Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

28 750

Gemeentelijke herindeling

Nr. 57

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 maart 2014
Bijgaand treft u aan het eindrapport en bijbehorende deelrapporten van
het evaluatieonderzoek van de herindeling Súdwest-Fryslân1. Hiermee
wordt voldaan aan de motie Heijnen c.s.2, waarin de regering wordt
verzocht in 2013 in overleg met de nieuw te vormen gemeente en de
provincie Fryslân het functioneren van deze gemeente te evalueren en
hierover aan de Tweede Kamer te rapporteren. Tevens wordt voldaan aan
de naar aanleiding van een vraag van het lid De Vries-Leggedoor op
11 juni 2010 gedane toezegging aan de Eerste Kamer om bij deze
evaluatie ook nadrukkelijk de gevolgen voor de vele kernen en hun
inwoners in beeld te brengen.
Het evaluatieonderzoek is in gezamenlijke opdracht van de gemeente
Súdwest-Fryslân, de provincie Fryslân en het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties uitgevoerd door de Universiteit van Tilburg
en PricewaterhouseCoopers. Op 10 februari 2014 is het evaluatieonderzoek afgerond en aangeboden aan de drie opdrachtgevers. Aangezien
het onderzoek het functioneren van de gemeente Súdwest-Fryslân betreft,
vond ik het gepast de gemeente in de gelegenheid te stellen de evaluatie
eerst in de raadsvergadering van 6 maart 2014 te bespreken, alvorens het
onderzoek aan uw Kamer te zenden. Dit bood mij tevens de gelegenheid
om de uitkomsten van die bespreking mee te nemen in deze brief.
Overigens is het goed hier te vermelden dat het college van gedeputeerde
staten van de provincie Fryslân het eindrapport op 12 februari 2014 ter
kennisname aan de leden van provinciale staten heeft aangeboden. Het
rapport is daar verder niet inhoudelijk besproken.
Hieronder worden de opzet en belangrijkste conclusies van het evaluatieonderzoek weergegeven. Vervolgens geef ik mijn waardering van het

1
2

kst-28750-57
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer
Kamerstuk 32 242, nr. 11.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 750, nr. 57

1

onderzoek, waarin ik specifiek aandacht besteed aan de gevolgen voor de
kernen en hun inwoners.
Opzet onderzoek en belangrijkste conclusies
In de evaluatie wordt het functioneren van de gemeente Súdwest-Fryslân
in 2013 vergeleken met de dat van de vijf oude gemeenten3 tot het
moment van herindeling, dus tot aan 2011. Het evaluatieonderzoek
beslaat de periode voorjaar 2011 – januari 2014 en is uitgevoerd in vier
fases met verschillende deelrapporten en een eindrapport:
1) In 2011–2012 heeft een «nulmeting» plaatsgevonden. Uit de analyse
van de verschillende beleidsterreinen en de rollen die de gemeente
daarin vervult, zijn toetsingspunten geformuleerd op basis waarvan
de bestuurskracht van de nieuwe gemeente wordt beoordeeld.
2) In de zomer van 2013 heeft de gemeente Súdwest-Fryslân door
middel van een zelfstudie de eigen bestuurskracht onderzocht, waarin
de raad, het college en het managementteam nauw bij zijn betrokken.
3) In het najaar van 2013 is wederom een enquête uitgezet. Verder heeft
een aanvullend onderzoek plaatsgevonden en zijn groepsinterviews
met zowel interne als externe betrokkenen gehouden.
4) Eind 2013 heeft een visitatiecommissie haar impressies gegeven over
het functioneren van de huidige gemeente en begin 2014 heeft de
eindevaluatie plaatsgevonden.
Belangrijkste conclusies en aanbevelingen van de onderzoekers
Het eindrapport geeft een genuanceerd beeld, dat grotendeels
overeenkomt met het beeld bij andere herindelingen. Daarbij is er oog
voor dat in de eerste jaren na herindeling de nieuwe gemeente vorm moet
krijgen en wordt de herindeling in breder perspectief geplaatst, zoals de
invloed van maatschappelijke veranderingen en noodzakelijke (landelijke)
bezuinigingen.
De onderzoekers concluderen dat er sprake is van zowel verbetering als
op onderdelen achteruitgang van de bestuurskracht. Verbeteringen zitten
vooral in de ontwikkeling van de eigen organisatie, zoals het strategisch
vermogen, de beleidsontwikkeling en verbeteringen in de ambtelijke
organisatie. Deze ontwikkelingen zijn deels het gevolg van de herindeling
en deels van eigen keuzes van de gemeente. Achteruitgang wordt door de
onderzoekers geconstateerd ten aanzien van de dienstverlening. Deze
wordt als voldoende en bovengemiddeld, maar minder goed gewaardeerd dan bij de voormalige gemeenten. Dit is een opvallende constatering, omdat bij herindelingen doorgaans het tegenovergestelde wordt
vastgesteld. Deze ontwikkeling laat zich lastig verklaren, aldus de
onderzoekers, die het te vroeg vinden voor conclusies op dit onderdeel.
De geconstateerde lagere waardering van de lokale democratie (representatieve en participatieve democratie) is volgens de onderzoekers meer
gebruikelijk in de eerste jaren na herindeling. De nieuwe gemeente weet
dit deels te compenseren door een actief kernenbeleid, dat als zeer
positief wordt gewaardeerd. Met name is er veel waardering voor het
contact met de hiervoor verantwoordelijke wethouder en de ambtelijke
dorpscoördinatoren.
De door de onderzoekers geïdentificeerde kansen en ontwikkelmogelijkheden liggen in het verlengde van deze analyse en richten zich op het
bereiken van maatschappelijke effecten, allianties met maatschappelijke
partijen en het versterken van de lokale democratie. Verder verdient het,

