Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

31 753

Rechtsbijstand

24 587

Justitiële inrichtingen

29 279

Rechtsstaat en rechtsorde

Nr. 196

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 12 mei 2020
De vaste commissie voor Justitie en Veiligheid heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd over:
– de brief Tweede voortgangsrapportage stelselherziening van het
programma rechtsbijstand (Kamerstuk 31 753, nr. 190),
– de brief Externe validatie aannames bij doorrekening contourenbrief
(Kamerstuk 31 753, nr. 194),
– de brief Maatregelen aanpak coronavirus in justitiële inrichtingen
(Kamerstukken 24 587 en 25 295, nr. 763),
– de brief Vervolgmaatregelen aanpak coronavirus (Kamerstukken
35 300 VI en 25 295, nr. 14),
– de brief Stand van zaken coronamaatregelen tenuitvoerlegging
straffen en maatregelen (Kamerstukken 24 587 en 25 295, nr. 765),
– de brief Reactie op verzoek commissie over het bericht dat in het NRC
verscheen op 13 januari 2020 getiteld «Achmea werd voorgetrokken bij
omstreden proef met rechtshulp» (Kamerstuk 31 753, nr. 193),
– de brief Financiële maatregelen Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) ten
behoeve van de continuïteit van forensische zorg (Kamerstukken
33 628 en 25 295, nr. 74),
– de brief Stand van zaken coronamaatregelen Rechtspraak en Openbaar
Ministerie (Kamerstukken 29 279 en 25 295, nr. 581),
– de brief Reactie op verzoek commissie over de brief van de actiegroep
registertolken en -vertalers over coronamaatregelen (Kamerstuk
29 936, nr. 48),
– de brief Afschrift brief aan NOvA inzake extra steunmaatregelen voor
sociaal advocatuur (Kamerstukken 31 753 en 25 295, nr. 195) en
– de brief Reactie op verzoek commissie over de situaties voor medewerkers en justitiabelen die zijn ontstaan als gevolg van de coronacrisis
(Kamerstukken 24 587 en 25 295, nr. 767).

kst-31753-196
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

1

De vragen en opmerkingen zijn op 17 april 2020 aan de Ministers van
Justitie en Veiligheid en voor Rechtsbescherming voorgelegd. Bij brief
van 7 mei 2020 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Van Meenen
Adjunct-griffier van de commissie,
Schoor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

2

Inhoudsopgave
1.
2.
3.

4.

5.

6.

Algemeen
Gesubsidieerde rechtsbijstand
Afschrift brief aan NOvA inzake extra steunmaatregelen
voor sociaal advocatuur (Kamerstukken 31 753 en
25 295, nr. 195)
Reactie op verzoek commissie over de brief van de
actiegroep registertolken en -vertalers over coronamaatregelen (Kamerstukken 31 753 en 25 295, nr. 195)
Corona gerelateerde maatregelen in het gevangeniswezen
5.1. Maatregelen aanpak coronavirus in justitiële
inrichtingen (Kamerstukken 24 587 en 252 95, nr.
763) en Stand van zaken coronamaatregelen
tenuitvoerlegging straffen en maatregelen
(Kamerstukken 24 587 en 25 295, nr. 765)
5.2
Overig
Corona gerelateerde maatregelen in de Rechtspraak
6.1
Stand van zaken coronamaatregelen Rechtspraak
en Openbaar Ministerie (Kamerstukken 29 279
en 25 295, nr. 581)
6.2
Overig

3
4

29

34
36

36
39
55

55
56

1 Algemeen
INBRENG VANUIT DE FRACTIES
De leden van de VVD-fractie danken u voor uw inzet om de verschillende
brieven met betrekking tot gesubsidieerde rechtsbijstand en corona
gerelateerde maatregelen in het gevangeniswezen en de Rechtspraak naar
de Kamer te sturen. Wel hebben zij nog enkele vragen.
De leden van de PVV-fractie hebben enkele vragen.
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de stukken geagendeerd voor het schriftelijk overleg over gesubsidieerde rechtsbijstand en corona gerelateerde maatregelen in het gevangeniswezen en de Rechtspraak. Zij hebben daarover nog enkele vragen.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de toegezonden
Kamerbrieven. Zij zullen enkele vragen stellen over de gevolgen van het
coronavirus voor de sociale advocatuur en de stelselherziening rechtsbijstand. Daarna zullen zij enkele vragen stellen over de coronamaatregelen
in het gevangeniswezen en de gevolgen voor tolken- en vertalers. Voorts
hebben zij een vraag over het voornemen van de Rechtspraak om meer
zaken te gaan behandelen.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben enkele vragen.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de agenda voor
het schriftelijke overleg. Daarover hebben zij verschillende vragen en
opmerkingen. Zij zullen eerst uitgebreid ingaan op de voorgenomen
stelselherziening gesubsidieerde rechtsbijstand. Vervolgens zullen zij de
pilot met Achmea en het Juridisch Loket behandelen. Als laatste zullen zij
uitgebreid ingaan op de gevolgen van de coronacrisis voor de Rechtspraak, sociaal advocatuur, tolken en vertalers en het gevangeniswezen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

3

De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de stukken die op de agenda van dit schriftelijk overleg staan. Zij
hebben enkele vragen.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de brieven waarin maatregelen zijn aangekondigd voor de
advocatuur, de justitiële inrichtingen, de Rechtspraak, openbaar ministerie
(OM), en de tolken en vertalers in verband met de uitbraak van het
coronavirus. De genoemde leden hebben behoefte aan het stellen van een
aantal vragen naar aanleiding van deze brieven en signalen die zij hebben
ontvangen vanuit de betreffende sectoren uit de maatschappij.
De leden van de SGP-fractie hebben enkele vragen.
BEANTWOORDING
De beantwoording wordt per onderdeel gedaan conform de indeling van
de VSO vragen.
2 Gesubsidieerde rechtsbijstand
INBRENG VANUIT DE FRACTIES
De leden van de VVD-fractie danken de Minister voor Rechtsbescherming
voor de update over de stand van zaken met betrekking tot het initiatief
van BrandMR. Vanuit de praktijk zijn er echter signalen dat de Nederlandse Orde van Advocaten (hierna: NOvA) geen contact heeft
opgenomen met zowel BrandMR als de Autoriteit Consument & Markt
over de aanpassing van artikel 5.11 uit de Verordening op de advocatuur
(hierna: VODA). Tevens lijkt het verzoek van BrandMR om hun advocaten
in te zetten voor een gratis Corona-hulplijn te zijn afgewezen. Dat staat
wat de aan het woord zijnde leden betreft op gespannen voet met het
toegankelijker maken van het recht. Kunt u hierop ingaan? Kunt u
nogmaals in contact treden met de NOvA? Wat voornoemde leden betreft
is een snelle aanpassing van de regels van de VODA van belang voor
innovatie in de advocatuur. Deelt u deze inschatting?
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de tweede
voortgangsrapportage betreffende de looptijd van het programma
rechtsbijstand. Zij vragen allereerst of u van mening bent dat uw
programma vertraging oploopt door de coronacrisis. Kunnen de pilots
doorgang vinden? Welke invloed heeft de extra druk op de sociaaladvocatuur door deze crisis op de stelselherziening?
Deze leden benadrukken, zoals zij eerder hebben gedaan, dat zij de
tijdelijke aanvullende vergoeding voor de jaren 2020 en 2021 voor
sociaaladvocaten verwelkomen. Maar daarmee is het structurele
probleem niet opgelost. Een mogelijk verhoogde vergoeding zal, indien
de plannen de gewenste resultaten behalen, nog niet direct na deze
overbruggingsperiode waarvoor de tijdelijke aanvullende vergoeding is
bedoeld, op het gewenste niveau zijn. Hoe kijkt u hier tegenaan? Hoe heeft
de instroom van het aantal zaken zich ontwikkeld, sinds u gestart bent met
uw programma?
Intussen blijkt uit onderzoek van Significant dat een aantal belangrijke
eerdere aannames ongunstiger uitvallen. De kosten van de rechtshulppakketten zijn bijvoorbeeld hoger dan geschat en daarnaast wordt verwacht
dat een verschuiving naar deze rechtshulppakketten in mindere mate zal
optreden dan gedacht. In de voortgangsrapportage staat dat u zich nu
gaat bezinnen en u schrijft dat de opgave tot modernisering binnen de
budgettaire kaders «groot» zal zijn. De aan het woord zijnde leden vinden
deze bezinning op zijn plaats. Het is van groot belang dat mensen met een
kleine portemonnee de weg naar de rechter kunnen blijven vinden mocht
dat nodig zijn, en er ruimte komt voor een hogere vergoeding voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

4

sociaaladvocaten. Zij wachten de midtermreview, die in de zomer van
2020 volgt, af.
Verder merken de leden van de D66-fractie op dat Significant aanbeveelt
om specifiek op een aantal terreinen pilots te starten om daarmee data te
verzamelen of de aanpak effect kan sorteren. Een voorbeeld is de inzet
van «andere» professionals binnen de rechtshulppakketten, niet zijnde
advocaten (bestuursrecht, familierecht). Bent u dit van plan?
Voornoemde leden hebben kennisgenomen van de doelgroepenanalyse
ten behoeve van de versterking van de eerste lijn. Zij lezen hierin
bijvoorbeeld dat niet- tot zeer beperkt zelfredzamen niet zelfstandig de
weg naar hulp weet te vinden, en zij «in feite behoefte hebben aan
hulpverlening die hén vindt, in plaats van andersom. Zij zijn vooral
geholpen met een proactieve hulpverlening en het vroeg signaleren van
problemen om escalatie (juridisering) te voorkomen.» Dat zijn belangrijke
conclusies. In de voortgangsrapportage wordt er niet verder op ingegaan
hoe u deze conclusies nu gebruikt. Kunt u dit toelichten?
Ook lezen deze leden dat het de ambitie is om voor mensen met een
juridisch probleem in het hele land eenzelfde aanbod en kwaliteit van
dienstverlening te kunnen garanderen. Er is een eerste ontwerp van een
laagdrempelige voorziening voor rechtshulp. Wanneer wordt gestart met
het daadwerkelijk implementeren daarvan? Zijn er inmiddels «koplopersgemeenten» geselecteerd om te starten met de pilots tot laagdrempelige
toegang? Kan dit, ondanks het coronavirus, doorgang vinden? Hoe ver is
het plan van aanpak gevorderd dat moet leiden tot betere online
informatie en een nationale online omgeving? Kunt u de Kamer over dit
plan informeren? Staat dit plan los van de verbetering van de site van het
Juridisch Loket? Deze leden kunnen zich voorstellen dat tijdens de
coronacrisis online dienstverlening bijvoorbeeld via chat of videobellen
zeer nuttig kan zijn. Is dit mogelijk? Zo nee, wanneer wordt dit mogelijk?
Verder hebben de leden van de D66-fractie een aantal vragen over het
minder juridiseren van de relatie tussen burger en overheid, de tweede
hoofdmaatregel van het programma rechtsbijstand. Hiertoe wordt het
Besluit proceskosten bestuursrecht gewijzigd en wordt een «aanjager»
aangesteld. Ook wordt het procedeergedrag van de overheid in kaart
gebracht. De lijst met bestuursorganen die vaak partij zijn als de rechtzoekende met een toevoeging procedeert wordt aangevoerd door de
Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) en de Raad voor de Kinderbescherming, twee taakorganisaties binnen het Ministerie van J&V. Als
gevolg hiervan voert de secretaris-generaal van het Ministerie van J&V
een gesprek met deze organisaties. Heeft dit gesprek inmiddels plaatsgevonden? Verwacht u dat zo’n gesprek veel effect zal sorteren? Bent u
bereid hier verdere maatregelen te nemen? Wanneer verwacht u het
Besluit Proceskosten aan de Kamer te sturen?
Verder schrijft u hierover dat u eraan hecht om op te merken dat bestuursorganen «zich vaak al veel moeite getroosten om het aantal juridische
procedures te reduceren.» Wat bedoelt u hiermee? Verwacht u niet veel
resultaat meer van deze tweede hoofdmaatregel van uw programma?
Deze leden zijn ook benieuwd naar de stand van de uitvoering van de
motie van het lid Groothuizen c.s. (Kamerstuk 31 753, nr. 170) om per
verantwoordelijk departement de gevolgen van beleidskeuzes in nieuwe
of te wijzigen regelgeving voor de financieringsbehoefte van het stelsel
vanaf 2002 te evalueren en de Kamer hierover te informeren. Wanneer kan
de Kamer de uitvoering van deze motie verwachten?
De leden van de D66-fractie merken op dat het lid Groothuizen in het
algemeen overleg van 7 november 2019 over gesubsidieerde rechtsbijstand, in het kader van de overheid als veroorzaker van onnodige
procedures, heeft gevraagd of er niet ook in het strafrecht winst te
behalen valt in het verminderen van onnodige procedures. De Minister
voor Rechtsbescherming zegde toe hier «serieus naar te gaan kijken» en
er in zijn voortgangsrapportage op terug te komen. Hetzelfde geldt voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

5

de toezegging over het werken met controlegroepen bij de pilots.
Voornoemde leden kunnen dit echter niet terugvinden in de brief. Kunt u
hierover alsnog de Kamer informeren?
De leden van de D66-fractie lezen verder dat, ter verbetering van de
kwaliteit in de tweede lijn, er sinds 1 januari 2020 10 miljoen euro
beschikbaar is om 10 tot 30 pilots uit te voeren om ervaring op te doen
met nieuwe manieren van werken in de tweede lijn. Hoeveel partijen
hebben zich met een voorstel gemeld? Wanneer zullen de eerste pilots
van start gaan?
Daarnaast willen deze leden graag weten wat u van plan bent te doen om
de instroom van nieuwe sociaal advocaten te verhogen. Tijdens
voornoemd algemeen overleg stelde u dat de geringe aanwas van jonge
mensen die zich melden voor een opleiding tot sociaal advocaat u zorgen
baarde. In de huidige omstandigheden wordt dit probleem des te meer
prangend. U zou in gesprek gaan met de NOvA. Wat is de uitkomst
hiervan?
De leden van de D66-fractie lezen dat u bezig bent met de uitvoering van
het voornemen om de eigen bijdrage door de overheid te laten innen.
Deze leden zijn benieuwd naar de stand van zaken. Kunt u aangeven
wanneer u verwacht dat dit daadwerkelijk gaat gebeuren?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen hoe u terugkijkt op de gang
van zaken van het experiment om verzekeraars voortaan in te schakelen
bij gesubsidieerde rechtsbijstand? Onderschrijft u de conclusie dat de
feiten zijn aangepast, zodat niet hoefde te worden aanbesteed en dat
verzekeraar Achmea in ieder geval niet als enige uitvoerende partij in
aanmerking had mogen komen voor de uitvoering van deze proef? Deelt u
de mening dat de Kamer preciezer en uitgebreider geïnformeerd en
betrokken had moeten worden bij de vormgeving van dit experiment?
De aan het woord zijnde leden benadrukken het grote belang van snelle
duidelijkheid over de voorgenomen stelselherziening. Dit klemt met de
huidige coronacrisis eens te meer. Kunt u aangeven wanneer u de
gewenste duidelijkheid kan geven? Bent u bereid om, in navolging van
één van de aanbevelingen van de Commissie Van der Meer, een periodieke herijking/evaluatie van het vergoedingensysteem conform het
voorstel van de Commissie Van der Meer, in te voeren?
Daarnaast vragen deze leden naar structurelere oplossingen in de
stelselherziening, zoals bijvoorbeeld verandering van het puntensysteem.
Voornoemde leden vonden en vinden het essentieel dat niet alleen
gekeken wordt naar kostenbesparingen, maar ook waar grote knelpunten
zitten die niet op te lossen zijn met efficiencywinst.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen voorts naar de voortgang van
de uitvoering van de toezegging dat u er bij andere Ministers op aan zou
dringen dat in toekomstige wetsvoorstellen duidelijk gemaakt zou worden
wat de verwachte impact op de Rechtspraak en advocatuur zou zijn,
bijvoorbeeld door het gebruik van wettelijke open normen in de
rechtsgang.
Voorts vragen deze leden naar het terugdringen van procedures door de
overheden zelf. Is bijvoorbeeld een afname waar te nemen in de zaken
waarvoor de landsadvocaat wordt ingezet en in de gevallen waarin de IND
hoger beroep instelt?
De leden van de SP-fractie zijn sinds het bekendmaken van de stelselherziening rechtsbijstand kritisch geweest op verschillende onderdelen van
dat stelsel. Ook nu het in het nieuwste onderzoek een «modernisering»
wordt genoemd in plaats van een «stelselherziening». Deze leden hebben
vanaf het begin gepleit voor het opsplitsen van de plannen. Hieronder
gaan zij dan ook in op de verschillende onderdelen die individueel
behandeld zouden kunnen en moeten worden. De opvatting van de aan
het woord zijnde leden om de onderdelen op te splitsen is door de recente

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

6

Doorrekening modernisering stelsel rechtsbijstand alleen nog maar
versterkt.
Om maar te beginnen met het versterken van de triage. Werk bijvoorbeeld
de nulde- en eerstelijns juridische hulp goed uit. Bijvoorbeeld in Huizen
van het Recht, een initiatief van de SP. De doorrekening die u recent naar
de Kamer stuurde, illustreert dat een sterke nulde- en eerstelijn zelfs maar
in zeer beperkte mate kan leiden tot afname in de tweedelijns hulp. Door
een laagdrempelige eerstelijnshulp kan de instroom zelfs toenemen
waardoor ook de tweedelijns hulp een hogere instroom ervaart. Dat is
natuurlijk precies wat deze leden hopen te bereiken met de Huizen van het
Recht. Te veel mensen zoeken nu geen juridisch hulp omdat ze dat niet
kunnen betalen of hun rechten niet begrijpen.
Wat betekent dit voor uw plannen? Uw aanname in uw contourenbrief dat
er 10% minder verzoeken zijn tot tweedelijns hulp is ontkracht. Alleen
binnen het bestuursrecht kan het aantal flink afnemen, zo blijkt nu.
Daarmee komt de algemene doelstelling om het stelsel 30% efficiënter te
laten werken in gevaar en daarmee dus ook de vergoedingen aan sociaal
advocaten. Hoe ziet u dit? Graag een uitgebreide reactie.
Daarnaast nog een aanvullende vraag over de nuldelijns hulp, de
informatievoorziening. Hoe wordt daarbij rekening gehouden met
analfabeten en digibeten? De voortgangsrapportage creëert juist
onduidelijkheid over deze groep. Voor deze groepen zijn fysieke loketten
noodzakelijk. Kunnen deze leden verwachten dat er in de toekomst meer
Huizen van het Recht of locaties van het Juridisch Loket komen? De
voortgangsrapportage is daarover hoopvol.
Het tweede onderdeel van de stelselwijziging waar u de steun van de
leden van de SP-fractie heeft is het terugdringen van het aantal bestuurszaken. Deze leden roepen al jaren richting de overheid en het bestuur: pak
eens wat vaker de telefoon en ga bij burgers of bedrijven langs. De
noodzaak tot goede communicatie en vertrouwen in de burger is namelijk
meervoudig aangetoond. Een recente casus in de gemeente Enschede
legde bijvoorbeeld het procedeergedrag van de overheid open en bloot.
Een ambtenaar liet een sociaal rechercheur extra onderzoek doen naar
een burger om het onderzoek rendabel te maken. Dit is optimummarktdenken en verwerpelijk gedrag. Hierover zijn schriftelijke vragen
gesteld ( 2020Z04238) en deze leden kijken uit naar de beantwoording
daarvan.
Ook de rijksoverheid maakt zich hier schuldig aan onnodig procedeergedrag. Vorig jaar nog vroegen deze leden aandacht voor de toename van
de inzet van de landsadvocaat. Deze moest onder andere ingezet worden
tegen burgers in Groningen die hun rechten opeisten. En tot op vandaag
de dag gaat de beerput rondom de belastingtoeslagen steeds verder
open. Er is een zogenaamd «bonnenquotum» gekomen vanuit de top.
Ambtenaren moesten daarbij bepaalde targets halen wat betreft het
aantal fraudes dat ze blootlegden. Of er daadwerkelijk sprake was van
fraude was schijnbaar van secundair belang.
Het ouderwets communiceren met burgers wordt helaas nu pas uitgevonden onder de noemer «Passend Contact met de Overheid». Dit had al
die tijd de standaard wijze van handelen moeten zijn. Hoe zinvol is een
programma als «Passend Contact met de Overheid», terwijl bovenstaande
voorbeelden de huidige cultuur weergeven? Zou een cultuurverandering
binnen het ambtenarenapparaat niet veel zinvoller en effectiever zijn?
Bent u bereid te onderzoeken welke bezuinigingen er zouden optreden als
de overheid minder zou procederen?
Op dit moment dreigt u vooral met het hanteren van een proceskostenvergoeding. Daarmee wordt gekozen voor een financiële prikkel om het
aantal bestuurszaken terug te brengen. Maar de doorrekening trekt deze
conclusies in twijfel. Hoe waardeert u de uitkomsten van het onderzoek?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

