Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing

E communications.ssg@wur.nl

van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.

www.wur.nl/economic-research

Met ongeveer 30 vestigingen, 5.000 medewerkers en 12.000 studenten behoort
Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende kennis­

Rapport 2020-058

instellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de vraagstukken

ISBN 978-94-6395-488-4

en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart van de
unieke Wageningen aanpak.

Enkele maatschappelijke thema’s van
landbouw en voedsel nader bepaald
Een aanvullende analyse op de houtskool-SWOT

Joris Galama, Hans Dagevos en Hans Hopster

Enkele maatschappelijke thema’s van
landbouw en voedsel nader bepaald

Een aanvullende analyse op de houtskool-SWOT

Joris Galama1, Hans Dagevos1 en Hans Hopster2

1 Wageningen Economic Research
2 Wageningen Livestock Research

Dit onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Economic Research in opdracht van en gefinancierd door het
ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, in het kader van het Beleidsondersteunend
onderzoeksthema ‘SWOT GLB’ (projectnummer BO-43-014.01-069)
Wageningen Economic Research
Wageningen, augustus 2020

RAPPORT
2020-058
ISBN 978-94-6395-488-4

Joris Galama, Hans Dagevos en Hans Hopster, 2020. Enkele maatschappelijke thema’s van landbouw
en voedsel nader bepaald; Een aanvullende analyse op de houtskool-SWOT. Wageningen, Wageningen
Economic Research, Rapport 2020-058. 56 blz.; 1 fig.; 5 tab.; 72 ref.

Deze SWOT-analyse ligt in het verlengde van de ‘houtskool-SWOT’ zoals geschetst in de studie van
Berkhout et al. (2019), De landbouw en het landelijk gebied in Nederland in beeld. Dit aanvullende
onderzoek geeft verdere uitwerking aan subdoelstelling i die door de Europese Commissie is
geformuleerd voor het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). Deze subdoelstelling i luidt: ‘Beter
inspelen door de EU-landbouw op maatschappelijke verwachtingen inzake voedsel en gezondheid,
onder meer wat betreft veilig, voedzaam en duurzaam voedsel, voedselverspilling en dierenwelzijn.’
Deze SWOT-analyse bedoelt te helpen bij de invulling van het Nationaal Strategisch Plan (NSP) dat
Nederland als EU-lidstaat geacht wordt te maken en waarin uiteen wordt gezet hoe de Nederlandse
beleidsinzet de komende jaren (2021-2017) gaat bijdragen aan de geformuleerde doelstellingen,
waaronder subdoelstelling i.
Trefwoorden: voedsel, dierenwelzijn, Nationaal Strategisch Plan, voedselconsumptie,
voedselverspilling, voedselveiligheid
Dit rapport is gratis te downloaden op https://doi.org/10.18174/528525 of op www.wur.nl/economicresearch (onder Wageningen Economic Research publicaties).
© 2020 Wageningen Economic Research
Postbus 29703, 2502 LS Den Haag, T 070 335 83 30, E communications.ssg@wur.nl,
www.wur.nl/economic-research. Wageningen Economic Research is onderdeel van Wageningen
University & Research.

Dit werk valt onder een Creative Commons Naamsvermelding-Niet Commercieel 4.0 Internationaallicentie.

© Wageningen Economic Research, onderdeel van Stichting Wageningen Research, 2020
De gebruiker mag het werk kopiëren, verspreiden en doorgeven en afgeleide werken maken. Materiaal
van derden waarvan in het werk gebruik is gemaakt en waarop intellectuele eigendomsrechten
berusten, mogen niet zonder voorafgaande toestemming van derden gebruikt worden. De gebruiker
dient bij het werk de door de maker of de licentiegever aangegeven naam te vermelden, maar niet
zodanig dat de indruk gewekt wordt dat zij daarmee instemmen met het werk van de gebruiker of het
gebruik van het werk. De gebruiker mag het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken.
Wageningen Economic Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade
voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
Wageningen Economic Research is ISO 9001:2015 gecertificeerd.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058 | Projectcode 2282100365
Foto omslag: Shutterstock

Inhoud

Woord vooraf

5

Samenvatting

6

S.1

Doel rapport

6

S.2

Leeswijzer

6

S.3

Methode

6

1

Introductie

2

i1 Meer voedselveiligheid en transparantie, inclusief
gewasbeschermingsmiddelen

3

8

11

i2 Dierenwelzijn, inclusief diergezondheid en antibiotica gebruik &
antimicrobiële resistentie

17

4

i3 Duurzamer geproduceerd voedsel, inclusief eiwittransitie

37

5

i4 Een landbouw die bijdraagt aan een gezond eetpatroon

43

6

i5 Minder voedselverspilling

46

Literatuur en websites

51

Woord vooraf

Op 1 juni 2018 heeft de Europese Commissie (EC) de ontwerpverordeningen gepresenteerd voor het
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) voor de periode 2021-2027. In deze ontwerpverordeningen
zijn door de EC doelstellingen geformuleerd voor het GLB en de soorten van mogelijke
(beleids)interventies. In een Nationaal Strategisch Plan (NSP) moeten lidstaten uiteenzetten hoe zij
met hun beleidsinzet gaan bijdragen aan de door de EC vastgestelde doelstellingen. Deze beleidsinzet
is mede gebaseerd op een zogenaamde SWOT-analyse (Strengths, Weaknesses, Opportunities,
Threats), een analyse van sterktes en zwaktes, van kansen en bedreigingen voor de verschillende
doelstellingen.
In de eerste fase is in 2019 een SWOT-analyse op hoofdlijnen (‘Houtskool-SWOT’) opgesteld (zie
Berkhout et al., 2019). In een tweede fase komt de definitieve SWOT-analyse tot stand,
voortbouwend op de Houtskool-SWOT, de uitkomsten van de stakeholdersconsultatie, nader
onderzochte vragen en in lijn met de definitieve eisen in de vastgestelde verordeningen. Dit rapport
betreft een aanvullende analyse op de ‘Houtskool-SWOT’ gericht op het thema voedsel en
dierenwelzijn.
Diverse experts hebben input geleverd voor deze rapportage en leden van de begeleidingscommissie
hebben gereageerd op eerdere versies van deze rapportage met suggesties en aanvullingen. In de
Introductie wordt hier nog bij stilgestaan, maar op deze plaats wil ik iedereen bedanken voor de inzet
en bijdrage.

Ir. O. (Olaf) Hietbrink
Business Unit Manager Wageningen Economic Research
Wageningen University & Research

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

|5

Samenvatting

S.1

Doel rapport

Op 1 juni 2018 heeft de Europese Commissie (EC) de ontwerpverordeningen gepresenteerd voor het
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) voor de periode 2021-2027. In deze ontwerpverordeningen zijn door de EC doelstellingen geformuleerd voor het GLB en mogelijke
(beleids)interventies. In een Nationaal Strategisch Plan (NSP) moeten lidstaten uiteenzetten hoe zij
met hun beleidsinzet gaan bijdragen aan de door de EC vastgestelde doelstellingen. Deze beleidsinzet
is mede gebaseerd op een zogenaamde SWOT-analyse (Strengths, Weaknesses, Opportunities,
Threats), een analyse van sterktes en zwaktes, van kansen en bedreigingen voor de verschillende
doelstellingen.
De hier voorliggende SWOT-analyse dient als aanvulling op de studie van Berkhout et al. (2019), die
als ondertitel heeft: Een houtskoolschets van de SWOT voor het GLB. Meer in het bijzonder is dit
rapport een aanvulling met betrekking tot de door de EC geformuleerde subdoelstelling i. Deze is
omschreven als: ‘Beter inspelen door de EU-landbouw op maatschappelijke verwachtingen inzake
voedsel en gezondheid, onder meer wat betreft veilig, voedzaam en duurzaam voedsel,
voedselverspilling en dierenwelzijn.’ In de ‘Houtskool-SWOT’ is door Berkhout en collega’s (2019) op
beknopte wijze uitwerking gegeven aan deze subdoelstelling i rond vraagstukken van voedsel en
dierenwelzijn. Doel van deze SWOT-analyse met betrekking tot de subdoelstelling i over voedsel en
dierenwelzijn is te voorzien in een nadere uitwerking van de onder deze subdoelstelling vallende
maatschappelijke thema’s. Een uitwerking die een basis levert voor de door het NSP te beantwoorden
vraag of, in welke mate en hoe het NSP dient in te spelen op de onderscheiden thema’s van deze
subdoelstelling i.

S.2

Leeswijzer

Deze SWOT-analyse onderscheidt vanuit de omschreven subdoelstelling i vijf maatschappelijke
thema’s van landbouw en voedsel. Dit zijn achtereenvolgens:
i1 Meer voedselveiligheid en transparantie, inclusief gewasbeschermingsmiddelen
i2 Dierenwelzijn inclusief diergezondheid en antibiotica gebruik & antimicrobiële resistentie
i3 Duurzamer geproduceerd voedsel, inclusief eiwittransitie
i4 Een landbouw die bijdraagt aan een gezond eetpatroon
i5 Minder voedselverspilling.
Elk van deze thema’s krijgt hoofdstukgewijs nadere uitwerking in een aanvullende SWOT-analyse. Na
de Introductie gaat het zodoende in hoofdstuk 2 over sterke en zwakke aspecten van voedselveiligheid
evenals over kansen en bedreigingen binnen dit domein, staan in hoofdstuk 3
dierenwelzijnsvraagstukken en actuele omstandigheden centraal, passeren in hoofdstuk 4
duurzaamheidsissues de revue, besteedt hoofdstuk 5 aandacht aan stand van zaken en uitdagingen
rond gezond eten, terwijl hoofdstuk 6 ten slotte uitweidt over kansen en bedreigingen op het terrein
van voedselverspilling.

S.3

Methode

Hoewel de instrumenten van het GLB vooral(snog) aangrijpen op het handelen van boeren, sorteert
deze SWOT-analyse als het ware al wat voor op de richting die de Europese Commissie onlangs
neerlegde in de ‘Van boer tot bord’-strategie (mei 2020). De EC doet de titel eer aan door nadrukkelijk
het voedselsysteem te adresseren, dat betrekking heeft op primaire productie tot en met

6 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

consumptiepatronen. In deze geest van de ‘Van boer tot bord’-strategie gaan we in het onderstaande
niet alleen in op de primaire productie, maar zeker ook op de consumentenkant van de voedingsketen.
Het maatschappelijk perspectief zal bij voortduring gezocht worden in deze SWOT-analyse.
Internationale vergelijking met andere EU-lidstaten, komt nu en dan aan de orde maar is geen doel op
zich. Eveneens is de analyse zo opgezet en uitgevoerd dat de uitwerking van de omschreven
maatschappelijke subdoelstelling i ook nieuwe punten en verrassende inzichten oplevert ten opzichte
van de studie van Berkhout en collega’s (2019). Naar aanvullende informatie is gezocht via
literatuurstudie en naar verdiepende informatie is gezocht door het houden van ruggespraak met
diverse experts op de vijf onderscheiden thema’s.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

|7

1

Introductie

Deze SWOT-analyse dient als aanvulling op de studie van Berkhout et al. (2019), die als ondertitel
heeft: Een houtskoolschets van de SWOT voor het GLB. Deze brede studie, met de corresponderende
hoofdtitel De landbouw en het landelijk gebied in Nederland in beeld, staat in het teken van het maken
van een Nationaal Strategisch Plan (NSP) voor Nederland. Elke EU-lidstaat heeft de opdracht om voor
de periode 2021-2027 in een NSP uiteen te zetten hoe de beleidsinzet gaat bijdragen aan de door de
Europese Commissie geformuleerde doelstellingen voor het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid
(GLB). Deze beleidsinzet is mede gebaseerd op een zogenaamde SWOT-analyse (Strengths,
Weaknesses, Opportunities, Threats). In de genoemde studie van Berkhout en collega’s is voor de
subdoelstellingen a tot en met h (onder andere vergroten van de marktgerichtheid en van het
concurrentievermogen, verbeteren van de positie van de landbouwers in de waardeketen, bevorderen
van duurzame ontwikkeling en efficiënt beheer van natuurlijke hulpbronnen, bescherming van de
biodiversiteit, bevorderen van de werkgelegenheid, groei, sociale inclusie en lokale ontwikkeling in
plattelandsgebieden) een SWOT-analyse op hoofdlijnen gemaakt (een zogenaamde houtskoolschets)
(Berkhout et al., 2019: 31-89). Voor de meer overkoepelende subdoelstelling j betreffende kennis en
innovatie, is eveneens een SWOT-analyse opgesteld (Berkhout et al., 2019: 85-89). De in dit
onderzoek centraal staande subdoelstelling i is door Berkhout en collega’s op beknopte wijze
behandeld (Berkhout et al., 2019: 80-85). Deze subdoelstelling i is omschreven als: ‘Beter inspelen
door de EU-landbouw op maatschappelijke verwachtingen inzake voedsel en gezondheid, onder meer
wat betreft veilig, voedzaam en duurzaam voedsel, voedselverspilling en dierenwelzijn.’
Input van experts op vijf thema’s
De bedoeling van deze SWOT-analyse met betrekking tot de negende subdoelstelling i (in het kort
Voedsel en Dierenwelzijn) is te voorzien in een nadere uitwerking hiervan die een basis levert voor het
beantwoorden van de vraag of, in welke mate en hoe het NSP dient in te spelen op de GLBsubdoelstelling i.
De hier uitgevoerde analyse gaat een stap verder met betrekking tot de omschreven maatschappelijke
subdoelstelling i dan de uitwerking die deze heeft gekregen in de studie van Berkhout en collega’s
(2019). Naar aanvullende informatie is gezocht via literatuurstudie en naar verdiepende informatie is
gezocht door het houden van een aantal expertinterviews en het consulteren van een aantal
deskundigen (voor het onderdeel dierenwelzijn). Er is ruggespraak gehouden met: Esther van Asselt
(Wageningen Food Safety Research), Lan van Wassenaer, Katja Logatcheva, Coen van Wagenberg,
Johan Bremmer, Hans Dagevos (allen Wageningen Economic Research) en Toine Timmermans
(Wageningen Food & Biobased Research/stichting Samen tegen voedselverspilling). De volgende
deskundigen zijn geraadpleegd: Hetty Schreurs (Stichting Diergeneesmiddelenautoriteit),
Kees Veldman (Wageningen Bioveterinary Research), Piet Vellema (Gezondheidsdienst voor Dieren)
en Hans Spoolder, Marc Bracke, Karel de Greef (allen Wageningen Livestock Research). Bovendien
hebben de tussentijdse reacties en suggesties vanuit de begeleidingscommissie (bestaande uit
Paul van Enckevort (Provincie Noord-Brabant), Minke Pronker en Yvonne Geelen (beiden Provincie
Gelderland), Evert Visser, Daniël Tempelman, Susanne Waelen, Sandra Lems, Leon Arnts,
Bart van Assum en Gineke Hoogeveen (allen ministerie van LNV)) op eerdere conceptversies ons
geïnspireerd om gemaakte punten verder aan te vullen en aan te scherpen.
Bij de input van de experts is zowel gezocht naar toetsing van punten die eerder door Berkhout et al.
(2019) zijn gemaakt als naar nieuwe punten en verrassende inzichten. Denk bij dit laatste aan
ontwikkelingen omtrent het veranderen van de reguliere landbouw naar een systeem met minder
verspilling, meer kringloop, meer transparantie, kortere ketens en waarin meer gebruik wordt
gemaakt van data in de vorm van bijvoorbeeld blockchain.
De maatschappelijke thema’s die Berkhout et al. (2019: 82) onder subdoelstelling i aanwijzen zijn
respectievelijk: voedselveiligheid, duurzaamheid, voedselverspilling en eiwittransitie. In het

8 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

onderstaande is voor een enigszins gewijzigde onderverdeling gekozen. De expliciete toevoeging van
dierenwelzijn en meer nadruk op gezondheid als maatschappelijk thema, vormen de belangrijkste
veranderingen met de vierdeling uit Berkhout et al. (2019). In het bijzonder voor het onderdeel
dierenwelzijn betekent dit voor deze studie dat een meer uitgebreide rapportage nodig is gebleken.
Ook is vooraf de opmerking te maken dat de opdracht is gegeven het onderscheid te maken tussen
deze vijf verschillende thema’s en deze als uitgangspunt te nemen zonder opnieuw de discussie te
openen over mogelijke andere indelingen of het veranderen van de gekozen bewoordingen. Ieder
thema krijgt een eigen SWOT: sterktes, zwaktes, bedreigingen en kansen. Sterktes en zwaktes
refereren naar factoren die het gemakkelijker of moeilijker maken in te spelen op maatschappelijke
verwachtingen. Kansen en bedreigingen hebben meer betrekking op externe, min of meer autonome,
ontwikkelingen die het inspelen op maatschappelijke verwachtingen kunnen ondersteunen of juist
tegenwerken. Internationale vergelijking met andere EU-lidstaten komt nu en dan aan de orde maar is
geen doel op zich. De primaire invalshoek is een maatschappelijke, en in het verlengde hiervan een
focus op de consument.
Hoewel tot op de dag van vandaag de meeste beleidsaandacht uitgaat naar de primaire
voedselproductie en het GLB hier eveneens vooral op gericht is (zie BMH, 2020: 25; PBL, 2020: 43),
liet de Europese Commissie in haar ‘Van boer tot bord’-strategie onlangs (20 mei 2020) weten dat de
bepleite transitie naar een duurzamer, gezonder en inclusiever Europees voedselsysteem ondersteund
moet worden door het GLB (EC, 2020: 10). Bovendien doet de Europese Commissie de titel van haar
mededeling eer aan door er duidelijk over te zijn dat het bedoelde verduurzamingsproces van het
Europese voedselsysteem betrekking heeft op primaire productie tot en met consumptiepatronen (EC,
2020). De standpunten die de Europese Commissie hiermee inneemt, zijn te lezen als een antwoord
op de kritiek zoals die bijvoorbeeld in een recente studie wordt geuit:
‘The EU has not shown the political readiness to fundamentally reassess supply-side
policies and make diets a key consideration when it comes to reforming the Common
Agricultural Policy (CAP)’ (De Schutter et al., 2020: 3).
Hoe dan ook, in de geest van de ‘Van boer tot bord’-strategie gaan we in het onderstaande niet alleen
in op de primaire productie, maar zeker ook op de consumentenkant van de voedingsketen.
De thema’s die op deze manier in het navolgende de revue zullen passeren, zijn achtereenvolgens:
i1 Meer voedselveiligheid en transparantie, inclusief gewasbeschermingsmiddelen
i2 Dierenwelzijn inclusief diergezondheid en antibiotica gebruik & antimicrobiële resistentie
i3 Duurzamer geproduceerd voedsel, inclusief eiwittransitie
i4 Een landbouw die bijdraagt aan een gezond eetpatroon
i5 Minder voedselverspilling.
Een aanvullende, geen uitputtende, analyse
Zoals er volop te discussiëren valt over de selectie en gekozen bewoordingen van deze vijf
onderscheiden thema’s, zo is het evenmin een uitgemaakte zaak dat de ter hand genomen uitwerking
ervan een definitieve is. Integendeel. Vooraf is het goed te beseffen dat een korte verkenning is
uitgevoerd; is het goed te realiseren dat de geadresseerde onderwerpen afkomstig zijn van een
beperkt aantal ‘afzenders’ (experts); is het belangrijk te weten dat er allerminst de pretentie is dat in
het onderstaande een uitputtend analyse wordt gepresenteerd. Wel is het de intentie om uitwerking
aan de verschillende thema’s te geven die aanvullend is op wat in de houtskoolschets, zoals
(op)getekend in de studie van Berkhout et al. (2019: 80-85), van subdoelstelling i aan bod is
gekomen.
Om een enkel voorbeeld te noemen van onderwerpen waar in het onderstaande tevergeefs naar
gezocht zal worden, is te verwijzen naar het ontbreken van duidelijke aandacht voor genetische
modificatie als het om voedselveiligheid gaat. Hoewel dit onderwerp bijvoorbeeld consumenten nog
altijd wel bezighoudt (NVWA, 2018: 21), is het kennelijk geen onderwerp meer dat de door ons
geïnterviewden in de mond bestorven ligt. Een ander onderwerp dat je in het kader van duurzaam
consumeren en voedselverspilling wat meer had verwacht is dat er gewezen was op het punt van
plastic verpakkingen en vermindering van verpakkingsmateriaal. Toch een issue dat speelt in het

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

|9

(Europese) beleid. Iets anders dat opvalt is dat de experts in onze vragen en opzet van het onderzoek
geen aanleiding zagen om op de proppen te komen met bredere economisch getinte visies over
verdienmodellen en internationale vrijhandelspolitiek die medebepalend zijn voor de kansen en
mogelijkheden van bepaalde ontwikkelingen en veranderingen. Ditzelfde geldt ook voor reflecties op
de circulaire economie in bredere zin, waar kringlooplandbouw - dat zeker ter tafel is gekomen - een
onderdeel van is. Toch wel verrassend aangezien circulair zich lijkt te evolueren tot basisvoorwaarde
in het beleid vanuit zowel Brussel als Den Haag. Tot slot, ondanks dat een maatschappelijk perspectief
is gehanteerd, heeft dit er eigenlijk opvallend weinig toe geleid dat is uitgeweid over maatschappelijk
onbehagen dat onder een deel van de burgers leeft over manieren waarop in Nederland voedsel wordt
geproduceerd. Dit ongenoegen kan betrekking hebben op zulke uiteenlopende aspecten als: hoe met
dieren wordt omgegaan in de intensieve veehouderij, de mogelijke risico’s voor de gezondheid van
veel dieren in de nabijheid van veel mensen, ervaren ‘landschapspijn’ door manshoge maismuren of
eindeloze raaigrasvlaktes, de mate van stank- of verkeersoverlast, of de wijze waarop bepaalde
boeren tegenwoordig hun boosheid ventileren. De kloof tussen boer en burger zal in het onderstaande
wel een punt van orde zijn, maar eerder vanuit de optiek van hoe die kloof te overbruggen is in plaats
van de verwijdering die zich ook voltrekt.

10 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

2

i1 Meer voedselveiligheid en
transparantie, inclusief
gewasbeschermingsmiddelen

Een kort overzicht van de sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen rondom het thema
voedselveiligheid, zoals die in de interviews met Esther van Asselt, Coen van Wagenberg en
Johan Bremmer en het beperkte literatuuronderzoek naar voren zijn gekomen, zijn in de tabel
hieronder te vinden. Voor wat betreft technologische ontwikkelingen betreft is Lan van Wassenaer
geïnterviewd.

Tabel 1

SWOT Voedselveiligheid

Sterke punten

Zwakke punten

- Lange traditie in aandacht voor voedselveiligheid.

- Beperkte voedingskennis onder consumenten

- Europese wetgeving en nationale regelgeving op orde en

(knowledge-gap).

duidelijk.
- Voedselveiligheid op (relatief) hoog niveau.
- Consumentenvertrouwen is hoog.
Kansen

Bedreigingen

- Veranderingen in de voedselketen kunnen leiden tot

- Residuen van gewasbeschermings- en

verbetering van de voedselveiligheid en transparantie.
- Technologische ontwikkelingen bieden kansen voor
verbetering van de transparantie.
- Gezond en duurzaam kunnen zonder vermindering van
voedselveiligheid bestaan.

diergeneesmiddelen.
- Consumentenwaarden, hoeveel hebben consumenten
over voor voedselveiligheid en transparantie?
- Kringlooplandbouw kent ook gevaren voor de
voedselveiligheid.
- Diervriendelijke productiewijzen kunnen voedselveiligheid
verminderen.
- Vleeskeuring gebruiken voor verbetering eigen
concurrentiepositie.
- Technologische ontwikkelingen zijn kostbaar en privacy
(ethische) gevoeligheden kunnen optreden.
- Nieuwe eiwitrijke producten en het voorkomen van
voedselveiligheidsrisico’s.

Met voedselveiligheid wordt bedoeld dat het voedsel veilig is voor consumptie. Dit betekent dat microorganische en chemische stoffen beneden de wettelijke limieten zijn en dat er geminimaliseerde
besmetting van het voedsel heeft plaatsgevonden met schadelijke bacteriën, virussen, en/of
parasieten. Het laatstgenoemde kan op verschillende plekken in het productieproces gebeuren.
Producenten zijn verantwoordelijk voor de veiligheid van hun producten, de overheid heeft als taak om
erop te controleren dat voedsel voldoet aan de eisen en de gezondheidsnorm zodanig dat de
volksgezondheid beschermd wordt. Daarnaast speelt het gedrag van consumenten ook een rol, denk
bijvoorbeeld aan het onhygiënisch bereiden van maaltijden, of het bewaren hiervan. ‘In vergelijking
met de meeste landen in Europa en de rest van de wereld is de veiligheid van het voedsel in
Nederland hoog’ (RIVM, 2017: 23). Het handhaven van dit peil is belangrijk, zeker ook als gekeken
wordt naar de cijfers. Ondanks het hoge niveau van voedselveiligheid worden in Nederland toch
gemiddeld jaarlijks ongeveer 700.000 mensen ziek door onveilig eten (NVWA, 2017). Ondanks
sommige fluctuaties bleef dit redelijk constant door de jaren heen. De gevolgen van voedselinfecties
variëren van - vaak - een buikgriep tot ernstigere klachten onder risicogroepen: ‘jonge kinderen,
zwangere vrouwen, ouderen en mensen met een verminderd afweersysteem’ (RIVM, 2017: 21).
In het rapport van Berkhout et al. (2019) is in het kort aangegeven hoe het staat met de
voedselveiligheid en hoe de ontwikkeling van Disability-adjusted life years (DALY’s, een door de
Wereldgezondheidsorganisatie ontwikkelde maat voor de totale ziektelast, uitgedrukt als het aantal

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 11

verloren jaren als gevolg van slechte gezondheid, invaliditeit of vroege dood) is verlopen. Veel
bedrijven hebben ISO (International Organization for Standardization) en HACCP (Hazard Analysis and
Critical Control Points) doorgevoerd. Het werken conform de normen die hiermee samenhangen heeft
ervoor gezorgd dat het aantal incidenten is teruggedrongen (RIVM, 2018a). Daaraan moet worden
toegevoegd dat DALY’s in sommige gevallen voor onderrapportage moeten worden gecorrigeerd en
een vertekend beeld kunnen geven, aangezien bij sommige ziektes de harde relatie met voedsel niet
altijd te leggen is (chemische voedselveiligheid) (RIVM, 2015). In deze SWOT kijken we verder naar
de regelgeving en hoe deze de voedselveiligheid beïnvloedt, en daarnaast meer specifiek naar enkele
maatschappelijke onderwerpen en ontwikkelingen rond voedselveiligheid, zoals de korte keten,
transparantie, technologische ontwikkelingen en nieuwe producten. Tot slot zoomen we in op
veranderingen in de landbouw en wat de effecten daarvan zijn op de voedselveiligheid.
Sterktes
Lange traditie
Aandacht voor voedselveiligheid heeft een geschiedenis in Nederland en Europa. Zeker ook sinds de
uitbraak van BSE enkele decennia terug is massief ingezet op verdere versterking en uitbreiding van
het inspectie- en detectiesysteem.
Regelgeving in orde
Het wettelijk stelsel van de Nederlandse voedselveiligheid is gebaseerd op Europese en nationale
regelgeving. Uitgangspunt hiervan is dat het bedrijfsleven verantwoordelijkheid draagt, wat ook is
vastgelegd in de Algemene Levensmiddelen Verordening (ALV), de basis van de voedselvoorschriften
van de Europese Unie (EU). In de ALV is vastgelegd dat bedrijven zich moeten houden aan de
voedselveiligheidsvoorschriften. De Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit (NVWA) is de
toezichthouder en daarmee verantwoordelijk voor het toezicht op de voedselveiligheid. De NVWA
omschrijft haar toezicht als ‘zacht waar het kan, hard waar het moet’ (NVWA, 2017: 6).
Voedselveiligheid van hoog niveau
Zoals hierboven is aangegeven scoort Nederland ten opzichte van andere Europese landen hoog op
voedselveiligheid (RIVM, 2017). Ook consumenten geven aan vertrouwen te hebben in
voedselveiligheid. De uitdaging is momenteel om dit niveau te handhaven (RIVM, 2017). Dit alles is
mede te danken aan het stelsel van wetgeving en de naleving hiervan door het bedrijfsleven. Het
constante samenspel tussen wetgever, bedrijfsleven en toezichthouder blijft nodig om het huidige
niveau van voedselveiligheid vast te houden (NVWA, 2017). Ook uit de interviews komt naar voren
dat de experts vinden dat Nederland qua voedselveiligheid en regelgeving er goed voor staat. De
regelgeving is helder en het belang van ketentransparantie, tracking & tracing wordt breed erkend.
Hoog consumentenvertrouwen
Als we globaal kijken naar hoe Nederlanders sinds het begin van de 21e eeuw voedselveiligheid
percipiëren, dan zien we in het eerste decennium dat algemeen gesproken er veel basisvertrouwen is
in de veiligheid van het voedsel, maar dat consumenten zich ook specifieke zorgen maken als het om
bijvoorbeeld kippenvlees, vleeswaren of kant-en-klaarmaaltijden gaat (Dagevos, 2010). De jaren ‘10
openen met een hoog niveau om wat te dalen in de jaren 2013-2015 om daarna weer te stijgen in
2018 (NVWA, 2018). Voor beide decennia geldt in feite dat de stabiliteit in consumentenvertrouwen in
de veiligheid van voedingsmiddelen kenmerkender is dan schommelingen. Het niveau van
voedselveiligheid in de voedingsketen, zoals aangestipt in bovenstaande alinea, wordt klaarblijkelijk
door consumenten herkend. Ook voor het tweede decennium geldt dat specifieke consumentenzorgen
blijven bestaan, nu bijvoorbeeld betrekking hebbend op paardenvlees, listeria of fipronil. Maar zoals
dat ook gold voor het eerste decennium van deze eeuw, geldt ook voor het tweede dat
voedselschandalen geen blijvende impact lijken te hebben op het algemene basisvertrouwen van
consumenten in de voedselveiligheid. Evenals in de jaren vóór 2010 zijn na 2010 op productniveau
kipproducten en kant-en-klaarmaaltijden categorieën waar consumenten twijfels hebben over de
voedselveiligheid, maar voor beide productgroepen geldt eveneens dat deze de voorbije jaren het
nodige consumentenvertrouwen hebben gewonnen (NVWA, 2018: 11-12).

