Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

27 925

Bestrijding internationaal terrorisme

Nr. 631

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 21 augustus 2018
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Ministers van Buitenlandse Zaken, van Defensie en voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking over de brief van 13 april
2018 inzake de voortgangsrapportage Nederlandse bijdrage in de strijd
tegen ISIS (Kamerstuk 27 925, nr. 629).
De Ministers hebben deze vragen beantwoord bij brief van 22 juni 2018.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Ten Broeke
De griffier van de commissie,
De Lange

kst-27925-631
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

1

1
Heeft u en/of de coalitie een analyse van hoe het kan dat ISIS
afgelopen maanden het aantal strijders heeft kunnen laten
groeien en of er acties denkbaar zijn waarmee de aanwas verder
gefrustreerd kan worden?
16
Kunt u toelichten hoe IS de laatste maanden weer aan kracht
wint en hoe dit te verklaren is?
Antwoord op vragen 1 en 16:
Er zijn nog twee pockets in Oost-Syrië die onder controle staan van ISIS.
Daarnaast zijn er gebieden in Syrië en Irak waar ISIS nog enige invloed en
bewegingsvrijheid heeft om nieuwe strijders te ronselen. ISIS is grotendeels ondergronds gegaan in Irak en Syrië en heeft haar rekruteringsnetwerken weer ingericht vanuit haar nieuwe posities.
2
Kunt u aangeven in welke mate de huidige inzet op het gebied
van ontwikkelingssteun voor bevrijde gebieden voldoende is om
duurzame stabilisatie te kunnen garanderen?
Nederland steunt het Funding Facility for Stabilisation (FFS) van de VN dat
ten goede komt aan stabilisatieprojecten in Irak. De inzet op stabilisatie
maakt de op ISIS bevrijde gebieden weer leefbaar door bijvoorbeeld
ontmijning, het herstellen van de infrastructuur, te voorzien in levensonderhoud en lokale verzoening te bevorderen. Ondanks het feit dat ISIS in
Irak geen grondgebied meer controleert blijft de situatie fragiel en zijn
politieke en economische hervormingen noodzakelijk om duurzame
stabiliteit te garanderen. In lijn met de beleidsnota «Investeren in
Perspectief» van 18 mei jl. richt de huidige inzet zich op het wegnemen
van de grondoorzaken van instabiliteit, met aandacht voor de landbouwen watersector, ondernemerschap, een inclusief politiek-bestuurlijk bestel
en herintegratie van ontheemden (Kamerstuk 34 952, nr. 1). Daarnaast zet
Nederland in op humanitaire ontmijning, en accountability voor grove
schendingen van internationaal recht door alle partijen. De Nederlandse
inzet is in het bijzonder gericht op het versterken van de positie van
jongeren, vrouwen en meisjes, en andere kwetsbare groepen, zoals
religieuze minderheden en ontheemden in de Koerdische regio en recent
door ISIS bevrijde gebieden. Hiertoe steunt Nederland onder andere een
programma voor de Yezidi gemeenschap dat zich richt op het bieden van
psychosociale steun aan slachtoffers van seksueel en gender gerelateerd
geweld. Uiteraard wordt de Nederlandse inzet in Irak gecoördineerd met
de inzet van andere landen en internationale organisaties, zodat verschillende activiteiten goed op elkaar aansluiten. Voor een volledig overzicht
van de Nederlandse inzet in Irak, verwijs ik u naar de bijlage van de
antwoorden op vragen van de leden Van Helvert en Omtzigt aan de
Minister van Buitenlandse Zaken over Nederlandse steun en internationale steun aan de Syrische oppositie (Aanhangsel Handelingen II
2017/18, nr. 953).
3
Is er een inspanning geweest om de infrastructuur rond de
productie en inzet van chemische wapens in Syrië in kaart te
brengen, met als oogmerk de optie om deze infrastructuur
militair te bestrijden?
Het kabinet beschikt niet over deze informatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

2

4
Wat waren de uitkomsten voor deze specifieke missie voor de
missie-brede controle van munitie die heeft plaatsgevonden naar
aanleiding van het incident in Mali? Heeft dit consequenties
gehad voor de inzet?
Uw Kamer is op 20 oktober 2017 geïnformeerd over de uitkomsten van de
veiligheidscontroles die zijn ingesteld na de publicatie van het rapport van
de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV) over het mortiergeval in Kidal
op 6 juli 2016 (Kamerstuk 29 521, nr. 352). Voor de Nederlandse bijdrage
aan de strijd tegen ISIS gold dat de Nederlandse munitie in Erbil sinds het
begin van de missie is opgeslagen op een Amerikaanse locatie die aan de
eisen voldoet. Bij de munitieopslag op het trainingscentrum in Atrush is
vastgesteld dat niet voldoende maatregelen waren genomen om te
voorkomen dat de temperatuur in de container te hoog kon oplopen. De
munitiebeheerder ter plaatse heeft al voor publicatie van het OvV rapport
besloten munitie die mogelijk te warm is geworden apart te houden. Er is
er een munitietechnicus in het gebied geweest om deze munitie aan een
extra inspectie te onderwerpen. Onbruikbare munitie is vernietigd. Direct
na de veiligheidscontrole zijn de tekortkomingen van de opslagcontainer
in Atrush verholpen. Deze hebben door de maatregelen ter plekke geen
invloed gehad op de operaties. Overigens is in na de terugtrekking van
een trainingsteam zoals uw Kamer gemeld op 13 april jl. (Kamerstuk
27 925, nr. 629) de Nederlandse aanwezigheid op het trainingscentrum in
Atrush beëindigd.
5
Is de voortzetting van de inzet van militairen in het kader van
deze missie nog altijd verantwoord en haalbaar, gelet op de
capaciteiten van defensie?
Het spreekt voor zich dat de krijgsmacht alleen wordt ingezet als dit ook
verantwoord is. Inzet, nationaal en internationaal, is een kerntaak van de
krijgsmacht. Het kabinet is zich ervan bewust dat de krijgsmacht de
afgelopen jaren veelvuldig en langdurig is ingezet en dat daarmee een
groot beroep werd gedaan op mens en materieel, waaronder diverse
capaciteiten, schaarse ondersteuningsmiddelen, voorraden en munitie.
Inzet van militairen, materieel en voorraden heeft impact op het voortzettingsvermogen van de krijgsmacht en staat in directe relatie met het plan
voor het herstel van de gereedheid en geoefendheid van de krijgsmacht.
6
Heeft de munitie van F-16’s die worden ingezet een volledige
typeclassificatie doorlopen? Zo nee, waarom niet en op welke
termijn gebeurt dit dan?
Ja, de munitie van F-16’s die worden ingezet heeft een volledige typeclassificatie doorlopen.
7
In hoeverre is er nog sprake van het structureel voorkomen van
aanvallen vanuit Syrië op Irak? Om hoeveel aanvallen gaat het in
2018?
50
Is er ook nu nog sprake van «bijna dagelijkse aanvallen in Irak»
aangestuurd door ISIS vanuit Syrië?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