7

Welke conclusies verbindt u daaraan? Bent u bereid om een verkennend
onderzoek naar andere alternatieven te laten doen om het aantal
bestuurszaken terug te dringen, zoals een cultuurverandering? Welke
gevolgen heeft deze doorrekening op het wetsvoorstel wat reeds in
consultatie is geweest? Graag een uitgebreide reactie op dit punt.
Het derde onderdeel van de stelselherziening betreft de eigen bijdrage. De
leden van de SP-fractie merken op dat de eigen bijdrage in de stelselherzieningen drie uitdagingen kent. Zo zou 10% van de eigen bijdrage niet te
innen zijn bij rechtsbijstandsbehoeftigden. Op dit moment wordt dit vaak
nog kwijtgescholden door de sociaal advocaten op basis van solidariteit.
Ten tweede blijkt uit de doorrekening dat 20% tot 30% van de eigen
bijdragen door een deurwaarder ingevorderd zal moeten worden.
Daarmee zouden mensen die al in de juridische problemen zitten, in nog
een juridische procedure gestort worden. Onwenselijk vanuit het
standpunt van deze leden. Hoe ziet u dit? Acht u het wenselijk om deze
20% tot 30% van de rechtsbijstandsbehoeftigden in een incassozaak te
storten? Verwacht u dat deze mensen die de eigen bijdrage al niet kunnen
betalen dan niet nog verder in de schulden worden gestort? Zo ja,
waarom en zo nee, waarom niet?
Een derde uitdaging blijkt de elasticiteit van de eigen bijdrage. De
doorrekening becijferde dat als de griffierechten met 10% worden
verhoogd het aantal aanvragen voor rechtsbijstand in deze zaken met
3,6% zal dalen. Kan worden gesteld dat het andersom ook het geval is?
Bent u bereid om deze cijfers als aanleiding te nemen om de eigen
bijdrage voor gesubsidieerde rechtsbijstand juist generiek te verlagen om
zo de toegang tot het recht laagdrempeliger te maken? Of in ieder geval af
te zien van een verhoging? Graag een uitgebreide reactie.
De aan het woord zijnde leden zijn het met de Vereniging Sociale
Advocatuur Nederland (VSAN) eens dat het weliswaar mogelijk is dat de
inning van de eigen bijdrage door de overheid efficiencywinst voor
advocaten oplevert, maar om de advocaten meer te laten verdienen over
de ruggen van de rechtzoekenden door de toegang tot het recht te
beperken, is natuurlijk niet de manier om het doel te bewerkstelligen dat
advocaten een redelijke vergoeding krijgen. Als bijzondere bijstand niet
meer mogelijk is, betekent dit dan dat een rechtzoekende met een
inkomen op het niveau van het sociaal minimum straks de keuze heeft: of
een maand lang geen boodschappen kunnen doen, of rechtsbijstand? Dat
kan toch onmogelijk de bedoeling zijn?
Het laatste aspect van de stelselherziening, en wat de leden van de
SP-fractie betreft het meest omstreden, zijn de rechtshulppakketten. De
leden zien dat maatwerk over boord wordt gegooid in ruil voor marktwerking en concurrentie. Deelt u de mening dat afgelopen jaren de
marktwerking in de jeugdzorg, de thuiszorg en bij de deurwaarders juist
heeft aangetoond dat er eerder sprake zal zijn van marktfalen? Waarom
hoopt u dan toch dat het voor de rechtsbijstand wel zal werken en waarop
is die hoop gebaseerd? De doorberekening is op dit punt in de ogen van
voornoemde leden toch wel zeer kritisch.
In augustus 2019 werden de rechtshulppakketten al eens nader bekeken.
Toen al bleek dat er risico’s zitten aan de marktwerking, ongeacht het
gekozen scenario. Schaalvergroting zal namelijk leiden tot de volgende
risico’s. Schaalvergroting zal de kwaliteit van de rechtshulp juist onder
druk zetten, in tegenstelling tot wat in de contourenbrief werd aangekondigd. Deze druk zou specifiek kunnen gaan leiden tot uitholling van de
sociaal advocatuur. Daarnaast leidt het tot een grote afstand tussen de
afnemers en de aanbieders van rechtshulppakketten. Waar rechtsbijstandsbehoeftigden nu persoonlijk en kleinschalig worden begeleid, lopen
zij straks het risico te verdwalen bij grote rechtsbijstandsverleners. Ook de
vrije advocatenkeuze is niet gewaarborgd. Concurrentie zal nauwelijks

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

8

optreden als afnemers de verschillen tussen advocaten op kwaliteit niet
kunnen zien en juist de continuïteit van expertise komt in gevaar. De
kritiek was toen al niet mis, maar heeft met deze doorrekening aan kracht
gewonnen.
Op de bovenstaande bestaande kritieken op de rechtshulppakketten komt
nu aanvullende kritiek. Want simpel gezegd bent u van plan om een deel
van het werk van sociaal advocaten door paralegals te laten doen tegen
een goedkoper tarief zodat u de overige sociaal advocaten die nog wel
nodig zijn wel voldoende kan betalen. Wat de leden van de SP-fractie
betreft zet deze doorrekening hier definitief een punt achter. In deze
doorrekening is kritisch bekeken welke beroepen anders dan advocaten in
aanmerking komen voor het bieden van kwalitatieve rechtsbijstand. Er
werd uitgekomen bij fiscalisten, orthopedagogen en juristen die geen
advocaat zijn. Veel van die beroepsbeoefenaars zijn net als advocaten
wetenschappelijk opgeleid. In de verschillende rechtsgebieden blijven de
rechtshulpverleners dus hoogopgeleid en hun salariskosten zullen dan
vergelijkbaar zijn met die van sociaal advocaten. Het werk van sociaal
advocaten naar paralegals sturen tegen een lager salaris blijkt nauwelijks
mogelijk of in ieder geval onvoldoende om 30% te bezuinigen op
rechtsbijstand. U heeft daarmee het werk van sociaal advocaten verschrikkelijk onderschat en deze analyse toont maar weer eens aan hoe erg de
sociaal advocaten een hogere beloning verdienen. De aan het woord
zijnde leden pleiten daar al jaren voor. Zij merken wel op dat de doorrekening, waarop bovenstaande uitkomsten zijn gebaseerd, op basis van
een extreem kleine onderzoeksgroep (N <10) is geënt.
Desondanks zijn de leden van de SP-fractie erg benieuwd naar uw reactie
op de uitkomsten. Na een waarschuwende quickscan van de rechtshulppakketten en een vernietigende doorrekening kunnen de plannen nu
onmogelijk in zijn originele vorm worden voortgezet. Hoe ziet u dit? Hoe
waardeert u nu het werk van sociaal advocaten? Staat u nog altijd positief
tegenover de gedachte van marktwerking in de gesubsidieerde rechtsbijstand? Hoe schat u nu de gevolgen in voor de kwaliteit van de rechtsbijstand? Hoe gaat u de uitholling van de sociaal advocatuur voorkomen?
Hoe gaat u juist de vrije advocatenkeuze waarborgen? Hoe ziet u de
concurrentie op kwaliteit voor u? Hoe denkt u dat deze verschillen richting
de afnemers gecommuniceerd kunnen worden? Vreest u ook dat de
concurrentie juist op de prijs zal plaatsvinden met negatieve gevolgen
voor de kwaliteit? Welke gevolgen gaan de rechtshulppakketten nu
eigenlijk hebben voor de expertise van rechtsbijstandsverleners, neemt
die toe of af? Nu blijkt dat het werk van sociaal advocaten niet door
andere beroepen kan worden gedaan tegen lagere salarissen, bent u nu
alsnog bereid om de vergoedingen voor sociaal advocaten te verhogen?
In het verlengde daarvan hebben de leden van de SP-fractie ook nog de
volgende vragen over de sociaal advocatuur. In reactie op de brief van de
Vereniging Advocatenbelangen (VA) schrijft u (Aanhangsel van de
Handelingen II, vergaderjaar 2019–2020, nr. 1905) dat het uitsluitend
verhogen van de vergoedingen van de sociaal advocaten geen oplossingen biedt voor de problemen geconstateerd door de bovenstaande
commissies. Maar dit is toch precies wat de commissies Van der Meer in
het eerste scenario beschreef? Deelt u de mening dat het dus wel degelijk
een optie is om alleen de vergoedingen te verhogen om het systeem te
behouden in tegenstelling tot wat u eerder schreef? Bent u bereid om over
te gaan tot extra vergoedingen voor de sociaal advocatuur? Zo ja, waarom
en zo nee, waarom niet? Ga u het verzoek van de NOvA inwilligen in hun
brief van 9 april om een onafhankelijke commissie in te stellen die het
vergoedingsstelsel zal evalueren? Zo ja, waarom en zo nee, waarom niet?
Graag een uitgebreide reactie hieromtrent.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

9

De aan het woord zijnde leden lezen dat een laatste voorgenomen
onderdeel van de stelselherziening en bezuiniging algemene efficiëntie
zou moeten zijn. Dit zou 5% van de kosten moeten besparen. Dit getal
moet na de doorrekening ook worden bijgesteld. Volgens de doorrekening
zal er over de rechtsgebieden heen bekeken slechts 2,5% bezuinigd
kunnen worden. Op civiel recht ziet het positiever uit. Daar zou 20% tot
30% goedkoper gewerkt kunnen worden, mits er gebruikt gaat worden
van het clusteren van rechtszaken zoals de verzekeraar wensen. Dat is een
flinke kanttekening. Hoe ziet u die optie? Kan deze wens van verzekeraars
verder worden toegelicht? Wat zijn daar de gevolgen van? Graag een
uitgebreide reactie dienaangaande.
Concluderend zijn de leden van de SP-fractie voorstander van het
aanpakken van procedeergedrag door de overheid en het versterken van
de juridische hulp «aan de voorkant». De andere onderdelen van de
stelselherziening kunnen niet op hun steun rekenen. Naar mate er meer
theoretisch onderzoek wordt gedaan neemt die kritiek toe. Deze leden
roepen u nadrukkelijk op: knip de stelselherziening op in onderdelen,
zodat de rechtsbijstand snel verbeterd kan worden. Sociaal advocaten
stoppen er mee en dat moeten worden voorkomen. Afgelopen tijd zagen
zij in de media dat verschillende sociaal advocaten ermee zijn gestopt.
Hierdoor gaat veel kwaliteit voorgoed verloren en dat is doodzonde.
Erkent u dat? Helaas is er geen totaalbeeld. Bent u bereid door de Raad
voor Rechtsbijstand (RvR) expliciet bij te laten houden hoeveel sociaal
advocaten actief zijn, op welke rechtsgebieden zij actief zijn en of ze
daarnaast nog in de commerciële advocatuur actief zijn, voor welk deel en
dit in ieder geval in de jaarlijkse rapportage van de RvR mee te nemen?
Vooral nu de coronacrisis de Rechtspraak treft blijken sociaal advocaten
kwetsbaar. De NOvA sprak begin maart, dus nog vóór de coronacrisis, al
van «collectieve uitputtingsverschijnselen». Samenvattend in één vraag:
Wat zijn uw plannen met de gesubsidieerde rechtsbijstand, al het
bovenstaande in overweging genomen?
Pilot consumentenzaken door Achmea
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van het plan om de
stelselherziening niet alleen op theorie te baseren maar ook in de praktijk
te laten testen aan de hand van pilots. Zelfs het SP-initiatief Huizen van
het Recht kan daarbij bruikbare data op gaan leveren. Maar de inmiddels
beruchte pilot met Consumentenzaken door LegalGuard ondermijnt het
vertrouwen in die aanpak. Inmiddels zijn er door bovengenoemde leden
zeven keer schriftelijke vragen over gesteld. Hierover hebben zij nog
vragen.
Op 13 januari 2020 publiceerde het NRC dat Achmea is voorgetrokken bij
de eerste pilot. Die conclusie wordt getrokken omdat er extern juridisch
advies is ingewonnen om onder de publieke aanbesteding uit te komen.
De RvR werd namelijk geadviseerd om de pilot aan te besteden of om het
aantal zaken zo te beperken en daarmee de pilot aan Achmea te gunnen.
Het laatste geschiedde. Terwijl publieke aanbesteding juist het
voortrekken van commerciële partijen moet voorkomen.
Ook andere pijnlijke feiten liggen inmiddels op tafel. Niet alleen het
Ministerie van J&V en de RvR, maar ook Achmea is ingeschakeld om één
van die sets Kamervragen te beantwoorden. Kunt u aangeven hoe vaak
zoiets voorkomt? Was u daarvan op de hoogte? Gegevens van duizenden
burgers zijn gedeeld met Achmea blijkt uit het nieuwsartikel van januari jl.
Is dit correct? Wat is de aard van die gegevens? Was dit anoniem? Hebben
de personen wiens gegevens het betreft daarvoor expliciet toestemming
gegeven? Waarom is hiervoor gekozen? Is hier overleg over geweest met
de Autoriteit Persoonsgegevens? Zo ja, waarom en zo nee, waarom niet?
Deelt u de mening dat de overheid uiterst voorzichtig en terughoudend

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

10

om moet gaan met gegevens van burgers en in het bijzonder als deze
verstrekt worden aan derde, commerciële partijen?
Natuurlijk was er het filmpje. U gaat op werkbezoek en laat dit groots
uitmeten, ook via overheidskanalen. Kunt u nu niet gewoon erkennen dat
het achteraf niet zo verstandig was om het filmpje ook door Achmea te
laten verspreiden? Deelt u de mening dat het verstandiger was om meer
terughoudend te zijn? Heeft u hieruit lessen getrokken?
De leden van de SP-fractie zijn benieuwd naar de evaluatie van de pilot en
hebben daarover alvast enkele vragen. Slechts dertien zaken zijn
behandeld. U gaf eerder aan niet te kunnen verklaren waarom consumenten voor een advocaat kozen en niet voor de pilot. Gaat de evaluatie
daar wel op in? Wanneer kunnen deze leden die evaluatie van de pilot
verwachten? Welke wetenschappelijke waarde hecht u aan dertien
casussen? Wat betekent dat voor de representativiteit van de kwalitatieve
data?
Juridisch Loket
De leden van de SP-fractie willen nadere vragen stellen over het
Juridische Loket. Deze organisatie gaat namelijk een sleutelrol spelen in
de voorgenomen stelselherziening. Maar ook op dit moment al speelt het
Juridisch Loket een grote rol voor mensen die juridische hulp nodig
hebben.
Eind 2019 bleek er helaas sprake van allerlei spanningen binnen de
organisatie. Hierover zijn eerder al schriftelijk Kamervragen gesteld. In de
beantwoording van de Kamervragen (Aanhangsel Handelingen II 2019/20,
nr. 1900) gaf u aan vertrouwen te hebben in het onderzoek dat intern is
uitgevoerd en dat u de spanningen als een interne kwestie beschouwd. U
spreekt ook vertrouwen uit in de Raad van Toezicht. Bent u ervan op de
hoogte dat ook juist die Raad van Toezicht onderwerp van kritiek is? Heeft
u de situatie wel goed ingeschat? Hoe waardeert u de dubbelrol die de
Nationale ombudsman heeft als toezichthouder in de Raad van Toezicht
van het Juridisch Loket? Deelt u de mening dat deze dubbelrol kan leiden
tot belangenverstrengeling of in ieder geval de perceptie van belangenverstrengeling? Daarnaast zou de Ombudsman nog tien nevenfuncties
hebben. Is dit wel een wenselijke situatie? Bent u met al het bovenstaande
in uw achterhoofd nog steeds van mening dat u blind kunt vertrouwen op
een goede uitkomst? Kunt u hier uitgebreid op ingaan?
Dan hebben de leden nog enkele vragen over het functioneren van het
Juridisch Loket tijdens de coronacrisis. De crisis in de gezondheidszorg en
de economie, ten gevolge van de uitbreken van COVID-19, leiden tot
verstrekkende problemen in de maatschappij. Dat leidt tot veel extra
juridische vragen. Het is begrijpelijk dat de fysieke locaties tijdelijk
gesloten zijn vanwege het coronavirus. En daarmee ligt het in de rede dat
er veel meer behoefte is aan informatie op de site van het Juridisch Loket
waar al wordt gewaarschuwd voor langere wachttijden aan de telefoon.
Wordt er actie ondernomen om die wachttijden terug te dringen? De
telefoonkosten per minuut zouden zijn verlaagd. Wat is daarvoor de
reden? Waarom kan dat nu plotseling wel, juist nu er zo veel mensen
bellen? Wordt dit achteraf geëvalueerd om te kijken of dit na de crisis
gewoon vol te houden is, dat zou toch altijd beter zijn? Wat betekent dit
budgettair om de telefoonkosten blijvend te verlagen? Is de functie van
het Juridisch Loket gewaarborgd? Is er voldoende personeel nu er
waarschijnlijk meer mensen contact zoeken? Graag een uitgebreide
reactie.
De leden van de SP-fractie vragen waarom het Juridisch Loket niet onder
de reikwijdte van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) valt. Is dat
correct? Waarom is dat? Acht u dat wenselijk? Bent u bereid om
Wob-procedures bij het Juridisch Loket mogelijk te maken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

