Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 2468

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 19 januari 2018
Overeenkomstig de bestaande afspraken ontvangt u hierbij negen fiches,
die werden opgesteld door de werkgroep Beoordeling Nieuwe Commissievoorstellen (BNC).
Fiche: Mededeling EU-Actieplan 2017–2019: loonkloof tussen vrouwen en
mannen aanpakken (Kamerstuk 22 112, nr. 2467)
Fiche: Mededeling de toekomst van voeding en landbouw
Fiche: Aanbeveling onderhandelingsmandaat voor een toekomstig
partnerschap tussen de EU en ACS-landen (post-Cotonou). (Kamerstuk
22 112, nr. 2469)
Fiche: Mededeling Europees Minister van Economische Zaken en
Financiën (Kamerstuk 22 112, nr. 2470)
Fiche: Mededeling over nieuwe begrotingsinstrumenten voor een stabiele
eurozone binnen het EU-raamwerk (Kamerstuk 22 112, nr. 2471)
Fiche: Richtlijn begrotingsverantwoordelijkheid en begrotingskoers op
middellange termijn voor lidstaten (Kamerstuk 34 856, nr. 2)
Fiche: Aanpassing verordening steunprogramma voor structurele
hervormingen (SRSP) (Kamerstuk 22 112, nr. 2472)
Fiche: Wijziging verordening – Inzet prestatiereserve ESI-fondsen ten
behoeve van structurele hervormingen (Kamerstuk 22 112, nr. 2473)
Fiche: Verordening tot instelling van het Europees Monetair Fonds
(Kamerstuk 34 856, nr. 3)
De Minister van Buitenlandse Zaken,
H. Zijlstra

kst-22112-2468
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2468

1

Fiche: mededeling de toekomst van voeding en landbouw
1. Algemene gegevens
a) Titel voorstel
Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad,
het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s, De
toekomst van voeding en landbouw.
b) Datum ontvangst Commissiedocument
29 november 2017
c) Nr. Commissiedocument
COM(2017) 713
d) EUR-Lex
http://eur-lex.Europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/
?uri=CELEX:52017DC0713&from=nl
e) Nr. impact assessment Commissie en Opinie Raad voor Regelgevingstoetsing
Geen
f) Behandelingstraject Raad
Landbouw- en Visserijraad
g) Eerstverantwoordelijk ministerie
Ministerie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
2. Essentie voorstel
De mededeling geeft de inzet van de Europese Commissie weer voor het
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) dat vanaf 2021 van kracht
moet worden. Daartoe zal de EC tegen de zomer van 2018 wetgevingsvoorstellen doen. Bij het bepalen van de in de mededeling opgenomen
inzet heeft de Commissie zich in hoofdzaak laten leiden door een tweetal
uitgangspunten, te weten de plaats, rol en betekenis van het GLB in de
EU-brede beleidscontext en de noodzaak het GLB te vereenvoudigen.
EU-context
Doelstellingen voor het GLB zijn in het EU-Werkingsverdrag vastgelegd,
zoals het veiligstellen van de voedselzekerheid, een redelijke levensstandaard voor de landbouwbevolking en redelijke prijzen voor de consument.
Voor de Commissie geldt tevens dat het nieuwe GLB ten volle moeten
worden ingezet voor de realisering van de Klimaatovereenkomst van
Parijs (COP21) en de duurzame-ontwikkelingsdoelstellingen van de
Verenigde Naties.
Vereenvoudiging en subsidiariteit
Het nieuwe GLB dient vereenvoudigd en gemoderniseerd. Het huidige
uitvoeringssysteem van het GLB kent strenge subsidievoorwaarden en
controle-, sanctie- en auditregelingen. In de gediversifieerde landbouw- en
klimaatcontext van de Unie zijn echter top-down- noch «one-size
fits-all»-benaderingen voor het GLB geschikt om de gewenste resultaten
en een EU-meerwaarde te realiseren. De huidige one size fits all
benadering werkt niet goed in een gediversifieerde landbouw- en
klimaatcontext.
De Commissie legt daarom nadruk op subsidiariteit, die het mogelijk moet
maken meer rekening te houden met lokale omstandigheden van de
lidstaten. De Commissie stelt voor om op EU-niveau te bepalen «wat» er
moet gebeuren (doelstellingen, te verwachten resultaten, basisvereisten)
en de individuele lidstaten verantwoordelijkheid te geven hoe ze aan de
doelstellingen kunnen voldoen. Lidstaten moeten meer verantwoorde-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2468

