Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

32 793

Preventief gezondheidsbeleid

32 279

Zorg rond zwangerschap en geboorte

Nr. 402

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 juli 2019
In deze brief stel ik u – zoals toegezegd – op de hoogte van de stand van
zaken rondom het stimuleringsplan seksuele en relationele vorming in het
onderwijs die wordt opgesteld in het kader van het zevenpuntenplan
onbedoelde zwangerschappen.1 Dit doe ik mede namens de Ministers van
OCW.
Verder kom ik in deze brief terug op een aantal vragen die zijn gesteld
tijdens het AO Medische Preventie (Kamerstuk 32 793, nr. 388) en het AO
keuzehulp van 18 april jongstleden (Kamerstuk 32 279, nr. 160).
Seksuele en relationele vorming in het onderwijs
Het stimuleringsplan collectieve preventie onderwijs
In het zevenpuntenplan «Onbedoelde (tiener) zwangerschappen» zijn
afspraken gemaakt om de collectieve preventie van onbedoelde (tiener)
zwangerschappen via het onderwijs te stimuleren. Hiertoe zouden partijen
(GGD GHOR Nederland, Rutgers, Siriz, Stichting School en Veiligheid en
Gezonde School) een plan opleveren. Ik heb u in het AO Medische
Preventie van 18 april aangegeven u op een later moment te informeren
over dit plan2. In de bijlage stuur ik u – mede namens de ministers van
OCW – het eerste deel van het plan. Dit betreft een beschrijving van de
huidige situatie rondom collectieve preventie in het onderwijs op het
gebied van seksuele gezondheid. Tevens bevat het een beschrijving van
de wens een behoefte-inventarisatie uit te voeren op scholen. Partijen
hebben gezamenlijk besloten eerst eventueel te nemen maatregelen te
willen toetsen bij scholen via deze inventarisatie die wordt uitgevoerd
door het RIVM. De verwachting is dat deze inventarisatie in juli gereed zal
zijn.

1
2

kst-32793-402
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Kamerstuk 32 279, nr. 132) Zevenpuntenplan onbedoelde (tiener) zwangerschappen
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 793, nr. 402