3

Antwoord op vragen 7 en 50:
ISIS controleert vooralsnog twee pockets in Oost-Syrië en is tot dusver in
staat om vanuit hier steun te verlenen aan haar netwerk in Irak. De Iraakse
regering werkt, met steun van de coalitie, aan het onder controle krijgen
van de grenzen. De Iraakse strijdkrachten hebben de afgelopen periode
ook aanvallen uitgevoerd op ISIS in oost-Syrië. Het grensgebied van Irak
en Syrië is echter moeilijk controleerbaar terrein. De afstanden zijn groot.
Hoewel er geen sprake meer lijkt van een fysiek ISIS-hoofdkwartier in
Syrië, laat de wijze waarop ISIS optreedt zien dat er nog steeds sprake is
van een vorm van centrale aansturing van de aanvallen die vanuit Syrië
op Irak worden uitgevoerd. Waar die zich bevindt is op dit moment
onduidelijk
8
Welke invloed hebben de bombardementen van de Verenigde
Staten, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk en van Israël op
doelen van het regime gehad op de operaties tegen ISIS? Werkt
het deconflictie-systeem met Rusland sindsdien nog?
De strijd van de anti-ISIS coalitie staat los van de acties van de Verenigde
Staten, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk in reactie op de gifgasaanval in
Douma van 7 april jl en de aanvallen van Israël. Coalitie-operaties gaan
onverminderd door. Het deconflictie-systeem met Rusland werkt nog
steeds en via die lijn wordt informatie uitgewisseld.
9
Welke landen bombarderen momenteel boven Irak en welke
boven Syrië?
De Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Nederland
voeren in de anti-ISIS coalitie gevechtsoperaties uit boven zowel
(Oost-)Syrië als Irak. Tevens voert de Iraakse luchtmacht bombardementen uit in Irak en Syrië.
10
Hoe verloopt de samenwerking met de Koerdische militie YPG
sinds de Turkse annexatie van Afrin? Is er sindsdien nog grondgebied veroverd op ISIS dat nadien niet onder controle van het
regime is gekomen?
De samenwerking tussen de anti-ISIS coalitie en de door de Syrische
Koerden gedomineerde Syrian Democratic Forces (SDF) verloopt goed.
Na een periode waarin de SDF zich beperkte tot de verdediging van het
veroverde terrein, heeft de SDF onlangs zijn offensieve operaties hervat
en weer terrein veroverd op ISIS.
11
Hoe beoordeelt u de verovering van rebellengebied en IS-gebied
door het regime? Hoe heeft de situatie van de burgerbevolking in
deze heroverde gebieden zich de afgelopen periode ontwikkeld?
Het Syrische regime is met steun van Rusland en Iran militair aan de
winnende hand in Syrië en heeft recent door lucht- en grondoffensieven
gebied veroverd, waaronder Oost-Ghouta. Nederland heeft geen toegang
tot de door het regime heroverde gebieden en kan daarom niet op basis
van eigen informatie oordelen over de situatie van de bevolking ter
plaatse. Wel kan worden gesteld dat veel burgers, vanwege aanhoudend
geweld, ontheemd zijn geraakt. Deze ontheemden hebben vaak hun
toevlucht gezocht in opvangkampen voor ontheemden. Deze kampen
hebben veelal ontoereikende middelen om de extra toestroom van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

4

ontheemden op te kunnen vangen. Het Syrische regime controleert de
humanitaire toegang tot heroverde gebieden, wat hulpverlening bemoeilijkt. Nederland roept daarom alle strijdende partijen op om vrije toegang
te verlenen aan humanitaire organisaties, zodat hulp daar kan worden
geleverd waar de noden het hoogst zijn. Nederland zal zich blijven
inzetten voor onverhinderde humanitaire toegang in verschillende fora,
zoals de VNVR en EU.
12
Met welk percentage is het kalifaat in respectievelijk Irak en
Syrië procentueel gekrompen in relatie tot haar territoriale
hoogtepunt?
Sinds 2014 is het kalifaat in Irak met 100% gekrompen. ISIS heeft niet
langer gebied in Irak onder controle, maar bestaat ondergronds voort. In
Syrië heeft ISIS de afgelopen 12 maanden snel en veel gebied verloren.
ISIS controleert op dit moment nog twee pockets in Oost-Syrië van
waaruit het in staat is steun te verlenen aan het ondergrondse netwerk in
Irak.
13
Kunt u een lijst verschaffen van de respectievelijk in Irak en Syrië
actieve landen, en per landen aangeven hoe groot hun militaire
aanwezigheid is en of zij deel uitmaken van de Operation
Inherent Resolve (OIR) of niet?
De anti-ISIS coalitie bestaat uit 71 landen en vier internationale organisaties (de Arabische Liga, INTERPOL, NAVO en de EU). Ongeveer de helft
van de landen is in meer of mindere mate militair actief in Irak en/of Syrië.
De website van de coalitie, www.globalcoalition.org, geeft inzicht in de
bijdragen van verscheidene partners.
14
Kunt u, tegen de achtergrond van de door de Algemene Rekenkamer geuite kritiek over onduidelijkheid van bestedingen in de
regio, de totale bijdrage aan stabiliteit in respectievelijk Irak en
Syrië schetsen en toelichten?
In reactie op de conclusies van de Algemene Rekenkamer is aangegeven
dat de middelen ten behoeve van de Syrië-regio als volgt worden ingezet:
(1) Lenigen van de humanitaire noden. Dit betreft o.a. voedselhulp,
medische hulp, water en sanitaire voorzieningen, psychosociale zorg
en bescherming van burgers;
(2) Duurzame opvang van vluchtelingen in de buurlanden van Syrië. Dit
betreft activiteiten gericht op bescherming, onderwijs en andere
publieke voorzieningen en infrastructuur (water, elektriciteit), en het
bevorderen van werkgelegenheid;
(3) Activiteiten in de Syrië regio die niet primair gericht zijn op de opvang
van de vluchtelingen, maar bijdragen aan bredere BHOSdoelstellingen. Het gaat om het aanpakken van grondoorzaken van
instabiliteit, het bevorderen van mensenrechten en versterken van de
rechtstaat, het bevorderen van inclusieve economische ontwikkeling
een duurzaam waterbeheer en klimaatbeleid. Stabilisatieactiviteiten in
Syrië en Irak vormen hier onderdeel van.
Voor een overzicht van de Nederlandse bijdrage aan stabiliteit in Syrië en
Irak verwijs ik u naar de bijlage bij de antwoorden op schriftelijke vragen
van de leden van Helvert en Omtzigt die u op 25 januari jl. zijn toegegaan
(Aanhangsel Handelingen II 2017/18, nr. 953).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

