Jaarverslag 2009

1

Voorwoord
Dit jaarverslag vormt de publieke verantwoording over de
activiteiten van de AIVD in 2009. Daarnaast biedt het jaarverslag de gelegenheid om in het openbaar een overzicht
te geven van wat de AIVD heeft gezien, gedaan en bereikt
over de volle breedte van zijn werkveld. Daarmee willen we,
binnen de grenzen van wat mogelijk is voor een ‘geheime
dienst’, meer inzicht geven in ons werk en onze bijdrage aan
een veilige samenleving.
Jihadistische terroristen opereren steeds meer internationaal en worden vanuit het buitenland geïnspireerd,
aangestuurd, geïnstrueerd, getraind en gefinancierd. De
jihadistische dreiging tegen Nederland heeft een sterke
internationale dimensie gekregen en manifesteert zich ook
vanuit nieuwe regio’s als Somalië en Jemen. Gebeurtenissen
in of met betrekking tot Nederland kunnen leiden tot een
internationale dreiging en vice versa: gebeurtenissen in het
buitenland kunnen direct verstrekkende politieke en economische gevolgen hebben voor Nederland. Gelet op het feit
dat de dreiging een sterke internationale dimensie heeft
gekregen, is samenwerking met buitenlandse inlichtingenen veiligheidsdiensten essentieel. De inlichtingen- en veiligheidsdiensten zijn zich terdege bewust van deze onderlinge
afhankelijkheid. Een belangrijk deel van de informatie van
de AIVD is afkomstig van buitenlandse collegadiensten of
wordt in operationele samenwerking met deze collegadiensten vergaard. De AIVD levert op zijn beurt een belangrijke
bijdrage aan de Europese en internationale veiligheid.
Publicaties van de AIVD over de risico’s van het salafisme en
daaropvolgende maatregelen van de overheid, waaronder
het lokaal bestuur, hebben er mede toe geleid dat de weerstand binnen de Nederlandse moslimgemeenschap tegen
radicalisering is toegenomen. Een belangrijke voedingsbodem voor jihadistisch terrorisme is daarmee afgenomen.
De groei van de salafitische beweging in Nederland stagneert. Wel blijft van deze beweging een anti-integratieve
en onverdraagzame boodschap richting de Nederlandse
samenleving uitgaan.
De AIVD heeft in 2009 het onderzoek naar dierenrechten­
extremisme geïntensiveerd. De onderzoeken naar rechts-,
links-, en dierenrechtenextremisme hebben geleid tot
meerdere ambtsberichten aan het Openbaar Ministerie,
voorlichting aan lokale overheden, bedrijven en personen
die doelwit kunnen worden van extremisten, en veelvuldig
en vroegtijdig contact met politie en lokaal bestuur over
geplande acties van extremisten.

3

Ook het onderzoek naar spionageactiviteiten van andere
landen is versterkt. Een aantal concrete spionageactiviteiten
van andere landen is mede hierdoor beëindigd. Door het
uitwisselen van gegevens met buitenlandse collegadiensten
is voorkomen dat enkele inlichtingenofficieren Nederland
of andere landen konden binnenreizen. Verder heeft de
AIVD instanties geïnformeerd die een (potentieel) doelwit
zijn van inlichtingenactiviteiten, zoals departementen,
gemeenten, internationale organisaties, bedrijven en
wetenschappelijke instellingen.
Technologische ontwikkelingen hebben de afgelopen
jaren een enorme vlucht genomen en volgen elkaar steeds
sneller op. Voorbeelden van deze ontwikkelingen zijn het
toenemende gebruik van biometrische gegevens, encryptie
en cyberattacks. Het zal de komende jaren voor de AIVD een
grote uitdaging zijn om deze ontwikkelingen in operationele zin bij te houden en hierop te anticiperen. Deze
technologische wedloop zal de komende jaren de nodige
investeringen vergen om de operationele slagkracht op peil
te houden.
In tijden van snelle technologische ontwikkelingen,
moeilijk grijpbare risico’s en dreigingen en grote onzekerheid moet de AIVD tijdig nieuwe (potentiële) risico’s
voor de nationale veiligheid kunnen onderkennen en zijn
aandacht niet onnodig lang of diep op bepaalde fenomenen

blijven richten. Na de groei van de afgelopen jaren was
een organisatieverandering nodig om de dienst beter te
kunnen besturen, efficiënter te kunnen werken en vooral
slagvaardiger en flexibeler te kunnen opereren. Ik ben ervan
overtuigd dat de reorganisatie die in 2009 is doorgevoerd,
zal bijdragen aan een effectieve en efficiëntere uitvoering
van onze taken.
Dit jaar vieren wij het 65-jarige bestaan van onze organisatie. Op 29 mei 1945, kort na de bevrijding van Nederland,
werd het Bureau voor Nationale Veiligheid opgericht, om
‘alle werkzaamheden te verrichten de in- en uitwendige

4

veiligheid van de staat betreffende’. Nu, 65 jaar later, staat
de AIVD nog steeds voor de nationale veiligheid en de
bescherming van onze democratie. Gericht op de informatiebehoeften van onze regering en de overheid, met
informatie, analyses en adviezen waar onze samenwerkingspartners mee uit de voeten kunnen, met oog voor
de politiek-maatschappelijke omgeving maar altijd vanuit
professionele onafhankelijkheid.

Mr. Gerard Bouman,
Hoofd Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

5

Inhoud

6

Voorwoord

1

Missie, taken en doelstellingen 

7

1

Terrorisme
1.1 Jihadistisch terrorisme 
1.2 Activiteiten en resultaten 
1.3 Niet-jihadistisch terrorisme 

11
11
13
14

2

Radicalisering
2.1 Salafisme
2.2 Andere radicaalislamitische bewegingen 
2.3 Moluks activisme

17
17
18
19

3

Rechts-, links- en dierenrechtenextremisme
3.1 Rechts-extremisme
3.2 Links-extremisme
3.3 Dierenrechtenextremisme

21
21
22
23

4

Heimelijke activiteiten van vreemde mogendheden
4.1 Vormen van heimelijke activiteiten en inmenging
4.2 Activiteiten en resultaten

27
27
28

5

Inlichtingen buitenland 
5.1 Het Aanwijzingsbesluit
5.2 Trends en ontwikkelingen 
5.3 Activiteiten en resultaten

31
31
31
32

6

Proliferatie van massavernietigingswapens
6.1 De gezamenlijke Unit Contraproliferatie
6.2 Ontwikkelingen en resultaten

35
35
35

7

Veiligheidsbevordering
7.1 Het stelsel Bewaken en Beveiligen
7.2 Het Alerteringssysteem Terrorismebestrijding en de vitale sectoren
7.3 Bescherming bijzondere informatie

39
39
40
41

8

Veiligheidsonderzoeken
8.1 Structurele verbetering doorlooptijden 
8.2 Voorlichting aan werkgevers en kandidaat-vertrouwensfunctionarissen
8.3 Vereenvoudiging door functieclustering
8.4 Weigeringen VGB en bezwaar en beroep

45
46
47
47
48

9

7

Verantwoording en toezicht
9.1 De Tweede Kamer
9.2 De Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
9.3 De Raad voor de Nationale Veiligheid 

51
51
52
53

10 Wetgeving en juridische zaken 
10.1 Wijziging van de Wiv 2002
10.2 Nationale veiligheid in het Caribische deel van het Koninkrijk 
10.3 Klachten
10.4 Verzoeken tot kennisneming
10.5 Notificatie

55
55
55
56
56
56

11 Organisatie, beleid en bedrijfsvoering
11.1 Reorganisatie AIVD 2009
11.2 Versterking internationale samenwerking
11.3 Samenwerking met de MIVD
11.4 Informatiehuishouding
11.5 Bedrijfsvoering


59
59
59
60
60
61

Begrippenlijst

62

Openbare publicaties 2009

65

8

Missie, taken en doelstellingen
Missie
De AIVD staat voor de nationale veiligheid door tijdig
dreigingen, politieke ontwikkelingen en risico’s te
onderkennen die niet direct zichtbaar zijn. Hiertoe doet
de dienst onderzoek in binnen- en buitenland. De AIVD
deelt gericht kennis en informatie die samenwerkingspartners en belangendragers aanzet tot handelen. De
AIVD signaleert, adviseert en mobiliseert anderen en
reduceert zelfstandig risico’s. Hiermee vervult de dienst
zijn eigen rol in het netwerk van overheidsorganisaties
die de veiligheid nationaal en internationaal
beschermen.

De missie toegelicht
De AIVD doet onderzoek in binnen- en buitenland om tijdig
dreigingen en risico’s te onderkennen voor de nationale
veiligheid. De AIVD informeert en adviseert bestuurders,
beleidsmakers en andere belanghebbenden op lokaal,
nationaal en internationaal niveau en zet daarbij anderen
aan tot handelen, door hen in staat te stellen op basis van
deze informatie beleid te ontwikkelen of maatregelen te
nemen. AIVD-producten als ambtsberichten en informatierapportages kunnen aanleiding geven tot beleidsmaatregelen of repressief optreden (bijvoorbeeld aanhoudingen
op basis van een ambtsbericht van de AIVD). Ook preventieve maatregelen – zoals (verscherping van) beveiligingsmaatregelen – kunnen het gevolg zijn van advisering door
de AIVD. Door de AIVD vergaarde politieke inlichtingen
helpen de regering bij de standpuntbepaling over het
buitenland­beleid en bij het voeren van internationale
onderhandelingen. Onder bepaalde omstandigheden en als
andere effectieve mogelijkheden ontbreken, kan de AIVD
vastgestelde risico’s ook door middel van eigen optreden
wegnemen.

9

De taken van de AIVD
De taken van de AIVD zijn wettelijk bepaald en zijn
beschreven in artikel 6, tweede lid, sub a t/m e, van de Wet
op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 (Wiv 2002).
De AIVD mag bij de uitvoering van zijn taken gebruik maken
van bijzondere bevoegdheden, die eveneens zijn vastgelegd in de Wiv 2002. De minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties is verantwoordelijk voor een goede
taakuitvoering door de AIVD.
De AIVD voert zijn taken uit in het belang van de nationale
veiligheid. Hieronder moet in termen van de Wiv 2002
worden verstaan ‘de bescherming van de democratische
rechtsorde, dan wel de veiligheid of andere gewichtige
belangen van de staat’. De AIVD komt in beeld als een van
deze (inter)nationale veiligheidsbelangen in het geding is,
en vooral als de risico’s of bedreigingen van deze belangen:
• heimelijk van aard zijn (dat wil zeggen voor partijen die
niet beschikken over de bijzondere bevoegdheden waarover de AIVD beschikt, niet of moeilijk zichtbaar zijn);
• worden ingegeven door ondemocratische politieke
intenties of gericht zijn op het proberen te veranderen of
ontwrichten van onze samenleving via ondemocratische
middelen;
• een majeure impact kunnen hebben op de (inter)nationale veiligheidsbelangen van de Nederlandse staat en
samenleving.

Taken
Samengevat heeft de AIVD de volgende wettelijke
taken:
A-taak:	Onderzoek naar personen en organisaties die
aanleiding geven tot het ernstige vermoeden
dat zij een gevaar vormen voor het voort­
bestaan van de democratische rechtsorde,
dan wel voor de veiligheid of andere
gewichtige belangen van de staat.
B-taak:	Uitvoeren van veiligheidsonderzoeken naar
personen die vertrouwensfuncties gaan
vervullen (en adviseren over de aanwijzing
van die vertrouwensfuncties).
C-taak:	Beveiligingsbevordering door het gericht met
belanghebbenden delen en duiden van
dreigingsinformatie en de bevordering van
informatie- en verbindingsbeveiliging.
D-taak:	Onderzoek betreffende andere landen
(ook wel inlichtingentaak genoemd).
E-taak:	Opstellen van dreigings- en risicoanalyses ten
behoeve van het stelsel Bewaken en
Beveiligen (gericht op de bescherming van
personen, objecten en diensten in het
Rijksdomein).

De wet bepaalt niet naar welke aandachtsgebieden de
AIVD in het kader van de A-taak onderzoek moet doen.
De aandachtsgebieden van de AIVD worden door de
dienst zelf bepaald – uiteraard in nauw overleg met de
betrokken belangendragers – op basis van risicoanalyses.
Daarin worden de nationale veiligheidsbelangen van de
Nederlandse staat en samenleving, de risico’s of bedreigingen daarvan en het bestaande weerstandsvermogen
tegen elkaar afgewogen. Bij het bepalen van het weerstandsvermogen wordt onder andere bezien of er al andere
overheidsdiensten zijn die de betreffende dreiging in beeld
brengen of proberen te reduceren.

De onderwerpen van onderzoek in het kader van de D-taak
worden bepaald in het Aanwijzingsbesluit, dat de ministerpresident vaststelt in overeenstemming met de betrokken
vakministers. Uiteraard gaat ook daar een proces aan
vooraf, waarin enerzijds belangen en informatiebehoeften
van de afnemers en anderzijds dreigingsinschattingen en
operationele mogelijkheden en risico’s van de kant van de
AIVD (en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
MIVD) worden afgewogen.
Met betrekking tot de C- en E-taak worden op basis van
enerzijds de eigen verantwoordelijkheid en expertise van de
AIVD en anderzijds overleg met (onderdelen van) departementen keuzes gemaakt op welke bestuurlijke instanties,
maatschappelijke sectoren of onderwerpen de veiligheidsbevorderende activiteiten zich moeten richten.

Doelstellingen
De AIVD heeft voor de komende jaren een aantal strategische doelstellingen geformuleerd die leidend en
bepalend zijn voor alle processen en activiteiten van de
dienst. Deze betreffen het reduceren van risico’s voor de
nationale veiligheid (in het bijzonder het voorkomen van
aanslagen), het tijdig onderkennen van relevante ontwikkelingen op de aandachtsgebieden en werkterreinen van
de AIVD, het aanzetten van samenwerkingspartners en
belangendragers tot handelen, het behoren tot de kopgroep
van inlichtingen- en veiligheidsdiensten in Europa en het
zichtbaar maken van de toegevoegde waarde van de AIVD
voor de nationale veiligheid. De strategische doelstellingen vormen de basis voor de planning, uitvoering en
verantwoordingscyclus.
In dit jaarverslag legt de AIVD verantwoording af over zijn
activiteiten in 2009, die gebaseerd zijn op het jaarplan 2009.
Het jaarplan 2009 is in overleg met de belangendragers
opgesteld, besproken in de Raad voor Nationale Veiligheid
en vastgesteld door de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties.1

Het uitvoeren van veiligheidsonderzoeken naar personen
die vertrouwensfuncties gaan vervullen (de B-taak van de
AIVD) kent een eigen wettelijke basis, namelijk de Wet
veiligheidsonderzoeken (Wvo). De AIVD bepaalt niet wat een
vertrouwensfunctie is. De aanwijzing van vertrouwensfuncties geschiedt door de verantwoordelijke vakministers.
De AIVD ondersteunt en adviseert hen daarin door middel
van de Leidraad aanwijzing vertrouwensfuncties en impactanalyses waarin wordt nagegaan in hoeverre de nationale veiligheid vanuit een bepaalde functie kan worden geschaad.

1

10

Brief aan de Tweede Kamer 2008-2009, 30 977, nr. 20
d.d. 27 januari 2009

11

12

1 Terrorisme
Terrorisme is een aandachtsgebied van de AIVD vanwege het
gewelddadige en ontwrichtende karakter van dit fenomeen.
Er is de afgelopen jaren fors geïnvesteerd op het onderzoek
naar jihadistisch terrorisme. Niet alleen in Nederland,
maar ook in inter­nationaal verband wordt op dit terrein
samengewerkt.

1.1 Jihadistisch terrorisme
Jihadisten die in Nederland verblijven en hier vaak geworteld zijn, vormen vanwege hun contacten met buitenlandse jihadistische groeperingen een potentiële dreiging
tegen Nederland. Jihadisten die naar strijdgebieden zijn
vertrokken, vormen daar een dreiging tegen Nederlandse
belangen. Uiteindelijk kan jihadgang leiden tot een dreiging tegen Nederland. Personen die op jihad zijn geweest
kunnen getraind terugkomen, al dan niet met een opdracht
om ‘thuis’ een terroristische daad te plegen. Behalve uit
Nederland zijn de afgelopen jaren ook uit andere westerse
landen radicale moslims naar strijdgebieden getrokken. Van
deze ‘westerlingen’ gaat op termijn een dreiging uit als zij
terugkeren naar Europa om hier een aanslag te plegen of te
ondersteunen.
Belangrijkste dreiging komt niet meer van lokale jihadistische
netwerken, maar van buitenaf
Lokale netwerken zijn flink verzwakt en al geruime tijd
weinig actief, als gevolg van een gebrek aan leiderschap,
interne spanningen en succesvol overheidsbeleid. Sommige
lokale netwerken zijn van karakter veranderd en zijn zich
vooral gaan richten op de jihad buiten Nederland. Dit komt
tot uiting in contacten met buitenlandse jihadistische
groeperingen, de wens om deel te nemen aan de jihad in
strijdgebieden elders en het financieel en organisatorisch
faciliteren van jihadgangers.

13

In juli 2009 werden vier Nederlandse mannen aangehouden in Kenia. Zij werden ervan verdacht op weg te
zijn naar Somalië om deel te nemen aan jihadistische
activiteiten. Het Openbaar Ministerie (OM) heeft
vervolging ingesteld tegen de vier mannen. De AIVD
heeft het OM in een ambtsbericht gemeld dat drie van
de vier mannen het voornemen hebben geuit deel te
nemen aan de gewelddadige jihad.
De AIVD had in 2009 geen aanwijzingen voor een concrete
dreiging van buitenaf tegen Nederland. Deze ‘exogene dreiging’ kent echter om een aantal redenen een grote mate van
onvoorspelbaarheid en daarmee onzekerheid. Ten eerste
is het moeilijk zicht te krijgen op jihadistische netwerken
in het buitenland. Ten tweede is de keuze van jihadistische
terroristen voor tijdstip en doelwit van een aanslag deels
opportunistisch van aard. Een aantal min of meer toevallige
factoren kan een rol spelen bij deze keuze, zoals de beschikbaarheid van mensen en middelen. Ten derde hebben jihadistische terroristen een lange tijdshorizon. Zij kunnen lang
de tijd nemen om een aanslag voor te bereiden en soms een
periode ogenschijnlijk niets doen.
Dreiging vanuit het Afghaans-Pakistaanse grensgebied houdt aan
De kern van de dreiging tegen Nederland en Europa ligt
nog steeds in het Afghaans-Pakistaanse grensgebied. In
de afgelopen jaren zijn enkele personen vanuit Nederland
naar dit gebied gegaan om daar deel te nemen aan de jihad.
In dit gebied is sprake van een complexe structuur van
onderling samenwerkende groeperingen en netwerken
waarvan een aantal de ideologie van de internationale jihad
aanhangt, zoals kern-Al Qa’ida, de Islamic Jihad Union (IJU)
en Lashkar-e-Taiba (LeT).
Tot nog toe richten deze groepen zich vooral op de strijd
in Afghanistan en Pakistan. Hun ideologische achtergrond
is echter reden om aan te nemen dat sommige groepen
de intentie hebben aanslagen te plegen in het Westen. Dit
geldt in elk geval voor kern-Al Qa’ida, dat zich in deze omgeving bevindt. Kern-Al Qa’ida heeft echter geen leidende
positie in deze regio, en is voor zijn functioneren in
belangrijke mate afhankelijk van andere netwerken. Kern-Al
Qa’ida blijft internationaal aantrekkingskracht uitoefenen
op radicale moslims als merknaam en ideologie voor de
internationale jihad.

Dreiging vanuit Somalië en Jemen neemt toe
De AIVD constateerde in 2009 een toename van de jihadistische dreiging vanuit Somalië en Jemen. De politieke instabiliteit in Somalië duurt voort. Hierdoor hebben piraten in de
wateren voor de Somalische kust, en jihadistische groeperingen als Al Shabaab en Hizbul Islam, nagenoeg vrij spel.
Het afgelopen jaar heeft met name Al Shabaab zijn positie
verstevigd. Al Shabaab heeft het afgelopen jaar een toenemende aantrekkingskracht gehad op jihadisten wereldwijd.
Woordvoerders van Al Qa’ida hebben het land uitgeroepen
tot zuidelijk front van de internationale jihad en Al Shabaab
dreigt met aanslagen in andere Afrikaanse landen.
Op 25 december 2009 slaagde de Nigeriaan Umar
Farouk Abdulmutallab er bijna in een aanslag te plegen
op vlucht NW 253 van Amsterdam naar Detroit.
Abdulmutallab probeerde een explosief te ontsteken
dat aan de binnenkant van zijn onderbroek was
bevestigd. Abdulmutallab heeft aan de Amerikaanse
autoriteiten verklaard dat hij in Jemen van Al Qa’ida op
het Arabisch Schiereiland (AQAS) training en instructies
voor het complot had gekregen. Naar eigen zeggen is
hij zes maanden voor zijn aanslagpoging geradicaliseerd door het luisteren naar preken van de radicale
imam Anwar Al Awlaki op internet. AQAS heeft de
aanslag opgeëist. De AIVD acht het reëel dat AQAS de
aanslag inderdaad heeft voorbereid en aangestuurd.
Volgens een aantal berichten in de media zou Osama
bin Laden eind januari 2010 de verantwoordelijkheid
voor de mislukte aanslag hebben opgeëist in een
audioboodschap. De AIVD heeft echter vastgesteld dat
de boodschap van Bin Laden niet als een claim moet
worden gezien, maar als een adhesiebetuiging zoals die
vaak door internationale jihadistische organisaties over
en weer worden uitgesproken na een (poging tot een)
aanslag.

