Postbus 47 | 6700 AA Wageningen

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Directie Strategie, Kennis en Innovatie (SKI)
t.a.v. directeur ir. A. de Veer
Postbus 20401
2500 EK Den Haag

WOT Natuur & Milieu
Wettelijke
Onderzoekstaken
Natuur & Milieu

DATUM

15 maart 2021
ONDERWERP

Geachte mevrouw De Veer,
Op uw verzoek heeft de Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM) de
uitgangspunten die in 2006 zijn gebruikt bij de wetenschappelijke onderbouwing van
de derogatie van de Nitraatrichtlijn te toetsen aan de resultaten van de monitoring
op derogatiebedrijven in het Landelijk Meetnet Effecten Mestbeleid (zie bijlage 1).
Een derogatie mag geen afbreuk doen aan het realiseren van de doelstellingen van
de Nitraatrichtlijn en dient wetenschappelijk onderbouwd te worden. Nederland heeft
sinds 2006 een derogatie voor graasdierenmest op graasdierbedrijven met meer dan
70% (80% vanaf 2014) van het areaal in grasland. Grasland heeft een lang
groeiseizoen, een hoge stikstofopname, en de bodem onder grasland heeft een hoog
denitrificatievermogen.
In de periode 2006-2019 was de gemiddelde nitraatconcentratie in het water dat
uitspoelt uit de wortelzone van landbouwgronden op derogatiebedrijven beneden de
nitraatnorm van 50 mg per L. In zand- en lössregio’s was sprake van een statistisch
significant dalende trend in de gemiddelde nitraatconcentratie. In veen- en kleiregio’s
was er geen significante trend in de gemiddelde nitraatconcentratie.
De hoeveelheid stikstof in geoogst gewas bleef op een constant hoog niveau (250300 kg N per ha voor grasland en 175-200 kg N per ha voor snijmais) in de periode
2006-2019. Het gemiddelde gehalte van organische stof in de bovengrond van
grasland is ook stabiel gebleven, waardoor het denitrificatievermogen van bodems
onder grasland waarschijnlijk ook op een constant hoog niveau is gebleven.
Dus, de criteria en argumenten waarop de derogatie destijds was gebaseerd (lang
groeiseizoen, hoge stikstofopname en hoog denitrificatievermogen), zijn nog steeds
geldig.
Ik hoop u hiermee afdoende geïnformeerd te hebben.
Hoogachtend,

Prof. dr. Oene Oenema
cc.

dhr. F. Kooiman MA, wnd. directeur Directie PAV, Ministerie van LNV
mw. L. Elings, Directie PAV, Ministerie van LNV
dr.ir. G.L. Velthof (secretaris CDM)

CDM-advies ‘Toetsing
wetenschappelijke
onderbouwing Nederlandse
derogatie van de
Nitraatrichtlijn’
UW KENMERK

ONS KENMERK

2109964/WOTN&M/JvSE
POSTADRES

Postbus 47
6700 AA Wageningen
BEZOEKADRES

Wageningen Campus
Gebouw 101 / Bodenummer
554
Droevendaalsesteeg 3
6708 PB Wageningen
INTERNET

www.wur.nl/wotnatuurenmilieu
KVK NUMMER

09098104
CONTACTPERSOON

TELEFOON

E-MAIL

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021
Toetsing van de wetenschappelijke onderbouwing van de Nederlandse
derogatie in het kader van de Nitraatrichtlijn
Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM), 11 maart 2021
Samenvatting
De EU-Nitraatrichtlijn heeft tot doel de nitraatuitspoeling uit de landbouw en de eutrofiëring van
oppervlaktewater door de landbouw te verminderen. Bij een geconstateerde verontreiniging van
grondwater en/of oppervlaktewater moeten lidstaten actieprogramma’s opstellen. Een van de
maatregelen is dat dan maximaal 170 kg stikstof (N) per ha per jaar via dierlijke mest mag worden
toegediend aan landbouwgronden. Lidstaten mogen van deze maatregel afwijken (derogatie), mits
er geen afbreuk wordt gedaan aan het bereiken van de doelstellingen van de Nitraatrichtlijn. Ook
moet een derogatie worden gemotiveerd aan de hand van objectieve criteria, zoals een lang
groeiseizoen, een hoge stikstofopname in het gewas, en landbouwgronden met een hoog
denitrificatievermogen 1. Nederland heeft sinds 2006 een derogatie voor graasdierenmest op
bedrijven met meer dan 70% (80% vanaf 2014) van het areaal in grasland. Grasland heeft een
lang groeiseizoen, een hoge stikstofopname, en de bodem onder grasland heeft een hoog
denitrificatievermogen. De derogatie is destijds wetenschappelijk onderbouwd. Het ministerie van
LNV heeft de CDM gevraagd om de uitgangspunten, die destijds bij de onderbouwing zijn
gehanteerd, te toetsen aan de resultaten van de monitoring op bedrijven met een derogatie.
In de periode 2006-2019 was de gemiddelde nitraatconcentratie in het water dat uitspoelt uit de
wortelzone van landbouwgronden op derogatiebedrijven beneden de nitraatnorm van 50 mg per L.
In zand- en lössregio’s was sprake van een statistisch significant dalende trend in de gemiddelde
nitraatconcentratie. In veen- en kleiregio’s was er geen significante trend in de gemiddelde
nitraatconcentratie. De hoeveelheid stikstof in geoogst gewas bleef op een constant hoog niveau
(250-300 kg N per ha voor grasland en 175-200 kg N per ha voor snijmais) in de periode 20062019. Het gemiddelde gehalte van organische stof in de bovengrond van grasland is ook stabiel
gebleven, waardoor het denitrificatievermogen van bodems onder grasland waarschijnlijk ook op
een constant hoog niveau is gebleven. Dus, de criteria waarop de derogatie destijds was gebaseerd
(hoge stikstofopname en hoge denitrificatievermogen), zijn nog steeds geldig.
Er zijn geen grote veranderingen opgetreden in bemesting op derogatiebedrijven sinds 2006. Het
gemiddelde gebruik van dierlijke mest op derogatiebedrijven schommelde tussen 2006 en 2018
tussen 230 en 243 kg stikstof per hectare per jaar. Bij de bemesting met kunstmest en dierlijke
mest die op derogatiebedrijven werd toegepast, wordt volgens de uitgangspunten die gehanteerd
zijn bij de onderbouwing van de derogatie in 2006 voldaan aan de nitraatnorm. Dit wordt bevestigd
door de metingen op derogatiebedrijven. Weidegang is gemiddeld genomen in Nederland sinds
2006 afgenomen, maar de laatste jaren weer iets toegenomen. De afname van beweiding zal
waarschijnlijk bijgedragen hebben tot de daling van de nitraatconcentratie in het bovenste
grondwater. Ook het verhogen van het aandeel grasland van minimaal 70% naar minimaal 80% in
2014 zal hebben bijgedragen aan de daling van de nitraatconcentratie. De hoeveelheid fosfaat die
via bemesting werd toegediend is sterk gedaald op derogatiebedrijven, tot het niveau van (minder
dan) evenwichtsbemesting. Er is niet onderzocht of met een derogatie kan worden voldaan aan de
waterkwaliteitsdoelstellingen van de Kaderrichtlijn Water.
De monitoring van de waterkwaliteit op derogatiebedrijven laat zien dat er bij derogatie geen
afbreuk wordt gedaan aan de doelstellingen van de Nitraatrichtlijn. De relatief hoge stikstofverliezen door denitrificatie in bodems onder grasland hebben waarschijnlijk niet geleid tot hoge
emissies van het broeikasgas lachgas (N2O); waarschijnlijk is het nitraatstikstof omgezet in
stikstofgas (N2). Het droge weer in 2018 heeft geleid tot relatief lage gewasopbrengsten en relatief
hoge nitraatconcentraties in water dat uitspoelt uit de bovengrond. Het weer zal in de toekomst
waarschijnlijk grilliger worden, maar het is niet te voorspellen of klimaatsverandering leidt tot
verslechtering van de waterkwaliteit op bedrijven met een derogatie.

Denitrificatie is het proces waarbij nitraat onder zuurstofloze omstandigheden door bacteriën wordt
afgebroken tot NO, N2O en N2. Organische stof is een belangrijke energiebron voor denitrificerende bacteriën.

1

1

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

1. Inleiding
De Nitraatrichtlijn heeft als doel de uitspoeling van nitraat (NO3-) uit de landbouw naar grondwater
en oppervlaktewater en eutrofiëring van oppervlaktewater te verminderen en verdere
verontreiniging te voorkomen. Bij een geconstateerde verontreiniging van grondwater en
oppervlaktewater met nitraat moeten lidstaten actieprogramma’s met maatregelen opstellen. Een
van de maatregelen uit de Nitraatrichtlijn is dat er maximaal 170 kg stikstof (N) per ha per jaar via
dierlijke mest mag worden toegediend aan landbouwgronden. Lidstaten mogen van deze maatregel
afwijken (derogatie), mits er geen afbreuk wordt gedaan aan het bereiken van de doelstellingen
van de Nitraatrichtlijn. Een hogere mestgift dan 170 kg N per ha per jaar moet worden
gemotiveerd aan de hand van objectieve criteria. In Bijlage III, lid 2 van de Nitraatrichtlijn worden
als criteria genoemd (zie tekstbox volgende pagina): lange groeiperiodes, gewassen met een hoge
stikstofopname, een hoog netto neerslagoverschot en bodems met een uitzonderlijk hoog
denitrificatievermogen 2. Een derogatie moet elke vier jaar worden aangevraagd bij de Europese
Commissie.
Nederland heeft sinds 2006 een derogatie voor het gebruik van graasdierenmest op bedrijven met
een hoog aandeel grasland. Graasdierbedrijven die gebruik willen maken van derogatie moeten
voldoen aan de gestelde criteria, inclusief monitoring- en rapportageverplichtingen. Deze derogatie
is destijds wetenschappelijk onderbouwd op basis van het lange groeiseizoen en de hoge
stikstofopname van grasland, en op basis van modelberekeningen (Schröder et al., 2005; 2007;
Aarts et al., 2005; 2008). Ook is het denitrificatievermogen van de bodem onder grasland hoog,
door het hoge gehalte aan organische stof, de energiebron voor denitrificerende bacteriën. De
fractie van het stikstofoverschot dat als nitraat uitspoelt is daardoor lager in grasland dan in
bouwland (Schröder et al., 2005; 2007).
Op basis van de resultaten van de door Schröder et al (2005; 2007) doorgerekende scenario’s is
door de Nederlandse overheid beleidsmatig een derogatie op bedrijfsniveau afgeleid van 250 kg N
per ha per jaar voor graasdierenmest, op bedrijven met minimaal 70% grasland. Deze derogatie is
door de Europese Commissie ingaande 2006 verleend.
In de periode 2006 – 2014 was er een derogatie van 250 kg N per ha graasdierenmest voor
bedrijven met meer dan 70% grasland. Voor de derogatieverzoeken na 2006 zijn geen
vergelijkbare studies uitgevoerd als die van Schröder et al (2005; 2007). Er zijn wel verschillende
derogatie-opties beoordeeld in 2017 en 2019 en er is nagegaan wat de milieueffecten zijn van geen
derogatie (CDM, 2018; 2019; 2020a). Aanpassingen in derogatievoorwaarden, zoals het verhogen
van het aandeel grasland van minimaal 70% naar minimaal 80% in 2014, zijn gebaseerd op
onderhandelingen tussen de Europese Commissie en de Nederlandse overheid. In de periode 2014
tot 2022 heeft Nederland een derogatie van i) 230 kg N per ha per jaar voor graasdierenmest voor
bedrijven met ten minste 80% grasland op zuidelijke en centrale zand- en lössgronden en ii) 250
kg N per ha per jaar voor graasdiermest voor bedrijven met ten minste 80% grasland op
zandgronden in de rest van Nederland en op klei- en veengronden.
In de derogatiebeschikking aan Nederland in 2006 zijn door de Europese Commissie diverse eisen
gesteld aan bedrijven met een derogatie. Deze eisen zijn in opvolgende beschikkingen verder
aangevuld. Eisen die gesteld worden zijn onder andere een mestproductieplafonds voor de totale
hoeveelheid stikstof en fosfaat die via mest wordt uitgescheiden in Nederland (504 miljoen
kilogram stikstof per jaar en 173 miljoen kilogram fosfaat per jaar), een verbod op het gebruik van
kunstmestfosfaat op bedrijven met een derogatie, en beperkingen aan het scheuren van grasland.
Vanaf 2018 moet een bedrijf een derogatievergunning aanvragen. In 2018 hadden 18.118
bedrijven een derogatievergunning 3. Het areaal landbouwgrond waarop in 2019 een derogatie van

Denitrificatie is het proces waarbij nitraat onder zuurstofloze omstandigheden wordt afgebroken door
bacteriën.
3
Ministerie van LNV. Rapportage Nederlands mestbeleid 2019
2

2

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021
toepassing was, bedroeg 812.350 ha (waarvan 717.611 ha grasland). Het totaal areaal
cultuurgrond in Nederland was 1.818.590 ha in 2017 (Bron: CBS).