5

15
Kunt u aangeven hoeveel ISIS-strijders door toedoen van de
internationale coalitie zijn omgekomen in de internationale strijd
tegen ISIS sinds 2014?
Cijfers over de in totaal gesneuvelde ISIS-strijders lopen sterk uiteen. Dit
komt niet alleen omdat de cijfers van de initiële sterkte in 2014 onzeker
zijn, maar ook omdat ISIS daarna forse aantallen lokale en buitenlandse
strijders rekruteerde. Waarschijnlijk zijn sinds 2014 enkele tienduizenden
strijders omgekomen.
17
Wat doet men in internationaal verband in de strijd tegen ISIS nu,
ondanks dat ISIS bijna al zijn territoir heeft verloren, het gedachtegoed en ideologie van deze terreur groep nog steeds aanwezig
is en nu, hoewel ISIS aan de oppervlakte steeds meer verdwijnt,
ze ondergronds/onzichtbaar actief blijft?
18
Kunnen er stappen tegen het uitbreiden van het ondergrondse
netwerk van ISIS in Irak worden ondernomen ter voorkoming van
de uitbreiding? Zo nee, waarom niet?
Antwoord op vragen 17 en 18:
De anti-ISIS coalitie bestrijdt ISIS sinds 2014 langs vijf sporen. Naast
militaire inzet richt de coalitie zich tevens op het detecteren, stoppen en
vervolgen van buitenlandse ISIS-strijders; het aanpakken van inkomstenbronnen van ISIS; het ontkrachten van de ISIS-ideologie; het bieden van
stabilisatiesteun om de meest acute noden te verlichten in op ISIS
bevrijde gebieden. Deze sporen dragen allemaal bij om verdere
uitbreiding van ISIS te bemoeilijken, dan wel te voorkomen. Naast de
inspanningen van de anti-ISIS coalitie, de NAVO, de EU, steunt Nederland
in Irak programma’s die zich specifiek richten op het wegnemen van de
grondoorzaken voor radicalisering van jongeren door in te zetten op
onderwijs, werkgelegenheid en economische wederopbouw. Zo richt de
Nederlandse inzet zich op de landbouw- en watersector en het stimuleren
van ondernemerschap daarin, en door steun voor onderwijs via UNICEF.
Nederland steunt ook programma’s die jongeren trainen om hun kansen
op de arbeidsmarkt te vergroten, docenten trainen in het tijdig signaleren
van radicaliseringssymptomen bij leerlingen en vrouwen helpen hun
gezinnen en lokale gemeenschappen weerbaarder te maken tegen
radicale boodschappen.
19
Zijn er, naast de veroordeling die heeft plaatsgevonden, nog
consequenties verbonden aan het contraproductieve acteren van
Turkije in Afrin? Zo ja, welke?
25
Wat betekent het feit dat de strijd tegen ISIS in Oost-Syrië als
gevolg van de Turkse interventie in Afrin vrijwel tot stilstand is
gekomen voor de Nederlandse inzet in de strijd tegen ISIS?
Antwoord op vragen 19 en 25:
Conform de motie van het lid Becker c.s. (Kamerstuk 21 501-02, nr. 1843)
heeft Nederland de gevolgen van de Turkse operatie in Afrin, zoals het
bemoeilijken van de strijd tegen ISIS, veroordeeld. Nederland heeft
daarnaast in de anti-ISIS-coalitie, in NAVO-verband en ook in de
VN-Veiligheidsraad, Turkije meermaals aangesproken op negatieve
effecten van het offensief op de strijd tegen ISIS en Turkije ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

6

opgeroepen om de staakt-het-vuren resolutie van de VN Veiligheidsraad
(resolutie 2401) te respecteren.
Door de ontwikkelingen in Afrin zijn verschillende elementen van de
Syrian Democratic Forces (SDF) tijdelijk weggetrokken uit de Eufraatvallei,
waar zij tegen ISIS streden, naar Afrin. Hierdoor kwam voortgang in de
strijd tegen ISIS in Oost-Syrië tijdelijk nagenoeg tot stilstand gekomen. Na
een periode waarin de SDF zich beperkte tot de verdediging van het
veroverde terrein, heeft de SDF onlangs zijn offensieve operaties hervat
en weer terrein veroverd op ISIS. De Nederlandse bijdrage in de strijd
tegen ISIS kan ondanks het Turkse offensief in Afrin op gelijke voet
worden voortgezet.
20
Hoeveel mensen zijn er tijdens de herovering van IS-gebied
gevlucht dan wel ontheemd geraakt? Waarop baseert u uw
antwoord?
De meest recente cijfers van de VN (UNOCHA) wijzen op 6,6 miljoen
ontheemden in Syrië en 5,6 miljoen vluchtelingen in de buurlanden. In de
afgelopen 12 maanden gaat het om 1,48 miljoen ontheemden mensen in
Syrië, meldt UNHCR (15 mei 2018).
Voor wat betreft Irak meldde de International Migration Organisation
(IOM) eind mei 2018 dat er nog 2,09 miljoen ontheemden zijn. Tijdens de
herovering van Mosul in juli 2017 was het aantal ontheemden in Irak het
hoogst, met 3,35 miljoen ontheemden.
21
Over hoeveel strijders beschikt IS (ongeveer) in Irak en Syrië?
Waarschijnlijk zijn er nog enkele duizenden ISIS-strijders in Syrië en Irak.
22
Kunt u bevestigen dat IS-strijders buiten Irak en Syrië hun strijd
voortzetten, bijvoorbeeld in Afghanistan en Libië? Op welke
schaal gebeurt dit?
ISIS heeft sinds de zomer van 2016 herhaaldelijk aspirant-jihadisten
geadviseerd naar andere strijdtonelen dan Syrië en Irak te reizen. Er zijn
geen aanwijzingen dat strijders op grote schaal vanuit Irak en Syrië zijn
uitgeweken naar Afghanistan en Libië, al is dat mogelijk op kleine schaal
wel gebeurd.
23
Kunt u inmiddels aangeven of er een volkenrechtelijk mandaat is
voor het Turkse militaire optreden in het noorden van Syrië of is
dit illegaal?
Er zijn sinds de brief van 14 maart 2018 ten aanzien van deze kwestie geen
nieuwe ontwikkelingen (Kamerstuk 32 623, nr. 200).
24
In welke mate is er de afgelopen maanden sprake van toenadering tussen Bagdad en Erbil?
Sinds het Koerdisch onafhankelijkheidsreferendum van september 2017
zijn de relaties tussen Bagdad en Erbil gespannen. Begin dit jaar zijn
gesprekken tussen Bagdad en Erbil op gang gekomen. Er zijn stappen in
de goede richting gezet. Zo zijn op 19 maart jl. de internationale vluchten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

