31 700 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2009

Nr. 82

Brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 december 2008
Uw Kamer heeft mij, bij monde van de geachte afgevaardigde Hamer (PvdA) gevraagd voorafgaand
aan de behandeling van de begroting 2009 een brief te sturen met een samenhangende visie op de
stand van het onderwijs. Die kans grijp ik graag aan. Immers, het kabinet is vrijwel halverwege de
regeerperiode, en een aantal acuut noodzakelijke processen is in gang gezet. Nu is het een mooi
moment om de stand op te nemen: hoe staat het, hoe loopt wat er in gang is gezet, wat moet er
vervolgens gebeuren in de tweede helft van deze kabinetsperiode, en wat zijn de lijnen naar de
toekomst?
De ambitie voor het onderwijs
Het onderwijs moet alle jongeren de kans te geven het uiterste uit zichzelf te halen. Dat is niet
makkelijk. De wereld van nu verandert snel en om sterk en weerbaar te zijn moeten jonge mensen in
de eerste plaats voldoende basisvaardigheden hebben en bovendien hun persoonlijke talenten kunnen
ontplooien. Dit is niet alleen van persoonlijk belang voor de leerlingen, maar er is ook een groot
maatschappelijk belang voor de samenleving die moet kunnen berusten op een sterke kennisbasis. Het
kennisniveau van een samenleving is de belangrijkste bron voor duurzame welvaartsgroei.
Het onderwijs wordt steeds voor nieuwe opgaven gesteld. De doelgroep van leerlingen is veel diverser
geworden in achtergrond, en in wat er van huis uit wordt meegegeven. De leerlingen zijn gewend te
multitasken, en hebben niet meer de attention span om een hele dag frontaal klassikale instructies te
verwerken (als dat al ooit een ideale onderwijsvorm was). Daarbij vraagt ook de arbeidsmarkt om
andere vaardigheden dan de arbeidsmarkt van jaren geleden. Een leven lang leren wordt noodzaak,
bijna iedere baan brengt eisen op het gebied van technologische kennis met zich mee.
Het belang van onderwijs in onze kennissamenleving kan niet worden overschat. Door het toegenomen
vervoer en transport zijn geografische eigenschappen (ligging, natuurlijke grondstoffen) slechts
beperkt van belang bij de productiviteit van een samenleving (immers alles kan verscheept worden,
van elders komen). De kracht van een samenleving ligt daarom in innovatie. Die is volledig
afhankelijk van goed opgeleide mensen, van vakmensen uit het middelbaar beroepsonderwijs, en
daarnaast voldoende mensen die hoger onderwijs genoten hebben.
‘Terug naar vroeger’ kan dus nooit zomaar het antwoord zijn op onderwijsvragen. Er moet goed
rekening worden gehouden met de omstandigheden en mogelijkheden van nu (denk aan nieuwe media
en digitaal lesmateriaal). Deze moeten maximaal worden gebruikt.
Jongeren de kans geven het uiterste uit zichzelf halen stelt hoge eisen aan de school. De leraren moeten
van hoog niveau zijn, de talenten van de jongeren moeten snel worden herkend, de school moet een
veilige en stimulerende omgeving zijn.
Allereerst een uitgangspunt dat voor mij van belang is bij het voeren van het onderwijsbeleid. Daarbij