De mislukte aanslag van 25 december 2009 door Al Qa’ida
op het Arabisch schiereiland (AQAS) op vlucht NW 253 van
Amsterdam naar Detroit toont de toename van de jihadistische dreiging vanuit Jemen aan. Zowel de politieke als de
veiligheidssituatie in Jemen is complex en zorgwekkend.
In Jemen bestaat een sterke stammenstructuur die niet of
nauwelijks wordt beïnvloed door de autoriteiten. Hierdoor
heeft AQAS relatief veel bewegingsvrijheid. Ondanks de
aanslagpoging op de vlucht naar Detroit lijkt de capaciteit
van AQAS voor aanslagen buiten het Arabisch Schiereiland
beperkt. Een punt van zorg is desondanks de aanwezigheid en populariteit van Jemenitische radicale predikers als
Anwar al Awlaki en de organisatie AQAS zelf op internet, wat
potentiële aanslagplegers verder kan inspireren tot daden.

14

Daarnaast is Jemen een gewilde reisbestemming voor radicale moslims, onder wie in beperkte mate ook Nederlandse.
Doel van deze reizen is scholing, maar het is niet volledig
uit te sluiten dat (westerse) radicale moslims of jihadisten
tijdens een studieverblijf in Jemen in aanraking komen met
AQAS. Dit laatste lijkt het geval te zijn geweest met de dader
van de mislukte aanslag op eerste kerstdag 2009.
De AIVD heeft in 2009 geen concrete dreiging vanuit
Somalië tegen Nederland geconstateerd. Wel krijgt de
AIVD signalen dat de jihadistische strijd in Somalië vanuit
Nederland wordt ondersteund. Bovendien wordt Somalië
door geradicaliseerde jongeren gezien als bestemming voor
de jihad.
Al Qa’ida in de Islamitische Maghreb actiever buiten Algerije
In 2009 heeft, als gevolg van de grootschalige inzet
van Algerijnse veiligheidsautoriteiten, Al Qa’ida in de
Islamitische Maghreb (AQIM) in Algerije aan slagkracht
ingeboet. Daar staat tegenover dat AQIM actiever werd
buiten Algerije. Eenheden van AQIM waren in 2009
betrokken bij gewelddadige acties in Mauritanië, Mali en
Niger. Hierbij waren vaak specifiek westerse belangen het
doelwit. Naast meerdere (pogingen tot) ontvoeringen van
westerlingen, waarbij een Amerikaanse ontwikkelingswerker en een Britse toerist om het leven zijn gebracht, was
de organisatie verantwoordelijk voor een zelfmoordaanslag
op de Franse ambassade in Mauritanië. Er zijn geen indicaties dat deze dreiging op korte termijn zal verminderen.
Belang internet neemt verder toe
Jihadistische organisaties gebruiken internet om intensieve propaganda te voeren speciaal gericht op de
belevings­wereld van jonge moslims in westerse landen.
Boodschappen worden steeds vaker in westerse talen
verspreid, waardoor het bereik groter wordt. Deze propagandamachine kenmerkt zich door een toenemende
professionalisering. Iedere jihadistische organisatie heeft
inmiddels een actieve onlinemedia-afdeling. Internet leent
zich bij uitstek voor internationale communicatie en is
daarmee ook van invloed op het geconstateerde contact van
lokale netwerken met buitenlandse jihadistische groeperingen. Daarnaast is internet nog steeds een middel voor
rekrutering en voor de planning van aanslagen.

1.2 Activiteiten en resultaten
Verschuivingen in het AIVD-onderzoek
De verschuiving van de jihadistische dreiging heeft geleid
tot veranderingen in zowel vorm als inhoud van de AIVDonderzoeken naar terrorisme. In 2009 heeft de AIVD zijn
aandacht inhoudelijk verschoven en de inzet op het onderzoek naar lokale netwerken in Nederland verminderd. De
AIVD heeft, samen met de MIVD, in gezamenlijke rapportages analyses uitgebracht over de dreiging vanuit Jemen
en Somalië. De AIVD heeft het onderzoek naar jihadistische
netwerken gerelateerd aan deze landen geïntensiveerd.
Om nieuwe dreigingen snel te signaleren, heeft de AIVD
in 2009 geïnvesteerd in nieuwe typen onderzoeken. Deze
onderzoeken zijn gericht op het snel natrekken van nieuwe
aanwijzingen, mogelijke dreigingen, en een eerste duiding
van deze aanwijzingen. Indien nodig leiden deze zogenaamde ‘leads’ tot verdergaand onderzoek. Een voorbeeld
is een op korte termijn opgestart onderzoek naar een
Somalische man in een asielzoekerscentrum in Dronten.
In de nacht van 7 op 8 november 2009 werd een
Somalische man aangehouden in het asielzoekerscentrum te Dronten. De man wordt ervan verdacht in de
Verenigde Staten ondersteuningsactiviteiten te hebben
verricht voor de strijd van jihadistische groeperingen in
Somalië, waaronder Al Shabaab. Op grond van deze
verdenkingen dienden de Amerikaanse autoriteiten een
rechtshulpverzoek in. De AIVD heeft met ambtsberichten bijgedragen aan de arrestatie van de man.

ogen van jihadistische terroristen behoren tot de vijanden
van de islam en een legitiem doelwit.
Naast gerubriceerde analyses heeft de AIVD in december
2009 een openbare publicatie uitgebracht over de verminderde dreiging van lokale netwerken, Lokale jihadistische
netwerken in Nederland; Veranderingen in het dreigingsbeeld. Met
deze publicatie heeft de AIVD een breed publiek geïnformeerd over de veranderingen in het dreigingsbeeld die
eerder in dit hoofdstuk zijn beschreven.
Ambtsberichten
Het onderzoek van de AIVD naar de aan Somalië gerelateerde jihad heeft geleid tot ambtsberichten aan het OM
en aan de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). Naast
genoemde ambtsberichten heeft de AIVD een aantal ambtsberichten over andere personen uitgebracht aan de IND.
Deze hebben geleid tot vreemdelingenrechtelijke besluiten
van de IND, zoals het weigeren van een naturalisatieverzoek,
een verklaring tot ongewenst vreemdeling en het weigeren
van een visum.
Het aantal ambtsberichten dat de AIVD heeft uitgebracht
aan de IND is afgenomen. Mede in het kader van de
Contraterrorisme-Infobox (CT-Infobox) heeft de AIVD de
afgelopen jaren veel ambtsberichten uitgebracht over
personen die in onderzoek waren.2 Personen die geen
Nederlands paspoort bezaten konden vaak succesvol
vreemdelingenrechtelijk worden aangepakt. Tegen
personen met een Nederlands paspoort zijn vreemde­
lingenrechtelijke maatregelen niet mogelijk. Dit laatste
geldt vanzelfsprekend ook voor personen die in onderzoek
zijn maar zich buiten Nederland bevinden.

Een voorbeeld van een acute manifestatie van een mogelijke
terroristische dreiging was de bommelding gericht tegen
onder andere de IKEA-vestiging in Amsterdam op 11 maart
2009. Hoewel spoedig bleek dat dit geen reële terroristische
dreiging was, heeft de AIVD snel gereageerd en de politie
Amsterdam-Amstelland via de Regionale Inlichtingendienst
(RID) van informatie voorzien.
Analyses en publicaties
De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTb) is
verantwoordelijk voor de totstandkoming en uitvoering van
een samenhangend contraterrorismebeleid. Ook in 2009
heeft de AIVD veelvuldig informatie verstrekt aan de NCTb,
bijvoorbeeld verschillende gerubriceerde analyses over
de jihadistische dreiging. Eind 2009 is op basis van deze
analyses het dreigingsniveau verlaagd van ‘substantieel’
naar ‘beperkt’. Deze verlaging was onder andere gebaseerd
op de inschatting van de AIVD dat Nederland niet meer
werd gezien als specifiek voorkeursdoelwit van transnationale jihadistische netwerken en op de inschatting dat de
slagkracht van kern-Al Qa’ida om Europa te treffen is afgenomen ten opzichte van 2008. Nederland blijft echter in de
15

In januari 2009 heeft de AIVD een ambtsbericht
uitgebracht aan de Immigratie- en Naturalisatiedienst
(IND) waarin vijf Amerikaanse jongeren zijn aangemerkt
als gevaar voor de nationale veiligheid. De jongeren
wilden, na afronding van een jihadistisch trainingskamp
in Somalië, via Nederland terugreizen naar de VS. Mede
door toedoen van de AIVD is de terugreis van de
jongeren voorkomen.

‘Disengagement’ kansrijker dan deradicalisering
In het kader van de dreiging vanuit lokale netwerken heeft
de AIVD in 2009 met een aantal buitenlandse collegadiensten van de ‘Counter Terrorism Group’ (CTG) onderzoek
gedaan naar deradicalisering: het afzweren van radicaal
gedachtegoed. In dit onderzoek is deradicalisering onderscheiden van ‘disengagement’, waarmee bedoeld wordt

2

Zie voor een toelichting op de Contraterrorisme Infobox de
begrippenlijst.

het staken van radicale activiteiten zonder dat het gedachtegoed wordt afgezworen. De AIVD concludeert op basis
van het onderzoek dat ‘disengagement’ onder Nederlandse
jihadisten veel vaker voorkomt dan deradicalisering. Met
andere woorden, zij staken het radicale gedrag maar blijven
vasthouden aan een jihadistische ideologie. Daarnaast
blijkt dat bij zowel deradicalisering als ‘disengagement’
met name persoonlijke en externe factoren een grote rol
spelen. De AIVD heeft niet kunnen vaststellen dat ideologie
een belangrijke rol speelt bij deradicalisering en ‘disengagement’. Het onderzoek leidt tot de conclusie dat overheidsbeleid niet alleen gericht moet zijn op deradicalisering
maar juist ook op ‘disengagement’. De AIVD draagt met
de uitkomsten van het onderzoek bij aan beleidsvorming
door de NCTb en het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties.
Internetonderzoek
De AIVD heeft met zijn internetonderzoek internationaal
een goede positie. De wijze waarop de AIVD invulling geeft
aan zijn onderzoek en zijn initiatieven op het gebied van
internationale samenwerking zijn enkele van de succesfactoren. Ook in 2009 heeft de AIVD daardoor weer een
substantiële bijdrage kunnen leveren aan het in kaart
brengen en het reduceren van internationale dreigingen.

1.3 Niet-jihadistisch terrorisme
Koerdische Arbeiderspartij PKK in Nederland actief met financiering en
facilitering
Sinds 2001 staat de Partiya Karkerên Kurdistan (PKK) op de
Europese lijst van terroristische organisaties wier tegoeden
moeten worden bevroren. Om die reden is de PKK sinds
2007 verboden in Nederland. De PKK voert een gewapende strijd tegen het Turkse leger in Zuidoost-Turkije en
Noord-Irak.
De PKK is in Nederland actief met financierings- en faciliteringsactiviteiten en zamelt op heimelijke wijze geld
in onder de Koerdische gemeenschap. Het ingezamelde
geld komt ten goede aan de media-activiteiten en instandhouding van deze organisatie in Nederland en Europa.
Daarnaast vervoert de PKK vanuit Nederland goederen naar
de gewapende eenheden in Noord-Irak. Deze goederen
ondersteunen de strijd tegen het Turkse leger. De activiteiten van de PKK zijn omvangrijk, structureel en goed
georganiseerd.

16

De PKK maakt voor haar financieringsactiviteiten gebruik
van de veelheid aan sociaal-culturele verenigingen binnen
de Koerdische gemeenschap. Deze verenigingen hebben
vaak tot doel zich in te zetten voor het lot van de Koerden in
Turkije en vervullen een belangrijke sociale functie binnen
de Koerdische gemeenschap. Via deze verenigingen krijgt de
PKK echter grip op de gemeenschap.
Over de financierings- en faciliteringsactiviteiten van de PKK
heeft de AIVD in 2009 een gerubriceerde analyse uitgebracht
aan verschillende ministeries die zijn betrokken bij de
problematiek. Met deze analyse helpt de AIVD de ministeries bij het ontwikkelen van beleid om de activiteiten van de
PKK een halt toe te roepen. De AIVD heeft daarnaast enkele
gemeenten geïnformeerd over de activiteiten van de PKK.
De AIVD zal in 2010 meer gemeenten informeren.

17

18

2 Radicalisering
De AIVD verricht onderzoek naar radicaliseringtendensen in
Nederland. Binnen dit onderzoek is aandacht voor radicale
en ultraorthodoxe islamitische bewegingen die in potentie
een bedreiging vormen voor de Nederlandse democratische rechtsorde. Hierbij moet gedacht worden aan
niet-gewelddadige bewegingen, die door hun boodschap,
bereik en activiteiten op termijn kunnen bijdragen aan het
ontstaan van maatschappelijke polarisatie, onverdraagzaam
isolationisme en anti-integratieve tendensen. Daarnaast
wordt onderzocht of deze bewegingen een voedingsbodem
kunnen vormen voor extremisme en jihadisme.

2.1 Salafisme
Binnen het salafisme bestaat een stroming die op activis­
tische wijze een strikte toepassing van de islamitische weten regelgeving nastreeft, wat kan leiden tot onverdraagzaamheid en polarisatie. Een deel van de moslimjongeren
in Nederland en Europa is ontvankelijk voor deze stroming
en keert zich onder invloed daarvan steeds meer af van de
westerse samenleving.
De AIVD heeft in 2009 in de open publicatie Weerstand en
tegenkracht de actuele trends en ontwikkelingen van het
salafisme in Nederland belicht. Een van de belangrijkste
ontwikkelingen is dat de vier grote salafitische centra niet
langer fungeren als voedingsbodem voor jihadistisch terrorisme. Zo spreken salafitische moskeeën zich openlijk uit
tegen geweld in naam van de islam en weren zij jongeren
die sympathiseren met de gewelddadige jihad, om te
voorkomen dat zij andere jonge moskeebezoekers negatief
beïnvloeden.
Publicaties van de AIVD over de risico’s van het salafisme
en daaropvolgende maatregelen van de overheid, waaronder het lokaal bestuur, hebben er mede toe geleid dat de
weerstand van de Nederlandse moslimgemeenschap tegen
radicalisering is toegenomen. Een belangrijke voedingsbodem voor jihadistisch terrorisme is daarmee afgenomen.
Een deel van de Nederlandse moslimgemeenschap spreekt
zich op lokaal en nationaal niveau steeds vaker uit tegen
de anti-integratieve en onverdraagzaam isolationistische
boodschap van het salafisme. Deze toenemende weerstand
heeft tot gevolg dat de groei van de salafitische beweging in
ons land momenteel stagneert.
De groeiende weerstand in de samenleving en het verminderen van de voedingsbodem voor extremisme en jihadisme
19

zijn positieve ontwikkelingen voor de democratische
rechtsorde. In de loop van 2009 heeft de AIVD dan ook zijn
inzet op het onderzoek naar de salafitische centra verlaagd.
Desalniettemin blijft (overheids)aandacht voor het salafisme gewenst vanwege de verspreiding van de salafitische
boodschap buiten de centra om en vanwege de professionalisering van de salafitische beweging.
De salafitische centra beschikken over een uitgebreid
netwerk van rondreizende (jongeren)predikers: door
heel Nederland worden lezingen gegeven of kleine centra
geopend waar (praktiserende) moslims in aanraking komen
met het salafitisch gedachtegoed. Ook weten salafitische
centra op professionele wijze aanspraak te maken op
subsidiegelden van lokale en nationale overheden voor
bijvoorbeeld huiswerkbegeleiding, culturele en sportieve
evenementen of sociaal-maatschappelijke hulpverlening.
In sommige gevallen worden deze gelden gebruikt om het
salafitische gedachtegoed te verspreiden.
In 2009 heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties de brochure Wegwijzer façadepolitiek
uitgebracht, waarin handvatten geboden worden aan
(lokale) overheden om mogelijk misbruik van subsidiegelden door salafitische groeperingen vroegtijdig te
onderkennen en waar nodig tegen te gaan. De
kernboodschap van de wegwijzer is dat (lokale)
overheden weliswaar vaak niet op formele of juridische
gronden kunnen afzien van subsidieverstrekking aan
deze organisaties, maar dat zij wel door middel van
achtergrondgesprekken en controle zicht kunnen
houden op een doelmatige besteding van
overheidsgelden.

De AIVD levert ook expertise aan het Actieplan
Polarisatie en Radicalisering. Dit actieplan, gecoördineerd door het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, is gericht op preventie, signalering
en interventie. De aanpak van polarisatie en radicalisering is vooral een zaak van het lokaal bestuur. De inzet
op nationaal niveau is dan ook met name gericht op de
ondersteuning en het faciliteren van deze aanpak. Het
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijks­
relaties werkt daartoe samen met andere (afdelingen
van) departementen, zoals het ministerie van
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer, het ministerie van Justitie en het
ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

De Tablighi Jamaat
De Tablighi Jamaat (letterlijk: beweging van de boodschap)
is een klassieke missiebeweging, die de moslims hernieuwd
kennis wil laten maken met de ultraorthodoxe islam. Leden
van Tablighi Jamaat besteden elke dag een aantal uren
aan religieuze studie en missie en laten zoveel mogelijk
moslims op vreedzame wijze met hun geloof kennismaken.
De beweging bedient zich van een actieve benaderingstactiek, zoals moslims op straat aanspreken. De beweging
zegt zich afzijdig van politiek en geweld te houden. Het
gedachtegoed dat ze verkondigen staat echter haaks op
enkele fundamentele westerse waarden. Zo verwerpt de
Tablighi Jamaat westerse concepten als democratie, seculiere wetgeving en individueel zelfbeschikkingsrecht. Ook
zijn er aanwijzingen dat de Tablighi Jamaat kan fungeren als
voedingsbodem voor radicalisering van moslims.

2.2 Andere radicaalislamitische
bewegingen

Hizb ut-Tahrir
De internationale politiek-islamitische beweging Hizb
ut-Tahrir (letterlijk: partij van de bevrijding) stelt dat de
Koran en de islam een blauwdruk bieden voor een (alternatieve) vorm van staatsinrichting, die in essentie haaks staat
op, en onverenigbaar is met, de democratie. Het uiteindelijke doel van Hizb ut-Tahrir is dan ook het op termijn
vestigen van een islamitische kalifaatstaat, waarin de sharia
van kracht is. Daarnaast bevat de ideologie van de internationale Hizb ut-Tahrir antiwesterse, antisemitische en
anti-integratieve elementen.

De AIVD heeft in 2009 het onderzoek naar radicalisering
anders ingericht. De radicale of ultraorthodoxe islamitische bewegingen en hun mogelijke dreiging staan daarin
centraal en niet meer de minderheidsgroepen in Nederland
die potentieel ontvankelijk zijn voor de boodschap van
deze bewegingen. Naast het salafisme zijn er nog een aantal
radicale of ultraorthodoxe islamitische bewegingen in
Nederland actief, waaronder de Moslimbroederschap, de
Tablighi Jamaat en de Hizb ut-Tahrir.
De Moslimbroederschap
De Moslimbroederschap is een politiek-islamitische beweging die internationaal en hiërarchisch is georganiseerd. De
Moslimbroederschap streeft naar een ‘herislamisering’ van
de moslimgemeenschap in Europa volgens (ultra)orthodoxe
leer, waarbij de islam leidend moet zijn in alle aspecten
van het leven. Moslims in Europa moeten vasthouden aan
hun islamitische identiteit. De Moslimbroederschap in
Nederland deelt deze doelstellingen. Om deze te realiseren probeert de Moslim­broederschap zoveel mogelijk
invloed te verwerven binnen de Nederlandse moslimgemeenschap. Hiertoe richten zij moskeeën en tal van
verenigingen op en organiseren zij conferenties en
bijeenkomsten. Daarnaast bouwt de Moslimbroederschap
actief aan een netwerk van contacten binnen de politiek,
de overheid en het maatschappelijke middenveld. Op
deze wijze wil de Moslimbroederschap de belangen van de
Nederlandse moslimgemeenschap behartigen. Hoewel de
Moslimbroederschap vooral lijkt te streven naar het creëren
van een moslimvriendelijk klimaat in Europa, is het voorstelbaar dat de zeer orthodoxe inter­pretatie van de islam
op gespannen voet komt te staan met de beginselen van de
democratische rechtsorde.

20

De Hizb ut-Tahrir in Nederland probeert met een modern
islamitisch betoog hoogopgeleide moslims en bekeerlingen aan zich te binden. In 2009 heeft de Nederlandse
Hizb ut-Tahrir meermalen openlijk gereageerd op geo­­
politieke ontwikkelingen, waaronder vraagstukken als de
economische crisis, het Israëlisch-Palestijnse conflict in de
Gazastrook en ontwikkelingen in Pakistan en Afghanistan.
De Hizb ut-Tahrir in Nederland verzorgt met enige regelmaat openbare lezingen over vergelijkbare onderwerpen.
Hoewel de beweging vooralsnog weinig succesvol is, is het
voorstelbaar dat de boodschap van de Hizb ut-Tahrir op
termijn aanslaat bij jonge moslims. Daarbij dient opgemerkt te worden dat de weerstand tegen politiek islamisme
in Nederland relatief hoog is.
Hoewel deze (radicaal)islamitische bewegingen onderling
verschillen in hun ideologische benadering van de islam en
in hun werkwijze, zijn ook overeenkomsten te benoemen.
Zo achten deze bewegingen de islam in essentie onverenigbaar met democratie en het daarbij behorende wereldlijk gezag. Ook worden zij gekenmerkt door een zekere
mate van antiwesters, antisemitisch en anti-integratief
gedachtegoed.