12 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

Zwaktes
Voedingskennis van consumenten beperkt
Ondanks dat de voedselveiligheid (relatief) hoog is, kan de perceptie van consumenten afwijken van
wetenschappelijke kennis. Bijvoorbeeld additieven met E-nummers, worden door veel consumenten
gewantrouwd (Haen, 2014). Het ontbreken van kennis over voedselveiligheid kent ook bij het bewaren
en bereiden van eten problematische aspecten. Consumenten die namelijk na aanschaf van
voedingsproducten onhygiënisch omgaan met producten vergroten het risico op voedselinfecties.
Ondanks dat de producten in de voedselketen aan hoge kwaliteitseisen voldoen, kunnen er tijdens het
klaarmaken of bewaren van producten dus risicovolle situaties optreden wat betreft voedselveiligheid
(RIVM, 2017). Omdat het kennisniveau onder consumenten - in het jargon: voedselgeletterdheid of
voedselvaardigheden - niet altijd even hoog is, blijft informatie over voedsel relevant.
Kansen
Ontwikkelingen in de voedselketen ten gunste van transparantie en voedselveiligheid
De voedselketen, van producent naar consument, is een complex netwerk met veel schakels en
stromen die ieder een eigen taak hebben. Een ontwikkeling op dit gebied is het verkorten van de
keten, waarbij de producent dichter bij de consument komt te staan, een trend die zeer in de
belangstelling is komen te staan (NVWA, 2017). Deze ontwikkelingen betekenen dat het systeem
transparanter wordt en dat je achteraf sneller kan zien waar het eventueel mis is gegaan. In de
expertinterviews wordt aan de orde gesteld dat de korte keten voordelen kan bieden wat betreft
transparantie, maar dat dit allerminst hoeft te betekenen dat het voedsel ook daadwerkelijk veiliger is
en wordt. Een voorbeeld hiervan is dat het voedsel wordt geproduceerd op een onveilige manier en
door mensen wiens expertise op het gebied voedselveiligheid soms beperkt is, denk bijvoorbeeld aan
de verkoop van rauwe melk of meer algemeen, de kleinschalige productie van streekproducten zonder
voldoende kennis van zaken. Qua voedselveiligheid is het pleit niet automatisch in het voordeel van
korte ketens te beslechten. Enerzijds gaat het bij de afzet vaak om on- of minder bewerkte producten,
anderzijds betekenen diversificatie en lokale afzetkanalen dat deze moeilijker zijn te controleren op
voedselveiligheid en mogelijk ook minder geëquipeerd zijn en controle hebben om deze te handhaven,
zoals bijvoorbeeld supermarkten die dat gewend zijn en in vaste procedures en standaarden hebben
vastgelegd.
Naast korteketenontwikkeling zien we aan de andere kant dat de voedselketen juist steeds complexer
wordt en dat heeft vooral te maken met globalisering. Dit houdt in dat Nederland veel producten
importeert, maar ook exporteert. Aangezien Nederland te maken heeft met Europese regelgeving zijn
de producten die wij exporteren van een soortgelijk veiligheidsniveau als het voedsel dat wijzelf
consumeren. Kijkend naar import dan mogen alleen producten die aan de Europese wetgeving voldoen
worden geïmporteerd. Dit moet wel gecontroleerd worden en die controle is niet waterdicht. Sterker,
het RIVM (2017: 38) noteert:
‘Bij een gelijkblijvend budget voor importcontrole, neemt de kans op de introductie van
minder veilig voedsel toe. De groei van de wereldbevolking veroorzaakt bovendien meer
druk op de mondiale voedselproductie. Dit kan ook leiden tot (vanuit microbiologisch en
chemisch oogpunt) minder veilig voedsel.’
Technologische ontwikkelingen in het voordeel van transparantie
Digitalisering, robotisering en het gebruik van (big)data en blockchaintechnologie zullen grote
gevolgen (kunnen) hebben op hoe de voedselketen zich gaat ontwikkelen. Technologische
ontwikkelingen bieden kansen tot verbetering van voedselveiligheid, bijvoorbeeld door technieken op
het gebied van productie, tracering en slimme voedselverpakkingen (RIVM, 2017). In een
samenwerking tussen overheid, WUR, TNO en een aantal bedrijven worden drie pilots gedaan voor de
toepassing van blockchaintechnologie in de agrifoodketen. Blockchain zorgt voor megadata die
transparant, consistent en betrouwbaar is. De techniek is veelbelovend, maar momenteel staan vooral
hoge kosten en complexiteit in de weg om blockchain in te zetten in de agrifoodketen. Een voordeel
van nieuwe technologieën omtrent het verkrijgen en delen van data is dat de transparantie van de
voedselketen sterk kan verbeteren. Consumenten staan soms kritisch tegenover de technologische

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 13

ontwikkelingen. Dit ontstaat voornamelijk uit onzekerheid en wantrouwen over de combinatie techniek
en voedsel. Etikettering is een optie om tegemoet te komen aan de behoefte van consumenten aan
transparantie (RIVM, 2017). Een voorbeeld waarbij blockchaintechnologie bijdraagt aan transparantie
tussen producent en consument, is het toevoegen van QR-codes aan etiketten. In Frankrijk wordt dit
bijvoorbeeld al gedaan bij volle gemicrofilterde melk. Consumenten kunnen met een smartphone de
code scannen en krijgen zodoende inzicht in de herkomst van het product, datum van plaatsing in de
supermarkt, gegevens van de boer, en nog veel meer. De open communicatie van de achterliggende
processen kan er uiteindelijk voor zorgen om consumentenvertrouwen te behouden en te verbeteren
(Project houdbare melk, 2020: 7-8).
Gezond en duurzaam
Veel van de voedselinfecties houden verband met de consumptie van dierlijke producten. Minder
consumptie van dierlijke producten zoals vlees, vis, ei of kaas en meer plantaardig eten in de vorm
van groenten en fruit vormen de hoofdlijnen van wat een gezond en duurzaam dieet wordt genoemd.
Een dergelijk dieet zou zich dus gunstig kunnen verhouden tot de vermindering van het optreden van
voedselinfecties. Maar een verhoogde consumptie van noten en granen kan tegelijkertijd leiden tot
een verhoogde blootstelling aan mycotoxinen en lood, en het langer bewaren van producten geeft
andere risico’s op voedselinfecties. Ook al hoeft dit niet zo te zijn, de roep om een integrale aanpak is
groot (RIVM, 2017). De voorgaande zinnen illustreren ook dat voedselveiligheid niet alleen een
kwestie is van incidentele issues, zoals fraude, schandalen of bedrijfsfouten, maar evengoed om
fundamentele risico’s gaat die samenhangen met een vleesrijk, eenzijdig of te vetrijk dieet. Het laatste
is lange termijn en meer verborgen, terwijl het eerst acuut is en niet zelden een zichtbare schok
teweegbrengt. Niet toevallig dat voedselveiligheid in de praktijk draait om het voorkomen of
indammen van gevaren voor de directe voedselveiligheid. Maar uit het oog verloren wordt hier wel dat
een eetpatroon dat onvoldoende gezond is en te weinig de Schijf van Vijf respecteert, op langere
termijn gezondheidsrisico’s met zich brengt en dus in feite niet veilig is (zie verder ook
Ongebalanceerd consumptiepatroon onder i4, hoofdstuk 5). Voedselveiligheid ook in deze zin
benaderen zou kansen kunnen bieden om voedingsgerelateerde problemen (overgewicht, diabetes,
hart- en vaatziekten) van de hedendaagse mens en maatschappij meer prioriteit te geven. De
Schutter en collega’s (2020: 3) adresseren een dergelijk punt eveneens en laten in scherpe
bewoordingen weten dat ‘the General Food Law (Regulation No. 187/2002) protects the European
population from being poisoned, but it does nothing to ensure it eats healthily.’
Bedreigingen
Gewasbeschermings- en diergeneesmiddelen
Gewasbeschermings- of diergeneesmiddelen worden gebruikt bij de primaire productie. Bij de juiste
manier van toepassing en hoeveelheden van dergelijke stoffen congruent aan de wetgeving, zouden er
nauwelijks problemen met het oog op voedselveiligheid en humane gezondheid op moeten kunnen
treden wat betreft stapeling van die stoffen. Bij het gebruik van gewasbeschermings- of
diergeneesmiddelen kunnen er residuen achterblijven in groenten en fruit of in ei-, melk- en
vleesproducten (NVWA, 2017). Zolang die onder het maximale gehalte van contaminatie (maximale
residulimiet, MRL) blijven is de voedselveiligheid voor consumenten geborgd. De invalshoek hier ligt
op mogelijke stapeling van residuen in consumentenproducten en voedselveiligheidsrisico’s voor de
gezondheid van mensen. De bedreiging van gewasbeschermingsmiddelen voor de gezondheid van insecten
en (weide)vogels en hun effecten op biodiversiteit meer algemeen, is een ander issue dat hier buiten
beschouwing blijft (zie hiervoor verder Berkhout et al., 2019: 63 e.v. onder subdoelstelling f -

Biodiversiteit).
Consumentenwaarden
De geïnterviewde voedselveiligheidsonderzoekers geven aan dat er een spanningsveld is tussen
verbeteringen in voedselveiligheid en hoe zich dit weerhoudt met kosten en baten en of de consument
hier eigenlijk wel voor wil betalen. Zo leiden maatregelen ter verbetering van de voedselveiligheid
vaak tot hogere kosten en dus een hogere prijs voor het product. Het is niet alleen de vraag of de
maatschappij, lees consumenten, de urgentie voelt om hiervoor te willen betalen, maar vooral ook of
de markt bereid is deze kosten in de prijzen te verrekenen. Dit geldt overigens ook in bredere zin voor
andere aspecten van voedselkwaliteit dan voedselveiligheid alleen, zoals kosten die gemoeid zijn met

14 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

verhoging van het dierenwelzijn of verlaging van de milieubelasting. Het eerlijk afrekenen van de
eerlijke prijs voor voedselveiligheid valt dus in feite onder het veel bredere issue van true pricing, dat
de laatste jaren de nodige belangstelling geniet.
Kringlooplandbouw en voedselveiligheidsrisico’s
Kringlooplandbouw kent belangrijke kansen voor wat betreft het gebruik van reststromen en het
verduurzamen van de landbouw. Echter, kringlooplandbouw kent ook een bedreigende kant wat
betreft voedselveiligheid. In relatie tot het gewenste gebruik van neven- en reststromen kunnen zich
hieruit voor de gezondheid schadelijke stoffen en materialen ophopen in het voedselsysteem. Dat kan
resulteren in onveilige situaties. Met name na de BSE-crisis heeft met het oog op de insleep van
dierziekten door het voeren van etensresten aan dieren geleid tot strenge aanscherping van de regels
voor hergebruik. Meer in het algemeen is op te merken dat transitie van een bestaand systeem met
ingesleten routine, praktijkervaring, kennis, gevestigde belangen en geoptimaliseerde checks and
balances verstoring met zich mee kan brengen. Enthousiasme voor de momenteel vanuit het
ministerie van LNV bepleite omslag naar een kringlooplandbouw doet niet uit het oog verliezen dat
verandering van vaste patronen en beproefde processen ook (aanpassings)problemen met zich mee
kan brengen met risico’s voor voedselveiligheid. Dit laat het uitgangspunt van kringlooplandbouw
onverlet, namelijk dat het doorgaan op de weg van voortdurende verlaging van de kostprijs van
producten niet toekomstbestendig is. Dit laatste niet alleen vanwege negatieve impact van
landbouwproductie op biodiversiteit, klimaat en uitputting van hulpbronnen, maar uiteindelijk ook
omdat het gemakkelijk kan leiden tot een relatieve degradatie van het belang dat aan
voedselveiligheid wordt gehecht (omdat voedselveiligheid puur als kostenpost te boek komt te staan
bijvoorbeeld).
Diervriendelijke productiewijzen
Het op een diervriendelijke manieren produceren van dierlijke producten kent zijn voors en tegens als
gekeken wordt naar voedselveiligheid. Een verhoogde inzet op voedselveiligheid kan positieve, maar
ook negatieve effecten hebben op het welzijn van dieren. Het aanscherpen van toezicht op
voedselveiligheid kan namelijk als gevolg hebben dat er meer gecontroleerde omstandigheden komen
die het dierenwelzijn verminderen (RIVM, 2017). Er moet meer onderzoek gedaan worden naar wat
diervriendelijke initiatieven kunnen betekenen op het gebied van voedselveiligheid. Langzaam
groeiende kippen hebben bijvoorbeeld minder antibiotica nodig (en dus minder risico op het
ontwikkelen van antibioticaresistente bacteriestammen), maar als die kippen vervolgens buiten lopen
kunnen er gevaren ontstaan (meer maagdarmparasieten, gemakkelijker contact met wilde vogels die
vogelgriep bij zich kunnen dragen wat op de mens kan overspringen).
Vleeskeuring
De voedselveiligheidskeuring van vlees is Europees geregeld en op een hoog niveau. De primaire
verantwoordelijkheid voor de voedselveiligheid van vlees ligt bij de vleessector zelf, de taak van de
overheid is om hier toezicht op te houden. In Nederland voert de NVWA dit toezicht uit. Slachters en
slagers controleren de veiligheid van het vlees aan de hand van wettelijke eisen, soms aangevuld met
eisen vanuit klanten. De controle moet risicogebaseerd zijn, maar de wetgeving laat ruimte voor
bedrijven om dit deels zelf in te vullen, zolang de controle goedgekeurd is door de overheid. Hierdoor
kan de invulling van de controle op onderdelen verschillen tussen bedrijven. Ondanks de hoge eisen
neemt het niet weg dat er soms misstanden zijn, bijvoorbeeld de paardenvleesaffaire waarin
paardenvlees als rundvlees werd verkocht. Dergelijke misstanden kunnen onveilige situaties
veroorzaken voor de voedselveiligheid, omdat bijvoorbeeld de herkomst van het vlees niet meer te
traceren is. Daarnaast kunnen ze indirecte negatieve effecten hebben op bedrijven in de sector,
doordat bijvoorbeeld het consumentvertrouwen wordt geschaad of zelfs internationale
handelsbelangen. Het aan het licht komen van dergelijke misstanden is dan ook positief, want dan zijn
ze aan te pakken en kan het risico op nieuwe misstanden worden verkleind. De wetgeving biedt
ruimte voor ontwikkeling door de sector zelf van nieuwe risicogebaseerde systemen om de
voedselveiligheid verder te verbeteren. Bedrijven ontwikkelen deze systemen bijvoorbeeld vanwege
intrinsieke drijfveren of (internationale) afzetbelangen. Er is echter een risico dat de ontwikkeling van
dergelijke systemen ter verbetering van voedselveiligheid wordt gebruikt om de eigen
concurrentiepositie te verbeteren. Dit betekent niet dat de voedselveiligheid in het geding komt, maar

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 15

het kan wel een drempel zijn voor bedrijven om nieuwe systemen te ontwikkelen die de
voedselveiligheid verder kunnen verbeteren.
Technologische ontwikkeling roept vragen op
Technologische ontwikkelingen zoals blockchain brengen hoge kosten met zich mee en het is erg
tijdsintensief om een dergelijk datasysteem op te zetten. Het kan namelijk veel tijd kosten om een
goed werkend en efficiënt blockchainsysteem te ontwikkelen. Blockchain is namelijk een systeem dat
soms minder efficiënt kan zijn dan een ‘hiërarchisch’ systeem van informatiedeling. Daarnaast spelen
ook privacy-issues een rol; voor blockchain is dit bijvoorbeeld de ‘onveranderlijkheid’ van de data. Dit
houdt in dat data niet meer achteraf aangepast kan worden, waardoor er soms privacygevoelige data
bewaard blijft. Hier wordt op dit moment ook al rekening mee gehouden, aangezien mensen zich
bewust zijn van het privacy-aspect. Kijkend naar artificial intelligence (kunstmatige intelligentie), dan
moet er worden gekeken of we dit wel willen en of het ethisch verantwoord is om alles te
automatiseren. De (ethische) vraag die hierbij gesteld kan worden is of het wenselijk is dat het werk
van boeren wordt vervangen door automatisch systemen. Daarnaast kan er de vraag worden gesteld
of automatische systemen (in de vorm van ICT) wel de beste keuzes maken.
Nieuwe eiwitrijke producten en balans vinden in het voorkomen van voedselveiligheidsrisico’s
Voor ieder nieuw product dat op de markt komt is er goedkeuring nodig (NVWA, 2017). De
eiwittransitie zorgt er bijvoorbeeld voor dat er steeds meer nieuwe eiwitrijke producten worden
ontwikkeld en op de markt worden gebracht, zoals producten met insecten, zeewier en soja. De
ontwikkelingen zijn veelbelovend en worden in andere culturen soms al gebruikt en gegeten. Echter,
van sommige nieuwe producten (zoals: algen, zeewier en insecten) is nog (relatief) weinig kennis
beschikbaar en kunnen er onvoorziene risico’s optreden in de nabije toekomst. Zo is het bijvoorbeeld
belangrijk om rekening te houden met natuurlijke toxinen bij de transitie naar plantaardige
eiwitbronnen. Onderzoek op deze producten is wel volop aan de gang, maar dit kan nog meer. Een
‘safe by design’-aanpak kan eraan bijdragen dat gevaren van innovatieve producten worden
geminimaliseerd, waarbij voedselveiligheid in het ontwikkelproces een randvoorwaarde is. Daarnaast
is het belangrijk dat wetgeving niet achterloopt op nieuwe ontwikkelingen. In dit kader wordt er ook
wel op gewezen dat novel foodprocedures van voedselveiligheidsautoriteiten voor nieuwe eiwitbronnen
mogelijk te versnellen zijn door uitzonderingen toe te staan voor het uitvoeren van pilots. ‘Introduce a
regulatory fast-track [...] by creating room for permitted exceptions to regulation for companies and
institutions to pilot test innovative solutions’, bevelen Pyett en collega’s (2019: 29) aan.
De NVWA geeft aan dat de omgeving en aard van de risico’s omtrent voedselveiligheid constant in
beweging zijn. Het is daarbij belangrijk om deze ontwikkelingen goed in de gaten te houden en op de
hoogte te blijven van de ontwikkelingen die mogelijk een risico kunnen vormen voor de
voedselveiligheid. De NVWA maakt hierbij gebruik van verschillende kennisinstituten zoals RIVM,
WFSR en andere (Europese) instellingen (NVWA, 2017). Het verder doorontwikkelen en verbeteren
van de voedselveiligheid kosten veel geld. Het RIVM (2017: 55-56) wijst er in dit verband nog eens op
dat in het geval van het huidige hoge niveau van voedselveiligheid in Nederland de wet van de
afnemende meeropbrengst in werking treedt: extra investeringen in controle en handhaving leveren
steeds minder voedselveiligheidswinst op tegen een steeds hogere prijs.

16 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

3

i2 Dierenwelzijn, inclusief
diergezondheid en antibiotica gebruik
& antimicrobiële resistentie

In dit hoofdstuk komen vanuit genoemde maatschappelijke vraag uiteenlopende thema’s aan de orde.
Hier volgt een kort overzicht van de sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen zoals dat met
bijdragen van Hetty Schreurs, Kees Veldman, Piet Vellema, Hans Spoolder, Marc Bracke en
Karel de Greef en op basis van relevante literatuur is samengesteld. In de onderstaande SWOT-tabel
zijn ze samengevat.

Tabel 2

SWOT Dierenwelzijn

Sterke punten

Zwakke punten

- Relatief strenge NL-regelgeving, dierenwelzijnsconcepten

- Aanhoudende marktdruk op lage kosten en de afwenteling

en keurmerken met bovenwettelijke eisen en
marktpotentie; Nederland gidsland.
- Groeiend maatschappelijk bewustzijn dat dierenwelzijn
verbetering behoeft.
- Sterke kennisinfrastructuur en goede kennisontsluiting.
- Dierenwelzijn geïntegreerd in veehouderij- en veterinair
onderwijs.
- Nederland heeft een van de meest gezonde dierpopulaties
van Europa.
- Gebruik van antibiotica relatief laag, evenals het aandeel
3e en 4e generatie middelen.
- Antimicrobiële resistentie algemeen stabiel en minder
hoog dan in veel andere landen.

op dierenwelzijn.
- Aandeel integraal duurzame stallen groeit langzaam en
dierenwelzijn in integraliteit relatief onderbedeeld.
- Risicogebaseerde handhaving ontneemt het zicht op
werkelijk nalevingsniveau; open normen maken
handhaving lastig.
- Private keurmerken en concepten, inclusief onderliggende
kwaliteitssystemen, beperkt gevalideerd met
diergebonden welzijnsmetingen.
- Noodzakelijke kosten voor verbetering dierenwelzijn bij
gebrek aan effectieve marketing lastig via de markt te
compenseren.
- Marktwerking voor dierenwelzijn stagneert door gebrek
aan ‘doenvermogen’ (consumenten) en onvoldoende
marketing (retail) van diervriendelijke basisproducten als
vlees en zuivel.

Kansen

Bedreigingen

- Vraag naar publieke diensten, waaronder dierenwelzijn

- Economische recessie door de Covid-19-pandemie met

(nieuw GLB).
- EU-ambities in het kader van de Green Deal en Farm to
Fork.
- Positief op dierenwelzijn te profileren producten bij export
naar omringende landen.
- Omslag naar kringlooplandbouw en mogelijkheden voor
integrale aanpak.
- Groeiende aandacht van consumenten voor een duurzaam
voedselsysteem, inclusief foodmiles, circulair gebruik van
grondstoffen etc.
- Innovatieve technologie in combinatie met kunstmatige
intelligentie, blockchain en big-data.

ongewisse gevolgen voor bestedingsruimte
(consumenten), investeringsruimte (ketenspelers) en
export (nadruk op nationale productie).
- Concurrentie van landen met een lagere kostprijs, onder
andere door minder vergaande eisen aan het welzijn en
de gezondheid van dieren.
- Door concurrentie meer druk op marges met als klassiek
antwoord, verdergaande schaalvergroting die stuit op
maatschappelijke weerstand.
- Nieuwe huisvestingseisen ten behoeve van milieu en
gezondheid (gesloten stallen, geen uitloop) die
verbetering van de kwaliteit van de leefomgeving van
dieren tegenwerken.

