Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

29 614

Grondrechten in een pluriforme samenleving

Nr. 22

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES, VAN JUSTITIE, EN VOOR WONEN,
WIJKEN EN INTEGRATIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 januari 2010
Onlangs ontving uw Kamer van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) een notitie over actuele trends en ontwikkelingen ten
aanzien van het salafisme in Nederland.1 In deze brief reageren de ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Justitie en de minister
voor Wonen, Werken en Integratie op deze notitie. Na publicatie van de
wegwijzer façadepolitiek is aan uw kamer ook toegezegd om een verdiepingsslag hierop te geven en het salafisme nader te duiden. Met deze
brief doet het kabinet de toezegging gestand door verschillende stromingen binnen het salafisme te duiden en aan te geven hoe het kabinet
daar tegenover staat. Daarmee is voldaan aan de toezegging.
Samenvatting AIVD notitie
In de notitie geeft de AIVD aan dat de groei van de salafistische beweging
in ons land momenteel stagneert. De aantrekkingskracht van het salafisme
op potentieel ontvankelijke moslims is afgenomen en daarmee lijkt een
deel van de voedingsbodem voor radicalisering te zijn verdwenen. Voor
alle salafistische centra geldt inmiddels dat personen die te liëren zijn aan
extremisme of terrorisme, geweerd worden. Het propageren van een
jihadistisch gedachtegoed wordt niet langer getolereerd, waardoor
gewelddadige geluiden langzaam maar zeker uit de salafistische
moskeeën zijn verdwenen.

Weerstand en tegenkracht: Actuele trends en
ontwikkelingen ten aanzien van het salafisme
in Nederland; AIVD, 2009; kamerstuk 29 924,
nr. 45.
2
Zie de AIVD-publicatie Radicale dawa in
verandering, 2007.

De oorzaak van deze verandering kan deels gezocht worden in het
publieke debat (de schijnwerpers werden veelvuldig gericht op imams en
andere woordvoerders, die publiekelijk werden aangesproken op hun
standpunten), in het overheidsbeleid (burgemeesters en andere bestuurders spreken moskeebesturen aan op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid), maar vooral ook in de toegenomen weerstand binnen de
Nederlandse moslimgemeenschap tegen radicale islamitische boodschappen (de zogenoemde radicale dawa)2. Moslims spreken zich, zo stelt

KST140537
0910tkkst29614-22
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 614, nr. 22

1

1

de AIVD, op lokaal en nationaal niveau steeds vaker uit tegen antiintegratieve en onverdraagzaam isolationistische boodschappen die
uitgaan van sommige salafisten.
De AIVD meent wel dat het salafisme, ondanks deze positieve ontwikkeling, een beweging blijft die een polariserende invloed kan hebben op de
samenleving. Er is nog wel sprake van een anti-integratief gedachtegoed
dat soms kan leiden tot onverdraagzaam isolationisme en in het meest
ernstige geval tot het ontstaan van een parallelle samenleving. De stagnatie van de groei van de salafistische beweging is bovendien een recent
verschijnsel en het is nog onzeker of deze ontwikkeling zich op langere
termijn zal doorzetten. Aandacht en waakzaamheid vanuit de overheid en
de Nederlandse samenleving blijven dan ook van belang, aldus de AIVD.
Gewaakt moet worden voor zowel een onderschatting als een overschatting van de problematiek. Ongenuanceerde reacties kunnen het
vertrouwen tussen groepen in de Nederlandse samenleving schaden. Om
dat vertrouwen tussen groepen te herstellen, is het advies van de AIVD
om de interactie met de salafistische gemeenschap te continueren en haar
indien mogelijk te betrekken bij initiatieven die gericht zijn op het bevorderen van integratie en sociale cohesie.
Toelichting Bewindspersonen
Als bewindspersonen betrokken bij de beleidsterreinen van terrorisme,
radicalisering, polarisatie en integratie willen wij hier de genuanceerde
reactie geven op deze ontwikkelingen waar de notitie van de AIVD om
vraagt. Voorts beschrijven we het beleid dat het kabinet ten aanzien van
het fenomeen salafisme uitvoert.
We baseren onze reactie op de notitie van de AIVD en voorgaande studies,
maar ook op enkele empirische onderzoeken die recent zijn opgeleverd en
op gesprekken met gemeenten die een salafistische gemeenschap
kennen.1 Het is daarbij van belang te bedenken dat de focus van de AIVD
zich logischerwijs richt op dàt deel van het salafisme dat (potentieel) een
bedreiging vormt voor de Nederlandse democratische rechtsorde.