Het ministerie van LNV heeft de Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM) advies gevraagd
over de wetenschappelijke onderbouwing van de derogatie (Bijlage 1). Het ministerie vraagt om de
uitkomsten uit de derogatiemonitor die het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
jaarlijks opstelt (Lukács et al., 2020) te toetsen aan de uitgangspunten, die aan de onderbouwing
van de derogatie in 2006 ten grondslag lagen. De resultaten van de derogatiemonitor worden door
Nederland jaarlijks aan de Europese Commissie gerapporteerd om te voldoen aan de
rapportageverplichting van de derogatiebeschikking. Het ministerie van LNV vraagt ook aan de
CDM, daar waar dit mogelijk is, om in te gaan op de klimatologische ontwikkelingen in Nederland
sinds de verlening van de eerste derogatie. Het ministerie vraagt om de criteria voor een derogatie
genoemd in bijlage III (lid 2) van de Nitraatrichtlijn te betrekken in het advies.
Een ad-hoc werkgroep bestaande uit D. Fraters (RIVM), J. van Middelkoop (Wageningen Livestock
Research), M. de Haan (Wageningen Livestock Research), R. Schils (Wageningen Plant Research)
en G. Velthof (Wageningen Environmental Research) hebben het advies voorbereid. Deze
onderzoekers waren destijds ook betrokken bij de wetenschappelijke onderbouwing van de
derogatie in 2005 (Schröder et al., 2005). Het advies is gereviewed door leden van de CDM
(Bijlage 2).
In dit advies is nagegaan of de wetenschappelijke criteria waarop het Nederlandse
derogatieverzoek in 2006 was gebaseerd in de loop van de tijd zijn veranderd en of
derogatiebedrijven nog voldoen aan de criteria voor derogatie uit de Nitraatrichtlijn. In Bijlage 3
wordt kort ingegaan op de onderbouwing van de derogatie in 2006 (Schröder et al., 2005; 2007;
Aarts et al., 2005; 2008). Er wordt ingegaan op de belangrijkste criteria die bij een derogatie
moeten worden beschouwd: i) de waterkwaliteit op 300 bedrijven met een derogatie uit het
Landelijk Meetnet Effecten Mestbeleid 4 (Hoofdstuk 2), ii) gewasopbrengsten en stikstofopname
(Hoofdstuk 3), iii) bodemfactoren, zoals denitrificatie en organische stofgehalte (Hoofdstuk 4), en
iv) bemesting en beweiding (Hoofdstuk 5). In hoofdstuk 6 wordt ingegaan op het weer in de
periode 2006 – 2018 en mogelijke klimaatverandering, omdat het weer een groot effect heeft op
gewasgroei en de uitspoeling van nitraat. In Hoofdstuk 7 worden de belangrijkste conclusies
gegeven.

4

https://www.rivm.nl/landelijk-meetnet-effecten-mestbeleid

3

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

Lid 2 uit Bijlage III van de Nitraatrichtlijn. MAATREGELEN DIE IN ACTIEPROGRAMMA'S
ALS BEDOELD IN ARTIKEL 5, LID 4, ONDER a), MOETEN WORDEN OPGENOMEN 5

5

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:31991L0676&from=NL

4

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

2. Waterkwaliteit
2.1. Landelijk Meetnet Effecten Mestbeleid
Het RIVM en Wageningen Economic Research meten sinds 2006 de bedrijfsvoering en de
waterkwaliteit op driehonderd bedrijven met een derogatie. Het derogatiemeetnet is tot stand
gekomen omdat het een van de voorwaarden is die de Europese Commissie heeft gesteld voor het
toekennen van derogatie aan Nederland (Lukács et al., 2020). Het doel van het derogatiemeetnet
is het monitoren van de effecten van de derogatie op de bedrijfsvoering en de waterkwaliteit. De
bedrijven uit het derogatiemeetnet namen al deel aan het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid
(LMM) of zijn speciaal voor het derogatiemeetnet geworven. Alle gegevens over de bedrijfsvoering
die voor de derogatie relevant zijn, worden bijgehouden conform de systematiek van het
Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic Research. De bedrijven zijn verspreid over
geheel Nederland; de resultaten worden hier gepresenteerd als gemiddelden voor onderscheiden
grondsoortregio’s (Figuur 1). De grondsoortregio’s zijn gebaseerd op de hoofdgrondsoort binnen de
regio, maar binnen een grondsoortregio kunnen meerdere grondsoorten voorkomen.

Figuur 1. Grondsoortregio’s in het Landelijk Meetnet Effecten Mestbeleid. Op bedrijven met
derogatie op zand- en lössgronden in de provincies Overijssel, Gelderland, Utrecht, Noord-Brabant
en Limburg mag maximaal 230 kg stikstof uit graasdiermest per hectare per jaar worden gebruikt
(Zandregio 230). De Zandregio 250 betreft de bedrijven in het overige deel van de Zandregio,
waar ook op zand tot maximaal 250 kg stikstof per hectare per jaar uit graasdiermest gebruikt mag
worden.

2.2. Nitraatconcentratie in water dat uit de wortelzone spoelt
Zowel in de Zandregio’s als in de Lössregio is sprake van een statistisch significant dalende trend in
de gemiddelde nitraatconcentratie van het uitspoelingswater (water dat uit de wortelzone van de
bodem spoelt) van derogatiebedrijven, over de gehele meetperiode 2006-2018/19 (Figuur 2;
Lukács et al., 2020). In de Veen- en de Kleiregio is geen trend in nitraatconcentratie van het
uitspoelingswater in de periode 2006 - 2019.
5

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021
In 2017 voldeed ongeveer 80% van de derogatiebedrijven in de Zand230- en Lössregio aan de
nitraatnorm en bijna alle derogatiebedrijven in de Zand250-, Klei- en Veenregio’s (Figuur 3). In
2018 zijn de nitraatconcentraties in het uitspoelingswater van derogatiebedrijven in de Lössregio
en de Zand230-regio gestegen. In 2019 zijn de nitraatconcentraties in alle regio’s (verder)
gestegen als gevolg van de droogte in 2018 (Figuur 2). Daardoor is ook het aantal bedrijven met
een nitraatconcentratie boven de norm van 50 mg per L gestegen (Figuur 3). In de Lössregio is de
concentratie gestegen tot boven de 50 mg per L in 2018; in de andere regio’s is de gemiddelde
concentratie onder de norm van 50 mg per L gebleven. Ook de nitraatconcentraties in het
slootwater in 2019 zijn door de droogte in 2018 relatief hoog ten opzichte van eerdere jaren
(Figuur 4).
Er is door het RIVM een statistische methode ontwikkeld om de gemeten nitraatconcentratie in het
uitspoelingswater te corrigeren voor de invloed van weerseffecten, zoals periodieke droogte,
veranderingen in grondwaterstanden, en veranderingen in de steekproef van het meetnet
(Boumans en Fraters, 2011; 2017). Zowel in de Zandregio met een derogatie van 250 kg N per ha
per jaar als in de Zandregio met een derogatie van 230 kg N per ha per jaar zijn de
gestandaardiseerde nitraatconcentraties in 2018 en 2019 niet significant verschillend van eerdere
jaren (Figuur 5; Lukács et al., 2020). In de Kleiregio is de gestandaardiseerde concentratie in 2019
wel hoger dan de jaren ervoor. De verschillen tussen de gestandaardiseerde en gemeten
concentraties ondersteunen het idee dat de concentraties in 2019 sterk beïnvloed zijn door de
droge weersomstandigheden van de afgelopen jaren (Lukács et al., 2020).
Metingen met de nitraatsneltest op bedrijven van LMM (met en zonder derogatie) laten zien dat de
nitraatconcentratie onder maïsland op zandgrond (62 mg per L) hoger is dan onder grasland (7 mg
per L; Tabel 1). Deze metingen bevestigen de resultaten van Schröder et al (2005; 2007) dat de
nitraatconcentratie van water dat uit grasland spoelt lager is dan dat uit maïsland. De derogatie
geldt op bedrijfsniveau en om op bedrijfsniveau te voldoen moet het aandeel grasland op een
derogatiebedrijf hoog zijn (70% in periode 2006 – 2014 en 80% daarna).

2.3. Concentraties totaal stikstof en fosfor in water dat uit de wortelzone spoelt
Metingen van de fosforconcentraties in het water, dat uit de bodem spoelt, laten voor de Klei- en
Veenregio’s een dalende trend zien (Data niet getoond; Lukács et al., 2020). De
fosforconcentraties in de Zand250-, Zand230- en Lössregio’s zijn relatief laag ten opzichte van de
Klei- en Veenregio’s en laten geen trend zien.
Stikstof kan niet alleen als nitraat uitspoelen, maar ook als ammonium of als opgeloste organische
stikstof. Meer dan 50% van de stikstof in uitgespoeld water in de zand-, löss- en kleiregio’s is
aanwezig als nitraat. Op veen bestaat ongeveer een derde deel van de stikstof in het
uitspoelingswater uit nitraat. De concentratie stikstof-totaal in het water dat uitspoelt daalde
significant in de Zandgebieden en de Lössregio gedurende de meetperiode (Lukács et al., 2020). In
de Veen- en de Kleiregio’s veranderde de stikstofconcentratie niet trendmatig.

2.4. Samenvatting
In de zand- en lössregio’s is sprake van een statistisch significant dalende trend van de gemiddelde
nitraat- en stikstofconcentraties in het uitspoelingswater van derogatiebedrijven in de periode
2006-2018/19. In veen- en kleigronden is de gemiddelde nitraatconcentratie in het
uitspoelingswater lager dan 50 mg per L en is er geen significante trend in de tijd voor zowel
nitraat als stikstof. De fosforconcentraties zijn significant gedaald in de klei- en veenregio’s. In de
zand- en lössregio’s zijn de fosforconcentraties lager dan in de klei- en veenregio’s en is er geen
trend in de tijd. In alle grondsoortregio’s werd op derogatiebedrijven gemiddeld voldaan aan de
nitraatnorm van 50 mg per L. Tot en met 2017 voldeed ongeveer 80% van de bedrijven in de
Zand230- en Lössregio’s aan de nitraatnorm en bijna alle bedrijven in de Zand250-, Klei- en
Veenregio’s. Door droogte is in 2018 de nitraatconcentratie in het water dat uit de wortelzone
spoelt gestegen. Zowel in de Zandregio met een derogatie van 250 kg N per ha per jaar als in de
Zandregio met een derogatie van 230 kg N per ha zijn de voor het weer gestandaardiseerde
nitraatconcentraties in 2018 en 2019 niet significant verschillend van die van eerdere jaren.

6

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

Figuur 2. Gemiddelde nitraatconcentratie (mg/l) in water dat uitspoelt uit de wortelzone op
bedrijven in het derogatiemeetnet in de vier regio’s in de periode 2007-2019 (Lukács et al., 2020).

Figuur 3. Percentage bedrijven in het derogatiemeetnet met een gemiddelde nitraatconcentratie in
de uitspoelingswater die hoger is dan 50 mg/l in de periode 2007-2019 (Lukács et al., 2020).

7

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

Figuur 4. Gemiddelde nitraatconcentratie (mg/l) in slootwater op bedrijven in het derogatiemeetnet
in de vier regio’s in de periode 2007-2019 (Lukács et al., 2020).

Figuur 5. Ontwikkeling van de nitraatconcentraties (mg/l) in water dat uitspoelt uit de wortelzone
op bedrijven in het derogatiemeetnet in Zand 250, Zand 230 en de Kleiregio in de opeenvolgende
meetjaren (symbolen) en de gestandaardiseerde nitraatconcentraties (lijnen). Voor lössgronden is
nog geen methode beschikbaar om een gestandaardiseerde nitraatconcentratie af te leiden (Lukács
et al., 2020).

8

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021
Tabel 1. Nitraatconcentraties (mg nitraat per L) in het bovenste grondwater (bij lössgronden in het
bodemvocht direct onder de bewortelde bodemlaag) per bedrijfscategorie, gewasgroep en
grondsoortregio voor de periode 2009-2017, bepaald met de nitraatsneltest. Weergegeven zijn de
mediane waarde en de eerste de derde kwartielwaarden (Bron: LMM) 6.

