Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

29 628

Politie

Nr. 415

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 oktober 2013
Met deze brief bied ik u het onderzoeksrapport De psychosociale
gesteldheid van de Nederlandse politie aan1 en mijn beleidsreactie hierop.
Ik zal hierna eerst de context van dit onderzoek schetsen, vervolgens een
beschrijving van het onderzoek en zijn belangrijkste bevindingen geven.
Tot slot geef ik mijn beleidsreactie op dit onderzoek.
Context
Onze politiemensen zetten zich dag in dag uit in voor de veiligheid in
Nederland. Dat doen zij vaak onder moeilijke omstandigheden en soms
met gevaar voor eigen leven. De mentale en fysieke weerbaarheid van
onze agenten staat daardoor regelmatig onder druk. Om die druk te
verminderen heb ik vanuit mijn verantwoordelijkheid in 2011 het
programma Versterking Professionele Weerbaarheid gelanceerd.2
De psychosociale gezondheid van onze politiemensen is sinds de start van
het versterkingsprogramma een belangrijk onderwerp geweest in het
publieke debat. Er zijn sinds 2010 diverse (wetenschappelijke) onderzoeksrapporten en artikelen hierover verschenen. Het beeld van de psychosociale gezondheid van de Nederlandse politie verdiept zich steeds verder.
Een actueel en integraal beeld was echter niet voorhanden, terwijl hieraan
bestaat wel behoefte bestaat om het beleid op dit terrein goed te kunnen
richten. Ik heb daarom een breed onderzoek hiernaar aangekondigd in het
Algemeen Overleg met de Tweede Kamer op 21 december 2011
(Kamerstuk 29 628, nr. 290).
Onderzoek «De psychosociale gezondheid van de Nederlandse
politie».
Het politiewerk kan zowel belonend als veeleisend zijn. Uit eerder
onderzoek blijkt dat depressieve klachten, burn-out en posttraumatische
1
2

kst-29628-415
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer
Kamerstuk 29 628, nr. 262

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 628, nr. 415

1

stress niet zeldzaam zijn in deze beroepsgroep. Daarnaast wordt soms
vermoed dat politiepersoneel een verhoogde kans heeft op suïcide. Eerder
onderzoek liet echter ook zien dat politiebeambten hun werk vaak met
veel energie en toewijding verrichten. Tegen deze achtergrond heeft het
WODC de afdeling Arbeids- en Organisatiepsychologie van de Universiteit
Utrecht gevraagd om onderzoek te doen naar de psychosociale
gezondheid van Nederlandse politieambtenaren, alsmede naar de
factoren in het politiewerk die hierop van invloed zijn. Dit onderzoek had
twee doelstellingen:
1. Het verkrijgen van kennis over de staat van de psychosociale
gezondheid van politieambtenaren.
2. Het verkrijgen van kennis over welke aspecten de psychosociale
gezondheid van politieambtenaren in positieve of negatieve zin
beïnvloeden.
Opzet en uitwerking
Om de onderzoeksdoelen te bereiken werden vier deelstudies uitgevoerd.
In de eerste, kwalitatieve deelstudie werd via literatuurstudie en individuele en groepsinterviews met politiemedewerkers een keuze voor 27
voor het politiewerk relevante negatieve («spanningsbronnen») en
positieve werkkenmerken («energiebronnen») gemaakt, waaronder
werkdruk, administratieve belasting, agressie en intimidatie door burgers,
steun van collega’s en leiding, mentale belasting (de mate waarin het
werk bijvoorbeeld concentratie en zorgvuldigheid vereist), emotionele
belasting (de mate waarin het werk de taakuitvoerders persoonlijk raakt)
en betekenisvolheid van het werk. Daarnaast werden negen belangrijke
positieve en negatieve indicatoren van de psychosociale gezondheid van
politieambtenaren gekozen, zoals bevlogenheid, burn-out, symptomen
van posttraumatische stress, depressieve en suïcidale klachten, verzuim
en body mass index. Ten slotte werden twee mogelijk relevante persoonskenmerken («persoonlijke hulpbronnen»: mentale weerbaarheid/resilience
en job crafting – de mate waarin politiemedewerkers zelf vorm geven aan
hun werk) in het onderzoek betrokken.
Op basis van deelstudie 1 werd een kwantitatieve vragenlijst samengesteld. In deelstudie 2 werd een representatieve steekproef van 3.740
politiemedewerkers uitgenodigd om deze vragenlijst in te vullen. De
steekproef was ingedeeld op basis van de zes taakgebieden van de politie:
Leiding, Handhaving & Noodhulp, Opsporing, Intake & Service, Ondersteuning en In Opleiding. In totaal vulden 1.535 personen de online
vragenlijst in, wat een bevredigende response van 41.0% betekende.
De staat van de psychosociale gezondheid van politieambtenaren
Deelstudie 2 liet zien dat de psychosociale gezondheid van politieambtenaren – voor zover het de mentale aspecten daarvan betrof – geen reden
tot zorg gaf. Vergeleken met de resultaten van eerder onderzoek onder de
Nederlandse populatie als geheel dan wel onder specifieke groepen
daaruit, bleken Nederlandse politiemensen zeer bevlogen, terwijl hun
scores op burn-out, en angst- en depressieklachten niet of nauwelijks
afweken van die van de vergelijkingsgroepen. De belangrijkste uitzondering betrof het feit dat de deelnemers relatief vaak aan de dood
dachten; voor andere indicatoren van suïcidaliteit vonden de onderzoekers geen noemenswaardige verschillen. Voor de gedragsgerelateerde
aspecten van het welzijn werd daarentegen vastgesteld dat de gemiddelde politiemedewerker vaker verzuimde dan de gemiddelde werkende
Nederlander, terwijl ruim de helft van de ondervraagden overgewicht
rapporteerde. Ook schatten de deelnemers hun eigen gezondheid
negatiever in dan de personen in de vergelijkingsgroep.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 628, nr. 415