Enkele inleidende opmerkingen
Voordat de in de SWOT-tabel aangegeven factoren aan bod komen eerst nog enkele opmerkingen
vooraf, die betrekking hebben op respectievelijk de termen dierenwelzijn, diergezondheid,
antibioticareductie en antimicrobiële resistentie.
Dierenwelzijn, inclusief diergezondheid
Om met de eerste twee te beginnen: het eigen belang van dieren, los van hun nut voor de mens,
dient volgens de Wet dieren in iedere beleidsafweging nadrukkelijk te worden meegewogen. Door deze

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 17

intrinsieke waarde van het dier als moreel vertrekpunt te kiezen, wordt beoogd dat het welzijn, de
gezondheid en de integriteit van dieren in ieder beleidsbesluit expliciet aandacht krijgen. Het gaat
daarbij niet alleen om het tegengaan van gezondheidsstoornissen en schadelijk gedrag, maar ook om
het uitbannen van ingrepen (integriteit) en het bevorderen van de expressie van positieve elementen
van het soorteigen/natuurlijk gedrag. Het welzijn en de gezondheid van dieren laat zich als regel het
meest betrouwbaar afmeten aan diergebonden kenmerken, in casu bedrijfsgebonden prestatieindicatoren gemeten aan het dier. Voedings- en huisvestingsaspecten en door natuurlijk (evolutie) en
kunstmatig (fokkerij) geselecteerde eigenschappen van dieren, in meer of mindere mate onder invloed
van het management en de keuzes van de veehouder, bepalen namelijk samen de uitkomst van al
deze houderijaspecten op het niveau van het individuele dier. Naast genoemde uitgangspunten is er in
Nederland ook maatschappelijke aandacht voor de veronderstelde behoefte van het dier aan, of het
morele recht op, zelfstandig handelen (agency), voltooien van eigen levensdoelen (telos) en de
identiteit van het dier als dier (eigenheid). Met deze aspecten wordt verwezen naar een
(onvervreemdbaar) basisrecht van dieren om niet louter als middel voor doelen van mensen te worden
gebruikt. In deze termen gedefinieerd, uitgaande van de zorgplicht voor gehouden dieren en rekening
houdend met hun gevoelens en behoeften, heeft het welzijn van dieren in Europa formele bevestiging
gekregen in het ethische en juridische domein (Leone, 2020).
Antibioticareductie
In Nederland wordt het gebruik van antibiotica door dierhouders en dierenartsen geregistreerd in
verschillende databanken en vandaaruit door de Autoriteit Diergeneesmiddelen (SDa) inzichtelijk
gemaakt. De databanken (in dienst van de sectoren) rapporteren aan veehouders de dierdagdosering.
De SDa heeft als taak te streven naar minder en verantwoorder antibioticumgebruik in de
dierhouderij, met als belangrijk doel de risico’s op ontwikkeling van humane antibioticumresistentie te
verkleinen. De SDa stelt hiervoor per diersector of diercategorie en voor dierenartsen in het algemeen
streefwaarden vast. De gebruiksgegevens zijn anoniem en dienen om de ontwikkelingen in het gebruik
in de tijd te kunnen volgen. Dierhouders beschikken over hun eigen gebruikscijfers, zodat zij het
antibioticumgebruik op hun eigen bedrijf kunnen spiegelen aan dat van de sector en aan de
streefwaarden. De SDa brengt jaarlijks een rapport uit met een overzicht van de ontwikkelingen in de
verschillende diersectoren. Hiermee maakt de SDa het antibioticumgebruik in de dierhouderij
inzichtelijk voor de diersectoren, de overheid, het publiek en de media. Binnen de Europese Unie
werkt Nederland samen met het European Medicines Agency (EMA) dat rapporteert over de verkoop
van antimicrobiële middelen voor diergeneeskundig gebruik (ESVAC-rapporten).
Antimicrobiële resistentie
Wereldwijd neemt het aantal bacteriën dat resistent is voor antibiotica toe. Antimicrobiële resistentie
is een dringend en mondiaal probleem, dat multidisciplinair en internationaal wordt aangepakt. Als
antibiotica onverantwoord - lees: onnodig - worden toegepast, worden bacteriën door de regelmatige
blootstelling aan antibiotica sneller resistent. Met als gevolg een groter risico dat mensen komen te
overlijden aan een anders relatief onschuldige infectieziekte als een blaasontsteking. Om resistentie te
voorkomen is het belangrijk antibiotica zo min mogelijk en op de juiste manier te gebruiken. Mensen
raken op verschillende manieren besmet met een resistente bacterie. Bijvoorbeeld door opname in
een verpleeghuis, een ziekenhuis, door contact met (boerderij)dieren, via voedsel of uit het milieu.
Het RIVM registreert in Nederland de trends in antimicrobiële resistentie bij mensen (NethMAPrapportages). De cijfers over het gebruik van antibiotica (SDa) in de veehouderij, in combinatie met
cijfers over resistentie in landbouwhuisdieren, (beperkt) gezelschapsdieren en vlees (WBVR, WFSR,
NVWA en UU), gebaseerd op een verplicht Europees monitoringssysteem, worden jaarlijks
gepubliceerd in MARAN-rapportages (Veldman et al., 2018; 2019). In het kader van de ‘One Health’aanpak worden de MARAN en NethMAP-rapporten gebundeld uitgebracht, inclusief een algemene
samenvatting. Binnen de Europese Unie werkt Nederland samen met het Europese Centrum voor
Infectieziektebestrijding (ECDC), rapporteert jaarlijks de resistentiecijfers aan de European Food
Safety Authority (EFSA) en neemt Nederland deel aan het European Antimicrobial Resistance
Surveillance Network (EARS-Net).

18 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

Sterktes
Relatief strenge regelgeving en bovenwettelijke eisen met marktpotentie
Delen van onze samenleving geven bij herhaling aan ontevreden te zijn over de voor dierenwelzijn
geldende wettelijke normen. Deze normen zijn in belangrijke mate afgestemd op Europese normen en
op bepaalde punten gaat de Nederlandse wetgeving zelfs verder (‘nationale koppen’). Wat betreft
bijvoorbeeld vloeroppervlak en aandeel rooster in de vloer in varkensstallen, maar ook voor de
huisvesting van drachtige zeugen, pijnbestrijding bij ingrepen, koudmerken bij runderen en
snavelbehandelen bij leghennen stelt de Nederlandse wet strengere eisen (Mul et al., 2010; Spoolder
et al., 2016). Omdat strengere eisen vaak hogere kosten met zich meebrengen en daarmee de
concurrentiepositie van de op export gerichte veehouderij benadelen, is de keuze gemaakt om het
stellen van bovenwettelijke normen vooral aan de markt over te laten. Vanuit de gedachte dat de
extra kosten ervan dan eveneens via de markt kunnen worden terugverdiend.
In 2017 besteedden Nederlandse consumenten circa 6,5 miljard euro aan vlees(waren), eieren en
zuivel (Logatcheva, 2018; zie ook Bewustwording onder i3, hoofstuk 4). Ruim 1,6 miljard daarvan
(25%) was voorzien van een duurzaamheidskeurmerk. Iets meer dan de helft (53%) van dit
duurzame voedsel droeg het Beter Leven-keurmerk van de Dierenbescherming. In 2018 realiseerde
het Beter Leven-keurmerk een groei van 25%, met name in eieren omdat ‘scharrel’ werd omgezet in
Beter Leven-keurmerk 1-ster (Emonds, 2019). De toename komt hoofdzakelijk op conto van het
1-ster-segment, waarmee miljoenen dieren het naar verwachting beter krijgen. De mate waarin dat in
het 1-ster-segment inderdaad het geval is, is echter beperkt onderbouwd; bij pluimvee enigszins maar
bij varkens bijvoorbeeld veel minder.
Genoemde marktpenetratie van diervriendelijke keurmerken zien we terug in de publieksenquête van
de RDA (Kantar Public, 2018), waarin respondenten aangaven dat ze bij de aankoop van vlees altijd
(18%) of regelmatig (38%) kiezen voor producten met een Beter Leven-keurmerk of anderszins
diervriendelijk geproduceerd. Beter Leven blijkt in 2018 het keurmerk met de grootste omzet, gevolgd
door Biologisch. De grootste procentuele stijging was te zien bij producten met het recent gelanceerde
keurmerk On the Way to PlanetProof (Logatcheva, 2018).
Een tweede ontwikkeling is die van korte ketenconcepten (zie ook Kloof boer-burger en Korte keten
onder i4, hoofdstuk 5). Er zijn tal van voorbeelden, vrijwel altijd op relatief kleine schaal, die
gebaseerd zijn op het herstel van vertrouwen tussen producent, retail en consument. Beeldbepalende
voorbeelden zijn Kipster, Hamletz, Weide Weelde, Weerribben Zuivel en Remeker Kaas. Belangrijke
dilemma’s voor dergelijke concepten zijn volgens de EFMI Business School de schaalbaarheid versus
het onderscheidend vermogen, duurzaamheid versus betaalbaarheid en vaste structuren versus
flexibiliteit (Murk-Severein, 2019). Deze concepten leiden tot meer differentiatie in het aanbod via cocreatie en ketensamenwerking. Daarmee wordt tegemoet gekomen aan de diversiteit in de
consumentenvraag en de behoefte van supermarkten aan een onderscheidend en gedifferentieerd
productassortiment. Hoewel korte ketens kunnen helpen, wordt het korte keten concept vanwege het
bestaande exportvolume, de beperkte vraag en het seizoensgebonden karakter van met name
plantaardige producten, vooral als aanvulling op het huidige verdienmodel beschouwd (Maij et al.,
2019). De mogelijkheden verschillen ook sterk tussen sectoren en ketens.
Nieuw hierbij is dat ketenpartijen zoals supermarkten en horeca een directe band opbouwen met
boeren. Supermarkten maken ruimte om aan te geven welke veehouder hun producten heeft
geproduceerd. Onduidelijk is of dit daadwerkelijk tot hogere prijzen leidt en een betere marktpositie
voor de primaire producent (Maij et al., 2019). De wederzijdse afhankelijkheid die ontstaat als gevolg
van deze directe samenwerking kan de marktmacht voor de primaire sector versterken, ook al blijft
gelden dat de retail door de directe relatie met de consument het heft in handen houdt waar het gaat
om het sturen en bestendigen van consumptiepatronen (Baltussen et al., 2018; zie verder ook Huidige
voedselsysteem en afhankelijkheid van producent onder i4, hoofdstuk 5). Maij en collega’s (2019)
waarschuwen voor al te hoge verwachtingen van korte ketens, waar het gaat om het vergroten van
het verdienvermogen van de Nederlandse veehouderij. Mogelijkheden voor export en
vierkantsverwaarding, staan naast de beperkte vraag een substantiële afzet via korte ketens in de
weg, nog afgezien van forse logistieke uitdagingen.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 19

Groeiend maatschappelijk bewustzijn
In Nederland beweegt de positie van het dier zich langzaam maar zeker van een antropocentrisch (de
mens centraal) naar een ecocentrisch (ecosysteem centraal) perspectief (RDA, 2019b). Deels omdat
we meer weten van dieren en meer overeenkomsten zien tussen mens en dier, maar ook omdat er
steeds minder mensen zijn die dieren voor productie houden en omdat duidelijker wordt dat er tal van
duurzaamheidsproblemen aan de gangbare veehouderij kleven. Daarbij komt dat de relatie met
gezelschapsdieren voor veel burgers maatgevend wordt voor de omgang met dieren in het algemeen
(RDA, 2019b). Zo beïnvloedt de relatie met gezelschapsdieren indirect hoe de morele plicht jegens
dieren die voor voedselproductie worden gehouden, in de ogen van burgers behoort te worden
ingevuld. Burgers die dieren houden, houden dieren als huis- of hobbydier. Deze dieren staan dicht bij
hen, hebben een eigen identiteit en zijn uniek waardoor ze veel voor mensen betekenen. Daarnaast
ontwikkelen burgers door hun grote afstand tot de natuur een romantisch beeld van dieren die daar in
vrijheid leven. Veehouderijbedrijven daarentegen groeien in aantallen dieren waardoor het dier als
individu in de anonimiteit verdwijnt, vervangbaar is, juist minder status krijgt en eerder als goedkoop
productiemiddel wordt gezien.
Een recente peiling legt evenwel ook verdeeldheid bloot (RDA, 2019b). Circa een kwart van de
Nederlanders vindt dat mensen en dieren gelijkwaardig zijn. Het overige deel vindt dat de mens boven
het dier staat, waarbij 40% ook ruimte ziet voor grensgevallen. Dit fundamentele verschil in hoe de
mens zich tot het dier verhoudt ligt ten grondslag aan diverse, publieke en soms heftige discussies. Op
de stelling ‘In megastallen kan nooit sprake zijn van voldoende aandacht voor gezondheid en welzijn
van de productiedieren’ scoort op een schaal van 1 (helemaal oneens) tot 5 (helemaal eens) de burger
bijvoorbeeld gemiddeld een 3,6 terwijl veehouders bij die stelling gemiddeld een 1,6 scoren. Dit is
illustratief voor het contrast tussen veehouderij en burgers, ondanks dat ze het beiden erover eens
zijn dat een respectvolle omgang met dieren ervoor zorgt dat we stilstaan bij waarden als
inlevingsvermogen en mededogen. Waarden die belangrijk zijn voor relaties tussen mensen. We
moeten dus waken voor stereotypering, de persoon, dier(soort) en context zijn medebepalend.
In de afgelopen 25 jaar hebben productiedieren over de hele linie een beter leven gekregen, maar er
valt nog veel te verbeteren, aldus de Raad voor dierenaangelegenheden (RDA, 2019b). Er bestaan
maatschappelijk zorgen over de hoge productie-eisen, de korte levensduur en de vroege sterfte, de
beperkte ruimte die dieren vaak krijgen, stalbranden, ingrepen, het vaak matige stalklimaat en de
beperkte mogelijkheden om natuurlijk gedrag te vertonen. Inbreuk op het welzijn van dieren wordt
steeds minder geaccepteerd en de veehouderij moet het welzijn en de gezondheid van productiedieren
structureel en ingrijpend verbeteren (Stadig en Van den Berg, 2020). Ook wordt geadviseerd om,
voordat inzet van (nieuwe) diersoorten voor productiedoeleinden wordt toegestaan, zorgvuldig te
toetsen (RDA, 2016).
Binnen Europa is er een hoge mate van overeenstemming dat dierenwelzijn een zeer belangrijk
onderwerp is (Eurobarometer, 2016). Ook in Europese landen wordt onder dierenwelzijn zowel ‘de
plicht om dieren te respecteren’ als ‘de manier waarop landbouwhuisdieren worden behandeld,
waardoor ze een beter leven krijgen’ verstaan. Bijna alle Europeanen vinden dat het welzijn van
landbouwhuisdieren beter moet worden beschermd dan nu het geval is. Nederland scoort met een
aandeel van 66% in de laagste categorie. Omgekeerd scoort Nederland met een aandeel van 31% in
de hoogste categorie van lidstaten waarin de mening heerst dat het welzijn van dieren niet beter
beschermd hoeft te worden. De meeste Nederlanders (66%) gunnen dieren dus een beter leven, maar
deze reactie wordt nog vaker gehoord in nabije markten als Duitsland (83%), België (71%), Frankrijk
(88%), Italië (86%) en Spanje (91%). Is de gemiddelde Nederlander misschien relatief sterk
prijsbewust en/of vertrouwen Nederlanders erop dat het welzijn van dieren in ons land door wettelijke
bepalingen en vanuit private kwaliteitssystemen voldoende wordt geborgd? Of is de gemiddelde
Nederlander minder dan zijn Europese medeburgers geneigd tot sociaal wenselijke antwoorden?
In termen van wetgeving zijn de meeste Europeanen er sterk van overtuigd dat de EU iedereen die
dieren voor commerciële doeleinden gebruikt, wettelijk moet verplichten goed voor hen te zorgen, bij
voorkeur in combinatie met nationale regelgeving (Eurobarometer, 2016). De meeste Europeanen
vinden dat bedrijven en overheden gezamenlijk de normen moeten stellen. Nederlanders vinden niet
dat uitsluitend consumenten (10%) of overheid (26%) hiervoor verantwoordelijk zijn, maar dat het

20 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

vooral een gedeelde verantwoordelijkheid is van beiden (63%). En daar horen retail en andere
afnemers van dierlijke producten natuurlijk bij. Europeanen hebben een uitgesproken mening over de
internationale normen voor dierenwelzijn, en de meerderheid is van mening dat voor geïmporteerde
producten van buiten de EU dezelfde dierenwelzijnsnormen moeten gelden als die in Europa gelden.
Europeanen erkennen dat een prijspremie gerechtvaardigd is voor dierenwelzijnsvriendelijke
producten, gezien het investeringsniveau dat nodig is om nieuwe normen en wetgeving toe te passen.
De meerderheid van de Europeanen zegt bereid te zijn om meer te betalen voor producten die
afkomstig zijn van dierenwelzijnsvriendelijke productiesystemen.
Sterke kennisinfrastructuur en goede kennisontsluiting
Nederland heeft met Wageningen Universiteit & Research, de faculteit Diergeneeskunde en de
Gezondheidsdienst voor Dieren gezaghebbende, internationale onderzoekscentra van waaruit intensief
wordt samengewerkt met sector- en ketenpartijen, overheden en overige partijen in onder andere
publiek-private samenwerkingsverbanden. De Taskforce verdienvermogen kringlooplandbouw (Maij
et al., 2019) concludeert dat veel van de partners die zij sprak, de opheffing van de productschappen
betreuren. Zij missen het organiserend vermogen van de productschappen en de mogelijkheden om
initiatieven te ontplooien. De taskforce wijst er bijvoorbeeld op dat er geen goed werkende
afstemming en prioritering van onderzoek voor in de plaats is gekomen. Ook werkt dit volgens deze
taskforce beperkend op de snelheid en diepgang van de stappen naar kringlooplandbouw. Dat geldt
ook voor de ontwikkeling van nieuwe kennis over het welzijn van dieren, waarbij ook het
topsectorenbeleid eraan heeft bijgedragen dat het funderend onderzoek naar het welzijn van dieren in
korte tijd vrijwel volledig is afgebouwd. Inmiddels hebben sectoren via algemeen verbindend
verklaringen (AVV’s) mogelijkheden om middelen voor onderzoek bij elkaar te brengen. Door de
sterke regie van de sector ligt de nadruk op toepassingsgericht onderzoek. Tussen bedrijfsleven,
maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen en overheid bestaat een actief netwerk waarbinnen
gewerkt kan worden aan haalbare oplossingen voor welzijnsknelpunten en aan het verder verbeteren
van de gezondheid en het welzijn van landbouwhuisdieren. Maatschappelijke druk van onder andere
ngo’s bepaalt in belangrijke mate de urgentie waarmee de ontwikkeling van nieuwe
dierenwelzijnskennis in deze vorm van samenwerking gestalte krijgt en beschikbare kennis in de
praktijk wordt toegepast. De snelheid en effectiviteit waarmee verbeteringen worden doorgevoerd,
hangt verder samen met de organisatievorm en -graad van sectoren en de daartoe behorende
bedrijven en van hun onderling gedeelde belangen. Sterke ketenspelers nemen in toenemende mate
regie, met daarnaast de ontwikkeling van korte ketenconcepten en meer diversiteit waarbij afnemers
en toeleveranciers onderling afspraken maken over te hanteren normen (zie marktconcepten en
keurmerken). Doordat de overheid zich als aanjager vrijwel heeft teruggetrokken, stagneert de
noodzakelijke kennisontwikkeling naar integraal duurzame veehouderijsystemen en ontbrekende
kennis op het gebied van dierenwelzijn (Stadig en Van den Berg, 2020).
Ten aanzien van diergezondheid heeft de overheid wettelijke verplichtingen aangaande
aangifteplichtige dierziekten; voor het tegengaan van bedrijfsgebonden gezondheidsstoornissen ligt
het primaat bij de sector en vindt de aanpak bij voorkeur plaats in ketenverband. Overheid en sector
hebben gezamenlijk een basismonitoring diergezondheid opgezet, welke wordt uitgevoerd door de
Gezondheidsdienst voor Dieren. Deze monitoring zorg voor snelle detectie van gezondheidsproblemen
(zoals nieuwe en onbekende ziektebeelden, sterfte en volgen van trends bij bekende ziekten),
waardoor snel en adequaat kan worden ingegrepen. Met de ontwikkeling van de Continue
Diergezondheidsmonitor (CDM) en de integratie en doorontwikkeling van het Koekompas wordt er
door de Duurzame Zuivelketen naar gestreefd om één systematiek te hanteren voor het management
en de borging van diergezondheid, dierenwelzijn en voedselveiligheid op het melkveebedrijf. Hiermee
komen managementinstrumenten beschikbaar waarmee melkveehouders en dierenartsen samen de
gezondheid en het welzijn van koeien kunnen monitoren en stapsgewijs kunnen verbeteren. De kracht
van dergelijke instrumenten is dat deze zoveel mogelijk gestoeld zijn op diergebonden waarnemingen
die aangeven in hoeverre gestelde diergezondheids- en dierenwelzijnsdoelen daadwerkelijk worden
bereikt. Zo heeft bijvoorbeeld de Duurzame Zuivelketen doelen gesteld voor 2030 ten aanzien van
sectorbrede introductie van de Koemonitor, de KalfOK-score, levensduur, bestrijding van ziektes als
boviene virus diarree (BVD) en infectieuze boviene rhinotracheïtis (IBR), gebruik van stieren die
hoornloosheid vererven en behoud van weidegang (www.duurzamezuivelketen.nl). In de overige
dierlijke sectoren is men met het opzetten van een dergelijke systematiek beduidend minder ver.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 21

Om een dergelijk aanpak rechtvaardig te kunnen laten werken, moeten te behalen doelen
betrouwbaar kunnen worden vastgesteld (Maij et al., 2019). Dat kan enerzijds door het definiëren en
certificeren van duurzame stallen en het stellen van vakbekwaamheids- en bijscholingseisen en
anderzijds door het monitoren van ‘prestaties’ op het terrein van diergezondheid en dierenwelzijn. Dit
is in lijn met de aanbevelingen van de World Organization for Animal Health (OIE, 2018) en de
International Dairy Federation (IDF, 2019). Waar sprake is van aantoonbare, causale verbanden
tussen omgevingskenmerken (middelen) en gezondheid en welzijn van melkvee (doelen), kan ook
gestuurd worden op optimalisatie van omgevingskenmerken. Schone, minder harde, goed begaanbare
vloeren bijvoorbeeld, passende, comfortabele en hygiënische ligplaatsen, voldoende bewegingsruimte
en een adequaat stalklimaat zijn belangrijke randvoorwaarden voor een goede diergezondheid en
dierenwelzijn. De door de Taskforce verdienvermogen kringlooplandbouw gehuldigde ‘meten=weten’aanpak (Maij et al., 2019) is onderdeel van een breder principe van transparantie en integriteit,
waarmee inzichtelijk wordt of dierenwelzijnsdoelen daadwerkelijk worden gerealiseerd en waarmee
voorkomen wordt dat producenten en ketenpartijen de situatie mooier voorstellen dan die is.
Dierenwelzijn geïntegreerd in veehouderij- en veterinair onderwijs
Vanouds is het ‘groen-onderwijs’ (WUR, hbo en mbo) sterk verweven en is via tal van dwarsverbanden
gewerkt aan ontsluiting en implementatie van het welzijn van dieren in het onderwijs, met name toen
dit via de Groene Kenniscoöperatie met overheidsmiddelen werd ondersteund. Door het lectoraat
Welzijn van Dieren van de hogeschool Van Hall Larenstein is daarmee onder andere
www.dierenwelzijnsweb.nl ontwikkeld, waarmee relevante, betrouwbare kennis over het welzijn van
dieren beschikbaar is voor onderwijs en samenleving. Het Dierenwelzijnsweb is de grootste themasite
binnen Groen Kennisnet. Met dertienhonderd abonnees en maandelijks 5000 unieke bezoekers die
gezamenlijk gemiddeld 9.000 pagina’s bekijken draagt het lectoraat, inmiddels Diergedrag,
Diergezondheid en Dierenwelzijn geheten, met deze site belangrijk bij aan integratie van het welzijn
van dieren in het curriculum van hbo en mbo. Op dit moment is de Aeres-groep bezig om voor het
MBO-Groen een Practoraat Dierenwelzijn in te richten. Practoraten willen een scharnierfunctie
vervullen tussen de innovatie van de beroepspraktijk waarvoor het mbo opleidt en vernieuwing van
het onderwijs (Stichting Ieder MBO een Practoraat, 2015).
Binnen de MSc Animal Sciences van WUR wordt als specialisatie Adaptation, Health and Welfare
aangeboden met als onderdelen adaptatiefysiologie, gedragsecologie, kwantitatieve veterinaire
epidemiologie, experimentele zoölogie, dierlijke productiesystemen en diervoeding. Daar staat
tegenover dat de Toegepaste ethologie (dierenwelzijnsonderzoek) als vakgroep is komen te vervallen.
Anders dan bijvoorbeeld in Schotland (Edinburg) ontbreekt een aparte opleiding Toegepast Diergedrag
en Dierenwelzijn. Bij de faculteit Diergeneeskunde is bij het departement Dier in Wetenschap en
Maatschappij daarentegen recent de leerstoel Dierenwelzijn ingesteld, die zich richt op de ontwikkeling
van methodes voor monitoring van dierenwelzijn. Tussen de faculteit Diergeneeskunde en de Animal
Sciences Group van Wageningen University and Research wordt in het Centre for Sustainable Animal
Stewardship (CenSAS) samengewerkt rond vragen over duurzaam en verantwoord samenleven van
mens en dier. CenSAS ambieert wetenschappelijke inzichten met die van maatschappelijke partijen te
verbinden om zo te kunnen komen tot een bepaalde mate van overeenstemming over de omgang met
dieren. Uiteindelijk beoogt men hiermee haalbare oplossingen te vinden voor een verantwoorde
omgang met dieren, waar meerdere betrokkenen zich in kunnen vinden.
Meest gezonde dierpopulaties van Europa
Door de genoemde sterke kennisinfrastructuur en een planmatige, evidence-based aanpak heeft
Nederland in de afgelopen 25 jaar aanzienlijke vooruitgang geboekt op het gebied van georganiseerde
dierziektebestrijding. In de Staat van het dier steekt de Raad voor Dierenaangelegenheden daarover
de loftrompet (RDA, 2019b). Door diverse gezondheidsprogramma’s in combinatie met proactieve
monitoring heeft Nederland volgens de RDA een van de meest gezonde dierpopulaties van Europa:
• Sinds ruim 20 jaar daalt de prevalentie van salmonella in pluimvee. Het Salmonella-programma
heeft geresulteerd in een vrijwel volledig salmonella-vrije Nederlandse pluimveepopulatie.
• Nederland is al jaren vrij van Aujeszky bij varkens, het succes van een nationaal
eradicatieprogramma.