11

Als laatste horen deze leden graag hoe concreet de plannen zijn met het
Juridisch Loket. Een fijnmaziger netwerk van locaties en een goede
informatievoorziening kan een belangrijke functie vervullen voor alle
mensen met juridische problemen. Graag een toelichting hierop. Waar en
wanneer zullen er vestigingen bij komen?
De leden van de PvdA-fractie delen het doel om onnodige escalatie van
juridische problemen te voorkomen. Daartoe wil het kabinet de rechtzoekende en zijn probleem centraal stellen. Deze leden delen dit
uitgangspunt. Echter blijkt de praktijk al sinds jaren hardnekkig te zijn,
namelijk dat een zeer groot deel van degenen die hun recht gaan zoeken
dat moeten doen omdat zij een meningsverschil met diverse overheidsinstellingen hebben. In hoeverre dragen het vroegtijdig contact met een
burger opnemen door een overheidsinstelling, een beslissing uitleggen of
via de telefoon ingaan op bezwaren van een burger op een beslissing
daadwerkelijk bij aan het voorkomen van verdere juridisering van
conflicten? Kunt u in dit verband ook ingaan op de werkwijze van
bezwaarschriftencommissies bij lagere overheden? Is daar onderzoek naar
gedaan? Zo ja, welk onderzoek was dat en wat kwam daaruit? Zo nee,
bent u bereid dit onderzoek te laten houden?
De aan het woord zijnde leden vragen in hoeverre de voorgenomen
Wijziging Besluit proceskosten bestuursrecht, op grond waarvan de
overheid in voorkomende gevallen een verhoging van de proceskostenvergoeding aan de burger moet betalen, daadwerkelijk tot minder zaken
voor de bestuursrechter zal leiden? In hoeverre draagt een dergelijke
vorm van sanctioneren van overheden bij aan een blijvende gedragsverandering en het tussen de oren krijgen dat de burger centraal staat? Wat
doet u nog meer om onnodig procedeergedrag door de overheid te
verminderen?
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de aanstelling van een «aanjager» die bij de overheid het aantal
onnodige procedures snel en effectief moet gaan terugdringen. Wat zijn
de concrete en afrekenbare doelen die daarbij gelden? Komen die in het
interdepartementaal plan van aanpak en zal het tegemoet komen aan de
motie van het lid Kuiken c.s. (Kamerstuk 31 753, nr. 168) om te komen met
een plan van aanpak met afrekenbare doelen? Wanneer worden, mede
gezien de relatief korte tijd dat de aanjager actief is, die doelen bekend?
Voornoemde leden hebben met belangstelling kennisgenomen van uw
brief (Kamerstuk 31 753, nr. 194) en het daarbij behorende rapport van
Significant. Het valt deze leden met name op dat een belangrijke uitkomst
van de validatie is dat een verschuiving van een advocaat naar
goedkopere alternatieve rechtshulppakketten in mindere mate zal
optreden dan eerder ingeschat. Bovendien blijken de kosten van deze
rechtshulppakketten hoger te worden dan van tevoren werd ingeschat.
Welke consequenties trekt u uit deze conclusies? Ware het niet beter om
te stoppen met plannen voor deze alternatieve rechtshulppakketten? Zo
nee, waarom niet?
De leden van de PvdA-fractie hebben kennisgenomen van de vraag van de
NOvA, mede naar aanleiding van de uitkomsten van het onderzoek van
Significant en het eerdere onderzoek van de Commissie Van der Meer, om
binnenkort een beoordeling te laten plaatsvinden van opgetreden
onevenwichtigheden in de tijdsbesteding van advocaten. Gaat u deze
aanbeveling van de Commissie Van der Meer en de wens van de NOvA
honoreren door eind 2020 over te gaan tot de instelling van een onafhankelijke commissie die het vergoedingenstelsel de komende jaren zal
evalueren? Zo nee, waarom niet?
De aan het woord zijnde leden hebben kennisgenomen van het standpunt
van de VSAN. De VSAN is van mening dat het innen van de eigen bijdrage
door de RvR, in plaats van door de advocaat, ertoe dreigt te leiden dat
rechtszoekenden van de rechtsbijstand worden weggehouden. De VSAN

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

12

wijst daarbij onder andere op een jaarlijkse verhoging van de eigen
bijdrage en wijst er tevens op dat in een nieuw stelsel dit een percentage
moet worden van de kosten van de rechtsbijstand. Naar de mening van de
VSAN maakt dit de toegang tot het recht onbetaalbaar. De VSAN is
daarom van mening dat de inning eigen bijdrage maatwerk is, hetgeen
beter aan de advocaat overgelaten kan worden omdat die volledig en
integraal zicht heeft op de (financiële) situatie van een rechtszoekende.
Kunt u hierop ingaan?
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met interesse uw brief
(Kamerstuk 31 753, nr. 194) gelezen. Daarin staat dat de aannames anders
uitpakken dan verwacht en dat dit leidt tot een bezinning van de zijde van
het kabinet op de consequenties voor de rechtshulppakketten. De
komende maanden worden nieuwe doorrekeningen gedaan. De aan het
woord zijnde leden vragen welke consequenties dit heeft voor het tijdpad
van de stelselherziening en vragen het tijdpad te schetsen. Daarnaast
vragen deze leden of u van plan bent om over te gaan tot de instelling van
een onafhankelijke commissie die het vergoedingenstelsel de komende
jaren zal evalueren.
BEANTWOORDING
De leden van diverse fracties stellen mij vragen over (de herziening van)
de gesubsidieerde rechtsbijstand waarop ik hieronder inga. Allereerst ga
ik in op de drie hoofdmaatregelen van de stelselherziening een responsieve overheid, de eerste lijn (laagdrempelige toegang) en tweede lijn en
vervolgens ga ik in op de doorrekening. Tot slot ga ik in op de effecten van
corona op het programma en de ondersteuning van de sociaal
advocatuur.
Responsieve overheid
Procedeergedrag overheid
Wat betreft de aanpak van (onnodig) procedeergedrag van en tegen de
overheid hebben verschillende fracties mij vragen gesteld. Hieronder
beantwoord ik deze vragen.
Plan van aanpak
De leden van de PvdA-fractie vragen naar de concrete en afrekenbare
doelen die gelden bij de aanstelling van de «aanjager» om het aantal
onnodige procedures snel en effectief terug te dringen. De concrete en
afrekenbare doelen zal ik duidelijk uiteenzetten in het interdepartementale
plan van aanpak. Ik heb toegezegd dit plan met de derde voortgangsrapportage mee te sturen.1 Hiermee kom ik eveneens tegemoet aan de motie
van het lid Kuiken c.s. (Kamerstuk 31 753, nr. 168).
Gesprek met IND en Raad voor de Kinderbescherming
De leden van de D66-fractie vragen naar het gesprek dat de secretarisgeneraal van het ministerie heeft gevoerd met de IND en de Raad voor de
Kinderbescherming.
In de tweede voortgangsrapportage rechtsbijstand2 heb ik opgemerkt dat
beslissingen van de IND en van de Raad voor de Kinderbescherming
ingrijpend zijn voor mensen. Begin 2020 heeft de aanjager, Daan
Hoefsmit, op uitnodiging van de voorzitter van het Strategisch Bestuurlijk
1
2

Kamerstuk 31 753, nr. 190
Kamerstuk 31 753, nr. 190

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

13

Beraad van het ministerie, de secretaris-generaal, zijn plannen toegelicht.
Dit constructieve gesprek heeft een positief effect gesorteerd, namelijk dat
de JenV-taakorganisaties instemden met de gekozen aanpak om juridisering tegen te gaan. Met de Raad voor de Kinderbescherming, de IND en
de Raad voor Rechtsbijstand is bilateraal gesproken over verdere
samenwerking in dit traject.
De maatregelen die ik samen met de betrokken organisaties zal treffen,
komen aan de orde in het plan van aanpak.
Minder onnodige procedures en «Prettig Contact met de
Overheid»
De leden van de D66-fractie vragen wat ik bedoel met de opmerking dat
bestuursorganen zich vaak al veel moeite getroosten om het aantal
juridische procedures te reduceren en of ik niet veel resultaat meer
verwacht van de maatregel om het aantal geschillen tussen burger en
overheid op het terrein van het bestuursrecht terug te dringen.
Met deze opmerking bedoel ik dat al veel gemeenten en uitvoeringsorganisaties de werkwijze van «Prettig Contact met de Overheid» toepassen en
hun bezwaar- en beroepswerkwijze verder hebben geprofessionaliseerd of
daar nu mee bezig zijn. Dat is bemoedigend en een voorbeeld voor de
anderen. Concreet gaan gemeenten in gesprek met burgers die bezwaar
hebben tegen bijvoorbeeld het besluit over bijzondere bijstand of een
afwijzing in het kader van de Participatiewet. Dat moet de standaardaanpak worden.
Graag verwijs ik ook naar de kabinetsreactie «Regels en ruimte –
verkenning maatwerk in dienstverlening en discretionaire ruimte» over de
maatregelen die wij, onder andere in het bestuursrecht, initiëren op het
gebied van de dienstverlening tussen overheid en burger.3 Het doel is niet
alleen om onnodige procedures tussen de burger en de overheid te
voorkomen, maar ook om problemen van burgers blijvend en vroegtijdig
op te lossen. Want een procedure bij de rechter lost het onderliggende
probleem niet altijd op.
Ik heb er zeker vertrouwen in dat we zo het aantal geschillen tussen
burger en overheid op het terrein van het bestuursrecht terug kunnen
dringen. Ik realiseer me daarbij dat het echt verbeteren van de publieke
dienstverlening een intensieve opgave is, die meerjarige inzet van veel
betrokkenen vraagt.
De leden van de SP-fractie vragen hoe zinvol een programma als «Prettig
Contact met de Overheid» (hierna «Prettig Contact») is en of een
cultuurverandering binnen het ambtenarenapparaat niet veel zinvoller en
effectiever zou zijn.
Ik ben het ermee eens dat een cultuurverandering nodig is. Betere
processen en minder procedures zijn niet voldoende. Het gedrag van
professionals, met oog voor de mensen en hun problemen met wie zij te
maken hebben, is essentieel. Ik heb in 2019 twee congressen laten
organiseren om tot een concrete aanpak te komen: op 28 mei (Responsieve overheid en effectieve wetgeving) en 26 november (Responsieve
overheid en toegang tot het recht)4. 100 professionals op het eerste
congres en 200 professionals op het tweede congres met diverse
3

4

Kamerbrief, 16 januari 2020, Kabinetsreactie «Regels en ruimte – Verkenning Maatwerk in
dienstverlening en discretionaire ruimte
Onder de deelnemers (actief en passief) zaten onder andere gemeenten, uitvoeringsorganisaties en belangenorganisaties, departementen, advocaten, juridisch loket, Raad voor
Rechtsbijstand, sociaal raadslieden, mediators, Rechtspraak, verzekeraars, consultants,
hogescholen, universiteiten, CBS, WODC, TNO, Adviescollege Toetsing regeldruk, College van
de Rechten van de Mens, Stichting Mee, Nederlandse Vereniging voor Gecertificeerde Incasso
Ondernemingen, Programma Bindend Besturen Brabant, de Nationale ombudsman, de
koninklijke bibliotheek en een aantal buitengerechtelijke geschilleninstanties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

14

achtergronden deelden daar hun ervaringen. Tijdens deze congressen
bleek duidelijk dat er een cultuurverandering nodig is om de dienstverlening blijvend te verbeteren en mensen aan de voorkant beter en
menselijker te helpen. Ook was het zonneklaar dat dit een lange adem
vergt. Daarom gaat het interdepartementale plan van aanpak, dat de
aanjager maakt met input van diverse uitvoeringsorganisaties en
gemeenten, niet sec over de procedurele kant, maar des te meer over
cultuurverandering bij overheidsorganisaties. In mijn plan van aanpak
maak ik onderscheid tussen de volgende thema’s:
1. Burger centraal, menselijke maat en maatwerk;
2. Professionalisering en besturing;
3. Meer inzicht in de routes die de meeste burgers in het bestuursrecht
afleggen en digitalisering;
4. Effectmeting
Daarnaast merk ik op dat «Prettig Contact» onderdeel is van de rijksbrede
cultuurverandering waar ik, samen met collega’s van andere departementen, aan werk.5
De leden van de PvdA-fractie vragen in hoeverre (vroegtijdig) contact
opnemen door een overheidsinstelling daadwerkelijk bijdraagt aan het
voorkomen van verdere juridisering van conflicten. Voorts wordt
gevraagd naar de werkwijze van bezwaarschriftencommissies bij lagere
overheden, of daar onderzoek naar is gedaan.
Ik merk het volgende op. Het werkt in de praktijk. Door deze manier van
werken is in bijvoorbeeld de gemeente Purmerend het aantal bezwaarschriften de afgelopen jaren meer dan gehalveerd. Bovendien wordt ieder
jaar ongeveer de helft van de bezwaarschriften (2018: 45% en 2017: 44%)
buiten de juridische procedure om opgelost.
Er is een aantal onderzoeken gedaan naar de werkwijze van bezwaarschriftencommissies bij lagere overheden. Hiervoor verwijs ik u graag
naar het artikel «Horen in bezwaar, intern of extern?» van A.T. Marseille en
B.W.N. de Waard en M. Wever.6 In dit artikel vindt u de verschillende
inzichten uit onderzoeken over ambtelijk horen versus horen via een
bezwaarschriftencommissie. Daarnaast is een eerste verkenning gedaan
naar de nieuwe werkwijze horen door de regionale commissie bezwaarschriften.7
Tot slot ga ik in op de vraag van de leden van de GroenLinks-fractie over
hoe overheden zelf procedures kunnen terugdringen. Zoals ik in mijn
beantwoording op vragen van het lid Van Nispen van 2 oktober 2019 heb
aangegeven8, hoort de overheid kritisch te kijken naar de kosten van de
inzet van de landsadvocaat. Ik heb daarbij benoemd dat het grootste deel
van de zaken waarin de landsadvocaat wordt ingeschakeld civiele
procedures zijn. Daarbij is een advocaat wettelijk verplicht. De overheid is
vaak de gedaagde partij. Ik wil hierbij nogmaals onderstrepen dat er geen
verband bestaat tussen de kosten van de landsadvocaat en het budget
voor gesubsidieerde rechtsbijstand. Ik ben het wel met u eens dat
bestuursrechtelijke zaken waarin de overheid de eisende of verzoekende
partij is, goed tegen het licht moeten worden gehouden.
Wat betreft de IND, merk ik namens de Staatssecretaris van Veiligheid en
Justitie het volgende op.
5

Kamerbrief, 16 januari 2020, Kabinetsreactie «Regels en ruimte – Verkenning Maatwerk in
dienstverlening en discretionaire ruimte
6
Marseille, A.T., de Waard, B.W.N. en Wever, M (2017) Horen in bezwaar: intern of extern?: NTB
2017/35
7
Van der Vlugt, Y.M. en Versteeg, W.H. (2017), Verkenning nieuwe werkwijze horen door de
regionale commissie bezwaarschriften, Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties
8
Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 221.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

15

De IND maakt terughoudend gebruik van het instellen van hoger beroep.
Van belang is of er principiële of overstijgende belangen spelen in een
zaak.9 In dat kader is ook van belang dat de Afdeling bestuursrechtspraak
van de Raad van State (AbRS) in haar jurisprudentie onder meer als
uitgangspunt hanteert dat hoger beroepen van de IND niet voor gegrondverklaring in aanmerking komen daar waar een zorgvuldigheids- of
motiveringsgebrek is geconstateerd dat zich eenvoudig laat herstellen.
Absolute cijfers betreffende het aantal hoger beroepen dat de IND instelt,
zeggen niet direct iets over het procedeergedrag van de IND. Daarbij is
immers ook het aantal beroepen relevant dat de rechtbank gegrond heeft
verklaard en het succespercentage van de hoger beroepen.
Waar D66 vraagt of er niet ook in het strafrecht winst te behalen valt bij
onnodige procedures, kan ik u het volgende melden. Tijdens het AO op
7 november 2019 heb ik, naar aanleiding van de vraag van de heer
Groothuizen (D66), toegezegd dat nader te bekijken. Allereerst wil ik
daarbij nogmaals benadrukken dat het geheel aan het Openbaar Ministerie is om te bepalen in hoeverre het opportuun is om tot vervolging over
te gaan. In geval van opsporing en vervolging maken professionals bij een
strafproces afwegingen op basis van de beschikbare informatie. OM en
politie spannen zich in om de juiste zaken op te pakken. Ze gebruiken een
selectiviteitskader, om de meest betekenisvolle interventie in te zetten,
maar ook om onnodig procederen te voorkomen. Hierbij worden, vaak in
korte tijd, de verschillende kanten van een zaak afgewogen. Ook de
context van een zaak wordt daarbij betrokken. Men streeft naar zowel een
efficiënte en effectieve als een zorgvuldige strafrechtspleging, die recht
doet aan een ieders rechten en belangen. Waar mogelijk wordt ten
behoeve van een effectieve en efficiënte afdoening ook de ZSM-werkwijze
toegepast. Wellicht ten overvloede benadruk ik dat de kosten voor
rechtsbijstand in dit verband geen zelfstandig afwegingscriterium zijn.
Wijziging Besluit proceskosten bestuursrecht
Verschillende fracties hebben wat betreft de wijziging van het Besluit
proceskosten bestuursrecht vragen gesteld. Deze vragen beantwoord ik
als volgt.
De leden van de D66-fractie vragen wanneer ik verwacht het Besluit
proceskosten bestuursrecht (verder te noemen Bpb) aan uw Kamer te
sturen. De amvb tot wijziging van het Bpb wordt zeer binnenkort voor
advies aan de Raad van State aangeboden. Na uitbrengen van het advies
zal de amvb zo spoedig mogelijk voor bekrachtiging worden voorgedragen en zal ik uw Kamer daarover informeren.
Zowel de leden van de SP als de PvdA vragen of de wijziging van het
Besluit proceskosten bestuursrecht daadwerkelijk tot minder zaken voor
de bestuursrechter zal leiden.
In de externe validatie, die ik onlangs aan uw Kamer stuurde, is aangegeven dat bestuursorganen zich niet laten leiden door de hoogte van de
proceskosten bij de keuze voor wel of niet procederen. Ik wil hierbij
opmerken dat de verhoging van de proceskostenvergoeding slechts één
van de maatregelen is om bestuursorganen ertoe te bewegen om
problemen met burgers vaker in een vroeg stadium op te lossen. De
verhoging zal in combinatie met de andere maatregelen bestuursorganen
voldoende stimuleren om problemen te voorkomen of op een andere
manier op te lossen dan met een procedure. De maatregelen die ik heb
genoemd in de voortgangsrapportage, werk ik verder uit in het plan van
aanpak dat ik voor de zomer aan uw Kamer zal sturen. Ik heb er
vertrouwen in dat met deze aanpak het aantal onnodige bestuurszaken
teruggedrongen kan worden en het is daarom op dit moment niet nodig
9

vergelijk ook Kamerstuk 19 637, nr. 2546, p. 49 en Kamerstuk 30 846, nr. 1, p. 23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

16

om onderzoek te doen naar alternatieven. Natuurlijk sta ik altijd open voor
initiatieven uit het veld die een verdere bijdrage kunnen leveren aan het
nog verder terugdringen van het aantal bestuurszaken bij de rechter.
Gevolgen rijksbeleid en wet- en regelgeving voor de vraag naar
rechtsbijstand
De leden van de D66- en de GroenLinks-fracties vragen naar de stand van
de uitvoering van de motie van het lid Groothuizen c.s. over het per
departement evalueren van beleidskeuzes (Kamerstuk 31 753, nr. 170) en
de stand van de uitvoering van de motie van het lid Groothuizen c.s. over
het onderbouwen van nieuwe regelgeving voor de financieringsbehoefte
van het stelsel (Kamerstuk 31 753, nr. 171).
Ik beraad me op de aanpak om de motie van het lid Groothuizen uit te
voeren. Hierover heb ik tijdens de behandeling in de Tweede Kamer
gezegd dat het meer op moet leveren dan een stapel die in de kast
verdwijnt. Het is zeker zinvol terug te kijken en te zien waar er plotseling
stijgingen zijn in de aantallen toevoegingen. Hierdoor kunnen oorzaken
die leiden tot bovenmatig beroep op rechtsbijstand worden aangepakt en
kunnen significante fluctuaties worden verklaard. Ik vind het belangrijk om
als rijksoverheid vast te stellen waar wij, met betrekking tot het maken van
beleid en wetgeving, lessen kunnen trekken uit het verleden. Via de Raad
voor Rechtsbijstand ben ik nagegaan wat we kunnen leren uit hun
gegevens. Vooral de uitbreiding van de verhoorbijstand heeft gezorgd
voor meer piket en meer toevoegingen. Het waren vooral de AMvB van
2013 op de Wrb die van invloed zijn geweest op (vooral) civiele toevoegingen. En daarnaast de verhoging bij de griffie (vooral bij verbintenissenrecht). Begin 2015 leidde de komst van de participatiewet tot een tijdelijke
toename. Tenslotte leidde de nieuwe WvGGZ tot meer toevoegingen, de
effecten daarvan worden op dit moment nog gemonitord. Ik zal uw Kamer
in de tweede helft van 2020 per brief over de voortgang van de uitvoering
van de motie informeren.
Wat betreft de onderbouwing van nieuwe regelgeving voor de financieringsbehoefte van het stelsel heb ik u in de tweede voortgangsrapportage
bericht dat ik ben gestart met het gestructureerd in beeld brengen van de
effecten van wetswijzigingen voor de vraag naar rechtsbijstand. De NOvA
bracht op mijn verzoek in beeld welke voorziene wetswijzigingen van
invloed kunnen zijn op de vraag naar gesubsidieerde rechtsbijstand.
Samen met de NOvA en de Raad voor Rechtsbijstand maken we nieuwe
werkafspraken, waarmee we vooraf de impact van nieuwe wet- en
regelgeving op de gesubsidieerde rechtsbijstand beter kunnen bepalen.
Op dit moment worden ook instrumenten ontwikkeld en getest om de
impact van nieuwe wet- en regelgeving op de gesubsidieerde rechtsbijstand structureel en tijdig inzichtelijk te hebben. De voortgang hiervan
meld ik u in de volgende voortgangsrapportage.
Laagdrempelige toegang en advies
Doelgroepenanalyse ten behoeve van versterking eerste lijn,
proactieve hulpverlening en vroegsignalering
De leden van D66-fractie vragen naar hoe de conclusies uit de doelgroepenanalyse ten behoeve van de versterking van de eerste lijn verder worden
gebruikt. De resultaten worden op dit moment verder kwantitatief
onderbouwd samen met de Raad voor Rechtsbijstand en het CBS. In de
volgende voortgangsbrief rapporteer ik over de voortgang hiervan. De
combinatie van die uitkomsten zal worden gebruikt om de dienstverlening
in de eerste lijn vorm te geven. De dienstverlening van het Juridisch Loket
bestaat, en in de toekomst nog meer, uit een geïntegreerd concept waarbij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