1

Moors, H. en Jacobs, M. Aan de hand van de
imam. Integratie en participatie van orthodoxe
moslims in Tilburg-Noord, 2009. De Koning,
M. Zoeken naar een zuivere Islam, 2008.

Uit bovenstaande onderzoeken en gesprekken wordt duidelijk dat het
salafisme een verzamelterm is voor een aantal ultraorthodoxe substromingen binnen de islam. Zij hanteren allemaal dezelfde «methode» voor
het benaderen van de islamitische bronteksten en het vertalen ervan naar
de dagelijkse beleving. Deze substromingen zijn het redelijk met elkaar
eens op de hoofdpunten van de geloofsleer en de praktisering daarvan.
Het complexe van het ontwikkelen van een overheidsvisie op de salafistische bewegingen is dat verschillende groepen en individuen zich
beroepen op de salafistische methode, maar tot verschillende conclusies
komen, vooral waar het gaat om politieke en sociale voorkeuren. Dit is
overigens niet anders dan in de meeste andere orthodoxe geloofsgemeenschappen. Ook daar bepalen gedeelde theologische uitgangspunten
en gedragsvoorschriften niet noodzakelijkerwijs de politieke meningen of
sociale gedragingen van de gelovigen. Bovendien is er altijd verscheidenheid in de daadwerkelijke vertaling van leerstellingen naar de praktijk, ook
al wordt een ideaal mondeling beaamd. Er zijn gewelddadige extremisten
(jihadisten) die zich beroepen op de salafistische methode. Anderen, die
zich ook beroepen op de salafistische methode, bestrijden juist de rekruteringspogingen van deze gewelddadige extremisten. Weer anderen die de
methode zeggen te volgen prediken isolatie en afzijdigheid, terwijl
anderen zich juist maatschappelijk inzetten. Uiteraard is het mogelijk een
smallere bandbreedte van meningen en gedrag te definiëren, maar het
blijft een spectrum.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 614, nr. 22

2

Deze nuancering betekent niet verslapping, maar juist een verscherping
van het overheidsbeleid. Hier wordt uiteengezet welke specifieke zorgen
er zijn over salafistische uitingen en hoe het kabinet die zorgen heeft
belegd.
Orthodoxie
Het is niet aan de overheid te bepalen wie echte salafisten zijn, of welke
religieuze standpunten wel of niet juist zijn. De overheid dient neutraal te
zijn in godsdienstzaken en volstaat met het erkennen dat er een ultraorthodox islamitisch spectrum is dat als salafisme bekend staat. Dit kabinet
ziet wel voor zichzelf een rol om zich uit te spreken tegen gedragingen die
haaks staan op de door dit kabinet uitgedragen kernwaarden (denk aan
vrijheid, gelijkheid, pluriformiteit en tolerantie). Daarnaast bestrijdt de
overheid in woord en daad gedrag dat anti-integratief is. Tegen gedrag dat
de grenzen van de democratische rechtsstaat overschrijdt, wordt zonder
pardon opgetreden.
Integratie en rechtsstaat
De rechtsstaat vormt het fundament van de samenleving. Hij vormt ook
het kader voor de integratie van nieuwe Nederlanders. Hij geeft orde aan
de samenleving, bevat regels en biedt bescherming aan burgers. De
rechtsstaat is van én voor iedereen. Het in stand houden van de rechtsstaat vergt zowel inspanningen van de overheid als van de burgers.
Het kabinet stelt voorop dat vrijheid van godsdienst tot de fundamentele
rechten behoort van onze rechtsstaat. De overheid bewaakt het grondwettelijke recht van burgers om hun godsdienst in vrijheid te belijden. Dit
omvat ook het recht om (ultra)orthodox te zijn, naast het recht om afvallig,
ongelovig of onverschillig ten aanzien van religie te zijn.
Dit betekent dat het eenieder vrij staat te geloven en binnen de grenzen
van de rechtsstaat daar ook uiting aan te geven en zich daarnaar te
gedragen. Dit grondrecht vereist echter eveneens respect voor andere
religies en andere gelovigen, maar ook voor hen die niet geloven of
afstand nemen van hun geloof. Dit geeft spanning tussen vrijheid van
meningsuiting en vrijheid van godsdienst.
Ook hier geldt dat de discussie daarover van groot belang is, maar wel in
het teken moet staan van het zoeken naar een oplossing, toenadering of
wederzijds begrip.
De overheid mengt zich niet in godsdienstige opvattingen, maar neemt
wel stelling als kernwaarden en belangrijke verworvenheden worden
bedreigd.1 Zo heeft de Minister voor Wonen, Wijken en Integratie zich
onlangs duidelijk uitgesproken tegen diegenen die ageren tegen gelijke
kansen en behandeling van alle burgers, ook al doen ze dit binnen de
kaders van de wet.2
Polarisatie

1

Zie ook de «Nota Grondrechten in een pluriforme samenleving», TK 2003–2004 29 614,
nr. 2.
2
Minister voor Wonen, Wijken en Integratie,
Integratiebrief, 17 november 2009.

