Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

32 637

Bedrijfslevenbeleid

Nr. 47

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 december 2012
Bijgaand zend ik u een notitie waarin een meerjarig budgettair beeld
wordt geschetst van de beschikbare middelen voor innovatie en
onderzoek en het topsectorenbeleid. Deze notitie heb ik toegezegd in mijn
antwoord op de vragen van het lid Gesthuizen (4 december 2012).
De minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

kst-32637-47
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 637, nr. 47

1

Memo meerjarig budgettair beeld innovatie en onderzoek en
topsectorenbeleid
1. Inleiding
Nederland onderscheidt zich internationaal als kennisland, getuige
bijvoorbeeld de vijfde positie op de ranglijst voor internationale concurrentiekracht (World Economic Forum), de zesde plek op de innovatie-index
(World Intellectual Property Organisation/WIPO) en de relatief hoge
arbeidsproductiviteit. Ondernemers, onderzoekers en overheid willen dat
zo houden. Het kabinet zet daarom het topsectorenbeleid voort.
Dit memo geeft een overzicht van de ontwikkeling van de publieke
investeringen in onderzoek en innovatie in de afgelopen jaren. Het gaat
ook in op de effecten van het regeerakkoord van dit kabinet op de
budgetten voor onderzoek en innovatie en voor de topsectoren in de
komende jaren. Ondanks forse ombuigingen op de overheidsuitgaven,
nemen de middelen voor onderzoek en innovatie in de periode 2008 –
2016 structureel toe met ruim 0,7 miljard euro. Ten opzichte van de
piekjaren 2010 – 2012 (als gevolg van tijdelijke crisismaatregelen) zien we
in 2016 wel een daling van 0,7 miljard euro.
2. Meerjarenoverzicht middelen voor innovatie en onderzoek
2008 – 2016

1

Het gaat bij de internationale vergelijking om
de publieke middelen voor R&D exclusief
fiscaliteit.

Tabel 1 bevat een overzicht van de middelen voor innovatie en onderzoek
in de periode 2008 – 2016. Het beeld van het verloop van de budgetten is
afhankelijk van het referentiejaar dat gekozen wordt. Het jaar 2008 geldt
als een belangrijk ijkpunt, omdat dit het laatste jaar is voor de economische crisis. In de eerste jaren daarna zijn de jaarlijkse budgetten sterk
beïnvloed door tijdelijke crisismaatregelen.
– Uit de tabel blijkt dat Nederland sinds het begin van de crisis extra
heeft geïnvesteerd in innovatie en onderzoek. Dit is een prestatie
gezien de enorme budgettaire opgave: de ombuigingen van het vorige
en het huidige kabinet bedragen in totaal ruim 40 miljard euro. De
toename wordt vooral veroorzaakt door de relatief sterke stijging van
de fiscale middelen. De Nederlandse publieke middelen voor R&D zijn
ook heel behoorlijk in vergelijking met andere landen in de EU.
Nederland scoort ruim boven het EU-gemiddelde1 (in 2011: NL 0,83%
van het BBP, EU-27 0,73% van het BBP).
– De stijging van de publieke investeringen in onderzoek en innovatie
komen enerzijds door tijdelijke maatregelen. In 2009 en 2010 zijn
crisismaatregelen genomen om de gevolgen van de economische
crisis te verzachten. De fiscale aftrek voor speur- en ontwikkelingswerk
(WBSO) is toen verruimd. Onder de regeling voor kenniswerkers
konden onderzoekers uit het bedrijfsleven tijdelijk aan het werk bij
publieke kennisinstellingen. En er werd uit het Fonds Economische
Structuurversterking (FES) extra geïnvesteerd in High Tech Topprojecten. Het budgettaire effect van deze tijdelijke maatregelen is met name
zichtbaar in de «investeringspiek» van de jaren 2010–2012.
– Ook zijn de publieke investeringen in innovatie en onderzoek
structureel toegenomen, waardoor deze in 2016 structureel ruim 0,7
miljard euro hoger zijn dan in 2008.
– Het vorige kabinet heeft ervoor gekozen om kennis en innovatie op een
andere manier te financieren. Dit heeft gezorgd voor een belangrijke
verschuiving in de aanwending van de middelen. De subsidies voor
bedrijven zijn ingeperkt. De impulsfinanciering voor innovatie en
onderzoek vanuit het FES (gemiddeld 250 miljoen euro per jaar) is
gestopt. Daartegenover staat dat het voor bedrijven fiscaal aantrekke-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 637, nr. 47

