milieueffecten. Met name de verstedelijkingsstrategie in combinatie met de
mobiliteitskeuzes én de inzet met betrekking
tot groen en blauw (naar een «Groenblauwe
Delta») dragen daar aan bij. Zie Tweede
Kamer, Vergaderjaar 2008–2009, 31 089,
nrs. 21, 26, 27, 28 en 29.

2

We benutten onze geografische ligging door op grote schaal wind te
vangen, met name op de Noordzee. We hebben een duurzame energiehuishouding en benutten elektriciteit onder andere voor het opladen van
de elektrische auto. Hierdoor ontstaat er tevens een schoon en zuinig
transportsysteem. Door de combinatie van een sterke agrosector, een
sterke chemische industrie en een sterke logistieke sector, behoort Nederland tot de koplopers in de import, verwerking en opwaardering van duurzaam geproduceerde biomassa. Veel van onze materialen en chemicaliën
worden gemaakt door de «biobased economy». De Nederlandse land- en
tuinbouw is duurzaam en draagt bij aan (mondiale) welvaart en voedselzekerheid. De voedselconsumptie is verschoven naar duurzaam geproduceerde plantaardige eiwitten en duurzaam geproduceerde dierlijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 56

5

eiwitten. Nederland bevindt zich in de voorhoede bij de ontwikkeling en
productie van nieuwe duurzame eiwitproducten.
Er zal een grote slag worden gemaakt naar energieneutraliteit in onze
gebouwenvoorraad en verduurzaming op het terrein van mobiliteit. Nu
zijn beide belangrijke bronnen van energieconsumptie en broeikasgasemissies. Vele decentrale bronnen van duurzame energie (zoals kassen,
gebouwen en productieprocessen) kunnen zijn gekoppeld via een slim
netwerk, ook op Europese schaal. Steden, wijken en landschap zijn
aantrekkelijk en bieden een goede en gezonde leefomgeving. Door een
sterke wisselwerking tussen groene, blauwe en rode functies, wordt kwaliteit gecreëerd. Onze zee- en luchthavens lopen nu al voorop en zijn dan de
groenste van de wereld: slim, zuinig, veilig, stil en schoon.
In de dichtbevolkte delta blijft op het land echte natuur schaars, maar we
zorgen er wel voor dat de milieukwaliteit goed voor mens en natuur is. We
pakken onze verantwoordelijkheid voor de mondiale biodiversiteit door
beheer en ontwikkeling van ons deel van het maritieme ecosysteem: langs
de kust, de zuidwest Delta, het IJsselmeergebied, de Wadden en de
Noordzee; door grondstoffen en goederen te importeren die op duurzame
wijze zijn geëxploiteerd en geproduceerd; en door bij te dragen aan de
instandhouding van mondiale ecosystemen.
We delen kennis en ervaring op het gebied van waterbeheer en verbinden
ons met de grote deltagebieden van de wereld om samen te leren en te
ontwikkelen. Het gaat hier om brede maatschappelijke samenwerking
waar lokale overheden, zoals waterschappen, provincies, en het bedrijfsleven, waterbedrijven en kennisinstellingen, partnerschappen ontwikkelen. In de toenemende vraag naar grondstoffen wordt voorzien op een
wijze die het draagvermogen van het ecosysteem niet overschrijdt. Op
mondiaal niveau zetten Nederland en Europa zich in voor alle vier de
kapitalen van duurzaamheid: natuurlijk, menselijk, sociaal en economisch.
Nederland groeit verder als kenniseconomie, versterkt zijn positie op het
gebied van deltatechnologie, windenergie, biobased economy en groene
logistiek en profileert zich daarbij als land van recht en vrede. Nederland
streeft naar een hoog niveau van publieke voorzieningen en publieke
goederen.
Het Nederland van de toekomst is duurzaam én concurrerend, door
ondernemerschap, innovatie en grote sociale cohesie. Er is een balans
gevonden tussen inkomen en vrije tijd, het individuele belang en het
collectieve belang, ook van latere generaties en mensen elders. Het onderliggend waardepatroon is gericht op individuele vrijheid en ontwikkeling,
een gezamenlijke toekomst, en verantwoordelijk handelen ten opzichte
van de ander en de planeet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 56