17

de online, telefonische en fysieke dienstverlening goed op elkaar
aansluiten en inspelen op de verschillende behoeften van mensen.
Zo is het belangrijk om een inschatting te kunnen maken van het aantal
mensen dat behoefte heeft aan persoonlijk contact met een hulpverlener
op een fysieke locatie, of wie er al geholpen is met een telefoontje. Zo kan
het Juridisch Loket onderbouwd keuzes maken over de inzet van haar
capaciteit.
Specifiek op het gebied van proactieve hulpverlening en vroege signalering, waar de leden naar vragen, worden er ook al acties ondernomen.
Proactieve hulpverlening en vroege signalering vragen dat er in een
vroege fase integraal wordt gekeken naar de onderliggende oorzaken en
samenhangende problematiek. Ook daarvoor moet direct de juiste
hulpverlener worden ingeschakeld, om te voorkomen dat dingen later
escaleren. Snel schakelen met en tussen verschillende hulpverleners
vraagt om een goede samenwerking tussen het sociaal en juridisch
domein. Precies op deze twee onderdelen wordt nu ervaring opgedaan in
de praktijk, in de pilot in Hillesluis (Rotterdam Zuid). Dit moet begin 2021
leiden tot een werkwijze, die met aanpassingen ook op andere plekken in
Nederland kan worden gebruikt. Ook zal er een diagnose-instrument
worden ontwikkeld, dat hulpverleners in de eerste lijn beter in staat moet
gaan stellen om met die integrale blik naar problemen te kijken.
Laagdrempelige informatievoorziening en betere onlineinformatie
In reactie op de vraag van de D66 over de ontwikkeling van betere
online-informatie en hoe zich dat verhoudt tot de site van het Juridisch
Loket kan ik u het volgende melden. Er wordt gelijktijdig gewerkt aan de
korte en de lange termijn. In mijn brief van december 2019 schreef ik dat
ik de komende jaren 10 miljoen beschikbaar stel voor een betrouwbare,
begrijpelijke online omgeving, die met meer functionaliteiten op interactieve wijze helpt om problemen op te lossen. De verbetering van de site
van het Juridisch Loket is hier een belangrijk onderdeel van. Die wordt
toegankelijker en begrijpelijker: de informatie op de site wordt gegeven op
taalniveau B110 en er komen veel meer visueel ondersteunende
elementen zoals video, podcasts of pictogrammen. Op een aantal veel
voorkomende levensgebeurtenissen gaan we een stap verder.
Na de zomer van 2020 kunnen mensen op de site van het Loket online
terecht voor informatie, advies en hulp op maat voor een aantal veelvoorkomende gebeurtenissen, zoals ontslag en echtscheiding. Uit cijfers van
het Loket over de onderwerpen waar mensen naar zoeken, blijkt dat die
twee gebeurtenissen samen 30 procent, dus een aanzienlijk deel, vormen.
Het Loket gaat ook gebruik maken van social media, om mensen beter en
sneller te bereiken. Waar gevraagd wordt naar de mogelijkheid van
chatten en videobellen: vanaf het najaar wordt videobellen mogelijk met
het Loket en er wordt gewerkt aan een chatbot die mensen met hun eerste
vragen op weg kan helpen.
De leden van de SP-fractie vragen naar hoe er rekening gehouden wordt
met analfabeten en digibeten bij de informatievoorziening.
De basis voor informatie, advies en hulp is in het nieuwe stelsel de
online-voorziening. Voor die mensen die, bijvoorbeeld door analfabetisme
of gebrek aan digivaardigheid, daar niet mee geholpen zijn, zullen er
toegankelijke fysieke locaties zijn waar mensen op wijkniveau persoonlijke
hulp kunnen krijgen. Het Juridisch Loket betrekt de stichting Lezen en
10

Van https://www.communicatierijk.nl/vakkennis/rijkswebsites/aanbevolen-richtlijnen/
taalniveau-b1: Taalniveau B1 staat voor eenvoudig Nederlands. De overgrote meerderheid van
de bevolking begrijpt teksten op taalniveau B1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

18

Schrijven bij de ontwikkeling van hun dienstenaanbod, zodat er rekening
gehouden wordt met deze specifieke groep mensen.
Implementatie ontwerp laagdrempelige voorziening
De leden van D66-fractie vragen naar het moment van implementeren van
de laagdrempelige voorziening en de planning rondom het traject met de
koplopers-gemeenten.
Het nieuwe stelsel moet in 2025 functioneren. Zoveel eerder als mogelijk,
worden onderdelen van het stelsel geïmplementeerd. Die onderdelen
moeten wel de toets van de praktijk hebben doorstaan. Het eerste
ontwerp voor de laagdrempelige voorziening voor rechtshulp wordt de
komende tijd in de praktijk verder uitgewerkt en getoetst, onder andere
door middel van de pilots met koplopergemeenten. Beoogde startdatum
voor de pilots was juni van dit jaar. In de maanden daaraan voorafgaand
was het de bedoeling om de deelnemende gemeenten te werven en
selecteren. Dat proces loopt vertraging op door de coronacrisis. Ik
onderhoud hierover nauw contact met Divosa, die dit onderdeel van het
programma op mijn verzoek trekt. Zodra dat mogelijk is, wordt dit traject
voortgezet. Doel is daarbij om zo snel mogelijk gemeenten te kunnen
selecteren en met de pilots te kunnen starten.
Fysieke loketten
De leden van diverse fracties vragen naar de plannen met het Juridisch
Loket en of er meer vestigingen komen.
Het Juridisch Loket zal zich de komende tijd anders gaan organiseren,
dichter bij de burger. Er zijn al tien servicepunten geopend. In Wijchen is
bijvoorbeeld een wekelijks inloopspreekuur in een theater, waar
gemiddeld 10 klanten per spreekuur komen en waar de samenwerking
met lokale partijen, zoals het wijkteam, schuldhulpverlening en het lokale
echtscheidingsspreekuur aanzienlijk is verbeterd11. Ik ben met het
Juridisch Loket in gesprek over hoe zij de inrichting van hun organisatie
kunnen organiseren naar waar de mensen zitten die de fysieke hulp het
meest nodig hebben. De dienstverlening van het Juridisch Loket moet
aansluiten op lokale structuren die er al zijn, zoals wijkteams en sociaal
raadslieden. Zo voorkomen we dat mensen onnodig worden overspoeld
door weer een extra loket en zetten we de beschikbare capaciteit in waar
ze het meest nodig is. Voor de zomer 2020 wil ik samen met het Juridisch
Loket de kenmerken en voorwaarden formuleren voor de keuze van
locaties van het Juridisch Loket dichterbij mensen. In 2021 wil ik met het
Juridisch Loket toe naar een eerste implementatie van dit plan. Daarbij
zullen natuurlijk ook de lessen die nu worden opgedaan met het Huis van
het Recht in Heerlen worden meegenomen. Die pilot loopt sinds januari jl.
en de resultaten worden over ongeveer een jaar verwacht. Ik ben
enthousiast over dit initiatief maar wil op de uitkomsten nu niet vooruitlopen.
Juridisch loket
De leden van de SP-fractie stellen diverse vragen over de spanningen
binnen het Juridisch Loket en de rol van de Raad van Toezicht.
Ik wil in navolging van de door u aangehaalde beantwoording van
Kamervragen wederom benadrukken dat het hier om interne kwesties
gaat van deze organisatie. De Raad van Toezicht heeft vanuit zijn rol naar
eigen inzicht en bevind van zaken gehandeld. Over de acties die de Raad
van Toezicht heeft ondernomen, zijn de leden transparant geweest tegen
11

Dit was de situatie voor de ontwikkelingen rondom het COVID-19 virus, als gevolg waarvan de
loketten sinds de derde week van maart gesloten zin voor publiek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

19

de eigen organisatie en daarover hebben zij mij ook geïnformeerd. Ik vind
het belangrijkste dat bij de acties die genomen zijn ten eerste de continuïteit van de dienstverlening aan rechtzoekenden gewaarborgd blijft en ten
tweede dat het werk van de professionals van het Juridisch Loket aan
rechtzoekenden ongehinderd doorgang kan vinden. Op dit moment zie ik
geen reden om het gestelde vertrouwen in de Raad van Toezicht te
herzien.
Daarnaast vragen de leden van de SP-fractie hoe ik de dubbelrol van de
Nationale ombudsman waardeer en of ik van mening ben dat er sprake
kan zijn van belangenverstrengeling vanuit zijn rol in de Raad van Toezicht
van het Juridisch Loket.
Het Juridisch Loket is een privaatrechtelijke stichting. Omdat de Nationale
ombudsman alleen het gedrag van de overheid onderzoekt, valt het
Juridisch Loket buiten zijn verantwoordelijkheid. Klachten over het
Juridisch Loket worden dus niet behandeld door de Nationale
ombudsman, waardoor er geen sprake kan zijn van belangenverstrengeling.
Verder vraagt de SP-fractie of ik het wenselijk vind dat de Nationale
ombudsman nog tien nevenfuncties heeft.
Het is niet aan mij om een oordeel te geven over het aantal nevenfuncties
van de Nationale ombudsman.
De leden van de SP-fractie vragen ook naar het tijdelijk verlagen van het
beltarief en waarom dit niet structureel is in te voeren.
Door de omstandigheden kan de burger niet terecht aan balies en is hij
aangewezen op telefonie, waarvoor hij belkosten moet betalen. Het Loket
heeft daarom, in samenspraak met de Raad voor Rechtsbijstand en mijn
ministerie, besloten om de belkosten tijdelijk te verlagen, zolang de
fysieke spreekuren geen doorgang kunnen vinden door de corona-crisis.
Dit betreft een incidentele uitgave. Er zijn binnen de huidige inrichting van
de eerste lijn geen middelen voorhanden om structureel het beltarief te
verlagen. Het verlagen van het beltarief zoals nu is ingevoerd kost circa
€ 0,1 mln. per maand.
De leden van de SP-fractie vragen waarom het Juridisch Loket niet onder
de reikwijdte van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) valt.
Het antwoord hierop ligt in de rechtsvorm van het Juridisch Loket. Het is
als stichting een privaatrechtelijke rechtspersoon zonder bestuurlijk gezag
en daarmee geen (openbaar) bestuursorgaan. Derhalve valt het Juridisch
Loket niet onder de reikwijdte van de Wob. Vervolgens vragen de leden
van de SP of het wenselijk is om dit wel mogelijk te maken. In het traject
naar het vernieuwde stelsel zal ook worden gekeken naar de nieuwe rol
van het Juridisch Loket en de gewenste organisatievorm. Dat kan ertoe
leiden dat ook de rechtsvorm van het Juridisch Loket zal worden herzien.
De inhoud van de werkzaamheden en de daarbij gewenste organisatievorm zullen daarbij leidend zijn.
Kwaliteitsverbetering tweede lijn
Subsidieregeling Stelselherziening rechtsbijstand
In reactie op de vraag van de D66 naar de stand van zaken van de
subsidieregeling, kan ik u melden dat sinds de ingangsdatum van 1 maart
2020 er in totaal 29 voorstellen bij de Raad voor Rechtsbijstand zijn
binnengekomen. Een onafhankelijke commissie zal de voorstellen
inhoudelijk beoordelen en vervolgens een advies uitbrengen aan de Raad
voor Rechtsbijstand. De raad kan dan besluiten tot toe- of afwijzen van
een ingediend voorstel. Het proces is zo ingericht dat de meeste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

20

aanvragers vóór de zomer van 2020 duidelijkheid hebben en bij een
positief besluit meteen kunnen starten met hun experiment. Mogelijk zal
vanwege de coronacrisis de startdatum van een aantal pilots later vallen
dan gepland. Dit zal per individuele pilot worden bekeken.
Voornoemde leden vragen tevens naar mijn toezegging over het werken
met controlegroepen bij de pilots. Indien een beoogd experiment zich
leent voor een evaluatie met een controlegroep zal dit daar waar mogelijk
worden ingezet. De resultaten van de projecten zullen worden geëvalueerd. Dit kan ook tussentijds gebeuren. Daarnaast kan bijvoorbeeld een
0-meting worden uitgevoerd of een controlegroep worden ingezet, om het
daadwerkelijke resultaat van het project scherp te krijgen. Dit is ook
vastgelegd in de subsidieregeling.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen om duidelijkheid over de
voorgenomen stelselherziening en over de verandering van het puntensysteem. Zij vinden het van belang om niet alleen naar kostenbesparing te
kijken, maar ook naar knelpunten die niet opgelost kunnen worden met
efficiencywinst.
In antwoord daarop kan ik bevestigen dat in de stelselvernieuwing juist
het oplossen van de inhoudelijke knelpunten voorop staat. De beoogde
doelmatigheidswinst staat ten dienste daarvan. In het uitvoeringsplan dat
ik de Kamer in juli 2019 heb toegestuurd krijgen daarom familierecht en in
het bijzonder echtscheidingen prioriteit. De Commissie Van der Meer
constateerde daar immers de grootste scheefgroei, dus het is zaak om
daar zo snel mogelijk stappen te zetten. Dat hoeft niet te wachten tot de
totale transitie in 2025 voltooid is. In de ontwikkeling van nieuwe vormen
van rechtsbijstand en een daarbij aansluitende vergoedingensystematiek
geeft ook de Raad voor Rechtsbijstand prioriteit aan echtscheidingsproblematiek en strafrecht. De aanbeveling van de Commissie Van der Meer
dat periodieke evaluatie van het vergoedingensysteem nodig is, vind ik,
net als diverse fracties, van groot belang. De periodieke evaluatie van het
vergoedingenstelsel – met zoals de Nederlandse Orde van Advocaten
voorstelt een onafhankelijke commissie – is iets wat bij het programma
modernisering rechtsbijstand en dus het verduurzamen van het stelsel,
hoort. Het is niet goed om pas na 20 jaar gestructureerd de vergoedingensystematiek tegen het licht te houden, zoals in het geval van de
Commissie Van der Meer is gebeurd. Zodra de dienstverlening in de
tweede lijn en de vergoedingensystematiek vernieuwd zijn, zal een
periodieke en gestructureerde evaluatie ingericht worden als onderhoudscyclus. Ik wil niet vooruitlopen op de manier waarop deze evaluatie het
best georganiseerd kan worden, en neem de suggestie van de Nederlandse Orde van Advocaten voor een onafhankelijke commissie mee
wanneer de vorm van die evaluatie aan de orde komt. Ik zal de aanbeveling van Van der Meer toepassen zodra voor een bepaald rechtsgebied
de vernieuwde werkwijze met rechtshulppakketten is ingevoerd. De Raad
voor Rechtsbijstand heeft daarbij met mij de ambitie om zoveel als
mogelijk al stappen te zetten binnen de bestaande wettelijke kaders.
De leden van de D66-fractie vragen naar de ontwikkeling van de instroom
van het aantal zaken sinds de start van het programma.
Omdat het programma zijn oorsprong kent in het Regeerakkoord, zal ik de
ontwikkelingen weergeven vanaf het begin van deze kabinetsperiode, dus
voor de jaren 2017 tot en met 2019. Er zijn in 2017 in totaal 415.618
toevoegingen afgegeven (inclusief mediation en lichte adviestoevoegingen). In 2018 waren dit er 407.163 en in 2019 401.630. Dit is een daling
tussen 2017 en 2019 van ongeveer 3,4%. In 2017 zijn er 119.356 piketdeclaraties ingediend. Dit waren er in 2018 circa 104.000 ingediend, in 2019
119.541.
Met een toename van het aantal piketdeclaraties van circa 0,2% blijft het
aantal in 2019 nagenoeg gelijk ten opzichte van 2017, met een tussentijdse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

21

daling in 2018. Het aantal toegekende aanvragen van extra uren (bovenforfaitair) bedroeg 6.343 in 2017, 6.289 in 2018 en 6.475 in 2019. Dit
betekent een toename van 2,1% in 2019 ten opzichte van 2017.
Ik zie met de leden van D66 de uitdaging om de tijdelijke aanvullende
vergoeding voor de jaren 2020 en 2021 vanaf 2022 al op te volgen met een
verhoging van de vergoeding uit de opbrengsten van het programma. Er
is immers in de contouren vanuit gegaan dat tijd nodig is om het nieuwe
stelsel tot volle wasdom te laten komen. Ik vind het echter te vroeg om
conclusies te trekken over 2022 en verder, omdat ik de uitkomsten wil
afwachten van de pilot-voorstellen die bij de Raad voor Rechtsbijstand zijn
ingediend en die dezer dagen worden beoordeeld. Binnen de pilots is
immers op kleine schaal al ruimte voor hogere vergoedingen, vanuit de 10
miljoen euro die ik met een innovatie-voorziening bij de Raad voor
Rechtsbijstand beschikbaar heb gesteld. Het is de bedoeling om succesvolle pilots na ommekomst van de pilotperiode snel op te schalen. Ik geef
daarbij prioriteit aan de rechtsgebieden waar de scheefgroei volgens Van
der Meer het grootst is. Om het mogelijk te maken om over de hele linie
een stap te zetten naar betere vergoedingen, is het noodzakelijk dat het
volledige pakket aan maatregelen uit de contourennota wordt doorgevoerd. Dit zeg ik ook in antwoord op het verzoek van de leden van de
SP-fractie om de plannen op te knippen. Dat zou leiden tot een minder
resultaat.
Mijn antwoord op de vraag van de SP wat mijn plannen zijn met de
stelselherziening, luidt dan ook dat ik, met steeds meer partners in de
uitvoering, gestaag verder bouw aan een vernieuwd stelsel. Hier en daar
zal gaandeweg bijgestuurd worden, dat past in de stapsgewijze aanpak
die ik voor deze complexe stelselvernieuwing hanteer. Ik doe dat in nauw
overleg met de betrokken partijen in de uitvoering van de rechtsbijstand
en zal de balans opmaken in de midterm review die ik de Kamer deze
zomer met mijn derde voortgangsrapportage zal sturen.
Pilot consumentenzaken
Terugblik pilot consumentenzaken
De leden van de GroenLinks-fractie vragen mij hoe ik terugkijk op de gang
van zaken van het experiment om verzekeraars in te schakelen bij
gesubsidieerde rechtsbijstand. Daarnaast vragen zij mij of ik de conclusie
onderschrijf dat de feiten zijn aangepast zodat niet hoefde te worden
aanbesteed en dat verzekeraar Achmea als enige uitvoerende partij in
aanmerking had mogen komen voor de uitvoering van deze proef. Ook
vragen de leden mij of ik de mening deel dat de Kamer preciezer en
uitgebreider geïnformeerd en betrokkenen had moeten worden bij de
vormgeving van dit experiment.
Om uw vraag te beantwoorden, start ik bij de aanpak van de stelselherziening zoals deze is uitgewerkt in de contourennota van 9 november
2018. Deze aanpak is, zoals u weet, gefaseerd waarbij stap voor stap en
proefondervindelijk wordt toegewerkt naar een nieuwe manier van
werken. Ik gaf u hierbij aan dat de herziening van het stelsel vraagt om
een voortvarende aanpak met, waar het kan, concrete stappen. Daar waar
al beweging is, sluit ik aan. De pilot consumentenzaken heb ik u destijds
als een van deze concrete stappen toegelicht. De Raad voor Rechtsbijstand is deze pilot gestart om ervaring op te doen met verschillende
wijzen waarop problemen van rechtzoekenden kunnen worden opgelost.
Dit is vergelijkbaar met de werkwijze van juridische dienstverleners voor
rechtsbijstandsverzekeraars. Het uitgangspunt van deze werkwijze is een
passende oplossing voor het probleem in een zo vroeg mogelijk stadium.
Bovenstaande werkwijze past goed binnen de uitwerking van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

