NATIONAAL HANDBOEK CRISISBESLUITVORMING
INHOUDSOPGAVE
I

Inleiding

II

Crisis – begripsomschrijving

III

Crisisbeheersing - bescherming van vitale belangen

IV

Crisisbesluitvorming op ambtelijk niveau

V

Crisisbesluitvorming op politiek-bestuurlijk niveau

VI

Crisisbesluitvorming bij een terroristische dreiging of aanslag

VII

A. Het Nationaal CrisisCentrum (NCC)
B. Het Landelijk Operationeel Coördinatiecentrum (LOCC)

VIII

Het Nationaal Voorlichtingscentrum (NVC)

IX

Juridische aspecten

X

Crises in het buitenland

XI

Nafase

XII

Evaluatie

BIJLAGEN
A
B.

Crisisbeheersingsstelsel op hoofdlijnen
Lijst met afkortingen

Conceptversie TK

1

I.

INLEIDING

1. Het is de taak van de overheid de onafhankelijkheid, integriteit, veiligheid, stabiliteit
en welvaart van de samenleving te verzekeren en te bevorderen. Dat vereist onder
meer dat de overheid crises probeert te voorkomen en dat zij tijdig en adequaat
optreedt als zich toch een crisis voordoet.
2. Het kabinet heeft de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK)
aangewezen als coördinerend minister voor crisisbeheersing. Hij is verantwoordelijk
voor de inrichting, de werking, de samenhang en de integrale aanpak van het
crisisbeheersingsbeleid en het bijbehorende stelsel.
3. Het crisisbeheersingsstelsel is vastgelegd in het voorliggende Nationaal Handboek
Crisisbesluitvorming. Doel van het Handboek is het vastleggen van procedures en
eenduidige coördinatie- en besluitvormingsstructuren op rijksniveau voor de
beheersing van (dreigende) crises. Het is van toepassing op álle (dreigende)
crisissituaties die een interdepartementaal gecoördineerd optreden van de
rijksoverheid vereisen.
4. Met betrekking tot de crisisbesluitvorming ingeval van een terroristische dreiging of
aanslag zijn de ministers van BZK en van Justitie overeengekomen dat het complexe
karakter van een (dreigende) terroristische crisis specifieke voorzieningen vereist
voor de organisatie van de crisisbeheersing. Hierbij is het terroristische karakter van
de daad leidend, maar wordt zoveel mogelijk aangesloten bij de generieke
crisisbeheersingsorganisatie. Voor een nadere uitwerking zie hoofdstuk VI.
5. Het Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming is vastgesteld door de ministerraad.
6. Gewijzigde omstandigheden en inzichten – bijvoorbeeld naar aanleiding van
daadwerkelijke crises of oefeningen - kunnen leiden tot aanpassing van het
Handboek. De minister van BZK doet hiertoe voorstellen aan de ministerraad. Het
Handboek wordt regelmatig geëvalueerd en opnieuw vastgesteld.
7. Het Handboek wordt verzonden aan:
•
•
•
•
•
•
•
•

Ministers en staatssecretarissen
Commissarissen van de Koningin
Burgemeesters
Voorzitters van de veiligheidsregio’s
Voorzitters Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal
Voorzitter van de Algemene Rekenkamer
Voorzitter van de Raad van State
Voorzitters van Veiligheidsberaad, Interprovinciaal Overleg, Vereniging Nederlandse
Gemeenten, Unie van Waterschappen, Raad van Hoofdcommissarissen,
Nederlandse Vereniging voor Brandweer en Rampenbestrijding, Raad van
Geneeskundig Functionarissen.

8. Op basis van het Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming worden specifieke
afspraken met betrekking tot bepaalde crisistypen en de wijze van voorbereiding
gemaakt en vastgelegd in departementale handboeken crisisbesluitvorming.
Conceptversie TK

2

II. CRISIS – BEGRIPSOMSCHRIJVING
1. Onder een nationale crisis wordt in dit Nationaal Handboek verstaan: een
gebeurtenis waarbij de nationale veiligheid (zie hierna hoofdstuk III) in het geding is
doordat één of meerdere vitale belangen worden aangetast en waarbij de reguliere
structuren en/of middelen niet toereikend zijn om de stabiliteit te handhaven. De
structuren van het Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming treden dan in ieder
geval in werking.
2. Op rijksniveau is ieder ministerie zelf verantwoordelijk voor de te nemen
crisisbeheersingsmaatregelen (preparatie, respons en herstel) op het eigen
beleidsterrein en de financiering daarvan. Een ministerie is eveneens
verantwoordelijk voor het stellen van kaders voor de crisisbeheersingsmaatregelen te
nemen door de vitale bedrijven, instellingen en objecten, voor zover deze entiteiten
onder zijn verantwoordelijkheid vallen.
3. Een lokale of regionale crisis wordt in de meeste gevallen opgevangen door de op
dat niveau opererende overheden (zoals de gemeente of veiligheidsregio) en
organisaties. Afhankelijk van aard en omvang van het incident kunnen op dat niveau
meerdere organisaties worden ingezet (horizontale opschaling). Indien een crisis een
bovenlokale uitstraling heeft, komt een hoger bestuursniveau, provincie of het rijk
(verticale opschaling) in beeld.
4. Rampenbestrijding is een bijzondere vorm van crisisbeheersing. Crisisbeheersing
bouwt voort op het rampenbestrijdingsinstrumentarium; aansluiting op het
provinciale, regionale en lokale niveau is gewaarborgd doordat is voortgebouwd op
de uitgangspunten in het Handboek Voorbereiding Rampenbestrijding. De basis van
de rampenbestrijding ligt – zowel bestuurlijk als uitvoerend – bij de gemeenten. Bij
een ramp waar bovengemeentelijke belangen in het geding zijn, blijft elk van de
betrokken burgemeesters verantwoordelijk, maar kan de commissaris van de
Koningin beleidsaanwijzigingen geven. Door omstandigheden kan een ramp een
zodanig omvang krijgen dat de rampenbestrijding in handen van de rijksoverheid
moet komen.