2

lijkheid krijgen voor het nalevings- en controlekader zodat bureaucratie en
administratieve lasten verminderen.
Lidstaten dienen daarom strategische plannen voor het GLB op te stellen
voor zowel de 1e pijler (regelingen voor de directe betalingen en de
marktordening) als de 2e pijler (regelingen voor het plattelandsbeleid) van
het GLB. De inhoud van strategische plannen zal moeten passen binnen
communautair vastgestelde doelen en rekening houden met vereisten die
voortvloeien uit EU-wetgeving en -beleid op het gebied van milieu,
klimaat en energie. Het nieuwe uitvoeringssysteem moet het gemeenschappelijke karakter van het GLB waarborgen, inclusief een gelijk
speelveld. Het planningsproces moet eenvoudiger dan de huidige
plattelandsontwikkelingsprogrammering.
GLB-budget
De Commissie markeert dat de mededeling niet vooruitloopt op de
onderhandelingen over het Meerjarig Financieel Kader (MFK). Het
GLB-budget bedraagt 38% van het huidige MFK dat voor de periode
2014–2020 een omvang heeft van € 1.087 miljard. Het GLB-budget moet
volgens de Commissie bijdragen aan maatschappelijke doelen, directe
betalingen moeten behouden blijven en cofinanciering van betalingen in
de 1e pijler wordt als optie genoemd. Inzet op gelijktrekking van de
hectaresteun (convergentie) komt niet in die bewoordingen in de
mededeling terug. De Commissie stelt wel dat de verschillen in GLB-steun
tussen lidstaten kleiner moeten worden.
Doelstellingen voor een nieuw GLB
Belangrijkste doelstellingen van het toekomstige GLB zijn:
a) het bevorderen van een slimme en veerkrachtige landbouwsector;
b) het intensiveren van milieuzorg en klimaatactie en het bijdragen aan
de verwezenlijking van de milieu- en klimaatdoelstellingen van de EU
(inclusief de doelstellingen van de Klimaatovereenkomst van Parijs en
de duurzame-ontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties;
c) het versterken van de sociaaleconomische structuur van plattelandsgebieden (waarbij de Cork verklaring van 2016 leidend is).
Daarnaast zal het toekomstige GLB marktgerichtheid moeten voortzetten,
het familiebedrijfsmodel blijven ondersteunen en zich moeten blijven
richten op de verwachtingen van de samenleving wat betreft duurzame
voedselproductie, in het bijzonder de normen voor voedselveiligheid,
-kwaliteit, milieu- en dierenwelzijn.
Het toekomstige GLB moet beter aansluiten op het onderzoek- en
innovatiebeleid en innovatie stimuleren om de landbouwsector toekomstbestendig te maken.
Bevorderen van slimme en veerkrachtige landbouwsector
De Commissie kiest voor het behoud van de directe betalingen en stelt dat
een evenwichtigere verdeling nodig is. Een aantal mogelijkheden moet
daartoe worden onderzocht:
– een verplichte plafonnering van de rechtstreekse betalingen;
– degressieve betalingen, als middel om de steun voor grotere bedrijven
te verlagen;
– meer nadruk op een herverdelingsbetaling om de steun gerichter in te
zetten voor kleine of middelgrote bedrijven;
– enkel steunverlening aan «echte» landbouwers, die actief landbouw
bedrijven om aan de kost te komen.
Ook moet het GLB het verschil in steun tussen de lidstaten wegwerken,
ook al bestaan er binnen de Unie aanzienlijke verschillen in relatieve