22

contouren van een nieuw stelsel voor rechtsbijstand omdat ik integrale
oplossingsroutes, met duidelijk vooraf omschreven stappen, zie als een
goed instrument om te sturen op de kwaliteit van rechtshulp. Daarnaast
kan ervaring met een andere (gestandaardiseerde) manier van werken
nieuwe inzichten opleveren voor het verlenen van rechtsbijstand en het
slimmer organiseren van het werk.
Wat betreft de keuze voor Achmea voor de uitvoering van pilot merk ik het
volgende op. De Raad heeft een bewuste keuze gemaakt. Er waren
contacten met Achmea die voortvloeiden uit de proef met de Rechtswijzer
Huur (medio 2016) en de bovengenoemde werkwijze had hun interesse.
Tijdens de verkennende gesprekken gaf Achmea blijk van een proactieve
houding en een wens tot innoveren, wat het een aantrekkelijke samenwerkingspartner maakte.
Bij de opzet van de pilot heeft vrije keuze van de rechtzoekende voorop
gestaan. Er is extern advies ingeroepen om te borgen dat de aanbestedingsregels in acht zijn genomen. Om te garanderen dat aan alle
aanbestedingsnormen wordt voldaan, zijn maximumnormen aan de
instroom gesteld.
Wat betreft het preciezer, uitgebreider informeren en betrekken van de
Kamer bij de vormgeving van dit experiment; ik onderschrijf dat, ook gelet
op de lerende aanpak van de stelselherziening, het van belang is om uw
Kamer goed mee te nemen in de ontwikkelingen en de pilots en experimenten die lopen. Hiertoe bied ik uw Kamer halfjaarlijks een voorgangsrapportage aan en heb ik bij de laatste voortgangsrapportage ook een
overzicht bijgesloten van de pilots die op dat moment liepen. Met mijn
halfjaarlijkse voortgangsbrieven blijf ik uw Kamer uitgebreid informeren
over de voortgang van de stelselherziening van de rechtsbijstand en de
pilots en experimenten die lopen.
Kamervragen en persoonsgegevens pilot consumentenrechtelijke
geschillen
De leden van de SP-fractie schrijven dat Achmea is ingeschakeld om één
van de sets Kamervragen over de pilot consumentenrechtelijke geschillen
te beantwoorden. Zij vragen mij hoe vaak zoiets voorkomt en of ik hiervan
op de hoogte was. Daarnaast stellen zij vragen over gegevens van burgers
die zijn gedeeld met Achmea.
Zoals eerder aangegeven, heeft de Raad voor Rechtsbijstand de pilot
geïnitieerd met Achmea. Als uw Kamer mij vragen stelt over deze pilot, zal
ik voor informatie waar ik zelf niet over beschik,een beroep doen op de
Raad, en zonodig via hen op Achmea, om uw vragen volledig te kunnen
beantwoorden. Zoals gebruikelijk zijn hierover vooraf afspraken gemaakt.
Zoals de Raad voor Rechtsbijstand ook heeft verklaard12, zijn er geen
vertrouwelijke persoonsgegevens gedeeld met Achmea. Wel heeft de
Raad voor Rechtsbijstand een beknopte analyse van die gegevens met
Achmea gedeeld. Hierin zijn uitdrukkelijk geen gegevens van individuele
rechtzoekenden opgenomen, maar uitsluitend geaggregeerde gegevens
op een hoger abstractieniveau die niet zijn te herleiden tot individuen.
Bezoek aan Achmea
De leden van de SP-fractie stellen mij de vraag of ik niet gewoon kan
erkennen dat het achteraf niet zo verstandig was om het filmpje ook door
12

https://www.rvr.org/nieuws/2020/januari/verklaring-raad-voor-rechtsbijstand-over-het-nrcartikel-pilot-rechtsbijstand.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

23

Achmea te laten verspreiden, en of ik de mening deel dat het verstandiger
was om meer terughoudend te zijn en of ik hier lessen uit heb getrokken.
Zoals geantwoord op Kamervragen over de pilot rechtsbijstandsverlening
door Achmea13, vond het werkbezoek plaats in het kader van een brede
oriëntatie om inzichten te verkrijgen in innovatieve manieren van werken.
Om zichtbaar te maken dat ik me liet informeren en om de opbrengsten
van het werkbezoek met een zo groot mogelijk publiek te kunnen delen, is
er voor gekozen om dit met een filmpje naar voren te brengen. Ik sta nog
steeds achter deze keuze.
Evaluatie van de pilot consumentenrechtelijke geschillen
De leden van de SP-fractie stellen mij een aantal vragen over de evaluatie
van de pilot consumentenrechtelijke geschillen.
Ik merk het volgende op. De Raad voor de Rechtsbijstand berichtte mij dat
de evaluatie iets uitloopt, maar rondom de zomer kan de uitkomst worden
verwacht. De uitloop houdt verband met het niet kunnen overdragen van
de geanonimiseerde dossiers aan de auditor door de coronamaatregelen.
Hoewel het aantal zaken te gering is voor een voldoende representatieve
kwantitatieve evaluatie, valt er in kwalitatieve zin zeker te leren van de
pilot. Met name bij de opzet van toekomstige pilots zijn de ervaringen die
zijn opgedaan in deze pilot zeer waardevol. Bij de derde voortgangsrapportage informeer ik u over de uitkomsten van de evaluatie.
BrandMR
In reactie op de vraag van de leden van de VVD-fractie naar de contacten
vanuit de NOvA met zowel BrandMR als de ACM over de aanpassing van
artikel 5.11 uit de Verordening op de advocatuur kan ik u het volgende
melden. Ik heb navraag gedaan bij de NOvA en zij heeft mij te kennen
gegeven dat het niet juist is dat er geen contact heeft plaatsgevonden
tussen de NOvA en de ACM. Zowel telefonisch als per brief houdt de
NOvA de ACM op de hoogte van de voortgang van het onderzoek door de
NOvA. Voor wat betreft het contact tussen de NOvA en BrandMR is door
BrandMR een civiele procedure aanhangig gemaakt. Aangezien de
kwestie onder de rechter is, vindt het debat tussen NOvA en BrandMR nu
daar plaats.
Mijn uitgangspunt is een kwalitatief goed rechtsbestel waarbij we de
hulpvraag van de rechtzoekende centraal stellen en we komen tot
duurzame oplossingen. In het algemeen juich ik innovaties vanuit de
dienstverleners zelf toe, waarbij de kwaliteit in onze rechtstaat voorop
staat. Het is van belang dat de kwaliteitseisen die in dat verband zijn
gesteld passen binnen wet- en regelgeving en geen onnodige belemmeringen opleveren voor de toetreding tot de markt of voor innovatieve
werkwijzen. Inmiddels is de situatie op dit punt zo dat we eerst in
afwachting zijn van de uitkomsten uit de genoemde procedures bij het
ACM en de rechter. Zoals ik tijdens het Wetgevingsoverleg in februari jl.
heb toegezegd, informeer ik uw Kamer inhoudelijk nog nader over
BrandMR, zodra ik daarover een schriftelijke reactie van de NOvA heb
ontvangen.
Inning eigen bijdrage door de overheid
De leden van de SP-fractie stellen verschillende vragen over de eigen
bijdrage in de stelselherziening.
Uitgangspunt voor mij is en blijft ook voor het nieuwe stelsel dat de
effectieve toegang tot de rechter op grond van het EVRM voldoende
gegarandeerd is. Dit stelsel moet kwalitatief en effectief zijn en de
13

Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 1628

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

24

financiële middelen moeten doelmatig zijn besteed. Het EVRM laat toe dat
een rechtzoekende meebetaalt aan de kosten via een eigen bijdrage. Zoals
ik in de contourenbrief rechtsbijstand van 9 november 2018 heb aangegeven heeft de eigen bijdrage, net als in het huidige stelsel, ook in het
nieuwe stelsel twee functies. Allereerst draagt het bij aan een duurzaam
en betaalbaar stelsel. Verder beoogt de eigen bijdrage rechtzoekenden
een afweging te laten maken tussen diens belang bij de zaak en de kosten
die met rechtsbijstand zijn gemoeid. Voor een toekomstbestendig stelsel
is een meer kostenbewuste gebruiker essentieel. De systematiek van de
eigen bijdrage heeft daarmee een afwegingsfunctie, bedoeld om al te
lichtvaardig gebruik te voorkomen. Bij de eigen bijdrage wordt rekening
gehouden met de laagste inkomenscategorieën. De eigen bijdrage loopt
op naarmate het inkomen hoger is. Daarbij zal ook in de nieuwe eigenbijdragesystematiek rekening worden gehouden met de laagste inkomensgroepen. Zo worden er bovengrenzen gehanteerd, die voor de laagste
inkomensgroepen in het toekomstige stelsel min of meer gelijk zijn aan de
hoogste eigen bijdrage voor die groep in het huidige stelsel. Er wordt
daarnaast voorzien in de mogelijkheid van een afbetalingsregeling en in
een hardheidsclausule voor individuele, schrijnende gevallen. Bij
betalingsonmacht kan onder meer gedacht worden aan kwijtschelding
van betaling van de eigen bijdrage als naar objectieve maatstaven de
effectieve toegang tot het recht is uitgesloten. Bij de inning van de eigen
bijdrage geldt ook het uitgangspunt van een maatschappelijk verantwoorde inning. Dit sluit aan bij de uitgangspunten van de rijksincassovisie
en de maatregelen uit actielijn 3 in de Brede Schuldenaanpak om te
komen tot een zorgvuldige en maatschappelijk verantwoorde incasso,
waar de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid u op
22 mei 2018 over informeerde (Kamerstuk 24 515, nr. 431). In de incassotrajecten voor de eigen bijdrage wordt rekening gehouden met de mate
waarin mensen de vordering in een keer kunnen betalen, en zullen waar
nodig ruime betalingsregelingen kunnen worden afgesproken of uitstel
van betaling geboden. Ik verwacht niet dat deze wijze van inning en
incasso tot nieuwe procedures leidt.
Een en ander leidt ertoe dat het systeem al rekening houdt met rechtzoekenden die niet in staat blijken om de eigen bijdrage te voldoen, zodat
vergoeding via de bijzondere bijstand in principe niet nodig is en ook
ongewenst is. Daarbij wil ik benadrukken dat de eigen bijdrage er niet is
om hogere vergoedingen voor rechtshulpverleners mogelijk te maken.
Waar het gaat om de elasticiteit van de eigen bijdrage geeft onderzoekbureau Significant in de externe validatie aan dat «het aanbeveling
[verdient] om in de doorrekening rekening te houden met wijzigingen in
de instroom in de tweede lijn als de hoogte van de eigen bijdrage wordt
aangepast.» Bij de beoogde aanpassing van de eigenbijdragesystematiek
zullen eventuele gevolgen van deze aanpassing daarom goed worden
gemonitord. Het is immers niet de bedoeling dat de eigen bijdrage een
onneembare horde zal zijn. Tegelijkertijd heeft de eigen bijdrage wel de
functie om de hiervoor genoemde belangenafweging te bewerkstelligen.
De leden van de PvdA verwijzen naar het standpunt van de VSAN dat de
inning eigen bijdrage maatwerk is, hetgeen beter aan de advocaat
overgelaten kan worden en vragen mij daarop in te gaan.
Zoals ik heb aangegeven in de contourennota rechtsbijstand van
9 november 2018 wordt, in navolging van de aanbeveling van Wolfsen, de
inning van de eigen bijdrage belegd bij de Raad voor Rechtsbijstand. Dit is
in het belang van een kwalitatief hoogwaardig stelsel: het structureel
niet-innen wordt hiermee voorkomen en de rechtsbijstandsverlener hoeft
zich zo niet bezig te houden met de inning. Voorts komen al die wel
geïnde eigen bijdragen ten goede aan het inkomen van de advocaat. Dat
betreft een substantieel bedrag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

25

Daarnaast hecht ik er waarde aan dat alle rechtzoekenden die gebruik
willen maken van gesubsidieerde rechtsbijstand van de overheid ook
duidelijkheid krijgen van diezelfde overheid over het innen van de eigen
bijdrage en niet afhankelijk zijn van spelregels van een individuele
dienstverlener. Als overheid beschikken wij zelf over een ruim instrumentarium dat in te zetten is zodra mensen niet kunnen betalen, afhankelijk
van hun financiële situatie.
Tot slot vraagt de D66 naar de stand van zaken van de inning van de eigen
bijdrage door de overheid.
Zoals is aangegeven in de tweede voortgangsrapportage, is voor de
inning van de eigen bijdrage door de overheid door de Raad voor
Rechtsbijstand in samenwerking met het CJIB een uitvoeringstoets
gedaan om te bezien of dit versneld kan worden ingevoerd, in het huidige
stelsel. Uit de uitvoeringstoets blijkt dat de RvR de inningstaak samen met
het CJIB kan invoeren met een doorlooptijd van een jaar. Echter, dan moet
wel zijn voldaan aan de juridische en financiële randvoorwaarden. Helaas
blijkt dat niet het geval, omdat de kosten voor inning en incassorisico, die
zijn begroot op € 12 mln. per jaar, pas uit het budget voor rechtsbijstand
gedekt kunnen worden als de maatregelen van het nieuwe stelsel in
samenhang zijn ingevoerd.
De begroting van JenV biedt evenmin ruimte voor een structurele
investering van deze omvang, zodat op dit moment de inningstaak van de
eigen bijdrage naar de overheid niet versneld ingevoerd kan worden. Als
het stelsel per 1 januari 2025 in volle omvang ingevoerd is, zal dit
bestendigd zijn.
Validatie doorrekeningen/onderzoek Significant
Verschillende fracties stellen vragen over de externe validatie. De
modernisering van het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand wordt
lerenderwijs en samen met de relevante partijen vormgegeven, waarbij de
geschetste contouren steeds op basis van beproefde werkwijzen en de
meest actuele onderzoeken nader worden ingevuld.
Bij deze aanpak past ook dat de aannames die aanvankelijk voor de
doorrekening zijn gedaan, gaandeweg, op basis van actuelere informatie,
worden bijgesteld. Significant Public heeft de aannames getoetst en waar
nodig bijgesteld op basis van expert opinions van inhoudelijke experts
van de partijen met wie we de stelselvernieuwing vormgeven. Omdat ook
expert opinions een bepaalde mate van onzekerheid kennen, kennen ook
de gevalideerde aannames een zekere bandbreedte. Naarmate de lerende
aanpak van de modernisering meer kennis en informatie oplevert, kunnen
de aannames verder worden onderbouwd en worden die bandbreedtes
steeds kleiner.
De externe validatie laat zien dat er op sommige punten meevallers zijn en
op sommige punten tegenvallers. De preventieve werking van de eerste
lijn en de verschuiving naar goedkopere alternatieve rechtshulppakketten
vallen lager uit dan eerder ingeschat. Daartegenover staat dat er mogelijk
een hogere doelmatigheidswinst te behalen is en de kosten voor inning
van de eigen bijdrage door de overheid (inclusief het incassorisico) naar
verwachting lager uitvallen. Op dit moment worden de doorrekeningen
die voor de contourenbrief van november 2018 zijn gedaan geactualiseerd. In deze actualisatie worden de inzichten uit de externe validatie en
de meest recente realisatiecijfers van de Raad voor Rechtsbijstand
meegenomen. In de midterm-review die ik met de volgende voortgangsbrief naar de Tweede Kamer zal sturen, zullen de uitkomsten van deze
doorrekeningen van de maatregelen uit de modernisering worden
opgenomen. De geactualiseerde doorrekeningen zullen ook duidelijk
maken of de mee- en tegenvallers die de externe validatie aan het licht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

26

heeft gebracht elkaar kunnen compenseren, en hoeveel ruimte er is
binnen de budgettaire kaders om de vergoedingen van aanbieders van
rechtshulp te verhogen.
De leden van de SP-fractie vragen naar de preventieve werking van de
eerste lijn die minder groot is dan eerder ingeschat.
Onder andere door aanzuigende werking zullen meer zaken in beeld
komen bij de eerste lijn. Dit leidt er onder andere toe, zo blijkt ook uit de
externe validatie, dat de versterkte eerste lijn er niet of beperkt toe leidt
dat instroom naar de tweede lijn afneemt. Ik wil erop wijzen dat dit niet
per definitie verkeerd is. Problemen komen eerder in beeld en multiproblematiek kan eerder worden aangepakt. Dit is winst voor de rechtzoekende en hiermee wordt aan een van de doelen van de modernisering
voldaan. Ook benoemt de validatie dat eerdere oplossingen en een goede
triage escalatie van problemen kunnen voorkomen en kunnen zorgen voor
duurzame oplossingen. Op de lange termijn kan dit volgens de validatie
mogelijk ook wel een beperkend effect hebben op de instroom in de
tweede lijn.
Voorts vragen voornoemde leden naar aanleiding van de doorrekening
naar de ingeschatte doelmatigheidswinst en het clusteren van rechtszaken
zoals de verzekeraars wensen.
Hierover merk ik het volgende op. Volgens de externe validatie is een
algemene doelmatigheidswinst haalbaar van 2,5% over alle rechtshulppakketten met een eigen bijdrage, omdat niet meer de advocaat maar de
overheid de eigen bijdrage int. Daarnaast heeft de validatie met onderscheid naar verschillende rechtsgebieden nog inschattingen gedaan voor
aanvullende doelmatigheidswinst. De inschatting is dat deze voor
bestuursrecht en familierecht ligt tussen 5 en 15%, voor overig civielrecht
tussen 20 en 30% en voor strafrecht tussen 0 en 10%. De ingeschatte
doelmatigheidswinst komt daarmee naar verwachting per saldo hoger uit
dan de 5% die in de eerdere doorrekeningen is gehanteerd.
Tijdens de externe validatie is het clusteren van zaken als een van de
mogelijkheden genoemd om op een doelmatiger manier rechtshulp aan te
bieden. Andere opties zijn het maken van afspraken met partijen die
veelvuldig voorkomen als wederpartij in verschillende procedures, of het
meer gebruik maken van de optie om een proefprocedure te voeren om
eerder juridische duidelijkheid te verkrijgen in zaken die vaak voorkomen.
Deze en ook andere zinvolle initiatieven worden meegenomen in de
verdere ontwikkeling van de rechtshulppakketten.
De leden van de D66- en de PvdA-fracties hebben verschillende vragen
over de validatie van de doorrekening en rechtshulppakketten.
Zoals ik hiervoor al aangaf, laat de externe validatie onder andere zien dat
de verschuiving naar goedkopere rechtshulppakketten op twee fronten
lager uitvalt: de verschuiving is minder dan ingeschat en de kosten van de
goedkopere rechtshulppakketten zijn hoger dan ingeschat. De doelmatigheidswinst in de tweede lijn kan daarentegen naar verwachting hoger
uitvallen dan eerder ingeschat. Dit vraagt om een herbezinning op de
exacte invulling van de tweedelijnsrechtshulp. Als die herbezinning
aanleiding geeft om aanvullende pilots te organiseren, dan zal ik dat doen.
De leden van de SP-fractie hebben diverse vragen over marktwerking en
rechtsbijstand cq. rechtshulppakketten en verwijst daarbij naar de
doorrekening.
In reactie daarop benadruk ik dat de kabinetsplannen rond rechtshulppakketten hun basis vinden in de wens om de gefinancierde rechtsbijstand bij
de tijd te brengen en de kansen om te leren van andere dienstverleners. In
het ontwerpproces dat ten grondslag ligt aan de contouren voor het
nieuwe stelsel, en ook uit het rapport Wolfsen, bleek dat bijvoorbeeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