gaat het dus nog niet om een inhoudelijk doel, maar om de houding waarmee ik als minister van
Onderwijs tegen het onderwijs aankijk. Voorop staan dienstbaarheid en een zekere bescheidenheid
tegenover de mensen die het werk doen. Onderwijs is primair een interactie tussen de leraar en de
leerling (of student), gecombineerd met eigen activiteit van de leerling. Het is niet de overheid die
dient voor te schrijven in detail, of zelfs maar in grote lijnen, wat er in die interactie gebeurt. Veeleer is
de overheid voorwaardenscheppend, ondersteunend. Slechts in extreme gevallen, bijvoorbeeld daar
waar de kwaliteit van het onderwijs in gevaar komt, past het de overheid direct in te grijpen. Onderwijs
wordt in de klas gegeven, het beleid is ondersteunend en faciliterend.
Er zijn drie lijnen aan te wijzen in het beleid dat we als bewindspersonen van OCW voeren. Het gaat
hierbij om:
1. ruimte voor professionals;
2. meer structuur;
3. het verhogen van het ambitieniveau in alle delen van het onderwijs.
Ons beleid en onze uitgangspunten sporen goed met de aanbevelingen van de commissie-Dijsselbloem
en de commissie-Meijerink. Deels komt dat doordat we ons baseren op de uitkomsten van deze
commissies. Maar ik denk dat het vooral ook zo is dat de conclusies van die commissies net als de
opvattingen van de bewindspersonen op OCW te zien zijn als gemeenschappelijke reactie op wat
voorafging in de afgelopen dertig jaar onderwijsbeleid en -praktijk.
1. Ruimte voor professionals
Onderwijs is niet van de besturen en niet van de overheid. Onderwijs is in de eerste plaats van
leerlingen, ouders en leraren. Door de grote politieke aandacht voor stelseldiscussies en de snelle
(bestuurlijke) schaalvergroting is dat teveel uit beeld geraakt. Dit kabinet brengt hierin een correctie.
Onze zienswijze heeft zich direct vertaald in hernieuwde en grote aandacht voor de leraren. Niet alleen
omdat er grote tekorten aan leraren dreigen, maar ook omdat het beroep van leraar een herwaardering
verdiende.
Bij het aantreden van het kabinet is onmiddellijk een commissie aan het werk gezet om aanbevelingen
te doen. Binnen enkele maanden lag het rapport er, enkele maanden later was het actieplan van het
kabinet gereed, inclusief een budget van meer dan één miljard euro structureel extra (waarvan
tweederde binnen deze kabinetsperiode wordt gerealiseerd). In onderhandelingen met de veldpartijen
(schoolbesturen, vakbonden en besturenorganisaties) hebben we dat plan vervolgens in een convenant
uitgewerkt.
Nadruk ligt op salarisverbetering door snellere carrièrelijnen, hogere inschaling op basis van onder
meer hogere opleiding of andere competenties en een scholingsfonds (dat intensief wordt gebruikt). Er
wordt ook gewerkt aan een betere medezeggenschap en aan verankering van de professionele positie
voor de leraar.
Het gaat bij dit alles niet alleen om de positie van de leraar in de school. Ook in het beleid geven we
docenten een grotere stem. Via de officiële overleggen, maar ook met ontmoetingen, dinergesprekken,
werkbezoeken en digitaal debat.

De afgelopen decennia hebben in het onderwijs een enorme schaalvergroting laten zien. Die is ingezet
met nadrukkelijke steun vanuit de politiek, en had (onder meer) als doel een verbeterde efficiëntie.
Ongetwijfeld heeft dat positieve effecten gehad. Negatief is echter dat het bestuur steeds verder van de
werkvloer af is komen staan, en dat docenten, ouders en leerlingen steeds minder het gevoel hebben
dat het “hun school” is. Daarmee is hun ruimte verkleind om de school te kiezen of zo in te richten
zoals zij dat willen, terwijl die ruimte van nature bij het onderwijs hoort.
Mijn uitgangspunt is dat een school zo groot zou moeten zijn als noodzakelijk is voor een goede
bedrijfsvoering en dat hoe dan ook per vestiging de menselijke maat zorgvuldig in acht moet worden
genomen. Een uitgebreide brief over de menselijke maat hebben beide staatssecretarissen en ik u
onlangs gestuurd.