Conceptversie TK

3

III. CRISISBEHEERSING - BESCHERMING VAN VITALE BELANGEN
1. Crisisbeheersing staat voor het geheel van maatregelen en voorzieningen dat de
overheid treft in samenwerking met andere organisaties ter voorbereiding op, ten
tijde van en na afloop van crises ter waarborging van de nationale veiligheid.
2. De nationale veiligheid is in het geding als de vitale belangen van de Nederlandse
staat en/of samenleving zodanig bedreigd worden dat sprake is van (potentiële)
maatschappelijke ontwrichting. Die vitale belangen zijn:
•
•
•
•
•

Territoriale veiligheid: het ongestoord functioneren van Nederland als onafhankelijke
staat in brede zin, dan wel de territoriale integriteit in enge zin.
Economische veiligheid: het ongestoord functioneren van Nederland als een
effectieve en efficiënte economie.
Ecologische veiligheid: het beschikken over voldoende zelfherstellend vermogen van
de leefomgeving bij aantasting.
Fysieke veiligheid: het ongestoord functioneren van de mens in Nederland en zijn
omgeving.
Sociale en politieke stabiliteit: het ongestoorde voortbestaan van een
maatschappelijk klimaat waarin groepen mensen goed met elkaar kunnen
samenleven binnen de kaders van de democratische rechtsstaat en gedeelde
waarden.

3. Deze vijf belangen zijn vaak niet los van elkaar te zien. Meestal zal sprake zijn van
een nauwe samenhang tussen de afzonderlijke belangen.

Conceptversie TK

4

IV. CRISISBESLUITVORMING OP AMBTELIJK NIVEAU
1. In daadwerkelijke crisissituaties is snelheid van handelen en flexibiliteit vereist. In
eerste instantie wordt een (dreigende) sectorale crisis opgepakt door de
bewindspersoon wiens beleidsterrein het betreft. Hij is verantwoordelijk en belast
met een adequate aanpak. De bewindspersoon informeert de minister van BZK
zodra zich een (dreigende) sectorale crisis op zijn beleidsterrein voordoet. In
voorkomend geval worden maatregelen en communicatie nauwgezet op elkaar
afgestemd.
2. Departementale responsactiviteiten binnen de eigen sector worden uitgevoerd en
gecoördineerd door en vanuit het desbetreffende Departementaal
Coördinatiecentrum (DCC). Indien betrokkenheid van andere beleidssectoren
nodig is, geschiedt dat altijd door het vakministerie waaronder de betreffende
sector valt. De communicatie en informatievoorziening met de bestuurlijke kolom
over de besluitvorming verloopt via de minister van BZK door tussenkomst van
het Nationaal CrisisCentrum (NCC), tenzij dat laatste in wetgeving anders is
geregeld; de betrokken bewindspersonen informeren in die situatie gelijktijdig de
minister van BZK, respectievelijk de minister van Justitie in geval van een
terroristische dreiging of aanslag.
3. In de aanloopfase van een (dreigende) crisis, waarbij mogelijk beleidsterreinen of
belangen van andere ministeries zijn betrokken, komt op initiatief van het Hoofd
Nationaal CrisisCentrum (HNCC) of op verzoek van de directeur Nationale
Veiligheid (DNV) van het ministerie van BZK of op verzoek van een
departementale crisiscoördinator het Ambtelijk Crisisoverleg (ACO) bijeen op het
NCC. Dit overleg kent geen vaste, maar een flexibele samenstelling en bestaat in
ieder geval uit:
•
•
•
•

Hoofd Nationaal CrisisCentrum (NCC) (vaste voorzitter);
crisiscoördinatoren van betrokken ministeries;
vertegenwoordiger NCC/cRC;
secretaris NCC.

4. Taken van het Ambtelijk Crisisoverleg zijn:
•
•
•
•

•

informatie uitwisselen;
beeld- en oordeelsvorming van de situatie;
afstemming met betrekking tot maatregelen in de eigen sector;
bezien noodzaak activering Interdepartementale Commissie Crisisbeheersing
(afgekort: ICCB, zie hieronder) en/of Ministeriële Commissie Crisisbeheersing
(afgekort: MCCB, zie hoofdstuk V);
besluitvorming over de inrichting en werkwijze van de voorbereiding van de
interdepartementale crisisbesluitvorming van ICCB en/of MCCB.

5. Indien een (dreigende) crisis één sector overstijgt en/of ingeval van (mogelijke)
opschaling van de crisiscommunicatie naar het nationale niveau wordt er op hoog
ambtelijk niveau (DG/IG/SG-niveau) een Interdepartementale Commissie
Crisisbeheersing (afgekort: ICCB) geactiveerd die vergadert bij het NCC.