Het bereik van deze bewegingen is in Nederland vooralsnog
beperkt. In Nederland heeft vooral het salafisme voet aan
de grond gekregen. In de ons omringende landen hebben
deze bewegingen echter meer aanhang verworven, hetgeen
mede aanleiding was voor de AIVD om hierop meer te investeren in 2009. Uit onderzoek blijkt dat een aantal van deze
bewegingen op een actieve manier probeert hun invloedssfeer en achterban te vergroten. Hierbij is het opvallend dat
de Hizb ut-Tahrir en de Moslimbroederschap zich, anders
dan de Tablighi Jamaat, met name richten op jonge hoogopgeleide moslims van de tweede of derde generatie en op
bekeerlingen.
De wijze waarop deze bewegingen hun achterban proberen
uit te breiden, verschilt onderling sterk. Zoals gezegd
is de Tablighi Jamaat vooral een missiebeweging in de
klassieke zin van het woord. Door middel van religieuze
bijeenkomsten, reizende groepen missionarissen en
preken probeert de beweging moslims en bekeerlingen uit
te nodigen tot het ware geloof (dawa). De Hizb ut-Tahrir
daarentegen is meer activistisch in zijn wervingspraktijken.
Deze politiek-islamitische beweging maakt gebruik van
middelen als internet, petities, lezingen en flyeracties om
haar boodschap aan de man te brengen. Tevens kent de
beweging een meer besloten structuur van lesgroepen,
waarin zogenaamde high-potentials verder onderwezen
worden in het gedachtegoed van de beweging. Leden van de
Moslimbroederschap ten slotte proberen vooral achter de
schermen van moskeeën, islamitische instanties en belangengroepen invloed te verwerven.

21

2.3 Moluks activisme
In het Molukse activisme is gedurende 2009 te zien geweest
hoe de aandacht en de activiteiten verder zijn verschoven
van politiek activisme in Nederland naar aandacht voor
de situatie op de Molukken zelf. In Nederland krijgt het
politieke activisme steeds meer de vorm van een op
de politiek gerichte lobby. Daarnaast geven bepaalde
momenten nog steeds aanleiding voor het aanwakkeren
van politiek-etnisch activisme in Nederland vanuit de
Molukse gemeenschap. Hierbij moet gedacht worden aan
gerichte activiteiten rond jaarlijkse herdenkingsdagen zoals
de viering van het oprichten van de Republiek der ZuidMolukken (Republik Maluku Selatan, RMS), aan bezoeken
en uitspraken van Indonesische en Nederlandse hoogwaardigheidsbekleders en aan reacties op ontwikkelingen en
gebeurtenissen op de Molukken.
Naast deze ontwikkelingen was op lokaal niveau, met de
situatie in Culemborg als meest pregnante voorbeeld,
sprake van openbare-ordeproblematiek die in de media ten
onrechte een politiek-activistisch karakter kreeg toegedicht.
In essentie ging het volgens de AIVD om een openbareordezaak waarbij de direct betrokkenen trachtten hun
aandeel in de onrust te legitimeren met een verwijzing naar
politiek activisme. Inzake openbare-ordeproblematiek
heeft de AIVD voortdurend contact gehouden met het
lokaal bestuur om ontwikkelingen te duiden. Ook heeft de
AIVD zijn kennis en expertise inzake de vatbaarheid voor
radicalisering binnen de Molukse gemeenschap gedeeld
met RID’en, politie en lokale en nationale overheid.

22

3 Rechts-, links- en dierenrechtenextremisme
Bij (politiek-)extremisme overschrijden personen en
groepen bewust de wet, waarbij wordt getornd aan democratische besluitvorming en (gewelddadige) illegale acties
worden gepleegd. Het gaat daarbij dus om méér dan alleen
verstoring van de openbare orde, namelijk om verstoring
en bedreiging van de democratische rechtsorde.3 De AIVD
doet onderzoek naar groeperingen en organisaties, fluïde
netwerken en individuele extremisten. De AIVD heeft
veelvuldig en vroegtijdig contact met politie en lokaal
bestuur over te verwachten acties en informeert potentiële
doelwitten, teneinde hen in staat te stellen maatregelen te
nemen.

3.1 Rechts-extremisme
De versnippering, fragmentatie en onderlinge onenigheid die al jaren kenmerkend is voor rechts-extremisme in
Nederland zette in 2009 verder door. In vergelijking met
2008 zijn minder vaak publieksmanifestaties zoals demonstraties georganiseerd, mede als gevolg van het verdwijnen
van enkele groeperingen en bewegingen. Het aantal
deelnemers bleef ongeveer stabiel (tussen de zeventig en
negentig). Sommige demonstraties, zoals in maart 2009 in
Maastricht en in september 2009 in Venlo, hadden meer
deelnemers, maar dit is te verklaren doordat deze manifestaties plaatshadden in de grensstreek en ook buitenlandse
deelnemers trokken. Ten opzichte van 2007 is het geschatte
aantal actieve aanhangers teruggevallen van circa 600 naar
een kleine 300. De gekende verbanden kampen nog altijd
in toenemende mate met het probleem de aanhang erbij te
houden. Net als in voorgaande jaren blijft de dreiging die
uitgaat van rechts-extremisten relatief beperkt.
In 2009 heeft de AIVD diverse ambtsberichten uitgebracht
en is het lokaal bestuur geïnformeerd door middel van het
duiden van specifieke gebeurtenissen en ontwikkelingen.
Die duiding kan het lokaal bestuur ondersteunen bij het
bepalen van de manier waarop rechts-extremistische manifestaties tegemoet worden getreden.

3

23

Zie voor een toelichting op de begrippen activisme en extremisme
de begrippenlijst achterin dit jaarverslag.

Neonazisme
In 2009 is de Nederlandse Volks-Unie (NVU), de neonazistische beweging die zich presenteert als volksnationalistische
politieke partij, begonnen met de voorbereidingen voor
deelname aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2010.
Daarnaast heeft de NVU enige demonstraties georganiseerd
die over het algemeen rustig verliepen, afgezien van geweld
door tegendemonstranten en een enkel incident veroorzaakt door een deelnemer aan de demonstratie.
Binnen de Nationale Socialistische Aktie/Autonome
Nationale Socialisten (NSA/ANS) is in 2009 een scheuring
ontstaan, waardoor deze groepering feitelijk in twee facties
uiteen is gevallen. Aanleiding hiervoor was de koers die
door de dissidenten als ‘te links’ werd ervaren. Die koers was
in het najaar van 2008 uiteengezet in een politiek manifest.
Van de Blood&Honour-beweging is in Nederland weinig
meer over, net als in de rest van Europa. Er zijn twee
pogingen ondernomen om op regionaal en lokaal niveau
levensvatbaar geachte restanten te herenigen, zoals het
Nationaal-Socialistisch Front (NSF) in het oosten van
Groningen en Blood&Honour/Combat 18
Nederland/Vlaanderen in de regio Eindhoven, maar dit
heeft niet geleid tot een wederopstanding van de beweging. Bij bijeenkomsten van het NSF is enkele keren door
de lokale autoriteiten opgetreden omdat er aanwijzingen
waren voor schendingen van de openbare orde (door zowel
rechts-extremistische tegenstanders als links-extremistische
opponenten). Blood&Honour/Combat 18
Nederland/Vlaanderen zou de opvolger moeten worden
van Combat 18 Vlaanderen, maar het draagvlak voor deze
nieuwe groep is wankel omdat hierin sprake is geweest
van een felle onderlinge machtsstrijd. De twee regionale
Blood&Honour-afdelingen in Nederland (Westland in het
noorden van Noord-Holland en Oostland in het oosten van
Gelderland) lijden een kwijnend en marginaal bestaan.

In het westen van Brabant is een groepje actief dat
bestaat uit lokale activisten die voorheen aangesloten
waren bij andere groeperingen en bewegingen. Er is
ruzie ontstaan tussen deze groep en de links-extremistische AFA, nadat een linkse infiltrant zichzelf had
ontmaskerd door deel te nemen aan de links-extremistische tegendemonstratie tegen de NVU-demonstratie
in Venlo. Het groepje noemde zich Nationale Jeugd
Brabant en is vooral lokaal actief, maar wil wel
landelijke activiteiten gaan organiseren. Daarop
vooruitlopend heeft men reeds de naam veranderd in
Nationale Jeugd Nederland (NJN).

Extreemrechts
De AIVD onderzoekt een aantal extreemrechtse, (ultra)
nationalistische groeperingen en bewegingen, waarvan de
beweging Voorpost de actiefste is. Voorpost hield in maart
2009 een demonstratie in Maastricht tegen het als te slap
beschouwde drugsbeleid. Bij deze demonstratie waren naast
Nederlandse Voorposters ook enkele tientallen Vlaamse
medestanders aanwezig. Voorpost heeft tevens geageerd
tegen pedofilie en andere ‘nationalistische’ thema’s.
Voorts heeft een groep die zich Gouda’s Glorie noemde in
Gouda een protestactie georganiseerd tegen de overlast van
Marokkaanse probleemjongeren.
Ongeorganiseerd rechts
Met ongeorganiseerd rechts worden ongeorganiseerde
individuen, jeugd- en subculturen bedoeld die een
extreemrechtse of racistische boodschap uitdragen maar
dat lang niet altijd vanuit een politiek motief blijken te
doen. Wat op lokaal niveau nog vaak ten onrechte wordt
gezien als uitingen van groeiend rechts-extremisme blijkt
in de praktijk veeleer een jongerenproblematiek met
openbare-ordeaspecten te zijn. Het enige jaren geleden
actuele fenomeen ‘Lonsdale-jongeren’ wordt tegenwoordig
nauwelijks meer waargenomen. Deze trend is uitgedoofd
en de jongeren die zich daarmee bezighielden zijn hem
ontgroeid (‘ageing out’). Er zijn geen aanwijzingen dat zij
zijn doorgeradicaliseerd of zich hebben aangesloten bij de
gekende extreemrechtse of rechts-extremistische groeperingen en bewegingen.

3.2 Links-extremisme
De AIVD constateerde in 2009 een opleving van links-activisme en links-extremisme, vooral rond het antifascistisch
extremisme en het verzet tegen het Nederlandse asielbeleid.
Onverminderd hoog blijft de dreiging uit de kleine kring
extremisten rond Antifascistische Actie (AFA). Die kern is in
2009 niet gegroeid, maar de aanhang die zij weet te genereren wel. De harde kern van AFA omvat enige tientallen
personen.
Antifascisme: AFA
Ook in 2009 waren er (dreigende) confrontaties tussen
antifascisten en hun extreemrechtse tegenstanders. In
Amersfoort, Zoetermeer, Maastricht, Den Bosch en Venlo
dreigden verstoringen van de openbare orde doordat enige
honderden antifascisten afkwamen op demonstraties van
de NVU.
Relatief nieuw is de wijze waarop de Antifascistische Actie
te werk gaat, waarbij vooral lokale groepen en mensen
(van moslimorganisaties tot voetbalhooligans) opgeruid
en ‘gebruikt’ worden voor acties, bijvoorbeeld tijdens
een demonstratie van rechtsextremisten. Zo weet de AFA
regelmatig rellen en opstootjes te veroorzaken zonder er
zelf zichtbaar aan deel te nemen. Deze in 2008 voor het
eerst gehanteerde werkwijze van AFA werd ook in 2009
doorgevoerd. AFA voert de activiteiten tegen de NVU uit
onder de naam Laat Ze Niet Lopen (LZNL). Met name in
Maastricht en Venlo liepen de demonstraties uit de hand,
toen zowel extreemrechts als extreemlinks hulp kreeg van
een groot aantal Duitse en (in mindere mate) Belgische
geestverwanten.
AFA zette naast LZNL een werkgroep op die zich specifiek
richt op de PVV. In de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 2010 deed deze werkgroep onderzoek naar
alle bewegingen en intenties van de PVV. Zoals te doen
gebruikelijk doet AFA ook onderzoek naar de kandidatenlijsten. Behalve bij de PVV houdt AFA de vinger aan de pols
bij andere – in haar optiek extreemrechtse – partijen zoals
Trots op Nederland. In februari 2010 heeft de AIVD alle
burgemeesters geïnformeerd over de werkwijze van AFA.
De AIVD heeft in het onderzoek naar antifascisme nauw
contact gehad met de RID‘en. De activiteiten van de AIVD
en RID hebben geleid tot het in goede banen leiden van de
verschillende dreigende confrontaties tussen antifascisten
en extreemrechts.
Verzet tegen het Nederlandse asiel- en vreemdelingenbeleid verhardt
Het verzet tegen het asiel- en vreemdelingenbeleid, dat
sinds enige jaren weer structureel is, verhardde zich in de
loop van 2009. De werkwijze is vergelijkbaar met die van de
antimilitaristen en anti-imperialisten uit de jaren tachtig en

24

negentig en, meer recent, met die van dierenrechtenextremisten. De AIVD constateert een verwevenheid van legale
en illegale activiteiten, waarbij rekening moet worden
gehouden met een toename van illegale, intimiderende
activiteiten.
Net als in 2008 was ook in 2009 sprake van een verregaande
‘naming and shaming’ door tegenstanders van het asiel- en
vreemdelingenbeleid. Nieuwe lijsten met daarin honderden
namen van organisaties en personen betrokken bij de
uitvoering van asielbeleid werden via internet verspreid.
In 2009 kregen twee personen te maken met een ‘home
visit’, waarbij huizen of auto’s werden beklad en vernield.
Voorlichting van de AIVD heeft inmiddels gezorgd voor
meer bewustwording, waardoor acties als ‘home visits’
worden bemoeilijkt.
In augustus 2009 vond brandstichting plaats bij het te
bouwen detentiecentrum op Rotterdam Airport,
waarbij bouwketen werden verwoest. Na deze
brandstichting verschenen interne documenten op
internet van een nieuwe organisatie, Onderzoeks
Collectief Asielextremisme (OCA). De gepubliceerde
gegevens zijn mogelijk voorafgaand aan de brand
ontvreemd. Inmiddels is duidelijk geworden dat
tegenstanders van het asiel- en vreemdelingenbeleid
zich ook gaan richten op de bouw van een groot
onderkomen voor uitgeprocedeerde asielzoekers,
het project Schiphol-West dat in 2010 van start gaat.
In dit kader is getracht de politieke besluitvorming te
beïnvloeden door middel van een lawaaiactie in de
raadszaal in Hoofddorp.

Over de groeiende weerstand tegen het Nederlandse asielen vreemdelingenbeleid heeft de AIVD in 2009 een open
publicatie uitgebracht, Het vuur van het verzet. De AIVD heeft
in 2009 geïnvesteerd in voorlichting aan bedrijven en
organisaties die een potentieel doelwit vormen voor actievoerders. In samenwerking met het Project Polarisatie en
Radicalisering van het ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties en op uitnodiging van het ministerie
van Justitie zijn presentaties gegeven over te verwachten
acties en maatregelen die genomen kunnen worden. Na het
uitkomen van Het vuur van het verzet is aan diverse belanghebbenden een toelichting gegeven op deze publicatie.
De activiteiten van de AIVD hebben geleid tot meer inzicht
in de aandachtspunten en plannen van de tegenstanders
van het asiel- en vreemdelingenbeleid. Over te verwachten
activiteiten van deze actievoerders onderhield de AIVD
contact met de relevante RID‘en. Mede hierdoor konden de
acties in goede banen worden geleid.

25

3.3 Dierenrechtenextremisme
De AIVD constateert een groei van het aantal activistische
groeperingen. Het aantal dierenrechtenextremisten groeit
echter nauwelijks. Er is een harde kern van enige tientallen
actievoerders, die met name bij openbare activiteiten soms
worden ondersteund door bijvoorbeeld antifascisten.
Binnen de harde kern is een klein aantal individuen verantwoordelijk voor nachtelijke acties, zoals vernielingen of
bevrijdingen.
De bereidheid bij een kleine harde kern van dierenrechten­
extremisten tot het plegen van intimiderende of
geweld­dadige acties groeit. Bij de gebruikte werkwijzen
­(intimidatie, materiële schade en ‘home visits’) doet zich
een ontwikkeling voor naar radicalere en meer extreme
acties. Nieuw is dat een deel van het activisme voor rekening van ‘zelfopererende’ individuen komt. Een voorbeeld
hiervan is het verzet tegen de jacht.
In 2009 vonden voor het eerst sinds jaren weer
grootschalige nertsenbevrijdingen plaats. In het
Zeeuwse Stavenisse werd een bevrijdingsactie
uitgevoerd door een activist die in de media bekend
geworden is als de ‘vegan streaker’. Door de oplettendheid van een buurtbewoner kon hij worden gearresteerd. In dezelfde periode verscheen een publicatie in
de Revu over genoemde bevrijding. Daarin ‘bekende’
de ‘vegan streaker’ een brandstichting in Vught, een
feit dat al eerder voor de AIVD aanleiding was geweest
om een ambtsbericht over betrokkene uit te brengen
aan het OM. In het najaar van 2009 vond een nertsenbevrijding plaats in het Gelderse Barchem. Drie
personen werden gearresteerd. Ook hier was de
hoofdverdachte eerder al door de AIVD via een
ambtsbericht kenbaar gemaakt aan het OM en de
Nationale Recherche.

Mede door de aanpak van de overheid en de ­aanscherping
van het onderscheid tussen activisme en extremisme
weten dierenrechtenextremisten dat zij in de gaten worden
gehouden. Dit heeft ertoe geleid dat zij voor een deel steeds
heimelijker opereren en uit het zicht trachten te blijven. Net
als bij links-extremisme is steeds vaker sprake van verwevenheid van legale en illegale activiteiten en het naar buiten toe
presenteren van een politiek-maatschappelijk acceptabel
gezicht.

Anti Dierproeven Coalitie (ADC)
Zo heeft de Anti Dierproeven Coalitie (ADC) een stichting
in het leven geroepen die een zogenaamd burgerinitiatief
heeft opgezet inzake experimenten op honden en katten.
ADC tracht door middel van 40.000 handtekeningen deze
zaak onder de aandacht van de politiek te brengen. Dat in
relatie tot ADC gesproken kan worden van façadepolitiek
blijkt uit het feit dat men, naast het legale burgerinitiatief,
onderzoekers van universiteiten bestookt met soms dreigende e-mailberichten. Ook blijft ADC zich richten op de
import van en proeven op apen. In dit verband zijn in 2010
dan ook nieuwe acties te verwachten.
Respect voor Dieren
Een nieuwe ontwikkeling in 2009 is de coalitievorming
tussen dierenrechtenextremisten en links-extremisten. Zo
riep de linksgeoriënteerde groepering Respect voor Dieren
(RvD) in 2009 een aantal keer de hulp in van antifascisten.
Op zijn beurt is Respect voor Dieren steeds meer aanwezig
bij manifestaties van AFA. Respect voor Dieren voert met
name acties tegen bont en circussen. Daarbij kreeg Respect
voor Dieren soms te maken met de groepering Met de
Dieren Tegen de Beesten, een extreemrechtse organisatie
die deels samen met het nationalistische Voorpost actief is
bij circussen, maar ook bij supermarkten waar halal-vlees
wordt verkocht. Aangezien Respect voor Dieren dierenrechten beschouwt als een puur linkse zaak, is het in enkele
gevallen door toedoen van met name Respect voor Dieren
gekomen tot een handgemeen met Met de Dieren Tegen de
Beesten. Respect voor Dieren is een nog steeds groeiende
beweging. Dit jaar kwam er in Oost-Nederland een nieuwe
onderafdeling bij. Ook werden de eigen gelederen versterkt
door de terugkeer van Stop Huntingdon Animal Cruelty
Nederland-activisten (SHAC Nederland), die zich in 2008 van
Respect voor Dieren hadden afgesplitst.

26

De AIVD heeft in 2009 het onderzoek naar dierenrechtenextremisme geïntensiveerd. Dit heeft onder meer geresulteerd
in de publicatie Dierenrechtenextremisme in Nederland: gefragmenteerd maar groeiende, waarin bovengenoemde ontwikkelingen
nader worden beschreven. Voorafgaande aan en volgend
op deze publicatie heeft de AIVD voorlichting gegeven aan
bedrijven en instellingen, die doelwit (kunnen) worden van
acties van extremisten. Ook is in enkele gevallen voorlichting gegeven aan het lokaal bestuur om bepaalde ontwikkelingen in hun gemeente nader toe te lichten. In 2009
is een aantal ambtsberichten verstrekt aan het Openbaar
Ministerie. De ambtsberichten gaven de opsporingsinstanties zicht op radicale actievoerders, wat resulteerde in
aanhoudingen bij nertsenbevrijdingen.

27

28

4 Heimelijke activiteiten van vreemde mogendheden
Buitenlandse overheden gebruiken verschillende methoden
om gevoelige politieke, militaire, technisch-wetenschappelijke en economische informatie in Nederland te
verwerven of om op heimelijke wijze Nederlandse politieke
en ambtelijke besluitvorming te beïnvloeden. Doorgaans
worden daarbij de inlichtingendiensten van de betreffende
landen ingezet. Deze (inlichtingen)activiteiten kunnen de
nationale veiligheid aanzienlijke schade toebrengen en de
nationale soevereiniteit aantasten. De AIVD zet zich daarom
in voor het onderkennen, voorkomen en (helpen) tegengaan van deze activiteiten.