6

Illustratie: Toekomstvisie gebruik natuurlijke hulpbronnen. Dit schema deelt het aardesysteem in vier kwadranten in. Ieder kwadrant heeft een
andere functie en vraagt een andere strategie. Fossiele brandstoffen zitten in het kwadrant rechtsboven; in dat kwadrant zijn de bronnen eindig en
enkele zelfs schaars. In dit beeld wordt het gebruik van fossiele brandstoffen uiteindelijk beëindigd; energie wordt zo veel mogelijk uit de stromen in
het kwadrant linksboven gewonnen. Als het eenmaal lukt om die – overvloedige – stromen te oogsten, kunnen ook materialen worden geproduceerd uit koolstof en kan zoet water uit zeewater worden gemaakt. In het kwadrant rechtsboven worden metalen en mineralen gewonnen en
hergebruikt; verontreiniging en klimaatverandering worden tegen gegaan. De onderste twee kwadranten duiden op het levende deel van het aardesysteem. Dit moet duurzaam worden beheerd en gebruikt. De hernieuwbare bronnen kunnen worden geoogst, maar niet meer dan het systeem kan
dragen. Vruchtbare bodem is niet hernieuwbaar, maar kan bij goed beheer langdurig worden gebruikt. Door een verschuiving naar het gebruik van
de hernieuwbare, abiotische grondstoffen, wordt de ecologische voetafdruk zo klein mogelijk gemaakt.
11 februari 2009: 370 steden doen mee met Europese «burgemeestersconvenant»
Gisteren hebben in Brussel zo’n 370 Europese steden hun handtekening gezet onder het
«Burgemeestersconvenant» en daarmee een extra klimaatinspanning beloofd. De bijna
vierhonderd steden willen meer doen dan 20 procent CO2-reductie (in 2020), ze willen ook
meer dan 20 procent hernieuwbare energie en een verhoging van de energie-efficiëntie
met meer dan 20 procent. «Al deze steden samen vertegenwoordigen ongeveer 80
miljoen burgers, op een totaal van 500 miljoen in de hele Europese Unie. Dat is een
enorme kracht», zei de eurocommissaris voor Energie Andris Piebalgs tegen de ondertekenaars. «Dit kan zorgen voor een besparing van 8 miljard euro op energiekosten en kan
een groot aantal banen scheppen.» Volgens de Europese Commissie staan de inspanningen van deze steden op het vlak van CO2-uitstoot gelijk met het uit het verkeer halen
van 35 miljoen voertuigen, of met het sluiten van twintig steenkoolcentrales met een
capaciteit van 50 megawatt. De twaalf Nederlandse steden die meedoen zijn: Eindhoven,
’s-Hertogenbosch, Tilburg, Breda, Helmond, Utrecht, Den Haag, Delft, Heerlen,
Amsterdam, Haarlem en Zoetermeer.
Bron: www.algemene-energieraad.nl

4. Er gebeurt al veel
Zowel binnen als buiten Nederland worden door overheden, bedrijven en
burgers veel initiatieven genomen die het geschetste vergezicht van
Nederland in de wereld dichter bij brengen. Nederland streeft naar beperking van klimaatverandering (mitigatie) en verlies van biodiversiteit, naar
het aanpassen aan onvermijdelijke klimaatverandering (klimaatbestendig-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 56