Conceptversie TK

5

6. Taken van de ICCB zijn:
•
•
•
•
•

•
•
•
•

informatie uitwisselen en inventariseren van informatie lacunes;
beeld- en oordeelsvorming van de situatie;
nemen van adequate maatregelen in het kader van de voorbereiding, respons en
nazorg;
adviseren aan de minister-president, de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties en de minister van Justitie met betrekking tot het bijeenkomen
van een Ministeriële Commissie Crisisbeheersing;
adviseren aan de ministeriële commissie en/of aan andere overheden over te
nemen maatregelen in het kader van de voorbereiding, respons en nazorg;
adviseren over (internationaal) politieke consequenties van genomen of te nemen
maatregelen;
bepalen van strategische kaders;
opstellen van instructies voor de rijksdienst;
bepalen van beleidskaders voor (publieks)voorlichting en woordvoering;
bepalen vergaderstructuur en –frequentie.

7. De ICCB heeft een vaste kernbezetting. De voorzitter (DGV) bepaalt de
samenstelling van de ICCB in overleg met de vaste leden en met de DG/IG/SG
van het meest betrokken ministerie. De ICCB bestaat in ieder geval uit:
• DG Veiligheid, BZK (vaste voorzitter);
• DG Rechtspleging en Rechtshandhaving, ministerie van Justitie;
• Raadadviseur, ministerie van Algemene Zaken;
• Vertegenwoordigers op DG/IG/SG-niveau van de meest betrokken ministeries
(mandatarissen namens hun minister) en maximaal 1 adviseur;
• adviseur crisiscommunicatie NVC;
• Directeur Voorlichting/woordvoerder meest betrokken ministerie;
• secretaris (medewerker NCC). .
8. Activering van de ICCB geschiedt door (een van) de vaste leden óf op verzoek
van een DG/IG/SG van een vakministerie.
9. De door de ICCB genomen besluiten worden zonodig ter goedkeuring
voorgelegd aan de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (zie verder
hoofdstuk V).

Conceptversie TK

6

V. CRISISBESLUITVORMING OP POLITIEK-BESTUURLIJK NIVEAU
1. In een situatie die vraagt om coördinatie van intersectorale crisisbeheersing op politiekbestuurlijk niveau kan - ingevolge artikel 25, eerste lid van het Reglement van orde voor
de ministerraad 1 - de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (MCCB) bijeen komen.2
2. De commissie doet de voorbereiding, respons en nazorg van intersectorale crises. De
commissie beraadslaagt onder meer over:
• beeld- en oordeelsvorming van de (dreigende) crisissituatie;
• nemen van besluiten over adviezen van de ICCB;
• (internationaal) politieke consequenties van genomen of te nemen besluiten;
• adviezen ten behoeve van de ministerraad of andere overheden;
• bepalen van de strategische kaders;
• inlichten van de Staten-Generaal;
• opstellen van instructies voor de rijksdienst;
• bepalen van de beleidskaders voor (publieks)voorlichting en woordvoering;
• bepalen van de vergaderstructuur en –frequentie van de commissie.
3. Vaste leden van de commissie zijn de minister-president, de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties en de minister van Justitie.
4. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is voorzitter tenzij de
minister-president beslist dat hij voorzitter is. In geval van een terroristische dreiging of
aanslag is de minister van Justitie voorzitter3 tenzij de minister-president beslist dat hij
voorzitter is (zie verder hoofds tuk VI).
5. Een verzoek tot activering van de commissie wordt gericht aan de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties die vervolgens met de minister-president
overlegt over activering, samenstelling en voorzitterschap van de commissie. In geva l
van een terroristische dreiging of aanslag wordt dit verzoek gericht aan de minister van
Justitie.
6. De minister-president wijst na overleg met de voorzitter per situatie aan welke andere
ministers wie het aangaat lid van de commissie zijn. In overleg met de minister-president
en de voorzitter kunnen op ad-hoc basis andere bewindspersonen aan de
beraadslagingen deelnemen.
7. Indien de minister-president geen voorzitter is, kan hij te allen tijde beslissen het
voorzitterschap op zich te nemen.

1

Laatstelijk gewijzigd bij besluit van 28 april 1998, Stb. 305.
Besluit d.d. 3 juli 2009, nr. 3080014, houdende instelling van de ministeriële commissie crisisbeheersing
(Staatscourant, 24 juli 2009), op 26 juli 2009 in werking getreden.
3
Zie m.b.t. de verantwoordelijkheden en rolinvulling voor terrorismebestrijding ook de brief van de ministers van
BZK en van Justitie d.d. 5 oktober 2007 (TK 2007-2008, 29 754, nr. 105).
2

Conceptversie TK

7

8. In geval van tijdelijke afwezigheid van een minister in de ministeriële commissie is de
algemene vervangingsregeling van toepassing. 4
9. De commissie vergadert bij het Nationaal CrisisCentrum (NCC) en beslist in zijn eerste
vergadering of gezien de aard van de (dreigende) crisis de commissiestructuur moet
worden voortgezet of dat de aanpak in ICCB-verband respectievelijk door de primair
verantwoordelijke bewindspersoon voldoende is.
10. De artikelen 11, 21 en 22 van het Reglement van orde voor de ministerraad zijn van
toepassing op de werkwijze van de commissie. Met betrekking tot artikel 11 geldt dat de
doorslaggevende stem van de voorzitter van de commissie telt, ook in die gevallen
waarin de minister-president geen voorzitter is.
11. De voorzitter van de ICCB, alsmede een ambtelijk vertegenwoordiger van het meest
betrokken vakdepartement nemen als vaste adviseurs deel aan de beraadslagingen van
de ministeriële commissie. Bij de bijeenkomsten zijn voorts aanwezig de
directeur/woordvoerder van het meest betrokken vakministerie of een adviseur
crisiscommunicatie van het NVC.5
12. De commissie wordt ambtelijk ondersteund door een secretaris en zonodig een adjunctsecretaris, afkomstig uit de pool van het Nationaal CrisisCentrum (NCC).
13. De besluitenlijst van de commissie behoeft goedkeuring van de ministerraad. De minister
van BZK is als coördinerend minister verantwoordelijk voor het bewaken van de
uitvoering van de door de commissie genomen besluiten en informeert de ministerraad
hierover alsmede over de eventuele problemen bij de uitvoering. De departementale
implementatie van de besluiten door de commissie is een verantwoordelijkheid van de
desbetreffende bewindspersonen en wordt gecoördineerd door de DCC’s.
14. Als de ernst van de situatie daartoe noopt, zal de commissie vergaderen in de
Regeringsnoodzetel (RNZ), ondergebracht bij het ministerie van BZK.
15. De commissie kan waar nodig afwijken van de bepalingen in dit Nationaal Handboek, tenzij
dit in strijd is met het Reglement van orde voor de ministerraad en/of het instellingsbesluit van
de commissie.