Menselijke maat
Met de brief over de menselijke maat markeren we een nieuwe richting in het denken over
schaalgrootte. De overheid stimuleerde schaalvergroting, waardoor de menselijke maat in het
onderwijs onder druk is komen te staan. Het kabinet wil daarom een fusietoets invoeren. Daarnaast
komt er een verkenning naar de wenselijkheid en de juridische en financiële gevolgen van het
vergemakkelijken van uittreden uit een instelling.
Lerarenbeurs
Dankzij de lerarenbeurs kunnen leraren zelf regie voeren op hun eigen professionalisering. Die blijkt
in een grote behoefte te voorzien: in de eerste inschrijftermijn zijn 5000 beurzen aan leraren
toegekend. Als een leraar zich verder wil (op)scholen, bijvoorbeeld door een tweede bachelor of een
master te doen, dan kan hij éénmaal in zijn loopbaan tot maximaal 3.500 euro een beroep doen op de
lerarenbeurs. Bovendien kan zijn school een tegemoetkoming krijgen, wanneer de leraar studieverlof
krijgt.
De leraar als professional
De leraar moet weer aangesproken worden op zijn professionaliteit. Dat betekent dat hij niet alleen
wordt ingezet als ‘uitvoerder’ van onderwijs, maar ook - met zijn team - aan het stuur staat bij het
ontwerpen van het onderwijskundige beleid van de school. Die ‘professionele ruimte’ voor de leraar
leggen we vast in de onderwijswetten.

Salarisverbetering van leraren
2.Met
Structuur
sociale partners in het funderend onderwijs is afgesproken, en inmiddels in de cao’s
Een
tweede lijndat
vanleraren
het beleid
de strengheid
hetoponderwijs.
Simpelweg
gaat hetbiedt
om het
vastgelegd,
er inbetreft
de komende
jaren van
flink
vooruit gaan.
Die impuls
perspectief
op
behoud
van
docenten
voor
het
onderwijs,
en
stelt
scholen
beter
in
staat
opkant
de
kiezen van positie tussen twee uitersten (die allebei in zuivere vorm niet voorkomen): aan de ene
externe
arbeidsmarkt
te andere
werven.
Dehet
loonsverbetering
varieert
leraar
en isis mede
het
instructiemodel,
aan de
kant
ontplooiingsmodel.
Bij hetper
eerste
model
het uitgangspunt
afhankelijk
van
bijvoorbeeld
opleiding,
regio,
krapte
op
de
arbeidsmarkt
en
functiezwaarte,
dat de school (of docent) weet wat een kind zou moeten weten en kunnen, en dat de school een
maar zal zeker
2 procent
bedragen.van
Opdie
termijn
de loonsverbetering
voor
eenis het
programma
uitvoert
om de overdracht
kenniskan
te realiseren.
Bij het tweede
model
substantieel
deel
van
de
leraren
oplopen
tot
circa
20
procent
op
jaarbasis.
uitgangspunt dat elk kind van alles in zich heeft en dat het onderwijs dienend is bij het ontdekken en
ontplooien van die gaven. In grote lijnen denk ik dat de nadruk te sterk naar de kant van de
ontplooiing is gegaan, en te weinig naar de kant van de instructie. Hoe dan ook mag er nooit gewerkt
worden vanuit de gedachte dat kennisoverdracht iets is van het verleden, en dat kinderen maar moeten
leren om (met behulp van het internet) zelf hun kennis te vergaren.