7

heid) en naar sociale cohesie en welvaart. Het kabinet zet hier op in, met
onder meer de projecten Schoon en Zuinig, de uitwerking van de Deltacommissie, Nederland Ondernemend Innovatieland en projecten rond
onderwijs, integratie en jeugd.
In de Kabinetsbrede Aanpak Duurzame Ontwikkeling zijn zes voor duurzaamheid belangrijke thema’s uit het kabinetsbeleid bij elkaar gebracht en
op ieder van die thema’s worden de nationale en de internationale agenda
met elkaar verbonden, waarbij innovatie en het benutten van kansen voor
Nederland voorop staan. Samen met verduurzaming van de bedrijfsvoering van de Rijksoverheid en een actieve rol in de maatschappelijke
dialoog over duurzaamheid wordt de kracht van de samenleving maximaal versterkt. In de bijlage1 vindt u specifieke informatie over de voortgang van het programma. De belangrijkste resultaten zijn:
– In december 2008 is een akkoord bereikt over het Europese Klimaat- en
Energiepakket.
– Mede door de inzet van Nederland hebben we met de richtlijn
hernieuwbare energie voor het eerst duurzaamheidscriteria voor
biomassa op Europees niveau. Met Brazilië, Indonesië, Maleisië en
Mozambique zijn samenwerkingsverbanden opgezet om biobrandstoffenproductie te verduurzamen.
– Het kabinet heeft bij aantreden 500 miljoen euro additionele middelen
beschikbaar gesteld voor investeringen in hernieuwbare energie in
ontwikkelingslanden. In samenwerking met internationale organisaties, andere donoren, het bedrijfsleven en NGO’s, worden programma’s uitgevoerd gericht op windenergie, zonne-energie, energie uit
biomassa en waterkracht.
– Met het advies van de Deltacommissie, het kabinetsstandpunt daarover en het Nationaal Waterplan, staat de aanpak van de voorziene
gevolgen van de klimaatverandering voor waterveiligheid en watervoorziening in Nederland hoog op de politieke agenda. Er is een ministeriële stuurgroep ingesteld onder voorzitterschap van de MP. Deze
heeft de hoofdlijnen voor een Deltawet vastgesteld, die de juridische
basis voor een deltaprogramma zal geven. De aankondiging van een
Deltafonds biedt perspectief op de realisering van de ambitieuze doelstellingen.
– Op verzoek van het kabinet hebben vier consortia plannen ontwikkeld
voor de modernisering van de Afsluitdijk, waarbij veiligheid, verkeer,
duurzame energie, natuur en ruimtelijke kwaliteit er op vooruit gaan.
Medio 2009 zal het kabinet een standpunt hierover innemen.
– Op 10 juni 2008 is het Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren
ondertekend, met afspraken over reductie van broeikasgasemissies en
de productie van duurzame energie. Negen jaarwerkprogramma’s
worden uitgevoerd. In de nota Landbouw, rurale bedrijvigheid en
voedselzekerheid geeft het kabinet onder meer aan hoe ze wil
bijdragen aan productiviteitsverbetering, voedselzekerheid en duurzame ketenontwikkeling. Het kabinet investeert hierin 400 miljoen euro
per jaar. Eind 2008 is het onderzoekprogramma Innovatie Eiwitketens
gestart, waarin wordt geïnvesteerd in technologie, marktontwikkeling
en consumentengedrag met betrekking tot eiwitten. Er is een dialoog
met grote ketenpartijen en maatschappelijke partijen gevoerd. Deze
heeft bijgedragen aan een beleidsagenda, die binnenkort naar de
Tweede Kamer wordt gestuurd. Ter illustratie hierbij de probleemschets die in deze dialoog tot stand is gekomen:

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 56

8

–

–

–

–

1

Cradle to cradle is een ontwerpconcept dat
past in duurzame ontwikkeling: producten,
bouwwerken en fysieke structuren moeten
zodanig worden ontworpen dat ze volledig
kunnen worden hergebruikt, in biologische zin
dan wel in technische zin.