4

Besluit d.d. 22 februari 2007, houdende de vervangingsregeling in geval van tijdelijke afwezigheid van een minister
(Staatscourant, 27 februari 2007). Op verzoek van de minister-president neemt bij diens afwezigheid een
raadadviseur van het ministerie van Algemene Zaken deel aan de beraadslagingen van de commissie.
5
Op verzoek van de minister-president neemt een vertegenwoordiger van de Rijksvoorlichtingsdienst deel aan de
beraadslagingen van de commissie.
Conceptversie TK

8

VI. CRISISBESLUITVORMING BIJ EEN TERRORISTISCHE DREIGING OF AANSLAG
1. In de aanloopfase van een terroristische dreiging, waarbij mogelijk beleidsterreinen of
belangen van andere ministeries zijn betrokken, komt op initiatief van de Coördinator Bewaken
en Beveiligen van de NCTb het Ambtelijk Crisisoverleg Terrorisme (ACO-T) bijeen.
2. Het ACO-T kent geen vaste, maar een flexibele samenstelling en bestaat uit
vertegenwoordigers van de volgende partijen:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Coördinator Bewaken en Beveiligen (vaste voorzitter)
Nationaal CrisisCentrum;
Korps landelijke politiediensten (KLPD);
Openbaar Ministerie;
Landelijk Operationeel Coördinatiecentrum (LOCC);
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD);
Directoraat-generaal Rechtspleging en Rechtshandhaving, ministerie van Justitie;
Defensie Operatie Centrum (DOC), ministerie van Defensie;
Ministerie van Buitenlandse Zaken;
Ministerie van Algemene Zaken;
Crisiscoördinatoren overige ministeries indien de aard van de dreiging of aanslag dit
vereist;
Sectoren Alerteringssysteem Terrorismebestrijding (ATb), indien de aard van de dreiging
of aanslag dit vereist;
Betrokken politieregio’s, indien de aard van de dreiging of aanslag dit vereist;
Betrokken maatschappelijke organisaties, indien de aard van de dreiging of aanslag dit
vereist;
Directie Kennis en Analyse, NCTb;
Eenheid Bewaking en Beveiliging, NCTb;
Voorlichter NCTb;
Adviseur crisiscommunicatie, NCC/cRC;
Secretaris (medewerker NCTb).

3. Ingeval van een terroristische dreiging of aanslag bestaat de Interdepartementale Commissie
Crisisbeheersing uit:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (voorzitter);
Directeur-generaal Veiligheid, ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties;
Directeur-generaal Rechtspleging en Rechtshandhaving, ministerie van Justitie;
Voorzitter van het College van Procureurs-Generaal;
Hoofd Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD);
Korpschef Korps Landelijke Politiediensten;
Raadadviseur, ministerie van Algemene Zaken;
Directeur-generaal Politieke Zaken, ministerie van Buitenlandse Zaken;
Directeur Juridische Zaken, ministerie van Defensie;
DG/IG/SG van overige ministeries, indien de aard van de dreiging of aanslag dit vereist;
Voorlichter NCTb;
Adviseur crisiscommunicatie, Nationaal Voorlichtingscentrum (NVC);

Conceptversie TK

9

•

Secretaris (medewerker NCTb).

4. Ingeval van een terroristische dreiging of aanslag bestaat de MCCB uit:
•
•
•
•

Minister van Justitie (voorzitter);
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties;
Minister-president;
Overige bewindspersonen indien de aard van de dreiging of aanslag dit vereist.