Die nadruk op resultaat, op goede instructie voor leerlingen, leggen we vooral bij de zogenoemde
basisvaardigheden: rekenen en taal. Daarbij weet elke leerling, leraar en ouder precies wat gekend en
gekund moet worden op welke leeftijd en op welk opleidingsniveau. Door te denken vanuit
doorlopende leerlijnen, door duidelijke referentieniveaus af te spreken en goed te testen, versterken we
de kennis van leerlingen. Zonder beheersing van het rekenen of de taal kan niet verwacht worden dat
leerlingen een succesvolle schoolloopbaan doorlopen. We moeten weg van de vrijblijvendheid.
We leggen bijzondere nadruk op rekenen en taal, maar ook op onderdelen van primaire kennis van de
wereld om ons heen, zoals de canon van de geschiedenis. Veel mensen hebben maar eenmaal in het
leven de gelegenheid om, onbezorgd door andere beslommeringen van werk of gezin, die kennis en
vaardigheden goed aan te leren, en dat is het funderende onderwijs. Die kans moet gegrepen worden.
Hierbij past ook de aanscherping van de examens van het voortgezet onderwijs waarover
staatssecretaris Van Bijsterveldt u onlangs heeft geschreven. Deze nadruk op basisvaardigheden is
vooral belangrijk voor groepen leerlingen die niet in de bevoorrechte situatie verkeren dat ze thuis
ouders hebben die goed onderwijs genoten hebben en die elke achterstand onmiddellijk herkennen.
Die ouders nemen vervolgens het initiatief en hebben de middelen om met eigen inzet of bijscholing
de achterstand te herstellen. Bij kwetsbare groepen gebeurt dat niet en daarom is instructie van het
grootste belang. Zij krijgen niet altijd een tweede of derde kans.
We versterken de structuur in het hele onderwijsstelsel, ook in het hoger onderwijs. Ik wil aankomende
studenten veel nadrukkelijker laten nadenken over hun vervolgstappen. Dit kan door intakegesprekken
te houden vóór de studie begint, of door specialisatie binnen of na een breed eerste jaar. Bewust kiezen
wordt verder gestimuleerd doordat in de toekomst studenten eerst hun bachelor gehaald moeten
hebben voor ze aan de masterstudie kunnen beginnen. Het hoger onderwijs is een plek waar iets van
instellingen en studenten mag worden gevraagd. Zo moet het aantal contacturen omhoog, zijn eisen
gesteld aan het taal- en rekenniveau op de pabo’s en worden de eisen voor het eindexamen verscherpt.
De overheid heeft niet alleen een rol in het definiëren van kaders en grenzen, maar ook in het bewaken
ervan. Scholen zijn vrij in hun opvattingen over didactiek en aanvullende taken, maar scholen zijn niet
vrij om kwaliteitsnormen los te laten. Als dat gebeurt, treedt de overheid via de inspectie op. Om
onnodige regeldruk te voorkomen, maar wel krachtdadig te kunnen ingrijpen, hebben we het
proportionele toezicht ingevoerd. Méér toezicht op zwakke en zeer zwakke scholen, meer vertrouwen
voor goed presterende scholen.
Bij de benodigde nadruk op structuur, kennisoverdracht en basisvaardigheden moeten we waken voor
retro-romantiek. ‘Vroeger was alles beter,’ kan het antwoord op nieuwe problemen niet zijn. De
leerlingen zijn immers veranderd, de arbeidsmarkt stelt andere eisen. Tenslotte hebben decennia
onderwijskunde informatie en inzichten opgeleverd over verbeterde onderwijsmethoden. De
doelstelling van een modern onderwijsbeleid kan daarom nooit zijn dat alles ‘terug naar af’ moet.

Proportioneel toezicht
Een goede kwaliteit van het onderwijs is nodig om de ontwikkeling van de talenten van elk kind
mogelijk te maken. Toezicht is een essentieel onderdeel van kwaliteitsborging, maar moet het

onderwijs niet te zwaar belasten. Daar waar de inspectie geen risico’s signaleert zal sprake zijn van
weinig toezicht. Daar waar de inspectie veel risico’s signaleert zal het toezicht intensief zijn, zoals bij
zeer zwakke scholen. Het onderwijs heeft en verdient ons vertrouwen.
Taal en rekenen
Het taal- en rekenonderwijs binnen de verschillende onderwijssectoren sluiten nog onvoldoende op
elkaar aan. Hierdoor ontstaan flinke drempels in de overgang van de ene naar de andere
onderwijssector. Om duidelijke doorlopende leerlijnen voor taal en rekenen mogelijk te maken heeft
de commissie-Meijerink referentieniveaus voor taal en rekenen opgesteld. De niveaus worden in weten regelgeving vastgelegd. Ook voor de lerarenopleidingen worden gezamenlijke eindtermen en
toetsen vastgesteld.
Verscherpte exameneisen
Met de aanscherping van de examens voor voortgezet onderwijs wordt de kwaliteit verhoogd.
Leerlingen zullen gestimuleerd worden beter hun best te doen om zich de stof eigen te maken. De
kansen in het vervolgonderwijs nemen dan toe. Dit secundaire effect zal op de leerling alleen maar
positieve effect sorteren. Scholen krijgen de tijd zich op de nieuwe lijn voor te bereiden. De nieuwe
normen gaan in bij de examens in 2012.