4.1 Vormen van heimelijke
activiteiten en inmenging
De dreiging van digitale spionage neemt toe
Inlichtingendiensten hebben verschillende manieren
om aan informatie te komen. Zo proberen deze diensten
steeds vaker via technische wegen op afstand informatie te
onderscheppen. Bijzonder kwetsbaar is in dit verband telecommunicatieverkeer, dat onderschept kan worden. Ook
gevoelige gegevens op computersystemen zijn kwetsbaar
vanwege de toenemende verwevenheid en complexiteit
van de systemen en de koppeling met dataopslagsystemen.
Ook het uitbesteden van activiteiten als systeem- en
serverbeheer, datawarehousing en gegevensverwerking aan
(buitenlandse) private partijen brengt spionagerisico’s met
zich mee.
Omdat digitale spionage wereldwijd toeneemt, verricht
de AIVD onderzoek naar de aard, omvang, schade, doelwitten en herkomst van digitale aanvallen. De AIVD heeft in
Nederland meerdere digitale aanvallen vanuit verschillende
landen waargenomen die een steeds gerichter en specifieker karakter hebben gekregen. Vooral overheidssectoren
en het bedrijfsleven zijn doelwit van digitale spionage.
Aanvallen vinden voornamelijk plaats door middel van
e-mailberichten met een besmette bijlage, zogenaamde
trojans. Aanvallers doen vaak eerst uitgebreid onderzoek
naar hun doelwit en proberen met de verworven kennis een
authentiek en persoonlijk ogende e-mail samen te stellen,
zodat de kans groot is dat een dergelijke e-mail wordt
geopend door de geadresseerde. Daarnaast worden digitale
aanvallen uitgevoerd door het besmetten van websites,
harde schijven, usb-sticks, cd’s of dvd’s.

29

De Chinese overheid is nog steeds heimelijk actief in
Nederland. Belangrijke doelwitten zijn de technischwetenschappelijke sector, de defensie-industrie en
Chinese minderheden. Zo heeft de Chinese overheid
door het uitoefenen van druk op overheidssectoren en
de culturele sector getracht besluitvorming ten nadele
van Chinese minderheden te beïnvloeden. Dit heeft
onder andere plaatsgevonden in aanloop naar de
komst van de Dalai Lama naar Nederland.

Meer traditionele vormen van inmenging blijven bestaan
Naast technische wegen proberen inlichtingendiensten
relevante kennis te vergaren via personen die (indirect)
toegang hebben tot informatie. Nederland is om verschillende redenen interessant. Nederland is immers lid van
verschillende belangrijke internationale organisaties en
samenwerkingsverbanden. Bovendien is in Nederland een
aanzienlijk aantal internationale organisaties gevestigd.
Daarnaast kent Nederland een hoogontwikkelde, internationaal georiënteerde economie en een open samenleving.
Verder trekt de aanwezigheid van migrantengemeenschappen in Nederland de aandacht van verschillende
inlichtingendiensten, waarbij soms getracht wordt heimelijk invloed uit te oefenen op in Nederland verblijvende
migranten en migrantengemeenschappen.

De activiteiten van Iraanse inlichtingendiensten in
Nederland zijn gericht op de bestrijding van groepen en
individuen die door het Iraanse regime worden
beschouwd als een gevaar voor het eigen voortbestaan.
Daarnaast hebben de Iraanse inlichtingendiensten tot
taak om politieke, economische en wetenschappelijke
informatie te vergaren bij zowel Nederlandse overheden en bedrijven als in Nederland gevestigde internationale instellingen. In Nederland woonachtige Iraniërs
worden onder druk gezet om voor de Iraanse inlichtingendiensten te spioneren. Zowel (vermeende) leden
van de Mujahedin-e Khalq (MKO) als ondersteuners
van de Iraanse oppositie vormen een doelwit van deze
inlichtingen- en beïnvloedingsactiviteiten. De activiteiten vormen een aantasting van de grondrechten van
Nederlandse ingezetenen en kunnen een gevaar
opleveren voor de veiligheid van henzelf of hun familie
in Iran.

Nederlanders onderschatten spionagerisico’s
In een breed opgezet onderzoek heeft de AIVD geconstateerd dat in Nederland het bewustzijn van spionagerisico’s
in het algemeen nog steeds laag is. Het ontbreekt aan
waardebewustzijn, beveiligingsbewustzijn en een goede
belangenafweging. Nederlanders realiseren zich vaak
onvoldoende dat ook in Nederland waardevolle (geheime)
informatie aanwezig is waarover buitenlandse overheden
graag zouden beschikken. Beveiliging en veiligheid hebben
niet altijd voldoende aandacht binnen een organisatie,
en het risico dat strategische kennis of bedrijvigheid die
relevant is voor de nationale veiligheid op lange termijn
naar het buitenland weglekt, krijgt onvoldoende aandacht.
Tevens is het bewustzijn dat andere landen actief proberen
op heimelijke wijze Nederlandse beleids- en besluitvormingsprocessen te beïnvloeden laag.
De Russische buitenlandse inlichtingendiensten zijn in
belangrijke mate heimelijk actief in Europa met
inbegrip van Nederland. Belangrijke doelwitten voor de
Russische inlichtingendiensten zijn de NAVO, de
technisch-wetenschappelijke sector, de defensieindustrie en de energiesector. Ook constateert de AIVD
dat Russische diensten een onverminderde interesse
tonen in Nederlanders die een rol (gaan) spelen binnen
beleids- en besluitvormingsprocessen die raken aan
Russische belangen.

30

4.2 Activiteiten en resultaten
De AIVD heeft in 2009 het onderzoek naar ongewenste,
heimelijke activiteiten van andere landen versterkt en is
een aantal nieuwe onderzoeken gestart. In 2009 heeft de
AIVD zowel op langlopende zaken geïnvesteerd als op kort­
lopende onderzoeken naar aanleiding van meldingen. Door
deze onderzoeken zijn inlichtingenactiviteiten van verscheidene landen onderkend, wat heeft geleid tot ­verschillende
maatregelen. Zo heeft de AIVD overheidsinstanties geïnformeerd die bevoegd zijn om maatregelen te nemen en
(in specifieke gevallen) instanties die het doelwit vormen
van inlichtingenactiviteiten. Het gaat hierbij om verschillende ministeries, gemeenten, internationale organisaties,
bedrijven en wetenschappelijke instanties.
Een aantal concrete activiteiten van andere landen is hierdoor beëindigd. Daarnaast heeft de AIVD in enkele gevallen
zelfstandig opgetreden, bijvoorbeeld door personen te
confronteren met hun werkzaamheden voor buitenlandse
inlichtingendiensten om daarmee hun activiteiten te
verstoren en voortzetting of herhaling tegen te gaan.
De AIVD werkt nauw samen met de MIVD op het gebied
van contra-inmenging en -spionage. Het kan hierbij gaan
om uitwisseling van gegevens, maar bijvoorbeeld ook
om een gezamenlijk onderzoek naar een persoon. Ook
trekken de diensten gezamenlijk op bij het voorkomen of
beëindigen van ongewenste activiteiten van buitenlandse
inlichtingendiensten.
In zijn onderzoeken heeft de AIVD eveneens intensief
samengewerkt met buitenlandse collegadiensten. De
samenwerking varieert van operationele samenwerking om
activiteiten van buitenlandse inlichtingenofficieren gezamenlijk te onderkennen tot het uitwisselen van inzichten
en onderzoeksmethodieken. Ook heeft de AIVD andere
inlichtingen- en veiligheidsdiensten geïnformeerd (en vice
versa) over personen die bijvoorbeeld onder diplomatieke
dekmantel inlichtingenactiviteiten ontplooien. De AIVD
heeft voorts bijeenkomsten georganiseerd voor inlichtingen- en veiligheidsdiensten om de samenwerking tussen
diensten op deelonderwerpen structureel te verbeteren.
Hiermee is voorkomen dat enkele inlichtingenofficieren
Nederland of andere landen konden binnenreizen.
Om een beter beeld te krijgen van de risico’s die Nederland
loopt en om tot aanbevelingen te komen hoe de dreiging
(verder) gereduceerd kan worden, hebben de AIVD en het
Directoraat-Generaal Veiligheid van het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in 2009 gezamenlijk onderzoek gedaan naar spionagerisico’s binnen de
overheid en het bedrijfsleven. Door middel van gesprekken
met partijen uit verschillende sectoren en op basis van
operationele informatie uit AIVD-onderzoeken is op

hoofdlijnen in kaart gebracht welke informatie om redenen
van nationale veiligheid niet in handen mag komen
van buitenlandse overheden en welke spionage­risico’s
Nederland loopt met betrekking tot deze informatie. De
resultaten van dit onderzoek worden in 2010 aangeboden
aan de Tweede Kamer.
De AIVD heeft zich verder ingespannen om door voorlichting het veiligheidsbewustzijn in Nederland te vergroten.
De AIVD verzorgt voorlichting op maat voor relevante
(internationale) organisaties, semi-overheid en mensen in
het bedrijfsleven, zodat zij veiligheidsmaatregelen kunnen
treffen ter voorkoming van mogelijke inlichtingenactiviteiten. Het kan daarbij gaan van een presentatie van de
dienst voor een brede doelgroep binnen een organisatie, tot
een tweegesprek naar aanleiding van concrete incidenten.
Ter bevordering van het veiligheidsbewustzijn hebben de
AIVD en MIVD gezamenlijk voorlichtingsmateriaal ontwikkeld in 2009.
Op de website van de AIVD en de MIVD kunnen enkele
brochures worden gedownload, die bedoeld zijn om de
bewustwording van risico’s in organisaties te
vergroten.
•	De brochure Spionage in Nederland. Wat is het risico?
beschrijft de verschillende vormen van spionage en
inlichtingenactiviteiten die de AIVD in Nederland
waarneemt en wat de risico’s hiervan zijn.
•	De brochure Spionage bij reizen naar het buitenland. Wat
is het risico? geeft tips om de risico’s van spionage
voor, tijdens en na een reis te beperken.
•	De brochure Digitale spionage. Wat is het risico? geeft
aan op welke wijze buitenlandse inlichtingendiensten
digitale media gebruiken en geeft tips om de risico’s
van digitale spionage te beperken.

31

32

5 Inlichtingen buitenland
5.1 Het Aanwijzingsbesluit
De minister-president stelt, samen met de ministers van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Defensie
en Buitenlandse Zaken, de inlichtingenbehoefte van de
Nederlandse regering op, die wordt vastgelegd in een
Aanwijzingsbesluit.4 Het huidige Aanwijzingsbesluit loopt
van 2008 tot 2012. Deze looptijd van vier jaar is nodig om
de AIVD (en de MIVD) in staat te stellen voor een langere
termijn een inlichtingenpositie op te bouwen en te
behouden.
Met de verzamelde inlichtingen beschikt de Nederlandse
regering over informatie die via andere, bijvoorbeeld
diplomatieke, kanalen niet of moeilijk te verkrijgen is. Doel
is om de werkelijke intenties van overheden, personen en
groeperingen te achterhalen. De aandacht van de AIVD richt
zich op zowel de binnenlandse als de buitenlandse politiek
van een staat. Ook overheidsinstellingen, niet-gouvernementele organisaties en (invloedrijke) personen in deze
landen kunnen onderwerp van inlichtingeninwinning zijn.
Politieke inlichtingen worden verzameld door middel van
landenonderzoeken, verkennende onderzoeken en
‘quickresponse’-onderzoeken. Met de MIVD worden in de
gezamenlijke unit Contraproliferatie inlichtingen
ingewonnen over de proliferatie van massavernietingswapens en overbrengingsmiddelen (zie volgend hoofdstuk).

5.2 Trends en ontwikkelingen
De geopolitieke machtsverhoudingen en de internationale
rechtsorde zijn volop in verandering. Nieuwe belangrijke
spelers op het mondiale toneel hebben nadrukkelijk eigen,
afwijkende opvattingen over de internationale rechtsorde
en de spelregels daaromtrent en tonen zich zelfverzekerd en
assertief in het behartigen van hun politieke, economische
en militaire belangen. Daarbij worden ook in de strijd om
schaarse grondstoffen steeds meer offensieve inlichtingenactiviteiten ingezet.

4

33

Het Aanwijzingsbesluit kent een openbaar deel en een geheime
bijlage. De landen waarnaar onderzoek verricht wordt, de
vraagstelling en de rapportages over de voortgang en opbrengst van
de onderzoeken zijn om evidente redenen geheim gerubriceerd.

Energie
De kredietcrisis heeft in 2009 de energiemarkt in hoge mate
beïnvloed. Na de zomer van 2008 is de krapte op de oliemarkt door een snel dalende vraag omgeslagen in een overschot. De prijzen per vat daalden van bijna $150 tot onder
$40. Door productiebeperking van de OPEC kon die prijs in
2009 weer stijgen, maar intussen hebben olie-exporterende
landen grote begrotingsproblemen doorgemaakt.
Gasprijzen in langetermijncontracten volgen de olieprijzen
met vertraging. Een belangrijke factor was bovendien de
snelle ontwikkeling van de winning van ‘shale gas’ (gas in
steen) in de VS. Hierdoor viel de Amerikaanse vraag naar
vloeibaar gemaakt aardgas (LNG) weg, dat daardoor snel
in prijs zakte tot onder die van leidinggas en daarmee een
aantrekkelijk alternatief voor Europa werd. Dit vermindert
de kans op een gascrisis zoals begin 2009 nog teweeg werd
gebracht door het gasconflict tussen Rusland en Oekraïne.
Bij het herstel van de wereldeconomie doemen problemen
op, aangezien grote en gemakkelijk te exploiteren olievelden snel zullen opraken en olie moeilijker en slechts
tegen hoge kosten winbaar zal zijn. Hoognodige investeringen in energieproductie zijn bovendien door de kredietcrisis achterwege gebleven.
China
China is een belangrijke speler op zowel regionaal als
mondiaal niveau. Duidelijk zichtbaar is dit in de wijze
waarop China over de gehele wereld activiteiten onderneemt om de energie- en grondstoffenbehoeften van
het land veilig te stellen. Daarbij wordt een zelfbewuste
houding aangenomen. Als het gaat om voor China gevoelige dossiers rondom bijvoorbeeld Taiwan en Tibet, aarzelt
China niet om, door de inzet van (handels)politieke maatregelen, andere landen te bewegen de Chinese invalshoek
te volgen.

India en Pakistan
Naast China profileert met name India zich als opkomende politieke en economische grootmacht. De etnischreligieuze diversiteit in de regio en de rivaliteit tussen de
kernmachten Pakistan en India zorgde in 2009 voor duidelijke spanningen. Na de Mumbai-aanslagen in november
2008 is de Indiaas-Pakistaanse relatie sterk bekoeld. De
vredesdialoog tussen beide landen heeft het afgelopen jaar
vrijwel geheel stil gelegen. Eind 2009 is de bereidheid tot
besprekingen (onder andere over Kashmir) bij de Indiase en
Pakistaanse overheid enigszins toegenomen.
De stabiliteit in deze regio wordt sterk beïnvloed door de
ontwikkelingen in Pakistan. De bijdrage van de Pakistaanse
overheid aan de westerse contraterrorisme-aanpak in de
grensgebieden van Afghanistan en Pakistan zorgt voor grote
spanningen in Pakistan zelf. De macht van het Pakistaanse
leger is nog steeds cruciaal voor de stabiliteit in Pakistan.
Iran
De situatie die is ontstaan na de presidentsverkiezingen,
de nucleaire ambities van het land en de toenemende grip
van de Iraanse Revolutionaire Garde op de politiek, de
economie en het militaire complex zijn ontwikkelingen
met onvoorspelbare gevolgen. De precaire politieke situatie
in Iran wordt versterkt door de slechte staat van de Iraanse
economie. De economische crisis heeft Iran hard geraakt.
De overheid heeft minder te besteden, maar dit heeft nog
niet geleid tot afschaffing van alle subsidies voor voedsel en
energie aan de bevolking. Het Iraanse regime is er op het
moment alles aan gelegen om onrust onder de bevolking
tegen te gaan. In zijn buitenlandpolitiek streeft Iran naar
een prominente rol in de regio.
Midden-Oosten
Het uitblijven van tastbare ontwikkelingen in het vredesproces zorgt er mede voor dat de spanningen in de
Palestijnse Gebieden en de omringende landen onverminderd groot zijn en een voedingsbodem blijven voor
radicalisering, terrorisme en antiwesterse sentimenten in
de regio. Het is mogelijk dat de spanningen in de Palestijnse
Gebieden tussen Fatah en Hamas zich in de toekomst naar
de Palestijnse vluchtelingenkampen in Libanon uitbreiden,
met alle gevolgen voor de regionale stabiliteit van dien.
Syrië lijkt vooral een opportunistische buitenlandpolitieke
strategie te volgen. Het land richt zich hierbij afwisselend
op het Westen, de Arabische landen en Iran. Het Syrische
eigenbelang is hierbij leidend.

34

Afrika
Afrika wordt in toenemende mate het continent van de
falende staten en regio’s. Er bestaat een permanent risico
op nieuwe, gewelddadige, en vaak grensoverschrijdende
conflicten als gevolg van etnische spanningen en slechte
economische omstandigheden. Veel landen in Afrika zijn
mede door het falen van overheidsinstituties kwetsbaar
voor terrorisme, (gewelddadige) coups, internationale
(drugs)criminelen en corruptie. Nederland heeft met een
aantal landen banden op het gebied van handel en ontwikkelingshulp. Nederlandse belangen in deze fragiele staten,
waaronder Nederlandse staatsburgers, ondervinden hiervan
regelmatig negatieve gevolgen. De ontwikkelingen in WestAfrika, de Hoorn van Afrika, de Grote Meren en Zimbabwe
zijn hiervoor illustratief.
Latijns-Amerika en het Caribisch gebied
De ontwikkelingen in Latijns-Amerika en het Caribisch
gebied raken rechtstreeks aan de nationale veiligheid en de
belangen van het Koninkrijk. Niet alleen de Nederlandse
Antillen en Aruba, maar ook Nederland, worden ongewild betrokken bij politieke conflicten tussen landen in
Latijns-Amerika. Deze tot nog toe voornamelijk retorische
conflicten kunnen verder escaleren.

5.3 Activiteiten en resultaten
In algemene zin geldt dat de Nederlandse nationale veiligheidsbelangen steeds nadrukkelijker een internationale
dimensie krijgen of buiten de landsgrenzen liggen. Dit heeft
tot gevolg dat de inlichtingentaak en de veiligheidstaak
steeds meer verweven raken. Zo levert de inlichtingentaak
van de AIVD bijvoorbeeld informatie op over ontwikkelingen op de aandachtsgebieden contraterrorisme en
contra-inmenging (spionage). De inlichtingentaak
buitenland draagt verder bij aan dreigingsinschattingen
en -analyses die de AIVD produceert in het kader van de
veiligheidsbevorderende taak.
De AIVD informeert gevraagd en ongevraagd over ontwikkelingen die voor de Nederlandse regering van belang kunnen
zijn. De AIVD vervaardigt in het kader van de inlichtingentaak voornamelijk korte informatierapporten en inlichtingenanalyses. In 2009 heeft de AIVD in het kader van de
inlichtingentaak ruim tweehonderd informatie­rapporten
en analyses uitgebracht. De AIVD heeft in 2009 ook een
aantal presentaties gegeven voor bewindspersonen en
ambtelijke beleidsbepalers in aanvulling op de schriftelijke
rapportages. Verder heeft de AIVD bijgedragen aan de informatieverstrekking van het ‘Joint Situation Centre’ (Sitcen)
van de Europese Unie (EU).

Om het ministerie van Buitenlandse Zaken tijdig te
kunnen informeren over (politieke) ontwikkelingen en
gebeurtenissen met potentieel schadelijke gevolgen voor
Nederlandse belangen in landen buiten de Aanwijzing, volgt
de AIVD de situatie in verschillende fragiele staten door
verkennende onderzoeken. Indien er bij het ministerie van
Buitenlandse Zaken een specifieke behoefte is aan inlichtingen over een bepaald land of regio die niet voldoende
wordt gedekt door het verkennende onderzoek, kan de
AIVD op verzoek, gedurende een afgebakende periode, een
operationeel onderzoek verrichten naar het desbetreffende
land (‘quick response’). In 2009 heeft de AIVD drie
‘quickresponse’-onderzoeken uitgevoerd.
Periodiek peilt de AIVD bij de ministeries van Algemene
Zaken en van Buitenlandse Zaken de waardering van de
rapportages die de AIVD in het kader van de inlichtingentaak produceert. Hieruit blijkt dat de rapportages steeds
meer gewaardeerd en gebruikt worden voor het formuleren
en bijstellen van het buitenlandbeleid van de Nederlandse
regering. Ook de rapportages die worden geproduceerd met
het oog op inkomende of uitgaande buitenlandse missies
worden over het algemeen goed gewaardeerd. De AIVD wil
in 2010 de verhouding tussen unieke informatie verkregen
uit inlichtingenbronnen en die uit open bronnen nog
verder verbeteren.

35

36

6 Proliferatie van massavernietigingswapens
De proliferatie van massavernietigingswapens vormt een
bedreiging voor de internationale veiligheid. Met diverse
internationale verdragen wordt toegezien op het tegengaan van verdere verspreiding van nucleaire wapens en
overbrengingsmiddelen, het uitvoeren van kernproeven,
en de uitbanning van chemische en biologische wapens.
Bovendien is een aantal exportregelingen van kracht.
Nederland heeft zich aangesloten bij deze verschillende
verdragen en regelingen en hecht veel waarde aan de
naleving daarvan, zowel door lidstaten als door Nederlandse
bedrijven en organisaties.
Landen die ervan verdacht worden in strijd met internationale verplichtingen en verdragen massavernietigings­wapens
of overbrengingsmiddelen te ontwikkelen en doelen na
te streven die een bedreiging kunnen vormen voor de
internationale rechtsorde en de veiligheid en belangen van
Nederland en zijn bondgenoten, worden aangemerkt als
landen van zorg. De belangrijkste zijn Iran, Noord-Korea,
Syrië en Pakistan. De AIVD verzamelt in nauwe samenwerking met de MIVD informatie over programma’s van
massavernietigingswapens en overbrengingsmiddelen in de
landen van zorg.