5. Als vaste ambtelijk adviseurs nemen aan de beraadslagingen van de ministeriële commissie
ingeval van een terroristische dreiging of aanslag deel: de NCTb (als voorzitter van de ICCB), de
DG Veiligheid van het ministerie van BZK en de Voorzitter van het College van ProcureursGeneraal (vanwege het specifieke karakter van terrorisme). Bij de bijeenkomsten is voorts
aanwezig een voorlichter van de NCTb of een adviseur crisiscommunicatie van het NVC.
De commissie wordt ondersteund door een secretaris en zonodig een adjunct-secretaris,
afkomstig van de NCTb.
6. De minister van Justitie is verantwoordelijk voor het bewaken van de uitvoering van de
genomen besluiten en informeert de ministerraad hierover alsmede over de eventuele
problemen bij de uitvoering. De departementale implementatie van de besluiten is een
verantwoordelijkheid van de desbetreffende bewindspersonen en wordt gecoördineerd door de
NCTb.
7. Doorzettingsmacht minister van Justitie
De minister van Justitie is als coördinerend minister voor terrorismebestrijding belast met de
taken en uitoefening van de daaruit voortvloeiende bevoegdheden die toekomen aan een
andere minister, voorzover de onverwijlde uitoefening daarvan noodzakelijk is om maatregelen
te nemen ter voorkoming van een terroristisch misdrijf of om op voorhand de gevolgen daarvan
te beperken en indien overleg of overeenstemming over die maatregelen tussen de minister van
Justitie en de andere minister niet mogelijk is binnen de beschikbare tijd. Voorbeelden van
dergelijke maatregelen zijn het sluiten of beperken van de toegankelijkheid van delen van het
Nederlandse luchtruim voor burgerluchtverkeer of het blokkeren van het GSM-verkeer.
Vooruitlopend op de totstandkoming en inwerkingtreding van een definitieve regeling bij wet, is
in een voorlopige voorziening bij Koninklijk Besluit voorzien.6
Als door noodlottig tijdsverloop er spoed geboden is, kan de minister van Justitie zijn
doorzettingsmacht aanwenden ook als de ministeriële commissie ingeval van een terroristische
dreiging of aanslag bijeen is, zij het dat de minister van Justitie gebonden is aan de besluiten
van de commissie, welke besluiten tevens betrekking kunnen hebben op de aanwending van de
doorzettingsmacht.
De operationalisatie van de doorzettingsmacht vindt, in voorkomend geval, zoveel mogelijk
plaats langs de normale (bestaande) lijnen. Dat betekent in de meeste gevallen dat de Nationaal
Coördinator Terrorismebestrijding (NCTb) namens de minister van Justitie contact opneemt met
het DCC van het vakministerie.

6

Besluit houdende tijdelijke herinrichting van ministeriële taken in geval van een terroristische dreiging met een
urgent karakter (Stb. 2005, 662), op 21 december 2005 in werking getreden.
Conceptversie TK

10

VII. HET NATIONAAL CRISISCENTRUM (NCC) EN HET LANDELIJK OPERATIONEEL
COÖRDINATIECENTRUM (LOCC)
A. Het Nationaal CrisisCentrum (NCC)
1. Het permanent bezette Nationaal CrisisCentrum (NCC), ondergebracht bij het ministerie
van BZK, vervult de functie van interdepartementaal facilitair communicatiecentrum en
knooppunt van en voor de bestuurlijke informatievoorziening. Het NCC is de
ondersteunende c.q. uitvoerende staf en het facilitair bedrijf ten dienste van de
(voorbereiding van de) interdepartementale crisisbesluitvorming, zowel op ambtelijk als
op politiek-bestuurlijk niveau.
Voorbereiding interdepartementale crisisbesluitvorming
2. De interdepartementale besluitvorming op ambtelijk (ICCB) en politiek-bestuurlijk niveau
(MCCB) wordt voorbereid waarbij vier hoofdaandachtsgebieden kunnen worden
onderscheiden:
• Informatie: het bijeenbrengen (monitoren, verzamelen en analyseren) van de feitelijke
informatie inclusief vakinhoudelijke informatie: wat is er aan de hand?
• Maatregelen: wat betekent de feitelijke informatie en welke maatregelen worden of
moeten worden genomen door wie? Het betreft een mix van bestuurlijke en operationele
maatregelen.
• Communicatie: op welke wijze vindt communicatie naar burgers plaats en hoe is het
beeld in de media en samenleving? Zie verder hoofdstuk VIII over het Nationaal
Voorlichtingscentrum (NVC).
• Scenario’s: wat zijn mogelijke ontwikkelingen voor de komende tijd?

3. Alle vier de hoofdaandachtsgebieden zijn onderling afhankelijk. De werkzaamheden
worden in nauwe samenwerking en interactie uitgevoerd door medewerkers van de
betrokken ministeries en eventueel andere betrokken organisaties en (externe)
deskundigen. Besluitvorming over de inrichting en werkwijze van de voorbereiding van
de interdepartementale crisisbesluitvorming in ICCB en/of MCCB vindt plaats in het
Ambtelijk Crisisoverleg, achteraf gesanctioneerd door de ICCB.

Conceptversie TK

11

B. Het Landelijk Operationeel Coördinatiecentrum (LOCC)
4. Het Landelijk Operationeel Coördinatiecentrum (LOCC) coördineert namens de minister
van BZK de bovenregionale inzet en bijstand van politie- en veiligheidsregio’s, alsmede
de krijgsmacht zowel in de voorbereidingsfase als in de responsfase. In de responsfase
verzorgt het LOCC ten behoeve van het Ambtelijk Crisisoverleg en de regio’s ondermeer
een situatierapportage. Hiervan maken in ieder geval deel uit het landelijk operationeel
beeld, een operationeel advies en de benodigde capaciteit van de genoemde
hulpdiensten en de krijgsmacht voor de uitvoering van de maatregelen in de
verschillende scenario’s van ontwikkeling van de crisis.
5. Het LOCC beschikt over een up-to-date landelijk overzicht van alle relevante
evenementen en gebeurtenissen die (grootschalige) inzet vergen van de hulpdiensten.
Verder beschikt het LOCC over een totaaloverzicht van de beschikbare capaciteit voor
de bovengenoemde hulpdiensten (mensen, middelen en expertise). Het centrum voert
namens de minister van BZK de regie over het bijstandproces en verzorgt de
operationele afstemming tussen meergenoemde hulpdiensten en de krijgsmacht.
6.

Het LOCC beoordeelt op verzoek van het ministerie van Buitenlandse Zaken
internationale bijstandsaanvragen in het licht van de in eigen land benodigde en
beschikbare capaciteit.