22 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

• Sinds een uitbraak van Q-koorts (2005-2009) wordt een vaccinatieprogramma en een
tankmelkmonitoring uitgevoerd op alle melkgeiten- en melkschapenbedrijven. Sinds 2009 zijn er
geen uitbraken van Q-koorts meer geweest in geitenpopulaties in Nederland. Het laatste
tankmelkpositieve bedrijf dateert van 2016.
• Bij alle rundveebedrijven die melk leveren, vindt controle plaats op zowel leptospirose en salmonella
(beide in tankmelk) als op paratuberculose (in melk van individuele koeien). Alle melkleverende
bedrijven zijn vrij van leptospirose; voor salmonella en paratuberculose is de prevalentie gedaald tot
respectievelijk minder dan 5% van de bedrijven en 1% van de koeien. Een uitzondering hierop
vormt de melkgeitenhouderij, waar het kiemgetal in de melk op veel bedrijven te hoog is.
• Momenteel is een programma in werking voor de eradicatie van IBR en BVD bij alle
melkveebedrijven in Nederland.
• Nederland is al jaren vrij van Mycoplasma synoviae, M. gallisepticum, Salmonella enterica Serovar
Gallinarum en New Castle Disease in pluimveekoppels.
• Nederland heeft een proactief programma voor monitoring van dierziekten bij alle
landbouwhuisdieren en paarden.
Gebruik van antibiotica relatief laag, evenals het aandeel 3- en 4-generatiemiddelen
Nederland heeft als land met een omvangrijke productie en export, belang bij het leveren van dieren
en dierlijke producten van hoge kwaliteit. Het uitgangspunt is dat dieren zo min mogelijk resistente
kiemen bij zich dragen en dit kan alleen bereikt worden door een verantwoorde en zo laag mogelijke
inzet van antibiotica. Het ontstaan van resistentie maakt het voor dierenartsen op termijn minder
goed mogelijk zieke dieren te behandelen; ook daarom is meer aandacht nodig voor preventie.
Misschien nog wel belangrijker is dat de resistentie over kan gaan van dier naar mens. Tussen 2005
en 2010 werd de Nederlandse dierhouderij geconfronteerd met een toename in gebruik van antibiotica
en een infectie van MRSA vanuit het varken bij mensen. Dit alles tegen de achtergrond dat de
Nederlandse artsen tot de laagste voorschrijvers van antibiotica in Europa behoren. Dit heeft ertoe
geleid dat de diersectoren en dierenartsen samen met de overheid een Masterplan opgesteld hebben.
Een van de punten in dat plan was het transparant maken van het gebruik van antibiotica per
dierhouderij, zodat het gebruik van het ene met het andere bedrijf en het voorschrijfpatroon van
dierenartsen vergeleken kon worden. Speciale aandacht ging uit naar het verminderen/elimineren van
het gebruik van antibiotica die van kritisch belang zijn voor de volksgezondheid en ook bij dieren
worden gebruikt. Daarnaast werd gezamenlijk een aantal private maatregelen genomen en scherpte
de overheid regels omtrent gebruik aan. Het toezicht op het gebruik nam ook toe. Het resultaat van
deze inspanning is dat het gebruik met meer dan 65% afgenomen is en dat het gebruik van middelen
die van kritisch belang zijn voor de volksgezondheid, de zogenaamde kritische middelen, tot een
minimum is beperkt. In de vleeskalverhouderij blijft het gebruik van antibiotica evenwel relatief hoog.
Voor een aantal diercategorieën is een niveau voor aanvaardbaar gebruik vastgesteld (Van Geijlswijk
et al., 2019). Aanvaardbaar gebruik impliceert een normatief oordeel, waarbij volgens de auteurs
vrijwel nooit sprake kan zijn van een absolute norm. Het betreft altijd een laag en verantwoord
antibioticumgebruik in de context van een bepaald dierhouderijsysteem. Onder aanvaardbaar gebruik
worden stabiele gebruikspatronen verstaan die gekenmerkt worden door zeer laag gebruik, een
geringe spreiding in gebruik tussen bedrijven in de betreffende diersector en een beperkte variatie in
gebruik over de tijd. Inmiddels is ook vastgesteld dat de afname in gebruik gepaard gaat met een
afname in resistentie (Dorado-García et al., 2016). Overigens is nooit gedegen onderzoek gedaan naar
de gevolgen van (komen tot) verminderd antibioticumgebruik op het welzijn van dieren.
Nederland neemt qua gebruik (mg/PCU) een positie in tussen de Scandinavische en de
Mediterrane/Oost-Europese lidstaten (European Medicines Agency 2019). Gelet op de overwegend
intensieve vorm van veehouderij is dat een uitstekende prestatie. Het aantal dieren per vierkante
meter bepaalt in grote mate het aantal dieren dat het risico loopt op infectieuze aandoeningen. Indien
een dier besmet is met een bacteriële kiem als gevolg waarvan het welzijn of de gezondheid aangetast
raakt, zal dat dier behandeld moeten worden. Een vergelijking tussen bedrijfsmatige en kleinschalige
(grens = 32 dieren) geitenbedrijven laat zien dat er op alle (100%) professionele melkgeitenbedrijven
antibiotica wordt ingezet, tegen op 8% van de kleinschalige, extensieve bedrijven (Santman-Berends
et al., 2014). Nederland zal in vergelijking met andere Europese landen vanwege het beperkte

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 23

aandeel extensief gehouden dieren nooit tot de laaggebruikers gaan behoren. Wel is het gebruik van
de zgn. kritische middelen is in Nederland lager dan het Europees gemiddelde.
Antimicrobiële resistentie algemeen stabiel en minder hoog dan in veel andere landen
Een sterk punt in Nederland is dat we een effect hebben gezien in de afname van antibioticagebruik in
landbouwhuisdieren (kalveren) op het resistentieniveau in de darmen (Dorado-García et al., 2016). De
belangrijkste graadmeter hiervoor is het resistentie percentage in E. coli, onderdeel van de natuurlijke
(commensale) flora in de darm. De resistentie in deze bacteriën liet voor de meeste antibioticaklassen
en diersoorten (vleeskuiken, vleesvarken en vleeskalf) een dalende trend zien vanaf 2009 tot en met
2016/2017 (EFSA, 2020). Na 2016 is het resistentieniveau in deze sectoren over het algemeen
gestabiliseerd, de blankvleeskalverhouderij uitgezonderd (Veldman et al., 2018; 2019). In deze sector
is sprake van een verdere stijging. Voor deze commensale E. coli is het gemiddeld over sectoren heen
echter correct om te stellen dat ‘antimicrobiële resistentie (AMR) algemeen stabiel en minder hoog is
dan in veel andere landen’. Een positieve ontwikkeling is ook dat we sinds 2014 een duidelijke afname
zien in het aantal fecale monsters van vleeskuikens met ESBL-producerende E. coli. In kippenvlees
zien we dezelfde trend van een doorlopende afname in het aantal ESBL-positieve monsters. Dit
impliceert dat er minder verontreiniging met deze ESBL-producerende commensalen op kippenvlees
voorkomt, waardoor de kans op verspreiding naar de consument afneemt. Het is hierbij belangrijk om
aan te geven dat ESBL (extended spectrum beta-lactamase) op zichzelf geen ziekmakende eigenschap
is, maar een enzym is dat resistentie veroorzaakt voor een voor de mens belangrijke groep antibiotica
(3e generatie cefalosporines). Deze eigenschap kan echter wel worden doorgegeven van een E. coli
aan ziekteverwekkende bacteriën zoals salmonella. Vandaar dat ESBL-producerende E. coli in
landbouwhuisdieren wordt gezien als een risico op resistentie bij de mens.
Een aandachtspunt is dat deze dalende trend in resistentie niet wordt gemeten in zoönotische
bacteriën zoals campylobacter en salmonella afkomstig van humane patiënten en landbouwhuisdieren.
De reden hiervoor is niet direct duidelijk en geeft aan dat antibiotica-antiresistentie een complex One
Health probleem is, wat zich niet laat tackelen door uitsluitend reductie in gebruik van antibioticum bij
landbouwhuisdieren. Er zijn vele bronnen verantwoordelijk voor de verspreiding van resistentie en
deze verspreiding is bovendien multidirectioneel. Denk bij andere bronnen aan de mens zelf, het
milieu en bijvoorbeeld ook de rol van gezelschapsdieren. Dit neemt niet weg dat de afname in
resistentie in landbouwhuisdieren een belangrijke ontwikkeling is die het risico op verspreiding van
resistentie naar de mens verder kan verkleinen. Echter, een belangrijke vraag hierbij is hoe groot het
effect is van afname van resistentie bij landbouwhuisdieren op het voorkomen van resistentie van
pathogene bacteriën bij de mens. Dat is op dit moment nog onvoldoende duidelijk.
De recente analyse van de Europese Rekenkamer (2019) is dan ook kritisch op de in de EU geboekte
vooruitgang. Geconcludeerd wordt dat de steun van de Commissie en het ECDC voor de versterking
van de One Health-benadering van AMR van de lidstaten nuttig was, maar tot beperkte aantoonbare
vooruitgang bij de bestrijding van AMR heeft geleid. Geen consequent gebruik van uitkomstindicatoren
om de vooruitgang te monitoren, onvolledige gegevens over zorginfecties en onvoldoende kennis over
AMR in het milieu waren belangrijke kritiekpunten. Positief was dat het gebruik in de lidstaten van
veterinaire antimicrobiële stoffen over het algemeen steeds verstandiger was, ondanks grote
verschillen tussen de lidstaten en het aanhoudend te veelvuldig gebruik van bepaalde antimicrobiële
stoffen. De Europese Rekenkamer beschouwt het toekomstige gemeenschappelijk landbouwbeleid als
een kans om het EU-kader voor het aanpakken van AMR verder te versterken.
Zwaktes
Aanhoudende marktdruk op lage kosten
In deze paragraaf worden voor de sectoren melkvee, varkens, pluimvee en vleeskalveren de
belangrijkste welzijns- en gezondheidskwesties besproken. Ondanks dat, zoals hierboven op basis van
RDA (2019b) is aangegeven, het welzijn van productiedieren in Nederland in de voorbije decennia
substantieel verbeterd is, zijn er tegelijkertijd nieuwe knelpunten ontstaan en oude niet altijd
opgelost. Voor de paragrafen melkvee, varkens en pluimvee is gebruikgemaakt van bijlage C
(Achtergrond scoring dierenwelzijn) van het rapport Scenariostudie perspectief voor
ontwikkelrichtingen Nederlandse landbouw in 2050 (Lesschen et al., 2020). Voor het onderdeel over

24 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

vleeskalveren is gebruikgemaakt van inzichten, verzameld in het kader van een recente
ongeriefanalyse over meerdere diersectoren (De Greef et al., in uitvoering). Bij het formuleren van
kwesties die spelen in de melkgeitenhouderij is dankbaar gebruik gemaakt van de inzichten van
deskundige Piet Vellema.
Aan de basis van eigenlijk alle dierenwelzijnsproblemen ligt de grote en voortdurende druk op
efficiënter en goedkoop te produceren. Dit leidt tot schaalvergroting, die op haar beurt de
economische druk op kleinere bedrijven opvoert om zelf ook te groeien ofwel anderszins kosten te
besparen. Daarmee neemt het risico toe dat dit ten koste gaat van dierenwelzijn. In welke mate dit
werkelijk het geval is, is meestal onbekend. Indien de impact van welzijnsproblemen wordt uitgedrukt
in ernst x duur x prevalentie is de conclusie dat er een structureel gebrek is aan betrouwbare
kengetallen, waardoor de ernst en omvang van de problematiek zich feitelijk niet laat vaststellen
(Visser et al., 2015).
Belangrijke oorzaken van verminderd welzijn in de huidige melkveehouderij zijn een gebrek aan loop- en
ligcomfort en bewegingsruimte en vuile, harde, gladde vloeren, in combinatie met koeien met een hoge
genetische aanleg voor melkproductie en suboptimaal management als gevolg van een tekort aan arbeid
of middelen en/of een gebrek aan vakkennis of -bekwaamheid. Ook de mate waarin weidegang kan
worden toegepast speelt een grote rol. De mogelijkheden van melkveehouders om weidegang toe te
passen zijn sterk afhankelijk van de grootte van de huiskavel in relatie tot de koppelgrootte, het
melkproductieniveau en al dan niet automatisch melken (Van den Pol-van Dasselaar et al., 2015). Aan
de basis van al deze risicofactoren staat (het management van) de melkveehouder. Dit is van cruciaal
belang voor dierenwelzijn. Welzijnsknelpunten in de huidige melkveehouderijsystemen openbaren zich
voornamelijk als gezondheidsstoornissen (mastitis, klauw- en locomotieproblemen, reproductie- en
stofwisselingsstoornissen), als technopathieën/systeemgebonden aandoeningen (beschadigingen aan
huid, hakken, knieën en benen) en als een tekort aan comfort en beweging(svrijheid) (harde, vuile,
natte vloeren, krappe boxen, harde ligbodems, hittestress in hete zomers). Daarnaast worden
vroegtijdige sterfte en moederloze opfok van kalveren, de relatief hoge producties en korte levensduur
van koeien en onvoldoende mogelijkheden voor de expressie van natuurlijk gedrag (tekort aan
weidegang, bewegingsruimte) als problematisch ervaren.
De melkgeitenhouderij in Nederland is een relatief jonge sector die zich sinds de invoering van de
melkquotering in de melkveehouderij (1984) in de betrekkelijke luwte van wet- en regelgeving tot een
professionele bedrijfstak ontwikkelt. Met name door de Q-koortsuitbraak is de sector bij het beleid in
beeld gekomen en spant deze zich sindsdien in om te voldoen aan maatschappelijke eisen. Een
kenmerk van deze jonge sector is, dat de gestructureerde verzameling van gegevens op
bedrijfsniveau (nog) zeer beperkt is. Kwesties rond de sterfte en opfok van lammeren
(biestverstrekking, perinatale uitval door complex van ziektekiemen, Ecthyma, wijze van spenen),
gevolgen van energierijke voeding (pensverzuring, vervetting, enterotoxaemie, diarree), ziekten als
paratuberculose, caprine arthritis encefalitis virus (CAEV), caseous lymfadenitis (CL), spontane
abortus (onder andere door Chlamydia, Coxiella burnettii) en listeriose (bij kuilvoedering;
problematisch vanwege gevolgen voor verwerking en export van niet-gepasteuriseerde melk),
kreupelheid (digitale dermatitis), onthoornen van lammeren, levensduur en weidegang vragen
aandacht en een professionele aanpak. Waarbij kennis niet altijd eenvoudig kan worden
geëxtrapoleerd van melkkoeien naar melkgeiten. Zo zijn bij melkgeitenbedrijven hoge kiem- en
celgetallen niet direct te herleiden naar acute uiergezondheidsproblemen en luisteren bij het weiden
van geiten de weersomstandigheden nauw. Veel zaken ten aanzien van dierziektes en zoönosen zijn al
wettelijk en/of in het kwaliteitsborgingsprogramma KwaliGeit geregeld. In de biologische
melkgeitenhouderij (circa 15% van de bedrijven in NL) spelen inwendige parasieten
(maagdarmwormen en soms leverbot) een belangrijke rol. Weidegang is verplicht op deze bedrijven,
maar behandeling is tijdens de lactatie niet toegestaan. In het algemeen zijn veel problemen met de
juiste preventieve maatregelen (onder andere vaccinatie) en goed management goed beheersbaar.
Q-koorts is momenteel geen probleem meer, omdat er een goed vaccin bestaat dat wordt toegepast
en er bovendien maandelijks tankmelkonderzoek plaatsvindt. Veel kennis is beschikbaar maar wordt
niet op elk bedrijf voldoende adequaat toegepast. Met de ontwikkeling van een geitenwelzijnsmonitor
zijn de eerste stappen gezet op het vergroten van mogelijkheden voor natuurlijk gedrag. Een
pilotstudie toont aan dat het gebruik van antibiotica in de melkgeitenhouderij waarschijnlijk op een

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 25

relatief laag niveau ligt (Santman-Berends et al., 2014). Vanaf 2019 kunnen dierenartsen het
medicijngebruik per geitenhouder uploaden in de MediGeit database en wordt de DierDagDosering
(DDD) berekend. Met het inzichtelijk maken van de DDD ontstaat ook beter zicht op de ziektedruk.
Een ander aan volksgezondheid gerelateerd aspect is recent onderzocht in het onderzoek Veehouderij
en Gezondheid Omwonenden (VGO). Niet alleen in Noord-Brabant en Limburg, maar ook in Utrecht,
Gelderland en Overijssel is vastgesteld dat mensen die dichtbij een melkgeitenbedrijf wonen, een
grotere kans hebben op longontsteking. Het onderzoek biedt echter geen inzicht in de oorzaak die dit
verband verklaart. Vermoedelijk zijn er meerdere oorzaken, waarvan de nabijheid van veehouderijen
er mogelijk één is. Niettemin hebben enkele provincies vanuit het voorzorgsprincipe een moratorium
ingesteld om uitbreiding en/of nieuwvestiging van melkgeitenhouderijen (tijdelijk) tegen te gaan. In
de brief aan de Tweede kamer op 24 april 2020 over de vervolg VGO-onderzoeken (VGOIII-GUO)
stellen de ministers van LNV en VWS dat zij deze moratoria steunen.
In de huidige varkenshouderij zijn de belangrijkste oorzaken van verminderd welzijn een gebrek aan
exploratiemogelijkheden, ruimte, prikkels en beweging (vleesvarkens en zeugen; met name ook van
kraamzeugen in de kraambox), ingrepen (staartcouperen, castratie, tandenslijpen (biggen)),
buitensporig bespringen (ongecastreerde mannelijke vleesvarkens), voerbeperking (drachtige
zeugen), slechte luchtkwaliteit, transport en slacht. Ook incidentele stalbranden leveren dierenleed en
maatschappelijke verontwaardiging op. Aan de basis van al deze risicofactoren staat (het management
van) de varkenshouder. De varkenshouder is van cruciaal belang voor dierenwelzijn. Belangrijke
welzijnsknelpunten in de huidige systemen openbaren zich in abnormaal/ongewenst
gedrag/technopathieën: staartbijten, oorbijten, flankbijten, belly nosing (gespeende biggen,
vleesvarkens), stereotiep gedrag (zeugen), agressie en huidbeschadigingen (na mengen),
gezondheidsproblemen (kreupelheid, longproblemen, maagzweren, (biggen)sterfte), aantasting van
de integriteit (castratie, staartcouperen, tandenslijpen) en gedragsbeperkingen (geen uitloop,
wroeten, nest bouwen zoelen/modderbad, omdraaien (kraamzeugen), beperkt thermoregulatoir
gedrag, etc.).
In de pluimveehouderij is het van belang onderscheid te maken tussen (opfok)leghennen enerzijds en
vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren anderzijds. Dit vanwege de grote verschillen in houderij en de
daarmee samenhangende problematiek. Bij leghennen zijn de belangrijkste oorzaken van verminderd
welzijn een gebrek ruimte, bodemoppervlak en onvoldoende bodemkwaliteit (substraat voor scharrelen,
stofbaden). Bodembeluchting, bezettingsgraad en eiwitniveau in de voeding (darmproblemen, dunne
mest) zijn van invloed op de strooiselkwaliteit en vice versa op het stalklimaat en op de neiging van
leghennen om verenpikkerij te vertonen. Droog strooisel zorgt daarentegen voor veel ‘opgewerkt’ stof in
de stal. Uitloop biedt enerzijds verrijking en beweging, maar leidt anderzijds tot bepaalde infectierisico’s
(wormen, coccidiose) en kans op predatie. Bij vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren zijn met name de
kwaliteit van het strooisel en de groeisnelheid (trage vs. snelle groeiers) van belang. Snel groeiende
vleeskuikens hebben een zeer efficiënte voederbenutting, maar door hun bouw en hoge gewicht aan het
einde van de mestperiode snel last van voetzool- en pootproblemen en daarmee gepaard gaande
locomotieproblemen. Daarbij komen snel groeiende vleeskuikens van ouderdieren die in de opfok sterk
beperkt moeten worden in hun voergift. De ouderdieren van traag groeiende kuikens zijn deels
dwergmoederdieren, die niet beperkt gevoerd hoeven te worden. Vervuild en nat strooisel, met name bij
zwaardere dieren, leidt tot borstirritaties en -blaren, voetzoollaesies, locomotieproblemen en bevuilde
bevedering. Bodembeluchting, bezettingsgraad, klimaatregeling en eiwit in de voeding
(mestconsistentie) zijn factoren die hierop van invloed zijn. Met betrekking tot de volksgezondheid wordt
ook het wonen in de nabijheid van een pluimveehouderij in delen van Limburg en Noord-Brabant
geassocieerd met een verhoogd risico op longontsteking, hoewel dit door recent VGO-onderzoek in
Gelderland, Utrecht en Overijssel niet werd bevestigd. Om de gezondheidsrisico’s van fijnstof te
verminderen zijn er door de overheid met de sector afspraken gemaakt om via fijnstofreductie de
luchtkwaliteit rond pluimveehouderijen te verbeteren.
De vleeskalverhouderij is globaal naar drie productiewijzen te onderscheiden: blankvlees, jong rosé en
(oud) rosé. Blankvleeskalveren worden aan het eind van de 26-weekse productieperiode via het
rantsoen in hun ijzervoorziening beperkt waardoor het hemoglobinegehalte (Hb) in bloed wordt
verlaagd ten opzichte van normale waarden. Hierdoor krijgt het vlees na slachting de karakteristieke

26 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

‘blanke’ (licht-rose) kleur. Een deel van de rosé kalveren wordt eerst op een startersbedrijf geplaatst
en daarna vervoerd naar een afmestbedrijf, een deel van de rosé kalveren wordt op een gesloten
bedrijf met zowel een starters- als een afmestafdeling geplaatst (scheelt één wegtransport). Tijdens
de afmestfase is de huisvesting vergelijkbaar met die van blankvleeskalveren. Op een leeftijd van 810 weken gaan ze over van kunstmelk naar uitsluitend vast voer. Een deel van de kalveren wordt
geslacht voordat ze 9 maanden oud zijn (jong rosé), een ander deel wordt geslacht als ze tussen de 912 maanden oud zijn (oud rosé). Tijdens de afmestperiode ontvangen de kalveren onbeperkt ruw- en
krachtvoer en is water onbeperkt beschikbaar.
Op alle bedrijven komen kalveren van veel verschillende herkomstbedrijven bijeen, wat een hoge
infectiedruk oplevert. Daarnaast houdt de omvangrijke import van buitenlandse kalveren risico’s in op
insleep van dierziekten. In de vleeskalverhouderij zijn infectieuze aandoeningen (luchtwegaandoeningen,
diarree) een belangrijke oorzaak van verminderd welzijn. Het antibioticagebruik in de kalversector is,
ondanks dat dit 40% lager is dan in 2009 (van gemiddeld 33,8 naar 20,1 dierdagdoseringen), ten
opzichte van andere sectoren hoog. De ketenaanpak in Nederland voor eradicatie van IBR en BVD,
besmettelijk virusziektes bij runderen, zal op termijn ook positief kunnen doorwerken naar de
kalversector. Dit geldt niet voor kalveren die worden geïmporteerd uit landen die niet vrij zijn van IBR
en BVD, zoals de Baltische Staten, Polen en Ierland. De ijzerarme voeding bij blankvleeskalveren, met
name aan het eind van de afmestperiode, blijft een risico voor hun welzijn. Momenteel worden hogere
Hb-gehaltes bij slachting toegelaten dan het wettelijk voorgeschreven minimale koppelgemiddelde van
4,5 mmol/l. De sector streeft met een gemiddeld Hb vlak voor de slacht van 5,5. en 5,8 mmol/L naar
hogere waarden dan in het verleden, maar gegevens over Hb-gehaltes van individuele vleeskalveren aan
het eind van de productieperiode ontbreken. Daarmee blijft onbekend in hoeverre wordt voldaan aan het
EFSA-advies om 6 mmol/l als minimum aan te houden, naast het advies om te voorkomen dat
individuele kalveren een Hb-gehalte lager dan 4,5 mmol/l ontwikkelen. Bij rosé wordt ervan uitgegaan
dat een mogelijk ijzergebrek met als gevolg een te laag Hb-gehalte geen rol speelt, mits de kalveren
opgevangen worden met ijzer (ijzersuppletie).
Afwijkend oraal gedrag komt bij alle systemen voor. De incidentie in het blankvleessysteem is
aanzienlijk hoger dan in de rosé-systemen. Een ruimere ruwvoerverstrekking (met name snijmais)
heeft het vezeltekort, het gebrek aan foerageergedrag en de orale stereotypieën die daar het gevolg
van zijn verminderd, maar het voer van blanke en rosé kalveren blijft erg rijk aan energie (voor snelle
groei) met navenante risico’s op stofwisselingsstoornissen. In het huidige systeem worden
vleeskalveren overwegend gehouden in hokken van 6-10 dieren. Slechts enkele bedrijven huisvesten
hun kalveren op andere vloeren dan van hout of beton. Er zijn de afgelopen jaren vrij veel stallen
(naar schatting enkele tientallen procenten van de dierplaatsen) gerenoveerd of nieuw gebouwd, wat
op die bedrijven verbetering inhoudt van de klimatisering (meer volume in de stal en betere
luchtbeheersing), nieuwe (en daardoor minder gesleten) vloeren en hier en daar vloerverwarming
voor de eerste weken. In een deel van de nieuwe stallen zijn voorzieningen voor emissiebeperking.
Waar dat ingevuld wordt met luchtwassing gaat dit soms gepaard met hogere gasconcentraties binnen
de stal door het beperken van de ventilatiehoeveelheden. Sinds 2018 wordt het gebruik van zachtere
vloeren via een subsidieregeling gestimuleerd. Dit om de kalveren meer ligcomfort te bieden.
Transport van jonge kalveren vanuit ver weg gelegen landen is aanzienlijk afgenomen.
Melkveebedrijven in Duitsland, België en Ierland zijn, naast de Nederlandse melkveehouders, de
belangrijkste toeleveranciers. De transportomstandigheden zijn de laatste jaren verbeterd door betere
transportmiddelen en betere uitvoering van de watervoorziening. De transporten blijven echter zeer
belastend voor deze jonge dieren, zeker kalveren uit Ierland, die ook een zeereis maken.
Aandeel integraal duurzame stallen groeit langzaam
Verbetering van de kwaliteit van de stalomgeving van dieren, met als inzet daarmee hun welzijn en
gezondheid te verbeteren, krijgt vorm via de bouw van integraal duurzame stallen. Hoe het begrip
‘integraal duurzame stal’ (ID-stal) moet worden geïnterpreteerd is onder andere te lezen in het
Werkprogramma van de nota Dierenwelzijn 2008-2011 (Van der Wielen, 2010). Hierin wordt gesteld:
‘Onder ‘integraal duurzaam’ wordt verstaan dat verschillende duurzaamheidkenmerken in
onderlinge samenhang verbeterd zijn ten opzichte van reguliere stal- en
houderijsystemen. Naast een sterke verbetering van dierenwelzijn gaat het om stal- en

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 27

houderijsystemen die voldoen aan andere belangrijke maatschappelijke randvoorwaarden
zoals milieu, diergezondheid, arbeidsomstandigheden, landschappelijke inpasbaarheid en
economische haalbaarheid.’
Het streven van de overheid is dat vanaf 2023 alle nieuw gebouwde stallen integraal duurzaam zijn.
Het begrip ‘integraal duurzaam’ is aan verandering onderhevig en de transitie naar 100% ID-stallen
als gevolg van de afschrijvingstermijn van stallen zal de nodige tijd zal vragen. Doordat technische
afschrijvingstermijnen lang zijn, moet bijvoorbeeld een stal relatief lang in gebruik blijven en blijven
nieuwe innovaties door de landbouw onderbenut (Maij et al., 2019). Daarom is het van belang deze
ontwikkeling blijvend te stimuleren. Als bepalende factoren voor de gewenste transitie worden
genoemd (Van der Peet et al., 2017; op alfabetische volgorde, zonder prioritering):
• actieve rol overheid
• belemmeringen in RO-beleid voor realisatie
• betalingsbereidheid consument, variatie in btw-tarief op vlees en zuivel
• blijvende aandacht duurzaamheidsthema’s
• economische crisis en uitbraken van dierziekten
• focus op innovatietrajecten in plaats van innovatieprojecten
• gebruik end-of-pipe-technieken dubieus
• ketenverkorting, vanwege grotere marges voor investeringen in ID-stallen
• mogelijk een meer op zelfvoorziening gerichte Nederlandse veehouderij
• praktijkimplementatie en -demonstratie voor ondernemers
• transparantie in de stal en in de keten.
Met betrekking tot de actoren die hier een belangrijke bijdrage aan kunnen leveren worden vooral die
actoren genoemd die eigenstandig initiatieven en maatregelen kunnen nemen voor verdere voortgang
in de richting van integrale duurzaamheid. Hierbij valt te denken aan vraag (marktleiders in de retail,
partijen in de food-serviceketen) en aanbod (veehouders, samenwerkingsverbanden van producenten,
stallenbouwers), daartoe gestimuleerd door ngo’s en gefaciliteerd door de overheid. Overigens betrof
het oorspronkelijke idee van duurzame stallen een veel breder palet productiesystemen en -ketens,
waarvan de fysieke omgeving van dieren, i.c. de stal, slechts één van de vele elementen vormde.
Ten behoeve van de jaarlijkse monitoring zijn ID-stallen gedefinieerd als stal- en houderijsystemen
waarin verschillende duurzaamheidkenmerken in onderlinge samenhang zijn verbeterd ten opzichte
van de regulier toegepaste stallen of systemen. Het gaat om stal- en houderijsystemen die het
dierenwelzijn extra verbeteren door het toepassen van maatregelen die verder gaan dan de wettelijke
welzijnsnormen en die daarnaast tenminste voldoen aan andere maatschappelijke randvoorwaarden
en wettelijke eisen voor milieu, diergezondheid en arbeidsomstandigheden én economisch haalbaar
zijn. In de praktijk betreft het ID-stallen die als zodanig aantoonbaar gecertificeerd zijn onder de
volgende keurmerken en investeringsregelingen: Biologisch (SKAL gecertificeerd), Maatlat Duurzame
Veehouderij (MIA/Vamil), Milieukeur (dat inmiddels is overgegaan in On the way to PlanetProof),
investeringsregeling Integraal Duurzame Stallen en Houderijsystemen (Regeling RLS is beëindigd),
Keten Duurzaam Varkensvlees (KDV) en Beter Leven-keurmerk. Vanaf 25 mei 2020 is de
subsidieregeling brongerichte verduurzaming stal- en managementmaatregelen (Sbv) opengesteld.
Deze regeling bestaat uit twee modules voor veehouders: een innovatiemodule en een
investeringsmodule. De eerste dient voor het ontwikkelen, testen en daarna gebruiken van een nieuw
idee voor een techniek of managementmaatregel in de stal. De tweede module is gericht op de
verdere uitrol en het gebruik van bewezen innovaties. Bij de beoordeling wegen emissies en
economische kansen respectievelijk 3x en 2x; dierenwelzijn/brandveiligheid en internationaal
vernieuwend beide 1x. Daarmee krijgt het welzijn van dieren in deze regeling relatief weinig gewicht.
Bij melkveehouders geldt als voorwaarde voor extra punten dat moet worden voldaan aan de
weidegangnorm (120 dgn. x 6 uur).
Op 1 januari 2019 waren er volgens de monitor van de ongeveer 74.730 stallen met rundvee, varkens
en/of pluimvee 16,5% integraal duurzaam. Dit percentage loopt uiteen van 9,5% in de
rundveehouderij tot 29,8% in de varkenshouderij en 50,5% in de pluimveehouderij. De toename van
het aantal integraal duurzame stallen is vooral toe te schrijven aan Beter Leven en de Maatlat