2

In deelstudie 3 werden de resultaten van dit onderzoek vergeleken met die
van eerder onderzoek in soortgelijke beroepsgroepen (marechaussees,
douanebeambten, beveiligingsmedewerkers en gevangenismedewerkers),
alsmede met eerdere voor binnen- en buitenlandse politiekorpsen
gerapporteerde resultaten. Daarbij concentreerde de studie zich op twee
indicatoren van de psychosociale gezondheid, namelijk burn-out en
bevlogenheid. Ook werd onderzocht hoe de resultaten van het huidige
onderzoek met betrekking tot intimidatie, agressie en pesten zich
verhielden tot die van eerder onderzoek in de algemene Nederlandse
beroepsbevolking. Deze vergelijkingen lieten zien dat de deelnemers aan
dit onderzoek wat betreft burn-out niet ongunstiger scoorden dan
personen met vergelijkbare beroepen dan wel politiemedewerkers in het
buitenland. Het in dit onderzoek gevonden niveau van bevlogenheid stak
zeer gunstig af tegen wat in eerder (nationaal en internationaal) onderzoek
werd gerapporteerd. Ten slotte bleek dat Nederlandse politiemedewerkers
duidelijk vaker te maken hadden met intimidatie, pesten en agressie dan
de gemiddelde Nederlandse werknemer, zowel (en vooral) door burgers,
maar ook door collega’s en leidinggevenden.
Ook werden in deelonderzoek 2 de resultaten van de verschillende
taakgebieden vergeleken. Daaruit bleek dat de taakgebieden Leiding en In
opleiding over het algemeen gunstiger resultaten behaalden ten aanzien
van de indicatoren van psychosociale gezondheid dan de andere
taakgebieden; vooral de taakgebieden Intake & Service en Opsporing
staken ongunstig af tegen de andere gebieden.
Aspecten die de psychosociale gezondheid van politieambtenaren in
positieve of negatieve zin beïnvloeden
Op basis van deelstudie 1 werden in deelstudie 2 elf energiebronnen,
zestien potentiële spanningsbronnen, en twee persoonlijke hulpbronnen
gemeten. Politieambtenaren beschikten in hun werk gemiddeld over veel
energiebronnen. Met name de betekenisvolheid van het werk, de
afwisseling van de werkzaamheden en de kwaliteit van de contacten met
collega’s bleken sterke punten. De zes meest voorkomende bronnen van
spanning in het werk van politiemedewerkers waren de administratieve
belasting in het werk, het moeten draaien van wisselende diensten,
onvrede over het Openbaar Ministerie en het strafrecht, de mentale
belasting, technostress (bijvoorbeeld vanwege het moeten werken met
verouderde programmatuur) en onduidelijkheid over de uit te voeren
taken. Ten slotte bleek dat politiemedewerkers beschikten over een goede
mentale weerbaarheid en dat zij met enige regelmaat probeerden hun
persoonlijke hulpbronnen te vergroten. De zes onderscheiden taakgebieden verschilden in de mate waarin zij beschikten over spannings-,
energie- en persoonlijke hulpbronnen: met name medewerkers in de
taakgebieden In Opleiding en Leiding staken in deze opzichten gunstig af
tegen die van de andere taakgebieden.
Vervolgens werd onderzocht hoe de spannings-, energie- en persoonlijke
hulp-bronnen samenhingen met de psychosociale gezondheid van
politieambtenaren. De spanningsbronnen die het sterkst samenhingen
met de onderscheiden aspecten van de psychosociale gezondheid waren
een hoge belasting vanwege het werk in wisselende diensten, en het
ervaren van een hoge mate van werk-thuisinterferentie. Daarnaast waren
ook een hoge mate van emotionele belasting, lichamelijke belasting,
administratieve belasting en verwachte veranderingen in de taak
belangrijke bronnen van spanning. De belangrijkste energiebronnen in het
politiewerk waren de sociale steun van collega’s en leidinggevenden, het
hebben van betekenisvol werk, het meemaken van situaties die een
prettige spanning met zich meebrengen (arousal), en de ontwikkelingsmo-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 628, nr. 415

