Werkprogramma AIV 2022-2024
De AIV werkt op verzoek van het kabinet in 2021 en 2022 aan adviestrajecten over
autonome wapens, Europees industriebeleid, mensenrechten in een veranderende
wereld en de geopolitieke rol van Turkije. Op verzoek van de Tweede Kamer werkt
de AIV tevens aan een advies over kaders voor een Nederlandse Global Health
strategie. In aanvulling daarop worden de volgende adviesaanvraagtrajecten verwacht
voor de komende jaren:

Adviestrajecten voor 2022
Een sterkere internationale rol voor de euro
Na de economische en financiële crisis zijn de fundamenten van de Economische en
Monetaire Unie (EMU) versterkt. Ook de recente EU-beleidsrespons op de Covid-19pandemie, met o.a. het Herstelfonds, versterkt de cohesie van de muntunie. Toch
ziet onder meer de Europese Commissie aanleiding om de internationale rol van de
euro, qua belang momenteel de tweede munt ter wereld, verder te vergroten,
getuige onder meer een Commissiemededeling over dit thema uit december 2018.
Een dergelijke versterking kan internationaal het gewicht van de eurozone vergroten
in de verhouding tot nieuwe en sterker wordende economische spelers als China en
India en bestaande, sterke spelers als de VS. Dit kan mogelijk ook de sterke
afhankelijkheid van de dollar als dominante wereldwijde munteenheid verminderen.
Een sterke, soevereine en stabiele euro is essentieel voor de positie van Europa in de
snel wijzigende geopolitieke verhoudingen, zoals deze onder meer beschreven zijn in
AIV-advies nr. 111 ‘China en de strategische opdracht voor Nederland in Europa’.
Hoe deze versterking van de internationale positie van de euro gerealiseerd kan
worden, in welke strategische sectoren de euro (meer) gebruikt kan worden en
welke mogelijk positieve en/of negatieve consequenties deze versterking kan hebben
voor de rol van Europa in de mondiale economie zijn enkele vragen die aan bod
kunnen komen.
Toekomst van de 3-D benadering
De afgelopen decennia heeft Nederland zich een groot pleitbezorger betoond van de
3-D benadering in het buitenlands beleid: de inzet van een combinatie van defensie,
diplomatie en ‘development’ in crisisgebieden, met als oogmerk kwetsbaarheid en
instabiliteit in te perken en een bijdrage te leveren aan een duurzame politieke,
sociale en economische transitie van de landen in kwestie. De Nederlandse
inspanningen in Afghanistan werden alom beschouwd als het meest tot de
verbeelding sprekende voorbeeld van deze benadering. Nu deze inspanningen tot
een einde zijn gekomen en niet de resultaten hebben opgeleverd die werden beoogd,
is de vraag aan de orde of, en onder welke voorwaarden, de 3-D benadering effectief
kan zijn. Welke lessen kunnen worden getrokken uit de gecombineerde inspanningen
in Afghanistan en elders voor de wenselijkheid van een geïntegreerde benadering?
Behoeft de 3-D benadering bijstelling, en zo ja, welke?
Duurzame groei
De wereld staat voor grote uitdagingen op het terrein van klimaat, uitputting van
biodiversiteit, tekorten aan winbare grondstoffen en schoon water en verminderde
biodiversiteit. In Afrika, delen van Azië en Latijns-Amerika ontbreken de middelen
om maatregelen te nemen. Tegelijkertijd is zeker daar ook groei nodig om de
groeiende bevolking toegang te geven tot publieke voorzieningen. Nederland kan de

transitie naar een circulaire economie niet in isolement uitvoeren en het is de vraag
hoe de minst ontwikkelde economieën betrokken kunnen worden. Het huidig
klimaatbeleid van Nederland is vooral gericht op implementatie van EU-beleid. Het
bedrijfsleven ontplooit de nodige initiatieven op het terrein van groene groei, er zijn
standaarden voor duurzame ketens en er is aandacht voor sociaal en natuurlijk
kapitaal. Daarnaast zijn veel NGO’s op dit terrein actief. In dit adviestraject staat de
vraag centraal hoe groei in armere landen duurzaam kan zijn en hoe Nederland kan
bijdragen om duurzame groei te bevorderen.
Cyber, information warfare en oorlogsvoering in het hybride domein
Het laatste decennium dienen zich nieuwe, hybride, vormen van oorlogsvoering aan.
Meer specifiek verdienen cyberwarfare en information warfare de aandacht. Op welke
manier veranderen deze nieuwe typen oorlogsvoering de weerbaarheid van de
Nederlandse en Europese samenleving? Welke gevolgen zal cyberoorlogsvoering
hebben voor de internationale betrekkingen en het buitenlands beleid? Voor welke
uitdagingen staat de NAVO? Hoe veranderen deze nieuwe typen oorlogsvoering het
militair optreden en het genereren van eigen capaciteit voor de Nederlandse
krijgsmacht? Welke juridische vraagstukken met betrekking tot oorlogsvoering
dienen zich aan en op welke manier kan vorm worden gegeven aan een integrale
aanpak?