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2468

3

kosten voor arbeid en grond, evenals in agronomisch potentieel. Alle
landbouwers in de EU worden geconfronteerd met dezelfde moeilijkheden, aldus de Commissie. Toekenning van inkomenssteun aan
landbouwers zal moeten afhangen van hun inzet en bijdrage op het
gebied van milieu- en klimaatvriendelijke praktijken.
Het GLB moet een grotere rol spelen om landbouwers te helpen meer te
verdienen op de markt. De plaats van landbouwers in de voedselketen is
daarbij belangrijk en zal aan bod komen in het geplande Commissievoorstel tot verbetering van de werking van de voedselvoorzieningsketen,
voorjaar 2018. Producentenorganisaties in de landbouwsector verdienen
meer aandacht en kunnen een nuttig instrument zijn om de onderhandelingspositie van landbouwers in de waardeketen te versterken. Door
duurzame waardeketens (bioenergie, de biobased- of circulaire economie)
en ecotoerisme moeten agrarische landbouwers mogelijkheid bieden om
activiteiten te diversifiëren, en zich in te dekken tegen risico’s en extra
inkomsten.
Grotere marktgerichtheid van het GLB leidt tot een hoger risico van
prijsvolatiliteit en een toenemende druk op inkomens. Klimaatverandering
en frequentere sanitaire en fytosanitaire crisissen vergen een solide kader
voor risicobeheer waarbij nieuwe wegen moeten worden verkend. Zoals:
financiële instrumenten die de instroom van particulier kapitaal stimuleren om tijdelijke liquiditeitstekorten te overbruggen; herverzekering van
onderlinge fondsen en ook stimulansen voor voorzorgsparen.
Uitgangspunt is dat landbouwers zelf verantwoordelijk zijn voor hun eigen
bedrijfsstrategie.
Het intensiveren van milieuzorg en klimaatactie en bijdragen aan de
verwezenlijking van de milieu- en klimaatdoelstellingen van de EU
Het toekomstige GLB moet een bijdrage leveren aan de verwezenlijking
van de EU- en de wereldwijde klimaat-, hulpbronnen-, milieu- en
energiedoelstellingen. De huidige groene architectuur van het GLB zal
worden vervangen en gemoderniseerd in één gerichtere, ambitieuze maar
flexibele benadering. Het nieuwe model zal lidstaten de mogelijkheid
bieden om verplichte en vrijwillige maatregelen in het kader van de 1e en
2e pijler naar eigen inzicht te combineren om te voldoen aan de milieu- en
klimaatdoelstellingen die op EU-niveau zijn vastgesteld. Een coöperatieve/
collectieve benadering wordt bevorderd waarbij landbouwers gezamenlijk
diensten leveren met betrekking tot de leefomgeving, het milieu en het
klimaat, met inbegrip van het behoud van het natuurlijke en culturele
erfgoed van Europa (Verklaring van Cork 2.0).
Het versterken van de sociaaleconomische structuur van plattelandsgebieden
De Commissie stelt dat het GLB, en in het bijzonder het plattelandsontwikkelingsbeleid, een belangrijke rol vervult bij het stimuleren van banen en
groei op het platteland en bij het beschermen van de milieukwaliteit en
het rurale karakter van plattelandsgebieden.
Aandacht is nodig voor meer synergie en coördinatie met gemeentelijke
overheden en de plaatselijke instanties om het plattelandspotentieel ten
volle te kunnen benutten.
De versterking van de sociaaleconomische structuur (via nieuwe
waardeketens en ecotoerisme) betekent voor de Commissie ook inzet op
het aantrekken van jonge boeren. Het GLB moet, in samenhang met
nationale maatregelen, jonge boeren helpen bij de eerste vestiging van
een bedrijf. Steun voor de nieuwe generatie landbouwers kan gecombi-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2468

