Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 123 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2010

Nr. 122

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 april 2010
Hierbij bied ik u, mede namens de minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, het Onderwijsverslag 2008–2009 van de Inspectie van het
Onderwijs aan.1 Het Onderwijsverslag gaat vergezeld van onze gezamenlijke beleidsreactie.
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
A. Rouvoet

1
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

kst-32123-VIII-122
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 122

1

Beleidsreactie van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) op het Onderwijsverslag 2008–2009 van de
Inspectie van het Onderwijs
1. Inleiding
Het Onderwijsverslag 2008–2009 van de Inspectie van het Onderwijs geeft
de stand van zaken weer van het Nederlandse onderwijs van het
afgelopen schooljaar. Het verslag bevat informatie over de kwaliteit van
en de ontwikkelingen in het onderwijs. In deze beleidsreactie reageren de
staatssecretaris van OCW, de minister van LNV en ik op het Onderwijsverslag. Dit is de laatste beleidsreactie op het Onderwijsverslag van het
kabinet Balkenende IV, dat op het moment van schrijven demissionair is.
Het is niet mogelijk om op alle punten uit het Onderwijsverslag in te gaan.
Waar nodig verwijzen we naar de beleidsreactie op afzonderlijke
rapporten van de inspectie of brieven aan de Tweede Kamer. De gegevens
en conclusies uit het Onderwijsverslag kunnen als een spiegel voor het
beleid dienen.
In het onderwijs gaan veel dingen goed en het beleid dat in gang is gezet
werpt zijn vruchten af. De meeste scholen geven onderwijs van voldoende
kwaliteit, het percentage zwakke en zeer zwakke scholen neemt af, de
schooluitval daalt en Nederlandse leerlingen presteren nog steeds boven
het internationale gemiddelde. De mensen die zelf in het onderwijs
werkzaam zijn, doen bovendien hard hun best om het onderwijs in
Nederland nog beter te maken. Dat zijn positieve ontwikkelingen. De
inspectie wijst echter ook op een aantal zorgpunten. Hoewel steeds meer
scholen aan de inspectienormen voldoen, blijven prestaties van sommige
scholen toch achter. Ook blijft er aandacht nodig voor de vaardigheden
van de leraar. Op de gebieden waar het niet goed gaat, moeten verbeteringen zichtbaar worden.
Leeswijzer
In deze beleidsreactie gaan we op de onderstaande onderwerpen in.
Hoofdstuk 2 gaat over de kwaliteit van het onderwijs, u vindt daar
bijvoorbeeld informatie over zwakke scholen en basisvaardigheden.
Hoofdstuk 3 gaat in op leerlingenzorg en speciaal onderwijs. Hoofdstuk 4
gaat over examinering en diploma’s en hoofdstuk 5 over sociale cohesie
en burgerschap. In hoofdstuk 6 en 7 vindt u meer over leraren en
voortijdig schoolverlaters. Hoofdstuk 8 en 9 tenslotte gaan over respectievelijk het «groen onderwijs» en naleving van wet en regelgeving.
2. Kwaliteit van het onderwijs
2.1 Opbrengstgericht werken
Opbrengstgericht werken is de sleutel tot kwaliteitsverbetering. Daarom is
opbrengstgericht werken het speerpunt van de Kwaliteitsagenda Primair
Onderwijs. Goede scholen werken immers vaak opbrengstgericht. De
inspectie constateert dat in 2008–2009 37% van de scholen in het primair
onderwijs opbrengstgericht werkte. Ten opzichte van de periode
2007–2008 is dit percentage stabiel gebleven. De uitdaging is nu om dit
percentage fors te verhogen. Om dit te realiseren moeten we duidelijke
doelen stellen, deze evalueren en op basis van de conclusies verbeteringen doorvoeren. Daarnaast geeft de inspectie aan dat de betrokkenheid
bij opbrengstgericht werken van schoolbesturen en pabo’s verbeterd kan
worden. De aanbevelingen die de inspectie hiervoor doet, sluiten goed
aan bij het beleid dat OCW al in gang heeft gezet in de Kwaliteitsagenda