7

naar Erbil hervat, is er 317 miljard Iraakse dinar overgemaakt voor het
uitbetalen van salarissen van Koerdische ambtenaren en heeft MP Abadi
op 26 april jl. voor het eerst sinds het referendum de Koerdische regio
bezocht. Over een aantal belangrijke thema’s is echter nog geen overeenstemming bereikt. In de begroting voor 2018 is geen percentage
afdrachten opgenomen voor de Koerdische autoriteiten en er is nog geen
overeenstemming over de export van olie of de status van de
zogenaamde betwiste gebieden.
26
Hoe kijkt u aan tegen de uitslag van de recente verkiezingen in
Irak, waarbij de Sjiitisch geestelijk leider Sadr won in relatie tot
een succesvolle wederopbouw van de Irakese staat en de strijd
tegen ISIS?
De verkiezingen van 12 mei zijn relatief rustig verlopen. Het opkomstpercentage was historisch laag; 44,5%. De coalitie van Muqtada al Sadr heeft
de meeste zetels gewonnen (54 van de 329). Het politieke landschap is
versnipperd en er worden lange coalitieonderhandelingen verwacht. De
uitslag van de verkiezingen is nog niet officieel vastgesteld. Aangezien
verkiezingswinnaar Sadr niet op de kandidatenlijst stond zal hij
waarschijnlijk niet deelnemen aan een regering of plaats nemen in het
parlement. Sadr zal achter de schermen echter invloed houden op de
Sairoun partij. Tijdens zijn verkiezingscampagne beloofde Sadr de
wijdverbreide corruptie in Irak te bestrijden, en hij is voorstander van het
vormen van een non sektarische regering. Nederland zet in op goede
samenwerking met de toekomstige regering van Irak om stabiliteit in het
land en de regio te vergroten.
27
Zet u zich in voor verzoening binnen de Iraakse gemeenschap om
zo een stabiele staat te creëren? Zo ja, hoe?
Nederland steunt programma’s gericht op het bevorderen van verzoening
binnen de Iraakse gemeenschap van zowel de VN missie in Irak (UNAMI)
als NGO’s (zoals Dialogue Advisory Group). Deze programma’s richten
zich op het versterken en verbeteren van wetgeving rondom verzoening,
het versterken van het klimaat voor nationale verzoening, het steunen van
transitional justice processen en het beschermen van rechten van
minderheden. De financiering van het UNAMI programma liep tot eind
2017. Ook via de Funding Facility for Stabilisation (FFS) is een start
gemaakt met lokale verzoening, door mensen in staat te stellen lokaal
conflicten te voorkomen en op te lossen. Daarnaast richt Nederland zich
op de thema’s accountability en transitional justice: juridische en
niet-juridische mechanismen waarmee samenlevingen omgaan met grove
mensenrechtenschendingen en oorlogsmisdaden tijdens en na conflict –
bijvoorbeeld strafrechtelijke vervolgingen en waarheidscommissies), die
uiteindelijk naar verzoening dienen te leiden. Zo is de vervolging van
ISIS-strijders zeer belangrijk voor verzoening en steunt Nederland
bijvoorbeeld een project van het Harvard Humanitarian Initiative, dat een
studie uitvoert over de percepties en behoeften van slachtoffers in door
ISIS getroffen gebieden (waaronder Mosul). De uitkomsten kunnen als
gefundeerde basis dienen voor eventuele toekomstige inzet gericht op
specifieke elementen van verzoening binnen de Iraakse gemeenschap.
28
Hoe wordt de verkiezingswinst van de heer Sadr en het verlies
van Abadi verklaard?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

8

De verkiezingen hadden een lage opkomst van 44,5%. Gebrek aan
vertrouwen in de politieke elite, onder andere vanwege corruptie,
verklaart de lage opkomst. Sadrs verkiezingscampagne speelde in op de
belangrijkste verkiezingsthema’s van anti-corruptie en de economische en
sociale situatie. Hoewel onder Abadi de bevrijding van Irak werd
uitgeroepen, wordt Abadi verweten op andere vlakken, met name op
sociaaleconomisch vlak, minder voortgang te hebben geboekt.
29
Hoeveel mensen leven in Irak in kampen voor ontheemden?
Volgens het laatste rapport van het IOM (International Organisation for
Migration) zijn er nog 2,09 miljoen ontheemden in Irak (29 mei 2018).
Volgens het laatste rapport van maart 2018, woont 60% van de
ontheemden in private setting, waarvan het merendeel in huurwoningen.
Overige onderkomens betreffen kampen (28%) en critical shelters (11%),
zoals scholen, religieuze gebouwen en onafgemaakte woningen. Slechts
1% woont op onbekende locaties. Het aantal ontheemden dat in de
kampen woont, was volgens het IOM in maart 2018 nog 616.596. De helft
van deze individuen woont in Ninewa, een kwart in Dohuk.
30
Klopt het dat de toegezegde hulp aan Irak tijdens de conferentie
in Koeweit grotendeels uit leningen bestaat? Zo nee, wat zijn dan
de feiten? In hoeverre komt het toegezegde bedrag tegemoet aan
de noden?
Doel van de Koeweit-conferentie was het betrekken van de private sector
bij de wederopbouwing van Irak. Irak vraagt om investeringen ter
ondersteuning van de economie en herstel van de infrastructuur.
Voorafgaand aan de conferentie had Irak daarom economische hervormingen aangekondigd om buitenlandse investeringen makkelijker te
maken. Een groot gedeelte van de toegezegde steun tijdens de conferentie kwam in de vorm van leningen, o.a. van Saudi Arabië, Koeweit, de
Verenigde Arabische Emiraten, Turkije en de Verenigde Staten. De EU
heeft een bijdrage toegezegd aan humanitaire hulp en stabilisatieprojecten. Nederland bevestigde de bijdrage van 12 miljoen euro aan het
Funding Facility for Stabilisation van UNDP. Voor duurzame stabiliteit zal
er een transitie moeten plaatsvinden van hulp voor de meest kwetsbare
groepen naar een breed gedragen stabiliteit waar alle Irakezen van
kunnen profiteren. De aangekondigde leningen en blijvende hulp
ondersteunen deze transitie.
31
Ziet Nederland de noodzaak om, naast de financiële steun aan de
«Funding Facility for Stabilisation» van de UNDP, ook in de vorm
van een stabilisatiemissie bij te dragen aan de noden van
teruggekeerde ontheemden?
Nederland streeft ernaar dat alle ontheemden zo snel mogelijk terug naar
huis kunnen en ondersteunt hiertoe meerdere initiatieven, zoals het FFS
dat een bijdrage levert aan bevorderen van stabilisatie in Irak. Op verzoek
van Irak en in nauw overleg met de anti-ISIS coalitie wordt de huidige
NAVO-activiteit omgezet in een capaciteitsopbouwmissie ten behoeve van
het versterken van de Iraakse veiligheidssector middels training en advies
aan onder andere het Ministerie van Defensie. De missie zal een bijdrage
leveren aan het verder stabiliseren van post-ISIS Irak. Zonder de garantie
van veiligheid keren ontheemden niet terug.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