Conceptversie TK

12

VIII. HET NATIONAAL VOORLICHTINGSCENTRUM (NVC)
1. Communicatie en voorlichting ingeval van een (dreigende) crisis is in eerste aanleg een
verantwoordelijkheid van de betrokken departementale voorlichtingsdiensten en
regionale en lokale diensten. Indien nodig ondersteunt het Nationaal CrisisCentrum
(cluster Risico- en Crisiscommunicatie, afgekort cRC) hen hierbij.
Zonodig vindt coördinatie van de communicatie en voorlichting over de crisis met pers en
publiek op nationaal niveau plaats door middel van opschaling van de operationele unit
cRC naar het Nationaal Voorlichtingscentrum (NVC). Het NVC is in dat geval belast met
de volgende taken:
•
•
•
•
•
•

monitoren en analyseren van media, internet en de crisisomgeving;
adviseren van de ICCB en de MCCB over de te volgen communicatiestrategie en de
communicatieve gevolgen van (voor)genomen besluiten;
ontwikkelen, coördineren en uitvoeren van de communicatie van de rijksoverheid;
voorbereiden en geven van voorlichting aan de nationale en internationale media;
informeren van andere overheden over de communicatieactiviteiten van de
rijksoverheid en het coördineren van de communicatie van de rijksoverheid en de
andere overheden;
vervaardigen van concrete communicatieproducten en het uitgeven van deze
producten aan media, publiek, organisaties en andere overheden.

2. Activering van het NVC geschiedt op last van de voorzitter van de ICCB of de MCCB dan
wel op last van de bewindspersoon die, gelet op aard en omvang van de crisis, als
eerstverantwoordelijke bewindspersoon moet worden aangemerkt. In de ICCB en de
MCCB hebben vanuit het NVC zitting de directeur Voorlichting/woordvoerder van het
meest betrokken ministerie en een adviseur crisiscommunicatie van het NVC. Bij het
besluit tot activering van het NVC zijn ieder geval betrokken de directeur Voorlichting van
het eerstverantwoordelijke ministerie, alsmede de coördinator van het cRC en de
directeur Nationale Veiligheid van het ministerie van BZK vanuit hun beheersmatige
eindverantwoordelijkheid voor het NVC.
3. Het NVC bestaat uit vier taakgroepen, te weten de Taakgroep Informatie en Analyse, de
Taakgroep Strategie en Advies, de Taakgroep Pers & Publieksvoorlichting en de
Taakgroep Regio’s. De taakgroepen worden aangestuurd door en werken onder
verantwoordelijkheid van de Coördinator NVC. Deze taakgroepen tezamen vormen het
hoofdaandachtsgebied communicatie (zie hfdstuk VII).
4. De Taakgroep Analyse vergaart informatie (met behulp van media- en
internetmonitoring, andere actoren, callcenter publieks- en verwantenvragen, oog-enoor-plaats-incident, liaisons en conferencecalls) en analyseert deze. De Taakgroep
Strategie en Advies formuleert op basis van deze analyse communicatieadviezen en
toetst de eventueel aanwezige communicatie- draaiboeken op bruikbaarheid en
toepasbaarheid in de specifieke crisis en formuleert communicatieadviezen. De
Taakgroep Pers & Publieksvoorlichting concipieert op basis van analyse, de
communicatieadviezen en ICCB/MCCB-vergaderingen woordvoeringslijnen,
webmateriaal, persberichten, scripts en FAQ’s. Persvoorlichters doen (telefonische)
woordvoering en publieksvoorlichters verzorgen de overige middelen.
Conceptversie TK

13

5. Het NVC bestaat behalve uit de medewerkers van het NCC (cluster Risico- en
Crisiscommunicatie) - die qualitate qua lid van het NVC zijn – uit medewerkers van
directies Voorlichting van de ministeries en communicatieafdelingen uit de regio’s. Deze
laatsten zijn speciaal voor het NVC geworven en geselecteerd en worden voor het NVCwerk opgeleid en geoefend.

Conceptversie TK

14

IX. JURIDISCHE ASPECTEN

1. Uitgangspunt bij crisisbeheersing is, dat alleen die wet- en regelgeving wordt toegepast
die wordt vereist door de specifieke situatie. Daarbij wordt zo lang mogelijk gebruik
gemaakt van de normale bevoegdheden, vastgelegd in de geldende wet- en
regelgeving. 7
2. Noodwetgeving is, zoals het woord zegt, bedoeld voor situaties waarin de normale
wettelijke bevoegdheden onvoldoende mogelijkheden bieden om in een buitengewone
situatie als overheid afdoende te reageren en op te treden.
3. Met de inwerkingtreding van de (Invoeringswet) Coördinatiewet uitzonderingstoestanden,
de hernieuwde vaststelling van de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag en
van de Oorlogswet voor Nederland is erin voorzien dat de inwerkingstelling van
buitengewone bevoegdheden plaatsvindt conform de huidige filos ofie van
crisisbeheersing, dat wil zeggen dat deze bevoegdheden gedoseerd en flexibel kunnen
worden toegepast, toegesneden op aard en ernst van de situatie.
4. De inwerkingstelling van (delen van) noodwetgeving wordt in het nieuwe stelsel in
beginsel gekoppeld aan twee uitzonderingstoestanden, opklimmend naar zwaarte: de
beperkte noodtoestand en de algemene noodtoestand. Deze noodtoestanden kunnen
worden afgekondigd "in geval buitengewone omstandigheden zulks noodzakelijk maken
ter handhaving van de uitwendige of inwendige veiligheid".
5. De afkondiging van een noodtoestand en de inwerkingstelling van buitengewone
bevoegdheden gebeurt bij koninklijk besluit (Kb) op voordracht van de minister-president.
De Staten-Generaal beslissen in verenigde vergadering over het voortduren ervan.
Delen van noodwetgeving kunnen ook los van die noodtoestanden - maar wel in
buitengewone omstandigheden – worden geactiveerd en wel bij Kb op voordracht van de
minister-president, gevolgd door een verlengingswet-procedure. Deze separate
toepassing kan alleen plaatsvinden in crisissituaties van beperkte omvang, waarin het
afkondigen van de noodtoestand een te vergaande maatregel zou zijn. Noodwettelijke
bevoegdheden die een afwijking van grondrechten inhouden kunnen overigens
uitsluitend worden gebruikt als de algemene noodtoestand is uitgeroepen.