28 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

Duurzame Veehouderij. Op basis van dierplaatsen blijkt dat 19,2% van het rundvee, 39,2% van de
varkens en 47,6% van het pluimvee in ID-stallen gehouden wordt.
Risicogebaseerde handhaving en open normen
Op basis van een recente audit concludeert de DG-SANTE (2019) dat er een goede coördinatie is
tussen het ministerie van LNV en de NVWA. Om partijen verantwoordelijk te stellen voor het voldoen
aan hun wettelijke verplichtingen, verricht de NVWA aanvullende inspecties en maakt ook gebruik van
andere instrumenten, zoals gegevensanalyse en communicatie over handhaving. De NVWA beoogt in
haar meerjarig nationaal controleplan weliswaar een nalevingsniveau van 80% of hoger te bereiken,
maar zij kan niet controleren of dit niveau wordt behaald omdat de instrumenten die zij gebruikt
(sterk op risico’s gebaseerde inspecties) hiervoor niet geschikt zijn (DG-SANTE, 2019). De NVWA
hanteert een risicogerichte handhaving en voert risicoanalyses uit zodat de beschikbare capaciteit zo
effectief mogelijk ingezet kan worden. Afgelopen jaren is de ureninzet van de NVWA voor het
handhaven van dierenwelzijn volgens haar jaarplan 2020 gegroeid van 6% in 2018 naar 8% nu, maar
dit is inclusief de tijd die besteed wordt aan het handhaven van dierenwelzijn van nietlandbouwhuisdieren. Ook wordt daarin gesteld dat het toezicht zich richt op een grote diversiteit aan
verschillende dieren en bedrijven en complexer wordt omdat dieren vaker via virtuele marktplaatsen
worden verhandeld. Voor de vleeskuiken- en de melkveesector wordt gebruikgemaakt van gegevens
van buiten het veehouderijbedrijf. Met betrekking tot varkens zijn diergebonden indicatoren
ontwikkeld voor gebruik in de praktijk, maar deze zijn niet aanvaard als geschikte vervanging voor op
de bron gebaseerde indicatoren (gasconcentraties). De NVWA heeft al bepaalde particuliere
kwaliteitsborgingsregelingen goedgekeurd en ingedeeld ter ondersteuning van officiële controles en
beoordeelt momenteel of zij de resultaten van particuliere regelingen kan gebruiken als onderdeel van
haar risicogebaseerde planning voor controles op het dierenwelzijn.
Daarnaast is er een toename van wet- en regelgeving met veel ‘open normen’. Hiermee wordt veelal
in abstracte termen het doel aangegeven dat de veehouder dient te realiseren. Dat heeft als voordeel
dat de veehouder, binnen de kaders van de wetgeving, zijn eigen route kan kiezen om dat doel te
bereiken. De taskforce verdienvermogen kringlooplandbouw en ook LTO pleiten ervoor dat
doelregelgeving de standaard wordt in het agrarisch domein omdat agrarische ondernemers zelf
moeten kunnen beslissen hoe zij aan de doelen voldoen (Maij et al., 2019; LTO-Nederland, 2020). Dit
biedt ruimte voor innovaties en voor bedrijfsspecifieke keuzes en oplossingen, maar plaatst de
handhaver en de sectoren zelf voor de uitdaging om vast te stellen of het wettelijk gestelde doel door
de veehouder is behaald. Ook geeft dit risico’s voor de uniformiteit in het optreden door inspecteurs.
Tegelijkertijd stelt de taskforce dat beleid moet worden gemaakt op basis van reële observaties en
niet op basis van inschattingen en ondernemers moeten worden afgerekend op daadwerkelijk gedrag.
Er wordt gepleit voor ‘een dashboard’ waarop alle relevante bedrijfsprestaties zichtbaar worden. Dat
betekent dat de gestelde ‘open normen’ voor dierenwelzijn en diergezondheid concreet moeten
worden ingevuld omdat anders de naleving daarvan niet kan worden vastgesteld en ondernemers niet
kunnen worden afgerekend op daadwerkelijk gedrag. Gelet op de eerste oefeningen om de wettelijke
normen voor klimaat in varkens- en pluimveestallen nader te concretiseren met diergebonden
kenmerken, moet de complexiteit hiervan niet worden onderschat (Van Niekerk en Hopster 2020;
Vermeer en Hopster 2017). Causale verbanden zijn vanwege de vele factoren die interacteren lastig
aan te tonen. Zonder precies te weten aan welke concrete normen moet worden voldaan, blijven
veehouders worstelen met de naleving van open normen en handhavers met de handhaving ervan.
Een oplossing hiervoor is wellicht het door de sector (laten) vertalen van doelvoorschriften in concrete
normen die worden vastgelegd in zogenaamde ‘Gidsen voor Goede Praktijken’ (GGP’s; art. 8.44 Wet
dieren), geëvalueerd en geborgd door een onafhankelijke wetenschappelijke commissie. Dat biedt ook
ruimte voor het door de taskforce genoemde groeimodel. Dierenwelzijn is complex en niet altijd
eenduidig meetbaar. Dat is geen reden om dierenwelzijn als grootheid niet in het dashboard op te
nemen, maar vraagt wel om een gezamenlijk ontwikkeltraject waarbij gestart wordt met meetpunten
waar wetenschappelijk en/of maatschappelijk overeenstemming over bestaat als bijvoorbeeld
weidegang voor melk- en jongvee, scharrelruimte voor pluimvee en foerageermogelijkheden voor
varkens. Waar mogelijk aangevuld met, of op termijn vervangen door, diergebonden kenmerken als
onbeschadigde voetzolen bij pluimvee, intacte krulstaarten bij varkens of onbelemmerde locomotie bij
melkkoeien. Op deze wijze kunnen wettelijke doelvoorschriften met gebruik van voortschrijdend
inzicht, wetenschappelijk én maatschappelijk, via transparante GGP’s worden vertaald in meetbare

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 29

indicatoren voor dierenwelzijn en diergezondheid die door de sector stapsgewijs worden
geïmplementeerd en op naleving kunnen worden gecontroleerd.
Keurmerken, concepten en kwaliteitssystemen beperkt gevalideerd
Door de sterke verstedelijking, de rationalisatie van de veehouderij en de individualisering van de
samenleving staat het vertrouwen tussen burger en boer onder druk (zie ook Kloof boer-burger onder
i4, hoofdstuk 5). De roep om meer controle en verantwoording wordt daardoor sterker. Waar het
welzijn van dieren betreft is het de kunst om een werkbare balans te vinden tussen meten=weten en
beeldvorming. Enerzijds om veehouders betere instrumenten te geven waarmee ze de gezondheid en
het welzijn van hun dieren kunnen monitoren en verbeteren, anderzijds om de beeldvorming van de
sector met feiten positief te kunnen ondersteunen of knelpunten zichtbaar te maken en daarvoor
oplossingen te zoeken. Dit vraagt om een ontwikkeling van overwegend omgevings- naar meer
diergebonden indicatoren voor het welzijn en de gezondheid van dieren. Het welzijn en de gezondheid
van dieren wordt immers niet uitsluitend bepaald door voedings- en huisvestingsaspecten en door via
fokkerij geselecteerde eigenschappen van dieren, maar in sterke mate door en in combinatie met het
management van de veehouder.
De wens om het welzijn van dieren op veehouderijbedrijven te kunnen objectiveren leeft allang en
voert terug naar de ‘Tiergerechtheitsindex’ (TGI) van de Oostenrijkse wetenschapper Bartussek
(1999). Op basis van de behoeften van dieren ontwikkelde hij 25 jaar geleden een puntensysteem
waarmee op bedrijfsniveau een welzijnsindex kon worden vastgesteld. Deze benadering oogstte, naast
waardering voor de praktische bruikbaarheid, bij toegepaste ethologen veel kritiek. Met name door de
reductionistische benadering van behoeften, de sterk omgevingsgerichte insteek en de discutabele
toekenning en optelling van punten. Als alternatief volgde daarop de aanpak van Welfare Quality,
waarin het accent werd gelegd op diergebonden metingen. Door de sterk wetenschappelijke
benadering, de tijdrovende (kwalitatieve) momentopnames, de noodzakelijke trainingseisen en het
gebrek aan draagvlak bij sectorpartijen, blijft het een lastige opgave om keurmerken en
diervriendelijke concepten volgens de Welfare Quality-aanpak te voorzien van een wetenschappelijke
basis. Voor het borgen van bovenwettelijke niveaus van dierenwelzijn worden in de praktijk dan ook
lang niet altijd relevante gegevens verzameld. Daardoor kan niet worden onderbouwd dat de dieren in
kwestie van de bovenwettelijke keurmerkeisen substantiële welzijns- en gezondheidsvoordelen
ondervinden (Bos et al., 2017). De Duurzame Zuivel Keten is daarop een positieve uitzondering.
Noodzakelijke kosten voor verbetering dierenwelzijn lastig via de markt te compenseren
De systemen waarin wij in Nederland dieren voor productie houden, zijn in de loop der jaren
geoptimaliseerd naar kostprijs. Dieronvriendelijke omstandigheden in de veehouderij komen voor een
groot deel voort uit kostenbesparende maatregelen. Op (stal- en buiten)ruimte en aandacht (arbeid),
relatief grote kostenposten, is voortdurend bezuinigd met het dier als kind van de rekening. Deze
beweging terugdraaien en het dier meer aandacht en ruimte gunnen leidt tot hogere kosten die in de
markt moeten worden terugverdiend. Vergeleken met promotie heeft prijs een tien- tot twintigmaal
sterker effect op de verkoop van een product (Ingenbleek et al., 2006). Dat betekent dat er een forse
marketinginspanning nodig is om de klantwaarde van diervriendelijke producten te verhogen tot een
prijsniveau dat de veehouders die de kosten maken, hiervoor voldoende kunnen worden
gecompenseerd. Ingenbleek et al. (2006) noemden hiervoor destijds de volgende vijf
oplossingsrichtingen: 1) het verwijderen van niet-diervriendelijke producten uit de schappen van de
supermarkt (bijvoorbeeld het ‘ophogen’ door supermarkten van alle varkensvlees tot minimaal 1-ster
Beter Leven); 2) het koppelen van dierenwelzijn aan parallel uitgevoerde kostenbesparingen
(bedrijfseconomische waarde); 3) het koppelen van dierenwelzijn aan klantwaarde, bijvoorbeeld via
keurmerken en concepten; 4) prijsverhogingen voor dierenwelzijnskosten (uitgeleggen waarom de
hogere prijs de ‘eerlijke’ prijs is) en 5) aparte betalingen voor dierenwelzijn (het scheiden van klanten maatschappelijke waarde), in het beste geval gewaardeerd door de overheid.
Marktwerking voor dierenwelzijn stagneert
Ondanks de gestage groei in het marktaandeel van duurzaamheidskeurmerken, bestaat meer dan
driekwart van de omzet aan vlees, eieren en zuivel uit producten zonder een duurzaamheidskeurmerk.
Bovendien betreft de omzet van Beter Leven-producten voor driekwart 1-ster-producten, waarbij de
consument bijvoorbeeld bij varkensvlees helemaal geen keuze heeft omdat de supermarkten

30 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

uitsluitend dit segment aanbieden als nieuwe normaal. Consumenten zijn er nog niet erg overtuigd
mee bezig; driekwart geeft aan een product zonder Beter Leven-keurmerk te kopen als dit in het
schap even niet beschikbaar is (GfK, 2020). Het is vooral de ‘push-strategie’ (aanbod) die vruchten
afwerpt. Door het gezamenlijk optrekken van retail en slachterijen gaat inmiddels 90% van de
Nederlandse pluimveevleesconsumptie als trager groeiend vleeskuiken (Kip van Morgen, 1-ster Beter
Leven-keurmerk) over de toonbank. Eenzelfde beweging is zichtbaar met het Varken voor Morgen,
een kwaliteitsprogramma voor varkenshouders met bovenwettelijke normen voor een duurzame
productie van varkensvlees. Er is dus wel degelijk beweging mogelijk, ook al liggen de mogelijkheden
om dit waar te maken vooral in de ketensamenwerking. Ook al zegt 60% van de consumenten belang
te hechten aan een diervriendelijke productie (GfK, 2020), het beroep op burgers om via hun
creditkaart bewust het welzijn van productiedieren te verbeteren kent belangrijke beperkingen. Niet
elke betaalpas beschikt over voldoende krediet om voor diervriendelijke producten een meerprijs te
betalen, nog afgezien van het feit dat het aankoopgedrag van consumenten sterk berust op
vastgeroeste gewoontes. In de zienswijze Dierenwelzijn te koop (RDA, 2017) wordt als rol voor de
overheid genoemd dat deze onder andere faciliterend optreedt bij het experimenteren met
diervriendelijke productie, bevordert dat de financiering van ontwikkelingen in die richting
gemakkelijker wordt en hindernissen in wetten en regels die een meer diervriendelijke productie in de
weg staan wegneemt. In het licht van de omslag naar kringlooplandbouw is het van belang om
afwentelingsrisico’s van efficiënte voedselproductie richting dierenwelzijn, milieu, dier- en
volksgezondheid en voedselveiligheid integraal aan te pakken vanwege de eisen over en weer die zich
vaak slecht laten rijmen.
In een rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR, 2017) met de titel
‘Weten is nog geen doen’ wordt aandacht gevraagd voor het belang van niet-cognitieve vermogens,
zoals een doel stellen, in actie komen, volhouden en om kunnen gaan met verleiding en tegenslag.
Hoewel het WRR-rapport zich richt op de redzaamheid van burgers met betrekking tot de eigen
levenskwaliteit, zijn de adviezen ook relevant voor de levenskwaliteit van onze dierbare metgezellen
(RDA, 2019b). Naast het denkvermogen (kennis) stelt de redzaamheid van burgers eisen aan het
‘doenvermogen’ (handelen) - ook intrinsieke motivatie, praktische mogelijkheden en sociale invloed of
druk zijn belangrijke factoren die maken of gewenst gedrag ook in de praktijk tot uiting komt. De
latente ‘willingness to pay’ zal in geval van dierenwelzijn, ondanks de dominantie bij keuzegedrag van
prijs, versheid/houdbaarheid en smaak, nadrukkelijker kunnen worden aangesproken als marketeers
beter in staat zijn de zorgen van burgers over het welzijn van dieren te plaatsen in de context van de
‘shoppingtrip’, sociale norm in maatschappij, levensstijl huishouden en eetmoment. Ook is er meer
inzicht nodig in de waarden en motivaties van consumenten en de triggers om diervriendelijker kopen
te stimuleren. Daarvoor is meer beleidsaandacht nodig voor menswetenschappen i.c. toegepaste
psychologie, consumentengedrag en marketingwetenschappen. Ook kan er worden voortgebouwd op
de wetenschappelijke inzichten en ervaringen bij het stimuleren van een gezonde leefstijl, bijvoorbeeld
omtrent alcoholgebruik en roken, waarmee op het vlak van duurzaamheid via diverse marketing-,
beleids- en communicatie-instrumenten beter kan worden aangesloten op de maatschappelijke
wensen met betrekking tot dierenwelzijn.
Kansen
Vraag naar publieke diensten, waaronder dierenwelzijn (nieuw GLB)
Vanwege het belang van samenwerking zijn in het GLB wettelijke mogelijkheden gecreëerd die
bedoeld zijn de samenwerking tussen landbouwers te stimuleren en faciliteren (Maij et al., 2019).
Deze mogelijkheden gaan volgens deze Taskforce verdienvermogen kringlooplandbouw onder leiding
van Maij verder dan die van andere sectoren. Daarmee biedt het GLB een belangrijk vehikel om de
positie van producenten in de voedselketen te versterken. Positief is dat het welzijn van dieren in het
kader van de pijler 1 van het beleid een duidelijke doelstelling is. Het systeem van randvoorwaarden
wordt vervangen door dat van conditionaliteit met ruimere mogelijkheden voor nationale invulling. Uit
de recente brede maatschappelijke heroverweging ‘Tenminste houdbaar tot: Bewegen naar een
duurzaam voedselsysteem’ (BMH, 2020) lijkt echter vooral te worden gaan ingezet op leefomgeving,
volksgezondheid en klimaat. Met als uitgangspunt dat nieuwe maatregelen niet mogen leiden tot een
verslechtering van het welzijn van dieren. Het valt dus nog te bezien of dieren onder de Nederlandse
invulling van het toekomstig GLB wel beter af zullen zijn. Het verbeteren van het welzijn van dieren

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 31

via het marktmechanisme wordt wel beschouwd als een sociaal dilemma. Met verwijzing naar Van
Trijp en Fischer (2010) vat de taskforce dit als volgt samen:
‘In hun concrete keuzegedrag zien consumenten zich geconfronteerd met een potentieel
sociaal dilemma; hoe hun persoonlijke directe “hier-en-nu” baten (bijvoorbeeld gemak en
lage prijs) af te wegen tegen maatschappelijke implicaties op langere termijn (milieu,
dierenwelzijn en sociaal). Investeren in duurzaam keuzegedrag vraagt een prioritering
van lange termijn- en maatschappelijke belangen; iets waar consumenten in het
algemeen niet goed voor geëquipeerd zijn.’
Met andere woorden, je vraagt de individuele burger om in het hier en nu offers te brengen voor het
op termijn verbeteren van het welzijn van dieren en voor het voor volgende generaties leefbaar
houden van de aarde. Dat blijkt bij relatief weinig mensen en in beperkte mate te lukken. Er bestaan
sterke overtuigingen die - ondanks de interesse voor natuur, milieu en dierenwelzijn - de houding ten
opzichte van vleesconsumptie vormen en een gedragsintentie om minder en diervriendelijker vlees te
eten tegenhouden. Zo is de belangrijkste reden voor de niet-kopers en minder frequente kopers om
geen vleesproducten met Beter Leven-keurmerk te kopen de hoge prijs (GfK, 2020). Verder speelt
mee dat in het verleden meerdere investeringen in bijvoorbeeld dierenwelzijn niet zijn geslaagd
doordat de markt niet bereid bleek hiervoor te betalen (zie ook Consumentenwaarden onder i1,
hoofdstuk 2). Dit maakt zowel de boeren als financiers nog terughoudender om het risico te nemen
(Maij et al., 2019). Met inzet van collectieve (GLB-)middelen kan ketensamenwerking worden
ondersteund, in die zin dat de meerkosten die veehouders moeten maken en de financiële risico’s die
zij lopen om de houderij diervriendelijker te maken, geheel of ten dele vanuit GLB kunnen worden
gecompenseerd. Interessant is ook dat de Autoriteit Consument en Markt (ACM) op verzoek van de
Nederlandse regering gaat monitoren of boeren voor bovenwettelijke duurzaamheidsinspanningen de
meerkosten wel vergoed krijgen. Ook is de ACM bezig een leidraad op te stellen over mogelijkheden
voor bedrijven om binnen het mededingingsrecht duurzaamheidsafspraken te maken.
Daarnaast is het van belang dat claims met betrekking tot bovenwettelijke niveaus van dierenwelzijn
in keurmerken, concepten en kwaliteitssystemen wetenschappelijk zijn onderbouwd. Het welzijn en de
gezondheid van dieren laat zich als regel het meest betrouwbaar afmeten aan diergebonden
kenmerken. Voedings- en huisvestingsaspecten en door natuurlijk (evolutie) en kunstmatig (fokkerij)
geselecteerde eigenschappen van dieren, in meer of mindere mate onder invloed van het
management en de keuzes van de veehouder bepalen namelijk samen de uitwerking die de houderij
tenslotte op dierenwelzijn heeft. Dierenwelzijn is, ook vanwege het hybride karakter (Leone, 2020),
een onderwerp waarover grote verschillen van inzicht bestaan. Het is niet gemakkelijk meetbaar. De
Taskforce verdienvermogen kringlooplandbouw pleit daarom voor een groeimodel waarbij het niet zo
moet zijn dat er alleen op meetbare aspecten wordt gestuurd, en de niet-, of minder goed, meetbare
aspecten het onderspit delven (Maij et al., 2019). Transparantie is daarbij de nieuwe objectiviteit, die
het maatschappelijk krachtenveld helpt zin en onzin van elkaar te onderscheiden.
EU-ambities in het kader van Green Deal
In de ‘Van boer tot bord’-strategie, kernelement van de Green Deal, wordt een nieuwe strategie voor
duurzame landbouw voorgesteld (EC, 2020). Daarin staat onder andere als ambitie dat in de EU de
totale verkoop van antimicrobiële stoffen voor landbouwhuisdieren en in de aquacultuur tegen 2030
met 50% moet zijn afgenomen. Nieuwe verordeningen betreffende diergeneesmiddelen en diervoeder
met medicinale werking, maar ook andere maatregelen zullen deze doelstelling helpen verwezenlijken.
Ook is het voornemen om het welzijn van dieren verder te verbeteren. Niet alleen, volgens de
Commissie, omdat daarmee eveneens de diergezondheid en de voedselkwaliteit zijn gebaat en er
minder behoefte is aan medicatie, maar ook omdat de burgers dit willen en het helpt de biodiversiteit
in stand te houden. De Commissie wil de wetgeving inzake dierenwelzijn herzien en deze in
overeenstemming brengen met de laatste wetenschappelijke inzichten. Ook wil ze de werkingssfeer
ervan verruimen en de handhaving vergemakkelijken teneinde een hoger niveau van dierenwelzijn te
kunnen waarborgen. Verder geeft de Commissie aan mogelijkheden voor etikettering inzake
dierenwelzijn te onderzoeken om de toegevoegde waarde beter door te geven aan de rest van de
voedselvoorzieningsketen.

32 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

Om dit proces in gang te zetten, is gestart met een zogenaamde ‘fitness check’, die tot doel heeft te
beoordelen in hoeverre desbetreffende wetgeving doelgericht en doeltreffend blijft bij het nastreven
van de ‘Van boer tot bord’-doelstellingen op het gebied van dierenwelzijn, rekening houdend met de
ontwikkeling van wetenschappelijke kennis. Eveneens worden behoeften en verwachtingen van
burgers beoordeeld tegen de achtergrond van de wetgeving zoals deze destijds is vastgesteld. De
‘fitness check’ zal ook trachten mogelijke tekortkomingen in het ontwerp, de reikwijdte of de
uitvoering van de bestaande regels te identificeren, te kijken naar mogelijkheden voor
vereenvoudiging en vermindering van de regelgevingskosten en -lasten, en naar mogelijke hiaten en
verbeterpunten. Deze Europese ambities zorgen stellig voor nieuwe kansen voor dierenwelzijn,
diergezondheid en reductie van gebruik van antimicrobiële stoffen.
Profilering van dierenwelzijn op markten in omringende landen
Zuivel
In 2019 werd voor bijna 4,5 miljard euro aan zuivelproducten geëxporteerd. Hiervan ging circa twee
derde naar de EU-28, waarvan circa 21% naar Duitsland. De overige 1,5 miljard werd geëxporteerd
naar landen buiten de EU (Jukema et al., 2020). De EU is structureel de belangrijkste afzetregio voor
Nederlandse zuivelproducten, met Duitsland, België en Frankrijk met een gezamenlijk aandeel in 2018
van ruim 70% als de belangrijkste afzetmarkten. Nederland is daarnaast van alle lidstaten met een
aandeel van 5% het meest actief op de wereldmarkt (ZuivelNL, 2019).
Vlees
Nederland exporteerde in 2019 voor ruim 8,8 miljard euro aan vlees en eetbare slachtbijproducten,
waarvan 7,0 miljard van Nederlandse oorsprong. Van al het vlees ging 57% naar Duitsland (20%), het
VK (14%) en Frankrijk, Italië en België. Nederland exporteerde in 2019 meer dan drie keer zoveel
naar China als in 2018. Met name door de daar heersende varkenspest steeg de vraag naar
buitenlands vlees sterk. China is daarmee het vijfde exportland voor Nederland geworden (Jukema
et al., 2020).
Eieren
In 2019 werd voor 469 miljoen aan consumptie-eieren, los van overige eieren en ei-producten,
geëxporteerd. Nederland is voor tafeleieren in hoge mate afhankelijk van de export naar Duitsland. Er
ging in 2019 voor ongeveer 381 miljoen euro aan consumptie-eieren over de grens naar Duitsland.
Dat is 81% van de totale export van Nederland. Binnen de EU-28 wordt zelfs 95% van de eieren
afgezet (Jukema et al., 2020).
Dieren
In 2019 bedroeg de export van levende, in Nederland geboren dieren 1,6 miljard euro. De
belangrijkste diercategorieën die werden geëxporteerd waren kippen, varkens, paarden en melkvee.
De belangrijkste exportbestemmingen voor alle levende dieren waren Duitsland (45%), België (15%)
en de VS (10%).
Bovenstaande informatie geeft aan dat Nederland voor de export van zuivel, vlees, eieren en dieren
vooral afhankelijk is van markten in buurlanden, i.c. Duitsland, het VK, België en Frankrijk. Dit zijn
landen waar burgers het welzijn van dieren eveneens belangrijk vinden. In de Eurobarometer (2016)
geeft 75%, 72%, 63% en 68% van de respondenten uit de respectievelijke landen aan bereid te zijn
om voor diervriendelijke producten meer te betalen. Eieren voor de Duitse retail bijvoorbeeld, moeten
voldoen aan het KAT-keurmerk (Kontrollierte Alternative Tierhaltungsformen). Dit keurmerk stelt
bovenwettelijke eisen aan de houderij van leghennen die minder vergaand zijn dan het Nederlandse
Beter Leven-keurmerk (Jukema et al., 2020). Nederland loopt met de ontwikkeling van
dierenwelzijnskeurmerken en duurzaamheidsconcepten voor een brede voedselmarkt in Europa voorop
en kan met de juiste marketing deze ontwikkeling aangrijpen om haar positie op de nabije Europese
markten te versterken.
Omslag naar kringlooplandbouw en noodzaak voor integrale aanpak
De RDA (2020) adviseert om het welzijn van dieren (inclusief diergezondheid) bij de transitie naar
kringlooplandbouw voorop te zetten. De benodigde transitie is een opgave van formaat. Door de