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 122

2

Primair Onderwijs en het sectoroverstijgende programma Doorlopende
Leerlijnen Taal en Rekenen.
Er is het afgelopen jaar al veel gebeurd op het terrein van opbrengstgericht werken, maar we zijn er nog niet. Daarom zijn in het laatste kwartaal
van 2009 diverse extra activiteiten gestart.
Een communicatiecampagne moet het belang van opbrengstgericht
werken onder de aandacht brengen, onder andere door conferenties te
organiseren voor leraren en bestuurders en «good practices» te delen. De
leraar speelt bij opbrengstgericht werken een cruciale rol. Daarom zijn er
inmiddels zeventien pabo’s die als uitvloeisel van de Kwaliteitsagenda
Primair Onderwijs opbrengstgericht werken in hun curriculum een plek
geven. Daarnaast zal, als uitvloeisel van de Kwaliteitsagenda Krachtig
meesterschap, het opbrengstgericht werken onderdeel gaan uitmaken van
de kennisbases zoals die thans voor de pabo’s worden ontwikkeld. Het is
de bedoeling dat alle leraren, interne begeleiders, schoolleiders en
bestuurders beseffen dat opbrengstgericht werken de sleutel tot kwalitatief goed onderwijs is en dat zij met elkaar concrete doelen voor taal,
lezen en rekenen realiseren.
2.2 Basisvaardigheden
Goede taal- en rekenvaardigheden zijn van cruciaal belang voor de
verdere ontwikkeling van leerlingen. Nederland voldoet ruimschoots aan
internationaal overeengekomen doelstellingen taal en wiskunde. Het
aandeel 15-jarigen met lage leesvaardigheden en lage wiskundige
vaardigheden in de EU-lidstaten moet in 2020 afnemen tot 15%, zowel bij
taal als bij wiskunde. In Nederland ligt het aandeel zwakke 15-jarige
leerlingen voor taal en wiskunde nu al respectievelijk op 15,1% en 11,5%.
De inspectie constateert verschillen in prestaties tussen leerlingen bij taal
en rekenen. Meisjes zijn beter in taal en jongens beter in rekenen.
Autochtone en allochtone achterstandsleerlingen presteren slechter dan
leerlingen met middelbaar en hoger opgeleide ouders. De inspectie
constateert dat het schrijfonderwijs in het basisonderwijs er iets beter
voorstaat dan tien jaar geleden. Maar er is nog winst te boeken.
Knelpunten die scholen ervaren, hangen vaak samen met elementen van
het opbrengstgericht werken.
Evenals de inspectie zien wij de referentieniveaus als belangrijk
hulpmiddel bij het opbrengstgericht werken. Achterstandsleerlingen
zullen hiervan zeker ook profiteren. De referentieniveaus zijn bedoeld als
hulpmiddel voor scholen om het onderwijs in taal en rekenen, inclusief de
doorlopende leerlijn naar het vervolgonderwijs, beter vorm te geven. Het
is de bedoeling de referentieniveaus via wetgeving in te voeren per
1 augustus 2010. Daarna moeten scholen enkele jaren de tijd krijgen om
ermee te leren werken. Zij worden hierin ondersteund door de Landelijke
Pedagogische Centra, Stichting Leerplanontwikkeling, verschillende
expertisecentra en de Steunpunten taal en rekenen. Samen met
werkgevers- en werknemersorganisaties willen wij ervoor zorgen dat de
zittende leraar deskundiger wordt op het gebied van taal en rekenen,
onder andere door vraag en aanbod bij elkaar te brengen en waar nodig
aanvullende ondersteuning te organiseren. Aan de inspectie vragen wij de
komende jaren de implementatie van de referentieniveaus op scholen te
volgen en te onderzoeken of en zo ja hoe de referentieniveaus kunnen
worden gebruikt om leerresultaten van scholen vast te stellen en te
beoordelen.
Eén van de domeinen binnen de referentieniveaus voor taal is het
schrijven. Daarmee krijgt het schrijfonderwijs een nadrukkelijke plek
binnen het leerstofaanbod in het basisonderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 122

3

Onderzoek naar de rekenvaardigheden in het voortgezet onderwijs laat
zien dat de prestaties ten opzichte van het primair onderwijs nauwelijks
vooruitgaan. Het is daarom noodzakelijk de rekenlessen te intensiveren
door de referentieniveaus voor taal en rekenen wettelijk te verankeren en
een rekentoets als onderdeel van het eindexamen in te voeren.
2.3 Zwakke en zeer zwakke scholen
Het aantal zwakke en zeer zwakke scholen is, mede door het ingezette
beleid, het afgelopen jaar gedaald. Dit neemt niet weg dat wij het met de
inspectie eens zijn dat er nog steeds te veel kinderen onderwijs krijgen op
zwakke en zeer zwakke scholen.
Positief zijn de volgende ontwikkelingen:
– Het percentage zeer zwakke scholen in het voortgezet onderwijs is
gedaald van 1,9% naar 1,0%
– Het percentage zwakke scholen voor voortgezet onderwijs is gedaald
van 10,9% naar 8,5%;
– Het percentage zwakke basisscholen is gedaald van 7,4% naar 5,9%;
– Het percentage zeer zwakke scholen voor speciaal basisonderwijs is
gedaald van 5,4% naar 1,7%;
– Het percentage zeer zwakke scholen voor (voortgezet) speciaal
onderwijs is gedaald van 3,2% naar 2,0%;
– Het aantal zeer zwakke opleidingen in het mbo is verhoudingsgewijs
klein.
De daling van het percentage zeer zwakke scholen in het basisonderwijs
gaat minder snel dan gewenst. Evenals in het vorige Onderwijsverslag
laat de inspectie zien dat in het primair, voortgezet en (voortgezet)
speciaal onderwijs sommige regio’s, denominaties en onderwijs- of
schooltypen oververtegenwoordigd zijn.
Deze cijfers vormen de basis voor het beleid om de aanpak van zwakke en
zeer zwakke scholen met kracht voort te zetten. Een uitgebreid pakket aan
maatregelen moet ervoor zorgen dat de onderwijskwaliteit verder
verbetert en dat zo min mogelijk scholen onder de minimumnorm komen.
De inspectie heeft voor alle sectoren het toezicht aangescherpt: snellere
detectie, scherpere afspraken, kortere doorlooptijden en stevigere
interventies.
In het primair, voortgezet en (voortgezet) speciaal onderwijs is de aanpak
van zeer zwakke en zwakke scholen onderdeel van de activiteiten uit de
kwaliteitsagenda.In al deze sectoren worden actieplannen uitgevoerd om
het aantal zeer zwakke scholen flink terug te brengen. Onderdeel daarvan
is het activeren van decentrale overheden die te maken hebben met
relatief veel (zeer) zwakke scholen in hun gebied. Voorbeelden hiervan zijn
de Kwaliteitsaanpak G4 in het voortgezet onderwijs en de Kwaliteitsakkoorden voor de gemeente Amsterdam en voor de noordelijke provincies
in het primair onderwijs. De daling van het aantal zeer zwakke scholen in
het (voortgezet) speciaal onderwijs wordt veelal bewerkstelligd doordat
de scholen aantonen dat zij meer opbrengstgericht werken. Voor het
(voortgezet) speciaal onderwijs is dan ook een Wetsvoorstel kwaliteit
(voortgezet) speciaal onderwijs in voorbereiding, dat ook in deze tak van
onderwijs opbrengstgericht werken moet verankeren (zie 3. Leerlingenzorg en speciaal onderwijs).
Naast maatregelen van preventieve aard, is ook het instrumentarium
versterkt om doortastend te kunnen optreden wanneer het onderwijs op
een school ernstig blijft tekortschieten. Dit is mogelijk door recente
aanvaarding van de Wet goed onderwijs, goed bestuur (Staatsblad 2010,
nr. 80). In het mbo wordt stevig ingezet om de kwaliteitszorg, de bedrijfsvoering (goede roosters, tijdige melding van verzuim, correcte praktijkovereenkomsten, zorgvuldige klachtenafhandeling, voldoende onder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 122