1

Aardappelteelt op melkveebedrijven komt in het LMM enkel voor in de zandregio.

https://www.rivm.nl/nieuws/verkenning-gewasspecifieke-nitraatuitspoeling-inlmm?utm_source=Measuremail&utm_medium=email&utm_campaign=LMM+nieuwsbrief+(NL)
6

9

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

3. Gewasopbrengsten en stikstofopname in het geoogste gewas
3.1. Opbrengsten bij onderbouwing van de derogatie
Schröder et al (2005; 2007) hebben in de berekeningen onderscheid gemaakt tussen goede en
suboptimale groeiomstandigheden en management, resulterend in verschillen in opbrengsten
(Tabel 2). In een aanvullende studie van Aarts et al (2005; 2008) is een rekenmethode ontwikkeld
om graslandopbrengsten te berekenen op melkveebedrijven in de praktijk (Bijlage 3). De methode
van Aarts et al (2005; 2008) om opbrengsten te berekenen wordt toegepast in de derogatiemonitor (Lukács et al., 2020). Door vergelijking van de resultaten van Aarts et al. (2008) en die
van Lukács et al (2020) kan inzicht worden gekregen of de opbrengsten sinds 2006 zijn veranderd.
In Tabel 2 staan de stikstofopbrengsten (totale stikstofopname in het geoogste gewas in een jaar)
gegeven bij goed en suboptimaal management van Schröder et al (2005; 2007), de laatste drie
jaren (2004, 2005 en 2006) uit de studie van Aarts et al (2008) en de laatste drie jaren (2016,
2017 en 2018) uit het derogatiemeetnet (Lukács et al., 2020). Aarts et al (2008) concludeerden
dat de gemiddelde stikstofbenutting van melkveebedrijven in de praktijk tussen goed en
suboptimaal management lag in de scenario’s van Schröder et al (2005; 2007).
De studies van Aarts et al (2008) en Lukács et al (2020) laten variaties in stikstofopbrengsten zien
tussen jaren (Tabel 2). Er is echter geen duidelijk verschil in opbrengsten tussen de studies van
Aarts et al (2008) en Lukács et al (2020), hetgeen aangeeft dat er gemiddeld genomen geen
veranderingen zijn opgetreden in stikstofopbrengsten sinds 2006. In de volgende paragraaf wordt
nader ingegaan op de trend in stikstofopbrengsten op derogatiebedrijven.

3.2. Trend in opbrengsten op derogatiebedrijven
In Figuur 6 staat de gemiddelde drogestofopbrengst van grasland en snijmaïs weergegeven op
derogatiebedrijven (alle grondsoorten en management) in de periode 2006 – 2018. Tot 2018 is er
sprake van een stabiele drogestofopbrengst voor grasland en een stijgende opbrengst van
snijmaïs. De gemiddelde stikstofafvoer van grasland en snijmaïs is relatief stabiel in de periode
2006 t/m 2017 (Figuur 7). De droge zomer in 2018 heeft geleid tot een reductie in grasopbrengst.
Daardoor was de stikstofopname in 2018 ook relatief laag. De effecten van het droge jaar op de
drogestof- en stikstofopbrengsten van snijmaïs zijn relatief beperkt geweest ten opzichte van de
opbrengsten in de periode 2006 – 2017. De opbrengsten uit de studie van Aarts et al (2008) zijn
vergelijkbaar met de opbrengsten die vanaf 2006 in het derogatiemeetnet zijn waargenomen
(Figuur 7). In de periode 2006 – 2017 zijn de drogestofopbrengst van grasland en de
stikstofopname in het geoogste gras op derogatiebedrijven amper veranderd.

3.3. Nadere analyse van trends in opbrengsten van grasland en snijmaïs
Schils et al (2020) hebben een nadere analyse uitgevoerd van trends in opbrengsten van grasland
en maïsland in Nederland op basis van veeljarige reeksen van opbrengsten in rassenproeven en op
praktijkbedrijven. In het onderzoek is nagegaan wat het effect is van verbetering van veredeling en
van andere factoren op de opbrengsten van grasland en snijmaïs (Nb. deze analyse is niet beperkt
tot derogatiebedrijven). Geconcludeerd werd dat bij snijmaïs sprake is van een trend van
oplopende opbrengst, waarbij een toename van gemiddeld 173 kg drogestof per ha per jaar wordt
toegeschreven aan verbetering van rassen en 65 kg drogestof per ha per jaar aan andere factoren.
De twee belangrijkste andere factoren die hebben geleid tot hogere maïsopbrengsten waren de
hogere temperatuursom tijdens het groeiseizoen en het vroeger inzaaien. Voor grasland was er
sprake van toenemende trend in proeven door verbetering van rassen van gemiddeld 44 kg
drogestof per ha per jaar. Er was echter geen trend in opbrengst van grasland op praktijkbedrijven,
omdat de effecten van betere rassen teniet werd gedaan door droogte en vorst aan de grond
tijdens het groeiseizoen. De resultaten van Schils et al (2020) bevestigen het beeld van de
opbrengsten van derogatiebedrijven (Figuur 6): stijgende trend in maïsopbrengsten en geen trend
in grasopbrengsten.

10

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021
3.4. Samenvatting
Geconcludeerd wordt dat er geen duidelijke veranderingen zijn opgetreden in stikstofopbrengsten
van grasland en maïsland op derogatiebedrijven sinds 2006. De opbrengsten variëren tussen jaren,
en droge jaren zoals 2018 kunnen leiden tot lagere opbrengsten. De gemiddelde stikstofbenutting
op melkveebedrijven in de praktijk ligt tussen de scenario’s goede en suboptimale omstandigheden
uit Schröder et al (2005; 2007), waarbij de opbrengsten van grasland dichter bij suboptimale
omstandigheden liggen en die van maïsland dichter bij goede omstandigheden liggen.

Tabel 2. Opbrengsten in kg N per ha per jaar voor grasland en maïsland in Schroder et al (2005;
2007) voor goede en suboptimale omstandigheden, Aarts et al (2008) voor 2004, 2005 en 2006 en
Lukács et al (2020) voor 2016, 2017 en 2018. Nb. de studies van Schröder et al (2005) en Aarts et
al (2008) zijn gebaseerd op grondsoorten en die van Lukács et al (2020) op grondsoortregio’s
(binnen een regio is de hoofgrondsoort dominant, maar zijn meerdere grondsoorten mogelijk).
GHG = Gemiddeld Hoogste Grondwaterstand.

Gewas

Beheer

Grond- Kenmerk
soort

Schroder et al.
(2005)
Goed

Zand
Zand
Zand
Klei
Veen

GHG > 0,40 m
GHG 0,8 - 0,4 m
GHG > 0,8 m

374
370
363
375
375

Suboptimaal
315
309
300
320
320

Maaien en Zand
beweiden Zand
Zand
Zand
Zand
Klei
Veen
Löss
Maïsland
Zand
Zand
Zand
Zand
Zand
Klei
Veen
Löss

GHG > 0,40 m
GHG 0,8 - 0,4 m
GHG > 0,8 m
Regio 230 N
Regio 250 N

322
324
321

266
264
249

332
313

264
281

GHG > 0,40 m
GHG 0,8 - 0,4 m
GHG > 0,8 m
230 kg N per ha
250 kg N per ha

173
163
154

146
135
126

196

163

Grasland Alleen
maaien

Aarts et al.
(2008)

Lukács et al.
(2018; 2019;
2020)*
2004 2005 2006 2016 2017 2018

302 270 270
319 317 255

280
259
333 278 266 287
301 269 271 301
208

301
250
398
304
298

232
259
261
269
200

207
194
201
194
217

176
192
183
199
198

173 192 202
170 189 201

171
189
172 183 206 183
176
168

*gebaseerd op 300 bedrijven uit het derogatiemeetnet

11

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

Figuur 6. Gemiddelde droge stof opbrengst (kg ds/ha) op grasland en snijmaïs op bedrijven (alle
grondsoorten) in het derogatiemeetnet in de periode 2006-2018 (Lukács et al., 2020).

Figuur 7. Gemiddelde stikstofopbrengst (kg N/ha) in het geoogste gewas op grasland en snijmaïs
op bedrijven in het derogatiemeetnet in de periode 2006-2018 (Lukács et al., 2020).

12

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

4. Bodemfactoren
4.1. Denitrificatievermogen van grasland
Een hoog denitrificatievermogen van de bodems onder grasland was eveneens een criterium voor
de onderbouwing van de derogatie in 2006 volgens Schroder et al (2005). Denitrificatie is het
microbiologisch proces waarbij nitraat wordt afgebroken tot gasvormige stikstofverbindingen
(stikstofgas, lachgas, stikstofoxide). Denitrificatie treedt op onder zuurstofloze omstandigheden en
er moet gemakkelijk afbreekbare organische stof aanwezig zijn als energiebron voor
denitrificerende bacteriën. Het denitrificatievermogen (potentiële denitrificatie) in de bovenste
bodemlaag is hoger in grasland dan in bouwland en hoger in veengronden dan in minerale gronden
(Munch en Velthof, 2007; Velthof, 2003). In de bovenste bodemlaag vindt aanvoer plaats van
gemakkelijk afbreekbare organische stof door gewasresten en mest.
Er heeft geen monitoring plaatsgevonden van het denitrificatievermogen van de bodems onder
grasland, maar er is ook geen aanleiding om te veronderstellen dat het denitrificatievermogen van
de bovenste bodemlaag van grasland is verminderd sinds 2006, omdat de aanvoer van organische
stof via mest (Figuur 8), de gewasopbrengsten (een maat voor aanvoer van organische stof naar
de bodem via gewasresten; Figuur 6) en het organische stofgehalte van de bovengrond van
grasland (Figuur 9) niet zijn veranderd.
In de diepere bodemlagen, onder de wortelzone, vindt plaatselijk denitrificatie plaats in
veenlaagjes en pyrietlagen. Dit zijn eindige energiebronnen voor denitrificatie. De Klijne et al.
(2008) geven aan dat de denitrificatiecapaciteit in deze lagen in de ondergrond groot is en in
theorie voldoende voor denitrificatie van uitspoelend nitraat gedurende vele tientallen tot
honderden jaren.

4.2. Grondwaterstanden
De grondwaterstand heeft een groot effect op het zuurstofgehalte in landbouwgronden en daarmee
op de werkelijke denitrificatie die optreedt. Een hoge denitrificatie leidt tot lagere
nitraatconcentraties in het water dat uitspoelt uit de bovengrond. Met name op zandgronden heeft
de grondwaterstand een groot effect op de nitraatconcentratie (Zie paragraaf 4.4). Door droogte in
2017 en 2018 is de grondwaterstand in het zandgebied toen gedaald (Figuur 10). Deze daling kan
er toe geleid hebben dat denitrificatie lager is geweest in deze jaren en is mogelijke mede een
oorzaak voor de relatief hoge nitraatconcentraties in 2019 (Figuren 4 en 5). Het najaar van 2019
en de winter van 2019/2020 waren nat en in veel regio’s waren de (grond)waterstanden weer op
peil begin 2020, behalve op hoger gelegen zandgronden in het oosten van het land. 7

4.3. Gehalte aan organische stof in de bovengrond
Bij de onderbouwing van de derogatie in 2006 is uitgegaan van gemiddeld een stabiel gehalte aan
organische stikstof in de bovengrond van minerale gronden (aan- en afvoer van stikstof is in
evenwicht over meerdere jaren beschouwd). In veengronden is uitgegaan van een netto afbraak
van organische stof, waardoor er in die gronden netto stikstof vrijkomt door mineralisatie van
organisch gebonden stikstof. Schröder et al (2015; 2017) gaven aan dat er op kleinere schaal
(perceel, bedrijf) wel veranderingen kunnen optreden in het gehalte van organische stof in de
bodem en daarmee in de netto stikstofmineralisatie, bijvoorbeeld na het scheuren van grasland
(stikstof komt vrij door mineralisatie), of na inzaai van bouwland met graszaad (stikstof wordt
geïmmobiliseerd in de nieuwe graszode).
Het gehalte aan organische stof in bodemmonsters uit de toplaag van landbouwgronden (gegevens
van Eurofins) laat voor de periode 1985 tot 2018 een stabiele tot licht stijgende trend zien voor

https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/is-de-droogte-eindelijk-voorbij;
https://waterberichtgeving.rws.nl/LCW/droogtedossier/droogtemonitoren-2020
7

13

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021
grasland, bouwland (akkerbouw) en maïsland (Figuur 9). Het betreft trends gemiddeld over alle
grondsoorten. Een nadere analyse van trends in de periode 2005-2015 voor combinaties van
gewasgroepen (grasland, bouwland, akkerbouw) en grondsoorten (dekzand, rivierklei, zeeklei,
dalgrond, löss en veen en kleiig veen) laat ook geen veranderingen zien. Er zijn ook geen trends te
zien indien de gemeten organische stofgehaltes in de bovengrond op het niveau van
landbouwgebieden worden geanalyseerd (Velthof et al., 2017).
In 1998 zijn 1392 locaties door heel Nederland gestructureerd bemonsterd en gekarakteriseerd om
de nauwkeurigheid van de bodemkaart van Nederland te bepalen. Hierbij werd ook het organische
stofgehalte bepaald. In 2018 zijn deze metingen herhaald in het kader van het programma Slim
landgebruik (Tol-Leenders et al., 2019). In totaal 85% van de oorspronkelijk locaties konden
opnieuw gevonden, bemonsterd en gemeten worden. Uit de resultaten bleek dat het gehalte aan
organische stof in de 0-30 cm laag van minerale landbouwgronden tussen 1998 (gemiddeld
4,01%) en 2018 (gemiddeld 4,11%) gelijk bleef. In veengronden en moerige gronden was er wel
sprake van een daling van het gehalte aan organische stof in de 0-30 cm laag.
Er zijn geen waarnemingen van het gehalte aan organische stikstof in landbouwgronden
beschikbaar, maar aangenomen wordt dat het organische stikstofgehalte sterk gecorreleerd is aan
het organische stofgehalte.