9

32
Hoe verloopt het onderzoek naar de mogelijkheid om een bijdrage
te leveren aan de non-combat missie van de NAVO in Irak? Op
welke manier zal deze missie de EU Advisory Mission complementeren?
36
Is er al meer bekend over de omvorming van de
NAVO-trainingsmissie naar een volwaardige NAVO-missie? Kunt u
de Kamer informeren wat de stand van zaken is van deze
eventuele missie?
37
Is er al meer bekend over eventuele deelname van Nederland aan
de eventuele nieuwe NAVO-missie? Kunt u de Kamer informeren
over de stand van zaken?
Antwoord op vragen 32, 36 en 37:
Nederland is door de NAVO verzocht bij te dragen aan de
NAVO-capaciteitsopbouwmissie in Irak. Op verzoek van Irak en in nauw
overleg met de anti-ISIS coalitie wordt de huidige NAVO-activiteit
omgezet in een capaciteitsopbouwmissie ten behoeve van het versterken
van de Iraakse veiligheidssector middels training en advies aan onder
andere het Ministerie van Defensie. Zoals gemeld in de brief Toekomstige
Nederlandse inzet in missies en operaties (Kamerstuk 29 521, nr. 363)
onderzoekt het kabinet of een proportionele Nederlandse bijdrage met
individuele trainers en adviseurs mogelijk is. Uw Kamer zal hierover na de
zomer worden geïnformeerd. De huidige NAVO-activiteit en de EU
Advisory Mission (EUAM) in Irak dragen gezamenlijk bij aan de capaciteitsopbouw van de veiligheidssector. Waar de focus van EUAM ligt op
civiele aspecten en vooral ondersteuning aan het Iraakse Ministerie van
Binnenlandse Zaken, zal de NAVO-missie voornamelijk het Ministerie van
Defensie adviseren. De EUAM en de NAVO-missie adviseren daarnaast
ook de National Security Advisor. Mede op aandringen van Nederland
wordt binnen de NAVO-missie veel aandacht besteed aan coördinatie met
de overige internationale actoren zoals VN, EU en de anti-ISIS coalitie.
33
Hoe vergaat het de vluchtelingen uit Afrin nu? Is er adequate
opvang?
34
Is er iets duidelijk over de situatie van de 232.000 mensen die uit
Afrin vertrokken zijn sinds november 2017?
35
Is er iets bekend over de situatie van de achtergebleven
bevolking in Afrin? Wat valt over hun situatie te zeggen?
Antwoord op vragen 33, 34 en 35:
De humanitaire situatie in en rondom Afrin is de laatste maand licht
verbeterd, al blijft de situatie voor de naar schatting 150.000 tot 200.000
ontheemden rondom Afrin zorgelijk. De verbetering heeft ermee te maken
dat de grensovergang met Turkije weer geopend is, waardoor crossborder hulpverlening mogelijk is. Sinds eind mei zijn er berichten dat er
tussen de 500 en 1000 ontheemden per dag terugkeren naar Afrin.
Verwachting is dat het nog een tijdlang zal duren voor alle ontheemden
weer kunnen terugkeren. Humanitaire toegang is van groot belang voor
de groep ontheemden in de gebieden rondom Afrin. Desalniettemin
blijven de humanitaire noden in en rondom Afrin hoog, zowel voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

10

voorziening van basisbehoeften als voor adequate bescherming van
burgers.
De beperking in bewegingsruimte blijft uitermate zorgelijk. UNHCR meldt
dat alle ontheemden uit Afrin worden verplicht zich te registreren in
Afrin-stad, om een document te ontvangen van de lokale autoriteiten, dat
nodig is om terug te kunnen keren naar hun plaatsen van herkomst op het
platteland. Deze documenten zijn een maand geldig, en noodzakelijk om
checkpoints door te komen. De bewegingsvrijheid wordt door deze
procedure beperkt. Ook voor achtergebleven bevolking is de bewegingsvrijheid beperkt vanwege de vele checkpoints en is er behoefte aan het zo
snel mogelijk opzetten van economische activiteiten.
De Turkse overheid, de Turkse Rode Halve Maan en andere NGO’s in het
gebied geven aan dat ze meer dan 300.000 burgers in 307 verschillende
gebieden hebben kunnen bereiken met voedselpakketten, water en
non-food items, maar meer hulp blijft noodzakelijk omdat het de VN en
sommige NGO’s moeilijk wordt gemaakt hun operaties voort te zetten,
zowel door de Turkse overheid als door de Syrische autoriteiten.
38
Welke concrete stappen onderneemt u om de implementatie van
VN-resolutie 2401 te realiseren?
39
Kunt u aangeven in welke mate VN-resolutie 2401 is gerespecteerd? Welke landen hebben dit geschonden?
Antwoord op vragen 38 en 39:
Nederland heeft zich in de VN-Veiligheidsraad ingezet voor de totstandkoming van resolutie V401. De resolutie vraagt om een staakt-het-vuren in
Syrië, een humanitaire pauze van dertig dagen en humanitaire toegang
tot alle moeilijk te bereiken gebieden. De resolutie is niet uitgevoerd: het
Assad-regime en Rusland zijn doorgegaan met bombarderen en humanitaire toegang is niet significant verbeterd. Nederland blijft zich zowel in de
VN Veiligheidsraad, de EU, de International Syria Support Group en in
bilaterale contacten inzetten voor implementatie van resolutie 2401 en
voor humanitaire toegang tot alle gebieden waar hoge noden bestaan.
40
In welke mate is de gewapende oppositie in Syrië bereid tot
onderhandelingen met het Assad regime en het doen van
concessies? Klopt het dat daartoe weinig bereidheid bestaat?
De meest recente regime-offensieven zijn geëindigd met «evacuatieafspraken» tussen het regime en de dominante gewapende rebellengroep
ter plaatse. De overeenkomsten werden afgedwongen door langdurige
belegering van het gebied en wekenlange intensieve bombardementen
door het regime. Na het bereiken van een overeenkomst werden strijders
en hun families vaak naar andere gebieden vervoerd.
41
Bent u bereid informatie over de voorvallen waarin mogelijk
burgerslachtoffers zijn gevallen beschikbaar te maken zodat
onafhankelijk onderzoek mogelijk is? Zo ja, wanneer? Zo nee,
waarom niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