2

–

lijker is geworden om te investeren in onderzoek en ontwikkeling,
zodat de achterblijvende private R&D investeringen worden gestimuleerd.
Het topsectorenbeleid past bij deze koerswijziging. Bedrijven,
overheden en publieke kennisinstellingen bepalen samen welke
strategische kennisthema’s prioritair zijn en programmeren samen het
onderzoek in de topsectoren. Dergelijke privaat – publieke samenwerkingsprogramma’s waren voorheen sterk versnipperd en werden ad
hoc en tijdelijk gefinancierd. Met het topsectorenbeleid wordt het
aantal onderzoeksprogramma’s teruggebracht en wordt de samenwerking tussen ondernemers en onderzoekers verankerd in het reguliere
kennissysteem.

Tabel 1. Meerjarenoverzicht middelen voor innovatie en onderzoek voor de jaren 2008 – 2016

1.

2.
3.

4.
5

6.

Onderzoeksmiddelen
Fundamenteel onderzoek
w.v. eerste geldstroom1
w.v. tweede geldstroom2
w.v. intensivering regeerakkoord 20123
Toegepast onderzoek
Fiscale middelen
Totaal
w.v. WBSO4
w.v. RDA
w.v. Innovatiebox5
w.v. taakstelling regeerakkoord
2012
Uitgaven departementen
Innovatie uitgaven EZ
w.v. TKI-toeslag
Uitgaven innovatie en
onderzoek andere departementen
w.v. relevant voor topsectoren6
Subsidietaakstelling regeerakkoord 2012
w.v. EZ
w.v. andere departementen
Totaal

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2 975
2 434
541

3 122
2 458
664

3 183
2 500
683

3 234
2 578
656

3 280
2 572
708

3 282
2 587
695

3 309
2 622
687

3 269
2 637
632

3 293
2 663
630

512

503

488

455

453

407

[PM]
384

[PM]
368

[PM]
361

797
447

1 054
704

1 497
872

1 546
921

350

350

625

625

1 777
902
250
625

1 753
753
375
625

1 765
733
500
625

1 698
733
500
625

1 698
733
500
625

– 93

– 160

– 160

683
200
644

548
200
606

444
200
589

125
– 54

126
– 60

132
– 60

– 46
–8
6 731

– 52
–8
6 429

– 52
–8
6 325

[– 47]

[– 47]

[– 47]

566

654

701

738

687

751

936

1 077

939

858

668
90
686

130

131

5 601

6 269

6 946

6 912

Afschaffen PBO’s

7 055

6 796

Bedragen (in miljoenen euro’s) conform de begroting, tenzij anders aangegeven.
1. Bron uit feiten en cijfers: Overzicht Totale Onderzoek Financiering (TOF) 2010 – 2016 van het Rathenau Instituut:
Overheidsuitgaven universiteiten, inclusief de WUR, en rijksbijdrage voor onderzoek aan de UMC’s, tabel 3.
2. Betreft de uitgaven voor NWO en KNAW. Bedragen zijn op kasbasis. Aandeel loon- en prijsbijstelling na 2012 is niet
verwerkt. Bij de uitgaven t/m 2011 gaat het om gerealiseerde cijfers. De middelen voor de jaren 2012 en verder zijn
gebaseerd op de begroting voor 2013.
3. Er wordt 75 miljoen euro geïnvesteerd in fundamenteel wetenschappelijk onderzoek. Dit loopt op tot 150 miljoen euro
structureel. Het kabinet neemt nog een besluit over de invulling over de jaren 2014 tot en met 2017 (PM in de tabel).
4. Inclusief aanvullend fiscaal innovatiepakket (WBSO, 30% expatregeling), 2012: 30 miljoen euro, vanaf 2013 10 miljoen
euro.
5. In 2010 zijn beleidsmatige verruimingen aangebracht, zoals verruiming van de definitie, beëindiging van
de begrenzingen en verlaging van het tarief.
6. Bedragen uit overzichtstabel bedrijfslevenbeleid en topsectoren, begroting Economische Zaken 2013, pag. 21.