Kennisbasis
Meer
contacturen
pabo’s
3.Hogescholen
Meer
ambitie
in
het
onderwijs krijgen
Het
niveau
van
lerarenopleiding
mag
nietgeld
ter discussie
Staatssecretaris
Van ca. €
ende
universiteiten
extra
(in totaalstaan.
oplopend
naar structureel
Bijsterveldt
heeft
met de lerarenopleidingen
afgesproken
datinternationale
zij een
(incl.
123
mln.)heeft
van
dit gigantisch
kabinet
om
de onderwijskwaliteit
te verbeteren
en kennisbasis
meeroriëntatie,
studenten
naar
Nederland
een
voordeel
door de lange
traditie
van
hard
normering)
per
vak
ontwikkelen,
een
leraar
die iszijn
opgeleid
in Leeuwarden
over
een
diploma
te leiden.
Met de VSNU
de op
HBO-raad
afspraken
gemaakt
over
wat
de
werken,
creativiteit
en artisticiteit,
eenzodat
openenblik
de wereld,
ondernemingszin
en initiatief.
Alleen
dezelfde
kennis
en
vaardigheden
beschikt
als
een
leraar
die
is
opgeleid
in
Tilburg.
besteding
van
dat
extra
geld
concreet
moet
opbrengen.
Een
indicator
daarbij
is
het
aantal
als die traditie kan worden gekoppeld aan onderwijs van hoog kwalitatief niveau is een volgende
contacturen.
Datdemoet
omhoog.
generatie
klaar om
wereld
aan te kunnen. Onderwijs heeft dan ook voor de kabinet een zeer hoge
Door
leraren
zelf
onderhouden
open
source
prioriteit. Nooit eerder heeft een kabinet
zoveel
geldlesmateriaal
uitgetrokken voor onderwijs. Dat betekent ook
Leerlingen
moeten
voldoende
onderwijstijd
van
goede
kwaliteit
krijgen
omworden
de lesstof
te
‘Wikiwijs’
is
een
project
dat
leraren
de
kans
biedt
zelf lesmateriaal
ontwikkelen,
in de
dat de prestaties omhoog moeten. Door het hele onderwijsstelsel
mag meer te
ambitie
getoond.

leren
laatste jaren zagen
weeen
echter
dat teveel leerlingen
te kunnen
weinig onderwijs
vorm beheersen.
van digitaleDe
schoolboeken.
Dankzij
Wikipedia-achtige
aanpak
ze die
kregen.
Datelkaar
hebben
we aangepakt
door strenger
toe te zien
op de naleving
van de
samen met
uitwerken,
aanscherpen,
verbeteren,
aanvullen,
actualiseren.
Zo ontstaan
De
talenten van De
ieder
kind verdienen
ontwikkeling,
op welk
dat talent
ligt enCornielje,
welk
urennormen.
Commissie
onder
voorzitterschap
vanook
de heer
leermiddelen
voor
een brede Onderwijstijd,
variëteit
aan leerlingen
enterrein
docenten,
gemaakt
door op
leraren
en
moment
dat ook
tot ontwikkeling
komt.
Hier speelt
beroepsonderwijs een cruciale rol. Ongeveer
presenteert
volgende
week
(16dagelijkse
december)
haarhet
aanbevelingen.
voor leraren,
geworteld
in de
lespraktijk.