4

neerd met de juiste stimulansen om de uittreding van de oudere generatie
te vergemakkelijken en de mobiliteit van de grond te vergroten.
Bezorgdheden van de burger betreffende duurzame landbouwproductie
Het toekomstige GLB moet inspelen op de verwachtingen van de
maatschappij op het gebied van gezondheid, voeding (voedselveiligheid,
-kwaliteit, -verspilling) en dierenwelzijn. Het GLB moet beter worden
afgestemd op het wegwerken van ernstige gezondheidskwesties, zoals
antimicrobiële resistentie en moet ook landbouwers helpen bij het
bevorderen van dierenwelzijn. Ook heeft het GLB een functie bij de
bevordering van gezondere voeding o.a. via de waarbij verstrekking van
groenten en fruit en zuivelproducten op scholen. Overigens stelt de
Commissie waar het de relatie tussen voeding en het GLB betreft, dat de
keuzes die de consument maakt op het gebied van voeding, afhangen van
een aantal factoren die ver buiten de bevoegdheden van het GLB vallen.
De mondiale dimensie van het GLB
De mededeling noemt het belang van coherentie tussen het GLB en de
andere instrumenten van het buitenlands beleid van de EU, met name dat
op het gebied van ontwikkelingssamenwerking. Met als uitgangspunt dat
GLB-maatregelen te allen tijde verenigbaar zijn met het internationale
handelsrecht, zal de EU open handel bevorderen en pleiten voor strikte
regels inzake handelsverstorende vormen van steun. Tegelijkertijd stelt de
Commissie dat niet kan worden ontkend dat specifieke landbouwsectoren
niet bestand zijn tegen een volledige liberalisering van de handel en
ongebreidelde concurrentie met ingevoerde producten. Daarmee dient in
handelsbesprekingen rekening gehouden te worden. Ook vragen
geografische onevenwichtigheden van EU-handelsovereenkomsten de
aandacht.
Tot slot stelt de Commissie dat het toekomstige GLB een grotere rol moet
spelen bij de aanpak van de onderliggende oorzaken van migratie,
bijvoorbeeld via investeringen in opleiding van jonge landbouwers buiten
de EU of samenwerking op het gebied van landbouwonderzoek en
-innovatie.
3. Nederlandse positie ten aanzien van het voorstel
a) Essentie Nederlands beleid op dit terrein
Het Regeerakkoord geeft aan dat het GLB minder moet worden gericht op
inkomensondersteuning en meer op innovatie, duurzaamheid voedselzekerheid en voedselveiligheid. Daarnaast moet het GLB samenwerking
tussen landbouwers faciliteren en bijdragen aan de crisisbestendigheid
van de sector. Met deze focus kan ook de verkleining van het GLB-budget
door de Brexit worden opgevangen. Tegelijkertijd zet het kabinet in op
vereenvoudiging van het GLB en daarmee op een verlaging van de
regeldruk vanuit Europa. Zij streeft op Europees niveau naar doelvoorschriften, bijvoorbeeld ten aanzien van de kwaliteit van lucht en oppervlaktewater, om op nationaal niveau vrijheid te behouden voor de
invulling van de doelen. Ook moet er op nationaal niveau voldoende
ruimte zijn voor pilots om op een efficiënte manier aan de eisen van
richtlijnen (bijv. de Nitraatrichtlijn) te voldoen. Innovatie moet ook
onderdeel zijn van een eigentijds Europees Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid, net als duurzaamheid, voedselzekerheid en voedselveiligheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2468

5

Met deze uitgangspunten uit het regeerakkoord als basis, is de inzet van
het kabinet voor het GLB het gelijke speelveld voor boeren op de
Europese interne markt te behouden. De positie van de boer in de keten
moet worden versterkt. Om de ongelijke machtsverhoudingen in de keten
te compenseren, moeten de EU-mededingingskaders worden verhelderd
en zo nodig aangepast om onduidelijkheden weg te nemen die samenwerking in de land- en tuinbouw in de weg staan. Waar mogelijk moeten
de meerkosten van duurzaamheid worden opgenomen in de prijs van
producten; waar dat niet mogelijk is, moeten die kosten worden vergoed
door middel van prestatiebetalingen voor maatschappelijke diensten. De
vraag naar duurzaam geproduceerd voedsel en gezond voedsel dient te
worden gestimuleerd door inzet op bewustwording daarover, transparantie in de keten en promotie van duurzaam geproduceerd en gezond
voedsel. Bij de vereenvoudiging en modernisering van het GLB zet het
kabinet in op een nieuwe architectuur met meer subsidiariteit en minder
controles.
b) Beoordeling + inzet ten aanzien van dit voorstel
De ambitie van de Commissie om het GLB in te zetten voor het realiseren
van méér doelen dan die voor de landbouw alleen, is in lijn met de
Nederlandse inzet. Het GLB moet, naast het bijdragen aan de doelstellingen voor de landbouw voortvloeiend uit het Verdrag, ook bijdragen aan
het realiseren van maatschappelijke doelen en opgaven met betrekking tot
duurzaamheid, klimaat, energie, milieu, biodiversiteit, bodem,
hulpbronnen, voedsel, natuur en cultuurlandschap. Het kabinet vindt dat
het GLB doelgericht en programmatisch dient te worden ingezet voor
zowel het realiseren van traditionele GLB-doelstellingen als ook voor
maatschappelijke opgaven en uitdagingen die voortvloeien uit de
Klimaatovereenkomst van Parijs (COP21), de duurzameontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties en de Cork 2.0
Verklaring.
Vereenvoudiging
Belangrijk is dat de Commissie inzet op vereenvoudiging, vermindering
van controlelasten en vernieuwend is dat zij meer wil werken met doel- in
plaats van middelvoorschriften en meer ruimte en vrijheid wil laten voor
lidstaten. Subsidiariteit bij de invulling van het GLB is een rode draad in
de Mededeling. Deze keuze voor een nieuwe architectuur van het GLB met
een grotere verantwoordelijkheid voor lidstaten, meer ruimte voor
nationale invulling, ook op het gebied van controle, wordt ondersteund.
Nederland kan daarmee ruimte krijgen om zijn eigen ambities ten aanzien
van doelgerichte betalingen vorm te geven in een uitvoeringssysteem dat
moderner, simpeler en minder bureaucratisch is.
GLB-strategisch plan
De inzet op meer subsidiariteit krijgt vorm via het voorstel om lidstaten
een GLB-strategisch plan op te laten stellen dat maatregelen uit de 1e en
2e pijler omvat én de samenhang van het GLB met andere beleidsdoelen
borgt. De Commissie zal de strategische plannen beoordelen op zowel
hun bijdrage aan de GLB-doelen als die op o.a. klimaat-, energie- en
milieuterrein. Hoewel Nederland de keuze voor een meer subsidiair GLB
dat werkt met nationale strategische plannen ondersteunt, zal in de
discussie over de mededeling en die over de toekomstige wetgevingsvoorstellen, kritisch gekeken worden naar de te stellen voorwaarden aan
de plannen, met name op de mogelijk administratieve- en controlelasten
die eruit voort zullen vloeien. De keuze voor meer subsidiariteit dient
immers tot een werkelijke verduurzaming, vergroening en vereenvou-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2468