3. Maatregelen kabinet
Tabel 2 geeft een overzicht van de belangrijkste maatregelen van dit
kabinet op het gebied van onderzoek en innovatie. Deze maatregelen zijn
ook verwerkt in tabel 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 637, nr. 47

3

Tabel 2: Overzicht intensiveringen en taakstellingen

1.
2.
3.
4.

5.

Uitgaven
Extra middelen TKI-toeslag
Taakstelling uitgaven topsectorenbeleid
Fundamenteel onderzoek en cofinanciering
Extra middelen onderzoek/innovatie uit EU
Totaal uitgaven
Fiscaliteit
Taakstelling fiscale R&D-stimulering
Totaal

2014

2015

2016

2017

Structureel

110
– 54
(pm)
(pm)
56 +pm

110
– 60
(pm)
(pm)
50 + pm

110
– 60
(pm)
(pm)
50 + pm

110
– 60
75
(pm)
125 + pm

110
– 60
150
(pm)
200+ pm

– 93

– 160

– 160

– 160

– 160

– 37 + pm

– 110 + pm

– 110 + pm

– 35 + pm

40 + pm

Bedragen (in miljoenen euro’s).

Het kabinet wil ondanks een forse budgettaire opgave de positie van
Nederland als kennisland verder versterken. Dat betekent keuzes maken.
Dit zijn de belangrijkste maatregelen op het gebied van onderzoek en
innovatie:
– TKI-toeslag: het kabinet maakt vanaf 2014 110 miljoen euro extra vrij
voor de Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI’s). Het vorige
kabinet had al 90 miljoen euro beschikbaar gesteld voor de TKI-toeslag
(een bijdrage bovenop de bijdrage die bedrijven leveren aan het
onderzoek van de TKI’s). In totaal bedraagt het budget vanaf 2014 200
miljoen euro.
– Uitgaven topsectoren: het regeerakkoord bevat een taakstelling van
60 miljoen euro op de uitgaven op het bedrijfslevenbeleid en topsectoren. Deze subsidietaakstelling wordt nog ingevuld.
– In de bedrijfslevenbrieven is afgesproken dat een stijgend deel van de
middelen voor toegepast onderzoek (TNO, DLO en GTI’s) voor de
topsectoren beschikbaar komt (250 miljoen euro in 2016). Daarbij dient
te worden aangetekend dat de apparaatstaakstelling en de subsidietaakstelling van 60 miljoen euro uit het regeerakkoord gevolgen
hebben voor de middelen van TNO, DLO en GTI’s.
– Het kabinet investeert 75 miljoen euro in fundamenteel onderzoek.
Dit loopt op tot 150 miljoen euro structureel. Het kabinet neemt nog
een besluit over de invulling over de jaren 2014 tot en met 2017.
Binnen de middelen van NWO komt conform het regeerakkoord in
2015 275 miljoen euro beschikbaar voor excellent fundamenteel
onderzoek in de topsectoren. Ter vergelijking: in de innovatiecontracten 2012–2013 is de bijdrage van NWO vastgesteld op circa 235
miljoen euro over beide jaren. Bij de vaststelling van de innovatiecontracten voor 2014 en verder zullen de topsectoren met NWO afspraken
maken over de inzet van de middelen en over de werkwijze. Over de
kaders van de programmatische NWO inzet maken EZ en OCW
afspraken met NWO. Bij de extra middelen die het kabinet voor
fundamenteel onderzoek beschikbaar stelt, dient te worden aangetekend dat er conform het regeerakkoord ook nog invulling moet worden
gegeven aan een taakstelling voor subsidies Rijksoverheid vanaf 2014
en aan een extra ZBO-korting vanaf 2016. Deze kortingen kunnen
gevolgen hebben voor de beschikbaarheid van middelen voor
fundamenteel onderzoek.
– Er komt meer geld beschikbaar voor cofinanciering en matching
onder de Europese onderzoeksprogramma’s (in het bijzonder Horizon
2020), dankzij de verhoging van het budget voor de TKI-toeslag (met
110 miljoen euro) en voor fundamenteel onderzoek (75 miljoen
oplopend naar 150 miljoen euro structureel).Dit kan leiden tot
tientallen miljoenen euro extra aan EU middelen voor onderzoek en
innovatie in Nederland, mede afhankelijk van het totale budget in het
Meerjarig Financieel Kader van de Europese Unie waarover begin 2013
wordt besloten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 637, nr. 47