Mogelijke adviestrajecten
De sociale dimensie van de EU
In advies nr. 108 ‘Coalitievorming na de Brexit: allianties voor een Europese Unie die
moderniseert en beschermt’ besteedt de AIV ook aandacht aan de sociale dimensie
van de EU. De AIV verwijst in dit advies naar de Staat van de Europese Unie 2018,
waarin het kabinet stelt dat het een actieve rol wil spelen in de discussie over een
sociaal Europa. Deze beoogde actieve rol sluit aan bij de inzet van het kabinet ‘om te
werken aan een EU die beter beschermt, presteert en handelt … en nadrukkelijker
aandacht schenkt aan het bieden van perspectief aan diegenen die negatieve
gevolgen van vrij verkeer en globalisering ondervinden...’ Tegelijkertijd is, zo stelt de
AIV in het advies, Nederland nog altijd terughoudend om op sociaal terrein nationale
bevoegdheden over te dragen aan de EU vanuit de vrees dat een dergelijke
overheveling van fondsen uiteindelijk kan uitmonden in Europese regelingen,
bekostigd naar draagkracht. Hoe Nederland zich in dit spanningsveld tussen
enerzijds de beoogde actieve rol in de discussie over een sociaal Europa en
anderzijds de vrees voor overdracht van nationale bevoegdheden dient op te stellen,
kan onderwerp zijn voor toekomstige AIV-advisering, rekening houdend met het
SER-advies ‘Prioriteiten voor een fair Europa: samen sterker in een onzekere wereld’,
vastgesteld op 12 april 2019.
Krimpende ruimte voor het maatschappelijk middenveld
Wereldwijd is al enige tijd sprake van een krimpende ruimte voor het
maatschappelijk middenveld (shrinking civil space). Dit geldt voor een aantal staten
in Europa, maar ook daarbuiten bijvoorbeeld in het Midden-Oosten en noordelijk
Afrika. De ruimte voor het maatschappelijk middenveld wordt onder meer beperkt
door repressieve wetgeving. Dit stelt zowel Nederland als de EU voor moeilijke
buitenlandpolitieke keuzes. Het maakt het voor door Nederland gesteunde NGO’s in
toenemende mate bijzonder lastig om hun werkzaamheden uit te oefenen.
In het kader van dit adviesonderwerp dienen zich vragen aan als welke specifieke
omstandigheden zorgen voor inperking van de maatschappelijke ruimte, hoe kunnen