6

diging van het GLB te leiden, waarbij de GLB-doelen op effectieve wijze
worden bereikt. Het is van belang hierbij aandacht aan de rol van regio te
geven. De regio speelt een cruciale rol bij de inhoudelijke vormgeving van
pijler 2. Aandacht is nodig voor de verantwoordelijkheden van de regio’s
en voor meer synergie en coördinatie op nationaal en regionaal niveau.
Groene architectuur
De Commissie vereenvoudigt het instrumentarium voor het behalen van
de diverse groene doelen. De huidige drie duurzaamheidsinstrumenten
binnen het GLB gaan op in een meer doelgerichte aanpak. Nederland
steunt dit, op die wijze kan de bestaande groene architectuur van het GLB
worden versterkt en natuurinclusieve landbouw alsook klimaat-slimme
landbouw worden bevorderd. Het toekomstige GLB moet naar de mening
van het kabinet hoge ambities weerspiegelen op het gebied van de
efficiënte omgang met natuurlijke hulpbronnen, de zorg voor natuur,
kwaliteit van de leefomgeving, de gezondheid van de bodem en activiteiten die het klimaat ten goede komen. De voorgestelde vereenvoudigde
aanpak, deels gebaseerd op Nederlandse ideeën en pilots, wordt dan ook
ondersteund. Nederland zet daarbij in op voldoende waarborgen om te
zorgen dat deze aanpak daadwerkelijk bijdraagt aan de verduurzaming en
vergroening van het GLB, met een goede ex-ante screening en ex-post
analyse om het volume, de aard en daadwerkelijke impact van de
maatregelen te monitoren. De Commissie wil nagaan hoe een vernieuwde
groene architectuur van het GLB meer toegevoegde waarde geeft o.a.
door de vorming van coöperaties en collectieven. In de mededeling wordt
de rol voor een collectieve aanpak, zoals de Nederlandse aanpak met
agrarische collectieven voor het agro-milieubeheer, als belangrijk
omschreven. Deze aanpak, tezamen met een accent op meer subsidiariteit
in het GLB, ziet Nederland als een belangrijke moderniseringsslag voor
het GLB.
Directe betalingen
De Commissie doet meerdere voorstellen voor het instrument directe
betalingen, te weten het behoud ervan, een plafonnering of herverdeling
ten faveure van kleine bedrijven en het voorstel om toekenning ervan af te
laten hangen van de bijdrage van boeren op het gebied van omgevings-,
milieu- en klimaatvriendelijke praktijken. Dit laatste, de omvorming van
directe betalingen in de richting van betalingen voor maatschappelijke
diensten, heeft Nederlandse steun. Omvorming van de directe betalingen
tot prestatiebetalingen, komt enerzijds tegemoet aan de tekortkomingen
van directe betalingen uit economisch perspectief (niet doelgericht,
weglekken door kapitalisatie in grondprijs) en anderzijds de noodzaak om
meer te doen voor klimaat, milieu, natuur, biodiversiteit en behoud van
het cultuurlandschap. Aandachtspunt is dat de vast te stellen prestaties zo
objectief en eenduidig mogelijk aansluiten bij de genoemde maatschappelijke opgaven en de regionale inbedding. Het behalen van die prestaties
dient adequaat te worden gemonitord. Inzet van Nederland is dat het GLB
minder gericht moet worden op inkomensondersteuning en meer op
innovatie, duurzaamheid, voedselzekerheid en voedselveiligheid. Wat de
optie van cofinanciering van uitgaven in de 1e pijler betreft, is dit voor het
kabinet geen doel op zich, maar het past wel binnen het idee van meer
subsidiariteit voor lidstaten. Het effect op het «level playing field» zal
moeten worden meegewogen.
De mate en omvang waarin de huidige directe betalingen gehandhaafd
moeten blijven als ook eventueel aan te brengen modificaties zoals
aftopping en herverdeling, verlangt nadere afweging en zal onderwerp
van politiek en maatschappelijk debat zijn over het toekomstige GLB zodra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2468