De actualiteit laat zien dat maatschappelijke spanningen kunnen ontstaan
vanwege de verschillen van mening over normen en waarden van salafisten ten opzichte de rest van de samenleving (onder wie niet-orthodoxe
moslims). Verschillen in behoefte aan participatie, begroeting- en
omgangsvormen, en uiterlijkheden kunnen op onbegrip stuiten bij delen
van de bevolking. Grote weerstand ontstaat waar het gaat om het strikt
onderscheid maken tussen de seksen, de anders gelovigen en seksuele
oriëntaties, alsook om de houding die uitgedragen wordt ten opzichte van
de rechtspraak, de overheid en de democratie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 614, nr. 22

3

Sommige salafisten geloven dat zij ongelovigen dienen te haten, dat zij
ongelovigen niet mogen groeten, feliciteren noch vriendschap met hen
mogen sluiten. Deze vorm van religieus beargumenteerde onverdraagzaamheid roept begrijpelijkerwijs weerstand op. Juridisch gezien mogen
burgers intolerant en afzijdig zijn, maar het kabinet mag er ook wat van
vinden. Wij roepen dan ook eenieder op om zich uit te spreken tegen
onverdraagzaamheid.
Tegelijkertijd bepaalt op dit moment de onverdraagzame houding van een
klein aantal salafisten (samen met het extreme geweld gepleegd uit naam
van de islam) ten onrechte voor een belangrijk deel het beeld dat media,
politiek en samenleving hebben van de (orthodoxe) islam. In deze beeldvorming staat «salafisme» gelijk aan extremisme en zou de salafistische
leer de «echte» islam zijn, die alle moslims in beginsel volgen. Deze
beelden leiden tot stereotyperingen van en onverdraagzaamheid richting
(orthodoxe) moslims. Ook tegen deze vorm van onverdraagzaamheid
spreekt het kabinet zich uit.
Democratische rechtsorde
Onder salafisten bestaat overeenstemming dat de ideale samenleving een
islamitische is. Idealiter zou er een rechtsorde zijn die gebaseerd is op hun
versie van islamitisch recht. De zorg, vanuit de leer gerekend, is dat salafisten de democratische rechtsorde zouden ondermijnen. In de praktijk
accepteren salafistische leiders in het openbaar de Nederlandse democratische rechtsorde, al wordt het theocratisch ideaal behouden. Desondanks
is er, zoals de AIVD in zijn notitie stelt, een kleine groep salafisten uit
wiens mond achter gesloten deuren onverdraagzaam-isolationistische en
antidemocratische geluiden worden opgevangen (bijvoorbeeld: stellen dat
de islamitische wet boven de Nederlandse wet staat, moslims aansporen
het contact met ongelovigen te vermijden, of vrouwen een zeer beperkte
bewegingsvrijheid toekennen).1
Deze verschijnselen betreffen echter slechts een kleine groep «preciezen»
binnen de brede groep mensen die zeggen de salafistische methode te
volgen. Onder die brede groep salafisten bevinden zich ook veel «rekkelijken». Bij hen is sprake van zelfbewust maatschappelijk optreden, maar
niet van antidemocratisch activisme.
Er leeft ergernis over de in hun ogen «onzuivere» geloofsbeleving van
moslims en Nederland, frustratie over de maatschappelijke discussie over
de islam of over de buitenlandse politieke situatie. De leer zegt dat een
rechtsorde gebaseerd op sharia de ideale staatsrechtelijke situatie zou
zijn, maar in de praktijk vertaalt dit zich bij de meeste volgelingen niet in
daadwerkelijke verwerping van de democratische rechtsorde.
Het kabinet heeft eerder gesteld dat in Nederland geen plaats is voor
verschillende rechtssystemen.2 De democratische rechtsstaat is en blijft
het enige uitgangspunt voor het Nederlands recht. Wel staat het eenieder
vrij om binnen een organisatie of vereniging – inclusief religieuze organisaties – regels te stellen omtrent het wenselijk gedrag of het afsluiten van
overeenkomsten binnen het desbetreffende samenlevingsverband. Dit
recht wordt begrensd door de wet en de openbare orde. Ook mag er geen
sprake zijn van dwang, ongeoorloofde druk of machtsmisbruik binnen
organisaties of tussen individuen.3
Jihadistisch terrorisme
1