7

Voor een overzicht zie: Crisis en recht. Schema’s bevoegdheden en verplichtingen tijdens crises 2008, Den Haag:
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2008.
Conceptversie TK

15

X. CRISES IN HET BUITENLAND
1. Crises in het buitenland kunnen een effect hebben op Nederland, bijvoorbeeld in de
vorm van een dreiging, problemen met de openbare orde maar ook maatschappelijke
betrokkenheid bij grote aantallen slachtoffers. Hierbij moet onderscheid worden
gemaakt tussen de in Nederland te treffen maatregelen - verantwoordelijkheid van BZK
en andere ministeries voor specifieke sectorale maatregelen - en de Nederlandse
respons op de crisis in het buitenland waarvoor de minister van Buitenlandse Zaken
(BZ) verantwoordelijk is.
2. Daar waar mogelijk Nederlanders getroffen zijn door een ramp, ongeval of crisis, is het
ministerie van BZ (met haar vertegenwoordigingen in het buitenland) het
verantwoordelijke ministerie voor de afhandeling van de daaruit volgende consulaire
werkzaamheden. Indien het een ramp, ongeval of crisis betreft met een grote omvang,
waarbij veel Nederlanders zijn betrokken, informeert het ministerie van BZ het NCC, die
op haar beurt alle betrokken ministeries informeert. Dit met het oog op de te bieden
hulp aan naar Nederland teruggekeerde getroffenen en mogelijke reacties in Nederland
als gevolg van de gebeurtenissen. Het criterium voor de omvang ligt hierbij op meer
dan 10 Nederlandse getroffenen.
3.

De beleidsverantwoordelijkheid voor internationale humanitaire bijstand in het
buitenland (leiding, coördinatie en communicatie) ligt bij het ministerie van BZ. Onder
internationale humanitaire bijstand wordt verstaan alle civiele en militaire bijstand voor
civiele doeleinden tijdens de acute fase bij rampen en levensreddende handelingen bij
crises in het buitenland. Het ministerie van BZ beslist of en welke hulp zal worden
geboden – financiële middelen, experts en/of materieel. Waar interdepartementale
coördinatie nodig is, wordt tijdig overleg gevoerd met het NCC, de betrokken
ministeries, de betreffende ambassades, de autoriteiten van het getroffen land en
betrokken internationale organisaties. Bij een positief besluit kan het ministerie van BZ
hulpverzoeken uitzetten bij andere vakministeries. Het vakministerie beoordeelt de
beschikbaarheid en operationele haalbaarheid van de inzet van hun expertise (mens en
materieel). Indien het gaat om mogelijke inzet van brandweer, politie, ambulances en
andere betrokken geneeskundige hulpverlening, alsmede de krijgsmacht kan BZ via het
NCC een verzoek uitzetten bij het LOCC dat op basis hiervan inventariseert of binnen
Nederland de gevraagde hulp beschikbaar is. Mens en materieel worden alleen dan
aangeboden indien de eigen Nederlandse behoefte niet in het gedrang komt.

4.

V erzoeken om hulp en/of informatie uit het buitenland bereiken Nederland veelal via VN

en via de diplomatieke kanalen gericht aan het ministerie van BZ. Verzoeken om
internationale bijstand van het European Union Monitoring and Information Centre
(EUMIC) van de Europese Unie of het Euro-Atlantic Disaster Response Coordination
Centre (EADRCC) van de NAVO komen binnen via het NCC dat als single point of
contact zorgdraagt voor directe doorgeleiding naar BZ. Het NCC zal binnen de gestelde
tijd het Nederlandse antwoord op het hulpverleningsverzoek doorgeven aan het EUMIC
en EADRCC.

Conceptversie TK

16

5.

De afspraken met betrekking tot Nederlandse hulp en bijstand naar buitenlandse
(ramp)gebieden zijn nader uitgewerkt in de Notitie Internationale Bijstand door middel
van een briefwisseling tussen de secretarissen-generaal van betrokken ministeries.
Deze afspraken gelden niet voor bijstand aan de buurlanden België en Duitsland en de
Koninkrij ksdelen Aruba en de Nederlandse Antillen. Voor deze gebieden bestaan
aparte afspraken waarvoor het ministerie van BZK verantwoordelijk is.