4.4. Uitspoelingsfracties
In Schröder et al (2005; 2007) zijn uitspoelfracties gebruikt om de nitraatuitspoeling te berekenen
uit het stikstofoverschot in relatie tot landgebruik en grondwaterstand (Tabel 3). Deze
uitspoelfracties zijn afgeleid uit LMM, waarin zowel de nitraatuitspoeling als de stikstofoverschotten
op de bodembalans zijn bepaald. De uitspoelfracties varieerden van 4% voor grasland op
veengrond (dus 4% van het stikstofoverschot spoelt uit als nitraat) tot 106% voor bouwland op
droge minerale grond (het gehele stikstofoverschot spoelt uit als nitraat). Het resterende deel van
het overschot op de stikstofbodembalans gaat door denitrificatie verloren (het stikstofoverschot is
al gecorrigeerd voor stikstofverliezen door ammoniakvervluchtiging uit mest en kunstmest). De
lagere uitspoelfracties voor (i) veengronden t.o.v. minerale gronden, (ii) kleigronden t.o.v.
zandgronden, (iii) natte zandgronden t.o.v. droge zandgronden, en (iv) grasland t.o.v. bouwland
zijn verklaarbaar op basis van de condities voor het optreden van denitrificatie.
De uitspoelfracties zijn recentelijk herzien op basis van de data van LMM uit de periode 1991/92 –
2014/15 (Noij en ten Berge, 2019). De veranderingen in uitspoelfracties zijn voor alle grondsoorten
gering ten opzichte van de fracties die gehanteerd zijn door Schröder et al. (2005; 2007). De
beperkte veranderingen in de uitspoelfractie ondersteunen de aanname dat er weinig
veranderingen zijn opgetreden in het denitrificatievermogen in boven- en ondergrond van
landbouwgronden in Nederland (paragraaf 4.3).

Tabel 3. Uitspoelfracties van het overschot op de stikstofbodembalans, gebruikt bij de
onderbouwing van de derogatie in 2006 (Schröder et al., 2005; 2007).

Gebruik

Grasland

Grondsoort Gemiddeld hoogste
grondwaterstand

Zand
Zand
Zand
Klei
Veen
Bouwland Zand
Zand
Zand
Klei

> 0,40 m
0,8 - 0,4 m
> 0,8 m

> 0,40 m
0,8 - 0,4 m
> 0,8 m

Uitspoelfracties
0,18
0,28
0,39
0,11
0,04
0,50
0,75
1,06
0,31

14

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

4.5. Samenvatting
Een hoog denitrificatievermogen in grasland was een criterium voor de onderbouwing van de
derogatie in 2006 (Schroder et al., 2005). Er is geen aanleiding om te veronderstellen dat het
denitrificatievermogen van de bovenste bodemlaag is verminderd sinds 2006, omdat de aanvoer
van organische stof via mest en gewasresten en het organische stofgehalte van bodem niet
duidelijk zijn veranderd sinds 2006. De uitspoelfracties die door Schröder et al (2005; 2007) zijn
toegepast voor berekening van nitraatuitspoeling zijn recentelijk geactualiseerd. De veranderingen
in uitspoelfracties zijn voor alle grondsoorten gering en dit ondersteunt de aanname dat er weinig
veranderingen zijn opgetreden in het denitrificatievermogen in boven- en ondergrond van
landbouwgronden in Nederland. Het uitgangspunten van Schröder et al (2005; 2007) van (i)
evenwicht in de gemiddelde aanvoer en afvoer van organische stikstof op minerale gronden, en (ii)
netto stikstofmineralisatie in veengronden, gelden nog steeds.

Figuur 8. Het gebruik van stikstof via dierlijke mest (kg N/ha/jaar) op bedrijven in het
derogatiemeetnet in de periode 2006-2018 (Lukács et al., 2020).

Figuur 9. Gemiddelde gehaltes aan organische stof in bodemmonsters van grasland (0- 5 cm in
periode 1995-2001 en 0-10 cm vanaf 2002), maïsland (0-25 cm) en akkerbouw (0-20 cm) in de
periode 1985-2018 (Bron: A. Reijneveld; Eurofins Agro).

15

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

Figuur 10. Gemiddelde gemeten grondwaterstanden (m-mv) op bedrijven in het derogatiemeetnet
in Zand 250 en Zand 230 (Lukács et al., 2020).

16

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

5. Bemesting en beweiding
5.1. Bemesting
Schröder et al (2005; 2007) zijn uitgegaan van combinaties van bemesting van dierlijke mest en
kunstmest op grasland en bouwland op verschillende grondsoorten, waarbij voldaan werd aan de
nitraatnorm in het water dat uit de wortelzone spoelt (Tabel 4). Hierbij werd onderscheid gemaakt
tussen goede en suboptimale groeiomstandigheden en management, resulterend in verschillen in
gewasopbrengsten (Tabel 2).
Het gemiddelde gebruik van stikstof uit dierlijke mest op graasdierbedrijven schommelde in de
periode 2006-2018 tussen 230 en 243 kg stikstof per hectare. De totale bemesting met
stikstofkunstmest en werkzame stikstof in dierlijke mest was gemiddeld iets lager dan de
stikstofgebruiksnorm (Figuur 11).
In Tabel 5 wordt de bemesting weergegeven van de laatste drie jaar (2016, 2017, 2018) van de
derogatiemonitor. In Tabel 6 is gemiddelde bemesting berekend voor bedrijven met beweiding en
met 80% grasland en 20% maïsland volgens de scenario’s van Schröder et al. (2005; 2007). Uit
vergelijking van Tabel 5 en Tabel 6 volgt dat het mestgebruik in 2016-2018 op bedrijven met een
derogatie (225–248 kg N per ha) lager was dan die in het scenario met suboptimale
omstandigheden van Schröder et al (2005; 2007). Het gemiddeld kunstmestgebruik op bedrijven
met een derogatie was op zandgrond vergelijkbaar met die in het scenario met suboptimale
omstandigheden van Schröder et al (2005; 2007), gemiddeld over de drie onderscheiden
grondwatertrappen. Op veen- en kleigronden werd ook minder kunstmest toegepast dan in het
scenario met suboptimale omstandigheden.
Op basis van het onderzoek van Schröder et al (2005; 2007) is destijds beleidsmatig een
gebruiksnorm voor graasdiermest van 250 kg N per ha per jaar voor derogatiebedrijven
vastgesteld (en later voor een deel van de bedrijven 230 kg N per ha per jaar). Bij bemesting
(combinatie kunstmest en dierlijke mest) die daadwerkelijk op de derogatiebedrijven wordt
toegepast (Tabel 5) wordt volgens Schröder et al (2005; 2007) voldaan aan de nitraatnorm voor
uitspoelend water (Tabel 4; Tabel 6). De metingen bevestigen dat bij deze bemesting gemiddeld
wordt voldaan aan de nitraatnorm (Figuur 2). De lagere bemesting dan volgens Schröder et al
(2005; 2007) destijds is aangenomen, heeft er waarschijnlijk toe bijgedragen dat op
derogatiebedrijven de nitraatconcentratie gemiddeld lager is dan de nitraatnorm.

Figuur 11. Het gemiddelde gebruik van werkzame stikstof via dierlijke mest en kunstmest (kg
N/ha) en de gemiddelde stikstofgebruiksnorm (kg N/ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet in de
periode 2006-2018 (Lukács et al., 2020).

17

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021
Tabel 4. Combinaties van dierlijke mest en kunstmest (kg N/ha/jaar) waarbij voldaan wordt aan de
nitraatnorm van 50 mg per L in het uitspoelingswater, en waarbij er geen fosfaataccumulatie in de
bodem optreedt (fosfaataanvoer = fosfaatafvoer). Resultaten van berekeningen door Schröder et al
(2005; 2007). Er is onderscheid gemaakt naar grondsoort, grondwatertrap bij zandgronden,
graslandbeheer en omstandigheden/management (goed en suboptimaal).

Gewas

Beheer

Grond- Gemiddeld hoogste
soort
grondwaterstand

Grasland Alleen maaien Zand
Zand
Zand
Klei
Veen
Maaien en
Zand
beweiden
Zand
Zand
Klei
Veen
Maisland
Zand
Zand
Zand
Klei

> 0,40 m
0,8 - 0,4 m
> 0,8 m

> 0,40 m
0,8 - 0,4 m
> 0,8 m

> 0,40 m
0,8 - 0,4 m
> 0,8 m

Goede omstandigheden Suboptimale omstandigheden
Mest

Kunstmest

Mest

Kunstmest

340
336
330
341
341
274
275
273
282
265
175
169
155
199

187
155
123
225
103
203
171
139
299
175
53
41
19
119

286
281
272
291
291
225
223
211
223
238
147
136
127
165

180
147
114
133
255
192
160
126
304
205
64
40
23
118

Tabel 5. Gemiddeld stikstofgebruik uit dierlijke mest en kunstmest per regio (kg N/ha) in 2016,
2017 en 2018 (het meest recente gerapporteerde jaar) op bedrijven in het derogatiemeetnet
(Lukács et al., 2020).

Grondsoortenregio

2016
2017
2018
Gemiddeld 2016-2018
Mest Kunstmest Mest Kunstmest Mest Kunstmest Mest
Kunstmest
Zand 230 kg N per ha 236
122
242
121
241
116
240
120
Zand 250 kg N per ha 241
112
242
129
243
98
242
113
Klei
245
162
250
168
249
140
248
157
Veen
242
124
250
125
250
106
247
118
Löss
211
128
239
135
226
115
225
126
Tabel 6. Combinaties van dierlijke mest en kunstmest (kg N/ha/jaar) waarbij voldaan wordt aan de
nitraatnorm van 50 mg per L in het uitspoelingswater, en er geen fosfaataccumulatie in de bodem
optreedt (fosfaataanvoer = fosfaatafvoer) voor bedrijven met beweiding en maaien en met 80%
grasland voor goede en suboptimale omstandigheden. Berekening op basis van Schröder et al
(2005; 2007).