3

gelijkheden. Ten slotte bleek dat ook mentale weerbaarheid (het gevoel
competent te zijn in het werk, het kunnen omgaan met moeilijke omstandigheden, en acceptatie van zichzelf en het leven) en job crafting sterk
samenhingen met de psychosociale gezondheid. Bij deze resultaten moet
overigens worden aangetekend dat de gevonden samenhangen niet
kunnen worden geïnterpreteerd in termen van oorzaak en gevolg. Het
gebruikte onderzoeksontwerp is ongeschikt om dergelijke conclusies op te
baseren.
In het afsluitende deelonderzoek 4 werden de resultaten van de eerdere
deelonderzoeken besproken in vijf groepsinterviews met vertegenwoordigers van de verschillende taakgebieden binnen de politieorganisatie.
Tijdens deze interviews bleek dat de deelnemers de resultaten over het
algemeen herkenden, maar ook dat zij deze frequent konden nuanceren
en preciseren. De gesprekken met vertegenwoordigers van de onderscheiden taakgebieden leverden een grote hoeveelheid materiaal en
potentieel nuttige inzichten op met betrekking tot de manier waarop
problemen ten aanzien van de bronnen van spanning en energie in het
politiewerk zouden kunnen worden aangepakt.
Conclusies
Al met al kan worden geconcludeerd dat de gemiddelde politiemedewerker beschikt over een goede psychosociale gezondheid. Hoewel de
werksituatie van politie-ambtenaren belangrijke bronnen van spanning
bevat (de werkdruk is bijvoorbeeld hoog, de medewerkers hebben
duidelijk vaker dan de gemiddelde Nederlander te maken met intimidatie,
agressie en geweld, en men wordt regelmatig geconfronteerd met
ingrijpende en potentieel traumatiserende gebeurtenissen), liet dit
onderzoek zien dat dit voor de gemiddelde politiemedewerker geen
duidelijk nadelige gevolgen voor zijn of haar psychosociale gezondheid
met zich mee lijkt te brengen. Op veel van de onderscheiden aspecten van
deze gezondheid verschillen politiemedewerkers niet in ongunstige zin
van de gemiddelde Nederlander. Dat geldt in ieder geval voor de mentale
aspecten van die gezondheid: politiemedewerkers zijn zeer bevlogen en
wijken in termen van burn-out, symptomen van posttraumatische stress,
angst-klachten en indicatoren van suïcidaliteit niet noemenswaardig af
van de vergelijkingsgroepen. Wel rapporteerden de deelnemers een iets
hoger niveau van cynisme, iets meer depressieve klachten en dachten zij
vaker aan de dood dan de personen in de vergelijkingsgroepen. Voor de
gedragsgerelateerde aspecten van het welzijn werden minder gunstige
resultaten gevonden. De deelnemers aan dit onderzoek waren minder
tevreden over hun gezondheid en rapporteerden een hoger verzuim dan
de personen in de vergelijkingsgroep, terwijl de helft van de deelnemers
overgewicht rapporteerde. Hoewel er al met al weinig reden is tot grote
zorg over de staat van de psychosociale gezondheid van de gemiddelde
Nederlandse politieambtenaar, zijn er dus zeker aspecten waarop die
gezondheid verbeterd kan worden.
Beleidsreactie
In deze paragraaf geef ik mijn beleidsreactie op de resultaten van het
onderzoek.
Ik beschouw dit als een waardevol onderzoek, omdat het een integraal en
actueel beeld geeft van de psychosociale gezondheid van onze politiemensen. Geruststellend is de conclusie, dat de politiemedewerker
gemiddeld over een goede psychosociale gezondheid beschikt en dat er
geen reden is tot grote zorg. Ik plaats hierbij direct de kanttekening, dat
deze conclusie niet betekent, dat er geen politiemensen zijn die kampen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 628, nr. 415