27

rechtsbijstandsverzekeraars de hulp aan rechtzoekenden op een slimme
en doelmatige manier organiseren. Ik wil daar lessen uit trekken voor de
vernieuwing van de sociale rechtsbijstand. De wijze waarop rechtsbijstand
in de toekomst het best aangeschaft kan worden (door subsidiering, door
aanbesteding, of bijvoorbeeld met een systeem van prefered suppliers)
moet ondersteunend zijn aan de gewenste kwaliteit van rechtshulp en aan
het stimuleren van het innoverend vermogen van de beroepsgroep. De
leden van de SP-fractie vragen ook om mijn reactie op de uitkomsten van
de externe validatie van de doorrekening. Zoals toegezegd in de brief
waarmee ik het validatie-rapport van Significant Public heb aangeboden
aan de Kamer, zal ik in de midterm review van het programma inhoudelijk
ingaan op de consequenties van de externe validatie. U ontvangt, zoals ik
hiervoor reeds aangaf, de midterm review bij mijn derde voortgangsrapportage die ik u voor het zomerreces wil doen toekomen.
Effecten corona op de looptijd van het programma en de pilots
In reactie op de vraag van de leden van de D66-fractie naar de effecten
van de coronacrisis op de looptijd van het programma en de vraag of de
pilots nog doorgang kunnen vinden, kan ik u berichten dat het
programma zich, conform planning, bevindt in de pilotfase die duurt tot
december 2022.
Door de coronacrisis zit er vertraging op (de start van) verschillende
pilots. Gelet echter op de relatief ruime pilotfase van het programma
wordt vooralsnog vastgehouden aan de looptijd zoals eerder gepland. Wel
wordt vinger aan de pols gehouden wat de gevolgen zijn van de coronamaatregelen. Deze weken gaat het verder verfijnen van het stelselontwerp
op volle kracht door en wordt eveneens gekeken naar potentiële kansen
die deze situatie mogelijk biedt, zoals het gebruik van digitale middelen
om op afstand de dienstverlening te continueren.
Leden van de SP-fractie vragen naar het functioneren van het Juridisch
Loket tijdens de coronacrisis. Medio maart zijn de fysieke loketten
noodgedwongen gesloten voor publiek. Daarnaast heeft ook het Juridisch
Loket, net als veel andere organisaties in deze crisis, te maken met een
hoger ziekteverzuim en werknemers die thuis zijn in verband met
zorgtaken. Hierdoor liepen de wachttijden eind maart op. Om ervoor te
zorgen dat het Loket toch zijn functie kan blijven uitoefenen, zijn er twee
maatregelen genomen. Ten eerste heeft het Loket in samenspraak met de
Raad voor Rechtsbijstand besloten de afgifte van het diagnosedocument
tijdelijk op te schorten. De medewerker van het Loket blijft de klant
adviseren over de best denkbare oplossingsroute, maar er hoeft tijdelijk
geen diagnosedocument afgegeven te worden. Onder normale omstandigheden worden er veel diagnosedocumenten telefonisch aangevraagd.
Deze maatregel betekent dat dat niet meer nodig is. Daardoor blijft er
meer tijd over voor telefonische beantwoording van echte rechtshulpvragen. Ook heb ik het Juridisch Loket de financiële ruimte gegeven om
zijn medewerkers in staat te stellen vanuit huis te werken, door hen te
voorzien van telefoons en laptops. Zo kunnen medewerkers die normaal
aan het loket staan nu telefonisch helpen. Ik blijf de bereikbaarheid samen
met het Juridisch Loket goed volgen en monitoren.
Waar wordt gevraagd naar de extra druk op de sociaal advocatuur, verwijs
ik naar punt 3 «Afschrift brief aan NOvA inzake extra steunmaatregelen
voor sociaal advocatuur» waar ik inga op de extra steunmaatregelen.
Ondersteuning sociaal advocatuur
Tot slot zijn er verschillende vragen gesteld over de sociaal advocatuur,
waarop ik hieronder inga.
De leden van verschillende fracties vragen of ik bereid ben om over te
gaan tot extra vergoedingen voor de sociaal advocatuur. Hierover kan ik u

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

28

melden dat ik hier al aan heb voldaan door per 15 november 2019 € 36,5
mln. extra per jaar voor 2020 en 2021 beschikbaar te stellen. Met die
overbruggingsmaatregel, waarmee tegemoet is gekomen aan de
noodvoorziening waarom de Nederlandse Orde van Advocaten had
verzocht, kunnen advocaten de omslag naar een verbeterd stelsel van
rechtsbijstand, met op termijn hogere vergoedingen voor de advocatuur,
op een verantwoorde manier maken. In de tussenliggende periode werken
we stapsgewijs naar vergoedingen die beter aansluiten bij de dienstverlening. Op sommige rechtsgebieden kan dat langer duren. Ik heb in het
programma rechtsbijstand aangegeven dat het strafrecht en personen- en
familierecht als bijzondere rechtsgebieden in ieder geval voorrang
verdienen. In de midterm-review zullen de uitkomsten van geactualiseerde doorrekeningen van de maatregelen uit de modernisering worden
opgenomen. De geactualiseerde doorrekeningen zullen ook duidelijk
maken of de mee- en tegenvallers die de externe validatie aan het licht
heeft gebracht elkaar kunnen compenseren, en hoeveel ruimte er is
binnen de budgettaire kaders om de vergoedingen van aanbieders van
rechtshulp te verhogen.
De leden van de SP-fractie refereren o.a. aan mijn reactie op de brief van
de Vereniging Advocatenbelangen en geeft aan dat dit haar inziens is wat
de commissie van der Meer in het eerste scenario beschreef, en vragen
mij of ik gelet daarop toch niet de mening deel dat het een optie is om
alleen de vergoedingen te verhogen en het huidige systeem te behouden.
In mijn reactie op de brief van de VA heb ik aangegeven dat het hele
stelsel van de gesubsidieerde rechtsbijstand conform het regeerakkoord
wordt vernieuwd en bij de tijd wordt gebracht en dat de pilots nodig zijn
om het stelsel weer bij de tijd te brengen én toekomstgericht te maken.
Uitsluitend het verhogen van de vergoedingen is investeren in het
bestaande en leidt daarmee niet tot het bij de tijd brengen en verduurzamen van het stelsel. Ik deel dan ook niet de mening dat het een optie is
om alleen de vergoedingen te verhogen om het huidige systeem te
behouden.
De D66-fractie tenslotte vraagt naar de geringe aanwas van jonge mensen
die zich melden voor een opleiding tot sociaal advocaat waarover wij ook
tijdens het algemeen overleg van 7 november 2019 spraken.
De Nederlandse Orde van Advocaten werkt thans samen met de Raad
voor Rechtsbijstand, de Vereniging Sociale Advocatuur Nederland en mijn
ministerie aan een stimuleringsregeling die voorziet in een bijdrage in de
beroepsopleidingskosten. Een voorstel hiertoe wordt de komende maand
verwacht en dient ter stimulering van de beroepsopleidingskosten vanaf
januari 2021. Daarnaast brengen deze partijen in beeld wat er nodig is
voor het kantoor van de toekomst. De Raad voor Rechtsbijstand reserveert
voor beide zaken middelen uit het door mij beschikbaar gestelde budget
van de innovatievoorziening van € 6 mln. Ook verken ik, zoals ik hiervoor
reeds aangaf, met de Raad voor Rechtsbijstand specifiek de in- en
uitstroom van sociaal advocaten in bepaalde rechtsgebieden en regio’s en
onderzoeken we welke stappen gezet kunnen worden.
3 Brief Afschrift brief aan NOvA inzake extra steunmaatregelen
voor sociaal advocatuur (Kamerstukken 31 753 en 25 295, nr.
195)
INBRENG VANUIT DE FRACTIES
De leden van de CDA-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
reactie van de Minister voor Rechtsbescherming op de brief van de
Nederlandse orde van advocaten. Deze leden vragen in hoeverre de
advocatuur een beroep kan doen op de algemene maatregelen voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

29

ondernemers (Tijdelijke noodmaatregel overbrugging voor werkbehoud
(NOW) en de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers
(Tozo))?
De leden van de D66-fractie spreken hun zorgen uit over de kritieke
situatie waarin advocaten zich op dit moment bevinden. Het Advocatenblad meldt dat een kwart van alle advocatenkantoren in hun bestaan
worden bedreigd.14 Met name kleine kantoren hebben het moeilijk, die
juist vaak werkzaam zijn in het stelsel van gefinancierde rechtsbijstand.
Ook nu moeten mensen met een kleine beurs toegang hebben tot het
recht. Voor de advocatuur is een drietal steunmaatregelen tot stand
gekomen, maar dit lijkt slechts te voldoen voor de korte termijn. Deelt u
de mening dat voorkomen moet worden dat (sociaal) advocaten noodgedwongen moeten stoppen? Hierover zijn reeds schriftelijke vragen
gesteld.15 Deze leden hopen hier zo snel mogelijk antwoord op te
ontvangen. Zij vragen nogmaals specifiek welke financiële ruimte het
dalend aantal toevoegingen biedt voor het treffen van noodvoorzieningen,
bijvoorbeeld in de vorm van een noodfonds voor sociaal advocaten.
De leden van de GroenLinks-fractie nemen met grote zorg kennis van de
noodkreten van de NOvA. Een kwart van alle advocatenkantoren dreigt
volgens een recente enquête van het Advocatenblad onder de huidige
omstandigheden failliet te gaan. Deelt u de mening dat toegang tot het
recht voor iedereen gewaarborgd moeten blijven, ook en misschien wel
juist in tijden van crisis? Sociaal advocaten luiden de noodklok. De
tekorten waren al groot en nu komt deze crisis daar nog eens overheen.
Voor de korte termijn is al een aantal maatregelen genomen. Kunt u
toezeggen dat u alles in het werk zal stellen om sociaal advocaten door
deze crisis heen te helpen? Het kabinet laat terecht daadkracht zien in het
ondersteunen van ondernemers. Kunnen deze leden dezelfde daadkracht
verwachten ten aanzien van het ondersteunen van sociaal advocaten, de
ruggengraat van onze rechtsstaat? Bent u kort en goed bereid om samen
met de NOvA aanvullende steunmaatregelen voor de sociale advocatuur
zoals een noodfonds en uitbreiding van de voorschotregeling te nemen?
Zo nee, waarom niet?
De leden van de SP-fractie, GroenLinks-fractie en de PvdA-fractie vragen
gezamenlijk specifiek aandacht voor de moeilijke positie van sociaal
advocaten en tolken en vertalers. De rechtspleging staat al geruime tijd
onder druk, daarover zijn reeds veel debatten gevoerd. De coronacrisis
zorgt ervoor dat deze druk nog groter wordt, met name voor professionals
die het in hun beroep toch al financieel erg zwaar hadden, zoals bijvoorbeeld sociaal advocaten en de gerechtstolken en -vertalers, waarvan al
vaak is erkend dat ze feitelijk onderbetaald worden en dat daar iets aan
moet gebeuren. Nu er door de coronacrisis enige tijd fors minder zaken
worden behandeld, bestaat het risico dat advocatenkantoren failliet gaan
en tolken en vertalers noodgedwongen iets anders gaan doen. Dat zou
een hele slechte zaak zijn voor de rechtspleging; advocaten, tolken en
vertalers zijn hard nodig voor de rechtsbescherming en een kwalitatief
hoogstaande rechtsgang. De bestaande regelingen voor ondernemers en
ZZP’ers zijn niet goed toegesneden op deze groepen, zoals in brandbrieven van de NOvA en van de Actiegroep van de Registertolken en
-vertalers is onderbouwd.
Erkent u dat deze beroepen van bijzonder groot belang zijn voor de
rechtspleging? Erkent u ook dat het risico bestaat dat sociaal advocaten,
14

15

Advocatenblad, 9 april 2020, https://www.advocatenblad.nl/2020/04/09/corona-bedreigt-kwartkantoren-in-hun-bestaan/
Vragen van het lid Groothuizen (D66) aan de Ministers voor Rechtsbescherming en van
Justitie en Veiligheid over de gevolgen van het Corona-virus voor de (sociale) advocatuur
(ingezonden 31 maart 2020), Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 2686)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

30

tolken en vertalers er mee zullen stoppen, en dat dit een zeer slechte zaak
zou zijn omdat we deze professionals hard nodig hebben? Klopt het dat
het budget dat is gereserveerd om advocaten, tolken en vertalers te
betalen niet wordt uitgeput als er minder zaken zijn, en klopt ook de
veronderstelling dat dit nooit allemaal «ingehaald» zal kunnen worden in
korte tijd?
Bent u daarom bereid een redelijk inkomen voor deze zelfstandigen te
garanderen, door nu met spoed voor te stellen dat sociaal advocaten,
registertolken en -vertalers krijgen doorbetaald, vanuit het budget dat
daarvoor bestemd was, bijvoorbeeld door te kijken naar gemiddeldes die
in eerdere maanden door hen zijn verdiend? Zo nee, waarom niet?
Daarnaast hebben de leden van de SP-fractie enkele specifieke vragen
over de sociaal advocatuur. Inmiddels is duidelijk dat verschillende
rechtszaken geen doorgang zullen vinden de komende tijd en dat andere
rechtszaken op andere wijze zullen worden gevoerd, bijvoorbeeld
schriftelijk of digitaal. Dit heeft organisatorische en financiële consequenties. Een kwart van de advocatenkantoren dreigt om te vallen. De
Minister voor Rechtsbescherming heeft inmiddels in overleg met
verschillende ketenpartners maatregelen aangekondigd. Bent u ervan
overtuigd dat dit voldoende is om faillissementen te voorkomen? Waaruit
blijkt dat? Klopt het dat er twee maatregelen in het leven zijn geroepen om
sociaal advocaten voorschotten te geven op vergoedingen, namelijk op
basis van de uren over 2019 en eerdere of tussentijdse uitbetaling van
bewerkelijke zaken? Betekent dit dat zodra de noodmaatregelen in
verband met het coronavirus zijn opgeheven zij minder inkomen zullen
hebben dan onder normale omstandigheden omdat ze al een deel van de
vergoedingen voorgeschoten hebben gekregen? Hoe kijkt u naar het
voorstel van de NOvA om een compensatieregeling vergelijkbaar met
tandartsen en fysiotherapeuten in het leven te roepen? Klopt het dat
advocatenkantoren ook aanspraak kunnen maken op de NOW? Hoe
waardeert u dit alles? Kunt u beloven continu in nauw contact te blijven
staan met de NOvA en de VA? Graag een uitgebreide reactie op dit punt.
De aan het woord zijnde leden maken zich grote zorgen over de sociaal
advocaten die nu vertrekken uit het stelsel. Vaak zijn dit ook grote namen
en gerenommeerde kantoren, die zich al jaren inzetten voor de doelgroep
en die de afgelopen tijd fors geïnvesteerd hebben in kwaliteit, maar het
misschien wel juist daardoor nu moeilijk hebben gekregen. Herkent u dit?
Bent u bereid dit te onderzoeken? De veronderstelling is immers niet
vreemd dat advocaten en kantoren die overal op hebben moeten
bezuinigen om het hoofd boven water te houden minder goed in staat zijn
de kwaliteit te blijven leveren die we zo graag zouden willen. Graag ook
een reactie hierop.
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat in het kader van de
gevolgen van de uitbraak van het coronavirus voor de sociale advocatuur
een aantal steunmaatregelen tot stand zijn gekomen voor de korte
termijn, waaronder een voorschotregeling van 50%, een zittingstoeslag
voor een schriftelijke zitting en eerdere of tussentijdse uitbetaling van
extra uren. Deze leden ontvangen signalen van sociaal advocaten dat, nu
de noodmaatregelen langer duren, aanvullende steunmaatregelen
wenselijk zijn, daar zij geen financiële ruimte hebben om tegenslagen op
te kunnen vangen. De aan het woord zijnde leden constateren dat de
sociale advocatuur zich ook voor de uitbraak van het coronavirus al in een
benarde positie bevond, en vrezen dat de crisis een groot aantal van hen
de das om zal doen. Voornoemde leden hechten eraan dat het van groot
belang is dat advocaten deelnemen aan het stelsel van gesubsidieerde
rechtsbijstand en dat de overheid ook in moeilijke tijden verantwoordelijkheid draagt om de toegang tot het recht en de rechter te waarborgen.
Zij vragen u de inrichting van een noodfonds en uitbreiding van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

31

voorschotregeling in overweging te nemen, zoals door de NOvA is
voorgesteld. Kunt u de Kamer informeren over de uitkomst van de
gesprekken die deze maand hierover plaatsvinden met de NOvA en de
RvR?
Ten aanzien van de sociale advocatuur vragen de leden van de SGP-fractie
of er nog aanvullende maatregelen nodig zijn nu de maatregelen langer
duren en dit grote gevolgen kan hebben voor de praktijk van sociaal
advocaten.
BEANTWOORDING
Algemeen
Zoals ook uit de brief d.d. 23 april jl.16 blijkt, neem ik de zorgen van de
sociale advocatuur (zoals door de NOvA met mij gedeeld) serieus en
bestaat bij mij indien nodig de bereidheid om aanvullende maatregelen te
treffen. Daartoe monitor ik constant de situatie.
Maatregelen noodpakket Kabinet
De advocatuur kan een beroep doen op een aantal van de maatregelen uit
het noodpakket van de overheid voor zover zij voldoet aan de specifieke
voorwaarden daarvan. Het is gegeven het individuele karakter van de
effecten van de coronacrisis onmogelijk om vanuit mijn positie een
volledig beeld van de gevolgen te krijgen voor individuele advocaten(kantoren). Voor de NOW-regeling geldt zo dat er onder andere sprake moet
zijn van personeel in dienstverband. Voor de Tozo is de aanwezigheid van
een levenspartner die ook in aanmerking komt voor de Tozo, maar daar
geen beroep op doet, één van de voorwaarden. Daarom kan ik niet op
voorhand uitspraken doen over hoe de maatregelen op individueel niveau
uitwerken.
In reactie op de geuite zorgen door meerdere fracties ten aanzien van het
noodgedwongen moeten stoppen van sociaal advocaten merk ik op dat
de sociaal advocatuur een bijzondere en belangrijke rol vervult in de
toegang tot het recht. Deze rol dient juist in deze tijden gewaarborgd te
zijn en te blijven door te borgen dat ook op langere termijn een adequaat
aanbod (omvang en kwaliteit) van sociaal advocaten is verzekerd. De
effecten van de coronacrisis zijn ook voor de sociaal advocatuur
ingrijpend. In aanvulling op het generieke kabinetsbeleid zijn daarom
direct maatregelen getroffen om te zorgen dat sociaal advocaten
(waaronder begrepen advocaten, mediators en bijzondere curatoren die
ingeschreven staan bij de Raad voor Rechtsbijstand) een beroep kunnen
doen op een stabiele financieringsstroom door middel van een ruime
bevoorschotting.
Uitwerking extra voorschotregeling
Door de Raad voor Rechtsbijstand is daarvoor in nauw overleg met de
NOvA voor de korte termijn de bijzondere voorschotregeling
(Staatscourant 19916, 7 april 2020) vormgegeven, die sociaal advocaten
de mogelijkheid geeft acuut over voldoende liquide middelen te
beschikken. Met dat doel is eveneens de declaratiemogelijkheid in
extra-uren zaken verruimd. Verder heeft de aangepaste werkwijze van
rechtbanken geleid tot het afstemmen van zittingstoeslagen op deze
werkwijze en is voorzien in bekostiging van rechtsbijstand op afstand in
de piketfase.