AIVD 2009, opcit.
TK, 30 800 VI, nr. 115.
3
Cf. brief aan de Tweede Kamer over shariarechtbanken, TK 2008–2009 31700 VI, nr. 160.
2

Omdat gewelddadige extremisten (jihadisten) zich beroepen op de salafistische methode en in het verleden in en nabij salafistische centra hebben
geopereerd, is er in het kader van terrorismebestrijding aandacht geweest

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 614, nr. 22

4

voor de bredere salafistische beweging in Nederland. De AIVD stelt dat de
salafistische centra in Nederland op dit moment niet fungeren als
voedingsbodem voor jihadistisch terrorisme. Jihadistische geluiden
worden niet langer getolereerd en radicaliserende jongeren worden
geweerd uit de desbetreffende centra. Dit is uiteraard een positieve
ontwikkeling, die al eerder in verschillende Dreigingsbeelden Terrorisme
in Nederland (DTN) is gecommuniceerd. De consequentie hiervan is wel
dat jihadisten hun toevlucht zoeken tot andere ontmoetingsplaatsen, zoals
het internet of zelfgekozen alternatieve locaties. Gewelddadige radicalisering vindt volgens de AIVD niet of nauwelijks meer plaats binnen de
gevestigde moskeeën. De dreiging van jihadistisch terrorisme gaat dus
niet langer uit van de salafistische centra. Dit betekent dat het georganiseerde salafisme in Nederland niet langer vanuit het oogmerk van terrorismebestrijding onderwerp hoeft te zijn van actief overheidsbeleid.
Vanzelfsprekend betekent dit niet een verslapping op het bestrijden van
het jihadistisch terrorisme. Het nodigt eerder uit tot een verduidelijking en
een verscherping ervan.
Jihadisten beroepen zich op de salafistische methode, gebruiken veelal
dezelfde termen (met extremere invulling) en zijn vaak moeilijk te onderscheiden van salafisten als er niet over specifieke (politieke) twistpunten
gesproken wordt. Het risico blijft bestaan dat, ondanks de inspanningen
van geloofsgenoten en voormannen, kleine aantallen aanhangers van het
salafisme de opgelegde beperkingen ten aanzien van geweld niet (langer)
accepteren en doorradicaliseren naar jihadistische geweldsacceptatie. De
theologische verwantschap van salafisme en jihadisme blijft reden om de
ontwikkelingen van de salafistische beweging goed te blijven volgen,
vooral als de maatschappelijke context dusdanig verandert dat jongeren
gaan twijfelen aan de door de geloofsleer opgelegde actiebeperkingen.1
Binnenkort ontvangt uw kamer een aantal studies dat dieper ingaat op de
ideologie en strategie van het jihadisme alsook op jihadistische netwerken
in Nederland. Vanzelfsprekend ontvangt uw kamer daarbij een nota die de
studies en de hierboven geconstateerde ontwikkelingen rond jihadisme
beleidsmatig zal toelichten.
Beleid
De ontwikkelingen binnen het brede salafistische spectrum zijn dus om
verschillende redenen aanleiding voor overheidsaandacht. Het kabinet
voert een driesporenbeleid ten aanzien van het salafisme, in het kader van
het kabinetsbreed Actieplan Polarisatie en Radicalisering 2007–2011. Uw
Kamer wordt dan ook geïnformeerd over de voortgang van dit beleid
middels de reguliere operationele plannen en voortgangsrapportages van
dit Actieplan. Voor de komende jaren wordt het volgende beleid uitgevoerd ten aanzien van negatieve uitingen van het salafisme.
Spoor 1: Handhaven

1

De geschiedenis leert dat een veranderende
maatschappelijke context grote impact kan
hebben op politiek-religieuze visies. In het
verleden zijn er in het buitenland militante
bewegingen ontstaan vanuit salafistische
hoofdstromen (Egypte, Algerije, Saudi Arabie,
Somalie), maar ook zijn militante geleerden in
andere situaties op het gewelddadig extremisme teruggekomen (Saudie Arabie, Egypte,
Libië).