Gewas

Grondsoort

80% grasland/20% maïs
80% grasland/20% maïs
80% grasland/20% maïs
80% grasland/20% maïs
100% grasland

Zand
Zand
Zand
Klei
Veen

Gemiddeld
Goede
Suboptimale
hoogste
omstandigheden
omstandigheden
grondwaterstand Mest Kunstmest
Mest
Kunstmest
> 0,40 m
307
160
258
157
0,8 - 0,4 m
303
132
252
126
> 0,8 m
295
102
243
96
313
204
266
130
341
103
291
255

18

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021
5.2. Beweiding
Op beweid grasland is meer nitraatuitspoeling dan op grasland dat enkel wordt gemaaid, vanwege
de slechte benutting van stikstof in feces en urine van weidend vee (Corré et al., 2014; Vellinga et
al., 2001; Verloop et al., 2006). Het risico op nitraatuitspoeling neemt toe naarmate er later in het
jaar wordt beweid. Door de relatief hoge nitraatuitspoeling op beweid grasland (t.o.v. van gemaaid
grasland) kan er minder dierlijke mest (drijfmest + weidemest) worden toegediend zonder
overschrijding van de nitraatnorm voor grondwater. Dit geldt vooral voor droge zandgronden, waar
het risico op nitraatuitspoeling relatief groot is. Met dit effect van weidegang op nitraatuitspoeling
is rekening gehouden bij de onderbouwing van de derogatie van 2006 (Schröder et al., 2005;
2007). Uitgangspunt van Schroder et al (2005; 2007) in het scenario met beweiding was dat de
totale excretie tijdens beweiding 120 kg N per ha per jaar was, d.w.z. bijna de helft van de hoeveel
stikstof uit dierlijke mest bij een derogatie van 250 kg N per ha per jaar.
In Tabel 7 wordt de gemiddelde weidegang van melkvee weergegeven in de periode 2010 – 2018
voor heel Nederland (Nb. gegevens van de periode van vòòr 2010 zijn niet beschikbaar in CBS
Statline). Uit deze tabel blijkt dat weidegang een dalende trend had in de periode 2010 – 2015,
maar daarna weer iets is toegenomen. Het dag en nacht beweiden is afgenomen en alleen overdag
weiden is toegenomen. Op 89% van de derogatiebedrijven werd in 2006 beweid; dit nam af tot
76% in 2015 en daarna is dit weer toegenomen tot 85% in 2018 (Lukács et al., 2020). Met name
beweiding in het najaar (september – oktober) is afgenomen op bedrijven met een derogatie; van
87% van de bedrijven met derogatie in 2006 tot 71% in 2011, weer oplopend tot 79% in 2018
(Lukács et al., 2020). Het risico op nitraatuitspoeling door beweiding is het grootst bij beweiding in
het najaar. De afname van beweiding in de periode 2006 – 2018 zal waarschijnlijk bijgedragen
hebben aan een afname van de nitraatuitspoeling in de periode 2006 – 2018 (Figuren 4 en 5).
Tabel 7. Weidegang van melkvee (ouder dan twee jaar) in Nederland (Bron: CBS, Statline).
Type beweiding

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Bedrijven zonder beweiding

% bedrijven

17

20

21

22

24

24

23

22

20

Bedrijven met beweiding

% bedrijven

83

80

79

78

76

76

77

78

80

Melkvee zonder beweiding

% dieren

26

29

30

30

31

35

35

32

29

Melkvee met beweiding

% dieren

74

71

70

70

69

65

65

68

71

Dag en nacht weiden

% weideweken

27

25

24

23

22

20

18

17

16

Overdag weiden

% weideweken

73

75

76

77

78

80

82

83

84

5.3.
Fosfaatbemesting
De fosfaatgebruiksnormen en de hoeveelheid fosfaat die via bemesting wordt toegediend zijn sterk
gedaald op derogatiebedrijven (Figuur 12). De daling van de fosfaatbemesting wordt deels bepaald
door aanscherping van gebruiksnormen en deels door het verbod op het gebruik van
fosfaatkunstmest op derogatie bedrijven sinds 2014.

19

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

Figuur 12. Het gebruik van fosfaat via dierlijke mest en kunstmest (kg P2O5/ha) en de gemiddelde
totale fosfaatgebruiksnorm (kg P2O5/ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet in de periode 20062018 (Lukács et al., 2020).
5.4. Stikstof en fosfaatoverschotten 8
In de periode 2006 - 2017 is het stikstofoverschot op de bodembalans in de meeste regio’s iets
gedaald (Figuur 13). In 2018 nam het stikstofoverschot toe, behalve in de zandregio met een
derogatie van 250 kg N per ha. De toename van het stikstofoverschot in 2018 werd veroorzaakt
door de lagere stikstofopname van met name grasland in dit droge jaar (Figuur 7). In tegenstelling
tot de andere grondsoortregio’s was de stikstofopbrengst van grasland in de Zand250-regio
nauwelijks lager waren dan die in 2017 (Tabel 2).
Een van de doelstellingen van de Nitraatrichtlijn is om maatregelen te nemen om eutrofiëring van
oppervlaktewater te verminderen. Fosfaatevenwichtsbemesting is een maatregel om
fosfaatuitspoeling naar oppervlaktewater te verminderen. In de berekeningen in het kader van de
onderbouwing van de derogatie door Schröder et al. (2005; 2007) is ook het fosfaatoverschot
berekend en zijn er ook berekeningen uitgevoerd van bemesting waarbij er sprake was van
fosfaatevenwichtsbemesting.
De daling in fosfaatbemesting heeft er toe geleid dat de fosfaatoverschotten zijn gedaald (Figuur
14). Op derogatiebedrijven werd in de periode 2014 – 2017 gemiddeld genomen
evenwichtsbemesting gerealiseerd. Het fosfaatoverschot is in 2018 weer gestegen door de daling in
opbrengst, maar het overschot in 2018 is lager dan het niveau in 2006 (Figuur 14).

De stikstof- en fosfaatoverschotten zijn berekend conform de methode van Schröder et al (2007). Naast de
aangevoerde hoeveelheden stikstof en fosfaat in organische meststoffen en kunstmest en de afgevoerde
hoeveelheden stikstof en fosfaat in gewassen, wordt ook rekening wordt gehouden met andere aanvoerposten,
zoals de netto mineralisatie van organische stof in de bodem, stikstofbinding door vlinderbloemigen en
atmosferische depositie. Bij het berekenen van nutriëntenoverschotten naar de bodem wordt uitgegaan van een
evenwichtssituatie; de immobilisatie van stikstof en fosfaat in de bodem gelijk is aan de mineralisatie van
stikstof en fosfaat vanuit de bodem. Een uitzondering op deze regel wordt gemaakt voor veen- en dalgronden,
waarvoor wel wordt gerekend met een stikstofaanvoerpost door mineralisatie: voor grasland op veen 160 kg
stikstof per hectare en voor grasland op dalgrond en de overige gewassen op veen- en dalgrond 20 kg stikstof
per hectare. Het overschot op bedrijfsniveau wordt berekend door de in de boekhouding geregistreerde aan- en
afvoer van nutriënten te sommeren. Dit overschot wordt berekend inclusief voorraadmutaties. Voor stikstof
wordt het berekende overschot op bedrijfsniveau vervolgens gecorrigeerd voor enkele aan- en afvoerposten
naar de bodem. Voor fosfaat is het overschot naar de bodem gelijk aan het overschot op bedrijfsniveau.
Verdere toelichting op de berekeningsmethodiek is te vinden in Lukács et al (2020).
8

20

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

Figuur 13. Gemiddelde overschotten per regio voor stikstof (kg N/ha) op bedrijven in het
derogatiemeetnet in de periode 2006-2018 (Lukács et al., 2020). Bij veengrond wordt rekening
gehouden met netto stikstofmineralisatie uit veen.

Figuur 14. Gemiddelde overschotten voor stikstof (bovenste figuur) en fosfaat (onderste figuur) op
bedrijven in het derogatiemeetnet in de periode 2006-2018. De lijn is het gemiddelde van de
bedrijven in het meetnet en de bandbreedte geeft het 25% en 75% kwartiel aan (Lukács et al.,
2020).

21

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

5.5.
Samenvatting
Het gemiddelde gebruik van stikstof uit dierlijke mest op derogatiebedrijven schommelde in de
periode 2006-2018 tussen 230 en 243 kg stikstof per hectare per jaar. De bemesting met
stikstofkunstmest en werkzame stikstof in dierlijke mest was gemiddeld lager dan de
stikstofgebruiksnorm. Bij die bemesting (combinatie kunstmest en dierlijke mest) wordt volgens
Schröder et al (2005; 2007) voldaan aan de nitraatnorm in het water dat uitspoelt. De metingen op
derogatiebedrijven bevestigen dat bij deze bemesting gemiddeld wordt voldaan aan de nitraatnorm
in water dat uitspoelt. De lagere bemesting op derogatiebedrijven dan die destijds in de scenario’s
van Schröder et al (2005) zijn aangenomen, heeft er waarschijnlijk toe bijgedragen dat op
derogatiebedrijven de nitraatconcentraties in het uitspoelingswater gemiddeld lager zijn dan de
nitraatnorm.
Weidegang is sinds 2006 afgenomen, onder andere doordat er meer is overgegaan van dag en
nacht beweiden naar alleen overdag weiden. De laatste jaren neemt beweiding weer iets toe.
Beweiding in het najaar (september – oktober) is afgenomen; van 87% van de bedrijven met
derogatie in 2006 tot 71% in 2011, weer oplopend tot 79% in 2018. Het risico op nitraatuitspoeling
door beweiding is het grootst bij beweiding in het najaar. De afname van beweiding in de periode
2006 – 2018 zal waarschijnlijk hebben bijgedragen tot een afname van de nitraatuitspoeling.
Fosfaatevenwichtsbemesting is een maatregel om fosfaatuitspoeling naar oppervlaktewater te
verminderen. De hoeveelheid fosfaat die via bemesting wordt toegediend is sterk gedaald op
derogatiebedrijven. In de periode 2014 – 2017 werd gemiddeld genomen evenwichtsbemesting
gerealiseerd op derogatiebedrijven. Het fosfaatoverschot was in 2018 hoger dan in de jaren
daarvoor, door de daling in opbrengst door droogte, maar was wel lager dan het niveau in 2006.

22

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

6. Trends in temperatuur en neerslag en het effect op
nitraatuitspoeling
6.1. Inleiding
Het ministerie van LNV heeft gevraagd om, daar waar dit mogelijk is, in te gaan op de
klimatologische ontwikkelingen in Nederland sinds de verlening van de eerste derogatie. In deze
paragraaf wordt ingegaan op trends in temperatuur en neerslag en effecten van weer op
nitraatuitspoeling. Er is gebruik gemaakt van bestaande bronnen, waardoor de gepresenteerde
figuren betrekking hebben op verschillende perioden (en niet alleen over de periode 2006-2018).

6.2. Temperatuur
De jaargemiddelde temperatuur in Nederland is trendmatig en statistisch significant toegenomen
en ligt in 2019 2,1 ± 0,6 °C hoger dan in 1907 (Figuur 15). Het jaar 2014 was het warmste jaar
sinds het begin van de meetreeks, direct gevolgd door de jaren 2018 en 2019. Uit een analyse
beschreven in het Compendium van de Leefomgeving blijkt dat de maximum temperatuur in de
zomer toeneemt, en dat de winters minder koud zijn. Het aantal vorstdagen is ook afgenomen 9.
Een hogere temperatuur en minder vorstdagen kan tot een langere groeiperiode en hogere
gewasopbrengsten leiden, mits andere omstandigheden, zoals water- en nutriëntenvoorziening,
optimaal zijn voor gewasgroei. Anderzijds kan er bij zeer hoge temperaturen opbrengstderving
optreden door hittestress.

6.3. Neerslag
De jaarlijkse neerslaghoeveelheid in Nederland laat gemiddeld een zeer geleidelijke (lineaire)
toename zien in de hele periode 1910-2019 (Figuur 16). In 1910 bedroeg de trendwaarde 692 mm
en in het eindjaar 2019 is dat opgelopen naar 873 mm. De totale hoeveelheid neerslag varieert
sterk van jaar op jaar. Zo bedroeg de neerslaghoeveelheid 436 mm in 1921 en 1111 mm in 1998.
De droogste jaren in de recente decennia waren 2003 en 2018. Het aantal dagen met zware
neerslag (neerslag van meer dan 50 mm) ergens in Nederland is sinds 1951 toegenomen met 70%
(Figuur 17). Ook is het aantal dagen per jaar met meer dan 20 mm neerslag in een etmaal
toegenomen 10.

6.4. Neerslagtekort
Gemiddeld over een jaar is de hoeveelheid neerslag in Nederland hoger dan de verdamping van
gewas en bodem. Het gemiddeld jaarlijks neerslagoverschot in de periode 1981 – 2010 was
gemiddeld zo’n 300 mm, maar met een grote variatie tussen regio’s (Figuur 18) en jaren (Bron:
KNMI). Schröder et al (2005; 2007) zijn in de berekeningen van nitraatuitspoeling uitgegaan van
een neerslagoverschot van 387 mm (klei) tot 453 mm (droog zand) voor maïsland, en 242 mm
(veen) tot 355 mm (droog zand) voor grasland.
Het neerslagtekort in het groeiseizoen (1 april – 1 oktober) is het verschil tussen verdamping en de
hoeveelheid neerslag en is een indicator die het KNMI gebruikt voor droogte. Tussen jaren bestaan
er relatief grote verschillen in de hoogte van het neerslagtekort in het groeiseizoen en het verloop
in de tijd (Figuur 19). De jaren 2018, 2019 en 2020 waren relatief droog (Figuur 20). Ook binnen
een groeiseizoen kan er sprake zijn van natte en droge perioden; in 2017 was het eerste deel van
het groeiseizoen droog, maar in september was het nat (Figuur 20). Een hoog neerslagtekort in het
groeiseizoen is in de loop van de tijd vaker voorgekomen (bijvoorbeeld in de jaren 1976 en 2003).
Wat nu bijzonder is, is dat droogte op grote schaal in vier opeenvolgende jaren voorkwam in
Nederland.