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 33

maatschappelijk gewenste verbeteringen van het welzijn van dieren daarin direct mee te nemen,
kunnen ook flinke stappen worden gezet naar een dierwaardige veehouderij. Imke de Boer, voorzitter
van het forum dat deze zienswijze uitbracht, vat deze uitdaging kernachting samen: ‘Uiteindelijk
moeten we voor de verschillende categorieën productiedieren houderijsystemen ontwerpen die recht
doen aan de principes van kringlooplandbouw én aan het welzijn van het dier.’ Om kringlooplandbouw
uit te werken met aandacht voor dierenwelzijn adviseert de RDA de benoeming van een
adviescommissie met deelnemers uit de verschillende belangengroeperingen. De RDA ziet het als taak
voor deze commissie om dierenwelzijnsvragen te formuleren voor de onderzoeksagenda, parameters
te benoemen voor monitoring van dierenwelzijn en te adviseren over (institutionele) borging van het
welzijn van dieren in Nederland en daarbuiten. De RDA pleit ook voor investeringen in onderzoek
gericht op dierenwelzijn in kringlooplandbouw. Daarnaast wordt het belangrijk geacht binnen Europa
netwerken te versterken en afstemming te verbeteren om een breed draagvlak te creëren voor
borging en verbetering van dierenwelzijn in kringloopsystemen. Dit is een pleidooi voor een
strategische herpositionering, vergelijkbaar met de energietransitie. Zo’n omslag vraagt om zorgvuldig
trekken (vraag) en duwen (aanbod) in de transitie naar nieuwe, integraal duurzame systemen voor
voedselproductie.
Groeiende aandacht van consumenten voor duurzaam voedsel
Volgens de Monitor Duurzaam Voedsel zijn de bestedingen in supermarkten (met ruim 70%
marktaandeel van het supermarktkanaal), in de gehele foodservice en in alle winkels voor duurzame
voeding in 2018 ten opzichte van 2017 gemiddeld met 7% tegenomen (Logatcheva, 2018; zie ook
Bewustwording onder i3, hoofdstuk 4). Het marktaandeel van bestedingen aan duurzaam voedsel in
de totale bestedingen aan voedsel is 11%. Ten opzichte van 2010 (3,5%) en 2011 (4,5%) een
gestage toename, in 2018 vooral in supermarkten. Met uitzondering voor duurzaam vlees- en
vleeswaren, waarin in 2018 geen toename zichtbaar was.
In haar recente rapport geeft de Taskforce verdienvermogen kringlooplandbouw aan dat de aandacht
van consumenten voor duurzame producten groeit (Maij et al., 2019). Zo gaf in 2017 bijna driekwart
(72%) van de consumenten aan dat bedrijven positief moeten bijdragen aan de samenleving. Ook lijkt
de bereidheid om extra te betalen voor duurzame producten (32%) licht toegenomen. In 2016 was dit
nog 29% (GFK, 2017).
Spitsen we dit toe op de marktpositie van Beter Leven-keurmerk, dan blijken twee op de drie
shoppers het belangrijk te vinden dat merken vleesproducten aanbieden die beter zijn voor het
dierenwelzijn (GfK 2020). De prijs van producten met een Beter Leven-keurmerk is nog steeds de
belangrijkste reden voor consumenten om deze producten niet te kopen. Consumenten geven
daarnaast ook aan dat ze er niet bewust mee bezig zijn als ze boodschappen aan het doen zijn.
Ondanks dat van diverse kanten, waaronder de wetenschap, wordt gepleit voor ‘minder, maar beter’
als het vleesconsumptie betreft, zien we dat in het marktaandeel van duurzaam vlees niet terug, net
zomin als in de vleesconsumptie als zodanig (Dagevos et al., 2019).
Innovatieve technologie
Gedrag en gezondheid van dieren zijn belangrijke pijlers van dierenwelzijn, en vormen voor
dierhouders de (biologische) basis voor diergericht management en diergerichte gezondheidszorg.
Daarnaast kan transparantie over het gedrag en de gezondheid van individuele dieren bij burgers de
vrees wegnemen dat dieren op groter wordende bedrijven de nodige zorg ontberen en uitsluitend als
productiemiddel worden gezien. Met informatie over hun gedrag en hun gezondheid kan het dier als
individu worden geprofileerd. Dit sluit daarmee beter aan bij hun referentiekader van burgers en bij
hoe deze zich tot (gezelschaps)dieren verhouden. Zorgvuldige observaties van diergedrag zijn echter
tijdrovend, zeker als het om veel dieren gaat die ook nog eens in de tijd moeten worden gevolgd.
Inzet van innovatieve technologie biedt hiervoor uitkomst. In zijn zienswijze Digitalisering van de
veehouderij stelt de RDA (2019a):
‘Op veehouderijbedrijven zal binnen vijf à tien jaar digitalisering gemeengoed zijn. Dit
heeft ook gevolgen voor de dieren. Er komen steeds meer mogelijkheden om data te
verzamelen, met data te sturen en om data te delen. Zowel kansen als bedreigingen
spelen hierbij een rol. Kansen komen voort uit het sneller beschikbaar komen van meer

34 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

gegevens door de hele veehouderijketen heen en het verbinden van verschillende
gegevens voor nieuwe informatie en inzichten. Veehouders krijgen meer mogelijkheden
om de leefomgeving van de dieren aan te laten sluiten op hun behoeften, met positieve
gevolgen voor gezondheid en dierenwelzijn.’
Bedreigingen kunnen ontstaan uit wat als een verdere instrumentalisering van het dier wordt
beschouwd (Bos et al., 2018), uit de mogelijke afname van de autonomie van dieren en veehouders
en uit de geringere mogelijkheden van consumenten om zich te identificeren met sociaal-culturele
waarden die in voedsel besloten liggen (RDA, 2019a). Evenwel is één van de belangrijkste
aanbevelingen van de RDA dat het bedrijfsleven en de overheid voor het welzijn en de gezondheid van
dieren met name doelvoorschriften moeten formuleren. Dit vanuit het perspectief dat relevante
aspecten van het gedrag en de gezondheid van dieren automatisch meetbaar worden en daarmee het
diergericht management van veehouders kunnen ondersteunen en als criterium kunnen worden
gebruikt voor certificering en kwaliteitsborging.
Bedreigingen
Economische recessie door Covid-19-pandemie met ongewisse gevolgen
Nederland is door zijn gunstige geografische ligging sinds jaar en dag voorstander van vrije(re) handel
en transparante handelsbetrekkingen (Jukema et al., 2020). De buitenlandse handel, ook als het
dierlijke producten en dieren betreft, is voor Nederland van groot belang (zie ook Profilering van
dierenwelzijn op markten in omringende landen). De thuismarkt is immers beperkt. Dat maakt
Nederland niet alleen tot een grote exporteur, maar ook tot een grote importeur. Vooral door de
goede logistieke bereikbaarheid over water en door de lucht en de gunstige ligging ten opzichte van
Duitsland als koopkrachtig achterland. Hoewel Nederland mondiaal handel drijft, vindt het merendeel
(zo’n 75% tot 80%) van de import en export plaats binnen de EU (Jukema et al., 2020).
De coronacrisis legt echter ook de gevaren van onze handelseconomie bloot. In recente
scenariostudies voorspellen gerenommeerde partijen een substantiële krimp van de economie als
gevolg van handels- verstorende maatregelen en ontwrichting van verdienmodellen. Daarbij neemt
ook de toegevoegde waarde van de landbouw, bosbouw en visserij af. Ten opzichte van 2019 wordt
voor 2020 een economische krimp verwacht van 5,7% (Rabobank, 2020). Daarnaast komt de
handelspositie van Nederland onder druk als de afwentelingskosten van dierlijke productie (zoals
milieukosten, dierenwelzijn) moeten worden doorberekend in de kostprijs. Veel producten kunnen
immers ook door andere landen worden geleverd, goedkoper en tegen dezelfde of gunstigere milieuof andere randvoorwaarden (Jukema et al., 2020).
Indien de economische groei in binnen- en buitenland langdurig stagneert en het
consumentenvertrouwen navenant afneemt, zal dit de nadruk op de kostprijs van ons voedsel
versterken. Meer consumenten hebben immers minder te besteden en zullen minder geneigd zijn
extra te betalen voor diervriendelijke concepten en bovenwettelijke niveaus van dierenwelzijn,
geborgd door keurmerken. Tegelijkertijd zal er bij ketenpartijen minder investeringsruimte zijn voor
innovaties en marketing van diervriendelijke producten.
Concurrentie van landen met minder vergaande eisen
Naast genoemde verstoring van handelsstromen als gevolg van opkomende ziekten en beperkende
maatregelen om deze te beheersen, zijn er ook twijfels over het mogelijk ongelijke speelveld dat als
gevolg van internationale handel ontstaat of in stand wordt gehouden (Jukema et al., 2020). Europese
eisen aan dierenwelzijn en diergezondheid worden buiten Europa niet als vanzelf gerespecteerd.
Illustratief hiervoor is de import van eieren in de EU uit Oekraïne. De productieomstandigheden aldaar
voldoen niet aan de Nederlandse wettelijke eisen voor de productie van eieren. Hierdoor ontstaan
scheve concurrentieverhoudingen waardoor de Nederlandse consument medeverantwoordelijk wordt
voor een lager niveau van dierenwelzijn dan in Nederland de norm is. Ook binnen het kader van de
Wereldhandelsorganisatie (WTO) zijn er nauwelijks mogelijkheden om rekening te houden met
maatschappelijke wensen. Niettemin kunnen private partijen uiteraard wél dergelijke eisen stellen
(Jukema et al., 2020). Dat dit ook gebeurt mag blijken uit adviesverzoeken die onderzoekers krijgen
van producenten van buiten de EU over de relevante welzijnsstandaarden en Europese importeisen.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 35

Door toenemende concurrentie meer druk op marges
Bijna 20 jaar geleden startte de Commissie Wijffels (2001) met haar visie op de toekomst voor de
veehouderij de discussie over kostprijs gedreven dierlijke productie. In het volgende citaat is de
conclusie kernachtig samengevat:
‘Binnen de randvoorwaarden van de internationale markt weet de Nederlandse
veehouderij heel goed mee te komen. Het feit dat tweederde van haar productie
geëxporteerd wordt is daarvoor het bewijs. Tegelijk stellen we vast dat daarbij grenzen
worden overschreden. Men gaat teveel voorbij aan de eisen van de Nederlandse
samenleving. Honorering van de maatschappelijke eisen zal de productiekosten van de
Nederlandse veehouderij verhogen, en in die zin haar internationale concurrentiepositie
verzwakken. De uitdaging zal dan ook zijn om extra waarde toe te voegen en die
vertaald te krijgen in marktprijzen. De veehouderij in ons land heeft geen toekomst meer
met strategieën die uitgaan van internationaal kostprijsleiderschap en prijsconcurrentie.
De eisen die onze samenleving stelt sporen niet meer met een dergelijke strategie’ (onze
cursivering).
De door ons gecursiveerde woorden hadden uit de LNV-visie op kringlooplandbouw van september
2018 kunnen komen (LNV, 2018). Enerzijds is er veel gebeurd in verbetering van het welzijn en de
gezondheid van dieren in ketenverband en via diervriendelijke marktconcepten en keurmerken sinds
de eeuwwisseling. Anderzijds is de strategie die uitgaat van internationaal kostprijsleiderschap en
prijsconcurrentie nog steeds bepalend. Het gevolg van dit laatste is de onmogelijkheid om dieren meer
ruimte, afleiding en aandacht te geven omdat dit direct kostprijsverhogend werkt, bekend als de
zogenaamde ‘lock-in’. In een recente analyse van de internationale positionering van de Nederlandse
agrarische sector blijven Jukema et al. (2020) benadrukken dat de sector het accent verschuift van
het behouden van de internationale concurrentiepositie via lage kosten per eenheid product, naar het
zich (nog) meer toeleggen op producten met specifieke kenmerken die verwaard kunnen worden.
Gelet op de waarde die consumenten in Nederland en in onze belangrijkste exportmarkten zeggen te
hechten aan dierenwelzijn, liggen hier met adequate marketingstrategieën kansen.
Huisvestingseisen ten behoeve van milieu en gezondheid
Dierlijke productie met relatief grote aantallen dieren op kleine oppervlaktes in dichtbevolkte gebieden
zorgt voor ultieme uitdagingen op het terrein van milieu, volks- en diergezondheid en dierenwelzijn.
Voor dieren is het uit oogpunt van welzijn bijvoorbeeld beter om over meer (buiten)ruimte te
beschikken, uit oogpunt van milieu kan dat bij de huidige aantallen dieren juist extra risico’s opleveren
voor milieu en diergezondheid. De tijdelijke ophokplicht voor pluimvee om besmetting met aviaire
influenza te voorkomen is hiervan een voorbeeld. Maar ook de uitwerking van luchtwassers op het
stalklimaat en de nadelige gevolgen daarvan voor het welzijn van varkens. Evenals de gevolgen van
de Q-koortsuitbraak in Noord-Brabant en de recente indicaties dat de effecten van de coronapandemie
ernstiger zouden verlopen in gebieden met een slechte luchtkwaliteit als gevolg van een grote
dierdichtheid. Juist vanwege deze ‘waterbed-effecten’ pleit de RDA (2020) in zijn recente zienswijze
om in de ontwikkeling naar de kringlooplandbouw de knellende kwesties integraal aan te pakken met
meer aandacht voor de gevolgen voor het welzijn van het dier. Omdat voor het welzijn van dieren
geen internationale verdragen zijn, zoals voor klimaat, en de bescherming van de volksgezondheid per
definitie hoge prioriteit krijgt, dreigt het welzijn van dieren naar de achtergrond te verdwijnen. De RDA
adviseert om dierenwelzijn (inclusief diergezondheid) voorop te zetten bij de transitie naar
kringlooplandbouw, en de transitie naar kringlooplandbouw juist aan te grijpen om verder te bouwen
aan een dierwaardige veehouderij.

36 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

4

i3 Duurzamer geproduceerd voedsel,
inclusief eiwittransitie

Een kort overzicht van de sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen zoals die in de interviews met
Hans Dagevos en Katja Logatcheva en literatuur naar voren zijn gekomen, zijn in de tabel hieronder te
vinden.

Tabel 3

SWOT Duurzaam voedsel

Sterke punten

Zwakke punten

- Bewustwording in termen van bestedingen aan

- Het ‘normale’ eetpatroon is niet duurzaam.

duurzaamheidskeurmerken en aantal flexitariërs groeit.

- Beleids- en bedrijfsinzet onvoldoende krachtig.

- Samenwerking in de keten.
Kansen

Bedreigingen

- Plantaardige sector en ‘nieuwe’ eiwitten.

- Vermindering van vleesconsumptie duurzaam?
- Gezondheid en vleesvervangers.

Na de introductie van vier oplossingsrichtingen voor verduurzaming van het voedselsysteem in De
macht van het menu (PBL, 2013) wordt deze in enigszins herschikte vorm opgevoerd in het recentere
Dagelijkse kost (PBL, 2019). Achtereenvolgens worden onderscheiden: Duurzamer eten, Minder
voedsel verspillen, Efficiënter produceren en Zorgvuldiger produceren. In De macht van het menu
vielen de eerste twee nog samen onder Anders consumeren, maar voedselverspilling is in tweede
instantie een eigenstandig aangrijpingspunt voor voedselbeleid geworden. Het beleidsbelang dat aan
voedselverspilling wordt gehecht in Den Haag (zie bijvoorbeeld LNV, 2018: 16) en Brussel (EC, 2020:
16) en de bijbehorende inspanningen die op dit terrein worden gedaan in de beleidspraktijk van de
jongste jaren, zullen hieraan bijgedragen hebben. Kijken we vervolgens naar de drie ‘lemma’s’ van
Duurzamer geproduceerd voedsel, inclusief eiwittransitie (i3), Een landbouw die bijdraagt aan een
gezond eetpatroon (i4) en Minder voedselverspilling (i5) die hieronder aandacht krijgen, dan is de
laatste gelijkluidend aan PBL, zullen we i3 vooral in termen van duurzamer eten benaderen door het
accent te leggen op onderwerpen die te maken hebben met een verschuiving in de huidige balans van
dierlijke en plantaardig consumptie, en zal i4 juist ook ingaan op productie- en ketenaspecten, die in
de indeling van het PBL eerder horen bij zorgvuldiger produceren. Productie- en vraagzijde zijn in
werkelijkheid ook verweven, en hetzelfde geldt voor de invulling die de verschillende thema’s hebben
gekregen. We wisselen ook in i3 en i4 tussen aanbod- en vraagzijde van de voedselmarkt, waarbij, als
aangegeven, het zwaartepunt ligt op de consumptiekant. Dit ook vanwege de punten die door de
geïnterviewden zijn genoemd vanuit het perspectief van hun expertise. Evenals het PBL wordt ook in
de onderstaande behandeling van i3, i4 en i5 weinig tot geen nadruk gelegd op Efficiënter produceren.
Het gaat hier in de kern om de optimalisatie van het Nederlandse landbouwsysteem sinds de tweede
helft van de vorige eeuw tot op heden: de op export gerichte, grootschalige, hoogwaardige en
kostenefficiënte productie die gebruikmaakt van veel technologie (precisielandbouw,
agrotechnificatie). ‘Meer met minder’ en ‘bulkboeren’ zijn woorden die in dit geval wel vallen - al dan
niet met de bedoeling aan te geven dat deze vorm van landbouw zijn tijd heeft gehad en plaats mag
maken voor kringlooplandbouw en kringloopboeren. Dat dit laatste niet alleen tot de opvattingen
behoort van enkele vooruitstrevende koplopers in de wereld van landbouw en voedsel mag blijken uit
de boodschap dat transitie nodig en business as usual geen optie is, die de jongste jaren vanuit de
FAO of de VN wordt afgegeven. En dat mag evengoed blijken uit de stellingname die onlangs
betrokken wordt door de Europese Commissie in de ‘Van boer tot bord’-strategie gericht op het
versnellen en vergemakkelijken van het verduurzamingsproces van het Europese voedselsysteem, van
de primaire productie t/m consumptiepatronen (EC, 2020).
Voor de SWOT-analyse wordt dezelfde conceptdefinitie voor duurzaamheid gebruikt als die uit het
rapport van Berkhout et al. (2019: 83), namelijk: ‘Onder duurzaamheid verstaan we hier dat zowel
people, planet als profit in ogenschouw worden genomen bij productie en consumptie.’ Berkhout et al.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 37

(2019) geven bovendien inzicht in de resultaten uit de Monitor Duurzaam Voedsel (Logatcheva, 2018),
bespreken kort wat de stand van zaken in de eiwittransitie is en er wordt aangegeven dat er kansen
zijn in de plantaardige sector om nieuwe producten voor deze eiwittransitie te ontwikkelen.
In de huidige SWOT-analyse worden deze bevindingen bevestigd en aangevuld als we kijken naar
bijvoorbeeld de ontwikkelingen op het gebied van aankoopgedrag van producten met een
duurzaamheidskeurmerk, het aantal flexitariërs, en de nieuwste cijfers van de vleesconsumptie in
Nederland. Tot slot staan we stil bij enkele kansen en bedreigingen van deze eiwittransitie, die aan de
orde zijn gekomen in de gevoerde gesprekken.
Sterkte
Bewustwording in termen van duurzaamheidskeurmerken en flexitariërs
Laten we hier buiten beschouwing dat het onderwerp duurzaamheid voor veel boeren en bedrijven in
de voedingssector een onderwerp van belang is waardoor duurzaamheidsthema’s als
gewasbeschermingsmiddelen of dierenwelzijn op een relatief hoog niveau staan in vergelijking met
veel andere landen, dan komt het duurzaamheidsbewustzijn van consumenten tot uitdrukking in de
bestedingen van Nederlanders aan duurzaam gecertificeerd voedsel. In de Monitor Duurzaam Voedsel
(Logatcheva, 2018) komt duidelijk naar voren dat Nederlanders steeds meer besteden aan duurzame
producten (producten met een duurzaamheidskeurmerk). Nederlanders gaven namelijk in 2018
ongeveer € 4,86 mld. uit aan duurzaam voedsel, ten opzichte van € 4,56 mld. in 2017 (een stijging
van 7%). In beide gevallen komt dit neer op ongeveer 11% van de totale bestedingen aan voedsel.
Ter vergelijking: in 2014 was dit € 2,61 mld., wat toen neerkwam op 7% van de totale
voedselbestedingen. De bestedingen aan biologisch voedsel zijn ook gestegen naar € 1,32 mld. in
2018, ten opzichte van € 1,25 mld. in 2017 (een stijging van 5%). De cijfers van de Monitor moeten
wel op de juiste manier geïnterpreteerd worden: deze zijn namelijk bestedingen in de vorm van geld,
wat inhoudt dat het niet gaat om hoeveelheden in bijvoorbeeld kilogrammen.
Kijkend naar vleesconsumptie is een zogenaamd flexitarisch eetpatroon waarin bewust minder vlees
wordt geconsumeerd, aan het inburgeren. Althans, veel consumenten identificeren zichzelf anno nu als
flexitariër en verschillende surveyonderzoek van de voorbije jaren geven aan dat ten minste 40% of
meer van de Nederlanders wel 3 dagen per week of vaker geen vlees eet bij de warme maaltijd.
Ondanks de maatschappelijke sympathie voor flexitarisme daalt de vleesconsumptie nauwelijks (20102017) tot niet (2018). Evenmin zijn er ‘harde’ getallen waaruit zou blijken dat het aantal vegetariërs
en veganisten zienderogen aan het toenemen is. Dit alles neemt niet weg dat zowel vleesminderaars
(flexitariërs) als vleesmijders (vegetariërs en veganisten), maar ook de ‘reguliere’ vleeseter, zoeken
naar alternatieven voor eiwitbronnen als vlees, zuivel en/of eieren. Een groeiende vraag naar
dergelijke producten biedt marktkansen aan ondernemers. Intussen laat de markt voor plantaardige
vleesvervangers de voorbije jaren groeicijfers zien. Aanwijzingen voor groeiende marktkansen is ook
terug te vinden in een vergelijking tussen 2011 en 2019. In 2011 gaf 16,5% van de (vleesetende)
respondenten aan weleens een vegetarische burger of ander vegetarisch kant-en-klaar alternatief te
eten bij de warme maaltijd in plaats van vlees. In 2019 geeft 32% aan dit te doen bij een
3-componentenmaaltijd zonder vlees en 23,8% bij een combinatiemaaltijd (eenpansgerecht,
maaltijdsalade, en dergelijke) zonder vlees. Vegetarische vleesalternatieven beginnen kennelijk hun
weg te vinden naar vleesetende consumentensegmenten.
Op basis van onderzoek is er zeker niet één doorslaggevend motief aan te wijzen om minder vlees te
consumeren. Het gaat veelal om diverse motieven. Bovendien gaat het niet alleen om ‘principiële’
motieven als zorg over milieu of dierenwelzijn, maar ook om persoonlijke, zoals het
gezondheidsmotief, of praktische, zoals variatie op het bord en het beschikbare boodschappenbudget.
Segmentatiestudie is wel behulpzaam om (mede) op basis van verschillende motieven tot clusters te
komen, zodat er onder de consumenten een groep is aan te wijzen die bijvoorbeeld veel waarde hecht
aan de milieubelasting die met vleesproductie samengaat en vooral vanwege dit aspect gemotiveerd is
om vleesconsumptie te minderen. Dit is dan een groep die eventueel als de groep van klimatariërs is
te bestempelen.

38 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

Samenwerking in de keten
Primaire producenten, industrie en detailhandel werken op verschillende niveaus samen om
verduurzaming een vast onderdeel te laten maken van de voedselketen, bijvoorbeeld in de ‘Alliantie
Verduurzaming Voedsel’. Andere samenwerking en initiatieven in de voedselketen met als doel
verminderen van uitstoot van broeikasgassen, sluiten van de mestkringloop en stimuleren van de
opwekking van hernieuwbare energie, stimuleren productie en retail van ‘groene’ duurzame eiwitten
zijn respectievelijk: ‘Toekomst visie Duurzame Veehouderij’ en ‘Green Protein Alliance’ (RIVM, 2017).
Samenwerking op een andere manier is aanwijsbaar in sommige ketens in de zin van samenwerking
tussen boeren met andere partijen om een afzetketen van producten met een duurzaam keurmerk op
te zetten. Hier is te denken aan Livar-varken en horeca of aan Kipster en Lidl. Een andere
samenwerking is als sommige innovatieve boeren zich verbinden aan de eiwittransitie of meer in het
bijzonder de trend van vleesarm of vleesloos eten, zoals in het geval van champignonteler Koolen die
met vegahamburgers komt, de zeeboerderij van Seaweed Harvest Holland in de Oosterschelde, of het
Dutch Soy initiatief, een samenwerking tussen bio-groentetelers en een bio-groentehandelaar.
Tegenover dergelijke voorbeelden van ketensamenwerking is globaal gesproken ook op te merken dat
het samenwerkingsniveau onder boeren vaak laag is en weinig prioriteit krijgt. Op coöperaties na,
blijft onderlinge boerensamenwerking dan wel samenwerking tussen boeren en andere ketenpartijen
zoals afnemers moeilijk - ook op het gebied van duurzaamheid.
Zwakte
Ongebalanceerd consumptiepatroon
Naar aanleiding van de jongste Voedselconsumptiepeiling (VCP) 2012-2016 (RIVM, 2018b) wilde het
RIVM graag positieve conclusies voorop stellen en deze waren te vinden in voorzichtige verbeteringen
die te zien zijn in het Nederlandse voedingspatroon gedurende de looptijd van de peiling. Zoals ook is
omschreven in Berkhout et al. (2019) is de groente en fruit consumptie onder de 4.000 deelnemende
Nederlanders aan de VCP nog wel beneden de door de Gezondheidsraad aanbevolen hoeveelheden
van 250 gram groente en 200 gram fruit gemiddeld per dag, maar is er wel een verbetering te zien
tussen de periodes 2007-2010 en 2012-2016, respectievelijk (3% meer groente (131 gram) en 8%
meer fruit (120 gram)). Niet toevallig dat hetzelfde RIVM, evenals andere kennis- en
adviesinstellingen, zoals het PBL in Dagelijkse kost (2019), ook aangeven dat het gemiddelde
eetpatroon van Nederlanders gezondheidsverlies oplevert evenals een stevige milieudruk. Over het
algemeen is het zo dat we van de productcategorieën en voedingsstoffen waar we meer van zouden
mogen eten (groenten en fruit, vezels, vis) te weinig consumeren en van datgene waar we minder van
zouden mogen eten volgens de richtlijnen goede voeding/Schijf van Vijf (zoals rood vlees, zout,
verzadigd vet), daar eten we teveel van (PBL, 2013: 55; PBL, 2019: 44). Een dergelijk ‘normaal’
voedingspatroon is in onbalans met de Schijf van Vijf en leidt sneller tot een overconsumptie van
calorieën en eiwitten. Waarbij voor de eiwitverhouding ook nog eens geldt dat hier de balans tussen
plantaardig en dierlijk eiwit in onbalans is geraakt in de afgelopen 60 jaar, door een verandering in de
verhouding van 60/40 naar een omgekeerde 40/60-verhouding (Dagevos, 2018). De Europese
Commissie vatte onlangs de breedgedeelde (wetenschappelijke) opinie nog maar eens samen met de
volgende woorden:
‘De huidige voedselconsumptiepatronen zijn, zowel vanuit de volksgezondheid als vanuit
het milieu bezien, onhoudbaar. Terwijl de gemiddelde inname van energie, rood vlees,
suikers, zout en vetten in de EU de aanbevolen hoeveelheden blijft overstijgen, is de
consumptie van volkoren granen, groenten en fruit, peulvruchten en noten onvoldoende.
[...] Overstappen op een meer plantaardig voedingspatroon met minder rood en bewerkt
vlees en met meer groenten en fruit zal niet alleen de risico’s op levensbedreigende
ziekten, maar ook de impact van het voedselsysteem op het milieu verkleinen.’ (EC,
2020: 15)
Met een specifieke blik gericht op vleesconsumptie, zien we dat het in de 21e-eeuwse trends hooguit
om een pondje meer of een ons minder gaat in de hoeveelheid vlees dat wordt geconsumeerd per
persoon per jaar, niet om duidelijke trendbreuken. En zeker geen duidelijke en aanhoudende
afnemende trend die je wellicht zou verwachten gegeven de aandacht voor vlees en de impact
daarvan op het milieu, voor vleesminderen en het groeiende aanbod van alternatieven voor vlees, zie

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 39

ook de grafiek hieronder. Een stijgende/hoge welvaart leidt volgens het RIVM (2017) tot meer
vleesconsumptie - en een van de redenen is om verwachtingen over een significante daling van de
vleesconsumptie te temperen.