zestig procent van de leerlingen gaat naar het vmbo. Het vmbo moet weer een schoolsoort worden
waar
met trots over wordt
gesproken,
alle leerlingen zich veilig, gewaardeerd en uitgedaagd
Intake-gesprekken
in het
Hoger waar
Onderwijs
weten.
Voor
de
meeste
leerlingen
op
de
meeste
scholen
is dat studiekeuzegesprekken
al zo, maar er kan nog veel
winst worden
We willen mogelijk maken dat aankomende
studenten
voeren,
voor
gehaald.
ze beslissen om aan een studie te beginnen. Om te onderzoeken hoe het aanbieden van

studiekeuzegesprekken binnen instellingen georganiseerd kan worden, voert SURF in
opdracht
van isOCW
hetgeïnvesteerd
programmain‘Intakegesprekken:
good
practices’
uit.speciaal
Daarvoor
is €
De
laatste jaren
al veel
maatwerk op het vmbo
en het
voorgezet
onderwijs,
6,5
ton
beschikbaar.
al moet nog een lange weg worden afgelegd voordat bijvoorbeeld ook voor alle zorgleerlingen een
passende omgeving is bereikt en een duurzame plek in vervolgonderwijs en/of op de arbeidsmarkt is
gerealiseerd. Dat betekent niet alleen leerwegen met een stevige theoretische component, maar ook –
in combinatie met mbo-opleidingen – vakscholen voor leerlingen met vooral een praktische oriëntatie.
Maar dan wel vakscholen van hoog niveau, dus met volle inzet van het bedrijfsleven dat goede
vaklieden dringend nodig heeft. Dat levert uiteindelijk mensen op die een vak goed beheersen,
waardoor ze zelfvertrouwen krijgen en maatschappelijke waardering oogsten.
Een belangrijke ontwikkeling die getalenteerde mbo’ers meer ontwikkelings-mogelijkheden geeft, is

de ‘Associate Degree’. In combinatie met werk kunnen mbo’ers hier doorstuderen op hbo-niveau,
zonder dat ze direct voor een vierjarige opleiding hoeven te kiezen. Het is een opleidingsvorm
waarvan we denken dat die van waarde voor de arbeidsmarkt zal zijn. De evaluatie van de lopende
pilots moet hierover uitsluitsel geven.
Het verhogen van het ambitieniveau betekent ook dat het aantal leerlingen dat hoger onderwijs volgt,
moet groeien. Dat kan, want lang niet alle leerlingen die het hoger onderwijs kunnen bereiken, halen
dat ook. Vooral bij leerlingen uit achterstandssituaties gaat veel potentieel verloren. De beste manier
om achterstanden te bestrijden is vroeg investeren, bijvoorbeeld via vroeg- en voorschoolse educatie.
Staatssecretaris Dijksma streeft ernaar alle doelgroepkinderen met vroeg- en voorschoolse educatie te
bereiken. Maar dan nog zullen er leerlingen zijn wier talent zich later ontwikkelt. We investeren in een
toegankelijk en kwalitatief hoogwaardig systeem van kinderopvang, in crèches en peuterspeelzalen.
Immers, zowel de kinderen als de samenleving zijn gebaat bij een goede start van hun ontwikkeling.
Een groeiend aantal leerlingen volgt het hbo na voltooiing van het mbo. Vaak zijn dit leerlingen wier
talent laat ontdekt of ontwikkeld is. De route naar het hbo duurt voor hen drie jaar langer. Dat is een
teken van doorzettingsvermogen en ambitie dat moet worden gekoesterd. Het zijn immers leerlingen
die een extra overstap maken, via vmbo naar mbo naar hbo. Omdat ze op overstapmomenten
kwetsbaar zijn voor schooluitval of verkeerde verwachtingen, wil ik in de scharnierpunten van ons
onderwijsstelsel investeren. Het helpt daarbij om te denken en handelen in termen van
overgangsperiodes, in plaats van overgangspunten. Voor de overgang van vmbo naar mbo is het
onderwijs daar volop mee bezig. Ook voor de overstap van mbo naar hbo worden initiatieven
ontwikkeld, die we de komende jaren nog verder zullen verkennen. Dat is nodig, de overstap van mbo
naar hbo blijkt moeilijk. Bijna de helft van deze studenten haalt de eindstreep niet. Dat is frustrerend
voor de betrokken studenten, en een verspilling van talent. Het ontbreekt niet aan ambitie, maar wel
aan een goede aansluiting. Hierbij geldt: zonder goede steun is het uitspreken van ambitie een valse
belofte.
Hoe belangrijk onderwijs ook is voor de economische ontwikkeling, leerlingen zijn meer dan
toekomstige arbeidskrachten. De school is ook een plek om enthousiasme voor kunst te ontdekken, aan
lichaamsbeweging te doen en kennis te nemen van delen van de maatschappij waarmee je niet
automatisch in aanraking komt. Om die reden investeert het kabinet in de maatschappelijke stage, en
maakt het werk van cultuurparticipatie. Kunst en cultuur verruimen de horizon, bieden mogelijkheden
om ook buiten je eigen leef- en denkwereld te treden en leggen zo een basis voor ambitie.
Meer ruimte voor de professionals, een sterkere structuur gecombineerd met een hoog ambitieniveau.
Dat zijn de lijnen van waaruit wij werken, in de overtuiging dat leerlingen en leraren meer willen en
aankunnen. En in de wetenschap dat de samenleving dat ook van hen vraagt.