7

de concrete wetgevingsvoorstellen zullen zijn gepresenteerd. De aanname
van de Commissie dat grote bedrijven minder steun nodig zouden hebben
dan kleinere bedrijven omdat die voldoende kapitaalkrachtig zouden zijn,
lijkt nog onvoldoende onderbouwd. Zeker daar waar directe betalingen
meer het karakter van prestatiebetalingen krijgen c.q. de werkelijke kosten
die landbouwers maken voor bijvoorbeeld het leveren van collectieve
goederen worden vergoed, is de grootte van bedrijven irrelevant.
Convergentie
De directe betalingen raken vanzelf de financiering ervan. Nederland
steunt het uitgangspunt in de mededeling dat de herziening van het GLB
niet vooruit dient te lopen op de besluitvorming over het MFK in de
Europese Raad. In de mededeling staan desondanks passages waar
impliciet naar de wenselijkheid van gelijktrekking (convergentie) van de
hectaresteun in de EU wordt verwezen, zoals de zinsnede dat het GLB de
verschillen tussen lidstaten moet wegwerken. Nederland steunt een
dergelijke convergentie niet omdat arbeidskosten en grondprijzen sterk
uiteenlopen in de EU en een vast bedrag per hectare in de hele EU daar
op geen enkele wijze recht aan doet. Het is ongewenst dat aanvullend op
lagere GLB-inkomsten voor boeren ten gevolge van Brexit er een extra
krimp van inkomens ontstaat ten gevolge van de gelijktrekking van
hectaresteun op EU-niveau.
Risicobeheer
Het is positief dat de Commissie wil inzetten op de verdere ontwikkeling
van instrumenten voor risicobeheer. Agrarisch ondernemers lopen
individueel relatief grote risico’s qua prijzen en inkomen vanwege o.a.
geringe prijselasticiteit van hun producten, de gemaakte keuzes in de
afgelopen decennia om de prijsondersteuning in de EU af te schaffen, het
ontstaan van schade door ziekten en plagen, extreme weersomstandigheden en politiek gedreven marktinterventies van handelspartners. Het
bestaande risicobeheersinstrumentarium van het GLB sluit niet voldoende
aan op deze ontwikkelingen. Nederland steunt de ideeën in de
mededeling om meer nadruk te leggen op voorlichting over beter
risicomanagement en het oprichten van een EU-breed platform voor de
ontwikkeling en verspreiding van kennis over risicomanagement. Ook is
er steun voor ideeënvorming voor de ontwikkeling van nieuwe financiële
instrumenten die de instroom van particulier kapitaal moeten stimuleren
en ideeën om te komen tot herverzekering van onderlinge fondsen of
stimulansen voor voorzorgsparen.
Positie boer in keten
Versterking van de positie van de boer in de keten door samenwerking te
stimuleren, krijgt geringe aandacht in de mededeling. Dit ondanks de
adviezen die de Agricultural Markets Task Force eind 2016 aan de
Commissie uitbracht met name op het gebied van mededinging. In lijn
met het gestelde in het regeerakkoord is het belangrijk dat boeren en
tuinders hun positie in de keten kunnen versterken; het nieuwe GLB moet
daarvoor voldoende ruimte bieden. Bevorderd dient te worden dat boeren
op de markt een eerlijke prijs krijgen voor het duurzaam produceren van
ons voedsel. Die prijs zou waar mogelijk ook de kosten moeten verdisconteren die landbouwers maken voor eisen die de maatschappij aan hen
stelt op het gebied van bijvoorbeeld leefomgeving, milieu, natuur en
dierenwelzijn. Hoewel in de mededeling wordt aangegeven dit onderwerp
aan bod komt in het geplande voorstel tot verbetering van de werking van
de voedselvoorzieningsketen (voorzien begin 2018), is het van belang dat
de positie van de boer in de keten volwaardig aandacht krijgt in de brede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2468