In 2008 is een eerste pilotproject gestart met CO2-afvang bij de
elektriciteitscentrale van EON op de Maasvlakte. Eind 2008 heeft het
Kabinet twee projecten geselecteerd op het gebied van ondergrondse
opslag van CO2 en daarvoor een budget van 60 miljoen euro beschikbaar gesteld.
De duurzaamheidcriteria voor gebouwen en bouwwerken zijn nagenoeg geharmoniseerd en geüniformeerd en hebben hun plaats
gekregen in de criteria voor Duurzaam Inkopen.
Het «concept cradle to cradle» wordt toegepast in gebiedsontwikkeling
in Venlo, Almere en Hoofddorp. Toepassing bij productontwikkeling
wordt door verschillende ontwerpers, adviseurs en bedrijven in praktijk gebracht. Ook bij gebouwontwerp wordt het toegepast in Venlo
(Innovatoren in de Floriade), Wageningen (nieuwbouw instituut voor
ecologisch onderzoek) en de renovatie van het VROM-gebouw. Veel
bedrijven passen het concept toe bij hun productontwikkeling en het
Rijk ondersteunt dit met leerwerkprogramma’s voor koplopende
bedrijven en overheden. In het programma Duurzaam Inkopen waren
eind 2008 voor zes productgroepen aanvullende wensen opgesteld die
zijn geïnspireerd door C2C; eind dit jaar moeten het er vijfentwintig
zijn.1
Duurzame bedrijfsvoering bij het Rijk is uitgewerkt tot een werkprogramma onder leiding van BZK, waarin alle ministeries participeren.

Er gebeurt veel en de eerste resultaten worden zichtbaar. Het beeld is ook,
dat het voor een deel «papier en proces» is, waarvan burgers en bedrijven
nog weinig merken. De bijdrage van de overheid aan de maatschappelijke
dialoog blijft achter bij de oorspronkelijke verwachting van een jaar
geleden.
Zorgpunt is ook, dat we de doelen voor duurzame energie in 2020 niet
dreigen te halen. Op deze punten heeft het kabinet aanvullende maatregelen genomen, die in de volgende paragraaf worden beschreven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 56

9

13 februari 2009: Nederlandse overheid koploper CO2 reductie door duurzaam inkopen
De Nederlandse overheid reduceert 47% CO2 uitstoot op haar inkoopactiviteiten door
middel van het aanschaffen van zogenaamde «groene» producten, goederen en diensten.
Dit is gebleken uit onderzoek verricht door accountants- en adviesorganisatie PricewaterhouseCoopers (PwC)in opdracht van de Europese Commissie. Van de zeven onderzochte
landen heeft Duitsland (9%) het minste CO2 reductie op haar inkoopbeleid kunnen bewerkstelligen. Tevens is gebleken dat Europese overheden door middel van duurzaam inkopen
gemiddeld 1% aan kosten besparen. In de 7 landen is gekeken hoe zij zijn omgegaan met
het kopen van duurzame goederen. Het onderzoek wijst uit dat duurzaam inkopen heeft
geleid tot een gemiddelde CO2 reductie op overheidsinkopen van 25% in de onderzochte
landen. Gebleken is dat veel CO2 wordt bespaard door inkoop van groene stroom. Ook de
CO2 reductie bij de inkoop van kleding, schoonmaak en papier lig relatief hoog. Volgens
Peter van Driel, verantwoordelijk voor de publieke sector binnen PwC, moeten de verschillende Nederlandse overheden eraan werken om dit percentage te verhogen: «Als de
Nederlandse publieke sector voldoet aan de meest strenge criteria voor deze 10 productgroepen kan dit maximaal leiden tot een CO2 reductie van ongeveer 94%.»
Bron: www.ezpress.eu/news/9764/ (artikel ingekort)