9

https://www.clo.nl/indicatoren/nl0589-temperatuur-extremen
https://www.clo.nl/indicatoren/nl0590-neerslag-extremen

10

23

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021
6.5. Effect van weer op nitraatuitspoeling
Droogte kan via verschillende mechanismen in de bodem een effect hebben op de kwaliteit van
grondwater en oppervlaktewater, namelijk via (CDM, 2020b):
•
een hoger stikstof- en/of fosfaatoverschot (verschil tussen aanvoer en afvoer van stikstof en
fosfaat naar een perceel), bijvoorbeeld als de bemesting niet wordt aangepast aan de lagere
gewasopbrengst en geringere nutriëntenbehoefte bij droogte;
•
indikkingseffecten, afhankelijk van de hoeveelheid en tijdstip van het uitspoelend water
(neerslagoverschot); hoe minder water er uitspoelt, hoe minder de verdunning van het
uitspoelende nitraat, hoe hoger de nitraatconcentratie in het uitspoelingswater en hoe trager
nitraat naar de ondergrond uitspoelt;
•
veranderingen in biologische processen in de bodem en sloot, zoals afname van nitraatafbraak
door denitrificatie als gevolg van droogte en een toename van mineralisatie na een periode van
droogte; en
•
veranderingen in transportroutes van stikstof en fosfaat in de bodem naar grond- en
oppervlaktewater, bijvoorbeeld door scheurvorming in met name veen- en kleigronden, door
droogte veroorzaakte waterafstotende eigenschappen van zand- en veengronden en transport
van nitraat in de ondergrond bij daling van de grondwaterstand.
Zware neerslag kan leiden tot een toename van de uitspoeling van nutriënten naar het grond- en
oppervlaktewater:
•
zware neerslag kan leiden tot een mislukte teelt, zoals door legering (platslaan) van granen en
afsterven van aardappelen bij verzadiging van de bodem;
•
zware neerslag kan leiden tot oppervlakkige afstroming van water, welke gepaard kan gaan
met transport van sediment (erosie) en de afspoeling van nutriënten;
•
natte perioden leiden tot verhoogde nitraatafbraak door denitrificatie, waardoor
stikstofvoorziening van het gewas lager wordt en/of de uitspoeling van nitraat vermindert.
Een boer zal zijn management aanpassen aan weersomstandigheden (tijdstip, hoeveelheid en
methode van bemesting, beweiding, onkruidbestrijding, grondbewerking etc.); dit kan ook de
nitraatuitspoeling beïnvloeden.

6.6. Samenvatting
Het Nederlandse klimaat verandert; gemiddeld wordt het warmer en natter. In de laatste vier
opeenvolgende jaren kwam droogte voor. Ook neemt het aantal dagen met zware neerslag toe.
Het weer kan via verschillende mechanismen in de bodem een effect hebben op de kwaliteit van
grondwater en oppervlaktewater. Als in de toekomst de nitraatuitspoeling verandert door droogte
en/of zware neerslag, dan zal hier mogelijk bij de onderbouwing van de derogatie rekening mee
moeten worden gehouden.

24

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

Figuur 15. Jaargemiddelde temperatuur in Nederland in de periode 1910 tot 2020 (Bron:
Compendium voor de Leefomgeving).

Figuur 16. Jaargemiddelde hoeveelheid neerslag in Nederland in de periode 1910 tot 2020 (Bron:
Compendium voor de Leefomgeving).

25

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

Figuur 17. Aantal dagen met zware neerslag (>50 mm). Blauwe punten: aantal dagen voor ieder
jaar, rode horizontale lijnen: gemiddelden over 10-jaar periodes, verticale lijnen: 1 (dik) en 2
(dun) maal de standaard deviatie in de schatting van het gemiddelde (bron: KNMI 11).

Figuur 18. Ruimtelijke verdeling van het langjarig gemiddeld jaarlijks neerslagoverschot in
Nederland (Bron: KNMI 12).

11
12

https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/extreme-neerslag
http://www.klimaatatlas.nl/klimaatatlas.php

26

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

Figuur 19. Landelijk gemiddeld neerslagtekort in het groeiseizoen (periode 1 april - 1 oktober) in de
periode 2001 - 2020 (Bron: KNMI).

Figuur 20. Verloop neerslagtekort in de periode april tot en met september in 2017, 2018, 2019 en
2020. De mediaan, het maximum en de 5% droogste jaren zijn gebaseerd op de periode 19062019 (Bron: KNMI).

27

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

7. Discussie en conclusies
De EU-Nitraatrichtlijn heeft tot doel de nitraatuitspoeling uit de landbouw en de eutrofiëring van
oppervlaktewater door de landbouw te verminderen, en een verdere verontreiniging van
grondwater en oppervlaktewater met nitraat uit de landbouw te voorkomen. De EU-lidstaten
moeten actieprogramma’s met maatregelen opstellen als een verontreiniging van grondwater en/of
oppervlaktewater door de landbouw wordt vastgesteld. Een van de maatregelen uit de
Nitraatrichtlijn is dan dat er maximaal 170 kg stikstof (N) per ha per jaar via dierlijke mest mag
worden toegediend aan landbouwgronden. Lidstaten mogen een derogatie toepassen en meer dan
170 kg N per ha per jaar via dierlijke mest toedienen indien er geen afbreuk wordt gedaan aan het
bereiken van de doelstellingen van de Nitraatrichtlijn, en mits de derogatie wetenschappelijk wordt
onderbouwd. Nederland heeft sinds 2006 een derogatie voor graasdierenmest op bedrijven met
meer dan 70% van het areaal (80% vanaf 2014) in grasland. De restrictie van minimaal 80% van
het areaal van een derogatiebedrijf in grasland impliceert dat vanaf 2014 het areaal snijmais op
een derogatiebedrijf maximaal 20% was (en tussen 2006 en 2014 maximaal 30%).
De onderbouwing van de Nederlandse derogatie voor graasdiermest op graasdierbedrijven is
gebaseerd op de hoge stikstofopname en het lange groeiseizoen van grasland en het hoge
denitrificatievermogen van de bodems onder grasland (Schröder et al., 2005; 2007).
Nitraatconcentratie in water dat uit de wortelzone spoelt
Vanaf 2006 worden de bedrijfsvoering en de nitraatgehaltes in grondwater en oppervlaktewater
jaarlijks intensief gemonitord op een representatief aantal (ruim 300) bedrijven met een derogatie.
Daardoor kan een goed en regio-specifiek beeld worden geschetst van de bedrijfsvoering en de
nitraatuitspoeling op bedrijven met een derogatie.
In de zand- en lössregio’s is sprake van een statistisch significant dalende trend in de gemiddelde
nitraat- en stikstofconcentraties in het water dat uit de wortelzone van de bodem naar diepere
bodemlagen en het grondwater spoelt, in de periode 2006-2019. In veen- en kleiregio’s was de
gemiddelde nitraatconcentratie in het uitspoelingswater lager dan de nitraatnorm van 50 mg per L
en was er geen significante trend in de tijd voor zowel de nitraat- als stikstofconcentraties.
In alle grondsoortregio’s werd op derogatiebedrijven gemiddeld voldaan aan de nitraatnorm van 50
mg per L. In 2017 voldeed ongeveer 80% van de bedrijven in de Zand230- en Lössregio’s aan de
nitraatnorm en bijna alle bedrijven in de Zand250-, Klei- en Veenregio’s. Door droogte in 2018 was
de nitraatconcentratie in het water dat uit de wortelzone spoelde relatief hoog.
Op zandgronden waren de nitraatconcentraties in het uitspoelingswater gemiddeld hoger op
maisland (gemiddeld 62 mg per L) dan op grasland (gemiddeld 7 mg per L). Dit verschil was
destijds het belangrijkste argument om een eis te stellen van een minimum areaal grasland op een
derogatiebedrijf. Gemiddelde op bedrijfsniveau was het nitraatgehalte in het uitspoelingswater van
zandgronden op derogatiebedrijven lager dan de nitraatnorm van 50 mg per L, ondanks de relatief
hoge nitraatconcentraties in het uitspoelingswater op maisland.
Geconcludeerd wordt dat gemiddeld genomen er met een derogatie geen afbreuk wordt gedaan
aan de doelstellingen uit de Nitraatrichtlijn om de nitraatuitspoeling naar grondwater en
oppervlaktewater te beperken en verdere verontreiniging van grondwater en oppervlaktewater met
nitraat uit de landbouw te voorkomen.
Eutrofiëring oppervlaktewater
Eutrofiëring sec wordt niet gemeten in de derogatiemonitor. Het fosfaatoverschot per bedrijf en de
concentraties van fosfor en totaal stikstof in het water dat uit de wortelzone spoelt worden gebruikt
als indicatoren voor het risico op eutrofiëring. Op basis van deze indicatoren voor eutrofiëring
wordt geconcludeerd dat er geen reden is om een sterke afname of toename te verwachten van
eutrofiëring van oppervlaktewater door de derogatie.

28

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021
De hoeveelheid fosfaat dat via bemesting wordt toegediend is sterk gedaald op derogatiebedrijven.
Daardoor is het gemiddelde fosfaatoverschot op bedrijfsniveau ook fors gedaald; in de periode
2014 – 2017 is evenwichtsbemesting gerealiseerd.
Metingen van de fosforconcentraties in het water dat uitspoelt laten voor de Klei- en Veenregio’s
een dalende trend zien. De fosforconcentraties in de Zand250-, Zand230- en Lössregio’s zijn
relatief laag ten opzichte van de Klei- en Veenregio’s en laten geen trend zien.
De jaargemiddelde concentratie van stikstof-totaal in het water dat uitspoelt in de Zand- en de
Lössregio’s is gedaald sinds 2006. In de Veen- en de Kleiregio’s veranderde de stikstofconcentratie
niet trendmatig.
Er is destijds bij de wetenschappelijke onderbouwing van de Nederlandse derogatie niet onderzocht
wat de effecten zijn van een derogatie op het realiseren van de doelstellingen van de EUKaderrichtlijn Water. Het doel van de EU-Kaderrichtlijn Water (KRW) is het bereiken en behouden
van een goede chemische en biologische kwaliteit van het oppervlaktewater. Hierbij is de
ecologische waterkwaliteit leidend. De gestelde normen voor stikstof- en fosforconcentraties in
oppervlaktewateren verschillen per watertype, omdat elk watertype andere ecologische doelen
heeft en een andere relatie heeft tussen chemie en ecologie. Door Van der Molen et al (2012) en
Evers et al (2012) zijn normen voor stikstof- en fosfaatconcentraties afgeleid voor de verschillende
type KRW-waterlichamen in Nederland.
Recentelijk is de nationale analyse waterkwaliteit (Van Gaalen et al., 2020) uitgevoerd. De
resultaten worden gebruikt voor het samenstellen van de maatregelpakketten voor de derde
generatie stroomgebiedbeheerplannen (periode 2022 t/m 2027) om de KRW-doelen te realiseren.
In de nationale analyse waterkwaliteit wordt geconcludeerd dat als gevolg van de bestaande en
voorgenomen maatregelen een gestage verbetering voor het doelbereik van de biologische KRWnormen wordt bereikt (Van Gaalen et al., 2020; Groenendijk et al., 2020). Volgens de
modelberekeningen in de nationale analyse waterkwaliteit zullen echter met de voorziene
maatregelen niet alle doelen overal worden gehaald. Om de doelen te kunnen halen, zijn voor een
deel van de wateren, waaronder delen van het Maasstroomgebied, verdergaande structurele
maatregelen nodig. Het is niet onderzocht of met een derogatie overal kan worden voldaan aan de
KRW-doelen.
Stikstofopname door grasland
De stikstofopname van grasland was in de periode 2006-2017 relatief stabiel, maar was relatief
laag in 2018 vanwege droogte. Geconcludeerd wordt dat de criteria van een lang groeiseizoen en
een hoge stikstofopname van grasland, die bij de onderbouwing van de derogatie van 2006 zijn
gehanteerd, nog steeds gelden. Tijdens zeer droge zomers, zoals in 2018, kunnen gewasopbrengst
en stikstofopname lager zijn dan gemiddeld.
Denitrificatie
Er zijn geen redenen om aan te nemen dat de denitrificatiecapaciteit van de bodems onder
grasland is veranderd sinds 2006. Er wordt namelijk nog evenveel organische stof aangevoerd naar
de bovengrond via gewasresten en dierlijke mest, en het organische stofgehalte van de
bovengrond (0-10 cm) van grasland is gemiddeld genomen niet veranderd in Nederland. De
denitrificatiecapaciteit van de ondergrond is ook nog voldoende voor minimaal tientallen tot
honderden jaren denitrificatie.
Door de droogte in 2018 is de gemiddelde grondwaterstand gedaald tijdens het groeiseizoen.
Daardoor is de denitrificatie van nitraat in het bodemvocht en grondwater waarschijnlijk
afgenomen. Deze afname kan mede een oorzaak zijn voor de relatief hoge nitraatconcentraties in
uitspoelingswater in 2019.