11

53
Hoeveel burgerdoden zijn inmiddels over de totale duur van de
missie gevallen bij operaties waarbij Nederlandse eenheden zijn
ingezet?
60
Kunt u nader beargumenteren hoe meer transparantie over
burgerslachtoffers bij Nederlandse operaties mogelijk conflict
kan opleveren met belangen van nationale veiligheid en operationele veiligheid?
64
Heeft het eerstgenoemde incident, waarbij burgerslachtoffers zijn
gevallen, betrekking op een aanval in Hawija op 3 juni 2015,
waarbij ruim zeventig burgers omkwamen, waaronder veel
kinderen? Zo nee, hoe is dit uitgesloten?
66
Bent u bereid informatie over tijd en locatie en het aantal
vastgestelde of mogelijke slachtoffers van deze voorvallen
beschikbaar te stellen, zodat onafhankelijk onderzoek mogelijk is
en de eventuele slachtoffers en nabestaanden in contact kunnen
treden met de coalitie voor herstelbetaling, restitutie of enige
compensatie voor door Nederlands handelen veroorzaakt leed en
schade? Zo ja, wanneer? Zo nee, waarom niet?
67
Kunt u aantonen hoe meer transparantie de veiligheid van
Nederlandse burgers en troepen zou beïnvloeden en toelichten
waarom andere landen hierin een andere afweging maken en
transparanter zijn? Zo nee, waarom niet?
Antwoord op vragen 41, 53, 60, 64, 66 en 67:
Het kabinet hecht aan open en transparante communicatie over inzet, ook
als dit slecht nieuws is. Daarom is begin dit jaar de rapportage over de
Nederlandse wapeninzet tegen ISIS uitgebreid. Het openbare «weekoverzicht Defensieoperaties» rapporteert nu in meer detail over het aantal
missies, de locaties en het soort doel van de F-16’s in de strijd tegen ISIS.
Bij iedere berichtgeving over wapeninzet, maar in het bijzonder over de
gevallen waar mogelijk sprake is van burgerslachtoffers door Nederlandse
wapeninzet, is zorgvuldig de afweging gemaakt tussen transparantie en
nationale en operationele veiligheid. Juist in deze uitzonderlijke gevallen
hecht het kabinet eraan zo open mogelijk te communiceren. Daarom is in
deze gevallen besloten meer informatie vrij te geven, zonder daarbij de
nationale en operationele veiligheid in gevaar te brengen. Het gaat daarbij
om het belang van de veiligheid van de individuele vlieger en de eenheid,
maar ook over de veiligheid van hun thuisfront en van de Nederlandse
samenleving en de coalitie als geheel. Deze afweging blijft te allen tijde
leidend. Het kabinet is daarom ook niet bereid om in te gaan op verzoeken
om meer informatie over deze gevallen. Elk land van de coalitie bepaalt de
eigen afweging.
42
Is een centraal meldpunt waar slachtoffers en nabestaanden zich
kunnen melden en waar u op heeft aangedrongen er inmiddels?
Zo niet, wanneer zal dat meldpunt er komen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

12

44
Hoe is gereageerd op het Nederlandse voorstel voor een coalitiebreed meldpunt voor burgerslachtoffers? Gaat dit meldpunt er
komen? Zo ja, op welke termijn?
68
Is er inmiddels een centraal meldpunt waar slachtoffers van
coalitieaanvallen zich kunnen melden? Zo nee, waarom niet? Zo
ja, hoeveel mensen hebben zich daar reeds gemeld?
69
Hoe kunnen slachtoffers van Nederlands optreden zich melden
voor compensatie? Is dat reeds gebeurd?
Antwoord op vragen 42, 44, 68 en 69:
Zoals aan uw Kamer toegezegd bracht Nederland in bijeenkomsten van de
anti-ISIS coalitie het voorstel in voor een centraal coalitiemeldpunt voor
mogelijke burgerslachtoffers of hun nabestaanden. In eerste instantie
moeten Iraakse burgers hiervoor terecht kunnen bij de Iraakse autoriteiten. Daarnaast houdt een team in het Amerikaanse hoofdkwartier
CENTCOM zich fulltime bezig met (het onderzoeken van) meldingen van
mogelijke burgerslachtoffers. Dit team werkt nauw samen met onder
andere onderzoekscollectief Airwars. Maandelijks publiceert de coalitie
een openbaar overzicht dat in gaat op meldingen van mogelijke burgerslachtoffers als gevolg van coalitieoptreden. Een apart coalitiemeldpunt is
ondanks het Nederlandse voorstel op dit moment daarom niet nodig.
43
Kunt u aangeven wat de gehanteerde definitie van «voldoende
bewijs» concreet inhoudt? Vallen beelden die na een aanval zijn
gemaakt niet onder deze definitie van voldoende bewijs? Zo nee,
waarom niet?
61
Hoe is het mogelijk dat er een enorm gat zit tussen het aantal
burgerslachtoffers door optreden van de coalitie dat de coalitie
zelf aangeeft en dat door onafhankelijke onderzoekers wordt
geconstateerd?
Antwoord op vragen 43 en 61:
Zoals aan uw Kamer toegezegd vroeg Nederland in bijeenkomsten van de
anti-ISIS coalitie aandacht voor de discrepantie tussen meldingen van
aantallen mogelijke burgerslachtoffers door enerzijds de coalitie en
anderzijds door bronnen als de New York Times en Airwars. Het
voorkomen van burgerslachtoffers heeft te allen tijde de hoogste prioriteit
van de coalitie. ISIS blijft mensenrechtenschendingen begaan en gebruikt
burgers als menselijk schild. Vooral in verstedelijkt gebied bemoeilijkt dit
het coalitieoptreden. CENTCOM onderzoekt alle meldingen van mogelijke
burgerslachtoffers. Voor veel van de meldingen aan het adres van de
coalitie ontbreekt echter voldoende bewijs om ze te kunnen verifiëren.
CENTCOM hanteert de term «voldoende bewijs» niet voor rapportages
van coalitievliegtuigen, maar in de context van meldingen van derden. Dit
geldt bijvoorbeeld voor berichten over mogelijke burgerslachtoffers die
binnenkomen via sociale media, of via NGO’s zoals Airwars.
45
Welke informatie heeft u over samenwerking tussen Turkije en
jihadistische groepen in het noorden van Syrië?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