5. Extra inspanningen voor duurzaamheid
Het kabinet wil werk, bedrijvigheid en soliditeit herstellen in de context
van behoud van sociale samenhang en bevorderen van een duurzame en
innovatieve economie. Het neemt aanvullende initiatieven over de hele
breedte van onderwerpen die in de Monitor Duurzaam Nederland aan de
orde zijn gesteld. Een groot deel is van budgettaire aard, zoals aanvullende financiering om de 20%-doelstelling voor duurzame energie in 2020
te halen, voor een sloopregeling voor vervuilende auto’s en het bevorderen van energiebesparing. Daarnaast zijn ook niet budgettaire maatregelen relevant, zoals de Crisis- en herstelwet, die onder leiding van de
Minister President zal worden ingediend.
Het kabinet heeft in Werken aan toekomst oog voor solidariteit tussen de
verschillende groepen en sectoren, maar ook tussen de verschillende
generaties, onder meer door maatregelen te nemen om de houdbaarheid
van de collectieve voorzieningen te waarborgen. Het kabinet wil de
economie niet herstellen in zijn oude toestand, maar de crisis benutten
om doorgeschoten onevenwichtigheden weer in balans te brengen.
Nederland kan beter voorbereid op de toekomst uit de crisis komen, als
het de samenleving op cruciale punten, zoals onderwijs, arbeidsmarkt,
duurzame energie, mobiliteit en steden, structureel versterkt.
De grootste problemen die er zijn (mondiale biodiversiteit en klimaat)
lossen we echter niet op door alleen te focussen op wat we binnen de
grenzen van Nederland kunnen doen. Onze verantwoordelijkheid ligt ook
buiten onze grenzen, vooral met het oog op de grote hoeveelheid grondstoffen en goederen die Nederland importeert. Nederland heeft, samen
met andere rijke landen, een verantwoordelijkheid voor het tegengaan
van verder verlies van biodiversiteit en het beperken van de CO2-uitstoot.
In EU-verband zal worden ingezet op het verkleinen van onze ecologische
voetafdruk.
Aan het KADO-programma worden de volgende thema’s toegevoegd, met
de in het kader vermelde doelen en resultaatbeelden:

5.1 Duurzame globalisering en klimaat
Om een impuls te geven aan een vorm van globalisering die bijdraagt aan
duurzame ontwikkeling moet effectief gebruik worden gemaakt van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 56

10

internationaal opgebouwde posities in relevante fora. Hierbij kunnen
«best practices» in eigen land internationaal onder de aandacht worden
gebracht. Voorts wordt in multilateraal en Europees verband aandacht
worden gevraagd voor het gebruik van non-trade concerns (NTC’s)1 –
duurzaamheidvraagstukken in de context van handel, zoals zorgen over
het milieu, respect voor mensenrechten en arbeidsnormen en dierenwelzijn – en zal de rol en inbreng van ontwikkelingslanden in het streven
naar internationale duurzaamheid worden ondersteund. Ook in internationaal verband zal de aandacht voor maatschappelijk verantwoord ondernemen worden versterkt. Eén van de middelen is een Handvest voor Duurzaam Economisch Handelen. Daarnaast bestaat op grond van de OESOrichtlijnen in beginsel een mogelijkheid voor (organisaties van/voor)
consumenten om informatie te vragen aan bedrijven onder andere op het
vlak van productiewijzen en de mate waarin bedrijven verantwoordelijkheid nemen in de keten.
Lange termijndoel

Bevorderen van duurzame internationale ontwikkeling en het tot
stand brengen van een nieuw klimaatakkoord, waarbij ontwikke
lingslanden een effectieve inbreng hebben

Resultaatbeeld 2011

– Een effectieve, eerlijke en alomvattende klimaatovereenkomst voor
de periode na 2012 is tot stand gebracht en geïmplementeerd1. De
EU draagt haar «fair share» bij aan de financiering van mitigatie en
adaptatie, met name ten behoeve van de meest kwetsbare ontwikkelingslanden. De financiële architectuur ter ondersteuning van het
internationaal klimaatbeleid is tot stand gebracht.
– In het kader van het Initiatief Duurzame Handel (IDH) is een
verbeterprogramma voor soja uitgevoerd, met als doel het draagvlak
voor duurzaam geproduceerde soja in de sector te vergroten en
daarmee de toekomstige implementatie van de Round Tablestandaard voor duurzame soja te bevorderen.
– In de Kabinetsbrief Non Trade Concerns en handelsbeleid is de
inzet van het kabinet beschreven en vermeld welke resultaten
worden beoogd op het gebied van internationale duurzaamheid op
basis van multilaterale afspraken, waarbij rekening wordt gehouden
met de belangen van ontwikkelingslanden
– Als vervolg op de G20 top in april jl., ondersteunt Nederland
samen met Duitsland de vervolgdiscussie over het Handvest op het
gebied van Duurzaam Economisch Handelen.
– Bestaande OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen
worden effectiever gebruikt bij de informatieverschaffing over
productiewijzen en de mate waarin bedrijven verantwoordelijkheid
nemen in de keten.