3

Bolsward, Nijefurd, Sneek, Wûnseradiel en Wymbritseradiel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 750, nr. 57

2

volgens de onderzoekers, de aanbeveling over een aantal jaar een
vervolgonderzoek uit te voeren.
Waardering van het onderzoek
De eerste jaren van een nieuwe gemeente zijn bijzonder. In het geval van
Súdwest-Fryslân was de vorming van de nieuwe gemeente bovendien
een schaalsprong voor de vijf oude gemeenten voor wat betreft hun
omvang, inwonertal en de hoeveelheid kernen. Blijkens de evaluatie is
Súdwest-Fryslân op meerdere onderdelen bestuurskrachtiger dan de vijf
voormalige gemeenten, de doelstelling waarmee het herindelingsproces
ook is ingezet. De gemeente heeft in de drie jaar na de herindeling veel
gepresteerd. Tegelijkertijd is de verminderde waardering voor de
dienstverlening en de lokale democratie een punt van zorg. Daar heeft de
gemeente nog de nodige stappen in te zetten. Ik zie in ieder geval een
positieve ontwikkeling in het opkomstpercentage voor de recente
gemeenteraadsverkiezingen. Deze ligt met 57,8% boven het landelijk
gemiddelde en bovendien bijna 10% hoger dan bij de herindelingsverkiezingen in november 2010 (48,7%).
Dorps- en wijkraden en een goed kernenbeleid kunnen wat mij betreft
dienen als instrument voor versterking van de relatie tussen burger en
bestuur in het licht van herindelingen. De gemeente Súdwest-Fryslân
toont zich hierin een goed voorbeeld. In de voormalige gemeenten was de
(fysieke) afstand tussen burger en bestuur klein. Tijdens het fusieproces
bestond de angst, bij zowel voor- als tegenstanders van de fusie, dat door
de schaalvergroting de bestuurlijke afstand ook groter zou worden.
Vandaar dat stevig is ingezet op het kernenbeleid. En met succes, naar nu
blijkt uit het evaluatieonderzoek. Overigens heeft ook de gemeente zelf
haar kernenbeleid eind 2013 geëvalueerd. Daarin wordt bevestigd dat er
goed contact is tussen de gemeente en de besturen van stads-, dorps- en
wijkbelangen. Vergroting van de afstand tussen deze besturen en de
gemeente als gevolg van de herindeling is hiermee voorkomen.
Door de evaluatie weet de gemeente Súdwest-Fryslân waar ze staat en dat
ze het goed doet. De kansen en ontwikkelpunten die zijn geïdentificeerd,
bieden Súdwest-Fryslân, als zijnde een gemeente in ontwikkeling, een
stevig handvat voor de nabije toekomst. Dat is ook zo opgevat door de
gemeenteraad tijdens de bespreking van het evaluatieonderzoek op
6 maart 2014. De conclusies van het onderzoek stemden tot tevredenheid
en werden voor kennisgeving aangenomen. De verbeterpunten worden
als verantwoordelijkheid van de nieuwe raad gezien, en de fracties
hebben de bereidheid uitgesproken hiermee aan de slag te willen gaan.
Daarbij wordt de veranderende rol van de overheid – in specifieke zin de
noodzaak om zaken meer in co-creatie met de samenleving op de te
pakken – als breed gedragen uitdaging gezien.
Naar verwachting zal na de gemeenteraadsverkiezingen duidelijk worden
hoe deze voornemens zullen landen in een nieuw Bestuursprogramma.
Daarin zal ook het al dan niet uitvoeren van een nieuwe bestuurskrachtmeting aan de orde komen. Ik laat deze keuze met vertrouwen aan de
gemeente zelf en ik heb er ook vertrouwen in dat de gemeente bovengenoemde punten tijdens de volgende bestuursperiode zal oppakken. De
voortgang zal ik met interesse volgen.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.H.A. Plasterk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 750, nr. 57

3