13

Turkije werkt in Noord-Syrië nauw samen met de zogeheten Euphrates
Shield-strijdgroepen, specifiek in het gebied rond al-Bab, waar zij in 2017
gezamenlijk ISIS hebben verdreven. Hun aanwezigheid aan de Turkse
grens en de ontplooiing van Turkse observatieposten in de
de-escalatiezone in de provincie Idlib vloeien voort uit het zogeheten
Astana-overleg. Turkije heeft pragmatische werkafspraken moeten maken
met alle strijdgroepen die het betrokken terrein controleren, waaronder
het aan al-Qaida gelieerde Tahrir al-Sham
46
Wat kan Nederland bijdragen aan de in de «Guiding Principles»
over de toekomst van de coalitie genoemde doelstelling van het
stabiliseren van bevrijde gebieden?
De Nederlandse inzet op het gebied van stabilisatie is conform de
doelstellingen die in de Guiding Principles van de coalitie worden
genoemd. Voor meer details over de Nederlandse inzet, zie het antwoord
op vraag 2.
47
Wat is er de oorzaak van dat garanties uitblijven dat het werk van
het onderzoeksteam dat ISIS-misdrijven in Irak onderzoekt niet
tot veroordelingen tot de doodstraf zullen leiden?
Op 21 september 2017 nam de VNVR unaniem resolutie 2379 aan om een
speciaal onderzoeksteam (Investigative Team Iraq, ITI) op te richten dat
ondersteuning biedt aan nationale inspanningen bij het verzamelen en
bewaren van bewijs tegen ISIS, betrekking hebbend op oorlogsmisdrijven,
genocide en misdrijven tegen de menselijkheid. De terms of reference
(TOR) voor het ITI zijn opgesteld door de VN, doch de Iraakse autoriteiten
bieden geen concrete garanties dat het delen van bewijs niet zou kunnen
leiden tot het opleggen van de doodstraf door de Iraakse autoriteiten. Irak
stelt zich tot nu toe op het standpunt dat vervolging en berechting aan de
hand van het overgedragen bewijs plaatsvindt binnen het Iraakse juridisch
kader, inclusief de mogelijkheid van het opleggen en uitvoeren van de
doodstraf. Nederland blijft aan de Iraakse autoriteiten zijn principiële
bezwaar kenbaar maken over veroordelingen en uitvoering van de
doodstraf.
48
Heeft het door de VN opgerichte «International, Impartial and
Independent Mechanism on international crimes committed in
the Syrian Arab Republic» al enige activiteit ondernomen om
daadwerkelijk bewijzen te verzamelen?
Het International, Impartial and Independent Mechanism (IIIM) is
operationeel en heeft verschillende stappen genomen om zijn mandaat te
vervullen. Er zijn samenwerkingsovereenkomsten gesloten met onder
andere de Commission of Inquiry voor Syrië en 28 Syrische NGO’s, tijdens
een door Nederland en Zwitserland georganiseerde conferentie. Ook is
het ICT systeem van het IIIM (dat enorme hoeveelheden bewijs kan
herbergen) operationeel geworden. Het IIIM verzamelt een breder scala
aan bewijs dat nodig is voor individuele strafdossiers, en zet in op het
inzichtelijk maken van het conflict in Syrië en het ontwikkelen van een
structurele aanpak voor het uitvoeren van onderzoek ten behoeve van
strafdossiers. Het IIIM is tevens aangesloten bij het EU genocide netwerk,
waarin Europese aanklagers en waarnemers van Canada, de VS en
Zwitserland internationale misdrijven met elkaar bespreken. Nederland
heeft 23 mei jl. een bijeenkomst georganiseerd en marge van een EU

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

14

genocide netwerk bijeenkomst, waarin het IIIM en de aanklagers uitgebreid hebben gesproken over samenwerking.
49
Hoe wordt per individuele militaire inzet in Syrië gecontroleerd of
dit in lijn is met het internationaal recht? Wordt dat optreden per
geval ook beoordeeld door een of meerdere onafhankelijk
juridische experts? Zo nee, waarom niet?
Het zorgvuldige targeting proces, het gebruik van precisiewapens en de
Nederlandse Red Card Holder (RCH) dragen bij aan het zeker stellen dat
iedere militaire inzet in Syrië in lijn is met het internationaal recht. In het
targeting proces worden mogelijke statische doelen eerst langere tijd
geobserveerd om het risico van burgerslachtoffers en schade aan
burgerobjecten te kunnen beoordelen, evenals de gevolgen voor het
milieu en de mogelijke historische en religieuze waarde van objecten.
Luchtacties worden uitsluitend uitgevoerd als het proces volledig is
doorlopen, het risico van ongewenste nevenschade minimaal is en het
doel op grond van het internationaal recht, waaronder het humanitair
oorlogsrecht, een legitiem doel is.
Voordat een doel wordt aangevallen, wordt de inzet getoetst aan het
nationale mandaat door de RCH, de senior militair in het Combined Air
Operations Center (CAOC) in Qatar. De RCH, die wordt bijgestaan door
een juridisch adviseur, toetst aan de hand van de Rules of Engagement en
het politieke mandaat of de inzet binnen de kaders valt, waaronder de
juridische kaders. Hierbij is belangrijk dat het risico op de verwachte
nevenschade en burgerslachtoffers minimaal is. Ook tijdens wapeninzet
doet Nederland er alles aan om burgerslachtoffers en onbedoelde
nevenschade te voorkomen. Diverse checks and balances zijn in de
procedures opgenomen, voordat tot wapeninzet wordt overgegaan.
Ondanks de zorgvuldige processen die daarvoor zijn ingericht kan het
risico van burgerslachtoffers helaas nooit volledig worden uitgesloten.
Het inzetten van externe juridische experts in het militaire besluitvormingsproces in een militair operationeel hoofdkwartier is niet aan de
orde. De juridisch adviseur van de RCH is opgeleid en getraind voor deze
taak en kan zo nodig 24/7 contact opnemen met specialistische juridische
expertise in Nederland.
51
Hoe beoordeelt u het dat bondgenoten zichzelf niet dezelfde
juridische begrenzing opleggen wat betreft militair optreden in
Syrië? Betekent dit dat sommige bondgenoten in strijd met het
internationaal recht (kunnen) opereren?
Op sommige punten bestaan verschillen van interpretatie tussen leden
van de coalitie over het mandaat voor hun inzet. Dit soort verschillen
kunnen in elke multinationale operatie optreden en zijn niet uniek voor de
inzet in de anti-ISIS coalitie.
52
Is al bekend wat de gevolgen zijn van de Duitse terugtrekking
voor de Nederlandse inzet in Noord-Irak? Zo nee, wanneer
verwacht u de Kamer daarover te kunnen informeren?
Duitsland trekt zich niet terug uit Noord-Irak. Wel bouwt Duitsland de
militaire aanwezigheid in Noord-Irak in 2018 verder af, waardoor de
ondersteuning die Duitsland levert aan de Nederlandse bijdrage wijzigt.
De Duitse planning voor de afbouw is nog niet afgerond. Defensie
onderhoudt nauw contact met Duitsland om te kunnen anticiperen op de
gevolgen. Zodra hier aanleiding toe is zal uw Kamer worden geïnformeerd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