Nederland en de EU hierop reageren, welke handelingsperspectieven heeft Nederland
en welke instrumenten kunnen hierbij worden ingezet. Tevens is de vraag relevant
hoe e.e.a. zich verhoudt tot door Nederland zelf ongewenste buitenlandse inmenging
in binnenlandse aangelegenheden (bijvoorbeeld in de vorm van ongewenste
buitenlandse financieringsstromen).
Veiligheidsontwikkelingen in het ruimtedomein
Een groot aantal landen, bedrijven en organisaties heeft toegang tot de ruimte:
meerdan 2.000 satellieten bevinden zich in een baan rond de aarde voor
uiteenlopende doelen zoals communicatie, navigatie, observatie en monitoring. De
risico’s voor satellieten nemen navenant toe: extreme zonneactiviteit, bewuste
manipulatie, verstoring of zelfs vernietiging. Landen zoals Rusland en China
beschikken over counterspace capabilities. De Verenigde Staten en Frankrijk hebben
nationale strategieën ontwikkeld ter bescherming van hun veiligheidsbelangen in en
vanuit de ruimte. De NAVO heeft in december 2019 de ruimte tot een volwaardig
(vijfde) operationeel domein verklaard. Nederland wil in 2030 over een operationeel
inzetbare ruimtecapaciteit voor defensie en veiligheid beschikken. Het is onzeker of
overeenstemming kan worden bereikt over een code of conduct of
wapenbeheersingsverdrag dat militarisering van de ruimte tegengaat om te
voorkomen dat de ruimte zich ontpopt tot conflictarena van de toekomst. Dit
adviestraject kan zich over de vraag buigen hoe de NAVO en de EU kunnen
samenwerken ter bevordering van strategische stabiliteit en vreedzaam gebruik van
de ruimte en welke rol daarbij is weggelegd voor Nederland.
De geopolitiek van de energietransitie
De huidige energietransitie is kapitaalintensief en gaat gepaard te gaan met
toenemende geopolitieke afhankelijkheden van autocratieën. De Europese Unie
heeft zich mede als gevolg van de COVID-19 pandemie, tot doel gesteld minder
afhankelijk te worden van derde, niet-democratische landen. Als gevolg van de
hardecompetitie tussen grootmachten dreigt de energietransitie onze economische
veiligheid te verminderen. De toeleveringsketens voor de Europese energiebehoefte
zullen in grote mate afhankelijk zijn van autocratieën: de transitie naar wind- en
zonne-energie vergroot de afhankelijkheid van China; de Nederlandse/Europese
gasafhankelijkheid van Rusland neemt toe onder andere vanwege beëindiging
gaswinning in Groningen; Saoedi-Arabië heeft grote ambities op het gebied van
waterstof. In verband van dit onderwerp is de vraag relevant welke maatregelen de
regering op korte termijn moet nemen om vergaande afhankelijkheden van nietdemocratische, derde landen als gevolg van de energietransitie te voorkomen dan
wel tot een minimum te beperken.
Het Chinese mensenrechtenbeleid
China speelt in toenemende mate een hoofdrol op het wereldtoneel en daarom is het
zinvol het Chinese mensenrechtenbeleid grondig te analyseren en na te gaan hoe
hierop effectief kan worden gereageerd. Daarbij kan onder meer worden ingegaan op
de vraag of sprake is van daadwerkelijk mensenrechtenbeleid of uitsluitend van een
politiek die is gericht op het waarborgen van de eigen soevereiniteit en op het in het

gareel houden van de eigen bevolking. Andere relevante vragen zijn: zit er enige
beweging in dat beleid, en zo ja, in welke richting; spelen individuele rechten
enigerlei rol of gaat het uitsluitend om het collectieve recht op ontwikkeling; wat is
de inhoud van het Chinese bilaterale en multilaterale beleid; hoe reageren andere
landen hierop en welk gevolg heeft dit voor het waarborgen van de universaliteit van
de mensenrechten; hoe kunnen Nederland en de EU op de Chinese gezichtspunten
reageren, en welke partnerschappen kunnen zij aangaan?
Conflictpreventie
Het Nederlandse conflictpreventiebeleid heeft als doel gewelddadige conflicten te
voorkomen. Dat doet Nederland door conflictrisico’s te verkleinen en het
maatschappelijk vermogen om dergelijke risico’s te weerstaan te vergroten
(resilience). Hierbij zijn twee tijdlijnen van belang: de langere termijnaanpak van
structurele grondoorzaken en de kortere termijnaanpak om dreigende
geweldsescalatie te voorkomen. Conflictpreventie is een belangrijk onderdeel van
moderne oorlogsvoering. Op welke manier kan Nederland (en de EU) hier adequaat
mee omgaan? Het adviestraject zou zich kunnen richten op ‘regio’s’, bijvoorbeeld op
de schil rond Europa. Een thematische insteek is eveneens mogelijk met een focus
op bij voorbeeld weak states, etnische conflicten enz. De gevolgen van
oorlogsvoering, migratiestromen, separatisme enzovoorts, zou ook een invalshoek
kunnen zijn.
Mondiaal burgerschap
Lange tijd kende Nederland een sterk uitgebouwd beleid op het gebied van
draagvlakversterking, later mondiaal burgerschap genoemd. Aanvankelijk was het
beleid erop gericht om de steun voor het Nederlandse ontwikkelingsbeleid onder de
Nederlandse bevolking te behouden, later verschoof de aandacht naar de rol van
burgers gezien als potentiële change agents. Als gevolg van nieuwe
beleidswijzigingen en bezuinigingen kreeg het draagvlakbeleid de laatste jaren
minder prioriteit. In een adviestraject over mondiaal burgerschap kan worden
verkend wat een herinterpretatie van het begrip mondiaal burgerschap kan inhouden
met bijpassend beleid en op welke wijze vanuit het Nederlandse beleid kan worden
bijgedragen aan versterkt mondiaal burgerschap.