Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

29 924

Toezichtsverslagen AIVD en MIVD

30 806

Onbemande vliegtuigen (UAV)

Nr. 167

BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE
Nr. 167 Brief van de Minister van Defensie
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 juni 2018
Donderdag 19 april 2018 heeft Amnesty International haar rapport over de
steun van EU-lidstaten aan het droneprogramma van de Verenigde Staten
gepubliceerd. De vaste commissie Buitenlandse Zaken heeft het kabinet
verzocht schriftelijk te reageren op het rapport. Hierbij doe ik u, mede
namens de Minister van Buitenlandse Zaken, mijn reactie toekomen.
Het kabinet hecht eraan te onderstrepen dat Nederland niet meewerkt aan
onrechtmatige targeted killings; Nederland heeft de plicht om in situaties
van gewapend conflict het humanitair oorlogsrecht na te leven en te doen
naleven. Voorts moet worden benadrukt dat de bevordering van het
respect voor mensenrechten een hoeksteen van het Nederlandse
buitenlandse beleid is.
Inhoud van het rapport
In het rapport gaat Amnesty International in op het Amerikaanse
drone-programma, waarbij Amnesty stelt dat dit programma naar het lijkt
in sommige gevallen het humanitair oorlogsrecht heeft geschonden. Het
rapport stelt ook dat Duitsland, Italië, Nederland en het VK bijdragen aan
dit drone-programma, onder andere door het delen van inlichtingen.
De focus van het onderzoek van Amnesty International ligt, waar het de
vermeende bijdrage van Nederland betreft, op het vergaren van metadata
(data die verwijst naar andere data) door de Militaire Inlichtingen- en
Veiligheidsdienst (MIVD) in het kader van militaire operaties en het delen
van deze metadata met de Verenigde Staten. Kort gezegd is Amnesty
International van mening dat Nederland door het delen van metadata met
de Verenigde Staten mogelijk een bijdrage zou kunnen leveren aan
onrechtmatig geweldgebruik door de Verenigde Staten. Amnesty stelt wel
dat het niet definitief kan concluderen dat hiervan sprake is.

kst-29924-167
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 924, nr. 167

1

Op verzoek van Amnesty heeft Nederland voor het verschijnen van het
rapport uitgebreid gereageerd op stellingen en vragen over de vermeende
Nederlandse steun aan het droneprogramma van de Verenigde Staten.
Deze reactie is integraal opgenomen als bijlage bij het rapport. Ook in
deze reactie heeft Nederland aangegeven niet mee te werken aan
onrechtmatige targeted killings.
Reactie op het rapport
De Nederlandse regering is terughoudend met het publiekelijk beoordelen
van de rechtmatigheid van aanvallen met bewapende drones door andere
landen in specifieke gevallen, omdat de feiten en omstandigheden van
dergelijke aanvallen niet kunnen worden gedeeld. Ook kan de regering
geen uitspraken doen over de conclusies die Amnesty trekt over andere
Europese landen. Wel hecht het kabinet er aan in reactie op het rapport
nogmaals te onderstrepen dat Nederland in zijn gegevensverstrekking
rekening houdt met de naleving van de internationaal recht.
Onderzoek naar bijdragen aan targeting door CTIVD
In 2016 heeft de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) uitgebreid onderzoek gedaan naar de mogelijke
bijdragen van de MIVD aan targeting (doelenselectie) en de (on)rechtmatigheid daarvan. In het rapport dat de CTIVD naar aanleiding van het
onderzoek heeft gepubliceerd1, wordt in algemene zin geconcludeerd dat
de mogelijkheid dat een verstrekking van gegevens kan bijdragen aan een
doelenselectieproces niet per definitie betekent dat de MIVD onrechtmatig
handelt.
Dat is wel het geval als de MIVD bij de verstrekking van gegevens een
onaanvaardbaar risico accepteert dat, direct of indirect, wordt bijgedragen
aan onrechtmatig geweldgebruik.
De Commissie had geen concrete aanwijzingen dat de MIVD bij het
verstrekken van dergelijke gegevens een onaanvaardbaar risico heeft
geaccepteerd op een bijdrage aan onrechtmatige geweldstoepassing. Wel
was de CTIVD van oordeel dat de MIVD bij afzonderlijke gegevensverstrekkingen, uitdrukkelijker dan ten tijde van het onderzoek gebeurde,
rekening moet houden met de mogelijkheid dat gegevensverstrekkingen
ongewild kunnen bijdragen aan doelenselectieprocessen waarbij sprake is
van onrechtmatig geweldgebruik en de voorwaarden voor de verstrekkingen daarop beter af te stemmen.
Zoals gedeeld met uw Kamer per brief van 26 september 20162, heeft het
kabinet de conclusies van de CTIVD ter harte genomen en alle aanbevelingen overgenomen en geïmplementeerd.
Bij verstrekking van gegevens door de MIVD ten behoeve van een
doelenselectieproces aan (de staat van) een buitenlandse inlichtingen- en
veiligheidsdienst of een militaire coalitie waaraan Nederland deelneemt,
dient onder andere te worden beoordeeld of het delen van de informatie
niet op gespannen voet staat met de oorlogsrechtelijke verplichting tot het
«doen eerbiedigen» van het humanitair oorlogsrecht.
Indien gegevens worden verstrekt zonder het oogmerk deze te delen ten
behoeve van doelenselectie, maar de gegevens daar wel voor gebruikt
kunnen worden, gelden deze eisen ook. In het laatste geval wordt
1
2