1

De Kabinetsreactie op het IBO «Toekomstig internationaal klimaatbeleid» en op internationale
aspecten van WRR-rapport «klimaatstrategie-tussen ambitie en realisme», de nota Toekomstig
internationaal klimaatbeleid (21 september 2007), de nota Internationaal Klimaatbeleid (29 april
2008), de instructie voor de Internationale klimaatconferentie te Poznan (17 november 2008) en
Uitkomst klimaatconferentie Poznan, (13 februari 2009).

5.2. Biodiversiteit

1

De kabinetsvisie over Non Trade Concerns
en handelsbeleid wordt een dezer dagen door
staatssecretaris Heemskerk naar de Tweede
Kamer gezonden.

De voortgaande aantasting van biodiversiteit wereldwijd en de daarmee
gepaard gaande bedreiging van de productiviteit van ecosystemen
vereisen een andere manier van consumeren en produceren. Het Rijk
heeft recent het uitvoeringsprogramma biodiversiteit uitgebracht. Mede
op initiatief van het bedrijfsleven is de taskforce biodiversiteit in het leven
is geroepen. Deze heeft de opdracht gekregen een visie en plan van
aanpak te ontwikkelen voor het verminderen van het beslag op natuurlijke
hulpbronnen. Ook zal de taskforce aangeven wat Nederland kan doen
voor het behoud van waardevolle ecosystemen in binnen- en buitenland.
De taskforce gaat werken met platforms waarin betrokken organisaties
samen maatregelen bedenken en proefprojecten starten. Het kabinet heeft
de ambitie goede voorstellen snel in de praktijk te brengen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 56

11

Via het REDD-mechanisme (Reducing Emissions from Deforestation and
forest Degradation) wordt een bijdrage geleverd aan het reduceren van
emissies ten gevolge van ontbossing en bosdegradatie in
ontwikkelingslanden.
Lange termijndoel

Verder verlies van biodiversiteit in Nederland en daarbuiten als
gevolg van het handelen van Nederland tot staan brengen

Resultaatbeeld 2011:

– De taskforce heeft een langetermijn visie en transitieaanpak
geformuleerd. Het kabinet heeft daarover een standpunt in
genomen en de uitvoering gestart.
– Het kabinet heeft bijgedragen aan het reduceren van emissies
ten gevolge van ontbossing en bosdegradatie (REDD) in
ontwikkelingslanden, door middel van medefinanciering van de
Forest Carbon Partnership Facility van de Wereldbank, waarmee
landen ondersteuning krijgen voor het opbouwen van noodzakelijke capaciteit, het opzetten van een institutioneel raamwerk en
het ontwikkelen van een plan van uitvoering. Tevens heeft het
kabinet met de financiering van enkele demonstratieprojecten in
Bolivia, Indonesië, Mali en Tanzania bijgedragen aan het opdoen
van ervaring met REDD op lokaal en regionaal niveau.
– Het voorstel voor het Green Development Mechanism is
ingebracht op de biodiversiteitstop in 2010 (COP-CBD) in Japan
en is een begin gemaakt met de realisatie.
– Het Uitvoeringsprogramma biodiversiteit is volgens planning
uitgevoerd.