4

met (ernstige) psychosociale problemen. Die zijn er wel en zij verdienen
blijvend onze maximale aandacht en zorg.
De onderzoekers wijzen erop, dat er wel aspecten zijn waarop de
psychosociale gezondheid van onze politiemensen verbeterd kan worden.
Voor veel van die aspecten is reeds aandacht in de reeds ingezette
aanpak. Het programma versterking professionele weerbaarheid, het
actieprogramma bureaucratie, het vergroten van de professionele ruimte
en het cultuurtraject van de nationale politie zijn hiervan de belangrijkste
pijlers. Deze maatregelen zetten in op het verminderen van spanningsbronnen en het vergroten van energiebronnen.
Sinds vorig jaar krijgen alle politiemensen die in de frontlinie werken de
mentale krachttraining. De mentale krachttraining, die in groepsverband
wordt uitgevoerd, geeft de agent de vaardigheden die hij nodig heeft om
zich met zelfvertrouwen op straat aan zijn werk te wijden. Ik kan u melden
dat inmiddels bijna 9.000 mensen deze training hebben doorlopen.
Daarmee ligt de planning van deze training op schema. In het voorjaar
van 2012 hebben we een goede stap gezet met de oprichting van het
suïcideregistratiepunt, waar elke zelfdoding onder politieagenten wordt
gemeld. Een wetenschappelijk team van Arq Psychotrauma Expertgroep,
doet onderzoek naar de suïcides. Dat levert een helder beeld op van de
factoren die van invloed zijn op suicides door politiemedewerkers, in
hoeverre die werkgerelateerd zijn en welke beinvloedingsmogelijkheden
de politieorganisatie heeft om de oorzaken voor suicides aan te pakken.
Belangrijk is ook het eveneens vorig jaar ingesteld 24-uursloket voor
politiemensen in psychosociale nood en hun omgeving. Daar kunnen
agenten in psychosociale nood en hun omgeving – 24 uur per dag, zeven
dagen in de week – terecht voor hulp, advies en informatie. Daarnaast wijs
ik op de Circulaire PTSS Politie, die op 1 januari van dit jaar van kracht
werd. De circulaire beschrijft de wijze waarop de erkenning van PTSS als
beroepsziekte en de ondersteuning in geval van PTSS vorm wordt
gegeven.
Binnen de politieorganisatie is ook aandacht voor organisatieveiligheid op
de werkvloer, integer gedrag en duidelijk en transparant voorbeeldgedrag
door de leidinggevenden. De leidinggevende kan rekenen op vroegtijdige
en proactieve ondersteuning vanuit de HRM organisatie (Veilig en Gezond
Werken). Binnen de politieorganisatie is er volop aandacht voor het
protocol Geweld Tegen Politie Ambtenaren (GTPA) en de opvolging
middels de Eenduidige Landelijke Afspraken (ELA). Ten aanzien van de
ontevredenheid over het strafrecht, kijk ik ook uit naar het onderzoek dat
het OM thans uitvoert naar de straftoemeting. Dit onderzoek levert
mogelijk handvatten om beter te leren omgaan met de consequenties van
het strafrecht in relatie tot de beleving hiervan van onze politiemensen
Vervolgacties
De politie gaat onderzoek doen naar langdurig inactieve medewerkers.
Aan de hand van een steekproef wordt samen met TNO, als onafhankelijke partij, onderzocht of interventiestrategieën ontwikkeld kunnen
worden die een snelle terugkeer in het werk tot gevolg kunnen hebben. Ik
informeer u over de uitkomst van dit onderzoek.
Tot slot zal de nationale politie een bewustwordingscampagne opzetten
om psychische (kleine en grote) problematiek bespreekbaar te maken. Ik
heb dit reeds toegezegd in het Algemeen Overleg met uw Kamer op
26 juni 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 628, nr. 415

5

Afsluiting
Betekenisvol werk, mogelijkheden tot het meemaken van spannende
gebeurtenissen, ontwikkelingsmogelijkheden en sociale steun van
collega’s zijn energiebronnen. Met de komst van de basisteams,
waarbinnen medewerkers elkaar kennen, en meer aandacht voor
vakmanschap heb ik de overtuiging dat de nationale politie borg kan staan
voor de psychosociale gezondheid van haar medewerkers.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
I.W. Opstelten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 628, nr. 415

6