8

hervorming van het GLB. Om de ongelijke machtsverhoudingen in de
keten te compenseren en de positie van de boer te verbeteren, is
verduidelijking en eventueel aanpassing van de mededingingskaders
nodig. Het is in dit kader wel positief dat de mededeling aandacht geeft
aan het belang van de rol en de doeltreffende werking van producentenorganisaties in de landbouwsector. Met het vormen van een producentenorganisatie kunnen landbouwers hun onderhandelingspositie verbeteren,
kosten verlagen, concurrentievermogen en beloning op de markt
verbeteren.
Gemeenschappelijke Marktordening
Naast producentenorganisaties noemt de Commissie ook het belang van
marktinstrumenten (als noodzakelijk aanvulling op de directe inkomenssteun). Het gaat hierbij om instrumenten t.b.v. de stabilisering van het
marktevenwicht (particuliere opslag, openbare interventie en andere
crisispreventie- en beheermaatregelen), maar ook om instrumenten t.b.v.
de bescherming van de interne markt (handelsnormen, tariefcontingenten). De Commissie besteedt in de mededeling zoals gesteld weinig
aandacht aan marktinstrumenten terwijl deze complementair zijn aan de
overige GLB-instrumenten. Nederland vindt het belangrijk dat ook de
Gemeenschappelijke Marktordening (GMO), waarvan zowel producentenorganisaties als de marktinstrumenten deel van uitmaken, een prominentere plaats te geven in de hervorming van het GLB om zo belangrijke
thema’s te kunnen adresseren zoals concurrentiekracht, mededinging,
ongewenste dubbelingen met het plattelandsbeleid en de behoefte aan
een eenvoudiger architectuur voor de GMO zelf.
Jonge boeren
De aandacht die de mededeling schenkt aan de versterking van de
sociaaleconomische samenhang van plattelandsgebieden en daarbij
expliciet de positie van jonge boeren is van belang. Bedrijfsopvolging in
de agrarische sector is ook in Nederland punt van zorg, de financiële
lasten bij bedrijfsovername zijn hoog en staan bedrijfsontwikkeling zoals
investeringen in innovatie en verduurzaming mogelijk in de weg. Het is
van belang dat er een goede samenhang ontstaat met het in te stellen
bedrijfsovernamefonds waarvoor in het Regeerakkoord € 75 miljoen
beschikbaar is gesteld waarmee jonge ondernemers in staat worden
gesteld met de bedrijfsovername ook een ontwikkelingsstap te maken
richting verduurzaming en modernisering. Het kabinet hecht belang aan
een blijvende rol van het familiebedrijf. Daarnaast wijst het kabinet op het
belang van diversificatie van de agrarische bedrijfsvoering, ook voor het
zich indekken tegen risico’s.
Innovatie en onderzoek
Het kabinet steunt de prominente plek die onderzoek en innovatie in de
mededeling heeft. De Commissie kiest daarbij een top-down benadering
voor innovatie. Dit is echter niet in overeenstemming met de door
Nederland voorgestane meer ondernemersgerichte interactieve
benadering van innovatie, waarbij nieuwe ontwikkelingen (niet alleen
technieken, maar bijvoorbeeld ook marktsystemen, sociale innovatie)
samen met de ondernemers ontwikkeld worden. Ook is het verplicht
stellen van bedrijfsadviesdiensten voor de landbouw in tegenspraak met
de inzet op meer maatwerk voor de lidstaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2468