CTIVD toezichtsrapport nr. 50 over de bijdragen van de MIVD aan targeting, www.ctivd.nl
Kamerstuk 29 924, nr. 144

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 924, nr. 167

2

terughoudend omgegaan met het delen van gegevens. Er wordt daarbij
onder meer gekeken of het desbetreffende land dezelfde interpretaties van
relevante internationale rechtsnormen als Nederland hanteert. Ook het
samenwerkingsverleden van de MIVD en de betrokken buitenlandse
dienst is van belang. Zo wordt meegewogen of de dienst zich in het
verleden heeft gehouden aan de door de MIVD gestelde voorwaarden aan
gegevensverstrekkingen.
Voorwaarden voor verstrekking van gegevens
Bij het verstrekken van gegevens die bruikbaar zijn voor een doelenselectieproces en een relatie kunnen hebben met geweldgebruik door de staat
van de buitenlandse dienst, worden de schriftelijke voorwaarden gesteld
dat de gegevens niet zonder uitdrukkelijke toestemming mogen worden
verstrekt aan derden en dat de gegevens niet mogen worden gebruikt
voor doeleinden die een schending van het internationaal recht inhouden.
Navraag bij buitenlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten
Het is niet gebruikelijk dat diensten elkaar melden of (en zo ja, welke)
informatie ook voor andere doeleinden wordt gebruikt. Het is niet bekend
op basis van welke (eigen en verkregen) informatie en inlichtingen andere
landen operaties uitvoeren. Wanneer er desondanks aanwijzingen bestaan
dat door de MIVD verstrekte inlichtingen worden gebruikt voor een
bijdrage aan onrechtmatig geweldgebruik, zal de MIVD actief navraag
doen bij de betrokken partij. De uitkomst van de navraag kan tot heroverweging leiden van de samenwerking met de betrokken partij. Hierdoor
wordt het risico op het ongewild bijdragen aan onrechtmatig geweldgebruik geminimaliseerd.
Conclusie
De Nederlandse regering hecht aan de bevordering van het respect voor
mensenrechten en het naleven van het humanitair oorlogsrecht in
conflictsituaties. Met het doorvoeren van de aanbevelingen die zijn
voortgekomen uit het rapport van de CTIVD komt Nederland reeds
tegemoet aan de belangrijkste aanbevelingen die ook Amnesty International doet om naleving van het humanitair oorlogsrecht te borgen.
De Minister van Defensie,
A.Th.B. Bijleveld-Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 924, nr. 167

3