1

Partijen hebben ook geconcludeerd dat het plan zich niet alleen moet
richten op het voorkomen van onbedoelde (tiener) zwangerschappen. Ze
vinden het belangrijk de focus breder te leggen, namelijk op het brede
thema seksuele integriteit en relationele vorming van leerlingen en
mbo-studenten. Ik ben het hier mee eens. Hierbij gaat het onder andere
om respectvol en verantwoordelijk gedrag ten opzichte van elkaar, het
leren omgaan met verschillen in normen en waarden, het leren omgaan
met het bestaan van verschillen in ontwikkeling van leerlingen op het
kruispunt van cultuur en seksualiteit en vragen rondom intimiteit. Het
creëren van een veilig schoolklimaat is een belangrijk doel als het over
deze zaken gaat. Dit heeft geleid tot diverse subdoelen, zoals het beter
verankeren van het onderwerp seksuele gezondheid in het schoolbeleid,
het versterken van de samenwerking met lokale zorg- en welzijnsorganisaties en het vergroten van de aandacht voor dit thema bij voorkeur met
behulp van goed onderbouwde lespakketten.
De inventarisatie die nu plaats vindt, is er op gericht om goed inzicht te
krijgen in wat scholen motiveert om aandacht te besteden aan seksuele en
relationele vorming en specifiek de preventie van onbedoelde (tiener)
zwangerschappen. Wat scholen daarin juist tegenhoudt en welke kanalen
ze bij voorkeur gebruiken in de ondersteuning op het thema seksuele en
relationele vorming. Ook wordt er nader ingegaan op het huidige gebruik
van lespakketten. Daarnaast is er specifiek aandacht in de inventarisatie
voor hoogrisicogroepen en ook wordt de rol van de ouders onderzocht.
Ook heb ik met partijen afgesproken om op basis van de inventarisatie die
wordt uitgevoerd te bepalen of de hoogte van het budget per schoollocatie, dat op dit moment door de Gezonde School beschikbaar wordt
gesteld, voldoende tegemoet komt aan wat nodig is. Daarnaast zal de
inventarisatie moeten uitwijzen of de huidige eisen die gesteld worden
door de Gezonde School bij het afnemen van een ondersteuningsaanbod,
zoals het verplicht aanstellen van een coördinator seksuele gezondheid op
een school, meerwaarde hebben.
Om zo min mogelijk tijd te verliezen, is in overleg met partijen besloten
om het RIVM de inventarisatie te laten uitvoeren. Het RIVM is een
onafhankelijk instituut dat zich bezig houdt met gedragsveranderingsvraagstukken en de brede context rondom scholen. Ook is het partner van
de Gezonde School. In gezamenlijk overleg met de onderwijsraden, SSV
en de Gezonde School voert het RIVM deze behoeften-inventarisatie op
scholen uit.
Aan de hand van de inventarisatie zullen partijen weer bij elkaar komen en
het stimuleringsplan collectieve preventie onderwijs op basis van de
gebleken behoeften van scholen afronden. Hierbij is in het zevenpuntenplan onbedoelde (tiener) zwangerschappen afgesproken dat zoveel
mogelijk gebruik gemaakt wordt van de bestaande kanalen, zoals de
Gezonde School en Stichting School en Veiligheid. Ik informeer u hierover
in het najaar.
Extra inzet via de Gezonde School voorafgaand aan het stimuleringsplan
Ondertussen heb ik ook stappen gezet om voor het komend schooljaar
2019/2020 zaken te bespoedigen. De Gezonde School heeft op mijn
verzoek voor het komend schooljaar extra aandacht besteed richting
scholen om hen te motiveren ondersteuningsbudget aan te vragen voor
dit thema. Deze extra aandacht heeft er toe geleid dat tot nu toe maar
liefst 103 scholen zich hebben ingeschreven op het thema Relaties &
Seksualiteit en ruim 200 scholen op het thema welbevinden. In 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 793, nr. 402