15

over de ontwikkelingen. Zoals gemeld in de Voortgangsrapportage over
de Nederlandse bijdrage in de strijd tegen ISIS van 13 april jl. (Kamerstuk
27 925, nr. 629) traint Nederland de Koerdische strijdkrachten in coalitieverband. Nederland is daarbij voornemens om, in aansluiting bij
Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, het Ministry of Peshmerga (MoP) in
de Koerdische regio te ondersteunen bij de implementatie van het
hervormingsplan voor de Koerdische veiligheidssector. Uw Kamer wordt
na de zomer per brief over de concrete invulling hiervan geïnformeerd.
54
Hoe vaak hebben de Nederlandse F-16’s dit jaar wapens ingezet
boven Irak en Syrië?
De Nederlandse F-16’s hebben in 2018 circa 50 maal wapens ingezet in
Irak en Syrië. Het aantal gevlogen missies en het aantal wapeninzetten
wordt gemeld in het openbare «weekoverzicht Defensieoperaties».
55
Zijn er nieuwe (voor)onderzoeken gestart vanwege mogelijke
burgerslachtoffers door het OM in 2018?
Het is aan het OM om te beoordelen of een onderzoek wordt ingesteld
naar aanleiding van de inzet van geweldsmiddelen. Nieuwe onderzoeken
van het OM zijn bij Defensie niet bekend.
56
Waarom ziet het OM in geen van de vier gevallen aanleiding voor
vervolgonderzoek?
70
Wat is de reden dat het OM er voor kiest geen vervolgonderzoek
te doen, terwijl bij drie van de vier door het OM onderzochte
gevallen respectievelijk mogelijk, zeer waarschijnlijk, en zeker
burgerslachtoffers zijn gevallen? Kunt u dit navragen bij het OM
en de Kamer daarover informeren?
Antwoord op vragen 56 en 70:
Aan geen van de vier feitenonderzoeken ligt een aangifte van de
commandant ten grondslag. Ondanks het feit dat er bij de betreffende
geweldsaanwendingen (mogelijk) burgerslachtoffers zijn gevallen, is de
commandant in zijn beoordeling van de rechtmatigheid van de geweldsaanwending («commander’s assessment») in alle vier de gevallen tot de
conclusie gekomen dat de betreffende geweldsaanwending niet in strijd
met het toepasselijke (oorlogs)recht en dus rechtmatig was. Het Openbaar
Ministerie kon dit oordeel van de commandant op basis van het schriftelijk feitenrapport (After Action Report) volgen en heeft geen reden
gezien om aan de juistheid van dit oordeel te twijfelen. De vier feitenonderzoeken die het OM heeft gehouden waren dan ook niet primair gericht
op de vraag of de betreffende geweldsaanwendingen rechtmatig waren,
maar hadden als doel om de feiten en omstandigheden waaronder de
(mogelijke) burgerslachtoffers zijn gevallen voor zover mogelijk vast te
stellen. Gedurende de uitvoering van de vier feitenonderzoeken zijn geen
aanwijzingen gevonden dat de Rules of Engagement of het humanitair
oorlogsrecht zijn geschonden. Overigens is het veroorzaken van burgerslachtoffers niet zonder meer in strijd met het (oorlogs-)recht. Dat is pas
het geval als sprake is van opzet of als de dood van de burgerslachtoffers
niet in redelijke verhouding staat tot het concrete en directe voordeel van
de aanval als zodanig en dus niet proportioneel was.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

16

57
Kunt u het verschil toelichten tussen het aantal gevallen dat
Defensie heeft onderzocht (te weten drie) en het aantal gevallen
dat het OM heeft onderzocht (te weten vier, inclusief de drie door
Defensie onderzochte gevallen)?
62
Waarom is in de eerste drie van de vier gevallen niet duidelijk of
dan wel hoeveel burgerslachtoffers zijn gevallen? Deze gevallen
zijn toch grondig onderzocht?
63
Is in de ongeveer 1.800 andere gevallen van inzet van wapens
door F-16’s uitgesloten dat burgerslachtoffers zijn gevallen? Zo
ja, hoe is dat uitgesloten? Zo nee, wat wordt gedaan om te
achterhalen of er burgerslachtoffers zijn gevallen?
Antwoord op vragen 57, 62 en 63:
Ondanks de zorgvuldige processen die daarvoor zijn ingericht, kan het
risico op burgerslachtoffers helaas nooit volledig worden uitgesloten.
Sinds het begin van de inzet in oktober 2014 hebben Nederlandse F-16’s
2.100 missies uitgevoerd, waarbij meer dan 1.800 keer wapens zijn
ingezet. De onderzoeken van Defensie richtten zich op gevallen waarin
sprake was van mogelijke burgerslachtoffers. Naar aanleiding van de
After Action Reports heeft Defensie drie gevallen onderzocht waarbij
mogelijk burgerslachtoffers zijn gevallen of nevenschade is aangericht.
Het is aan het OM om te beoordelen of een onderzoek wordt ingesteld
naar aanleiding van de inzet van geweldsmiddelen. Het OM onderzoekt
alle zaken waarvan het OM het van belang vindt om die te onderzoeken en
is daarbij niet beperkt tot de soort gevallen waarin Defensie onderzoek
doet
58
Welke concrete stappen heeft Nederland ondernomen om de
burgerslachtoffers die zeker gevallen zijn te identificeren? In
hoeverre is dat gelukt?
59
Welke concrete stappen heeft Nederland ondernomen om
slachtoffers en nabestaanden van de Nederlandse inzet te helpen
en te compenseren? Hebben slachtoffers en nabestaanden
herstelbetaling, restitutie of enige compensatie ontvangen voor
de door Nederlands handelen veroorzaakte schade en leed? Zo ja,
hoeveel? Zo nee, waarom nog niet?
Antwoord op vragen 58 en 59:
Het optreden van de F-16’s in de strijd tegen ISIS vindt plaats in het kader
van een gewapend conflict. Daarop is het juridisch kader voor gewapende
conflicten, met name het humanitair oorlogsrecht van toepassing. Dat
betekent niet dat alle gevallen van burgerslachtoffers en schade aan
burgereigendommen en – gebouwen onrechtmatig zijn, of dat de
nabestaanden of slachtoffers recht hebben op een schadevergoeding. Het
is daarom van belang om onderscheid te maken tussen de noodzakelijke
wederopbouw in brede zin na afloop van een conflict, en individuele
schadevergoedingen. Binnen deze kaders zal per geval waarin (mogelijk)
sprake is van burgerslachtoffers of schade aan burgereigendommen
worden beoordeeld of aanleiding is tot het betalen van schadevergoeding
of een «ex gratia»-betaling. Ieder land van de coalitie maakt daarin in
principe een eigen afweging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

17

65
Wat heeft het OM allemaal gedaan om na te gaan of er burgerslachtoffers zijn gevallen in de vier gevallen? Zijn alle bronnen
geraadpleegd?
Omdat de feitelijke omstandigheden in het inzetgebied het niet toelieten
om ter plaatse onderzoek te laten doen door de Koninklijke Marechaussee,
is het Openbaar Ministerie in casu in grote mate afhankelijk geweest van
de informatie die het van Defensie (en eventuele coalitiepartners) kon
ontvangen. In twee van de vier gevallen kon ook informatie uit open
bronnen worden geput.
71
Kunt u in tabelvorm een overzicht geven van totaal geraamde
uitgaven voor de Nederlandse bijdrage aan deze missie en de
Nederlandse bijdrage aan alle andere lopende missies waarvan de
kosten uit het BIV gefinancierd worden?
De geraamde uitgaven voor deze missie en andere inzet gefinancierd uit
het BIV worden in tabelvorm weergegeven in de defensiebegroting. Op
basis van het huidige mandaat is voor de strijd tegen ISIS een bedrag van
97 miljoen euro voor 2018 en 10 miljoen euro voor 2019 voor de Nederlandse bijdrage geraamd.
72
Wat heeft de strijd tegen IS tot nu toe in totaal gekost?
In het jaarverslag van Defensie worden de gerealiseerde uitgaven per jaar
van alle inzet gefinancierd uit het BIV in tabelvorm weergegeven. Van
2014 tot en met 2017 heeft de Nederlandse bijdrage aan de Strijd tegen
ISIS ongeveer 269 miljoen euro gekost.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 925, nr. 631

18