Conceptversie TK

17

XI. NAFASE

1. Al tijdens de respons op een crisis begint de nafase inclusief een belangrijk element
daarvan, namelijk de nazorg. Dit gebeurt bij voorbeeld door het registreren van
slachtoffers en direct betrokkenen, waar de nazorg zich op zal richten. De overgang van
de acute fase naar de na(zorg)fase zal geleidelijk verlopen. Ook voor dit aspect bouwt
het crisisbeheersingsbeleid voort op het instrumentarium dat voor rampenbestrijding
beschikbaar is en vastgelegd in de Handboek Voorbereiding Rampenbestrijding.
2. Het begrip nafase als onderdeel van crisisbeheersing wordt breed gedefinieerd.
Mogelijke aandachtspunten zijn:
• het voorkomen van een vervolgcrisissituatie;
• het op gang brengen van het dagelijkse leven;
• medische en psychosociale zorg voor slachtoffers, nabestaanden en hulpverleners;
• coördinatie en afstemming over juridische aangelegenheden);
• coördinatie en afstemming ten aanzien van (deel)onderzoeken, waarbij rekening wordt
gehouden met de wettelijke taken van de Onderzoeksraad voor Veiligheid;
• coördinatie ten aanzien van de financiële afwikkeling;
• huisvesting en wederopbouw;
• evaluatie van bestaand beleid en formuleren van nieuw beleid onder andere op basis van
aanbevelingen van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, inspecties, etc.
3. De Interdepartementale Commissie Crisisbeheersing die tijdens de crisissituatie fungeert
doet een (globaal) voorstel voor een plan van aanpak ten aanzien van de nafase aan de
ministeriële commissie. De ministeriële commissie legt vervolgens - voor wat betreft de
financiële afwikkeling in overleg met de minister van Financiën - een definitief plan van
aanpak ter goedkeuring voor aan de ministerraad.
4. De minister van BZK is verantwoordelijk voor de voortgangsbewaking en treedt facilitair
op. Zo worden de voortgangsrapportages besproken in de ICCB en vervolgens eventueel via de betrokken bewindspersonen in de MCCB - in de ministerraad.
5. Maatregelen en werkzaamheden in de nafase van een terroristische crisis vinden plaats
onder verantwoordelijkheid van de minister van Justitie. Het gaat daarbij vooral om
een goede afstemming van enerzijds de maatregelen op het terrein van de hulpverlening
en de nazorg en anderzijds de maatregelen met betrekking tot opsporing en vervolging
van de daders, bewaken en beveiligen van personen en objecten, alertering en
verijdelen, alsmede beëindiging en verstoren van terroristische (vervolg)acties.

Conceptversie TK

18

XII. EVALUATIE
1. Het is van belang dat het optreden van de overheid in daadwerkelijke crisissituaties
wordt geëvalueerd. Deze evaluatie van het feitelijke optreden wordt geïnitieerd door de
eerstverantwoordelijke bewindspersoon. Ingeval van interdepartementale crises neemt
de minister van BZK hiertoe het initiatief langs de lijnen van de daartoe
interdepartementaal vastgestelde Leidraad evaluatie bij crises.8 Voor de respons op een
ramp of crisis in het buitenland geldt dat BZ verantwoordelijk is voor de evaluatie.
2. Een instrument bij uitstek voor beleidsevaluatie is het houden van oefeningen. Met het
oog daarop bevordert de minister van BZK, vanuit zijn verantwoordelijkheid als
coördinerend bewindspersoon voor crisisbeheersing, in het bijzonder het regelmatig
houden van interdepartementale oefeningen. Daarnaast wordt deelgenomen aan
oefeningen in internationaal verband.
3. De tijdige aanpassing van de teksten van de departementale handboeken
crisisbeheersing is een verantwoordelijkheid van de betreffende minister. Mede met het
oog daarop bevordert iedere minister in het bijzonder het houden van oefeningen ten
behoeve van de eigen departementale crisisbesluitvormingsstructuur en procedures.

8

Vastgesteld op 22 augustus 2006.

Conceptversie TK

19

BIJLAGE A: CRISISBEHEERSINGSSTELSEL OP HOOFDLIJNEN

Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (MCCB) /
Ministerraad (MR)

Interdepartementale Commissie
Crisisbeheersing (ICCB)

Departementaal
Coördinatiecentrum
(DCC)

Rijksdiensten

(Vitale)
Sectoren

LOCC

NCC

NVC

Departementaal
Coördinatiecentrum
(DCC)

Rijksdiensten
Provinciaal Coördinatiecentrum
(PCC)

(Vitale)
Sectoren

Regionaal Coördinatiecentrum
(RCC)

Conceptversie TK

20

LIJST MET AFKORTINGEN

ACO
ACO-T
AIVD
BZ
BZK
CBB
DNV
DCC
DG
DGRR
DGV
EADRCC
EUMIC
FAQ’s
HNCC
ICCB
IG
Kb
LOCC
MCCB
MP
MR
NAVO
NCC
NCTb
NVC
PCC
RCC
RNZ
SG
Stb.
Stc.
VN

Ambtelijk Crisisoverleg
Ambtelijk Crisisoverleg Terrorisme
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
Ministerie van Buitenlandse Zaken
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties
Coördinator Bewaking en Beveiliging
Directeur Nationale Veiligheid
Departementaal Coördinatiecentrum
Directeur-Generaal
Directeur-Generaal Rechtspleging en Rechtshandhaving
Directeur-Generaal Veiligheid
Euro-Atlantic Disaster Response Coordination Centre
European Union Monitoring and Information Centre
Frequently Asked Questions
Hoofd Nationaal CrisisCentrum
Interdepartementale Commissie Crisisbeheersing
Inspecteur-Generaal
Koninklijk Besluit
Landelijk Operationeel Coördinatiecentrum
Ministeriële Commissie Crisisbeheersing
Minister-President
Ministerraad
Noord-Atlantische VerdragsOrganisatie
Nationaal CrisisCentrum
Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding
Nationaal Voorlichtingscentrum
Provinciaal Coördinatiecentrum
Regionaal Coördinatiecentrum
Regeringsnoodzetel
Secretaris-Generaal
Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden
Staatscourant. Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden
Verenigde Naties

Conceptversie TK

21