6.1 De gezamenlijke Unit
Contraproliferatie
De AIVD en de MIVD zijn in 2008 op het aandachtsgebied
proliferatie een nauwe samenwerking aangegaan in de
vorm van gezamenlijke unit, de Unit Contraproliferatie
(UCP). Medewerkers van de AIVD en de MIVD werken
samen op één locatie en kunnen gebruikmaken van elkaars
­gegevens, informatieposities en contacten.
De UCP heeft zowel een inlichtingentaak als een veiligheidstaak. De inlichtingentaak betreft het informeren
van de regering over ontwikkelingen met betrekking tot
programma’s voor massavernietigingswapens en overbrengingsmiddelen in landen van zorg (capaciteiten en
intenties). Deze taak behelst voorts het informeren van de
Nederlandse strijdkrachten over (mogelijke) risico’s met
betrekking tot massavernietigingswapens en overbrengingsmiddelen voor Nederlandse eenheden in inzetgebieden.
De veiligheidstaak betreft het leveren van bijdragen aan het
tegengaan van verwervingsactiviteiten door of ten dienste
van landen van zorg in en via Nederland.

37

6.2 Ontwikkelingen en resultaten
De UCP heeft in 2009 ruim vijftig inlichtingen­rapportages
en analyses uitgebracht die voornamelijk gericht waren aan
de ministers van Algemene Zaken, Buitenlandse Zaken en
Defensie. In 2009 werden twee ambtsberichten aan het OM
uitgebracht. Verder is in het kader van bewustwording en
veiligheidsbevordering een brochure gepubliceerd bestemd
voor universiteiten, andere kennisinstellingen en bedrijven,
getiteld Productie en verspreiding van massavernietigingswapens;
risico’s voor bedrijven en wetenschappelijke instellingen.
Nucleaire wapens en overbrengingsmiddelen
Iran en Syrië hebben de afgelopen jaren activiteiten op
nucleair terrein ontwikkeld die internationaal vragen
hebben opgeroepen. Die vragen zijn in veel gevallen het
gevolg van een gebrek aan transparantie, waardoor onzekerheid bestaat ten aanzien van de werkelijke intenties van
genoemde landen. Noord-Korea maakt geen geheim van
de eigen nucleaire ambities en de vorderingen op dat vlak.
Pakistan heeft reeds de beschikking over kernwapens. Alle
vier genoemde landen kennen een programma voor de
ontwikkeling van ballistische raketten.
Met name ontwikkelingen rond het Iraanse nucleaire
programma blijven internationaal aanleiding geven tot
vragen. Ook in 2009 gaf Iran geen antwoord op vragen
van het Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA)
inzake projecten uit het verleden, die mogelijk kernwapengerelateerd waren. Bovendien zette het land de uranium­
verrijkingsactiviteiten in Natanz onverminderd voort en
maakte het bekend inmiddels een tweede verrijkings­
installatie te bouwen. Een voorstel van Rusland, Frankrijk
en de Verenigde Staten in samenwerking met het IAEA om
verrijking van Iraans uranium van minder dan 5 procent tot
minder dan 20 procent onder voorwaarden in het buitenland te laten plaatsvinden, bleek tot nu toe onaanvaardbaar
voor Iran.

De AIVD en de MIVD hebben de regering op de hoogte
gehouden van ontwikkelingen in de nucleaire programma’s
en daarmee verband houdende activiteiten van genoemde
landen. Die ontwikkelingen en activiteiten zijn bovendien
waar mogelijk nader geduid.
•	Iran zet het eigen uraniumverrijkingsprogramma
voort en breidt, in weerwil van internationale
oproepen om te stoppen, het programma verder uit:
meer verrijkingsinstallaties zijn onder constructie of
gepland en nieuwe typen ultracentrifuges worden
ontwikkeld. Ook in 2009 voerde het land proeflanceringen uit van ballistische raketten.
•	Noord-Korea heeft naar eigen zeggen twee keer een
nucleaire proefexplosie laten plaatsvinden. Het land
heeft zich – tot op heden als enige – teruggetrokken
uit het nucleaire non-proliferatieverdrag. Inspecteurs
van het IAEA worden niet meer toegelaten. NoordKorea voert voorts eveneens proeflanceringen uit
van ballistische raketten.
•	Syrië voert ook proeflanceringen uit van ballistische
raketten, zij het met een kleiner bereik dan Iran en
Noord-Korea. Het land geeft bovendien geen
antwoord op bepaalde vragen van het IAEA over
nucleaire activiteiten.
•	Pakistan heeft openlijk erkend dat het over nucleaire
wapens en ballistische raketten beschikt. Ontwerpen
en apparatuur hebben in het verleden vanuit
Pakistan een weg gevonden naar andere (toen­
malige) landen van zorg.

Chemische en biologische wapens
De internationale verdragen tegen biologische en chemische wapens staan onderzoek ten behoeve van defensieve
maatregelen toe. Ten behoeve van dat onderzoek is het
toegestaan te beschikken over kleine hoeveelheden
(zogenaamde onderzoekshoeveelheden) biologische en
chemische strijdmiddelen (agentia). Op chemisch terrein
ziet de Organisation for the Prohibition of Chemical
Weapons (OPCW) erop toe dat deze mogelijkheid niet wordt
misbruikt.
Door de snelle ontwikkeling van hun industrie neemt in
landen van zorg het kennisniveau echter steeds verder toe
en zijn deze landen steeds beter in staat zelfstandig grondstoffen en apparatuur te ontwikkelen en te produceren.
Daardoor is het vaak moeilijk met zekerheid vast te stellen
of onderzoek en productie alleen zijn gericht op civiele
doeleinden.

38

Onderzoek naar ziekteverwekkers als virussen en onderzoek naar en productie van vaccins dient op veilige wijze
plaats te vinden: ziekteverwekkers en vaccins mogen niet
kunnen ontsnappen. De keerzijde is dat hiervoor ingerichte
laboratoria door de getroffen veiligheidsmaatregelen ook
uitermate geschikt zijn voor onderzoek naar en productie
van (biologische) strijdmiddelen.
Verwerving van relevante kennis en apparatuur
In het kader van de veiligheidstaak vindt onderzoek plaats
naar de openlijke of heimelijke verwerving van relevante
kennis, apparatuur, materialen en grondstoffen, in of
via Nederland. Indien nodig leidt dit onderzoek tot een
ambtsbericht aan het Openbaar Ministerie. Dit jaar heeft
één onderzoek tot een ambtsbericht geleid. Daarnaast is
vanuit de veiligheidstaak sprake van alertering gericht op
specifieke bedrijven en instellingen voor onderwijs en
onderzoek.
De internationale sancties tegen Iran brengen met zich
mee dat verwerving van voornoemde kennis en goederen
ten behoeve van dat land extra aandacht vergt. Bij het
onderzoek naar ongewenste verwerving wordt intensief
samengewerkt met het verantwoordelijke ministerie van
Economische Zaken en met uitvoeringsinstanties als de
Douane en de opsporingsdienst FIOD/ECD.
Exportcontrole
Het ministerie van Economische Zaken legt aanvragen voor
exportvergunningen betreffende strategische en
‘dualuse’-goederen naar landen van zorg vrijwel altijd voor
aan de AIVD en de MIVD. Deze diensten gaan vervolgens na
wat bekend is over de eindgebruiker en eventuele tussenstations. In voorkomende gevallen besteden de diensten
eveneens aandacht aan de bruikbaarheid van kennis en
goederen in programma’s voor massavernietigingswapens
en overbrengingsmiddelen. De diensten stellen het ministerie van Economische Zaken vervolgens in kennis van hun
bevindingen. Het ministerie van Economische Zaken voegt
de informatie van de AIVD en MIVD samen met van andere
zijden verkregen informatie en beslist vervolgens op de
aanvraag.
In 2009 zijn in dit kader 95 aanvragen aan de AIVD en de
MIVD voorgelegd en behandeld, fors meer dan in het voorafgaande jaar. Deze stijging hangt samen met de verscherping van de sancties tegen Iran.

39

40

7 Veiligheidsbevordering
De AIVD heeft tot taak te bevorderen dat de verantwoordelijke en bevoegde instanties zorgen voor adequate beveiliging. De AIVD stelt in het kader van het stelsel Bewaken en
Beveiligen dreigings- en risicoanalyses op voor personen,
objecten en diensten behorend tot het rijksdomein (de
E-taak van de AIVD). Om een adequate beveiliging van
vitale economisch-maatschappelijke sectoren te bevorderen en om de bescherming van bijzondere informatie te
bevorderen (de C-taak van de AIVD) deelt de AIVD gericht
(dreigings)informatie met de overheid, het bedrijfsleven en
in Nederland gevestigde internationale organisaties.

7.1 Het stelsel Bewaken en Beveiligen
In algemene zin geldt dat de verantwoordelijkheid voor
de eigen veiligheid primair bij de burger zelf ligt, bij de
organisatie waartoe deze behoort en bij het decentrale
gezag (de lokale driehoek). In aanvulling daarop heeft de
rijksoverheid een bijzondere verantwoordelijkheid voor een
bepaalde groep personen, objecten en diensten die worden
gerekend tot het rijksdomein. Het rijksdomein is een limitatieve lijst van:
• personen, objecten en diensten die in het kader van het
nationaal belang veilig en ongestoord moeten kunnen
functioneren;
• buitenlandse personen en objecten (in casu buitenlandse
staatshoofden die Nederland bezoeken) en buitenlandse
ambassades in ons land;
• personen die werken in de strafrechtpleging, zoals de
voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak.
De AIVD kan in het kader van zijn taak binnen het stelsel
Bewaken en Beveiligen gericht onderzoek doen naar
potentiële dreigingen, ook buiten de reguliere aandachtsgebieden van de dienst. De AIVD levert, evenals de MIVD en
het KLPD, informatie aan de NCTb waarin concrete en voorstelbare dreigingen in relatie tot een bedreigd(e) persoon,
object of dienst worden weergegeven.

41

Aantal bedreigingen neemt toe
Uit het feit dat de dreiging vanuit lokale jihadistische
netwerken in 2009 verder is afgenomen (zie het hoofdstuk
Terrorisme) mag niet worden geconcludeerd dat de dreiging
vanuit lokale netwerken en individuen tegen overheidsdoelwitten, politici en opiniemakers permanent verminderd is.
De AIVD heeft de druk op de veiligheidsbevorderende taak
de afgelopen jaren juist zien toenemen. Door de digitalisering van de samenleving (met name internet) is de drempel
voor het uiten van bedreigingen jegens personen lager
geworden. Bedreigingen worden hierdoor vaker en sneller
geuit. Verder is de druk op de AIVD toegenomen om alle
dreigingsuitingen serieus te nemen. Dit heeft zijn uitwerking op het gebied van de veiligheidsbevorderende taak
van de AIVD: aanknopingspunten voor serieuze dreigingen
moeten gefilterd worden uit een toenemend aantal dreigingsmeldingen, wat veel tijd en aandacht vraagt.
Solistische dreigers
Een belangrijke dreiging richting personen die vallen
binnen het rijksdomein komt vanuit solistisch opererende
individuen met in meer of mindere mate een persoonlijkheidsstoornis. De gebeurtenissen op Koninginnedag 2009
en de vele dreigbrieven zijn daar voorbeelden van. De AIVD
heeft in 2009 aansluiting gezocht bij het project ‘solistische
dreigers’ onder leiding van de NCTb, om samen met de partners binnen het stelsel Bewaken en Beveiligen een aanpak
te ontwikkelen voor deze dreigersgroep en verantwoordelijkheden te bepalen. In dit kader is tevens de basis voor
internationale samenwerking gelegd door het opbouwen
van duurzame contacten met buitenlandse overheids-,
inlichtingen-, en veiligheidsdiensten.
Lange tijdshorizon jihadistische terroristen
Jihadistische terroristen hebben een lange tijdshorizon (zie
het hoofdstuk Terrorisme). Het uitblijven van een concrete
jihadistische dreiging tegen personen, objecten en diensten
binnen het rijksdomein wil dan ook niet zeggen dat geen
waakzaamheid geboden is. Illustratief in dit verband zijn
drie concrete dreigingen tegen de Deense cartoonist Kurt
Westergaard of afgeleide doelwitten.

De Deense cartoonist Kurt Westergaard wordt vier jaar
na de publicatie van zijn controversiële spotprenten
over de profeet Mohammed nog steeds ernstig
bedreigd. Dit blijkt uit twee incidenten in 2009 en één
incident op 1 januari 2010.
In februari 2009 heeft de Deense politie drie personen
opgepakt die een aanslag beraamden tegen de
cartoonist. In oktober 2009 volgde vervolgens de
aanhouding van twee Amerikanen met aanslagplannen
tegen de Deense krant Jyllands-Posten die de spotprents publiceerde. De aangehouden verdachten zijn
twee mannen van Pakistaanse afkomst die hun
aanslagplannen het ‘Mickey Mouse Project’ noemden.
Een van de mannen zou zijn verbonden aan de
Pakistaanse terroristische organisatie Lashkar-e-Taiba
(LeT). Op 1 januari 2010 drong een Somalische man met
een bijl Westergaards woning binnen met het kennelijke doel Westergaard te vermoorden. De Somaliër was
eerder betrokken bij jihadistische activiteiten in
Oost-Afrika. Westergaard kon zich ternauwernood in
veiligheid brengen in een zogenaamde strongroom.

Resultaten
Om efficiënt en effectief te kunnen werken heeft de AIVD
een prioritering aangebracht voor het maken van analyses.
Hierbij wordt een inschatting gemaakt van de dreiging
tegen een bepaald persoon, object of dienst op basis van
de zichtbaarheid, kwetsbaarheid van het risicoprofiel,
dreigingsaantrekkende kracht van de functie of positie en
de mogelijke impact van een aanslag op de samenleving.
Door de prioritering van dossiers en de tijdsbesparing die
daarmee gepaard gaat, kon de AIVD bovendien
tegemoet komen aan de vraag naar meer inhoudelijk zware
producten, zoals risicoanalyses.
Het onderzoek binnen de E-taak vereist een nauwe interne
samenwerking en intensief contact met (inter)nationale
samenwerkingspartners. Om het proces van nauwere
samenwerking binnen de AIVD verder te optimaliseren
is de veiligheidsbevorderende taak bij de reorganisatie
van 2009 beter gepositioneerd. Daarnaast heeft de AIVD
meer dreigings­gerelateerde informatie uitgewisseld met
buitenlandse collegadiensten. Dit was onder andere
noodzakelijk om de beveiliging van grote internationale
conferenties, zoals de klimaattop te Kopenhagen en de
Afghanistanconferentie in Den Haag, te kunnen ondersteunen. Ook is informatie uitgewisseld rondom de
opening van het Bijzonder Tribunaal voor Libanon.

42

In 2009 heeft de AIVD ten behoeve van diverse afnemers 189
dreigingsinschattingen en -analyses opgesteld. Het grootste
aantal betrof personen, objecten en diensten in het rijks­
domein. Daarnaast zijn dreigingsinschattingen en -analyses
opgesteld betreffende een aantal grote evenementen, in
Nederland gevestigde internationale tribunalen, diplomatieke personen en objecten en buitenlandse bezoeken.

7.2 Het Alerteringssysteem
Terrorismebestrijding en de vitale
sectoren
Het Alerteringssysteem Terrorismebestrijding (ATb) heeft
tot doel overheidsdiensten en bepaalde sectoren in het
bedrijfsleven in staat te stellen zich tijdig voor te bereiden
op een vastgestelde terroristische dreiging. De AIVD heeft
in 2009 dreigingsanalyses opgesteld over de sectoren die
aangesloten zijn bij het ATb. Op basis van deze dreigingsanalyses heeft de NCTb periodiek het dreigingsniveau voor
de onderscheiden sectoren vastgesteld.
Naast het aanbieden van dreigingsinformatie over terrorisme via het alerteringssysteem aan organisaties, onderhoudt de AIVD zelf ook contact met vitale sectoren door
dreigingsinformatie aan te bieden over andere dreigingen,
zoals bijvoorbeeld over heimelijke activiteiten van vreemde
mogendheden en extremisme.
Ontwikkelingen in 2009
In internationaal verband zijn onder meer de sectoren
Spoor, Luchthavens en Stads- en Streekvervoer in de afgelopen jaren geregeld het doelwit geweest van terroristische
aanslagen en pogingen daartoe. In 2009 is de dreiging tegen
deze vitale sectoren in Nederland beperkt gebleven.
Resultaten
Door de versterking van het relatiebeheer heeft de AIVD
in 2009 zijn dreigingsproducten meer kunnen toespitsen
op de specifieke informatiebehoefte van vitale sectoren.
Daarbij zijn 24 dreigingsanalyses vervaardigd ten behoeve
van het ATb. Verder heeft de AIVD een belangrijke bijdrage
geleverd aan een risicoanalyse voor de sector Elektriciteit,
die het Nationaal Adviescentrum Vitale Infrastructuur
(NAVI) heeft vervaardigd in opdracht van het ministerie van
Economische Zaken.

Daarnaast heeft de AIVD het veiligheidsbewustzijn verhoogd
door middel van briefings en presentaties waarin dreigingen tegen de nationale veiligheid nader geduid worden.
In 2009 heeft de AIVD meer dan 65 presentaties verzorgd
voor diverse belangendragers uit onder meer de vitale
sectoren, partners in het stelsel Bewaken en Beveiligen en
de rijksoverheid. In deze presentaties is inzicht geboden in
dreigingen en risico’s ten aanzien van vitale belangen voor
de nationale veiligheid. Zo heeft de AIVD met verschillende partijen gesprekken gevoerd om kwetsbaarheden op
spionage­gebied te kunnen onderkennen (zie het hoofdstuk
Heimelijke activiteiten van vreemde mogendheden).

7.3 Bescherming bijzondere
informatie
Bijzondere informatie is gevoelige informatie, waaronder staatsgeheimen, die extra beveiligd moet worden
omdat het uitlekken daarvan schade kan toebrengen aan
de belangen van de Nederlandse staat. Het Nationaal
Bureau voor Verbindingsbeveiliging (NBV), onderdeel van
de AIVD, bevordert de beveiliging van bijzondere informatie door gekeurde en zelf ontwikkelde beveiligingsproducten beschikbaar te stellen, door hulp te verlenen
bij implementatie daarvan, door bijdragen te leveren
aan beleid en regelgeving op dit gebied en door advies
over informatie­beveiliging te geven. De activiteiten zijn
tot nog toe voor­namelijk gericht op de ministeries van
Defensie, Buitenlandse Zaken, Justitie, Algemene Zaken en
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Ontwikkelingen in 2009
De verwerking en opslag van gevoelige en geheime
gegevens bij de Nederlandse overheid en het bedrijfsleven
vindt steeds meer elektronisch plaats. Ook zijn overheid en
bedrijfsleven in steeds grotere mate aanwezig op internet en
wordt steeds meer gebruik gemaakt van mobiele werkplekken. Deze ontwikkelingen voltrekken zich in een snel
tempo. Zij brengen veiligheidsrisico’s met zich mee. Zoals
eerder beschreven proberen buitenlandse overheden door
middel van digitale spionage de hand te leggen op gevoelige
en geheime informatie. De inzet van de AIVD is erop gericht
te voorkomen dat aan de belangen van de Nederlandse staat
schade wordt toegebracht, onder andere door het ontwikkelen van beveiligingsproducten.

43

In 2009 is de AIVD begonnen met het verbreden van zijn
adviesrol rond informatiebeveiliging. De beoogde basisvoorziening voor de informatiebeveiliging van de rijksoverheid kon in 2009 nog niet volledig worden gerealiseerd.
De doelgroep is daarom alleen uitgebreid met de departementen Financiën en Algemene Zaken. De verbrede
adviesrol heeft zich in 2009 vooral gericht op veilig bellen,
de veilige werkplek op kantoor en thuiswerken op het
niveau Departementaal Vertrouwelijk.
Hackers zijn eind 2009 dichterbij het kraken van de versleuteling van gsm-verkeer gekomen. Daardoor wordt binnen
afzienbare tijd het afluisteren van gsm-verkeer op grote
schaal praktisch uitvoerbaar.
Resultaten 2009
Alle ministeries zijn ingelicht over de mogelijke gevolgen
van de op handen zijnde kraak van de gsm-versleuteling.
De AIVD heeft geadviseerd over alternatieven om op korte
en middellange termijn toch veilig mobiel te bellen.
Hiervoor is onder andere een ’quick scan’ opgezet om de
geschiktheid van verschillende commercieel verkrijgbare
producten voor veilig bellen te inventariseren. Govcert.
nl, het Computer Emergency Response team van de
Nederlandse overheid, heeft samen met de AIVD een ‘factsheet’ uitgebracht: Kwetsbare communicatie met gsm. Verder is de
nieuwe versie van de Tiger mobiele telefoon (voor het veilig
bellen, faxen en data versturen) afgerond. Deze versie biedt
meer veiligheid, groter gebruiksgemak, lagere beheerslasten en meer functionaliteiten.
Bij de ontwikkeling van nieuwe beveiligingsproducten zijn
in 2009 belangrijke stappen gezet. Zo is de ontwikkeling van
een nieuwe overheidscryptochip afgerond, waardoor leveranciers in de komende jaren deze chip kunnen gebruiken
in producten voor de beveiliging van de opslag en communicatie van zeer geheime informatie. Verder is op het gebied
van encryptie in 2009 begonnen om de CryptoGuard (een
apparaat dat IP-verkeer vercijfert en dat binnen de overheid wordt gebruikt voor de versleuteling van informatie)
geschikt te maken voor hogere niveaus van rubricering.
Om de ministeries beter te kunnen beveiligen tegen digitale
spionage en elektronische aanvallen heeft de AIVD in
2009 de samenwerking met Govcert.nl geïntensiveerd.
Afgesproken is om in 2010 een proef te starten om de overheid beter tegen digitale aanvallen te beschermen. Ook op
internationaal niveau vindt uitwisseling van kennis met
betrekking tot digitale spionagetechnieken plaats met een
selecte groep van collegadiensten.