2

waren er nog maar 35 scholen op het thema Relaties & Seksualiteit en 126
scholen op Welbevinden die ondersteuningsaanbod toegekend gekregen.
Daarnaast wil ik graag de drempels nog verder verlagen. Ik ben daarom
met de Gezonde School in gesprek gegaan – vooruitlopend op de
uitkomsten van de eerder genoemde behoefte-inventarisatie – over de
mogelijkheden van een aangepast traject op het gebied van Relaties &
Seksualiteit en Welbevinden per september 2019. Met de Gezonde School
heb ik afgesproken dat er wordt gestart met het inrichten van een
«Stimuleringsaanbod 2.0» specifiek voor deze thema’s. Met andere
woorden: dit aanbod is een zichtbare keuze in de Gezonde School
«winkel» met ingang van het nieuwe schooljaar 2019–2020. Uitgangspunten hierbij zijn:
• Het ondersteuningsaanbod Relaties & Seksualiteit en Welbevinden kan
gedurende het gehele schooljaar afgenomen worden in plaats van
alleen in april/mei.
• Er wordt maximaal € 8.000 per schoollocatie beschikbaar gesteld in
plaats van de reguliere € 3.000, zodat de mogelijkheden voor scholen
om iets met dit thema te doen worden vergroot.
• Het wordt vormgegeven in een aparte subsidieaanvraag met een zo
laag mogelijke administratieve last voor scholen.
• Scholen die in dit voorjaar voor € 3.000 hebben aangevraagd, kunnen
nog extra erkend ondersteuningsaanbod aanvragen tot € 8.000.
Verder behelst het «Stimuleringsaanbod 2.0» geen inhoudelijke verandering ten opzichte van het huidige aanbod voor beide thema’s. Dit
aanbod 2.0 blijft in ieder geval bestaan totdat uit de eerder genoemde
inventarisatie blijkt aan welke (andere) maatregelen scholen behoefte
hebben. VWS en de Gezonde School zullen de komende jaren monitoren
of, en zo ja, in welke mate scholen gebruik maken van de extra ruimte die
zij op deze manier krijgen.
Ook voor het lopende schooljaar (2018–2019) heb ik extra inzet gepleegd
door € 515.000 extra beschikbaar te stellen ter financiële ondersteuning
van de Gezonde School zodat zij extra scholen, die ondersteuningsaanbod
op het thema Relaties en Seksualiteit en het thema Welbevinden hebben
aangevraagd, niet hebben hoeven af te wijzen.
Vragen naar aanleiding van het AO Medische preventie
Tot slot zijn er in AO Medische preventie van 18 april nog vragen gesteld
door het lid Van der Staaij. Ik heb toegezegd hierop terug te komen. De
heer Van der Staaij vroeg of ik vind dat er sprake moet zijn van een gelijk
speelveld voor alle aanbieders en zo ja, mag een aanbieder dan nog een
subsidie ontvangen buiten het programma Gezonde School om en die
vervolgens gebruiken voor het ontwikkelen van lesmethoden? Ook vroeg
hij welke subsidiestromen er nu precies zijn op het gebied van lesmethoden voor seksuele voorlichting en seksuele diversiteit. Tevens vroeg hij
hoe de beoordeling van interventieprogramma’s en het vignet Gezonde
School nu precies zijn geregeld. De heer Van der Staaij wilde weten of het
RIVM dit zelf doet, of dat er ook personeel van Rutgers bij betrokken is. Hij
vroeg of organisaties die zelf aanbieder zijn, betrokken kunnen zijn als
beoordelaar van interventies en het vignet. Ook vroeg hij naar de inzet
van vrijwilligers bij online en telefonische keuzehulpverleningen en of er
niet vrijwilligers ingezet kunnen worden in plaats van medewerkers. Op
deze vragen van de heer Van der Staaij wil ik het volgende antwoorden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 793, nr. 402