Experimenten met de VMBO/MBO aansluiting
Dit schooljaar zijn 19 vmbo-scholen en mbo-instellingen gestart met de leergang vmboLijnen
de toekomst
mbo2naar
(VM2).
In dit experiment worden de bovenbouw van de opleiding vmbobasisberoepsgerichte
leerweg
samengevoegd
met graag
een opleiding
mbo-niveau
Daardoor
Tenslotte
wil ik in deze brief
vooruitblikken.
Ik voldoe
aan de vraag
vanuit uw 2.
Kamer
om in
ontstaat
een nieuwe
beroepsopleiding
leerlingen
niet op
over
te enkele
meer
bespiegelende
zin geïntegreerde
naar de toekomst
te kijken. Daarbijen
is hoeven
het helder
dat dit kabinet
geen
stappen.
Ze
krijgen
op
één
locatie
les,
met
één
pedagogisch-didactische
aanpak,
en
één
wijze vooruit kan en wil lopen op keuzes die toekomstige kabinetten zullen maken. We willen richting
teamaan
vmboen mbo-docenten.
Dede
verwachting
is dat
de kans
wordt vergroot dat
leerlingen
geven
de plannen
en wensen voor
toekomst, geen
concrete
beleidsvoornemens
formuleren.
een startkwalificatie halen (diploma op minimaal mbo-niveau 2) en de kans op voortijdig
schooluitval wordt verkleind. Experimenten moeten hier verdere duidelijkheid over
verschaffen.
Vakscholen en -colleges