Om het veiligheidsbewustzijn te bevorderen en om overheid en bedrijfsleven in staat te stellen hun kwetsbaarheid
tegen spionage te verminderen, heeft de AIVD de brochure
Bescherming tegen onveilige usb-sticks uitgebracht. Verder is
aan verschillende ministeries voorlichting gegeven over
nieuwe kwetsbaarheden op ICT-gebied en maatregelen die
daartegen bescherming kunnen bieden.
Tot slot is vanuit de AIVD een bijdrage geleverd aan de
ontwikkeling van nieuwe regelgeving en nieuw beleid voor
de beveiliging van gerubriceerde informatie bij de NAVO
en de EU. Zo is in internationaal verband meegewerkt aan
de totstandkoming van een nieuw beveiligingsvoorschrift
voor gerubriceerde EU-informatie. Omdat de NAVO meer en
meer opereert buiten het NAVO-grondgebied, wordt ook de
NAVO-beveiligingsregelgeving binnenkort aangepast.

44

In 2009 is ondersteuning verleend bij het vormgeven
van de informatiebeveiliging in rijksbrede projecten.
Een goed voorbeeld hiervan is de Rijkspas. Deze
uniforme toegangspas voor alle ministeries voorziet
vanaf de eerste uitrol in het voorjaar van 2010 in een
nieuwe, veilige chip voor fysieke toegang tot gebouwen
en dergelijke. Op verzoek van het Programma Rijkspas
is uitgebreid onderzoek hiernaar gedaan door onder
andere de AIVD, als onderdeel van het implementatieplan Rijkspas.
In het project is de AIVD opgetreden als adviseur en als
producent van sleutels en overige cryptomiddelen. Een
andere component in de Rijkspas is de contactchip voor
toegang tot onder andere computersystemen. Op
verzoek van het Programma Rijkspas is een beknopt
onderzoek gedaan naar de impact van gesignaleerde
kwetsbaarheden. Mede op basis van het AIVD-advies is
besloten om in de loop van 2010 een nieuwe versie van
deze contactchip te implementeren op de Rijkspas.

45

46

8 Veiligheidsonderzoeken
In het kader van zijn B-taak voert de AIVD veiligheids­
onderzoeken uit naar personen die vertrouwensfuncties
gaan vervullen en adviseert de AIVD over de aanwijzing
van die vertrouwensfuncties. Een persoon kan pas een
vertrouwens­functie bekleden als de AIVD een Verklaring
van Geen Bezwaar (VGB) heeft afgegeven. Een dergelijke
verklaring houdt in dat uit oogpunt van de nationale
veiligheid geen bezwaar bestaat tegen de vervulling van die
vertrouwensfunctie door de betreffende persoon. Om dit
vast te stellen, wordt de kandidaat-vertrouwensfunctionaris
onderworpen aan een veiligheidsonderzoek.
In een veiligheidsonderzoek wordt een oordeel gevormd
over de kwetsbaarheid van een persoon bij het vervullen van
een bepaalde vertrouwensfunctie. Die kwetsbaarheid kan
immers een risico opleveren voor de nationale veiligheid.
Het veiligheidsonderzoek vormt daarmee een belangrijk
preventief instrument, bijvoorbeeld tegen spionage.
Met het uitvoeren van een veiligheidsonderzoek wordt
inbreuk gemaakt op iemands persoonlijke levenssfeer.
Vertrouwensfuncties dienen mede daarom als sluitstuk
van beveiliging, nadat alle andere mogelijke fysieke en
organisatorische beveiligingsmaatregelen zijn getroffen.
Een organisatie kan als het niet gaat om nationale veiligheid maar om bijvoorbeeld integriteit, andere middelen
aanwenden, zoals een adequaat wervings- en selectiebeleid,
de Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) en een goede
­begeleiding van personeel op de werkvloer.
Een vertrouwensfunctie is een functie waarin het
mogelijk is misbruik te maken van kennis of bevoegdheden waardoor de nationale veiligheid of andere
gewichtige belangen van de staat ernstig bedreigd
worden. Het gaat in de praktijk om functies waarin men
omgang heeft met staatsgeheimen, functies waarin
door integriteitsaantastingen de nationale veiligheid in
het geding is en specifieke functies in vitale sectoren.
De AIVD bepaalt niet wat een vertrouwensfunctie is.
De vaststelling (aanwijzing) van vertrouwensfuncties
geschiedt door de verantwoordelijke vakministers.

47

Vertrouwensfuncties en veiligheidsonderzoeken
Afhankelijk van de kwetsbaarheid van de vertrouwensfunctie, wordt de zwaarte van het veiligheidsonderzoek
bepaald op A-, B- of C-niveau. Een A-onderzoek is het meest
diepgaand en wordt ingesteld voor de meest kwetsbare
vertrouwensfuncties. Een C-onderzoek is het minst diepgaande onderzoek. Hiernaast zijn voor bepaalde sectoren,
te weten de burgerluchtvaart (BL-onderzoek), de politie
(P-onderzoek) en de Dienst Koninklijk Huis, specifieke
vertrouwensfuncties vastgesteld. Onder mandaat van de
AIVD voeren respectievelijk de Koninklijke Marechaussee
(KMar), de Nederlandse politie en de Dienst Koninklijke
en Diplomatieke Beveiliging (DKDB) de veiligheidsonderzoeken uit die zijn toegespitst op kwetsbaarheden in de
betreffende vertrouwensfuncties.
Tijdens een veiligheidonderzoek wordt aandacht besteed
aan:
• justitiële en strafvorderlijke gegevens;
• gegevens over deelname of steunverlening aan activiteiten die de nationale veiligheid kunnen schaden;
• gegevens betreffende lidmaatschap van of steunverlening
aan organisaties die een gevaar vormen voor (het voortbestaan van) de democratische rechtsorde;
• overige persoonlijke gedragingen en omstandigheden.
De minister baseert een besluit tot afgifte of weigering
van een VGB op gegevens die uit het veiligheidsonderzoek
van de AIVD voortkomen. Er wordt tot weigering besloten
indien onvoldoende waarborgen aanwezig zijn dat de
betrokkene onder alle omstandigheden de plichten die
uit de vertrouwensfunctie voortvloeien getrouwelijk zal
volbrengen of indien het veiligheidsonderzoek onvoldoende gegevens heeft opgeleverd om daarover een verantwoord oordeel te geven. Tegen een weigering kan bezwaar
en beroep worden aangetekend. Daarnaast voorziet de wet
erin dat de wijze waarop de AIVD veiligheidsonderzoeken
uitvoert kan worden getoetst door de CTIVD.

De AIVD heeft zich in 2009 ingespannen voor een snelle
en zorgvuldige uitvoering van veiligheidsonderzoeken.
Daarnaast heeft de AIVD zich ingezet voor een betere
communicatie en voorlichting richting werkgevers en
kandidaten voor vertrouwensfuncties. Tevens is ingespeeld
op de maatschappelijke trend dat medewerkers binnen
en buiten de rijksoverheid flexibeler worden ingezet. Ook
vertrouwensfunctionarissen worden steeds vaker flexibel
ingezet door de werkgevers. De AIVD speelt op deze ontwikkeling in door de invoering van functieclustering
(zie paragraaf 8.3).

8.1 Structurele verbetering
doorlooptijden
De structurele verbetering van de doorlooptijden van
veiligheidsonderzoeken, die door het verbeterprogramma
‘Sneller Veiliger’ is bereikt, is in 2009 gehandhaafd. De
AIVD heeft gedurende 2009 meer dan 90 procent van de
veiligheidsonderzoeken voor A-vertrouwensfunctionarissen
binnen acht weken afgerond (91,2 procent). De minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft medio
2009 met de Tweede Kamer afgesproken om een minimumnorm van 90 procent te hanteren.5
Wat betreft de veiligheidsonderzoeken bij de politie (A- en
P-onderzoeken) was de oorspronkelijke toezegging aan
de Tweede Kamer om de achterstanden in drie jaar weg te
werken.6 In 2009 zijn de achterstanden nagenoeg volledig
weggewerkt. De termijnoverschrijdingen die nu plaatsvinden worden tijdig gecommuniceerd naar de werkgevers.
Ten slotte is binnen de werkafspraken die met aanvragers
van veiligheidsonderzoeken worden gemaakt, ruimte
gereserveerd voor het aanmelden van herhaalonderzoeken.
Deze herhaalonderzoeken worden inmiddels uitgevoerd
door de AIVD. Daarmee zijn alle doelstellingen van het
verbeterprogramma ‘Sneller Veiliger’ gerealiseerd.

In tabel 1 zijn de gerealiseerde behandeltijden weergegeven
van de A-onderzoeken uitgevoerd voor de rijksoverheid,
andere overheidsgerelateerde onderdelen zoals de Hoge
Colleges van Staat en voor de politie. Gemiddeld genomen
is in 2009 91,2 procent van deze onderzoeken uitgevoerd
binnen de wettelijke behandeltermijn van maximaal acht
weken.
Bij de uitvoering van veiligheidsonderzoeken wordt een
beoordelingsperiode in ogenschouw genomen.
Afhankelijk van de zwaarte van het veiligheidsonderzoek kan deze periode oplopen tot tien jaar. Indien
kandidaten voor vertrouwensfuncties in de periode
voorafgaand aan de aanmelding voor het veiligheidsonderzoek in het buitenland heeft gewoond, moet de
AIVD ook over deze periode inlichtingen inwinnen. De
AIVD heeft daartoe met tal van collegadiensten
samenwerkingsverbanden.
Het komt voor dat de AIVD onderzoek moet verrichten
naar personen die verblijf hebben gehouden in landen
waar de AIVD geen samenwerkingsrelatie heeft met
een collegadienst. In dergelijke gevallen rust op de
AIVD een inspanningsverplichting om binnen de
grenzen van het redelijke al datgene te doen om de
voor een verantwoorde oordeelsvorming benodigde
gegevens over een vertrouwensfunctionaris te
verkrijgen. Overwegingen die daarbij een rol spelen zijn
de eerbiediging van de mensenrechten, de mate van
professionaliteit, betrouwbaarheid en de democratische inbedding van de collegadiensten binnen het
staatsbestel.

Tabel 1: Behandeltijden A-onderzoeken rijksoverheid en politie 2009
Vertraagd
Inzender

5
6

48

Gestart

Af in 8 weken

Buitenland

Complex

Overige redenen

Rijksoverheid

658

603 (91,6%)

6 (0,9%)

12 (1,8%)

37 (5,6%)

Politie

758

689 (90,9%)

4 (0,5%)

25 (3,3%)

40 (5,3%)

Totaal

1.416

1.292 (91,2%)

10 (0,7%)

37 (2,6%)

77 (5,4%)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008 – 2009, 30 805, nr. 13.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2006 – 2007, 30 805, nr. 10.

De AIVD heeft zich in 2009 met succes ingezet voor de
verbetering van de samenwerkingsrelaties op het
gebied van veiligheidsonderzoeken. Eind 2009 is de
samenwerkingsrelatie met de Surinaamse collegadienst
hersteld. Vanwege het ontbreken van de benodigde
gegevens moest aan veel kandidaat-vertrouwens­functionarissen van Surinaamse afkomst een VGB
worden geweigerd. Nu de samenwerkingsrelatie is
hersteld kunnen nieuwe aanmeldingen voor veiligheidsonderzoeken in behandeling worden genomen.

8.2 Voorlichting aan werkgevers en
kandidaat-vertrouwensfunctionarissen
In 2009 heeft de AIVD in samenwerking met de MIVD de
Leidraad persoonlijke gedragingen en omstandigheden gepubliceerd. In de Leidraad wordt uitgelegd waar de diensten
aandacht aan besteden in een veiligheidsonderzoek.
Bij de ontwikkeling van deze Leidraad heeft de AIVD
ook werkgeversplatforms bij de rijksoverheid en politie
betrokken. In de Leidraad wordt uitgelegd dat van een
vertrouwens­functionaris wordt verwacht dat hij of zij
eerlijk, onafhankelijk, integer en loyaal is. De indicatoren
die kunnen wijzen op mogelijke veiligheidsrisico’s, zoals
justitiële antecedenten of zware financiële problemen,
worden uiteengezet, net als de uitgangspunten voor de
beoordeling daarvan. Met deze Leidraad willen de AIVD en
MIVD inzicht bieden in het toetsingskader dat bij een veiligheidsonderzoek wordt gehanteerd. Hiermee voorzien de
diensten in een behoefte bij werkgevers van vertrouwensfunctionarissen om meer inzicht te hebben in de kwetsbaarheden die in het veiligheidsonderzoek aan de orde komen.
De werk­gevers van (kandidaat-)vertrouwensfunctionarissen
kunnen de Leidraad gebruiken bij het geven van voorlichting
over het veiligheidsonderzoek.
De AIVD heeft in 2009 nieuw voorlichtingsmateriaal
ontwikkeld en verschillende voorlichtingsdagen georganiseerd voor werkgevers binnen de rijksoverheid, de Dienst
Koninklijk Huis en de politie. Naast een inhoudelijke
toelichting op de Leidraad persoonlijke gedragingen en omstandigheden is ook voorlichting gegeven over uitvoeringsplichten
van de werkgevers ingevolge de Wet veiligheids­onderzoeken
(Wvo). Met name de plicht van werkgevers om kandidaatfunctionarissen in te lichten over de betekenis van het
veiligheidsonderzoek en de rechtsgevolgen van de aanstelling in een vertrouwensfunctie is daarbij nadrukkelijk aan
de orde gesteld.

49

8.3 Vereenvoudiging door
functieclustering
De AIVD heeft in 2009 functieclustering vastgelegd voor
vertrouwensfunctionarissen bij de politie. Dat betekent
dat medewerkers die van vertrouwensfunctie wisselen,
bij gelijke of minder zware kwetsbaarheden in de nieuwe
functie, geen nieuw veiligheidsonderzoek hoeven te
ondergaan. Hiermee sluit de AIVD aan bij de ontwikkeling
van meer flexibilisering van arbeid. Uiteraard blijft wel de
mogelijkheid bestaan het veiligheidsonderzoek periodiek
te herhalen. In 2009 zijn voorbereidingen getroffen voor de
invoering van functieclustering binnen de rijksoverheid.
Het voordeel dat functieclustering oplevert voor de
vertrouwensfunctionaris en de werkgever gaat gepaard met
een grotere verantwoordelijkheid van de werkgever. Die
heeft de verantwoordelijkheid voor het bijhouden van een
deugdelijke, actuele administratie. Ook is het van belang
dat werkgevers incidenten over vertrouwensfunctionarissen
melden aan de AIVD. Nieuwe feiten en omstandigheden
kunnen immers aanleiding zijn voor een hernieuwd
veiligheidsonderzoek.
In de nieuwe Leidraad Aanwijzen vertrouwensfuncties politie is
functieclustering geïntroduceerd en uitgewerkt. Door
implementatie van deze Leidraad is het totaal aantal
vertrouwensfuncties bij de sector politie afgenomen. Over
heel 2009 zijn er bij de sector politie ruim 16.000 functies
aangewezen. In 2008 waren dat er globaal bezien 2.000
meer.
Tabel 2: Aantallen vertrouwensfuncties in fte
Sector

2008

2009

Defensieorderbedrijven

20.800

20.800

Politie (P-functies)

17.905

16.479

Rijksoverheid

5.492

5.193

Vitale bedrijven

1.547

1.547

Koninklijk Huis

342

345

46.086

44.364

Totaal

Tabel 3: Veiligheidsonderzoeken in behandeling genomen door de AIVD
Sector

2008

2009

A-onderzoeken

1.744

1.765

B-onderzoeken

3.691

3.994

BL-onderzoeken via KMar

5.589

3.481

P-onderzoeken

105

105

C-onderzoeken

399

436

KH-onderzoeken

17

15

11.545

9.796

Totaal

Waar de KMar en de AIVD constateerden dat werkgevers
ten onrechte aanvragen voor een veiligheidsonderzoek
indienden, zijn deze teruggestuurd. De KMar heeft in dergelijke gevallen de werkgevers geïnformeerd over de wettelijke
procedures met betrekking tot de aanmelding van personen
voor het veiligheidsonderzoek.
Zodra het periodiek naslaan van vertrouwensfunctionarissen op justitiële gegevens in het Justitieel Documentatie
Systeem – de zogenaamde dynamisering van veiligheidsonderzoeken bij de sector burgerluchtvaart – is ingevoerd
zal mogelijk ook in deze sector functieclustering worden
toegepast.

(KH: Koninklijk Huis, P: Politie, BL: Burgerluchtvaart.)
In 2009 zijn in totaal 754 verzoeken voor NAVO- en
EU-clearances en 936 verzoeken voor administratieve
naslagen van collegadiensten ontvangen.
Nadere toelichting op de sector burgerluchtvaart
Voor de meeste vertrouwensfuncties in de sector burgerluchtvaart geldt dat de gebiedsaanwijzing (beschermd
gebied op de burgerluchthavens) de grondslag vormt voor
de aanwijzing van de vertrouwensfuncties. De personen die
toegang moeten hebben tot het om beveiligingsredenen
beperkt toegankelijk gebied, dienen in het bezit te zijn van
een Verklaring van Geen Bezwaar. Het aantal vertrouwensfunctionarissen is derhalve altijd een momentopname.
In 2009 waren dat er 29.061.
De Koninklijke Marechaussee (KMar) voert onder mandaat
van de AIVD de veiligheidsonderzoeken uit voor de sector
burgerluchtvaart (BL-onderzoeken). Complexe onderzoeken
(onder meer onderzoeken die vanwege geconstateerde
justitiële gegevens mogelijkerwijs kunnen leiden tot een
weigering van de VGB, en onderzoeken waarbij naslag bij
internationale collegadiensten noodzakelijk is) worden
doorgestuurd naar de AIVD voor verdere behandeling.
Gemiddeld genomen wordt jaarlijks zo’n twaalf procent van
dergelijke onderzoeken doorgestuurd naar de AIVD. Van
de 29.061 door de KMar in 2009 in behandeling genomen
onderzoeken heeft de AIVD 3.481 ‘doorgestuurde’ onderzoeken uitgevoerd. In 2008 waren dat er 5.589. De ervaring
leert dat het aantal aanmeldingen voor veiligheidsonderzoeken voor deze sector fluctueert als gevolg van economische conjunctuur. De verwachting is dat, gezien het verloop
van de economische crisis (die in 2009 de luchtvaartsector
sterk heeft geraakt), het aantal aanmeldingen in 2010 weer
zal toenemen.