Vanzelfsprekend blijft de zorg en alertheid bestaan voor de aanwezigheid
van personen die, in de marges van de bredere salafistische beweging,
radicaliseren naar het jihadisme. Dit is in het verleden een reëel gevaar
gebleken en zal met alle beschikbare middelen worden voorkomen en
bestreden.
• Hiertoe wordt in 2010 het contra-terrorismebeleid gecontinueerd waaronder expertiseversterking van professionals betrokken bij de handhaving (politie, gevangenispersoneel, reclassering etc.). Naast de aangekondigde studies en beleidstoelichting wordt uw Kamer hierover

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 614, nr. 22

5

•

periodiek geïnformeerd via de voortgangsrapportages terrorismebestrijding.
Gemeenten die een de-radicaliseringsproject willen opzetten, kunnen
ook in 2010 terecht bij het Rijk voor ondersteuning. De Rijkspartners
ondersteunen met kennisontwikkeling, facilitering van expertmeetings
en gemeentelijke intervisie om concrete casussen te bespreken. Om
gemeenten te ondersteunen in de ontwikkeling en uitvoering van
de-radicaliseringstrajecten (intensieve individuele trajecten) van
jongeren die radicaliseren naar het gebruik van geweld, wordt er een
netwerk van specialisten opgezet.

Spoor 2: Confronteren en delegitimeren bij ontoelaatbare gedragingen en
uitingen
De verholen antidemocratische en extreem onverdraagzame houding van
sommige salafisten baart de overheid zorgen, omdat een dergelijke
houding niet strookt met onze democratische rechtsstaat maar ook omdat
een dergelijk discours een voedingsbodem kan vormen voor verdergaande radicalisering. Als deze beweging aan kracht wint, kan ze op
langere termijn (delen van) de samenleving ontwrichten doordat ze de
tegenstellingen langs etnische en religieuze lijnen kan versterken.
• Om deze trend tegen te gaan, wordt de huidige strategie van confronteren, de-legitimeren en strafrechtelijk handhaven gericht voortgezet,
zodat die strategie niet sleets raakt of contraproductief werkt door een
te ruime keuze van de doelgroep.
• Het Rijk werkt samen met relevante gemeenten om ervaringen uit te
wisselen over hoe om te gaan met vraagstukken omtrent salafisme.
Het Rijk organiseert hiertoe periodieke bijeenkomsten waarbij lokale en
nationale kennis en praktijken worden gedeeld.
• Er komt een «Handreiking Weerwoord» om professionals praktische
handvatten (zowel qua inhoud als methodiek) te geven om op basis
van de democratische waarden een weerwoord te kunnen bieden aan
ongewenste gedragingen of uitingen van jongeren en bij hen zelf
reflectie te kunnen bevorderen (begin 2010 gereed).
• Organisaties of personen met antidemocratische sympathieën of
gedragingen worden, vanuit bescherming van de democratische
rechtsorde, door de overheid (AIVD) in de gaten gehouden.
Spoor 3: Versterken van weerbaarheid en binding
De grondwettelijk verankerde vrijheid van godsdienst en de vrijheid van
meningsuiting staan in Nederland een grote mate van ruimte toe (uitzonderingen betreffen uiteraard haatzaaiing en discriminatie, maar ook
bijvoorbeeld de gedragsregels en beroepsmatige eisen van overheids- en
maatschappelijk instellingen, en ook het (gedeeltelijke) verbod op gelaatsbedekkende kleding). Dit neemt niet weg dat er maatschappelijke
discussie kan worden gevoerd over bepaalde praktijken en dat er waar
nodig grenzen getrokken moeten worden.
• In het periodiek overleg tussen Rijk en gemeenten komt ook aan de
orde of en, zo ja hoe, de salafistische gemeenschap betrokken kan
worden bij activiteiten op het terrein van integratie, emancipatie,
sociale cohesie, sociale hulpverlening etc.
• Daarnaast worden lopende activiteiten (in het kader van het Actieplan
Polarisatie en Radicalisering) gecontinueerd, zoals het tegengaan van
polarisatie, de stimuleringsmaatregelen versterking waarden van de
democratische rechtstaat, de weerbaarheidstrainingen voor jongeren,
en de ondersteuning op maat van professionals, moslimsleutelfiguren,
ouders en jongeren.
• In de integratiebrief van de minister voor WWI maakt het kabinet
duidelijk het niet wenselijk te vinden dat groepen zich onttrekken aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 614, nr. 22

6

de samenleving en worden maatregelen aangekondigd die ontmoeting
en binding tussen groepen stimuleren.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninksrijksrelaties,
G. ter Horst
De minister van Justitie,
E. M. H. Hirsch Ballin
De minister voor Wonen, Wijken en Integratie,
E. E. van der Laan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 614, nr. 22

7