3

Lesmethoden
In het verleden heeft VWS inderdaad de ontwikkeling van lesmethoden
gesubsidieerd. Via ZonMW ontvingen Rutgers en/of Soa Aids Nederland
(SANL) hiervoor subsidie. In verband met de staatssteunregels wordt
vanuit VWS de laatste jaren zorgvuldig beoordeeld welke activiteiten wel
of niet gesubsidieerd kunnen worden en of er beleidsmatig een wens is
om hier via een overheidsopdracht geld voor te verstrekken.
De subsidiering van zaken rondom educatie en voorlichting ten aanzien
van seksualiteit zit in 2019 in een overgangsfase, waarbij wordt bepaald
wat wel en niet in 2020 wordt gefinancierd door middel van subsidies.
Voor het ontwikkelen van lespakketten ontvangt SANL geen financiering
in 2019. Rutgers ontvangt € 13.000 subsidie voor de actualisering van
lespakketten en websites (gericht op leraren en ouders). Verder ontvangen
SANL en Rutgers nog geld voor activiteiten die indirect met de lesmethoden te maken hebben, bijvoorbeeld voor het delen van kennis of
andere activiteiten. SANL ontvangt € 143.000 voor activiteiten waarvan
een deel betrekking heeft op het oppakken van hun rol samen met het
onderwijsveld en met GGD’en in de implementatie van Lang Leve de
Liefde lespakketten Onderbouw en Voortgezet Speciaal Onderwijs.
Rutgers ontvangt € 77.000 waarvan een deel van de activiteiten
betrekking heeft op het ondersteunen van GGD’en bij het agenderen van
seksuele vorming in het kader van de Week van de Lentekriebels.
Ook hierbij geldt: deze activiteiten worden op dit moment aan een
staatssteuntoets onderworpen. Dit betekent dat de kans aanwezig is dat
deze activiteiten in 2020 (deels) niet meer worden gefinancierd via
subsidies.
In 2018 ontving Siriz voor het gehele jaar ruim € 521.000 voor het geven
van preventielessen. Siriz krijgt in 2019 tot september een subsidie van
€ 250.000 voor het geven van preventielessen. Deze vormt een overbruggingssubsidie in het kader van het zevenpuntenplan, omdat pas in
september het ondersteuningsaanbod 2.0 – waar ik eerder in deze brief
over schreef – gereed is. Er is hierbij een marktconform tarief gebruikt.
In 2019 stelde ik € 93.600 euro beschikbaar voor de ondersteuning van
eigenaren/ontwikkelaars van interventies om het erkenningsproces van
het Centrum Gezond Leven van het RIVM te doorlopen. Om het erkenningsproces te doorlopen, worden namelijk eisen gesteld aan interventieeigenaren, zoals het schrijven van een handleiding. Het gaat om interventies die zich richten op het speciaal onderwijs, praktijkonderwijs,
entree mbo en vmbo/havo/vwo christelijke (orthodoxe) scholen of
identiteitsgebonden scholen. Het betreft de volgende aanbieders:
– 3 interventies van Lang leve de liefde (Rutgers en SANL)
– 2 interventies van Be loved en Living Loving (Weerbaar in Seksualiteit)
– 1 interventie van Siriz
– 1 interventie Veilig Wijs (Care for Sexuality).
Dan zijn er nog twee trajecten rondom lespakketten en de Gezonde
School: A. Lesmethoden worden erkend via het RIVM en B. Scholen
kunnen een aanvraag indienen voor een vignet Gezonde School (een
onderdeel hiervan zijn het gebruik van erkende lespakketten).
A. Erkenning van lesmethoden/(leefstijl) interventies
Vanuit het RIVM bestaat een erkenningstraject, waarbij diverse erkenningscommissies de effectiviteit, kwaliteit en uitvoerbaarheid van onder
andere leefstijlinterventies beoordelen. De commissie jeugdgezondheidszorg en gezondheidsbevordering voor de jeugd van het RIVM is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 793, nr. 402