90
80
70
60

Paardenvlees
Schapen- en geitenvlees

50

Kalfsvlees
Rundvlees

40

Pluimveevlees

30

Varkensvlees

20
10
0

2005

2006

Figuur 1

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Ontwikkeling vleesconsumptie Nederland, vleesverbruik per hoofd van de bevolking in

Nederland, 2005-2018
Bron: Dagevos et al. (2019: 8).

Beleids- en bedrijfsinzet onvoldoende krachtig
Er is kritisch te kijken naar en oordelen over de mate waarin beleid en bedrijf inzet op duurzaamheid.
Enerzijds is er op tal van manieren overheids- en bedrijfsbeleid dat inzet op het bevorderen van
duurzamer produceren en het helpen van consumenten de duurzame keuze te maken. We hoeven er
de brieven aan de Tweede Kamer vanuit het ministerie van Landbouw, de jaarverslagen van bedrijven
of de gesloten convenanten of akkoorden van de laatste paar jaar er maar bij te pakken. Anderzijds
verloopt de transitie naar duurzaam geproduceerd voedsel langzaam, bestaat er politieke huiver voor
het maken van scherpe keuzes, heeft de landbouw te maken met padafhankelijkheden, lock-ins en
subsidiestromen die belemmeren, en is er een afwegingskader met verschillende
duurzaamheidsthema’s en conflicterende waarden en belangen. Bovendien variëren de ideeën over
aanpak van bijvoorbeeld een meer ‘systeembewust voedselbeleid’ dat zich kan weren tegen een
dynamisch, globaal en complex systeem (PBL, 2019: 10) tot het certificeren van producten die
(bovenwettelijke) duurzaamheidseisen stellen. De onderzoeksgelden die vanuit overheid als via
publiek-private samenwerking beschikbaar zijn om beleidsdoelen te ondersteunen via het maken van
studie van duurzame eiwitconsumptie en eten in balans met de Schijf van Vijf, zijn vooralsnog
bescheiden.
Kansen
Plantaardige sector en ‘nieuwe’ eiwitten
In het rapport van Berkhout et al. (2019: 84) wordt al kort ingegaan op kansen die de eiwittransitie
kan bieden voor ondernemers in de tuin- en akkerbouw. De veranderingen omtrent kortere ketens en
online verkoop kunnen hierbij helpen. In onze analyse gaan we iets verder in op de ontwikkelingen in
de producten die er nu al zijn.
Er zijn grote verschillen tussen het aanbod van zogenaamde nieuwe eiwitten als daaronder
kweekvlees, plantaardige eiwitten, algen/zeewieren/waterlinzen, insecten en peulvruchten worden
verstaan. De laatstgenoemde kennen we al langer in het Nederlands/westers dieet, terwijl insecten
juist niet daartoe behoren en dit ook één van de belangrijke redenen is dat insecten zo moeilijk

40 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

toegang vinden in het westers dieet. Kweekvlees is nog helemaal niet op de markt en het zal ook nog
wel een tijdje duren voordat kweekvlees enige markt heeft veroverd van enige omvang, terwijl
plantaardige vleesvervangers steeds meer worden aangeboden, meer schapruimte krijgen en in
assortiment toenemen (eenzelfde soort normalisering in het aanbod geldt ook voor plantaardige
melkvervangers overigens). De opschaling begint hier enige vorm te krijgen terwijl die van
kweekvlees nog moet beginnen. Algen en zeewier zouden als groente uit de Noordzee en in het kader
van het Noordzee Akkoord wel eens een serieuze boost kunnen gaan krijgen de komende jaren.
Belangrijkste ontwikkelingen momenteel lijken ten eerste die in de verdere verbetering en opschaling
van plantaardige vleesvervangers (denk ook een WUR-project Plant Meat Matters dat gericht is op een
nieuwe generatie vleesvervangers op basis van plantaardige ingrediënten, in het bijzonder ook een
zoektocht naar het maken van plantaardige biefstuk). En ten tweede is het onzeker of de potentie van
kweekvlees als ‘game changer’ ook een begin gaat maken om ingelost te worden. In beide gevallen is
er recentelijk het nodige kapitaal in geïnvesteerd om de ontwikkelingen een stimulans te geven. De
ontwikkelingen in insecten en peulvruchten zijn minder spectaculair vooralsnog, al wordt in beide
energie gestoken. Als het om insecten gaat vooral ook in onderzoek naar mogelijkheden en veiligheid
van insectenteelt en de toepassing van insecten als veevoer - in eerste instantie. De belangrijkste
ontwikkelingen spelen zich achter het schap af, zogezegd. In het geval van peulvruchten doen de
belangrijkste ontwikkelingen zich in het schap voor: er worden nieuwe producten en
maaltijdmogelijkheden aangeboden om de consumptie aan te moedigen. Over peulvruchten
gesproken, in een vergelijking tussen vijf eiwitalternatieven voor vlees (insecten, kweekvlees,
plantaardig vleesvervangers, algen en peulvruchten) zorgen de benodigde energie die nodig is om de
eerstgenoemde vier te produceren en bewerken ervoor dat peulvruchten als het meest duurzaam zijn
aan te merken (Van der Weele et al., 2019). Zoals ook voor veel reguliere voedingsproducten geldt
dat het niet altijd eenvoudig of eenduidig is vast te stellen wat de ‘groenheid’ van producten is, zo
geldt ook voor alternatieve eiwitproducten dat hier het laatste woord nog niet over gesproken is en
evenmin dat de ontwikkelingen stilstaan.
Bedreigingen
Vermindering van vleesconsumptie duurzaam?
In algemene zin heeft vlees een grote ecologische voetafdruk. Meer specifiek echter is het ene stukje
vlees het andere niet als het om milieubelasting (in het bijzonder: emissie van broeikasgassen)
uitgaat: terwijl die van rundvlees over het algemeen hoog is, is die van kip relatief laag. Eveneens is
er de breedgedeelde opvatting dat het minder duurzaam is om vlees helemaal te schrappen dan een
bescheiden hoeveelheid vleesproductie en -consumptie te handhaven in het voedselsysteem (van de
toekomst). Deze visie op de plaats van veehouderij en vlees eten krijgt recentelijk weer nieuwe
actualiteit en aandacht in het kader van kringlooplandbouw waarin dieren een belangrijke schakel zijn
in het sluiten van voedselketens. Vermindering van vleesconsumptie reduceert de milieubelasting,
maar dit algemene verband ontslaat ons er niet van ook oog ervoor te hebben dat we bijvoorbeeld ook
duurzaamheidswinst zouden boeken als we dieren van kop tot staart opeten. Of dat we verder kijken
en zien dat dit vaak weer resulteert in producten zoals worst, die weer minder gezond zijn (RIVM,
2017). Kortom, het gevaar ligt op de loer dat nuances en complexiteit uit het oog worden verloren als
vleesproductie en -consumptie integraal worden verketterd. Om duurzaamheid en gezondheid beide te
stimuleren is er beleid nodig dat beide meeweegt.
Gezondheid en vleesvervangers
Peulvruchten mogen worden aangewezen als het minst betwist als het om de gezondheid ervan gaat.
Algen, zeewier en insecten hebben eveneens de nodige gezonde kwaliteiten en worden bovendien
vooralsnog en voornamelijk anders geconsumeerd dan bijvoorbeeld peulvruchten of plantaardige
vleesvervangers - namelijk als een ingrediënt van een ander eindproduct (zeewier in de pasta of een
saus, insectenmeel in een koekje of vermalen in een hamburger).
De meeste discussie is er op het gebied van gezondheid over vleesvervangers. Waren die tot een
aantal jaren geleden nog behoorlijk zout en voorzien van verzadigd vet, er is intussen de nodige winst
geboekt. Dit neemt niet weg dat er nog altijd het nodige verschil bestaat tussen vleesvervangers. De
Consumentenbond noteerde in februari 2020, naar aanleiding van een test, dat een kwart van de

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 41

65 meegenomen vegaburgers een hoeveelheid zout bevat die boven de geadviseerde hoeveelheid van
de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum ligt. Het zoutgehalte van zo’n driekwart van de burgers is
dus in orde, wat een grote vooruitgang is met een aantal jaren geleden. Hoewel de meeste
vegaburgers flink minder verzadigd vet bevatten dan ‘gewone’ burgers zit in de vleesvervangers toch
nog wel gemiddeld 2,5% ongezond verzadigd vet, aldus de Consumentenbond. Burgers op basis van
soja-eiwit komen het meest in de buurt van echt vlees als het om eiwitgehalte gaat. Peulvruchten- en
groenteburgers zijn minder eiwitrijk. Maar dit betekent niet automatisch dat ze minder gezond zijn
omdat Nederlanders doorgaans een eetpatroon hebben waarin sprake is van een overconsumptie van
eiwitten. In de vleesvervangers zit over het algemeen ook voldoende ijzer, constateert de
Consumentenbond. Al met al betekent dit dat productverbeteringen in plantaardige vleesvervangers
hun vruchten afwerpen. Plantaardige vleesvervangers als louter een bedreiging zien in het licht van
gezondheid is op basis van bovengeschetste uitkomsten ongenuanceerd: er kan niet (langer) beweerd
worden dat vleesvervangers ongezond zijn (in vergelijking met vlees). Dit neemt niet weg dat er
voorlopig zeker wel discussie zal blijven bestaan over vleesvervangers en de gezondheidswaarde van
de voedingsstoffen die ze bevatten.

42 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

5

i4 Een landbouw die bijdraagt aan
een gezond eetpatroon

Een kort overzicht van de sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen zoals die in het interview met
Katja Logatcheva en vanuit enige aanvullende literatuur naar voren zijn gekomen, zijn in de tabel
hieronder te vinden.

Tabel 4

SWOT Gezond eetpatroon

Sterke punten

Zwakke punten

- Genoeg productie van gezonde producten te krijgen.

- Het voedselsysteem is niet alleen op gezondheid gericht,
maar onder andere ook op (ultra)bewerkt
(gemaks)voedsel, met nadelige impact op positie van
primaire producent in voortbrengingsketen.
- Kloof tussen de boer en de burger en de beperkte schaal
van directe afzetkanalen van onbewerkt voedsel van boer
naar burger.

Kansen

Bedreigingen

- Korte keten is in ontwikkeling.

- Voedsel produceren zonder boer of land.

- Nieuwe producten zoals snoepkomkommers en

- Aankoop- en consumptiepatronen veranderen maar

snoeptomaatjes.

langzaam.

Het onderwerp landbouw en gezondheid is in het rapport van Berkhout et al. (2019) niet specifiek
naar voren gekomen. In de huidige SWOT komt ook naar voren dat de informatie over dit onderwerp,
in vergelijking met de andere thema’s, summier is, wat ook betekent dat de SWOT niet volledig
ingevuld kan worden. Desalniettemin wordt hieronder een aantal aanvullingen toegevoegd.
Sterktes
Genoeg gezonde producten te krijgen
De landbouw (primaire productie) is bij uitstek de sector die gezonde producten produceert tegen
aantrekkelijke prijzen. Voedsel is volop beschikbaar en betaalbaar. Er zijn in dit opzicht weinig
belemmeringen om een voedingspakket samen te stellen met voedingsproducten die de basis vormen
van de Schijf van Vijf. Het is dus alleszins mogelijk om op basis van de producten uit de landbouw een
gezond eetpatroon te faciliteren. Op dit moment produceert Nederland zelfs meer dan dat wij op
zouden kunnen.
Zwaktes
Afhankelijke positie van primaire producenten
Een keerzijde van het tegenwoordige voedingsland van overvloed dat Nederland is, is dat een groot
deel van de voedingsmiddelen uit samengestelde voedingsmiddelen bestaat, waaronder ultrabewerkte voedingsmiddelen (RIVM, 2017). Die producten zijn bij uitstek vaak te vet, te zout, te zoet.
Bovendien zijn het deze producten die veelal domineren in de voedselomgeving van Nederland. De
ongezonde voedingskeuzes wordt gefaciliteerd door het overvloedige aanbod van bewerkt voedsel,
snoep, suikerhoudende dranken, alcohol, etc. op tal van locaties (PBL, 2019). De landbouw levert
momenteel de grondstoffen voor deze producten en is ook afhankelijk van de opbrengsten voor deze
eindproducten, waaraan in heel wat gevallen tijdens de bewerking minder gezonde toevoegingen zijn
gedaan. Het PBL (2019: 10) wijst daarom op het belang om na te denken hoe dit systeem is te
verbeteren door dergelijke afhankelijkheid van inkomsten te verminderen. Inkomsten die tegelijkertijd
de basis zijn om überhaupt in duurzaam en gezond te kunnen investeren. Een boer die rood staat kan
niet vergroenen, is een gevleugelde uitspraak de laatste tijd om te illustreren dat gebrekkig
verdienvermogen onder boeren nogal haaks staat op de roep om verduurzaming en productie-

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 43

innovaties in gezond voedsel in de primaire sector. Het is dus geen vanzelfsprekendheid dat het
boerenbedrijf voldoende financieel sterk is om te investeren en innoveren in duurzamer en gezonder
voedsel.
Kloof boer-burger
Sinds het begin van deze eeuw wordt er gerept van de ontstane kloof tussen de boer en de burger.
Boeren, zo is de teneur, hebben het maatschappelijk contact met burgers-consumenten verloren en
voelen zich onbegrepen en ondergewaardeerd, terwijl burger-consumenten weinig idee hebben hoe
hun voedsel wordt gemaakt (om maar te zwijgen over hoe er zelf iets lekkers van te maken), waar
het vandaan komt en hoe belangrijk het is dat er ook eten van eigen bodem afkomstig is. Er is dus
niet alleen een fysieke afstand tussen ‘burgerwereld’ en wat zich op boerenerf of achter staldeur en
fabriekspoort afspeelt, maar vooral ook een mentale afstand. Zodoende begrijpen boer en burger
elkaar over en weer niet altijd goed, weten vaak onvoldoende wat er speelt, waardoor onderling
respect en vertrouwen er gemakkelijk bij inschiet. PBL (2019: 130) draagt hiervoor de volgende
oplossingsrichting aan: ‘Voedselproducenten en consumenten moeten opnieuw met elkaar worden
verbonden in lokale en regionale netwerken. Overheden en ngo’s moeten alternatieve
voedselnetwerken actief ondersteunen.’ Hoewel in de huidige coronatijd sprake lijkt te zijn van een
verdere opleving in de belangstelling voor de directe verkoop van voedsel op de boerderij of in de
streek aan consumenten, is de schaal en het marktaandeel van dergelijke initiatieven, hoe belangrijk
en constructief ook, op het totaal van een geringe orde (Berkhout et al., 2019; Van der Meulen et al.,
2019). Bovendien is het afwachten of de huidige consumentenbelangstelling voor boerderijwinkel of
streekbox zal beklijven in de nabije toekomst.
Kansen
Korte keten
Zoals ook Berkhout et al. (2019: 81) aantekenen, is de verbinding tussen primaire producent en
consument van groot belang, zowel voor het verdienvermogen van de boeren als voor hun
(machts)positie in de keten. De korte keten biedt hier kansen. Voorbeelden van een korte keten zijn
de boerderijwinkel en het verkopen van lokaal voedsel. De kortere ketens zijn steeds populairder,
maar ontberen in sommige gevallen nog efficiëntie. Het gebruik van internet kan daarbij helpen overigens niet alleen voor wat de verkoopmogelijkheden betreft maar ook om het verhaal van het
product en de producent aan consumenten over te brengen waardoor ook op deze manier het contact
gemaakt wordt en ‘de beleving en de bezieling’ gecommuniceerd. Voordelen en kansen binnen deze
korte ketens zijn dat consumenten vaker in aanraking komen met het primaire bedrijf. Ondanks dat
deze initiatieven recentelijk een bloei doormaken, kopen consumenten de meeste voeding bij de
supermarkt. Overigens kan met het specifieke oog op gezondheid of duurzaamheid niet gezegd
worden dat producten vanuit de korte keten per definitie gezonder of duurzamer zouden zijn dan
voedsel vanuit gangbare productieketens. Dit neemt niet weg dat er consumenten zijn die dergelijke
producten wel als lekkerder of gezonder beoordelen. En verder is aan te nemen dat het consumenten
eveneens te doen zal zijn om ‘de gunfactor’ en ‘het goede gevoel’ als ze sympathie koesteren voor
lokaal eten.
Nieuwe producten
Met name binnen de glastuinbouw is er een aantal initiatieven dat ervoor zou kunnen zorgen dat
consumenten gezonder kunnen eten. Dat komt doordat er productspecifiek differentiatie plaats kan
vinden. Dit is bij de reguliere landbouw vaak niet mogelijk. Het graan van de ene boer verschilt
namelijk weinig van de andere boer (op eventuele keurmerken na). Een voorbeeld van
productdifferentiatie in de glastuinbouw zijn snoepkomkommers en snacktomaten. Deze producten
zorgen er namelijk voor dat consumenten een substituut hebben voor de (bewerkte) ongezonde
snacks en zijn een toepassing op reguliere producten. De voornaamste reden van deze ontwikkeling is
vaak niet gezondheid, maar meer economisch en toegespitst op behoeften en voorkeuren van
bepaalde consumenten. Uiteraard kan het verschijnsel van ‘decommodificatie’ behalve in genoemde
voorbeelden nog tal van nieuwe kansen geven aan de voedselketensector. Meer algemener geldt dat
verschraling van het assortiment door monocultuur van bijvoorbeeld langer houdbare rassen en
soorten kansen biedt aan (‘vergeten’) producten die consumenten kunnen verrassen. Meer algemener
geldt eveneens dat er onder consumenten ook belangstelling is voor ‘back to basics’, dat zich hier uit

44 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

in belangstelling voor onbewerkt eten van onbesproken kwaliteit (dat wel een goed verhaal heeft en
een goed gevoel geeft). Eerlijk en eenvoudig zijn dan trefwoorden met aantrekkingskracht.
Bedreigingen
‘Boerloos eten’
Deels toekomstmuziek, deels volop in concrete ontwikkeling en toepassingen is eten dat in fabriek of
laboratoriumsetting wordt gefabriceerd. Er is geen grondgebonden primaire landbouw meer voor
nodig. Een primaire procent is geen moddergelaarsde boer maar een overschoenen dragende laborant
of technicus. Groenten uit de vertical farm of ons stukje vlees uit de kweekvleesbioreactor zijn
voorbeelden van eten waar geen boer, zoals we die nu kennen althans, aan te pas komt. Hoewel deze
ontwikkelingen niet per se ten koste hoeven te gaan van het boerenbedrijf lijken de bedreigingen voor
het verdien- en bedrijfsmodel van de primaire producent eerder groot dan klein. Opvallend is dat het
zowel in de LNV-visie op kringlooplandbouw (2018) als in de ‘Van boer tot bord’-strategie van de
Europese Commissie (2020) tevergeefs zoeken is naar wat bijvoorbeeld de betekenis (kansen,
bedreigingen en voor wie?) van kweekvlees binnen de neergelegde perspectieven is of zou kunnen
zijn. Voor wat specifiek de gezondheidswaarde van voedingsproducten betreft biedt het grond- of zelfs
boerloze eten het nodige potentieel omdat heel gecontroleerd en met de inzet van hightech
geproduceerd kan worden. Bovendien interacteren deze ontwikkelingen met de vermenging van food
en farma. Eveneens zijn ze te verbinden aan de voortgang die geboekt wordt op het terrein van op
maat gemaakte voedingsadviezen en op het individu afgestemde voedingsmiddelen (personalised
nutrition).
Langzame verandering in consumptie
Kopen en koken van eten is omgeven met gewoontes en routines. Patronen daarin en het verleggen
van ‘eetnormen’ veranderen meestal maar traag en mondjesmaat. Zeker veranderingen in eetcultuur
en eetgedrag in de ‘goede’ richting. Niet in de laatste plaats omdat de voedselomgeving frequent
weinig faciliterend is aan het aantrekkelijker maken van de gezonde en duurzame keuze (zie ook EC,
2020: 4). De bovengeschetste ontwikkeling in de vleesconsumptie zijn hier een illustratie van. De
langzame verandering in de bestaande eetcultuur gevoegd bij de constatering dat het gevestigde
eetpatroon van de meeste consumenten niet gezond is, maakt dat deze inertie in het
voedselconsumptiegedrag niet in het voordeel uitpakt van een gezond eetpatroon.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 45

6

i5 Minder voedselverspilling

Een kort overzicht van de sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen zoals die in het interview met
Toine Timmermans en enige aanvullende literatuur naar voren zijn gekomen, zijn in de tabel hieronder
te vinden.

Tabel 5

SWOT Voedselverspilling

Sterke punten

Zwakke punten

- Nederland heeft zich gecommitteerd aan 50% minder

- Cijfers voedselverspilling zijn nog hoog.

voedselverspilling.
- Vermindering voedselverspilling bij consumenten (20102019).
Kansen

Bedreigingen

- Nieuwe initiatieven, met nieuwe kansen.

- Consumentenacceptatie en -vertrouwen van nieuwe

- Innovaties (technisch).

initiatieven.

- Kringlooplandbouw: nieuwe verwaarding van reststromen. - Kringlooplandbouw kan fraudegevoelig zijn.
- Transparantie over voedselverspilling in de retailsector.

- Actualiteit van coronacrisis.

In het rapport van Berkhout et al. (2019) is er al op een aantal punten ingegaan op voedselverspilling.
Met name de verspillingscijfers en doelstellingen geformuleerd van de Sustainable Development Goals
komen aldaar aan bod. Aangezien er inmiddels een nieuwe versie van de Monitor Voedselverspilling
(Soethoudt en Vollebregt, 2019) is, zijn deze cijfers hier aangepast en vernieuwd. Daarnaast wordt in
het rapport van Berkhout et al. (2019) gesproken over wat verbeterd kan worden om
voedselverspilling tegen te gaan. In deze versie van de SWOT gaan we daar dieper op in op basis van
het expertinterview.
Sterkte
Concrete doelstellingen
Zoals in Berkhout et al. (2019) is aangegeven heeft Nederland, net als alle andere landen binnen de
Europese Unie, zich gecommitteerd aan het Sustainable Development Goal (12.3), waarin staat dat
voedselverspilling in 2030 gehalveerd moet zijn ten opzicht van het jaar 2015. De stichting Samen
tegen voedselverspilling ontwikkelt meerdere initiatieven en ideeën met de opzet om
voedselverspilling te verminderen in de gehele voedselketen. Dit gebeurt enerzijds door
voedselverspilling te verminderen of te voorkomen en anderzijds door de reststromen die er zijn te
verwaarden. Dit idee is gebaseerd op de ‘‘Ladder van Moerman’’ waarbij het voorkomen, verminderen
en verwaarden het meest wenselijk is en waarbij bijvoorbeeld composteren, verbranden en storten het
minst wenselijk is. Oftewel, in chronologische volgorde van wenselijk naar minst wenselijk: preventie,
reductie, recyclen en afval (Samen tegen voedselverspilling, 2020).
De stichting probeert met diverse initiatieven ervoor te zorgen dat er een ecosysteem is van bedrijven
en publieke organisaties met een gezamenlijk doel: halvering van voedselverspilling. Uiteindelijk kan
een vermindering van het voedsel dat verspild wordt ertoe leiden dat er voldoende goed voedsel is
voor een groeiende wereldbevolking. In totaal onderscheidt de stichting vier verschillende manieren
van aanpak, die aangeven waar de zwakheden momenteel liggen, maar tegelijkertijd tonen waar er
gezocht wordt naar oplossingen om voedselverspilling tegen te gaan:
• Samen meten, betekent dat het monitoren en meten van voedselverspilling belangrijk is om te
kijken hoe Nederland er nu voor staat en welke interventies en initiatieven bijdragen aan het
gewenste effect. Het gaat hierbij om de effecten van de individuele en gezamenlijke aanpak.
• Samen met organisaties, houdt in dat het probleem alleen opgelost kan worden als de krachten van
de gehele keten, koplopers en stakeholders worden gebundeld.

46 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

• Samen met consumenten, betekent dat er diverse veranderingen moeten plaatsvinden wat betreft
het gedrag van consumenten. Initiatieven die hieronder vallen zijn: campagnes, living labs en
diverse andere gedragsinterventies.
• Samen de regels veranderen, houdt in dat de stichting zich in zet om wetgeving en politieke
instrumenten in te zetten om de circulaire economie te stimuleren.
Minder voedselverspilling bij consumenten
De consument is momenteel de grootste verspiller en betaalt in principe ook alle verspilling. Dit wil
niet zeggen dat consumenten alleen blaam treft. Zo wordt er ongeveer 25% te veel geproduceerd
voor de consument en dit resulteert dan ook in veel voedselverspilling. Kijkend naar de cijfers van de
consument dan gooit de gemiddelde Nederlandse consument jaarlijks zo’n 34 kg voedsel weg (in
2019). Dit is ten opzichte van het jaar 2016 bijna 7 kg minder en in vergelijking met 2010 zelfs een
vermindering van 29%. De voornaamste producten die momenteel worden verspild zijn brood, zuivel,
groente en fruit, oftewel voornamelijk verse producten met een relatief korte houdbaarheidsdatum
(Milieu Centraal, 2019). De daadwerkelijke redenen waarom consumenten minder verspillen laten zich
niet precies aanwijzen. Bekende barrières voor het reduceren van voedselverspilling zoals het risico
willen vermijden om ziek te worden of willen voorkomen dat er te weinig eten in huis respectievelijk
op tafel komt, zijn mogelijk enigszins afgenomen. Het laat zich vermoeden dat factoren van belang in
dit kader zijn dat er sprake is van een toename in het bewustzijn en aandacht voor de problematiek
rondom voedselverspilling. Het zich bewust zijn van voedselverspilling is namelijk de afgelopen 10 jaar
gestegen. Momenteel is 90% van de Nederlandse bevolking zich bewust van voedselverspilling en wil
dit verminderen. Dit zijn evenwel factoren op het niveau van informatie. Belangrijk genoeg, ook al
omdat in dit verband het punt is te maken dat consumenten nog niet altijd weten dat wanneer de
houdbaarheidsdatum is overschreden, dit niet gelijkstaat aan weggooien. Maar los van het
informatieve, zijn consumenten mogelijk ook verder te helpen in het bevorderen van verminderen van
voedselverspilling door het gebruik van een keukenweegschaal te promoten, verbetering van
portiegroottes in verpakkingen of de normalisering van een wekelijkse ‘kliekjesdag’.
Zwaktes
Cijfers voedselverspilling zijn nog hoog
In het rapport van Berkhout et al. (2019) is al een aantal cijfers gedeeld over de huidige stand van
zaken met betrekking tot voedselverspilling. De nieuwste cijfers geven aan dat in Nederland (in 2017),
in totaal tussen de 1,81 en 2,51 miljoen ton voedsel is verspild. Omgerekend naar kilo’s per hoofd van
de bevolking, komt dat erop neer dat in Nederland ongeveer tussen de 106 en 147 kilo voedsel wordt
verspild per persoon. Van de te vermijden reststromen (dit zijn eetbare reststromen) wordt 15-20%
veevoer en wordt ruim 50% verbrand als afval. Van de potentieel vermijdbare reststromen (‘geen
bijproduct en eetbaar, maar om economische, technologische, wettelijke of productintrinsieke redenen
niet in de voedselketen gebleven’ (Soethoudt en Vollebregt, 2019: 1)) vindt ongeveer 30% zijn
bestemming in veevoer of vergisting en wordt de overige 70% gecomposteerd. Kijkend naar het
aandeel van reststromen dat wordt geloosd, gestort of verbrand, is in 2017 ten opzicht van 2016 een
lichte daling te zien van 2%. Oftewel, 2% die nu behoort tot een meer hoogwaardige bestemming van
de voedselresten (Soethoudt en Vollebregt, 2019).
Ondanks de eerder benoemde afname van het voedsel dat wordt verspild door consumenten zijn de
aantallen nog steeds hoog en daarmee samenhangend moet er dus nog veel worden gedaan om de
doelen, die eerder zijn genoemd, te behalen. Ook laten de cijfers uit de Voedselverspillingsmonitor
zien dat er nauwelijks veranderingen plaatsvinden wanneer gekeken wordt naar de totale
hoeveelheden verspilling in de periode dat er gemeten is (2009-2017). Sinds begin 2018 is vanuit de
overheid het doel om meer grip te krijgen op voedselverspilling. Dit wordt gedaan door middel van
intensivering van het monitoren en het in kaart brengen van de hoeveelheden van de reststromen per
schakel van de voedselproductie en -consumptieketen. Desalniettemin is dit nog niet zichtbaar in de
cijfers van het jaar 2017 (Soethoudt en Vollebregt, 2019).