Met de start van dit kabinet is een meerjarenprogramma afgekondigd om het beroep van leraar te
versterken. In de school, maar ook op de arbeidsmarkt. Het is duidelijk dat dit niet bij de inzet van
enkele jaren kan blijven. Ook volgende kabinetten zullen onverkort aan de herwaardering van het
beroep moeten werken.
Nederland heeft als perspectief dat 50% van onze beroepsbevolking hoger onderwijs moet hebben
afgerond. Hoewel we op de goede weg zijn, zijn we er nog niet. Om deze aantallen te bereiken, zal het
onderwijs nog meer dan nu in staat moeten zijn ook jongeren met achterstanden tot een einddiploma in
het hoger onderwijs te krijgen. Dat vraagt om hogere kwaliteit over de hele breedte van het hoger
onderwijs. En het vereist veel minder uitval ‘onderweg’ naar het hoger onderwijs, of een leerling nu
via het mbo of het havo/vwo gaat.
Al eerder schreef ik dat een jongere die via het mbo het hbo haalt, er aanzienlijk langer over doet. Het
is niet verstandig het onderwijsstelsel zo in te richten dat de lange route voor steeds meer jongeren de
meest waarschijnlijke route is. De vraag die bij internationale vergelijkende analyses dan ook steeds
opkomt, is of ons stelsel niet op te vroege selectie gebaseerd is: van jongeren met een achterstand is op
elfjarige leeftijd lang niet altijd het potentieel zichtbaar. In verschillende rapporten en adviezen hebben
onder meer de OESO, de Onderwijsraad en – binnenkort - het CPB over dit vraagstuk hun licht laten
schijnen. Ik zal een onderzoek laten verrichten waarin deze publicaties, samen met de opvattingen die
in het onderwijsveld zelf leven, worden samengevoegd. Ik zal uw Kamer daarover informeren.
Wij hebben ons tot doel gesteld het aantal voortijdige schooluitvallers te halveren. Dat zou een
prestatie van formaat zijn voor het onderwijs. We lijken hiervoor op koers te liggen, hoewel er nog
veel werk verzet moet worden door scholen, gemeenten en maatschappelijke organisaties om de
ambities waar te maken. De vraag tot hoever de schooluitval kan worden teruggedrongen staat nog
open. Het aantal voortijdig schoolverlaters tot nul terugdringen lijkt niet mogelijk. Er is altijd een
groep jongeren voor wie een startkwalificatie onbereikbaar blijft.
Daarbij komt dat veel schooluitval eerder als maatschappelijk uitval moet worden gekenschetst. Het
zijn jongeren met gezins-, financiële-, gezondheids- en schoolproblemen. Pieter Winsemius heeft hen
in zijn Kohnstamm-lezing de ‘overbelasten’ genoemd. Schooluitval is een gevolg van een veel breder
probleem dat dan ook niet alleen op de school kan worden opgelost. In een aantal steden loopt voor
deze jongeren belangrijke experimenten, waar komende kabinetten de vruchten van zullen plukken.
Het onderwijs is een zeer publieke sector. Scholen maken geen winst. Er is geen verplichte
ouderbijdrage, de salarissen aan de top houden we binnen de perken. Toch is ook het onderwijs niet
immuun voor de maatschappelijke druk, die wordt veroorzaakt door burgers die zich als consument
opstellen. Ze willen het allerbeste product en zijn bereid daar fors voor te betalen. Dat is ouders niet te
verwijten: wie wil immers niet het beste voor zijn of haar kind als je het kan betalen? Maar wanneer is
het beste nog niet goed genoeg? In de ‘randen’ van het onderwijssysteem zien we hier de gevolgen
van. Het aantal particuliere scholen is klein maar groeit. Er komt steeds meer huiswerkbegeleiding op
commerciële basis, net als private testinstituten en studiekeuzeadviesbureaus. Het is nog relatief
gering, maar als het doorzet, stelt dit het onderwijsveld weer voor nieuwe vragen. Hoe kan de geboden
kwaliteit zo hoog worden, dat ouders niet de behoefte krijgen te gaan shoppen? Zijn er methoden om
de kwaliteiten van particuliere aanbieders van onderwijs (ondersteuning) te incorporeren?

Om beter voorbereid te zijn op deze discussie zal ik een onderzoek starten naar de omvang van het
private geld in het onderwijs, de ontwikkeling daarvan, en de mogelijke impact op het onderwijsstelsel.
Het zijn vragen die op een gedegen antwoord wachten. Maar misschien ontstaan er wel nieuwe
uitdagingen. Het onderwijs is nu eenmaal een terrein dat maatschappelijke veranderingen direct ervaart
en opneemt. Veranderingen in de bevolking, in de technologie, de wetenschap, vinden snel hun weg
naar de klas.
Los van deze mogelijke nieuwe kwesties: de in gang gezette ontwikkelingen (zoals leraar centraal,
versterking van de structuur en kennis, menselijke maat, versterking beroepsonderwijs) zullen beslist
meer dan één kabinetsperiode moeten worden doorgezet om daadwerkelijk hun beslag te krijgen.

De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H.A. Plasterk