5.3. Innovatie voor duurzame ontwikkeling
Innovatie is onmisbaar voor een transitie naar een duurzame samenleving. Het verbetert bovendien de concurrentiekracht. Nederland wil zijn
sterke punten uitbuiten. Het kabinet heeft geld uitgetrokken om een
verdere impuls aan Duurzaam ondernemen te geven. Meer specifiek wil
Nederland op het gebied van de biobased economy1 in de wereld een rol
van betekenis vervullen. Voor deze ontwikkeling is een samenspel van de
agro-industrie, de chemie en de logistieke sector van belang. Dit zijn drie
sectoren waar Nederland sterk in is. In de biobased economy is de
productie van chemicaliën, materialen en energie voor een aanzienlijk
deel gebaseerd op groene grondstoffen. Op deze wijze kunnen substantiële reducties van CO2 worden bereikt.
25 februari 2009: Rotterdam benoemt klimaatdirecteur
Als eerste grote Nederlandse gemeente benoemt Rotterdam een klimaatdirecteur. Zo wil
de gemeente de oorzaken en gevolgen van de klimaatverandering sneller en efficiënter
aanpakken en de commerciële kansen daarvan beter benutten. De programmadirecteur
Klimaat is verantwoordelijk voor de verdere vormgeving en uitvoering van de gemeentelijke inbreng in het Rotterdam Climate Initiative, Rotterdam Climate Proof (het klimaatadaptatieprogramma) en het Rotterdam paviljoen op de World Expo Shanghai 2010. De
samenhang van het complete klimaatsdossier wordt daarmee versterkt en de uitvoering
en realisatie versneld. Directeur Paula Verhoeven: «het klimaatdenken moet in alle haarvaten van de gemeentelijke organisatie een rol spelen. Ik ben er trots op dat Rotterdam de
visie en durf heeft toonaangevend te willen zijn als het gaat om klimaatdenken. De
opgaven zijn groot maar bieden ook zeer veel kansen voor de verdere ontwikkeling van
stad en haven. Zeker omdat Rotterdam het gehele klimaatdossier aanpakt: we werken
hard aan het beïnvloeden van de oorzaken én de gevolgen van de klimaatveranderingen.
Met als resultaat een gezonde stad waar het prettig is om te wonen. Bovendien leidt onze
aanpak van het klimaatdossier ook tot extra economische kansen.»
Bron: Bestuursdienst Gemeente Rotterdam

1

Overheidsvisie op de bio-based economy in
de energietransitie, TK 2007–2008, 29 575,
nr. 16.

Een ander terrein is de elektrische auto. In Nederland is veel kennis voorhanden om de elektrische auto binnen afzienbare tijd in ons dagelijks
leven een plek te geven. Kennis daarover is nu nog verspreid. Het kabinet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 56

12

maakt zich er sterk voor om deze kennis te bundelen in een consortium en
initiatieven tot uitvoering te brengen.
Lange termijn–doel

Innovatie draagt bij aan duurzame ontwikkeling van de
samenleving.

Resultaatbeeld 2011:

– Biobased economy. Met het Innovatieprogramma Groene
Grondstoffen van de Maatschappelijke Innovatieagenda Energie
wordt een belangrijke impuls gegeven aan de ontwikkeling van
de biobased economy.
– De FES-projecten Innovatie, Ruimtelijk-economisch Beleid en
Milieu en duurzaamheid worden versneld uitgevoerd.
– Duurzaam ondernemen en duurzame agrarische sector. Het
kabinet trekt een bedrag van 60 miljoen euro uit om duurzaam
ondernemen in het algemeen te bevorderen en nog eens 50
miljoen voor de agrarische sector.
– Kennis voor duurzame ontwikkeling
• De kennistrajecten rond klimaatadaptatie zijn goed op gang
gekomen.
• Als uitvloeisel van de verkenning Schaarste & Transitie zijn de
geïdentificeerde kennisvragen opgepakt door de kennis- en
adviesinstellingen en zijn nieuwe inzichten waar mogelijk al
meegenomen in internationale onderhandelingen.

Bovendien worden de bestaande KADO-thema’s aangevuld met de
volgende resultaatbeelden.
Duurzame energie

Aanvullende resultaten 2009–2011:
– In de SDE-tender is 500 MW extra capaciteit wind op zee
gecommitteerd.
– De SDE-regeling zal ruimer en robuuster worden gefinancierd
uit een opslag op het elektriciteitstarief. Daarmee wordt
langjarige zekerheid gegeven over de beschikbaarheid van
voldoende middelen voor de bijdrage van de SDE aan het
bereiken van de ambitie van 20% duurzame energie in 2020. Bij
de vormgeving zijn koopkrachteffecten en budgettaire beheersbaarheid meegewogen.