4

wijstijd, financiële stabiliteit en correcte jaarverslagen) en het bestuurlijk
vermogen van de mbo-instellingen te verbeteren. De staatssecretaris van
OCW voert bestuurlijke gesprekken met roc’s en de inspectie doet in 2010
een onderzoek naar het bestuurlijk vermogen in het mbo.
In de komende periode zullen alle in gang gezette maatregelen verder
resultaat opleveren. De verwachting is dat hierdoor het komend jaar het
aantal zeer zwakke scholen in het primair, voortgezet en (voortgezet)
speciaal onderwijs evenals zeer zwakke opleidingen in het mbo verder zal
dalen.
2.4 Kwaliteit en excellentie in het hoger onderwijs
Kwaliteit van opleidingen
De inspectie constateert dat de huidige systematiek van accreditatie de
kwaliteit van het onderwijs onvoldoende zichtbaar maakt. Naast de
aanpassingen in het accreditatiestelsel (Tweede Kamer 2009–2010, 32 210,
nr. 2) dat aan deze constatering tegemoetkomt, voert de staatssecretaris
van OCW met de instellingen een kwaliteitsagenda uit. De afgelopen twee
jaar stonden in het teken van de uitvoering van de meerjarenafspraken
met universiteiten en hogescholen over «studiesucces»: reductie van de
uitval, verhoging van studierendementen, meer deelname aan ambitieuze
programma’s, verbetering van de kwaliteit van docenten en meer
docenten.
De instellingen krijgen voor de uitvoering van de meerjarenafspraken
extra geld (oplopend tot € 80 miljoen in 2011), dat is toegevoegd aan de
lumpsumbekostiging van de instelling. OCW monitort een aantal
achtergrondvariabelen die samen een indruk geven van de kwaliteitsontwikkeling en studieuitval. Daarnaast voert de inspectie sinds juni 2009 een
kwalitatieve evaluatie uit. Hierbij wordt gekeken of de hogescholen en
universiteiten zich voldoende inspannen om de meerjarenafspraken te
realiseren. De uitkomsten worden begin 2011 verwacht.
Excellentie
Er is nog weinig sprake van (erkende) excellentie, zo constateert de
inspectie terecht. Daarom is uit het Fonds Economische Structuurversterking in totaal € 50 miljoen beschikbaar om excellentie in het hoger
onderwijs te bevorderen via het Sirius Programma. Hiervan is € 40
miljoen bestemd voor bacheloropleidingen en € 10 miljoen voor
masteropleidingen. In 2009 is nog eens € 11 miljoen extra beschikbaar
gesteld. Het Sirius Programma is inmiddels uitgebreid van vijf naar
negentien projecten.
Verder is bij de Kamer het Wetsvoorstel ruim baan voor talent ingediend
(Kamerstuk 2009–2010, 32 253, nr. 2). Met dit wetsvoorstel krijgen
bekostigde hogeronderwijsinstellingen meer mogelijkheden om
studenten voor bepaalde opleidingen of opleidingsprogramma’s te
selecteren en van hen een hoger collegegeld te vragen. Daarnaast moet
dit wetsvoorstel voorkomen dat studenten aan hun masteropleiding
beginnen zonder dat zij hun bachelor hebben afgerond («eerst je bachelor,
dan je master»).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 122