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 47

Kansen
Nieuwe initiatieven en hun opschaling
Voedselverspilling is in Nederland een onderwerp waar veel aan gedaan wordt en dit blijkt dan ook uit
meerdere initiatieven. Allereerst zijn er initiatieven die er mede voor hebben gezorgd dat
consumenten zich meer bewust zijn geworden van voedselverspilling. Denk hierbij aan de
‘kromkommers’ en het concept ‘buitenbeentjes’ (waarbij minder goed ogend (afgekeurd) fruit of
groente alsnog worden verkocht aan de consument). Een ander initiatief dat ook daadwerkelijk een
functionerend business model kent is ‘Too good to go’, een initiatief waarbij restaurants en winkels
(bakkers en dergelijke) restanten op het laatste moment (voordat de producten worden weggegooid)
kunnen verkopen aan consumenten. Om voorbij de ‘knuffelinitiatieven’ te geraken is het nodig de
overgang te maken naar initiatieven die voor echte opschaling kunnen zorgen, ‘Too good to go’
bestaat momenteel ondertussen 5 jaar en is een goed voorbeeld van een opgeschaald initiatief, dat
toebehoort aan een ‘tweede lichting’ van initiatieven en interventies contra voedselverspilling.
Innovaties
Voedselverspilling kan mogelijk worden voorkomen door de houdbaarheid van producten te verlengen.
Een methode om dit te doen zijn slimme verpakkingen die aan kunnen geven wanneer de
houdbaarheidsdatum van een product verstreken is: dit is meestal langer dan de geprinte
houdbaarheidsdatum. Daarnaast kunnen deze slimme verpakkingen ook bederf tegengaan. Ondanks
dat deze innovatie veel kansen biedt, is het momenteel niet mogelijk om dit in Nederland door te
voeren aangezien er momenteel een geprinte houdbarheidsdatum op de producten aanwezig moet zijn
(RIVM, 2017).
Kringlooplandbouw: verwaarding van reststromen
De kringlooplandbouw en het hergebruiken van producten die worden verspild biedt een grote kans
om voedselverspilling tegen te gaan. Zo kunnen afvalstromen weer voorzien worden van waarde,
bijvoorbeeld door het te verwerken naar diervoeding. Over het algemeen geldt dat bedrijven meer
bewust moeten worden van de reststromen die ontstaan tijdens de productie. Als van tevoren al een
plan wordt gemaakt hoe deze reststromen kunnen worden gebruikt en hoe deze van waarde kunnen
zijn, is veel verspilling te voorkomen. Anders gezegd, voedselverspilling is niet alleen verspilling als
het om eindproducten gaat, maar voedselverspilling is ook productverspilling tijdens het
productieproces. En deze productverspilling is weer niet alleen het doordraaien van goede
eindproducten, maar ook het onbenut laten van productmogelijkheden waardoor de ‘degradatie’
sneller gaat dan strikt noodzakelijk. Denk aan het doordraaien van tomaten zonder de tomatenvezels
te benutten voor mogelijk andere, ‘hogere orde’-toepassingen (textiel, verpakkingsmateriaal).
Voorbeelden zoals ‘Kipster’ en ‘Van Rijsingen Ingredients’ passen dit al toe. Kipster geeft bijvoorbeeld
de kippen een speciaal ontwikkeld voer te eten dat bestaat uit veilige resten van bijvoorbeeld grote
bakkerijen. Van Rijsingen Ingredients focust zich daarentegen vooral op het verwaarden van de
reststromen en heeft ervoor gezorgd dat alles daadwerkelijk wordt gebruikt. Wortels mogen als
voorbeeld dienen: eerst wordt duidelijk gekeken naar de vraag naar wortels en vervolgens wordt er
gekeken naar wat er gedaan kan worden met de reststromen die ontstaan bij het verpakken en
verkopen van wortels. Door iedere stap goed in kaart te brengen en oplossingen te zoeken voor
verspilde producten kan voedselverspilling worden tegengegaan.
In feite betekent dit: ‘Less is more.’ Dit houdt in dat je een bedrijf inricht waarbij alle reststromen
waarde krijgen en je precies produceert wat de markt nodig heeft. Daarmee zorg je ervoor dat je
minder input nodig hebt en waarborg je dat voor al je reststromen een bestemming is. Op deze
manier wordt gewerkt aan een inclusief systeem dat op effectieve en innovatieve wijze
voedselverspilling tegengaat. In feite betekent ‘less is more’ evenzeer: wat je niet verspilt, hoeft niet
te worden geproduceerd. En minder benodigde productie betekent de inzet van minder landgebruik en
grondstoffen in bredere zin om aan de voedselbehoefte te voldoen. Voedselverspilling gaat dus niet
alleen of zozeer over ‘afdanken’, wat zich aan het einde van de productie- en consumptiecyclus
bevindt, maar over de hoeveelheid input - het begin van de cyclus. De vraag is dus hoeveel is genoeg
in plaats van hoeveel kunnen we maximaal produceren. Het gaat om productie en bijbehorend

48 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

landbouwbeleid dat gericht op productie die meer in balans is met consumptie in plaats van op
overproductie.
Transparantie en retailsector
Het afdwingen van transparantie over voedselverspilling door bijvoorbeeld de retailsector, blijkt goed
te kunnen werken. Als voorbeeld hierbij is te verwijzen naar de publieke benchmark (gevalideerd door
een onafhankelijke partij) waarin supermarkten de cijfers opgeven van voedselverspilling. Hieruit
komt naar voren dat dit zichtbaar effect heeft op de retailsector en dat met het zetten van een norm
supermarkten minder willen verspillen. De publieke benchmark zorgt er dus voor dat supermarkten
kunnen zien hoe ze het doen ten opzichte van de rest. Dit laat zien dat via een positieve insteek
voedselverspilling kan worden verminderd.
Verder kan worden vastgesteld dat supermarkten zelf steeds meer willen doen aan voedselverspilling
en hierbij verschillende initiatieven uitproberen bij hun eigen winkels. Zo worden diverse proeftuinen
opgezet waarbij de werkende initiatieven worden opgeschaald op landelijk niveau. Halvering van de
portiegrootte in de supermarkt heeft bijvoorbeeld invloed gehad op de vermindering van
voedselverspilling. Dit blijkt uit de consumentenmeting van afval waarin minder geopende
verpakkingen te vinden zijn met voedselresten. Op deze manier sluit de vraag van de consument
beter aan op producten in de supermarkt. De voornaamste categorie waar dit nu plaats vindt zijn de
voorgesneden groentes. Een ander initiatief in de retailsector dat ervoor kan zorgen dat er minder
voedsel wordt verspild is het verkopen van producten die bijna over datum zijn te verkopen tegen een
lagere prijs.
Bedreigingen
Consumentenacceptatie en -vertrouwen
Slimme verpakkingen en andere technologische ontwikkelingen worden niet altijd door consumenten
toegejuicht. Reden hiervoor kan bijvoorbeeld zijn dat het vertrouwde product er anders uit komt te
zien en een onnatuurlijke imago krijgt in de ogen van bepaalde consumenten. Daarom moet tijdens de
ontwikkeling van deze innovaties rekening worden gehouden met consumentenacceptatie en de
transparantie van de ontwikkeling en (negatieve) bijeffecten (RIVM, 2017).
Kringlooplandbouw: fraudegevoeligheid
Ook wat betreft kringlooplandbouw ontstaat enige discussie of dit wel altijd kan en of het niet ook
nadelen kent. Zie hiervoor ook de punten die eerder in deze SWOT-analyse zijn genoemd (zie
Kringlooplandbouw onder i1, hoofdstuk 2). Ook kan een circulair landbouwsysteem gevoelig zijn voor
voedselfraude. Fraude die in dit geval ontstaat als producten die voorheen ‘waardeloos’ afval zouden
zijn maar in het kader van de kringloop reststromen zijn die te verwaarden zijn. Als die reststromen
hoger in de keten worden afgezet dan is toegestaan, kan dat fraude in de hand werken (en afnemers
dan wel consumenten misleiden). Het gevaarlijkste hieraan is dat het lastig is om dit op te kunnen
sporen en het gemak waarmee er gefraudeerd zou kunnen worden (NVWA, 2017).
Actualiteit van coronacrisis
We hebben ons wensen te beheersen door niet op meerdere manieren de coronatijden in onze
beschouwingen te betrekken (het belangrijkste werk voor deze analyse is uitgevoerd in de maanden
maart tot en met mei 2020). Een enkele uitzondering is gemaakt toen we het eerder kort over directe
verkoopkanalen van eten hadden via boerderijwinkel of streekpakket, over de omvang van de
economische impact door de coronacrisis, of over de mogelijke interactie tussen dierendichtheid en
verspreiding van het coronavirus.
In de laatste alinea van deze analyse maken we nogmaals even een uitzondering omdat
voedselverspilling zich er ook voor leent een paar woorden aan deze coronaperiode te wijden. Er is
immers te verwijzen naar het hamstergedrag dat een deel van het consumentenpubliek
tentoonspreidde aan het begin van de coronacrisis. Met het oog op voedselverspilling kun je je
afvragen welk deel van de paniekerig ingeslagen boodschappen uiteindelijk in de prullenbak is beland
(zoals je die vraag ook kunt stellen in gangbare tijden bij het eten dat gekocht wordt in een impuls of
omdat het in de aanbieding is). Een gunstiger effect dat hiervan mogelijk is uitgegaan is dat

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 49

consumenten stil hebben gestaan bij hoe bijzonder het in feite is dat er altijd maar volle schappen,
winkels en marktkramen zijn, terwijl dat dus helemaal niet vanzelfsprekend is. Minder speculatieve en
gunstige effecten van de coronacrisis laten zich zien in de overvolle vrieshuizen waar het overtollige
vlees (kalfsvlees bijvoorbeeld) wordt opgeslagen of de enorme berg fritesaardappels (1 miljard kilo!)
die vrijwel geheel naar de koeien gaat of in de vergister belandt. De coronacrisis laat zien - in extremo
weliswaar - hoe landbouwproductie de focus heeft op (buitenlandse) afzet. Zodra die wegvalt of
minder wordt wordt de oplossing gezocht in producten uit de markt halen via doordraaien en
afdanken. Oftewel: verspilling als uitwijkmogelijkheid. Dat dit doordraaien niet alleen geldt voor ‘bulk’producten als fritesaardappelen, maar ook voor nicheproducten, illustreert het bedrijf Koppert Cress
van Rob Baan, dat zijn afzetmarkt voor kiemgroenten aan restaurants in een klap zag wegvallen zodra
de horeca alle activiteiten moesten staken vanwege corona. De omvang van de hoeveelheid producten
waar het om gaat maakt het bovendien lastig om naar subtielere oplossingen te zoeken zoals
bijvoorbeeld gevonden door Staatsbosbeheer in begin 2019 toen het besluit was gevallen het aantal
edelherten in de Oostvaardersplassen terug te brengen: het hertenvlees werd in vleespakketten aan
consumenten aangeboden, aan de Voedselbanken gedoneerd en een deel bleef over voor vos en raaf.
Creatieve oplossingen zoals aardappelen naar de stad brengen en mensen die laten ophalen of
bloemen niet weggooien, toen de buitenlandse vraag naar sierbloemen stokte in de eerste periode van
de coronacrisis, maar uitdelen of bezorgen in verpleeg- en ziekenhuizen, zijn naast sympathiek en
prijzenswaardig tegelijkertijd ook druppels op de gloeiende plaat van verspilling.

50 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

Literatuur en websites

Baltussen, W., van Galen, M., Logatcheva, K. en Reinders, M. (2018). Positie primaire producent in de
keten. Wageningen.
Bartussek, H. (1999). A review of the Animal Needs Index (ANI) for the assessment of animals’ wellbeing in the housing systems for Austrian proprietary products and legislation. Livestock
Production Science, 61, 179-192.
Berkhout, P., van Doorn, A., van der Meulen, H., Tacken, G., Venema, G. en Vogelzang, T. (2019). De
Landbouw en het landelijk gebied in Nederland in beeld: Een houtskoolschets van de SWOT voor
het GLB. Wageningen.
BMH [Brede maatschappelijke heroverweging] (2020). Tenminste houdbaar tot: Bewegen naar een
duurzaam voedselsysteem. Den Haag.
Bos, A.P., Puente-Rodríguez, D., Reijs, J.W., van der Peet, G.F.V. en Groot Koerkamp, P.W.G. (2017).
Monitoring verduurzaming veehouderij 1.0: Een eerste proeve van een monitoringssystematiek
voor de 15 ambities van de uitvoeringsagenda duurzame veehouderij, met initiële resultaten voor
drie diersectoren en een aantal keteninitiatieven. Wageningen.
Bos, J.M., Bovenkerk, B., Feindt, P.H. en van Dam, Y.K. (2018). The quantified animal: Precision
livestock farming and the ethical implications of objectification. Food Ethics, 2, 77-92.
Commissie Wijffels (2001). Toekomst voor de veehouderij: Agenda voor een herontwerp van de
sector. Den Haag.
Dagevos, H. (2010). Stabiliteit in voedselveiligheid: Terugblik op 10 jaar onderzoek. Voeding Nu, 12,
20-21.
Dagevos, H. (2018). Naar een nieuwe balans in ons (eiwit)dieet: Consumentenkijk op vleesvervangers
en kweekvlees. Den Haag. https://edepot.wur.nl/465561
Dagevos, H., Verhoog, D., van Horne, P. en Hoste, R. (2019). Vleesconsumptie per hoofd van de
bevolking in Nederland, 2005-2018. Wageningen.
https://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/499852
De Schutter, O., Jacobs, N. en Clément, C. (2020). A ‘Common food policy’ for Europe: How
governance reforms can spark a shift to healthy diets and sustainable food systems. Food Policy,
https://doi.org/10.1016/j.foodpol.2020.101849
DG-SANTE (2019). Eindverslag van een audit uitgevoerd in Nederland van 25 juni tot en met 1 juli
2019 ter evaluatie van het gebruik van kwaliteitscontroles en indicatoren voor dierenwelzijn.
Brussel.
Dorado-García, A., Mevius, D.J., Jacobs, J.J.H., Van Geijlswijk, I.M., Mouton, J.W., Wagenaar, J.A., en
Heederik, D.J.J. (2016). Quantitative assessment of antimicrobial resistance in livestock during the
course of a nationwide antimicrobial use reduction in the Netherlands. Journal of Antimicrobial
Chemotherapy, 71, 3607-3619.
EC (2020). Een ‘van boer tot bord’-strategie voor een eerlijk, gezond en milieuvriendelijk
voedselsysteem. Brussel, mededeling van de Europese Commissie, 20 mei.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 51

EFSA (2020). The European Union summary report on antimicrobial resistance in zoonotic and
indicator bacteria from humans, animals and food in 2017/2018. Parma.
Emonds, R. (2019). Monitor keurmerken retail 2018. Zaltbommel.
Eurobarometer (2016). Attitudes of Europeans towards animal welfare. Brussels.
European Medicines Agency (2019). Sales of veterinary antimicrobial agents in 31 European countries
in 2017: Trends from 2010-2017. Brussels.
Europese Rekenkamer (2019). De bestrijding van antimicrobiële resistentie: Vooruitgang in de
dierlijke sector, maar deze bedreiging voor de gezondheid blijft een uitdaging voor de EU.
Luxemburg.
GfK (2020). De kracht van het Beter Leven-keurmerk: 3-meting. Amstelveen.
Haen, D. (2014). The paradox of E-numbers: Ethical, aesthetic, and cultural concerns in the Dutch
discourse on food additives. Journal of Agricultural and Environmental Ethics, 27, 27-42.
IDF (2019). The IDF guide to good animal welfare in dairy production 2.0 (Draft).
Ingenbleek, P.T.M., Binnekamp, M. en van Trijp, H. (2006). Betalen voor dierenwelzijn: Barrières en
oplossingsrichtingen in consumenten- en business-to-business markten. Wageningen.
Jukema, G., Ramaekers, P. en Berkhout, P. (2020). De Nederlandse agrarische sector in internationaal
verband. Wageningen.
Kantar Public (2018). De staat van het dier. Amsterdam.
Leone, L. (2020). Farm animal welfare under scrutiny: Issues unsolved by the EU. European Journal of
Legal Studies, 12, 47-84.
Lesschen, J.P., Reijs, J., Vellinga, T., Verhagen, J., Kros, H., de Vries, M., Jongeneel, R., Slier, T.,
Gonzalez Martinez, A., Vermeij, I. en Daatselaar, C. (2020). Scenariostudie perspectief voor
ontwikkelrichtingen Nederlandse landbouw in 2050. Wageningen.
LNV (2018). Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en verbonden - Nederland als koploper in
kringlooplandbouw. Den Haag.
LTO-Nederland (2020). Een nieuwe kans voor goed beleid voor onze boeren en tuinders:
Verkiezingsmanifest 2021. Den Haag.
Logatcheva, K. (2018). Monitor duurzaam voedsel 2018: Consumentenbestedingen. Wageningen.
Maij, H., Baarsma, B., Koen, C., van Dijk, G., van Trijp, H., Volberda, H., Vermeulen, M., Tijssens, R.
en Thus, S. (2019). Goed boeren kunnen boeren niet alleen. Den Haag.
Milieu Centraal (2019). Cijfers voedselverspilling 2019.
https://www.milieucentraal.nl/persberichten/2019/cijfers-voedselverspilling-2019/
Mul, M., Vermeij, I., Hindle, V. en Spoolder, H. (2010). EU-Welfare legislation on pigs. Lelystad.
Murk-Severein, M. (2019). Strategische samenwerking in versketens. Baarn.
NVWA (2017). De eerste staat van voedselveiligheid.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/06/01/de-eerste-staat-vanvoedselveiligheid

52 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

NVWA (2018). NVWA Consumentenmonitor 2018: Onderzoek naar het vertrouwen van de consument
in de veiligheid van voedingsmiddelen. Dongen.
OIE (2018). Animal welfare and dairy cattle production systems. In: World Organization for Animal
Health (OIE), Terrestrial animal health code. Paris, 1-14.
PBL (2013). De macht van het menu: Opgaven en kansen voor duurzaam en gezond voedsel.
Den Haag.
PBL (2019). Dagelijkse kost: Hoe overheden, bedrijven en consumenten kunnen bijdragen aan een
duurzaam voedselsysteem. Den Haag.
PBL (2020). Kansrijk landbouw- en voedselbeleid: Analyse van beleidsopties voor de Tweede
Kamerverkiezingen van 2021 vanuit verschillende perspectieven. Den Haag.
Project houdbare melk (2020). Houdbare melk: Een eerlijke prijs voor duurzame zuivelproducten Eindrapportage. Z.p.
Pyett, S., de Vet, E., Trindade, L.M., van Zanten, H. en Fresco, L.O. (2019). Chickpeas, crickets and
chlorella: Our future proteins. Wageningen. http://edepot.wur.nl/496402
Rabobank (2020). Nederland: Economische cijfers over de lockdown tonen de ernst van de
coronacrisis. https://economie.rabobank.com/publicaties/2020/juli/nederland-economische-cijfersover-de-lockdown-tonen-de-ernst-van-de-coronacrisis/
RDA (2016). Toetsingskader voor productiedieren. Den Haag
RDA (2017). Dierenwelzijn te koop: Samenvatting. Den Haag.
RDA (2019a). Digitalisering van de veehouderij. Den Haag.
RDA (2019b). Staat van het dier: Beschouwingen en opinies over de verschuivende relatie tussen
mens en dier in Nederland. Den Haag.
RDA (2020). Dierenwelzijn in de kringlooplandbouw. Den Haag.
RIVM (2015). De ziektelast van voedselgerelateerde infecties in Nederland, 2009-2012.
https://www.rivm.nl/ziektelast-van-voedselgerelateerde-infecties-in-nederland-2009-2012
RIVM (2017). Wat ligt er op ons bord?: Veilig, gezond en duurzaam eten in Nederland. Bilthoven.
RIVM (2018a). Ziektelast en kosten van voedseloverdraagbare ziekten in Nederland.
https://www.rivm.nl/nieuws/ziektelast-en-kosten-van-voedseloverdraagbare-ziekten-innederland-0
RIVM (2018b). Wat eet en drinkt Nederland: Resultaten van de voedselconsumptiepeiling 2012-2016.
Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. https://www.wateetnederland.nl/
Samen tegen voedselverspilling (2020). https://samentegenvoedselverspilling.nl/
Santman-Berends, I., Luttikholt, S., van den Brom, R., van Schaik, G., Gonggrijp, M., Hage, H. en
Vellema, P. (2014). Estimation of the use of antibiotics in the small ruminant industry in the
Netherlands in 2011 and 2012. PLoS ONE, 9, e105052.
Soethoudt, H. en Vollebregt, M. (2019). Monitor voedselverspilling - update 2009-2017: Omvang in
kilogrammen in Nederland. Wageningen.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

| 53

Spoolder, H.A.M., Schöne, M. en Bracke, M.B.M. (2016). Initiatives to reduce mutilations in livestock
production. Wageningen.
Stadig, L. en van den Berg, B. (2020). Deltaplan veehouderij: Goed voor mensen, goed voor dieren.
Den Haag.
Stichting ieder MBO een practoraat (2015). Bezig met de vragen van morgen. Amsterdam.
Van den Pol-van Dasselaar, A., Blokland, P.W., Gies, T.J.A., de Haan, M.H.A., Holshof, G.,
Naeff, H.S.D. en Philipsen, A.P. (2015). Beweidbare oppervlakte en weidegang op
melkveebedrijven in Nederland. Wageningen.
Van der Meulen, H., Jager, J., de Jong, D., Stokkers, R., Venema, G. en Vijn, M. (2019). Kijk op
multifunctionele landbouw: Omzet 2007-2018. Wageningen.
Van der Peet, G.F.V., van der Meer, R.W., Docters van Leeuwen, H. en van Wageningen-Lucardie,
S.R.M. (2017). Monitoring Integraal duurzame stallen: Peildatum 1 januari 2017. Wageningen.
Van der Weele, C., Feindt, P., van der Goot, A.J., van Mierlo, B. en van Boekel, T. (2019). Meat
alternatives: An integrative comparison. Trends in Food Science & Technology, 88, 505-512.
Van der Wielen, P. (2010). Monitoring integraal duurzame stallen: Achtergronddocument bij
“kwalitatieve monitor systeeminnovaties verduurzaming landbouw.” Wageningen.
Van Geijlswijk, I.M., Heederik, D.J.J., Mouton, J.W. en Wagenaar, J.A. (2019). Het gebruik van
antibiotica bij landbouwhuisdieren in 2018: Trends, benchmarken bedrijven en dierenartsen en
aanpassing benchmarkwaardensystematiek. Wageningen.
Van Niekerk, T. G.C.M. en Hopster, H. (2020). Inventariseren van mogelijke signaalindicatoren voor
klimaat in leghenstallen. Wageningen.
Van Trijp, H.C.M. en Fischer, A.R.H. (2010). Mobilizing consumer demand for sustainable
development. In: H.C. van Latesteijn en K. Andeweg (Eds.) The TransForum model: Transforming
agro innovation toward sustainable development, Dordrecht, 73-96.
Veldman, K.T. Mevius, D.J., Wit, B., van Pelt, W. en Heederik, D. (2018). Monitoring of Antimicrobial
Resistance and Antibiotic Usage in Animals in the Netherlands in 2017 (MARAN). Lelystad.
Veldman, K.T. Mevius, D.J., Wit, B., van Pelt, W. en Heederik, D. (2019). Monitoring of Antimicrobial
Resistance and Antibiotic Usage in Animals in the Netherlands in 2018 (MARAN). Lelystad.
Vermeer, H.M. en Hopster, H. (2017). Signaalindicatoren bij handhaving van “open normen” voor
dierenwelzijn: Pilot klimaat in varkensstallen. Wageningen.
Visser, K., Rommers, J., Ipema, B. en Verkaik, J. (2015). Risicoanalyse dierenwelzijn zuivelketen.
Wageningen.
Voedingscentrum Nederland (2019). Factsheet Voedselverspilling bij huishoudens in Nederland in
2019. https://www.milieucentraal.nl/media/5491/factsheet-syntheserapport-voedselverspilling-innederlandse-huishoudens-2019.pdf
WRR (2017). Weten is nog geen doen: Een realistisch perspectief op redzaamheid. Den Haag.
ZuivelNL (2019). Zuivel in cijfers 2018. Den Haag.

54 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

56 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-058

Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de

E communications.ssg@wur.nl

oplossing van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en

www.wur.nl/economic-research

leefomgeving. Met ongeveer 30 vestigingen, 5.000 medewerkers en 12.000
studenten behoort Wageningen University & Research wereldwijd tot de
aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering

Wageningen Economic Research

van de vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines

RAPPORT

vormen het hart van de unieke Wageningen aanpak.

2020-058

Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing

E communications.ssg@wur.nl

van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.

www.wur.nl/economic-research

Met ongeveer 30 vestigingen, 5.000 medewerkers en 12.000 studenten behoort
Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende kennis­

Rapport 2020-058

instellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de vraagstukken

ISBN 978-94-6395-488-4

en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart van de
unieke Wageningen aanpak.

Enkele maatschappelijke thema’s van
landbouw en voedsel nader bepaald
Een aanvullende analyse op de houtskool-SWOT

Joris Galama, Hans Dagevos en Hans Hopster