9

Voedsel
Op het vlak van consument en voedsel doet de mededeling een stap in de
goede richting met aandacht voor bijvoorbeeld gezond voedsel en
antibioticaresistentie. Nederland zou het verwelkomen als daarnaast ook
aandacht wordt gegeven aan de notie dat duurzame productie niet zonder
vermarkting en consumptie van duurzame en gezonde producten kan. Het
kabinet wil bevorderen dat het toekomstig GLB duurzame en gezonde
consumptie faciliteert en stimuleert zodat de vraag naar duurzaam
geproduceerd en gezond voedsel toeneemt en landbouwers daarvoor een
goede prijs ontvangen.
Mondiale context
Het GLB staat in een internationale context, waarbij externe factoren van
buiten de EU invloed hebben op het GLB en omgekeerd. Daarom is het
goed dat de Commissie in de mededeling op dit aspect ingaat. Nederland
vindt het belangrijk dat de GLB-afspraken verenigbaar zijn met het
internationale handelsrecht. Ook vindt Nederland het wenselijk dat de
afspraken op een coherente wijze bijdragen aan de duurzame ontwikkelingsdoelen, en met name die in ontwikkelingslanden.
Nederland heeft als grote landbouwexporteur baat bij een goed functionerend multilateraal handelssysteem en bilaterale handelsakkoorden.
Nederland steunt daarom de Commissie in het nemen van een leiderspositie in de Wereldhandelsorganisatie om in multilateraal verband tot
afspraken te komen die bijdragen aan duurzame en eerlijke handel.
Daarnaast steunt Nederland de Commissie in het onderhandelen van
ambitieuze en gebalanceerde handelsakkoorden, waar zowel met de
offensieve als defensieve belangen van de EU rekening wordt gehouden.
b) Eerste inschatting van krachtenveld
Een keuze voor vereenvoudiging en meer ruimte voor lidstaten bij de
invulling van het GLB zal op steun van het merendeel van de lidstaten
kunnen rekenen. Dat geldt ook voor de keuze om het GLB, meer dan nu, in
te zetten voor meer doelen dan landbouw alleen. Sommige lidstaten
benadrukken in dit kader wel dat verdere ruimte voor lidstaten niet mag
leiden tot renationalisatie van het landbouwbeleid. Bij met name
Oost-Europese lidstaten is er zorg dat meer subsidiariteit niet ten koste
mag gaan van steun aan de landbouw zelf.
Veel lidstaten zijn bezorgd over de dreigende krimp van het GLB-budget
ten gevolge van Brexit en de inzet op nieuwe EU-beleidsprioriteiten en
geven aan het huidige GLB zonder ingrijpende wijzigingen te willen
behouden. Zij willen zowel het GLB-budget als de directe betalingen in
stand houden. Lidstaten zijn verdeeld over de wenselijkheid van gelijktrekking (convergentie) van de hectaresteun binnen de EU en ook over de
invoering van een mogelijk steunplafond voor grote bedrijven.
Ook zijn er grote zorgen bij veel lidstaten over een eventuele invoering
van nationale cofinanciering van de directe betalingen vanwege mogelijke
gevolgen voor het gelijke speelveld binnen de EU.
Het Europees Parlement heeft nog geen positie ingenomen over de
mededeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2468

10

4. Grondhouding ten aanzien van bevoegdheid, subsidiariteit,
proportionaliteit, financiële gevolgen en gevolgen op het gebied
van regeldruk en administratieve lasten
a) Bevoegdheid
De grondhouding van het kabinet ten opzichte van de bevoegdheid is
positief.
Op het terrein van het gemeenschappelijk landbouwbeleid is sprake van
een gedeelde bevoegdheid van de EU en de lidstaten aten (artikel 4, lid 2,
onder d VWEU).
b) Subsidiariteit
De grondhouding ten aanzien van de subsidiariteit van de mededeling is
positief aangezien er met de voorgestelde aanpassingen aan het GLB op
wordt ingezet dat lidstaten binnen de gestelde kaders de mogelijkheid
krijgen om de doelstellingen van het GLB op het niveau van de lidstaat
nader in te vullen en te verwezenlijken. Zodoende wordt gewaarborgd dat
vereisten op EU-niveau alleen worden gesteld als daarvoor een duidelijke
meerwaarde is.
c) Proportionaliteit
De grondhouding ten aanzien van de proportionaliteit van deze
mededeling is positief omdat de voorgenomen maatregelen geschikt
lijken om de beoogde doelstellingen te verwezenlijken en niet verder gaan
dan noodzakelijk om die doelstellingen te verwezenlijken.
d) Financiële gevolgen
Deze mededeling heeft op zichzelf geen financiële consequenties voor de
EU-begroting of de lidstaten en decentrale overheden, met uitzondering
van de verwijzing naar het gelijktrekken van de steun over lidstaten. De
verdere uitwerking van de mededeling zal in de toekomst tot wetgevingsvoorstellen leiden die wel financiële gevolgen hebben voor de begrotingen van de lidstaten of voor burgers en bedrijven. Zo zijn prestatiebetalingen nog niet op grotere schaal toegepast waardoor uitvoeringskosten
op dit moment moeilijk zijn te ramen, maar toename ervan ligt in de lijn
der verwachting. De financiële gevolgen zullen dan ook te zijner tijd
integraal moeten worden beoordeeld in samenhang met de uitkomst van
de MFK-onderhandelingen.
e) Gevolgen voor regeldruk en administratieve lasten
Afhankelijk van de uitwerking van de Commissie in regelgevingsvoorstellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2468

11