5

3. Leerlingenzorg en speciaal onderwijs
Leerlingenzorg
De inspectie signaleert dat de leerlingenzorg op de basisscholen beter
kan. Ook signaleert de inspectie dat bij scholen met relatief veel rugzakleerlingen, de kwaliteit van de zorg niet altijd voldoende is. Wij delen deze
bevindingen. Daarom is de verbetering van de zorg op de basisscholen
een belangrijk aandachtspunt binnen passend onderwijs. Doel is dat de
zorg en ondersteuning bij de leerling terechtkomen en dat de leerkracht
de benodigde zorg en aandacht aan de leerling kan geven. Zorg- en
adviesteams in en om de school kunnen leerlingen met een meer
complexe problematiek ondersteunen.
Wij zijn het met de inspectie eens dat de resultaten van het speciaal
basisonderwijs verbeterd kunnen worden. Samen met het Landelijk
Werkverband SBO ontplooit het ministerie van OCW activiteiten om dit te
bereiken. Het speciaal basisonderwijs participeert in de taal- en rekenverbetertrajecten van de PO-Raad en in LIST, een intensief programma dat de
leesvaardigheid van sbo-leerlingen moet verbeteren. Het speciaal
basisonderwijs is steeds beter in staat zich te verantwoorden over de
leerresultaten van de leerlingen via het ontwikkelingsperspectief. Hiermee
worden de mogelijkheden van de leerling in kaart gebracht.
(Voortgezet) speciaal onderwijs
De kwaliteit van het (voortgezet) speciaal onderwijs heeft nog steeds
expliciet aandacht nodig, al signaleert de inspectie dat de kwaliteit een
stijgende lijn vertoont. Over de kwaliteit van het onderwijs in cluster 2
(leerlingen met een auditieve of communicatieve beperking) bent u
geïnformeerd in de brief van 26 januari 2010 (Tweede Kamer 2009–2010,
31 497, nr. 21). Dit jaar heeft de inspectie apart gekeken naar de kwaliteit
van het onderwijs op de scholen in cluster 1 (leerlingen met een visuele
beperking) en naar de kwaliteit van de handelings- en begeleidingsplannen voor deze leerlingen. De inspectie noemt een aantal verbeterpunten. Uitgangspunt is dat het onderwijs in cluster 1, evenals in de
andere clusters, moet voldoen aan de wettelijke kwaliteitscriteria.
In het kader van passend onderwijs wordt gewerkt aan de verbetering van
de kwaliteit van het (voortgezet) speciaal onderwijs. Er wordt een
wetsvoorstel kwaliteit (v)so voorbereid dat een betere basis moet bieden
voor het verbeteren van de opbrengsten van het (voortgezet) speciaal
onderwijs. Scholen zullen verplicht worden een ontwikkelingsperspectief
voor alle leerlingen op te stellen en de voortgang te volgen. Ook is het de
bedoeling dat in het voortgezet speciaal onderwijs het onderwijs veel
beter dan nu het geval is, wordt afgestemd op het vervolgonderwijs, de
arbeidsmarkt of de dagbesteding.
Net als in voorgaande jaren heeft de inspectie de aard en de omvang van
de wachtlijsten in het (voortgezet) speciaal onderwijs gepeild. Het aantal
leerlingen dat op een onderzoekslijst voor deze vorm van onderwijs staat,
is in 2009 gestegen. Ook de omvang van de plaatsingslijsten is toegenomen. In 2009 wachtten 885 leerlingen op een plek in het (voortgezet)
speciaal onderwijs. Dit waren vooral cluster 4-leerlingen (leerlingen met
ernstige gedragsproblemen). Het aantal thuiszitters in het (voortgezet)
speciaal onderwijs is in 2009 licht gedaald ten opzichte van het
voorgaande jaar.
Met de aanpak van de thuiszitterproblematiek is al een begin gemaakt
(Tweede Kamer 2009–2010, 26 695, nr. 66). Met passend onderwijs moet
de problematiek van de wachtlijsten en thuiszitters in het (voortgezet)
speciaal onderwijs structureel worden opgelost en er moet voor alle