29

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021
Emissie van broeikasgassen
De Nitraatrichtlijn is in 1991 geïmplementeerd. De emissie van broeikasgassen, zoals lachgas, was
toen nog geen belangrijk onderwerp, maar inmiddels staan er in het Klimaatakkoord ambitieuze
doelstellingen om broeikasgasemissie te reduceren 13. Bemeste landbouwgronden zijn de grootste
bron van lachgas; de emissie uit landbouwgronden bedraagt 64% van de totale lachgasemissie in
Nederland en 2,8% van de totale broeikasgasemissies in Nederland (Ruyssenaars et al., 2020).
Denitrificatie is het belangrijkste proces waarbij lachgas wordt gevormd. Een derogatie gebaseerd
op een hoge denitrificatie heeft dus het risico dat vermindering van nitraatuitspoeling wordt
afgewenteld op een verhoging van lachgasemissie. In Tabel 8 staan de lachgasemissiefactoren
weergegeven die gebruikt worden in de Nederlandse methodiek om broeikasgasemissies te
berekenen (Lagerwerf et al., 2019). De lachgasemissiefactor voor dierlijke mest is lager, en die van
de kunstmest kalkammonsalpeter iets hoger voor grasland dan voor bouwland. Blijkbaar leidt het
hoge denitrificatievermogen van grasland niet tot een duidelijk hogere lachgasemissie ten opzichte
van bouwland bij de toediening van dierlijke mest. Dit duidt er op dat de hoge denitrificatie in
grasland vooral tot verliezen van N2 (en mogelijk NOx 14) leiden. Er zijn over de verliezen van N2 en
NOx uit grasland in Nederland weinig tot geen gegevens beschikbaar om te verifiëren of de
denitrificatieverliezen inderdaad vooral als N2 en NOx optreden.
Tabel 8. Gemiddelde lachgasemissiefactoren (in % van N toegediend) met standaardfouten voor
kalkammonsalpeter (KAS) en dierlijke mest in Nederland. Tussen haakjes staat het aantal
metingen waarop de emissiefactor is gebaseerd (Velthof en Mosquera, 2011).
Grondsoort
Minerale
gronden

Meststof

*

Grasland

Totaal

0,7 ± 0,3
(n=14)

0,8 ± 0,1
(n=26)

0,8 ± 0,1
(n=40)

Emissie-arm

1,3 ±0,3
(n=21)

0,3 ± 0,1
(n=7)

1,1 ± 0,2
(n=28)

Breedwerpig

0,6 ± 0,2
(n=6)

0,1 ±0,02
(n=5)
3,0 ± 0,6
(n=4)

0,4 ± 0,2
(n=11)

KAS

Dierlijke mest

Grondgebruik
Bouwland

KAS

Dierljke mest

Veen

Toedieningstechniek

Emissie-arm
Breedwerpig

1*
0,5*

geschat op basis van een incubatiestudie

Klimaatverandering
Het is niet uit te sluiten dat het weer in de toekomst grilliger wordt (meer perioden met droogte,
meer perioden met zware neerslag), maar het is niet te voorspellen of klimaatsverandering in de
toekomst leidt tot verslechtering van de waterkwaliteit op bedrijven met een derogatie. Als er in
toenemende mate droogte optreedt dan zijn er mogelijk aanvullende maatregelen nodig om de
waterkwaliteitsdoelstellingen te realiseren. De CDM adviseert om effecten van aanhoudende
droogte op de gewasproductie en waterkwaliteit te verminderen door een combinatie van
structurele en meer incidentele maatregelen, zoals i) vermindering van de effecten van droogte
door hydrologische maatregelen, efficiëntere beregening en de teelt van meer droogte resistente
gewassen en grassen, ii) aanpassing van de bemesting op de veranderde gewasopbrengsten
tijdens het groeisezoen, en iii) uitspoeling-beperkende maatregelen (CDM, 2020b).

13

https://www.klimaatakkoord.nl/

14

30

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021
Conclusies
Graasdierbedrijven met een derogatie voldeden in de periode 2006-2018 aan de criteria uit de
Nitraatrichtlijn die in 2006 zijn gebruikt voor de wetenschappelijke onderbouwing van de derogatie
in Nederland: een lang groeiseizoen en een hoge stikstofopname van grasland en een hoge
denitrificatiecapaciteit van de bodems onder grasland.
De metingen van de waterkwaliteit op derogatiebedrijven laten zien dat er bij derogatie geen
afbreuk wordt gedaan aan de doelstelling van de Nitraatrichtlijn om nitraatuitspoeling en
eutrofiëring van oppervlaktewater door de landbouw te beperken.
Het is niet onderzocht of met een derogatie overal kan worden voldaan aan de
waterkwaliteitsdoelstellingen uit de Kaderrichtlijn Water.
De relatief hoge stikstofverliezen door denitrificatie in de bodems van grasland vinden zeer
waarschijnlijk plaats in de vorm van N2 (en mogelijk NOx), vooral omdat de N2O-emissiefactoren
voor bemesting met dierlijke mest op grasland relatief laag zijn.

31

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021
References
Aarts, H.F.M., C.H.G. Daatselaar en G. Holshof (2005). Nutriëntengebruik en opbrengsten van
productiegrasland in Nederland. Wageningen, Plant Research International, Rapport 102.
Aarts, H. F. M., Daatselaar, C. H. G., & Holshof, G. (2008). Bemesting, meststofbenutting en
opbrengst van productiegrasland en snijmaïs op melkveebedrijven. (Rapport / Plant Research
International; No. 208). Wageningen
Boumans, L.J.M., en B. Fraters (2011). Nitraatconcentraties in het bovenste grondwater van de
zandregio en de invloed van het mestbeleid. Visualisatie afname in de periode 1992 tot 2009.
Bilthoven, RIVM Rapport 680717020.
Boumans, L.J.M., en B. Fraters (2017). Actualisering van de trendmodellering van gemeten
nitraatconcentraties bij landbouwbedrijven. Bilthoven, RIVM Rapport 2016-0211.
CDM (2018) CDM-advies ‘Beoordeling derogatie-opties’
CDM (2019) CDM-advies ‘Beoordeling derogatieopties matrixtabel’
CDM (2020a) CDM-advies ‘Milieueffecten bij geen derogatie van de Nitraatrichtlijn’
CDM (2020b) ‘Structureel omgaan met droogte’
Corré WJ, Van Beek CL, Van Groenigen JW (2014) Nitrate leaching and apparent recovery of urineN in grassland on sandy soils in the Netherlands. NJAS -Wageningen Journal of Life Sciences 70,
25–32.
De Klijne, A., Groenendijk, P., Griffioen, J., Velthof, G. L., Janssen, G., & Fraters, B. (2008).
Toetsdiepte voor nitraat : synthese onderzoek 2008. (RIVM rapport; No. 680747001/2008).
Evers, C.H.M., van den Broek, A.J.M., Buskens, R., van Leerdam, A., Knoben, R.A.E., van Herpen,
F.C.J., 2012. Omschrijving MEP en maatlatten voor sloten en kanalen voor de Kaderrichtlijn Water
2015-2021. STOWA rapportnummer 2012-34.
Gaalen, van, F., L. Osté, & E. van Boekel (2020) Nationale analyse waterkwaliteit. Onderdeel van
de Delta-aanpak Waterkwaliteit. Eindrapport. Den Haag, Planbureau voor de Leefomgeving, PBLpublicatienummer: 4002
Groenendijk, P., L. van Gerven & E. van Boekel (2020). Maatregelen in het landelijk gebied ter
vermindering van nutriëntengehalten in het oppervlaktewater; Achtergrondinformatie over
maatregelen ten behoeve van de Nationale Analyse Waterkwaliteit. Wageningen Environmental
Research, Rapport Kennis Impuls Waterkwaliteit en Zoetwater.
Lagerwerf, L.A., A. Bannink, C. van Bruggen, C.M. Groenestein, J.F.M. Huijsmans, J.W.H. van der
Kolk, H.H. Luesink, S.M. van der Sluis, G.L. Velthof & J. Vonk (2019). Methodology for estimating
emissions from agriculture in the Netherlands. Calculations of CH4, NH3, N2O, NOx, NMVOC, PM10,
PM2.5 and CO2 with the National Emission Model for Agriculture (NEMA) – update 2019.
Wageningen, WOt-technical report 148. 215 p.
Lukács S., P.W. Blokland, H. Prins, D. Fraters en C.H.G. Daatselaar (2018) Landbouwpraktijk en
waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in 2016, RIVM rapport 2018-0041,
110 p.
Lukács S., P.W. Blokland, H. Prins, A. Vrijhoef, D. Fraters en C.H.G. Daatselaar (2019)
Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in 2017,
RIVM Rapport 2019-0025, 112 p.

32

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021
Lukács S., P.W. Blokland, R. van Duijnen, D. Fraters, G.J. Doornewaard en C.H.G. Daatselaar
(2020) Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in
2018, RIVM rapport 2020-0096, 116 p.
Molen, van der D.T., Pot, R., Evers, C.H.M., Nieuwerburgh, L.L.J. van (2012). Referenties en
maatlatten voor natuurlijke watertypen voor de Kaderrichtlijn Water 2015-2021. STOWA
rapportnummer 2012-31.
Munch, J.C. and Velthof, G.L. (2007) Denitrification and agriculture. In: Biology of the Nitrogen
Cycle. Bothe, H, Ferguson, SJ, Newton, WE, Amsterdam : Elsevier, - p. 331 - 341.
Noij, G-J., & ten Berge, H. (2019). Rapportage project Nitraatwijzer Fase I. (Rapport / Stichting
Wageningen Research, Wageningen Plant Research, Business unit Agrosysteemkunde; No. WPR917). Stichting Wageningen Research, Wageningen Plant Research, Business unit
Agrosysteemkunde.
Ruyssenaars, P.G., P.W.H.G. Coenen, J.D. Rienstra, P.J. Zijlema, E.J.M.M. Arets, K. Baas, R. Dröge,
G. Geilenkirchen, M. ’t Hoen, E. Honig, B. van Huet, E.P. van Huis, W.W.R. Koch, L.A. Lagerwerf,
R.M. te Molder, J.A. Montfoort, J. Vonk, M.C. van Zanten (2020) Greenhouse gas emissions in the
Netherlands 1990–2018 National Inventory Report 2020, RIVM report 2020-0031
Schils, R. L. M., Van den Berg, W., Van der Schoot, J. R., Groten, J. A. M., Rijk, B., Van de Ven, G.
W. J., Van Middelkoop, J. C., Holshof, G., & van Ittersum, M. K. (2020). Disentangling genetic and
non-genetic components of yield trends of Dutch forage crops in the Netherlands. Field Crops
Research, 249,
Schröder, J.J., H.F.M. Aarts, J.C. van Middelkoop, M.H.A. de Haan, R.L.M. Schils, G.L. Velthof, B.
Fraters & W.J. Willems (2005) Limits to the use of manure and mineral fertilizer in grass and silage
maize production in The Netherlands, with special reference to the EU Nitrates Directive. Plant
Research International, Wageningen, Report 93
Schröder, J.J., H.F.M. Aarts, J.C. van Middelkoop, R.L.M. Schils, G.L. Velthof, B. Fraters & W.J.
Willems (2007) Permissible manure and fertilizer use in dairy farming systems on sandy soils in
The Netherlands to comply with the Nitrates Directive target. Europ. J. Agronomy 27, 102–114.
Vellinga, T.V., Van der Putten, A.H.J. and Mooi, J.M. (2001) Grassland management and nitrate
leaching, a model approach. Netherlands Journal of Agricultural Science, 49, 229–253.
Tol-Leenders, van D., Knotters, M., de Groot, W., Gerritsen, P., Reijneveld, A., van Egmond, F.,
Wösten, H., & Kuikman, P. (2019). Koolstofvoorraad in de bodem van Nederland (1998-2018): CCNL. Wageningen Environmental Research rapport; No. 2974.
Velthof, G.L. (2003). Relaties tussen mineralisatie, denitrificatie en indicatoren voor bodemkwaliteit
in landbouwgronden. Wageningen, Alterra rapport 769.
Velthof, G.L. & J. Mosquera (2011). Calculation of nitrous oxide emission from agriculture in the
Netherlands. Update of emission factors and leaching fraction. Alterra report 2151. Alterra
Wageningen UR, Wageningen, the Netherlands.
Velthof, G. L., Koeijer, T., Schröder, J. J., Timmerman, M., Hooijboer, A., Rozemeijer, J., van
Bruggen, C., & Groenendijk, P. (2017). Effecten van het mestbeleid op landbouw en milieu:
Beantwoording van de ec-postvragen in het kader van de evaluatie van de meststoffenwet.
(Wageningen Environmental Research rapport; No. 2782). Wageningen Environmental Research.
Verloop, J., L.J.M. Boumans, H. van Keulen, J. Oenema, G.J. Hilhorst, H.F.M. Aarts and L.B.J.
Sebek (2006) Reducing nitrate leaching to groundwater in an intensive dairy farming system.
Nutrient Cycling in Agroecosystems 74:59–74.