4

verantwoordelijk voor de erkenning van lespakketten op het gebied van
seksuele gezondheid.
Belangrijke voorwaarde voor het RIVM is dat alleen een interventie kan
worden toegelaten tot het erkenningsproces als er voldaan is aan de
inclusiecriteria.
Dat houdt in: er is een handleiding, een procesevaluatie, en de interventie
wordt op meerdere plaatsen uitgevoerd. Als de interventie niet voldoet
aan de inclusiecriteria neemt het RIVM de interventie niet op in het
erkenningsproces.
Ook kijkt het RIVM al vooraf naar de kwaliteit van de materialen en of de
interventie een meerwaarde heeft ten opzicht van bestaande interventies.
Een Gezonde School kan gebruik maken van interventies die in de
databanken staan van het RIVM, Kenniscentrum Sport, Nederlands
Jeugdinstituut en van Movisie. De interventies in deze databanken zijn
beoordeeld door professionals uit het veld (Goed beschreven) of door
erkenningscommissies waarvan de leden afkomstig zijn uit wetenschap,
beleid en praktijk (Goed onderbouwd en Effectief).
In een van de erkenningscommissies zit een medewerker van Rutgers,
RIVM hecht er aan dat ook vertegenwoordigers van thema-instituten in de
commissies zitten, omdat zij deskundig zijn op het terrein van Seksuele
Gezondheid. Voor de beoordeling van de interventies bestaat wel een
procedure in het kader van de onafhankelijkheid: een commissielid mag
nooit de eigen interventie beoordelen of een interventie waar hij/zij op
enig manier bij betrokken is. Het lid moet de vergadering verlaten als er
een interventie besproken wordt waar hij/zij bij betrokken is.
De komende tijd wil ik in kaart brengen of er verbeterslagen mogelijk zijn
in dit beoordelingstraject, waarbij het uitgangspunt blijft dat expertise in
de erkenningscommissie geborgd blijft.
B. Aanvraag van scholen voor vignet Gezonde School
Scholen kunnen een aanvraag indienen voor een vignet Gezonde School.
De beoordeling van de vignetten Gezonde School gebeurt door de
partners van Gezonde School (https://www.gezondeschool.nl/over-ons/
overzicht-partners-gezonde-school). Om tot een beoordeling te komen,
moeten scholen eerst een vragenlijst invullen met wat ze precies gaan
doen. Deze vragenlijst wordt gemaakt door het programmateam Gezonde
School en de partners. In de vragenlijst worden erkende interventies
genoemd waar de school gebruik van kan maken en uit kan kiezen. Deze
interventies komen uit het erkenningensysteem (beschikbaar via
loketgezondleven.nl en de databank effectieve jeugdinterventies van het
Nederlands Jeugd Instituut) en kunnen van allerlei aanbieders zijn. Als
een school besluit op een bepaald thema als school een vignet aan te
vragen aan de hand van de ingevulde vragenlijst, wordt de aanvraag
inderdaad beoordeeld door een Commissie waarin één van de betrokken
thema-instituten bij het programma is vertegenwoordigd. Voor seksualiteit is dit Rutgers. Hier is geen sprake van belangenverstrengeling,
aangezien Rutgers slechts kijkt of er gebruik gemaakt wordt van een
erkend lespakket door de school. Bij deze beoordeling kan Rutgers geen
invloed uitoefenen op welk lespakket de school kiest.
Op dit moment wordt de Gezonde School geëvalueerd door ZonMW. De
wijze waarop de beoordeling tot stand komt, wordt hierin meegenomen.
Inzet vrijwilligers
Tot slot heb ik in het AO Keuzehulp aangegeven ten aanzien van
keuzehulp voor onbedoeld zwangere vrouwen nog terug te komen op de
online hulpverlening. Het lid Van der Staaij vroeg of er niet vrijwilligers
ingezet kunnen worden in plaats van medewerkers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 793, nr. 402

5

Voor de online en telefonische hulpverlening is in de eisen van de open
house gesteld dat medewerkers die keuzehulpgesprekken voeren niet
verplicht zijn een afgeronde opleiding op HBO/ WO-niveau te hebben
(Sociale verpleegkunde, Maatschappelijk werk en dienstverlening, Social
Work, Arts Maatschappij en Gezondheid, Psychologie of Gedragswetenschap), maar dat zij onder verlengde arm mogen werken van een
beroepskracht die één van deze opleidingen heeft afgerond. Dit biedt
aanbieders van keuzehulpgesprekken ruimte.
Wel vind ik het belangrijk dat er een arbeidscontract wordt afgesloten met
de medewerkers die de telefonische- of chatgesprekken leveren, omdat ik
niet wil dat er vrijwilligers worden ingezet voor een tarief van € 45 per
half uur. Dit lijkt me een redelijke eis. Voor de beschikbaarheid van
medewerkers tijdens de uren dat er geen chats of telefoongesprekken
plaatsvinden, heb ik een bedrag van € 20.000 per jaar beschikbaar
gesteld. Een aanbieder van keuzehulpgesprekken kan bijvoorbeeld
besluiten een 0-urencontract aan te bieden aan de betreffende
medewerkers, zodat zij betaald krijgen voor de uren dat zij ook daadwerkelijk chats beantwoorden of telefoongesprekken voeren met vrouwen die
onbedoeld zwanger zijn. Hiervoor is de € 45 per half uur beschikbaar.
Na een jaar bestaat de mogelijkheid om aanpassingen te doen in de eisen
van de open house. Eventueel kan ik mijn standpunt hierop herzien als
daar aanleiding toe is.
Ik vertrouw erop u hiermee voldoende geïnformeerd te hebben.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
P. Blokhuis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 793, nr. 402

6