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 122

6

(zorg)leerlingen een passende plek in het onderwijs worden gevonden.
Het voornemen is een zorgplicht voor schoolbesturen in te stellen en
budgetbekostiging in te voeren.
4. Examinering en diploma’s
Examens voortgezet onderwijs
Wij delen de mening van de inspectie dat er een zakelijke afstand moet
blijven tussen de leraar en de leerling bij de afname van toetsen en
examens zodat uitsluitend de prestaties van leerlingen het resultaat
bepalen. De aangescherpte procedures die de VO-raad en het College
voor Examens hebben getroffen voor de centraal schriftelijke en
praktische examens (cspe’s) in de basisberoepsgerichte leerweg van het
vmbo zullen ertoe bijdragen dat de zakelijke afstand verbeterd wordt.
Tussen de cijfers voor school- en centrale examens zitten verschillen. Voor
een deel is dat verklaarbaar maar een gemiddeld verschil van 0,5 punt of
hoger over een periode van vier jaar is onacceptabel. Scholen zijn hierop
gewezen en ze weten dat de inspectie het verschil tussen de cijfers van de
schoolexamens en centrale examens als aandachtspunt in haar toezichtskader voor het voortgezet onderwijs heeft opgenomen. Een analyse naar
oorzaken zoals nu door de inspectie gedaan, kan de verschillen deels
verklaren. Het is echter te vroeg om te kunnen bepalen of er al verbeteringen zichtbaar zijn. Wanneer zich geen verbetering in de komende jaren
voordoet, kan de school de examenlicentie voor twee jaar verliezen. De
staatsexamencommissie neemt dan de bevoegdheid tot het afnemen van
examens van de school over. Deze maatregel is in overeenstemming met
de inhoud van het Algemeen Overleg van 22 januari 2009. Door de
scholen is aangegeven dat ook zij alles in het werk zullen stellen om de
verschillen tot een minimum terug te brengen. Op dat punt heeft het
voorgeschreven beleid, dat binnenkort in wet- en regelgeving wordt
vertaald, al een positief resultaat opgeleverd. Een analyse naar oorzaken
zoals nu door de inspectie gedaan, behoort ook tot de procedure van de
inspectie.
Examens mbo
Omdat de inspectieonderzoeken naar de examenkwaliteit 2009 bij
mbo-instellingen nog niet zijn afgerond, bevat het Onderwijsverslag
2008–2009 hiervan geen bevindingen. De inspectie zal die daarom
weergeven in het Examenverslag 2009 dat de staatssecretaris van OCW
naar verwachting voor het zomerreces 2010, voorzien van een beleidsreactie, naar de Tweede Kamer zal sturen.
De inspectie constateert op basis van onderzoek naar de kwaliteit van
examenproducten en -diensten van examenleveranciers dat een deel
ervan niet aan de eisen voldoet. Instellingen kunnen deze uitkomsten
benutten door scherpe condities te stellen bij de inkoop van examens bij
de betreffende examensleveranciers. Het staat hen daarnaast natuurlijk
vrij om elders in te kopen.
De leveranciers is er veel aan gelegen om geconstateerde tekortkomingen
snel te verbeteren. De inspectie voert met deze leveranciers gesprekken
over de verbeteringen en houdt de voortgang in de gaten.
Examens hoger onderwijs
In het Onderwijsverslag 2008–2009 wordt gerefereerd aan het onderzoek
«Boekhouder of wakend oog?» over het functioneren van de examencommissie. In de beleidsreactie op dit onderzoek (Tweede kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 122

7

2009–2010, 31 288, nr. 71) is aangegeven dat de examencommissies zich
verder moeten professionaliseren en een meer inhoudelijke taak moeten
vervullen.
Het is nu zaak dat er binnen de onderwijsinstellingen een meer systematische discussie wordt gevoerd over het toetsbeleid. De staatssecretaris
van OCW verkent daarom of naast wetgeving examinering en toetsing
ook op een andere manier kunnen worden verbeterd. Kan er naar
analogie van het Britse model of Deense model gewerkt worden met een
zogenaamde «pool» van docenten die bij andere instellingen als externe
deskundige optreedt? En biedt dit de docent ook de juiste ondersteuning
op het vlak van examinering en toetsing? In juni 2010 ontvangt de Kamer
de eerste resultaten van deze verkenning.
5. Sociale cohesie en burgerschap
90% van alle scholen voor primair en voortgezet onderwijs heeft een visie
geformuleerd op de bevordering van burgerschap in het onderwijs en
80% van alle scholen heeft deze visie verder uitgewerkt. Dit is positief.
Terecht wijst de inspectie hierbij op het belang van blijvende aandacht
voor burgerschap. De door de inspectie gebruikte term «stagnatie» bij de
implementatie van burgerschap lijkt echter – gelet op de gepresenteerde
cijfers – wat zwaar gekozen. Scholen hebben de ruimte om, in overleg met
hun omgeving, een eigen waardevolle invulling te geven aan burgerschap
en maken daarvan in het overgrote deel gebruik.
De inspectie constateert evenals voorgaande jaren dat het overgrote deel
van de leerlingen en het onderwijspersoneel zich veilig voelt op school.
Positief is de bevinding van de inspectie dat scholen nog meer dan
voorheen werk maken van hun veiligheidsbeleid. Met de inspectie
onderschrijven wij dat, ondanks deze ontwikkelingen, blijvende aandacht
voor veiligheid op school vereist is. Onze inspanningen op dit terrein
(zoals de voorbereiding tot invoering van een verplichte incidentenregistratie, de kwaliteitsteams veiligheid, het Centrum School en Veiligheid en
het programma Hard of hart) worden dan ook voortgezet.
Terecht wijst de inspectie op het belang van goed onderwijs op goede
scholen voor álle leerlingen. Hierop zet het kabinet onverminderd in. Alle
aandacht moet daarbij uitgaan naar de onderwijskwaliteit: die moet op
orde zijn. Een opleiding van topniveau is de beste garantie op een goede
toekomst van àlle leerlingen. Daarom investeren we in leraren en in de
basisvaardigheden taal en rekenen, en daarom doen we er alles aan om
het aantal zwakke en zeer zwakke scholen terug te brengen. We investeren
hierbij fors in extra ondersteuning voor kwetsbare leerlingen. Met vooren vroegschoolse educatie, schakelklassen, de gewichtenregeling en het
Leerplusarrangement gaan we onderwijsachterstanden tegen. Er zijn
Zorg- en adviesteams en rebound- en plusvoorzieningen. We verruimen
de doorstroommogelijkheden in het VO en we gaan voortijdig schoolverlaten tegen. Deze maatregelen werpen hun vruchten af.
Ten aanzien van wat het Onderwijsverslag vermeldt over segregatie
verwijzen wij verder naar de kabinetsreactie op het WRR-rapport
«Vertrouwen in de school» (Tweede Kamer 2008–2009, 29 544, nr. 190) en
de inbreng van het kabinet in het Algemeen Overleg over segregatie op
20 januari en 4 februari 2010.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 122