33

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

Bijlage 1 Adviesvraag aan de CDM
Aan dr.ir. G. Velthof
Wageningen Environmental Research
Postbus 47
6700 AA Wageningen

Datum: 19 november 2020
Betreft: Verzoek voor advies over toets op uitgangspunten voor onderbouwing van een derogatie
van de Nitraatrichtlijn

Geachte heer Velthof,
de vraag is gesteld de onderbouwing voor een derogatie van de Nitraatrichtlijn aan Nederland te
actualiseren 15.
Hierbij vragen wij u een advies op te stellen waarin de uitgangspunten die aan de onderbouwing
van de derogatie ten grondslag liggen worden getoetst aan de uitkomsten uit de derogatie monitor
die het Rijksinstituut voor de Volksgezondheid en het Milieu jaarlijks opstelt ten behoeve van
derogatiebedrijven.
Daar waar dit mogelijk is willen wij u vragen ook in te gaan op de klimatologische ontwikkelingen
in Nederland sinds de verlening van de eerste derogatie.
In bijlage III lid 2 onder b van de Nitraatrichtlijn zijn de criteria voor een derogatie opgenomen:
b) gedurende en na het eerste actieprogramma van vier jaar andere hoeveelheden dan de
bovengenoemde vaststellen. Deze hoeveelheden moeten zodanig worden vastgesteld dat
geen afbreuk wordt gedaan aan het bereiken van de in artikel 1 genoemde doelstellingen ,
en zij moeten worden gemotiveerd aan de hand van objectieve criteria , bij voorbeeld:
— lange groeiperiodes;
— gewassen met hoge stikstofopname;
— hoge netto neerslag in de kwetsbare zone;
— bodems met een uitzonderlijk hoog denitrificatievermogen.

Wij zien het advies graag uiterlijk 31 januari 2021 tegemoet.
Wij vragen u uw advies te richten aan:
•
de directeur van de Directie Strategie, Kennis en Innovatie (SK&I) mevr. ir. A de Veer en
•
de wnd. directeur van de directie Plantaardige Agroketens en Voedselkwaliteit (PAV) dhr. F.
Kooiman MA
Voor inhoudelijke informatie over dit verzoek kunt u contact opnemen met mevr. Lyske Elings.
Met vriendelijke groet,
Leo Oprel
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Directie Strategie, Kennis en Innovatie
Postbus 20401
2500 EK ’s-GRAVENHAGE

15 Schroder et al., 2009. Nitrates Directive requires limited inputs of manure and mineral fertilizer

in dairy farming systems. PRI report 222.

34

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

Bijlage 2. Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM)
Samenstelling van de Commissie Deskundigen Meststoffenwet
Leden
Prof.dr.ir. M.K. van Ittersum
Plantaardige productiesystemen
Wageningen Universiteit
Diervoeding
Governance of agrobiodiversity
Bedrijfseconomie
Watersystemen en Global Change
Beleidstransformaties voor
duurzame samenleving
Milieutechnologie en Resource use
Precisielandbouw/Smart Farming
Bodem en nutriëntenmanagement
Secretaris
Adviseur

Dr.ir. J. Dijkstra
Wageningen Universiteit
Prof.dr. H.A.C. Runhaar
Universiteit Utrecht
Prof.dr.ir. A.G.J.M. Oude Lansink
Wageningen Universiteit
Prof.dr.ir. C. Kroeze
Wageningen Universiteit
Dr. M.A. Wiering
Radboud Universiteit Nijmegen
Prof. dr.ir. E. Meers
Universiteit Gent
Dr.ir. C.G. Kocks,
AERES Hogeschool
Prof.dr.ir. O. Oenema (tevens voorzitter)
Wageningen Universiteit
Dr.ir. G.L. Velthof
Wageningen Environmental Research

Planbureau voor de Leefomgeving

Dr.ir. J.J.M. van Grinsven
PBL, Bilthoven

35

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021

Bijlage 3. Wetenschappelijke onderbouwing van de derogatie in 2006
De wetenschappelijke onderbouwing van de derogatie 2006 is vooral gebaseerd op berekeningen
met het WOG/WOD-model 16 (Schröder et al. 2005; 2007) en schattingen van opbrengsten door
Aarts et al (2005; 2008).
De nitraatuitspoeling is berekend met het WOG/WOD-model bij een groot aantal scenario’s voor
verschillende grondsoorten, bij verschillende combinaties van gebruik kunstmest en dierlijke mest,
verschillende beweidingsystemen, de verhouding snijmaïs/grasland op een bedrijf, verschillend
management en groeicondities (goed/suboptimaal) en bij verschillende eisen aan het
fosfaatoverschot (verschil aanvoer van fosfaat via bemesting en afvoer via afgevoerd gewas). In
het model is het toelaatbaar stikstofbodemoverschot berekend, waarbij wordt voldaan aan de norm
van 50 mg per L (11,3 mg nitraat-N/l) in het water dat uitspoelt uit de wortelzone van
landbouwpercelen (uitspoelingswater) in de zand- en lössregio of 11,3 mg totaal-N/l in
uitspoelingwater of oppervlaktewater van de klei- en veenregio. Er is bij de onderbouwing van de
derogatie destijds geen rekening gehouden met de waterkwaliteitsdoelstellingen vanuit de
Kaderrichtlijn Water. In de rekenmethode wordt rekening gehouden met het gemiddeld jaarlijks
neerslagoverschot, het deel van het stikstofoverschot dat uitspoelt (de uitspoelfractie, afgeleid uit
het LMM), fosfaatevenwichtsbemesting en verschillende gewas- en meststofspecifieke kengetallen.
Enkele conclusies uit de studie van Schröder et al. (2005) zijn:
•
Op gemaaid grasland kan gemiddeld 330-340 kg N/ha (120 kg P2O5/ha) als dunne rundermest
worden toegediend op alle grondsoorten, zonder dat dit leidt tot overschrijding van de
nitraatnorm van 50 mg/l in uitspoelingswater van grasland, en waarbij sprake is van
fosfaatevenwichtsbemesting is. Hierbij wordt uitgegaan van goed management en aanvulling
met stikstofkunstmest tot het bemestingsadvies.
•
Bij combinatie van beweiding en maaien, moet de bemesting met dunne rundermest met 60 kg
N per ha per jaar (20 kg P2O5) worden verminderd ten opzichte van alleen maaien (tot 260-270
kg N per ha) om te voldoen aan de nitraatnorm en fosfaatevenwichtsbemesting. Een gelijke
hoeveel stikstof die wordt uitgescheiden tijdens beweiding leidt tot een hogere
nitraatuitspoeling dan toediening van dunne rundermest.
•
Op snijmaïs mag niet meer dan 170-200 kg dunne rundermest (60-70 kg P2O5) per ha per jaar
mag worden toegediend om te voldoen aan de nitraatnorm en fosfaatevenwichtsbemesting. Op
droge zandgrond (grondwaterstand >80 cm) moet de gift aan dunne rundermest worden
verlaagd tot 155 kg N per ha per jaar (= 55 kg P2O5) om aan de gestelde milieu-eisen voor
snijmaïs te voldoen.
Aarts et al. (2005; 2008) hebben een rekenmethodiek ontwikkeld om gras- en
snijmaïsopbrengsten te berekenen. Deze methodiek staat ook beschreven de jaarlijkse rapportage
van de derogatie monitor (laatste rapport: Lukács et al., 2020). De analyse van Aarts et al. (2005;
2008) is uitgevoerd op bedrijven uit het BedrijfsInformatieNetwerk (BIN). Aarts et al. (2006)
hebben een studie uitgevoerd met 250 melkveebedrijven geselecteerd met overwegend
productiegrasland. De studie had betrekking op de periode 1998-2002. De studie van Aarts et al.
(2008) had betrekking op 271 bedrijven in de periode 1998 – 2006.
De energiebehoefte van de melkveestapel op een bedrijf wordt berekend op basis van de
gerealiseerde melkproductie en groei. Er wordt berekend welk deel van de energiebehoefte wordt
gedekt door aangekocht voer. Daarna wordt de energieopname uit zelfgeproduceerde snijmaïs en
andere voedergewassen dan grasland bepaald (gebruikmakend van kuilvoorraden of schattingen
door de ondernemer of adviseur). De snijmaïsopbrengst wordt gecorrigeerd voor
conserveringsverliezen. Er wordt uitgegaan dat de resterende energiebehoefte wordt gedekt door
zelfgeproduceerd gras, waarbij gebruik wordt gemaakt van het aantal beweidingsdagen (verdeling
tussen vers gras en uit geconserveerd gras). Op deze wijze wordt berekend hoeveel VEM door de
veestapel is opgenomen uit zelfgeproduceerd ruwvoer. Op basis van relaties tussen VEM en het

16

WOG: CDM-Werkgroep Onderbouwing Gebruiksnormen; WOD: CDM-Werkgroep Onderbouwing Derogatie

36

Bijlage bij brief met kenmerk 2109964/WOTN&M/JvSE van 15-03-2021
stikstof- en fosforgehalte wordt vervolgens de stikstof- en fosforopbrengst van grasland berekend
(rekening houdend met voeder- en conserveringsverliezen).
De belangrijkste resultaten uit Aarts et al. (2005) zijn:
•
Gemiddeld ontving het Nederlandse productiegrasland een totale hoeveelheid van 487 kg N per
ha per jaar 1998-2002, waarvan 277 kg N via dierlijke mest (waarvan 37% als weidemest) en
210 kg N in de vorm van kunstmest.
•
De netto grasopbrengst bedraagt gemiddeld 318 kg N en 97 kg fosfaat in 10,4 ton drogestof
per ha. De opbrengstverschillen tussen bedrijven kunnen groot zijn. De helft van de bedrijven
realiseert een netto opbrengst van 9,5–11,7 ton drogestof, 295–355 kg N en 87–108 kg
fosfaat; een kwart produceert meer en het andere kwart minder.
De belangrijkste resultaten uit Aarts et al. (2008) zijn:
•
De totale stikstofinput (mest, kunstmest, depositie, mineralisatie veen) naar grasland neemt in
de periode 1998 – 2006 af van 671 kg N per ha naar 449 kg N per ha.
•
De opbrengst van grasland is gemiddeld 10,2 ton drogestof per ha (306 kg N per ha en 39 kg P
per ha).
•
De opbrengst van maïsland is gemiddeld 14,8 ton per ha (177 kg N per ha en 30 kg P per ha).
•
De benutting van meststoffen door grasland in de gangbare praktijk ligt tussen die van goed en
suboptimaal in de scenario’s van Schröder et al. (2005; 2007), die van snijmaïs komt over met
goed.
Uit de doorgerekende scenario’s is door de Nederlandse overheid beleidsmatig een derogatie op
bedrijfsniveau afgeleid van 250 kg N per ha graasdierenmest, op bedrijven met minimaal 70%
grasland. Deze derogatie is door de Europese Commissie ingaande 2006 verleend. De derogatie in
Nederland is gebaseerd op de lage nitraatuitspoeling van grasland (lang groeiseizoen en hoge
stikstofopname en een hoge denitrificatiecapaciteit). Aangezien er beleidsmatig is gekozen voor
een derogatie op bedrijfsniveau, is er een minimum van 70% gesteld aan het aandeel grasland op
bedrijfsniveau.

37