8.4 Weigeringen VGB en bezwaar en
beroep
In 2009 is 8.894 maal een VGB afgegeven door de AIVD.
In 612 gevallen is de VGB geweigerd en in 33 gevallen is een
eerder afgegeven VGB ingetrokken.
In tabel 4 is het aantal weigeringen uitgesplitst naar
weigeringsgrond. Bijna de helft van het aantal weigeringen
VGB’s werd veroorzaakt doordat er onvoldoende gegevens
voorhanden waren. Een deel van deze weigeringen vond
zijn oorzaak in het feit dat de AIVD geen inlichtingen
heeft kunnen inwinnen bij buitenlandse inlichtingen- en
veiligheidsdiensten.
Tabel 4: Aantal weigeringen VGB’s in 2009
Functies en
weigerings­
grond

Justi­
tieel

Onvol­
doende
gegevens

Overige
redenen

Totaal

A-vertrouwens­
functies

0

1

22

23

A-vertrouwens­
functies politie

0

0

5

5

P-vertrouwens­
functies

0

0

14

14

B-vertrouwens­
functies

6

4

25

35

B-vertrouwens­
functies
burgerlucht­
vaart

197

301

67

565

C-onderzoeken

0

0

3

3

203

306

136

645

Totaal

50

In tabel 5 is het aantal in 2009 ingediende bezwaar- en
beroepschriften opgenomen naar uitkomst van de beslissing, c.q. uitspraak. In 2009 werden 15 van de 66 ingediende
bezwaarschriften gegrond verklaard. In deze gevallen is aan
de betreffende personen alsnog een VGB afgegeven. Vaak
konden betrokkenen in geval van weigering op grond van
onvoldoende gegevens alsnog de benodigde informatie
overleggen.
Tabel 5: Aantal bezwaar- en beroepszaken veiligheidsonderzoeken in 2009
Bezwaar en beroep 2009

51

Ongegrond

Gegrond

Niet
ontvankelijk

Ingetrokken

Nog geen
beslissing

Totaal

Justitiële feiten

9

-

3

-

8

20

Onvoldoende gegevens

9

11

3

2

2

27

Overig (o.a. persoonlijke gedragingen)

10

4

-

2

3

19

Bezwaren 2009

28

15

6

4

13

66

Beroep 2009

2

-

-

-

7

9

Voorlopige voorziening 2009

-

-

-

2

-

2

Hoger beroep 2009

3

-

-

-

2

5

52

9 Verantwoording en toezicht
9.1 De Tweede Kamer
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
is eindverantwoordelijk voor een goede taakuitvoering
van de AIVD. De AIVD rapporteert aan de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, die verantwoording aflegt aan de Tweede Kamer. De minister legt zo veel
mogelijk in het openbaar verantwoording af, en waar dat
niet kan vanwege de noodzaak tot geheimhouding, via de
Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
(CIVD) van de Tweede Kamer.
In 2009 is in de Tweede Kamer uitgebreid stilgestaan
bij de vermeende terrorismedreiging in Amsterdam in
maart 2009 en stevig gedebatteerd over de publicatie
Dierenrechtenextremisme in Nederland; gefragmenteerd maar
groeiende, waarin de AIVD het verschil tussen activisme,
extremisme en terrorisme uiteenzet. Daarnaast werd
er gesproken over de groeiende weerstand tegen het
Nederlandse asiel- en vreemdelingenbeleid en het feit dat
het radicale verzet tegen het asiel- en vreemdelingen­beleid
zich steeds meer laat inspireren door de werkwijze die
dierenrechtenextremisten toepassen. Deze ontwikkelingen
beschreef de AIVD in zijn publicatie Het vuur van het verzet.
Ook de nota Weerstand en tegenkracht waarin de AIVD constateert dat de groei van de salafitische stroming in Nederland
stagneert, kreeg in de Kamer aandacht.
Daarnaast werd de politieke belangstelling voor het werk
van de AIVD in 2009 sterk gedomineerd door drie onderwerpen, te weten het veiligheidsonderzoek dat de AIVD
uitvoerde naar de toenmalige korpschef van de politie
Zeeland, het onderzoek van de Commissie-Davids die in
2009 werd geïnstalleerd en het onderzoek dat de AIVD
uitvoerde naar de schending van zijn staatsgeheimen die
bleek uit een artikel dat op 28 maart 2009 door De Telegraaf
werd gepubliceerd.
Veiligheidsonderzoek toenmalige korpschef van de politie Zeeland
Het rapport van de Commissie van Toezicht betreffende
de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) over
het veiligheidsonderzoek dat de AIVD uitvoerde naar de
toenmalige korpschef van de politie Zeeland zorgde ervoor
dat in de Kamer uitvoerig is gesproken over de uitvoering
van veiligheidsonderzoeken door de AIVD en de daarbij
geldende procedures. In het rapport van de CTIVD werd
geconcludeerd dat de conclusies van de AIVD in het veiligheidsonderzoek werden ondersteund door het onderliggende dossier en dat de AIVD in redelijkheid tot het oordeel
53

is gekomen dat de VGB moest worden geweigerd. Tevens
was de CTIVD van oordeel dat in de opzet van het onderzoek
door de AIVD zorgvuldigheid is betracht. Onderwerpen
als de verantwoordelijkheidsverdeling ten aanzien van het
beleid omtrent vertrouwensfuncties, de mogelijkheden
die er zijn om bezwaar te maken tegen een weigering en de
criteria en indicatoren waaraan in veiligheidsonderzoeken
aandacht wordt besteed, kwamen in de overleggen met de
Tweede Kamer uitgebreid aan de orde.
Onderzoek Commissie-Davids
De maatschappelijke en politieke discussie over (de aanloop
naar) het kabinetsbesluit om politieke steun te verlenen
aan de inval in Irak leidde in 2009 tot de installatie van de
Commissie-Davids, voluit de Commissie van onderzoek
besluitvorming Irak. Deze commissie voerde gedurende
2009 zijn onderzoek uit. De commissie concludeerde, de
gehele periode overziend, dat zowel de AIVD als de MIVD
zich terughoudender opgesteld hadden over de dreiging van
het massavernietigingswapenprogramma van Irak dan de
toenmalige bewindspersonen deden in de communicatie
met de Tweede Kamer. Ook constateerde de commissie dat
de rapporten van de AIVD en in het bijzonder de MIVD over
massavernietigingswapens (MVW) genuanceerder waren
dan de openbare buitenlandse rapporten. Over de informatiepositie van de diensten concludeerde de commissie
dat beide diensten nauwelijks beschikten over zelfstandig
ingewonnen informatie over het Iraakse MVW-programma
en dat de AIVD weinig analyse verrichtte van het Iraakse
MVW-programma. In de kabinetsreactie op het rapport
van de commissie worden uit (onder meer) deze conclusies
lessen getrokken. Zo zal voortaan in de informatievoorziening richting de Kamer inzichtelijk worden gemaakt welke
informatie afkomstig is van de diensten.
Onderzoek AIVD naar de schending van zijn staatsgeheimen
Op 28 maart 2009 publiceerde De Telegraaf een artikel over
de rol van de AIVD ten aanzien van Irak. Het artikel was
zodanig geformuleerd dat de AIVD constateerde dat het
artikel was gebaseerd op een als staatsgeheim gerubriceerd
intern document, wat inhield dat sprake was van compromittering van staatsgeheimen van de AIVD. In het onderzoek naar de bron van de compromittering werden uiteindelijk bijzondere bevoegdheden ingezet op journalisten
van De Telegraaf. Het onderzoek leidde tot een publiek
debat over het belang van nationale veiligheid versus het
belang van persvrijheid. Naar aanleiding van een klacht van
journalisten van De Telegraaf concludeerde de CTIVD dat de
bewuste inzet van bijzondere bevoegdheden door de AIVD

in overeenstemming was met de vereisten van noodzakelijkheid en subsidiariteit, maar niet met het vereiste van
proportionaliteit. Ten tijde van de initiële inzet had aan
het belang van journalistieke bronbescherming een groter
gewicht moeten worden toegekend. Verder constateerde
de CTIVD dat de notitie die naar alle waarschijnlijkheid aan
het Telegraafartikel van 28 maart ten grondslag lag terecht
als staatsgeheim werd gerubriceerd, dat de journalisten op
goede gronden door de AIVD als targets werden aangemerkt
en dat de AIVD alvorens over te gaan tot de inzet van bijzondere bevoegdheden binnen de grenzen van het redelijkerwijs mogelijke heeft getracht het lek te vinden door middel
van intern onderzoek. De conclusies van de CTIVD zijn door
de minister overgenomen.
Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten van de Tweede
Kamer (CIVD)
De CIVD bestaat uit de fractievoorzitters van de politieke
partijen die in de Tweede Kamer vertegenwoordigd zijn
met uitzondering van de fractievoorzitters van partijen die
tijdens een lopende periode zijn afgesplitst. In 2009 trad
ook de fractievoorzitter van de Socialistische Partij toe.
De taak van de commissie is het vormgeven aan parlementaire controle op de uitvoering van de operationele
werkzaamheden van de AIVD. De minister kan in de CIVD
vertrouwelijke mededelingen doen betreffende het actuele
kennisniveau van de AIVD en de door de dienst aangewende geheime bronnen en middelen. De leden van de
CIVD mogen de informatie die zij hebben gekregen uit de
stukken, of mondeling hebben ontvangen van de minister,
niet bespreken met anderen, ook niet met de leden van hun
fracties.

In 2009 kwamen in de CIVD, naast enkele operationele zaken, de volgende onderwerpen aan de orde: de
vermeende terrorismedreiging te Amsterdam rond 12 maart
van dat jaar, de ongewenste inmenging van vreemde
mogendheden in Nederland, het onderzoek van de AIVD
naar de schending van zijn staatsgeheimen, de naslag van
de AIVD in geautomatiseerde bestanden en de geheime
bijlagen van de rapporten van de CTIVD inzake de inzet van
afluisterbevoegdheid en de signaalinterceptie door de AIVD,
het financieel-economisch onderzoek van de dienst, het
veiligheidsonderzoek naar de toenmalige korpschef van
de politie Zeeland en de samenwerking van de AIVD met
buitenlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten.

9.2 De Commissie van Toezicht
betreffende de Inlichtingen- en
Veiligheidsdiensten
De onafhankelijke Commissie van Toezicht betreffende de
Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) is belast met
het toezicht op de rechtmatigheid van de uitvoering van de
Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 (Wiv
2002) en de Wvo door de AIVD en de MIVD.
In 2009 heeft de CTIVD met betrekking tot de AIVD vier
toezichtrapporten vastgesteld. Deze rapporten betreffen
onderzoeken naar de toepassing door de AIVD van artikel
25 Wiv 2002 (tappen) en artikel 27 Wiv 2002 (selectie van
ongericht ontvangen niet-kabelgebonden telecommunicatie), financieel-economische onderzoeken door de AIVD,
het veiligheidsonderzoek van de AIVD naar de toenmalige
korpschef van de politie Zeeland en de rechtmatigheid van
de samenwerking van de AIVD met buitenlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Alle rapporten zijn, voorzien
van een reactie van de minister, in hetzelfde jaar aan het
parlement aangeboden. De rapporten en de aanbevelingen
van de commissie alsmede de reactie van de minister daarop
zijn inmiddels in de Tweede Kamer besproken. Verder heeft
de CTIVD, conform de procedure vastgelegd in de Wiv 2002,
de minister geadviseerd inzake de klacht van de journalisten
van De Telegraaf.
Voor nadere informatie wordt verwezen naar de eigen
website van de CTIVD: www.ctivd.nl. Daarop worden
de rapporten van de CTIVD en de reactie daarop van de
minister gepubliceerd. De CTIVD brengt een eigen jaarverslag uit, eveneens te raadplegen via de genoemde website.

54

9.3 De Raad voor de Nationale
Veiligheid
De Raad voor de Nationale Veiligheid (RNV) is een onderraad van de ministerraad, waarin de minister-president
en de betrokken vakministers van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, Defensie, Justitie en van Buitenlandse
Zaken relevante vraagstukken in relatie tot de nationale
veiligheid bespreken. De RNV is een belangrijk gremium
bij de voorbereiding van het kabinetsbeleid aangaande de
nationale veiligheid.
In 2009 is besloten de RNV sterker te benutten voor het
uitzetten van beleidslijnen aangaande de nationale veiligheid in den brede en de vergadering beter in te richten
op de behandeling van inlichtingen van de AIVD en de
MIVD om het politieke besluitvormingsproces optimaal te
kunnen ondersteunen.
Hiertoe hebben de AIVD en MIVD gezamenlijk en afzonderlijk inlichtingenpresentaties verzorgd en zijn de diensten
in 2009 begonnen iedere drie maanden een gezamenlijk
Nationaal Inlichtingenbeeld te presenteren. In dit Nationaal
Inlichtingenbeeld worden de belangrijkste ontwikkelingen
die raken aan de taakuitvoering van de AIVD en de MIVD
nader belicht. In de RNV is het onder andere gegaan over
de ongewenste inmenging van vreemde mogendheden in
Nederland; aan Somalië, Pakistan en Jemen gerelateerde
veiligheidsproblematiek; het proliferatie-onderzoek van de
AIVD en de MIVD en de uitvoering van de Inlichtingentaak
Buitenland. Tevens zijn de jaarplannen van de AIVD en de
MIVD in de RNV besproken.
De RNV werd tot voor kort voorbereid in twee ­ambtelijke
voorportalen, te weten het Comité Verenigde Inlichtingen­
diensten Nederland (CVIN) en het Gezamenlijk Comité
Terrorismebestrijding (GCT). Aan deze twee voorportalen is,
in lijn met het voornemen de RNV sterker te gaan benutten
voor het uitzetten van beleidslijnen aangaande de nationale
veiligheid in den brede, een derde voorportaal toegevoegd,
de Stuurgroep Nationale Veiligheid (tevens voorportaal
van de Raad voor Veiligheid en Rechtsorde). De AIVD heeft
zitting in alle drie de voorportalen.

55

56

10 Wetgeving en juridische zaken
10.1 Wijziging van de Wiv 2002
Het voorstel tot wijziging van de Wiv 2002, dat op 16
oktober 2007 door de Tweede Kamer is aanvaard, is nog in
behandeling bij de Eerste Kamer. De voorgestelde wijziging betreft de verbetering van de mogelijkheden van de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten om onderzoek te
doen en maat­regelen te nemen tegen terroristische en
andere gevaren voor de nationale veiligheid. Het voorlopig
verslag van de Eerste Kamer heeft ertoe geleid dat de in het
wetsvoorstel opgenomen regeling inzake de mogelijkheid
tot het opleggen van informatieverplichtingen aan nader
aan te wijzen bestuursorganen, vervoerders en financiële
dienstverleners kritisch tegen het licht is gehouden.
De voorgestelde wijzigingen van de Wiv 2002 worden niet
zozeer ingegeven door de noodzaak om terrorisme beter
te kunnen bestrijden, maar zijn bedoeld om een betere
taakuitvoering van de diensten in den brede mogelijk te
maken. Het kabinet heeft dan ook, volgend op de publicatie
van het rapport van de Commissie evaluatie antiterrorisme­
beleid (commissie-Suyver), besloten om de behandeling
van het wetsvoorstel door te zetten. De verwachting is dat
ook de uitvoering van het door de ministers van Justitie en
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties gepresenteerde werkplan naar aanleiding van het rapport van de
commissie-Suyver geen consequenties zal hebben voor de
behandeling van het wetsvoorstel tot wijziging van de Wiv
2002. In de loop van 2010 wordt de memorie van antwoord
vastgesteld en aangeboden aan de Eerste Kamer.

57

10.2 Nationale veiligheid in het
Caribische deel van het koninkrijk
Op 15 december 2008 hebben Nederland en de koninkrijks­
partners een akkoord bereikt over de nieuwe staatkundige
verhoudingen binnen het koninkrijk. Na afronding van
het hervormingsproces zal het land de Nederlandse
Antillen ophouden te bestaan. Curaçao en Sint-Maarten
zullen de status van autonoom land binnen het koninkrijk
krijgen en de eilanden Bonaire, Sint-Eustatius en Saba (de
BES-eilanden) zullen opgaan in het Nederlandse staatsbestel. De status van Aruba van autonoom land binnen het
koninkrijk blijft ongewijzigd. In 2010 wordt de gefaseerde
overdracht van taken van het land de Nederlandse Antillen
naar de nieuwe landen en Nederland voortgezet. Een van
de taken die zal worden overgedragen betreft nationale
veiligheid.
Tot het moment dat het staatkundige hervormingsproces
is voltooid is de nationale veiligheid van de eilanden van
de Nederlandse Antillen een landsaangelegenheid die
wordt behartigd door de Veiligheidsdienst Nederlandse
Antillen (VNA). De landsdienst VNA zal na afronding van
het staatkundige proces ophouden te bestaan. De nieuwe
landen Curaçao en Sint-Maarten hebben aangegeven ieder
een eigen veiligheidsdienst te zullen oprichten. Nederland
is vanaf dat moment verantwoordelijk voor de nationale
veiligheid op de BES-eilanden. De situatie op Aruba blijft
ongewijzigd; de nationale veiligheid op Aruba zal ook na de
transitiedatum worden behartigd door de Veiligheidsdienst
Aruba (VDA).

Nationale veiligheid op de BES-eilanden en in de nieuwe landen
Curaçao en Sint-Maarten
Na het voltooien van het staatkundige hervormingsproces
zijn de Wiv 2002 en de Wvo volledig van toepassing op de
BES-eilanden. Dat betekent dat de AIVD en de MIVD op
de BES-eilanden de bevoegde diensten zijn, belast met de
uitvoering van de hen in de Wiv 2002 opgedragen taken.
Door het oprichten van een Regionale Inlichtingendienst
(RID) binnen het op te richten politiekorps BES-eilanden
kan de AIVD zijn verantwoordelijkheden ten aanzien van de
nationale veiligheid op een verantwoorde wijze uitvoeren.
In 2010 stelt de AIVD een kwartiermaker RID BES-eilanden
aan.
De nieuwe landen Curaçao en Sint-Maarten hebben aangegeven na afronding van het staatkundige hervormingsproces een eigen veiligheidsdienst te willen oprichten.
De AIVD heeft beide toekomstige landen geholpen met
het opstellen van een adequaat wettelijk kader, een
belangrijke randvoorwaarde voor een blijvende en verdere
samen­werking tussen de diensten binnen het koninkrijk.
Op verzoek van zowel de Antilliaanse regering als het
Bestuurscollege van Sint-Maarten verleent de AIVD in 2010
ter plaatse bijstand bij de opzet van een Veiligheidsdienst
Sint-Maarten.

10.3 Klachten
In 2009 werden 22 klachten over vermeend handelen
van de AIVD ontvangen. Twee klachten werden door de
minister op advies van de CTIVD (deels) gegrond verklaard,
waaronder eerdergenoemde klacht van De Telegraaf. In
de andere gevallen werd de klacht op advies van de CTIVD
ongegrond verklaard, niet in behandeling genomen op
grond van artikel 9:8 Algemene wet bestuursrecht (bijvoorbeeld omdat het ging om een gedraging waarover al eerder
was geklaagd), ingetrokken of direct naar tevredenheid
afgehandeld. Ook werd een deel van de klachten op grond
van artikel 9:4 van genoemde wet niet in behandeling
genomen, omdat deze in (te) algemene bewoordingen
waren gesteld.
De Nationale ombudsman sprak in 2009 een oordeel uit
over twee eerder ingediende klachten met betrekking tot
de AIVD. In beide zaken heeft de AIVD naar zijn mening
behoorlijk gehandeld.

58

10.4 Verzoeken tot kennisneming
Gedurende 2009 is in ruime mate gebruik gemaakt van de
mogelijkheid om van eventueel bij de AIVD vastgelegde
gegevens kennis te nemen. Uitsluitend informatie die niet
langer actueel is voor de taakuitvoering van de AIVD, komt
voor verstrekking in aanmerking. Niet-actuele gegevens
worden echter niet verstrekt indien hiermee bronnen en
werkwijzen van de AIVD (zouden kunnen) worden onthuld.
Voorts worden persoonsgegevens van derden alleen
verstrekt wanneer sprake is van overleden familieleden in de
eerste graad. Op de AIVD-website worden de procedure en
voorwaarden nader beschreven.
Het aantal inzageverzoeken dat in 2009 is ingediend
bedraagt 180. Van deze verzoeken hadden er 128 betrekking
op eventueel aanwezige gegevens over de verzoeker zelf,
23 verzoeken betroffen gegevens over overleden familieleden, 17 betroffen kennisneming van andere dan persoons­
gegevens en 12 verzoeken hadden betrekking op gegevens
van derden.
In 2009 tekenden twintig verzoekers bezwaar aan tegen
weigeringen om kennisneming toe te staan, drie verzoekers
gingen in beroep tegen de beslissingen op bezwaar, één
verzoeker spande een verzoek om een voorlopige voorziening aan bij de rechtbank en één verzoeker ging in hoger
beroep tegen de uitspraak van de rechtbank. Eén bezwaarschrift is deels gegrond verklaard. Door de rechtbank zijn
alle ingediende beroepen ongegrond verklaard. Er heeft één
zaak gediend bij de Raad van State; dit hoger beroep is begin
2010 ongegrond verklaard.

10.5 Notificatie
Op grond van artikel 34 van de Wiv 2002 dient de AIVD vijf
jaren na de beëindiging van de uitoefening van bepaalde
bijzondere bevoegdheden te onderzoeken of daarvan
verslag kan worden uitgebracht aan de persoon ten aanzien
van wie de bevoegdheid in kwestie is uitgeoefend. Sinds de
feitelijke aanvang van de notificatieplicht per 29 mei 2007,
vijf jaar na de inwerkingtreding van de Wiv 2002, is nog
geen notificatieverslag uitgebracht.

Voor wat betreft de onderzoeken die in 2009 hebben
plaatsgevonden is in sommige gevallen besloten tot uitstel
van notificatie in verband met relevantie voor enig lopend
onderzoek. In andere gevallen is besloten tot afstel omdat
indien een verslag zou worden uitgebracht mogelijk
bronnen of een specifieke toepassing van een methode
van de dienst dan wel de identiteit van degenen die daarbij
behulpzaam zijn geweest zouden kunnen worden onthuld.
Ook zouden betrekkingen met andere landen of internationale organisaties in het geding kunnen komen. Voorts zijn
zaken vervallen verklaard omdat de betrokkene niet kon
worden getraceerd dan wel was overleden.7
De CTIVD ziet toe op de rechtmatigheid van de uitvoering
van de notificatieplicht. De commissie wordt geïnformeerd
over beleidsontwikkeling op dit terrein en wordt op de
hoogte gesteld van alle uitkomsten van de notificatieonderzoeken. De CTIVD is in 2009 een onderzoek gestart naar de
rechtmatigheid van de uitvoering van de notificatieplicht
door de AIVD. De resultaten van dit onderzoek worden in
de eerste helft van 2010, zoals te doen gebruikelijk met een
reactie van de minister, aangeboden aan de Tweede Kamer.

7

59

Zie voor een nadere toelichting op de notificatieplicht de brief aan
de Tweede Kamer van 4 december 2008, Kamerstukken II
2008-2009, 30 977, nr. 18.

60

11 Organisatie, beleid en bedrijfsvoering
11.1 Reorganisatie AIVD 2009
De AIVD is in 2009 gereorganiseerd. Na de groei van de
afgelopen jaren was een organisatieverandering nodig om
de dienst beter te kunnen besturen, efficiënter te kunnen
werken en slagvaardiger en flexibeler te kunnen opereren.
Door het inlichtingenproces als centraal werkproces te
positioneren is een heldere samenhang ontstaan tussen alle
activiteiten van de AIVD. In dat kader is ook proces- en resultaatsturing ingevoerd. Deze organisatieverandering stelt de
AIVD in staat sneller en beter te reageren op (internationale)
ontwikkelingen en gebeurtenissen.
In tijden van snel veranderende en moeilijk grijpbare
risico’s en dreigingen moet de dienst tijdig nieuwe
(potentiële) risico’s voor de nationale veiligheid kunnen
onderkennen en zijn aandacht niet onnodig lang of diep
op bepaalde fenomenen blijven richten. De AIVD investeert
daarom in onder andere trendanalyses, toekomstverkenningen en verkennend onderzoek. Daarnaast in een dienstbrede, eenduidige wegings- en prioriteringssystematiek
ten behoeve van de (re)allocatie van mensen en middelen
over de verschillende aandachtsgebieden en onderzoeken.
Die wegings- en prioriteringssystematiek, die in 2009 is
ontwikkeld, zorgt ervoor dat de AIVD snel en flexibel kan
inspringen op veranderingen in het dreigingsbeeld, door
afgewogen keuzes te kunnen maken met betrekking tot
intensiveringen en extensiveringen van zijn aandacht op de
diverse aandachtsgebieden.
De AIVD is in 2009 gegroeid naar een personele sterkte van
1403 fte. De AIVD streeft ernaar om door te groeien naar
het toegestane formatieplafond van 1495 fte eind 2011.
De in 2009 ingezette ontwikkelingen op het strategisch
personeels­beleid (zoals samenstelling van het personeelsbestand en competentiemanagement) worden in 2010
voortgezet.