Duurzaam bouwen

Aanvullende resultaten 2009–2011:
– In 2009 is bepaald hoe de € 320 miljoen die in het aanvullend
beleidsakkoord extra is vrijgemaakt voor energiebesparing in
gebouwen, zal worden ingezet
– Er is in 2009 een akkoord met gemeenten en provincies
gesloten over maatregelen die de overheden gezamenlijk in
gang zetten.
– De uitvoeringsalliantie «klimaatbestendige steden» met de G4
is opgericht en er is een actieprogramma opgesteld (2009) en in
uitvoering (2010–2011), gericht op een duurzame en toekomstbestendige stedelijke inrichting.
– In 2009 is het Programma duurzame gebiedsontwikkeling
opgesteld, waarin het kabinet zijn visie op een aanpak van
duurzame gebiedsontwikkeling heeft neergelegd en, in samenspraak met koplopers en in wisselwerking met de praktijk, een
actieprogramma geformuleerd.
– Met het oog op gezonde leefomgeving worden in samenwerking tussen bedrijfsleven, overheid en kennisinstituten in 2009
twee pilots gestart om criteria voor een «gezond ontwerp
leefomgeving» te kunnen vastleggen.

In de komende periode begint de discussie over de herziening van de
Europese Duurzaamheidstrategie, mede in verband met de herziening van
de Lissabonstrategie. Het kabinet zet voor beide in op een Europese rol als
voortrekker en voorbeeld van mondiale duurzame ontwikkeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 56

13

6. Verdere stappen KADO
Het kabinet heeft met Werken aan toekomst het beleidskader geschetst
waarmee flinke aanvullende stappen worden gezet richting duurzaamheid. In de komende tijd moet blijken dat het vergroenen en versterken
van de economie, het scheppen van arbeidsplaatsen en het oplossen van
mondiale vraagstukken hand in hand kunnen gaan. Dit vraagt betrokkenheid en vastberadenheid. En het vraagt samenspel tussen overheid,
bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en burgers.
De maatschappelijke dialoog gericht op maatschappelijk verantwoord
consumeren en produceren, zal worden voortgezet en geïntensiveerd. Het
is verheugend, dat velen hierin een rol willen hebben. Het kabinet zal de
SER vragen een rol in te spelen en aan te geven welke conclusies hij trekt
uit de Monitor Duurzaam Nederland en welke mogelijkheden hij ziet – ook
in het licht van de economische crisis – om de transitie naar een duurzame economie verder te brengen. Het kabinet neemt deel aan initiatieven
in de samenleving, zoals de nationale Dag van de Duurzaamheid, die dit
jaar op 9/9/9 op initiatief van het Urgenda-platform zal worden georganiseerd. Tijdens deze dag staan duurzaamheidinitiatieven centraal. Bewindspersonen en ambtenaren gaan in gesprek met bedrijven, overheden,
particulieren en maatschappelijke organisaties. De ervaringen uit het veld
vormen een inspiratiebron en worden benut om het duurzaamheidbeleid
waar nodig aan te scherpen en verbindingen te leggen.
Actuele gebeurtenissen, zoals de klimaatconferentie in Kopenhagen,
worden aangegrepen om het maatschappelijke debat over duurzaamheid
verder aan te jagen en als kabinet het belang van duurzame ontwikkeling
te onderstrepen.
In Werken aan toekomst heeft het kabinet aangegeven, dat de noodzakelijke aandacht voor de economische crisis op korte termijn moet én kan
worden benut om ook de structurele agenda voor de lange termijn gezamenlijk op te pakken. We willen niet op de pof leven en geen hypotheek
op de toekomst leggen. Er is een wereld te winnen!
De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,
J. M. Cramer
De minister voor Ontwikkelingssamenwerking,
A. G. Koenders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 196, nr. 56

14