16

Kamerstuk 23 645, nr. 715

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

32

Het voorschot ingevolge de hiervoor genoemde voorschotregeling wordt
toegekend voor de krachtens het Besluit vergoedingen rechtsbijstand
2000 toe te kennen vergoedingen. Het voorschot wordt berekend door het
aantal afgegeven toevoegingen in de periode van 1 september 2019 tot
1 december 2019 te vermenigvuldigen met € 430, zijnde 50% van het
reguliere voorschotbedrag. Het toe te kennen voorschot is gemaximeerd
op € 26.450. Het betaalde voorschot zal in beginsel per 1 januari 2021 in
vier maandelijkse termijnen worden teruggevorderd door middel van een
verrekening met het rekening courant van de betreffende advocaat of
mediator. Het principe van bevoorschotting is dat er voorgefinancierd
wordt. Onder normale omstandigheden zou dit impliceren dat er door de
verrekening minder inkomen zou kunnen zijn. Uiteraard is er – ook na
opheffing van de noodmaatregelen – geen sprake van normale omstandigheden wat betreft deze voorschotregeling. De Raad voor Rechtsbijstand kan, als in algemene zin de impact van de COVID-19 crisis op het
rechtsbestel zeer ingrijpend wijzigt, beslissen een suppletoir voorschot toe
te kennen of de verrekening van het voorschot over een langere periode
uit te spreiden of op te schorten. Bovendien kan de Raad voor Rechtsbijstand op grond van artikel 4:84 Algemene wet bestuursrecht gebruik
maken van zijn algemene afwijkingsbevoegdheid en individuele gevallen
andere afspraken maken. Mocht het nodig blijken, dan zal ik over het
toepassen van deze mogelijkheden uiteraard in gesprek gaan met de Raad
voor Rechtsbijstand.
Effecten coronacrisis op inkomen sociaal advocatuur
Gelet op mijn zorg voor een adequaat aanbod van sociaal advocaten in
het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand monitor ik aan de hand van
de beschikbare cijfers van de Raad voor Rechtsbijstand de actuele situatie
per rechtsgebied. Daarbij wordt steeds bekeken of extra maatregelen
nodig zijn, omdat bevoorschotting weliswaar voorziet in liquiditeit, maar
geen antwoord is op ondervonden nadeel als gevolg van ontwikkelingen
in de vraag naar gesubsidieerde rechtsbijstand vanwege de coronacrisis.
De wijze waarop en het tempo waarin de Rechtspraak het aantal te
behandelen zaken verder uitbreidt, is hierop ook direct van invloed.
Door per rechtsgebied de ontwikkelingen in het aantal afgegeven
toevoegingen te monitoren ben ik in staat en indien nodig bereid gericht
nadere maatregelen te treffen. Hierbij denk ik aan een langere terugvorderingsperiode en de mogelijkheid om in uitzonderlijke gevallen een deel
van het voorschot niet terug te vorderen (binnen het beschikbare
budgettaire kader van de rechtsbijstand). Over deze mogelijkheid vindt
met de Raad voor Rechtsbijstand en NOvA nog nader overleg plaats.
Noodzaak noodfonds of andere compensatieregeling
Met de reeds genomen maatregelen, de monitoring van de afgifte van het
aantal toevoegingen en de mogelijk te nemen extra maatregelen beoog ik
zoveel als mogelijk maatwerk te kunnen leveren. De situatie van sociaal
advocaten is niet volledig vergelijkbaar met die van tandartsen en
fysiotherapeuten aangezien het bij die beroepsgroepen, in tegenstelling
tot de advocatuur, gaat om een sluiting van de praktijken (behoudens voor
acute gevallen). Ik acht daarom het inrichten van een noodfonds dan wel
het vorm geven van een compensatieregeling vergelijkbaar met
tandartsen en fysiotherapeuten, zoals gevraagd door de leden van de
Groen-Links- en SP-fracties, gelet op de hiervoor geschetste mogelijkheid
en verschillen tussen de beroepsgroepen niet nodig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

33

Vertrekkende sociaal advocaten uit het stelsel
Naar aanleiding de zorgen van de leden van de SP-fractie over vertrekkende sociaal advocaten merk ik op dat ik op de hoogte ben van deze
signalen, zoals ook blijkt uit mijn beantwoording van de Kamervragen
hierover van 27 maart 202017.
In het kader van het programma modernisering rechtsbijstand ben ik al in
gesprek met de NOvA en Vereniging Sociale Advocatuur Nederland
(VSAN) om te onderzoeken hoe we dergelijke kantoren bij kunnen staan
om het hoofd boven water te houden. Met name op het gebied van jonge
aanwas en innovatie worden ideeën daarop ontwikkeld. Ik zal uw Kamer
in de volgende voortgangsrapportage van het programma herziening
rechtsbijstand hierover nader informeren.
Registertolken en Vertalers
Voor de beantwoording van de vragen van de leden van de GroenLinks-,
SP- en PvdA-fracties ten aanzien van registertolken en vertalers verwijs ik
u naar het hiernavolgende.
4 Reactie op verzoek commissie over de brief van de actiegroep
registertolken en -vertalers over coronamaatregelen (Kamerstuk
29 936, nr. 48)
INBRENG VANUIT DE FRACTIES
De leden van de D66-fractie zijn verheugd dat het beroep van tolken- en
vertalers is toegevoegd aan de Tegemoetkoming Ondernemers
Getroffen Sectoren COVID-19 ( TOGS-regeling). In de brief staat voorts:
«Daarnaast zal ik bovengenoemde brief onder de aandacht brengen van
mijn collega’s van Economische Zaken en Klimaat en Financiën, met het
verzoek deze vanuit hun verantwoordelijkheid voor de maatregelen ter
tegemoetkoming aan ondernemers in getroffen sectoren verder te
bezien.» Kunt u over de uitkomsten hiervan de Kamer informeren? Kunt u
daarbij tevens ingaan op het standpunt van tolken en vertalers dat zij
zelden zullen voldoen aan het 24-uren criterium en daarom niet in
aanmerking komen voor veel noodmaatregelen?
De leden van de SP-fractie hebben enkele specifieke vragen over de tolken
en vertalers. De meesten werken als ZZP’ers. In de brief geeft de Minister
van Justitie en Veiligheid aan dat tolken en vertalers zijn toegevoegd aan
de TOGS-regeling. Dat lijkt goed nieuws. Deze leden merken echter op dat
één van die voorwaarden is dat de ondernemer een vestiging heeft anders
dan het privéadres. Klopt het dat veel van de tolken en vertalers niet aan
deze eis kunnen voldoen, omdat zij vrijwel allemaal vanuit huis werken?
Kan de groep tolken en vertalers die als ZZP’er werken via de Tozo
financiële bijstand krijgen? Klopt het dat voor de Tozo een ureneis geldt
van 23,5 uur? Klopt het dat veel van de tolken en vertalers niet aan die eis
kunnen voldoen? Realiseert u zich dat? Klopt het dan dat veel tolken en
vertalers buiten de boot van de TOGS-regeling en Tozo vallen en dus in
feite een gat in hun inkomen zien dat niet wordt gecompenseerd, zoals de
TOGS-regeling en de Tozo beogen?
De leden van de SP-fractie willen nog kort ingaan op de beantwoording
van schriftelijke Kamervragen over het stakingsrecht van tolken en
vertalers (2020Z04105). De voorgenoemde leden lezen dat tolken en
vertalers het recht hebben om te staken zolang zij geen opdrachten
annuleren en geen nieuwe opdrachten aangaan. Deelt u dat dit vrij
17

Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 2256

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

34

beperkt is? Hoe is dit voor andere ZZP’ers geregeld? Waarom treedt het
OM niet solidair op met de tolken en vertalers, van wie ze regelmatig
afhankelijk zijn? Erkent u dat ook een feitelijk schrijven een dreigend effect
kan hebben? Heeft u zich tot op heden nog gehouden aan de wens van de
Kamer om geen onomkeerbare stappen te zetten richting het Programma
Tolken in de Toekomst?
De leden van de ChristenUnie-fractie stellen met instemming vast dat de
beroepsgroep registertolken en -vertalers is toegevoegd aan de
TOGS-regeling.
BEANTWOORDING
De Minister van Justitie en Veiligheid acht registertolken en vertalers van
groot belang voor de rechtspleging. Inmiddels is de beroepsgroep van
Tolken en Vertalers opgenomen in de TOGS-regeling. De Ministers van
EZK en van SZW zijn verantwoordelijk voor resp. de TOGS- en de
TOZO-regeling. Bij wijzigingen en aanvullingen zullen zij de Tweede
Kamer uiteraard nader informeren.
De groep tolken en vertalers is breed samengesteld. Het is inderdaad zo
dat niet iedereen beschikt over een apart werkadres, waar kosten aan zijn
verbonden. De TOGS-regeling biedt een tegemoetkoming voor diegenen
die wel kosten hebben aan een apart werkadres. Als kosten voor een
werkadres niet gemaakt worden, dan kan er geen sprake zijn van een
tegemoetkoming in deze kosten.
Tolken en vertalers kunnen als zelfstandig ondernemer in aanmerking
komen voor de TOZO-regeling. Het urencriterium – 1.225 gewerkte uren
per kalenderjaar – is een van de voorwaarden om in aanmerking te komen
voor de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (TOZO).
Het is dus zo dat niet iedereen in aanmerking kan komen voor deze
regeling.
De Minister van Justitie en Veiligheid realiseert zich dat het voor tolken en
vertalers, net als voor vele anderen, een zeer lastige tijd is. Overigens
hecht hij er aan om te benadrukken dat er ook door zijn Ministerie nog
steeds tolken en vertalers worden ingeschakeld en dat hij verwacht dat de
inzet de komende periode verder zal herstellen, naarmate meer overheidsdiensten hun werkzaamheden kunnen hervatten of anders vormgeven. De
TOGS en de TOZO zijn opgezet om de verschillende sectoren in deze tijd
te ondersteunen. De regelingen zijn een tegemoetkoming. Het kan
derhalve zo zijn dat niet het volledige inkomen gecompenseerd wordt.
Voor alle zelfstandig ondernemers geldt daarnaast dat mogelijk niet aan
alle voorwaarden van de één of beide regelingen voldaan kan worden. De
Minister van Justitie en Veiligheid heeft het vertrouwen dat het kabinet
met deze regelingen, vanuit de verantwoordelijke bewindspersonen van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Economische Zaken, een stevig
pakket maatregelen heeft neergezet voor getroffen ondernemers.
Zoals gezegd in de beantwoording van schriftelijke Kamervragen over het
stakingsrecht van tolken en vertalers hebben tolken en vertalers, net als
andere ZZP’ers altijd de mogelijkheid om een opdracht niet aan te nemen.
Naar het idee van de Minister van Justitie en Veiligheid geeft dit de tolken
en vertalers voldoende ruimte om eigen afwegingen te maken.
Tolken en vertalers vormen onmiskenbaar een cruciale schakel in de
processen van rijksoverheid. De Minister van Justitie en Veiligheid hecht
er dan ook groot belang aan, samen met het OM en andere rijksoverheidsorganisaties, om een betere borging van de positie van de beroepsgroep
te bewerkstelligen. De nieuwe systematiek voorziet hierin.
Het Openbaar Ministerie moet er vanuit kunnen gaan dat tolken/vertalers
die een opdracht reeds hebben geaccepteerd, deze overeenkomst ook
nakomen. Zo de Minister van Justitie en Veiligheid begrepen heeft, is dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

35

het enige wat het Openbaar Ministerie met de desbetreffende berichtgeving duidelijk heeft willen maken.
De leden van de SP-fractie hebben gevraagd of tot op heden nog
gehouden is aan de wens van de Kamer om geen onomkeerbare stappen
te zetten richting het Programma Tolken in de Toekomst. Deze wens van
uw Kamer respecteert de Minister van Justitie en Veiligheid. Hij benadrukt
hier echter de noodzaak om invulling te geven aan de verplichting deze
dienstverlening aan te besteden en vaart te maken met de aanbestedingen op de uniforme wijze die de nieuwe systematiek voorschrijft.
Uitstel van de aanbestedingen en implementatie van de systematiek
brengt onzekerheden met zich mee voor de continuïteit van de dienstverlening van een aantal organisaties en voor de sector zelf. De Minister van
Justitie en Veiligheid zal u snel zijn reactie doen toekomen op het advies
van de parlementair advocaat, om hierna over te gaan tot het aanbesteden van deze dienstverlening.
5 Coronagerelateerde maatregelen in het gevangeniswezen
INBRENG VANUIT DE FRACTIES
5.1. Maatregelen aanpak coronavirus in justitiële inrichtingen (Kamerstukken 24 587 en 25 295, nr. 763) en Stand van zaken coronamaatregelen
tenuitvoerlegging straffen en maatregelen (Kamerstukken 24 587 en
25 295, nr. 765)
De leden van de PVV-fractie lezen dat van een beperkte groep gedetineerden de detentie zo snel als mogelijk voorlopig wordt geschorst. Om
hoeveel gedetineerden gaat het? Kan worden aangegeven voor welke
delicten deze personen zijn veroordeeld?
De leden van de CDA-fractie begrijpen dat de instroom van twee groepen
gedetineerden beperkt is door de thans geldende maatregelen omtrent
het coronavirus. Zo worden er geen personen opgeroepen die de
tenuitvoerlegging van hun vonnis op dit moment in vrijheid afwachten.
Ten tweede worden er geen personen in vervangende hechtenis genomen
voor een niet betaalde geldboete of het niet willen uitvoeren van een
taakstraf. Hoewel de leden van de CDA-fractie begrip hebben voor deze
maatregelen, vragen zij voor hoelang deze maatregelen vooralsnog van
kracht zijn? Verwacht u capaciteitsproblemen als al deze straffen straks
min of meer tegelijkertijd ten uitvoer moeten worden gebracht?
De aan het woord zijnde leden constateren dat de Dienst Justitiële
Inrichtingen (DJI) vanwege de Corona-uitbraak al het bezoek heeft
opgeschort en dat er ter compensatie meer telefooncontact en waar
mogelijk skype-contact wordt toegestaan. Deze leden willen graag weten
of skype of andere vormen van beeldbellen op dit moment inderdaad op
veel plekken mogelijk is en/of er nog belemmeringen zijn. Voornoemde
leden lezen dat alle verloven zijn opgeschort en de straffen van de
gedetineerden in de zeer beperkt beveiligde inrichtingen zijn geschorst.
Na de noodmaatregelen zal de detentie weer worden hervat. Deze leden
vernemen graag of dat voor alle gedetineerden gaat gelden en vragen of
er mogelijk rekening zal worden gehouden met de tijd die een gedetineerde geheel buiten de inrichting heeft verbleven. Voorts vragen zij of in
alle gevallen vervangende hechtenis niet wordt opgelegd.
De leden van de D66-fractie vernemen graag of er meer besmettingen zijn
(geweest) in penitentiaire inrichtingen in Nederland na de meldingen in
Kamerstukken 24 587 en 25 295, nr. 765? Hoe is hierop gereageerd en
gehandeld?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

36

In de brief is te lezen dat gedetineerden met corona-klachten worden
geïsoleerd in hun cel. In de rest van Nederland geldt dat men 1,5 meter
afstand van elkaar dient te houden. Deze leden zijn van mening dat het
zeer lastig is om binnen het gevangeniswezen altijd die 1,5 meter afstand
te bewaren. Deelt u deze mening? Op welke wijze worden penitentiair
inrichtingswerkers (PIW’ers) beschermd tegen mogelijke besmetting?
Daarnaast vernemen deze leden dat het verblijf in detentie van een
beperkte groep gedetineerden (die in een zeer beperkt beveiligde
inrichting (zbbi) verbleven, in de laatste fase van hun periode in detentie)
tijdelijk kan worden geschorst. Klopt het dat dit echter per penitentiaire
inrichting kan verschillen? Is hiervoor uniform landelijk beleid?
De aan het woord zijnde leden vinden het problematisch dat stappen van
detentiefasering op dit moment zijn stopgezet, zoals plaatsingen in een
zbbi. Deze leden begrijpen dit vanuit het oogpunt van het stoppen van
verspreiding van het virus, maar zijn tevens van mening dat voorkomen
dient te worden dat grote groepen gedetineerden nu voor langere tijd niet
werken aan hun terugkeer in de maatschappij. Deelt u deze mening? Hoe
gaat u zich ervoor inzetten dat gedetineerden kunnen blijven werken aan
terugkeer?
De leden van de GroenLinks-fractie stellen zich voor dat maatregelen die
in het gevangeniswezen zijn getroffen naar aanleiding van het coronavirus
zeer ingrijpend zijn voor zowel het gevangenispersoneel als voor
gedetineerden en hun familiekring, die momenteel onder zwaardere
omstandigheden hun werk dienen te vervullen. Kunt u de huidige situatie
in het gevangeniswezen schetsen: hoeveel besmettingen, ziekteverzuim
personeel, inzet extra personeel ter bestrijding verhoogde werkdruk,
beschikbaarheid beschermende middelen, toegang tot medische zorg in
het algemeen en coronatests in het bijzonder, stand van zaken terugdringing toepassing meerpersoonscelgebruik e.d.? Deze leden vragen of
de door het RIVM voorgeschreven maatregelen adequaat zijn uit te voeren
in detentievoorzieningen. U stelt dat het maximale wordt gedaan, maar de
vraag is natuurlijk of dat ook voldoende is om besmettingsrisico’s in het
gevangeniswezen te beheersen. Daarnaast stelt u dat de maatregelen op
begrip onder gedetineerden kunnen rekenen. Kunt u aangeven of dat nog
steeds zo is en hoe monitort u de toestand in de afzonderlijke inrichtingen?
De aan het woord zijnde leden vragen voorts hoe wordt omgesprongen
met minderjarige gedetineerden? Zijn er maatregelen genomen om het
risico op verspreiding ook in Justitiële Jeugdinrichtingen (JJI) te
verkleinen? Zijn groepen verkleind? Worden er ook kinderen naar huis
gestuurd in deze omstandigheden? Zo ja, welke voorzieningen worden
voor die kinderen, die vaak uit kwetsbare milieus komen, getroffen?
Mogen jeugdige gevangenen nog wel bezocht worden of is dat ook
ingeperkt?
De leden van de PvdA-fractie vragen of alle penitentiaire instellingen in
staat zijn de noodzakelijke maatregelen te treffen om de gezondheid van
de gedetineerden en personeel om besmetting met corona te voorkomen?
Zo ja, waar blijkt dat uit? Kunt u de laatste stand van zaken van besmettingen in deze instellingen aan de Kamer verstrekken? Zo nee, welke
instellingen niet en welke gevolgen verbindt u hieraan?
De aan het woord zijnde leden hebben begrepen dat, nadat dat aanvankelijk nog wel was toegestaan, inmiddels ook jongeren in een JJI geen
bezoek meer mogen ontvangen. Dat is gedaan omdat het op 1,5m afstand
houden van en naar de bezoekruimtes vaak niet mogelijk is. Hoewel de
aan het woord zijnde leden uiteraard begrip hebben voor dergelijke
praktische problemen, komt het hen voor dat met name bij jongeren het
niet langer kunnen ontvangen van bezoek bijzonder schrijnend kan zijn,
zelfs al worden de mogelijkheden voor beeldbellen uitgebreid. Is er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