4

–

–

Fiscaliteit: het Regeerakkoord bevat een taakstelling op de maatregelen voor fiscale stimulering van R&D (RDA, Innovatiebox en WBSO)
van 93 miljoen euro in 2014 en 160 miljoen euro vanaf 2015.
In het regeerakkoord worden de Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisaties (PBO’s) en de PBO-heffing vanaf 2014 afgeschaft. Hiermee
vallen de PBO-heffingen weg (220 miljoen euro), maar daar staat
tegenover dat ook een aantal sectorspecifieke taken wegvalt, zoals
inzet op kennis en innovatie. Dit heeft met name gevolgen voor de
topsectoren Agri&Food en Tuinbouw en Uitgangsmaterialen, want de
bijdrage van de PBO’s maakte deel uit van de private bijdrage aan de
Innovatiecontracten van die twee topsectoren. Het gaat om een bedrag
van 47 miljoen euro. Het kabinet komt voor de zomer van 2013 met
een voorstel om dit probleem aan te pakken.

4. Perspectief Topsectoren
Ondanks forse ombuigingen op de overheidsuitgaven, nemen de
middelen voor onderzoek en innovatie in de periode 2008 – 2016
structureel toe met ruim 0,7 miljard euro. Ten opzichte van de piekjaren
2010 – 2012 (als gevolg van tijdelijke crisismaatregelen) zien we in 2016
wel een daling van 0,7 miljard euro. Het kabinet zet het topsectorenbeleid
voort en verstevigt de inzet op de privaatpublieke samenwerking tussen
ondernemers, onderzoekers en de overheid in de topsectoren. Per saldo
ligt er een solide financiële basis onder het topsectorenbeleid. De
topsectoren zullen vooral profiteren van de verhoging van het budget
voor de Topconsortia voor Kennis en Innovatie, de extra investeringen in
fundamenteel onderzoek en de ruimte voor co-financiering en matching
van Europese programma’s.
De komende tijd wordt het regeerakkoord nader uitgewerkt. Naast
onderzoek en innovatie zijn voor het topsectorenbeleid onder andere
relevant de vormgeving van het Techniekpact om de aansluiting tussen
onderwijs en arbeidsmarkt te verbeteren, de (domein)aanpak van
regeldruk en de vormgeving van het nieuwe revolverende fonds van 750
miljoen euro voor ontwikkelingssamenwerking en bedrijfsleven. Het
kabinet houdt daarbij vast aan de nieuwe manier van werken die met het
topsectorenbeleid is ingezet, gebaseerd op samenwerking en financiële
toezeggingen van zowel ondernemers en kennisinstellingen als de
overheid. Na de uitwerking van de maatregelen uit het regeerakkoord
wordt het totale budgettaire kader voor het topsectorenbeleid inzichtelijk
gemaakt.
De minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 637, nr. 47

5