61

11.2 Versterking internationale
samenwerking
Het behoud en verder verbeteren van de positie van de
AIVD in internationaal verband is van cruciaal belang voor
de informatiepositie van de AIVD en voor de Nederlandse
veiligheidsbelangen. Intensieve samenwerking is ook
nodig om te kunnen anticiperen op nieuwe Europese weten regelgeving. Op de voor de dienst relevante terreinen
wordt immers meer en meer Europees geregeld, zoals
telecommunicatie, privacybescherming en het bewaren van
telefonieverkeersgegevens.
Het is voor de AIVD van belang om met diensten te kunnen
samenwerken die, vanwege hun ligging of hun kennispositie, over unieke informatie beschikken. Ook kan het
noodzakelijk zijn om, teneinde operaties te beschermen of
te ondersteunen, een beroep op collegadiensten te doen.
Daarnaast zijn zij belangrijke partners als het gaat om het
aanbieden van op de inlichtingentaak toegesneden operationele opleidingen.
De AIVD onderhoudt relaties met circa 180 collega­diensten,
variërend van protocollaire contacten tot intensieve
(operationele) samenwerking. Bij ruim dertig collegadiensten is sprake van intensieve, operationele samenwerking.
Afhankelijk van een aantal factoren wordt op verschillende
niveaus en met verschillende intensiteit met buitenlandse
diensten samengewerkt. Het niveau waarop en de intensiteit waarmee wordt samengewerkt is niet alleen afhankelijk
van de aard, de kwaliteit, het niveau en het gebleken gedrag
van de betreffende dienst maar ook van (belangen)afwegingen die specifiek gelden voor Nederland of de AIVD. Zo
wordt bijvoorbeeld rekening gehouden met de mate waarin
de betreffende dienst mensenrechten respecteert, de democratische inbedding van de dienst en de professionaliteit en
betrouwbaarheid van de dienst. Hierbij is het uiteraard van
belang in hoeverre een bepaalde dienst kan bijdragen aan
de informatiepositie van de AIVD.

In het kader van de reorganisatie heeft de AIVD het afgelopen jaar een begin gemaakt met de verdere aanscherping
van dit samenwerkingsbeleid. Hierin zijn ook de aanbevelingen van de CTIVD over de samenwerking van de AIVD met
buitenlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten grotendeels meegenomen.

11.3 Samenwerking met de MIVD
De AIVD en de MIVD hebben onderscheiden taken, vastgelegd in respectievelijk artikel 6 en 7 van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002. De diensten voeren
deze taken uit in verschillende organisatorische, politiekbestuurlijke en operationele omgevingen. Waar zinvol en
mogelijk werken beide diensten intensief samen of worden
taken gezamenlijk uitgevoerd. Dit leidt regelmatig tot (al
dan niet tijdelijke) samenwerkings­verbanden en afgestemde
of gezamenlijke rapportages. De MIVD en de AIVD werken
intensief samen in de Nationale Sigint Organisatie.
De samenwerking heeft in 2008 een nieuwe gestalte
gekregen door de oprichting van de gezamenlijke Unit
Contraproliferatie. Inmiddels kan worden geconstateerd dat
de totstandkoming van de gezamenlijke Unit de verwachte
synergievoordelen heeft opgeleverd (betere analyses,
versterking van de nationale informatiepositie). Voor 2010
staat een nieuw structureel samenwerkingsverband met
de MIVD gepland. Dergelijke samenwerkingsverbanden
worden aangestuurd vanuit beide diensten. Verder zijn over
en weer werknemers gedetacheerd die betrokken zijn bij de
uitvoering van de inlichtingentaak.

11.4 Informatiehuishouding
Voor de AIVD bestaat het primaire werkproces grotendeels
uit het verwerken van grote hoeveelheden informatie. In de
komende jaren zal de omvang van de informatiestromen
die de AIVD moet verwerken verder toenemen. Dit is het
gevolg van een grotere mate van operationaliteit, maar ook
door de aansluiting op nieuwe commerciële en overheidsdatabanken, de implementatie van internetonderzoek, en
de ontwikkeling van Sigint (Signals Intelligence). Ook het
gebruik van informatie van buitenlandse collegadiensten en
binnenlandse samenwerkingspartners draagt hieraan bij.

taakuitvoering moet kunnen beschikken over een optimale
informatiehuishouding.
De modernisering van de informatiehuishouding is gericht
op het verbeteren van de dossiervorming en het verbeteren
van de doorzoekbaarheid en terugvindbaarheid, en loopt
door tot eind 2010.8 Dan dient de inhaalslag op het gebied
van de informatiehuishouding voltooid te zijn. In 2009
heeft de AIVD de volgende belangrijke stappen gezet in de
modernisering van zijn informatiehuishouding:
• Voor het documentmanagementsysteem is een nieuwe
technische basis ontwikkeld waarmee de continuïteit van
de gegevensverwerking ook in de toekomst gewaarborgd
kan worden (dossiervorming).
• Ten behoeve van de ondersteuning van veiligheidsonderzoeken is een nieuw systeem in gebruik genomen
(dossiervorming).
• Het systeem van de CT-Infobox voor het doorzoeken van
informatie van de aangesloten partners, is doorontwikkeld om het werkproces beter te ondersteunen.
• Er zijn nieuwe zoekfuncties ontwikkeld om data­
bestanden te doorzoeken en te relateren (doorzoekbaarheid en terugvindbaarheid).
• De reorganisatie van de AIVD vergde de aanpassing van
systemen voor het ondersteunen van (vernieuwde) werkprocessen, autorisaties en managementinformatie.
• Ten slotte zijn een aantal systemen vernieuwd en centraal
in beheer genomen. Dit zijn de systemen die de verwerving en verwerking van informatie ten behoeve van
bijzondere inlichtingenmiddelen ondersteunen, waaronder Sigint en telefoon- en internettaps.
Conform de aanbevelingen van de Algemene Reken­kamer
ten aanzien van het beheersen van risico’s bij de uitvoering
van grote ICT-projecten, is de modernisering van de informatiehuishouding aan een externe review onderworpen.
Het Expertise Centrum (HEC) constateerde dat in 2008 en
2009 substantiële verbeteringen in de ICT-beheerprocessen
zijn gerealiseerd en dat de AIVD ICT-projectmanagement
goed hanteert.

De inhoud van het werk stelt speciale eisen aan de informatiehuishouding. Het gebruik van bijzondere bevoegdheden
vereist vergaande controles en waarborgen ten aanzien
van de betrouwbaarheid en de verantwoording van de
gegevensverwerking. De behandeling van staats­geheimen
stelt bovendien de hoogste eisen op het gebied van informatiebeveiliging. Vandaar dat de AIVD voor een goede
8

62

TK, 2007-2008, 30 977, nr. 10

11.5 Bedrijfsvoering
In miljoenen euro’s

2008

2009

Uitgaven

175,2

189,7

Apparaat

169,2

181,5

6,0

8,2

Geheime uitgaven

figuur 1: Uitgaven AIVD 2009

12%

■ Taakgelden en bedrijfsvoering
■ Gebruikersvergoeding (RGD)

31%

63

57%

■ Personele kosten

Begrippenlijst
Activisme

Bijzondere informatie

De algemene benaming voor het fenomeen waarbij
personen of groepen op buitenparlementaire wijze,
maar binnen de grenzen van de wet, streven naar
verbetering van de rechten en levensomstandigheden van individuen en groepen, maar ook dieren.

Staatsgeheimen en overige bijzondere informatie
waarvan kennisname door niet-gerechtigden nadelige gevolgen kan hebben voor de belangen van
Nederland en van zijn bondgenoten.

Bijzondere inlichtingenmiddelen
Agent
Een natuurlijke persoon die, al dan niet onder
dekmantel van een aangenomen identiteit of
hoedanigheid, onder verantwoordelijkheid en
onder instructie van de AIVD belast is met het
gericht verzamelen van gegevens omtrent personen
en organisaties. Het gaat daarbij om gegevens die
van belang kunnen zijn voor de taakuitvoering
van de AIVD, of voor het bevorderen of treffen van
maatregelen ter bescherming van door de dienst te
behartigen belangen.

Al Qa’ida
Met de aanduiding Al Qa’ida wordt tegenwoordig
gedoeld op de verzameling van kern-Al Qa’ida
(zie kern-Al Qa’ida) en aan kern-Al Qa’ida gelieerde netwerken. Er is sprake van een wederzijdse
ideologische verbondenheid, waarbij de leiders van
lokale jihadistische groeperingen de ideologie van
de wereldwijde jihad van kern-Al Qa’ida overnemen
en trouw zweren aan de leider van kern-Al Qa’ida,
Osama bin Laden. Zij voeren vervolgens vaak de
naam Al Qa’ida, gevolgd door de streek waar zij
actief zijn. Voorbeelden hiervan zijn Al Qa’ida in
de Islamitische Maghreb (AQIM) en Al Qa’ida op
het Arabisch Schiereiland (AQAS). Behalve dat deze
groepen de wereldwijde jihad steunen, voeren zij
nadrukkelijk ook een eigen agenda. Er is niet per
se sprake van samenwerking of aansturing tussen
kern-Al Qa’ida en de gelieerde organisaties. Omdat
de term ‘Al Qa’ida’ dus op verschillende organisaties
kan slaan, is het in de praktijk een moeilijk hanteerbare term en is het gebruikelijk om de specifieke
naam van de organisatie te noemen.

Ambtsbericht
Een (schriftelijke) mededeling aan een persoon of
instantie over bij de AIVD bekende informatie die
voor de geadresseerde persoon of instantie van
belang kan zijn en om deze in staat te stellen zijn
verantwoordelijkheid uit te oefenen en maatregelen
te treffen. Dit kan liggen op het gebied van strafrecht of vreemdelingenrecht.

64

Technische en andere middelen die worden ingezet
ter uitvoering van een bijzondere bevoegdheid als
bedoeld in de Wiv 2002 en die veelal een geheim
karakter hebben.

CT-Infobox
Een samenwerkingsverband van AIVD, FIOD-ECD,
IND, KLPD, KMar, MIVD en OM dat is ondergebracht
bij de AIVD. De Contraterrorisme-Infobox heeft tot
doel bij te dragen aan de bestrijding van terrorisme
door het op een centraal punt bij elkaar brengen
en vergelijken van informatie over netwerken en
personen die op een of andere wijze betrokken zijn
bij terrorisme en daaraan te relateren radicalisering.
Daartoe heeft de CT-Infobox de taak om binnen het
samenwerkingsverband of aan derden te adviseren
over de wenselijkheid van verstrekking van gegevens, alsmede over mogelijkheden om strafrechtelijke, vreemdelingenrechtelijke, bestuurlijke of
inlichtingenmatige maatregelen te nemen.

Dawa
Met dawa (‘oproep tot de islam’) doelt de AIVD op
(doorgaans vreedzame) activiteiten die erop gericht
zijn zoveel mogelijk moslims de islam actief te
laten belijden. In het geval van niet-praktiserende
moslims betekent dit hen terug te laten keren tot de
islam (zie ook radicale dawa).

Derdepartijregel
De in het verkeer tussen inlichtingen- en veiligheidsdiensten gehanteerde regel dat gegevens die
men van elkaar ontvangt alleen voor eigen gebruik
mogen worden aangewend en niet zonder vooraf
verkregen toestemming van de verstrekkende
dienst aan derden mogen worden verstrekt (ook wel
aangeduid als derdelandregel).

Dualuse-goederen
Goederen of materialen die geschikt zijn voor tweeërlei gebruik (zowel civiele als militaire toepassing).
Deze term wordt gebruikt bij het tegengaan van
de verdere verspreiding van (massavernietigings)
wapens.

Extremisme

Onverdraagzaam isolationisme

De benaming van het fenomeen waarbij personen en
groepen, bij het streven naar verbetering van de rechten en
levensomstandigheden van individuen, groepen, of dieren,
bewust over de grenzen van de wet gaan en (gewelddadige)
illegale acties plegen.

Een vorm van radicalisme waarbij men om etnische, religieuze/levensbeschouwelijke of politieke redenen zeer intolerante opvattingen huldigt over andere bevolkingsgroepen,
en daarbij streeft naar de totstandkoming van een eigen
ruimte (enclave) voor wat men als de eigen bevolkingsgroep
beschouwt. In deze eigen ruimte ziet men geen plaats
voor groepen van andere etnische herkomst, met andere
religieuze/levensbeschouwelijke overtuigingen of andere
politieke opvattingen (exclusivisme). Ook streeft men er
vaak naar in deze eigen ruimte eigen wet- en regelgeving
te laten prevaleren boven die van de (westerse) overheid
(parallellisme).

Gewelddadige jihad
De gewapende strijd tegen vermeende vijanden van de
islam, waarbij ter legitimering een beroep wordt gedaan op
de islamitische rechtsleer.

Islamisme, islamistisch
Een radicale stroming binnen de islam die ernaar streeft de
samenleving een weerspiegeling te laten zijn van hetgeen
volgens haar in de oorspronkelijke bronnen van de islam
– de Koran en de soenna (de uitspraken en handelingen
van de Profeet) – staat vermeld. Het islamisme heeft een
politieke agenda en kan bij de verwezenlijking ervan kiezen
voor een gewelddadige of niet-gewelddadige en zelfs democratische variant. Gerelateerd aan salafisme.

Jihadisme
Extremistische ideologie waarin de verheerlijking van de
gewelddadige jihad centraal staat.

Overbrengingsmiddelen
Systemen, zoals ballistische raketten, kruisvluchtwapens en
onbemande vliegtuigen, die noodzakelijk zijn om CBRNwapens effectief in te zetten.

Proliferatie
De (verdere) verspreiding van massavernietigingswapens
(nucleaire, chemische, radiologische en biologische
wapens) en van middelen voor het inzetten daarvan
(overbrengingsmiddelen).

Radicale dawa
Jihadistisch netwerk
Een fluïde, dynamische, vaag afgegrensde structuur die een
aantal personen (radicale moslims) omvat die onderling
een relatie hebben, zowel op individueel niveau als tussen
groepen (of cellen). Zij worden ten minste tijdelijk door een
gemeenschappelijk belang verbonden: het nastreven van
een jihadistisch doel. Personen die deel uitmaken van het
jihadistische netwerk worden door de AIVD aangemerkt als
‘lid’. Men is lid als men binnen de grenzen van het netwerk
actief is en bewust een bijdrage levert aan de realisering van
het jihadistische doel.

Met radicale dawa wordt, in het verlengde van de klassieke interpretatie van het begrip dawa, gedoeld op de
radicaalislamitische (bekerings)activiteiten, zoals onder
meer bedreven door diverse missiebewegingen uit de
zogenaamde islamitische gidslanden in het Midden-Oosten.
Het radicale karakter van hun activiteiten is gelegen in het
feit dat zij de samenleving zeer ingrijpend willen hervormen
naar radicaalislamitisch model, waarbij de westerse democratische rechtsstaat en de open, pluralistische samenleving
worden verworpen.

Radicalisering
Kern-Al Qa’ida
Onder kern-Al Qa’ida verstaat de AIVD de groep internationaal-jihadisten die is georganiseerd rond de leiders van
de Al Qa’ida-organisatie die zich eind 2001 van Afghanistan
naar de Tribale Gebieden in Pakistan hebben verplaatst, c.q.
rond de opvolgers van deze leiders. Het is niet gezegd dat
alle daarbij horende jihadisten zich eveneens (permanent)
in Pakistan bevinden.

65

De groeiende bereidheid om diepingrijpende veranderingen in de samenleving (eventueel op ondemocratische wijze) na te streven en/of te ondersteunen, die op
gespannen voet staan met of een bedreiging kunnen
vormen voor de democratische rechtsorde.

Rijksdomein
Zie Stelsel Bewaken en Beveiligen

Landen van zorg

Salafisme

Landen die ervan worden verdacht massavernietigings­
wapens en overbrengingsmiddelen te ontwikkelen en
doelen na te streven die een bedreiging kunnen vormen
voor de internationale rechtsorde en de veiligheid en
belangen van Nederland en zijn bondgenoten.

Een brede ideologische stroming binnen de islam die een
letterlijke terugkeer bepleit naar de ‘zuivere islam’ uit de
begintijd van de islam.

Separatisme

Vertrouwensfunctie

Het streven van een bepaalde bevolkingsgroep om zich los
te maken uit een bestaand staatsverband en een eigen staat
te stichten.

Het onderscheppen en lokaliseren van elektronische
signalen die via de ether (door de lucht) worden verzonden.

Een functie waarin het mogelijk is misbruik te maken van
kennis of bevoegdheden waardoor de nationale veiligheid
of andere gewichtige belangen van de staat ernstig bedreigd
worden. Het gaat om functies waarin men omgang heeft
met staatsgeheimen, functies waarin door integriteitsaantastingen de nationale veiligheid in het geding is en
specifieke functies in vitale sectoren.

Stelsel Bewaken en Beveiligen

Vitale sectoren

Een samenwerkingsverband, onder leiding van de Eenheid
Bewaking en Beveiliging van de NCTb, dat namens de
rijksoverheid verantwoordelijk is voor de beveiliging van
de personen, objecten en diensten in Nederland die zijn
opgenomen in het zogeheten rijksdomein. De AIVD levert
in het kader van het Stelsel dreigingsinformatie aangaande
deze personen, objecten en diensten.

Sectoren en delen van de infrastructuur die zo vitaal (van
wezenlijk belang) zijn voor de Nederlandse samenleving dat
uitval of ernstige verstoring ervan grote maatschappelijke
schade tot gevolg kan hebben.

Sigint (Signals Intelligence)

Terrorisme
Het uit ideologische motieven dreigen met, voorbereiden
of plegen van op mensen gericht ernstig geweld, dan wel
daden gericht op het aanrichten van maatschappijontwrichtende zaakschade, met als doel maatschappelijke veranderingen te bewerkstelligen, de bevolking ernstige vrees aan
te jagen of politieke besluitvorming te beïnvloeden.

Terrorismelijst
Onderscheiden worden een VN-terrorismelijst en een
EU-terrorismelijst.
VN-terrorismelijst: Op basis van VN-resolutie 1267 opgestelde lijst waarop van terroristische activiteiten verdachte
personen en entiteiten staan die gelieerd zijn aan Al Qa’ida.
EU-terrorismelijst: Binnen de EU gehanteerde lijst, complementair aan de VN-terrorismelijst, waarop van terroristische
activiteiten verdachte personen en entiteiten staan die niet
aan Al Qa’ida gelieerd zijn.

Veiligheidsonderzoek
Een onderzoek naar een persoon, gericht op feiten en
omstandigheden die, uit het oogpunt van de nationale
veiligheid, van belang zijn voor de vervulling van een specifieke vertrouwensfunctie.

66

Openbare publicaties 2009
• Weerstand en tegenkracht; actuele trends en ontwikkelingen van het salafisme in Nederland (december 2009)
• Lokale jihadistische netwerken in Nederland; veranderingen in het dreigingsbeeld (december 2009)
• Bescherming tegen onveilige usb-sticks; risico’s en maatregelen (december 2009)
• Het vuur van het verzet; groeiende weerstand tegen het Nederlandse asiel- en vreemdelingenbeleid (november 2009)
• Vertrouwensfuncties en veiligheidsonderzoeken (november 2009)
• Leidraad persoonlijke gedragingen en omstandigheden (co-productie met MIVD, oktober 2009)
• Productie en verspreiding van massavernietigingswapens; risico’s voor bedrijven en wetenschappelijke instellingen
(co-productie met MIVD, september 2009)
• AIVD jaarverslag 2008 (april 2009)
• Dierenrechtenextremisme in Nederland: gefragmenteerd maar groeiende (april 2009)

Deze en andere openbare publicaties van de AIVD zijn te downloaden of te bestellen via de AIVD-website (www.aivd.nl).

67

68

unda

sa

s

P

er

s adver

Mr. L. Einthoven, het eerste hoofd van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD), de voorloper van de
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD), was verantwoordelijk voor het devies en het
wapen van de dienst. Hij meende dat burgers zich in een democratie als de onze niet passief moeten
laten meedrijven met de golven van de geschiedenis, maar daarin een actieve rol moeten spelen.
Dat werd: Per undas adversas. ‘Levende vissen zwemmen tegen de stroom in, alleen de dode drijven
mee’. De spreuk symboliseert de instelling van de dienst: een actieve instelling, als het nodig is
tegen de stroom in, het oog gericht op bedreigingen van de nationale veiligheid.

69

70

Colofon
Dit is een uitgave van:
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
www.aivd.nl
Postbus 20010 | 2500 EA Den Haag
Grafische verzorging
Zijlstra Drukwerk B.V., Rijswijk
Fotografie
Levien Willemse
Hollandse Hoogte
April 2010