8

6. Leraren
Professionele ontwikkeling
Om de leraar in staat te stellen voldoende kwaliteit te leveren, investeert
het kabinet in opleiding en scholing van leraren. Hierin is inmiddels een
aantal belangrijke stappen gezet. Zo is de balans tussen het «kennen» en
het «kunnen» in de lerarenopleidingen verbeterd. Daarnaast is het
«opleiden in de school» nu structureel geregeld. Om leraren in staat te
stellen zich via scholing verder te ontwikkelen, hebben in 2009 bijna
14 000 leraren een beurs ontvangen. In 2010 is voor de lerarenbeurs € 23
miljoen beschikbaar. Om het aantal hoger opgeleide leraren in het
onderwijs te vergroten, worden initiatieven genomen, zoals de introductie
van de educatieve minor in het wetenschappelijk onderwijs en het project
Eerst de Klas dat door bedrijfsleven, onderwijs en overheid gezamenlijk
wordt uitgevoerd. Bovendien is in 2009 aan 416 zijinstromende leraren
een subsidie verleend, hiermee was een bedrag van € 8 miljoen gemoeid.
Voor 2010 is € 12 miljoen beschikbaar, wat kan leiden tot ruim 600
zijinstromers.
Bevoegdheid en bekwaamheid
In 2009 heeft de inspectie een verkennend onderzoek uitgevoerd naar de
toepassing van de wet op de Beroepen in het Onderwijs (wet BIO) in het
mbo. De inspectie heeft onder andere gekeken naar het werken met
bekwaamheidseisen en het bijhouden van bekwaamheidsdossiers voor
alle leraren. De Wet op de beroepen in het onderwijs (wet BIO) verplicht
hen hiertoe. Op 2 april 2010 heeft uw Kamer een beleidsreactie ontvangen
op de uitkomsten van dit onderzoek. In deze beleidsreactie heeft de
staatssecretaris van OCW aangegeven dat onderzocht moet worden in
hoeverre schoolbesturen leraren andere vakken laten doceren dan
waarvoor zij zijn opgeleid. Daarnaast gebruiken wij de resultaten als input
voor de evaluatie van de wet BIO. Deze evaluatie wordt in 2010 uitgevoerd
en conform de voorschriften van de evaluatiebepaling in de wet in 2011
aan uw Kamer gezonden.
Begeleiding beginnende leraren
De inspectie wijst op het belang van een goede begeleiding van beginnende leraren. Dit belang wordt breed erkend. Zo hebben de sociale
partners in het voortgezet onderwijs bijvoorbeeld in de cao-vo
opgenomen dat de startende leraar sinds 1 augustus 2009 het eerste jaar
van de aanstelling recht heeft op een reductie van zijn lesgevende taak
met 20%.
Bij de introductie van de educatieve minor hebben de VSNU en VO-raad
afgesproken dat er op de opleidingsschool een stevig inductieprogramma
moet komen voor de vakbachelor die daarbinnen een educatieve minor
volgt/heeft gevolgd. Het opleiden in de school, tenslotte, is een opleidingsvorm waarin opleiding en beroepsvorming op een natuurlijke wijze
in elkaar overlopen.
7. Uitval in het voortgezet onderwijs en het mbo
De schooluitval is ook in het schooljaar 2008–2009 verder fors gedaald. In
dit schooljaar verlieten 42 600 jongeren het onderwijs zonder startkwalificatie, ten opzichte van 71 000 in 2002. Met deze daling liggen we op
schema om de doelstelling van maximaal 35 000 voortijdig schoolverlaters (vsv’ers) in 2012 te halen. Gemeten volgens de Europese definitie,
heeft Nederland het aandeel vsv’ers teruggedrongen van 15,4% in 2000

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 122

9

tot 11,4% in 2008. Het aandeel jongeren dat zonder startkwalificatie het
onderwijs verlaat, is in Nederland 5 procentpunt lager dan het gemiddelde
van vijftien EU-lidstaten (Tweede Kamer 2009–2010, 26 695 nr. 67).
De inspectie stelt dat veel vsv’ers met een opeenstapeling van verschillende persoonlijke problemen te maken hebben. Het gaat in Nederland
om ongeveer 16 000 jongeren van het totaal aantal schooluitvallers, de
zogenaamde «overbelasten» (WRR-rapport Vertrouwen in de school,
2009). Voor deze groep is in samenspraak met de minister voor Jeugd en
Gezin aanvullend de tijdelijke stimuleringsregeling voor plusvoorzieningen ingesteld. Deze regeling is bedoeld voor jongeren van 12 tot 23
jaar die cognitief in staat zijn om een startkwalificatie te behalen. Deze
jongeren hebben een gecombineerd aanbod nodig van intensieve
begeleiding en zorg- en hulpverlening die nauw verbonden is met het
onderwijsaanbod, in een op het individu afgestemd traject.
Wij zijn het met de inspectie eens dat preventieve maatregelen, zoals de
invoering van de kwalificatieplicht, bij het terugdringen van voortijdig
schoolverlaten succesvol zijn. In het mbo blijft de daling van het aantal
vsv’ers nog achter bij de doelstelling. Drie van de vier vsv’ers zijn nu
afkomstig uit het mbo. Een integrale aanpak gericht op een goede
bedrijfsvoering, op de kwaliteit van het onderwijs en op een werkzame
zorg- en begeleidingsstructuur biedt kansen voor verbetering. De
Inspectie van het Onderwijs meldt dat er grote verschillen zijn tussen
scholen en instellingen als het gaat om vsv’ers. De inspectie concludeert
dat scholen waar de onderwijskwaliteit beter op orde is, minder uitval
hebben. Deze conclusie onderschrijft het belang structurele aandacht voor
onderwijskwaliteit te borgen in samenwerking met de inspectie.
Bij het terugdringen van voortijdig schoolverlaten is het tegengaan van
verzuim belangrijk. Onderzoek wijst uit dat spijbelen vaak voorafgaat aan
uitval. Tijdige melding van verzuim is daarom cruciaal. Sinds 1 augustus
2009 is het voor onderwijsinstellingen verplicht verzuim te melden via het
Digitaal Verzuimloket en is de meldtermijn voor ongeoorloofd verzuim
vereenvoudigd en geharmoniseerd. De basis voor dit loket is het
Basisregister Onderwijsnummer (BRON) op grond waarvan gegevens en
kenmerken van uitval beschikbaar komen als sturingsinformatie. Met
name mbo-instellingen melden verzuim niet altijd even goed. De Inspectie
van het Onderwijs wijst er terecht op dat er in het mbo nog veel winst te
behalen is op dit punt. In samenwerking met de inspectie zorgen wij
ervoor dat scholen de meldverplichting beter naleven. Wij hebben ook
met de inspectie afgesproken dat er vanaf 1 januari 2010 in de jaarlijkse
gesprekken met de onderwijsinstellingen meer aandacht wordt besteed
aan de vsv-cijfers van scholen en instellingen en de afspraken in de
convenanten. Daarnaast zal de inspectie het meldgedrag en de daarbij
behorende registratie van verzuim en voortijdig schoolverlaten van
scholen thematisch blijven onderzoeken en beoordelen.
8. Groen onderwijs
De Inspectie van het Onderwijs laat zien dat het groen onderwijs relatief
goede prestaties levert. Een uitzondering vormen de prestaties van de
gemengde leerweg binnen het groen vmbo. De inspectie signaleert een
stijging in de studentenaantallen van het groen hoger onderwijs in 2008.
Tot slot plaatst zij kanttekeningen bij de verankering in het onderwijs van
projecten op het gebied van de kenniscirculatie die het ministerie van LNV
stimuleert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 122

10

De minister van LNV hecht aan een goed presterende gemengde leerweg
met het oog op meer evenwicht in de leerlingenpopulatie van het groen
vmbo en voldoende instroom in het groen mbo op niveau 4 en
HBO-groen. De minister van LNV maakt daarom afspraken met de
AOC-raad over kwaliteitsverbetering van de gemengde leerweg binnen
het groen vmbo.
Om de instroom in het groen hoger onderwijs verder te bevorderen, wil
de minister van LNV het groen hoger onderwijs voor een bredere groep
studenten aantrekkelijk maken in het bijzonder in de Randstad. De
minister hecht daartoe aan meer samenwerking tussen AOC en HBO
(doorlopende leerlijnen). Het groen onderwijs kan voorts nieuwe groepen
leerlingen aantrekken – zoals stedelijke jongeren – door in te spelen op
thema’s als agribusiness, gezonde voeding, groen in de stad en door
onderwijs aan te bieden in de nabijheid van deze doelgroepen. De
minister van LNV maakt met de instellingen voor het hoger onderwijs
afspraken middels een sectorplan over samenwerking, doorstroom en
diversiteit.
De minister van LNV stimuleert de kenniscirculatie in het groen onderwijs
in samenwerking met de instellingen op basis van kennisprogramma’s.
Binnen deze kennisprogramma’s verkennen de instellingen gezamenlijk,
op zowel landelijk als regionaal niveau, de kennisvragen vanuit bedrijfsleven, doelgroepen en het ministerie van LNV. Via de Groene Kennis
Coöperatie (GKC) worden deze kennisvragen vervolgens vertaald in
kennisarrangementen die leiden tot vernieuwing van opleidingen en
voorzieningen. Door zo de kennisvraag in vernieuwing van opleidingen te
vertalen wordt deze beter in het onderwijs verankerd. De inspectie
signaleert dat het vmbo nog weinig bij deze programma’s is betrokken. De
minister van LNV hecht aan de «groene inhoud» en doorstroom van het
groen vmbo en ziet kansen voor het vmbo bij regionale arrangementen
met name voor educatie op «groene thema’s «in het basis- en voortgezet
onderwijs. De positie van het vmbo binnen de GKC-programma’s kan
hierdoor worden versterkt.
9. Naleving van wet- en regelgeving
9.1 Leerlingengewichten
Uit regulier onderzoek van de inspectie in het primair onderwijs blijkt dat
het aantal fouten bij het verstrekken van gegevens op basis waarvan
leerlingengewichten worden toegekend, in dit verslagjaar aanzienlijk
gestegen is. Dit verslagjaar heeft betrekking op de telgegevens per
teldatum 1 oktober 2008. Het aantal fouten is bijna tweemaal zo hoog als
het jaar daarvoor. De inspectie stelt voor het sanctiebeleid aan te scherpen
en het proces van toekennen van leerlingengewichten te heroverwegen.
De resultaten van bovengenoemd onderzoek zijn onacceptabel. Wanneer
bij controle fouten aan het licht komen, worden de onterecht verkregen
gewichtenmiddelen teruggevorderd. Daarnaast wordt voor de korte
termijn een aantal maatregelen getroffen, waaronder extra voorlichting,
om zo de geconstateerde onbekendheid met de regeling weg te nemen.
Ook gaat er een separate brief uit naar de schoolbesturen om hen te
wijzen op hun verantwoordelijkheid voor de juiste toekenning van
leerlingengewichten. Andere maatregelen zijn gerichte controle door de
inspectie en de ontwikkeling van sanctiebeleid. Bij geconstateerde fouten
kan de controle zich bovendien uitbreiden tot voorgaande jaren.
Voor de langere termijn worden, na invoering van het onderwijsnummer,
de mogelijkheden onderzocht om een zodanige aanpak van de gewichten-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 122

11

regeling te kiezen dat de administratieve lasten verdwijnen en de
fraudegevoeligheid van de regeling sterk wordt teruggedrongen.
9.2 Onderwijstijd
De staatssecretaris van OCW heeft in het mbo de afgelopen jaren stevig
erop toegezien dat bij niet-naleving van de onderwijsurennorm de wet
gehandhaafd werd. In sommige gevallen is de bekostiging teruggevorderd. In het mbo wordt de onderwijstijd weliswaar beter nageleefd,
maar nog niet voldoende. Het uitgangspunt is dat elke student recht heeft
op voldoende begeleide lesuren.
De eerder ingezette maatregelen (verscherpt toezicht, transparantie door
publicatie van de resultaten op internet, terugvordering van de bekostiging) worden in versterkte vorm voortgezet. Het toezicht wordt namelijk
nog verder aangescherpt door de nadruk te leggen op die instellingen en
opleidingen die eerder tekorten in de naleving van onderwijstijd lieten
zien. In 2011 wordt opnieuw een representatief onderzoek uitgevoerd. Op
verzoek van de Tweede Kamer wordt de 850 urennorm dit jaar geëvalueerd op beoogde en niet-beoogde effecten.
In het voortgezet onderwijs is duidelijk meer onderwijstijd gerealiseerd
dan in voorgaande jaren. In het schooljaar 2005–2006 haalde nagenoeg
geen enkele school de norm, in 2006–2007 was dat 7%, in 2007–2008 28%
en in 2008–2009 43% ten opzichte van de oude norm van 1040 uur en zelfs
68% van de scholen realiseerde voldoende onderwijstijd ten opzichte van
de nieuwe norm van 1000 uur.
Zoals in de beleidsreactie op het inspectierapport van maart 2010 is
aangegeven, worden alle scholen die de nieuwe norm niet halen onder
verscherpt toezicht gesteld. De scholen die meer dan 75 uur te weinig
gerealiseerd hebben, worden voor de uren die ze – vanaf de genoemde
cesuur van 75 uur – te weinig hebben verzorgd, gekort op hun bekostiging. Het is de ambitie om over het schooljaar 2009-2010 geen enkel
tekort meer te tolereren (en dus geen cesuur meer toe te passen).
9.3 Ouderbijdrage
De resultaten van de themaonderzoeken naar de ouderbijdrage in het
primair en voortgezet onderwijs komen in grote lijnen overeen met eerder
onderzoek. Uit de resultaten van het recente inspectieonderzoek concluderen wij dat de ouderbijdragen de toegankelijkheid van het onderwijs
niet in gevaar brengen. Scholen moeten echter nog beter informatie
verstrekken over de onderwijsbijdrage. Een deel van de scholen is immers
onvoldoende transparant over de vrijwilligheid van de ouderbijdrage
en/of de mogelijkheden voor reductie of kwijtschelding ervan. In niet alle
gevallen is de oudergeleding van de medezeggenschapsraad om
instemming met de hoogte en bestemming van de ouderbijdrage
gevraagd. In de huidige wet- en regelgeving zijn de posities van de school
en de ouders voor wat betreft de ouderbijdrage stevig verankerd. Aan de
uitvoering ervan valt echter het een en ander te verbeteren.
Om de scholen aan te zetten tot verbetering van de uitvoering van de
regels over de ouderbijdrage, zal de inspectie handhavend optreden bij
alle scholen waar zij ernstige overtredingen constateert. Naast de
handhaving zullen wij de komende tijd doorgaan met de al ingezette
voorlichtingsactiviteiten en deze uitbreiden waar nodig. Voor de informatieverstrekking over dit onderwerp aan ouders en scholen hebben de
landelijke ouderverenigingen en de sectorraden een belangrijke verantwoordelijkheid. Het onderzoek van de inspectie naar de ouderbijdrage in
het voortgezet onderwijs geeft de situatie weer zoals die was vóór de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 122

12

invoering van de «gratis schoolboeken». Het is duidelijk dat door de
invoering van «gratis schoolboeken» de hoogte van de ouderbijdrage
voor ouders in het voortgezet onderwijs hoe dan ook aanzienlijk lager is
dan voorheen. Voor het voortgezet onderwijs zal de staatssecretaris van
OCW daarom het onderzoek naar de ouderbijdrage laten herhalen, zodat
volgend jaar kan worden beoordeeld of de situatie verbeterd is en of
scholen correct omgegaan zijn met de invoering van de «gratis
schoolboeken».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 122

13