37

gezocht naar andere oplossingen in plaats van het stopzetten van bezoek?
Bijvoorbeeld door jongeren die er gezien hun delict of restant van de straf
voor in aanmerking komen met een enkelband naar huis te laten gaan? Zo
ja, waar is aan gedacht en waarom is er niet voor gekozen? Zo nee,
waarom niet?
Acht u het met het oog op de gezondheid mogelijk om voor gedetineerden in de laatste fase van hun detentie, als zij in een vergevorderd
stadium van detentiefasering zijn, tijdelijk alternatieven voor detentie
zoals een enkelband toe te staan? Zo ja, waar denkt u aan? Zo nee,
waarom niet?
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben in het licht van bescherming
van gedetineerden en bewaarders tegen besmetting met het coronavirus
begrip voor de maatregelen die zijn getroffen om geen bezoek meer toe te
laten in gevangenissen, minder sociale activiteiten toe te staan en meer
verblijf in de cel. Zij zien echter ook dat deze maatregelen zeer ingrijpend
zijn, en dat gedetineerden geen fysiek contact hebben met hun advocaat.
Deze leden vragen u om faciliteiten voor veilig contact, telefonisch en
fysiek, tussen gedetineerden en hun advocaat mogelijk te maken. Tevens
vragen voornoemde leden of voor minderjarigen het bezoek van
familieleden hersteld kan worden, met inachtneming van de voorzorgsmaatregelen om besmetting te voorkomen. Is het mogelijk om maatwerk
toe te passen, waarbij rekening kan worden gehouden met de persoonlijke omstandigheden van de gedetineerden en hun perspectief op veilig
in de maatschappij te re-integreren?
De leden van de SGP-fractie vinden het een goede zaak dat er maatregelen genomen zijn om te voorkomen dat er in JJI’s uitbraken van het
coronavirus zullen komen. Zij vragen of het aantal mensen op meerpersoonscellen nog verder omlaag kan om zoveel mogelijk te voorkomen dat
mensen elkaar besmetten. Zijn er concrete handelingsplannen voor wat er
moet gebeuren als er binnen de detentie onder streng regime een
uitbraak van corona zou zijn? Wat betekent dit voor de betrokkenen? Is er
wel voldoende bescherming mogelijk? Of hebben zij op dit moment geen
enkele bewegingsvrijheid meer binnen hun instelling?
Nu gedetineerden in veel gevallen minder of geen mogelijkheden hebben
voor contact en bezoek, vragen de aan het woord zijnde leden in hoeverre
u ook overweegt om meer in te zetten op contacten met vrijwilligers en
pastorale begeleiding, juist nu ook voor gedetineerden de situatie veel
zorgen en/of eenzaamheid geeft.
Ook zijn er gedetineerden geïsoleerd vanwege verschijnselen van corona.
Kan worden aangegeven in hoeverre er voor hen wel voldoende
medische zorg en begeleiding beschikbaar is? Heeft het personeel
intussen wel voldoende beschermingsmiddelen? Zo nee, wat is het
voornemen om dit alsnog te bereiken?
Gedetineerden uit zeer beperkt beveiligde inrichtingen krijgen langdurig
verlof. Betekent dit dat er nu geen enkele gedetineerde meer onder dit
regime valt en in een zbbi geplaatst is? Wat betekenen de elektronische
maatregelen concreet voor de personen die het betreft? Op welke manier
zijn er sanctiemogelijkheden als iemand zich aan deze maatregelen zou
onttrekken?
Verder vragen deze leden in hoeverre de beperking van de mogelijkheden
voor detentiefasering nog gevolgen heeft voor de re-integratie, met name
voor die groepen gedetineerden die dicht tegen hun (definitieve) vrijlating
zitten. Wordt er wel door alle penitentiaire instellingen op eenzelfde
manier gehandeld ten aanzien van detentiefasering binnen de gegeven
omstandigheden?
Met name ten aanzien van personen die voor kortere straffen vastzitten
zullen er mogelijk consequenties zijn ten aanzien van hun werk of woning
waar zij op basis van verwachtingen op grond van de normale regels

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

38

afspraken hebben gemaakt met werkgever of verhuurder die zij nu
wellicht niet na kunnen komen. Hoe wordt voorkomen dat gedetineerden
– na afloop van hun straf of na afloop van de maatregelen – zonder enige
vorm van re-integratie op straat komen? Worden hiervoor nog aanvullende maatregelen overwogen om te komen tot een zo goed mogelijke
terugkeer in de maatschappij?
Voorts vragen deze leden ten aanzien van bezoek aan jeugdigen in
hoeverre er mogelijkheden zijn om binnen de RIVM-maatregelen toch
bezoek door ouders of andere direct betrokkenen mogelijk te maken.
5.2 Overig
Met betrekking tot de maatregelen in justitiële inrichtingen vragen de
leden van de VVD-fractie naar de mogelijkheid voor verdachten en
gedetineerden om te skypen. Op 30 maart jl. bleek dat een verdachte in
het bezit van kinderporno en het verheerlijken van kindermisbruik via
skype contact had gehad met een andere gelijkgestemde.18 Het is goed te
lezen dat u met maatregelen hiertegen komt en dat dit voor betreffende
verdachte een skypeverbod heeft opgeleverd. Kunt u ingaan op wat die
maatregelen inhouden?
De leden van de PVV-fractie lezen dat de rechter onlangs heeft besloten
dat een verdachte die lid zou zijn van een vermeende liquidatiebende,
naar huis mag tot de volgende zitting in verband met het gevaar voor
besmetting met het coronavirus van deze persoon in de gevangenis.19
Deze leden vinden dit een zeer onwenselijke beslissing. Hoe denkt u
hierover? Is deze persoon vluchtgevaarlijk? Hoeveel verdachten van zeden
en geweldsmisdrijven zijn er nog meer in vrijheid gesteld vanwege de
coronamaatregelen?
De leden van de PVV-fractie vragen of het klopt dat er regelmatig TBS’ers,
soms met 12 personen, maar in elk geval met meer dan drie personen,
binnen het terrein van de TBS-kliniek bij elkaar zitten. Zo nee, waarom
niet? Zo ja, bent u bereid hier een einde aan te maken en ervoor te zorgen
dat directeuren van TBS-klinieken de corona-regels strikt handhaven? Zo
nee, waarom niet?
Hoeveel gedetineerden waren er betrokken bij de opstand in de penitentiaire inrichting in Lelystad afgelopen week?20 Zijn de betreffende
gedetineerden hiervoor gestraft? Zo ja, welke straffen zijn opgelegd? Zo
nee, waarom niet? Is er in andere penitentiaire inrichtingen ook sprake
geweest van een opstand?
Klopt het dat medewerkers in gevangenissen geen beschermingsmateriaal zoals mondkapjes krijgen?21 Zo nee, waarom niet? Bent u in dat
geval bereid dit alsnog te regelen?
Is voor zover u weet gevangenispersoneel besmet geraakt met het
coronavirus?
De leden van de CDA-fractie vragen of u wilt ingaan op de oproep van een
groep werknemers binnen DJI die stellen dat vanwege het opschorten van
bezoek ook minder drugs de instellingen in wordt gesmokkeld en dat dit
tot spanningen leidt. Kunt u de toezegging doen dat u niet zal instemmen
met enige vorm van verstrekking van drugs aan gedetineerden om ze
rustig te houden? Zo nee, waarom niet?
18

De Telegraaf, 30 maart 2020, https://www.telegraaf.nl/nieuws/1077255415/skypeverbod-voorpedoseksueel-in-cel
De Telegraaf, 7 april 2020, https://www.telegraaf.nl/nieuws/2096730199/verdachte-in-zaakamsterdamse-moordbende-voorlopig-op-vrijevoeten?utm_source=mail&utm_medium=email&utm_campaign=email
20
AD, 12 april 2020, https://www.ad.nl/binnenland/pepperspray-ingezet-bij-protest-ingevangenis-lelystad-door-coronamaatregelen~a5f13ff4/
21
AD, 10 april 2020, https://www.ad.nl/politiek/bajesmedewerkers-verstrek-softdrugs-aangedetineerden-vanwege-coronacrisis~adb8e3fd/
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

39

De aan het woord zijnde leden signaleren dat er in de penitentiaire
inrichting in Lelystad veel onrust is, waar zelfs rellen zijn uitgebroken,
terwijl gedetineerden in de penitentiaire inrichting in Zaanstad juist
hebben verzocht om nuttig werk te kunnen doen ten dienste van de
samenleving, zoals het inpakken van hand sanitizers en mondkapjes. Kunt
u het verschil in sfeer in de (en ook andere) penitentiaire inrichtingen
verklaren?
De leden van de CDA-fractie vragen of u meer licht kunt schijnen op de
mooie actie van In-Made, te weten het produceren van mondkapjes.
Slaagt de DJI er inmiddels daadwerkelijk in om mondkapjes te maken en
zijn ze al geschikt om ook in de zorg te kunnen worden gebruikt?
Voornoemde leden vragen op welke wijze zorg wordt verleend aan
gedetineerden, tbs-gestelden en piw’ers die besmet zijn met het coronavirus. Ook vragen zij hoe wordt voorkomen dat er verdere besmetting
binnen de DJI plaats zal vinden. Aan de zijde van de DJI bestaat de
begrijpelijke wens om zo min mogelijk vervoersbewegingen met
gedetineerden uit te hoeven voeren, bijvoorbeeld naar en van rechtbanken. Hoe verhoudt zich dit tot de wens om juist weer zo snel mogelijk
waar mogelijk strafzittingen op te pakken? Wordt er nagedacht over het
testen van gedetineerden?
De leden van de D66-fractie hebben signalen ontvangen dat de maatregelen onrust veroorzaken in de penitentiaire inrichtingen. Met personeel
dat kampt met onderbezetting en ziekte, lijkt dat een zeer lastige situatie te
veroorzaken. Herkent u zich in dit beeld? Welke rol speelt de verslavingsproblematiek hier?
Deze leden merken op dat als gevolg van de getroffen maatregelen
gedetineerden verder zijn beperkt in hun vrijheid. Zij verblijven bijna de
gehele dag op hun cel, zonder verdere afleiding. Dit zorgt voor onrust in
de inrichting, maar kan ook zorgen voor uitbreiding van persoonlijke
problemen. De aan het woord zijnde leden vragen of er op deze wijze nog
mogelijkheden zijn tot voorbereiding op re-integratie? Hoe wordt dit
gewaarborgd?
De aan het woord zijnde leden krijgen nog steeds signalen dat advocaten
die in het Justitieel Complex Schiphol een ontmoeting hebben met een
cliënt in het kader van grensdetentie wordt verboden beschermende
maatregelen te nemen, zoals het dragen van een mondkapje en/of
handschoenen. Deze leden kunnen dat niet goed volgen, gelet op het
legitieme belang om jezelf te beschermen en eventuele verdere
verspreiding van het virus te voorkomen. Bent u bereid dit beleid aan te
passen?
De leden van de GroenLinks-fractie merken opdat zowel de Minister(s) als
de Kamer een anonieme brief ontving over de onmogelijkheid om de
RIVM-voorschriften na te leven en over de inhumane effecten van de
getroffen maatregelen. Het ontbreekt aan de ruimte om de 1,5 metermaatregel na te leven. Het weigeren van bezoek en verlof trekken een
zware wissel op de gedetineerden. Het dreigende isolement als bij een
gedetineerde ziekteverschijnselen worden geconstateerd, leidt ertoe dat
gedetineerden geen medische hulp vragen in gevallen waarin dat wel
nodig zou zijn. Dagprogramma’s worden aangepast, waardoor gedetineerden vaker en langer «op cel» zitten. Het ontbreekt aan adequate
beschermende maatregelen zoals mondkapjes. De aanvoer en het gebruik
van drugs is ontregeld, met alle gevolgen van dien: spanningen nemen
toe, gedetineerden zoeken naar alternatieven en zijn bereid zich daarvoor
verder in de schulden te steken. In de penitentiaire inrichting in Lelystad
hebben de huidige omstandigheden al geleid tot een groot (gewelds)incident. Herkent u dit beeld en zo ja, ziet u mogelijkheden om deze
oplopende spanningen te verminderen? Zijn er nog meer incidenten
geweest? Welke maatregelen neemt u zich voor om het besmettings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

40

gevaar te beperken? Komen er beschermende middelen voorhanden voor
het gevangenispersoneel en voor de gedetineerden? Zet u zich ervoor in
dat medewerkers van penitentiaire instellingen (vaker) getest kunnen
worden? Is het mogelijk om gedetineerden met corona-symptomen, nog
meer dan nu al gebeurt, te scheiden van andere gedetineerden? Klopt het
dat celgenoten van besmette gedetineerden niet standaard in quarantaine
gaan en dat zij bijvoorbeeld kunnen blijven luchten met andere gedetineerden? Zou het niet verstandig zijn als ook zij, analoog aan huisgenoten
van besmette personen elders in de samenleving, in quarantaine zouden
gaan? Wat gebeurt er als gedetineerden ziek worden en medische zorg
niet in de inrichting kan worden geboden? Welke hulp kan worden
geboden aan verslaafden? Bent u bereid méér communicatiemogelijkheden en -momenten toe te staan? Kunt u de uitkomsten van het
onderzoek naar de incidenten in de penitentiaire inrichting in Lelystad zo
snel als mogelijk is naar de Kamer sturen?
Voornoemde leden vragen hoe wordt gewaarborgd dat het met een
enkelband naar huis sturen van gedetineerden op een veilige manier kan
plaatsvinden? Deze leden stellen zich voor dat dit een enorme wissel op
het thuisfront trekt, iemand met een enkelband op de bank en dat klemt
temeer nu iedereen thuis moet blijven. Welke criteria gelden daarvoor?
Kunt u aangeven welke bijzondere maatregelen er verder gelden? Hoe zit
het met de tenuitvoerlegging van straffen en maatregelen? Worden
taakstraffen nog uitgevoerd, bijvoorbeeld als dat in de buitenlucht
plaatsvindt?
De leden van de SP-fractie maken van deze gelegenheid gebruik om hun
waardering en dank uit te spreken voor al het personeel binnen de DJI dat
zich inzet om de Nederlandse samenleving veilig te houden, ook, of juist,
in deze zeer moeilijke tijden. Deze leden gebruiken deze mogelijkheid
echter ook om hun zorgen uit te spreken over de situatie in het gevangeniswezen. Het personeel in het gevangeniswezen is onmisbaar en hun
werk is essentieel voor een veilige samenleving. Voor gedetineerden en
patiënten heeft de staat een zorgplicht. Het steekt daarom extra dat de
voornoemde leden veel signalen krijgen dat het personeel zijn werk niet
veilig kan doen en gedetineerden en patiënten zich niet veilig voelen.
Erkent u dat het houden van 1,5 meter afstand in veel of vrijwel alle
inrichtingen en klinieken niet goed mogelijk is, zeker niet in smalle gangen
en al helemaal niet in meerpersoonscellen, maar eigenlijk in allerlei
denkbare en voorkomende situaties binnen de muren? Ook zijn er geen of
onvoldoende beschermingsmiddelen, en wordt het personeel, ook als een
partner ziek thuis zit, niet getest en moet men gewoon komen werken. Dat
is niet alleen gevaarlijk voor het personeel, maar ook voor de gedetineerden. Kunt u garanderen dat het personeel van alle DJI-inrichtingen,
dus ook die in de lichtere regimes van zbbi, te allen tijde van voldoende
beschermingsmiddelen is voorzien en dat zij, wanneer zij contact hebben
met gedetineerden, altijd handschoenen en mondkapjes kunnen dragen?
Zo nee, waarom niet en bent u bereid dit alsnog zo snel mogelijk te
regelen? Bent u tevens bereid al het gevangenispersoneel preventief te
testen op het coronavirus?
Klopt het dat bij contactmomenten tussen personeel en gedetineerden,
bijvoorbeeld bij het insluiten en het uitdelen van medicatie, voedsel en
post er niet altijd beschermingsmiddelen voor handen zijn voor het
personeel? Zo ja, waarom is dit er niet?
Wanneer is wel beschermende kleding beschikbaar, en in hoeverre wordt
dit nu snel uitgebreid? Klopt het dat de DJI schorten heeft ingekocht voor
het personeel, maar dat de sluiting van deze schorten aan de voorkant zit
in plaats van aan de achterkant, wat leidt tot minder bescherming? Zo ja,
is de DJI zelf verantwoordelijk voor de inkoop of wordt dit uitbesteed? Als
dit is uitbesteed, aan wie dan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

41

Wat wordt er aan gedaan om juist nu gedetineerden beter te begeleiden
bij de behandeling van hun drugsverslaving, nu de spanningen lijken toe
te nemen in detentie? Kennelijk zijn er minder smokkelmogelijkheden dan
voorheen, ook vernemen de leden van de SP-fractie dat de controles erg
onder druk staan. Graag een reactie hierop.
De leden van de SP-fractie constateren dat in de afgelopen weken enkele
gedetineerden in verschillende instellingen, zoals penitentiaire inrichtingen, TBS-klinieken, en personeelsleden besmet zijn geraakt. Had dat
voorkomen kunnen worden als personeel te allen tijde beschermingsmiddelen had gedragen en getest was op het coronavirus? Zo ja, waarom
is dit niet gebeurd? Zo nee, waarom niet? Verder vragen de aan het woord
zijnde leden hoe groot de capaciteit is van het gevangenisziekenhuis te
Scheveningen. Hoeveel gedetineerden met (ernstige) coronaklachten
kunnen in het gevangenisziekenhuis worden opgevangen? Wat gebeurt er
als de maximale capaciteit in dit ziekenhuis bereikt is? Heeft het personeel
in het gevangenisziekenhuis voldoende beschermingsmiddelen? Is al het
personeel, dus niet alleen het personeel in het gevangenisziekenhuis,
maar ook in de «normale» inrichting, dat in aanraking is geweest met
besmette gedetineerden, getest op het coronavirus? Zo nee, waarom niet?
Wordt dat alsnog gedaan? Wat is hier de richtlijn?
Voornoemde leden vragen of het klopt dat er op dit moment geen enkele
gedetineerde doorgefaseerd wordt van het huis van bewaring naar de
gevangenis of naar een halfopen setting? Hoe worden zij daarover
geïnformeerd, en wat betekent dit voor hun detentiefasering en
einddatum?
Klopt het dat gedetineerden zijn overgeplaatst en ook nog worden
overgeplaatst naar andere inrichtingen terwijl nog niet zeker is of ze een
besmettingsgevaar vormen? Worden zij tussen andere gedetineerden
geplaatst die juist apart van andere afdelingen worden gehouden om
besmetting te voorkomen? Wat maakt deze overplaatsingen juist nu
absoluut noodzakelijk? Klopt het dat patiënten vanuit de Oostvaarderskliniek in de isoleercel van het Pieter Baan Centrum geplaatst (kunnen)
worden? Zo ja, wat rechtvaardigt een dergelijk besluit?
Klopt het dat op dit moment per inrichting verschilt of detentiefasering
mogelijk is? Zo ja, waarom? Hoe gaat u zorgdragen voor een goede
re-integratie in de maatschappij voor die gedetineerden die juist nu aan
hun detentiefasering zouden beginnen maar dat nu, omwille van de door
u genomen maatregelen, niet kunnen?
De leden van de SP-fractie zijn ook benieuwd naar de situatie na de
corona-maatregelen. Wat zijn bijvoorbeeld de gevolgen voor gedetineerden die nu in detentiefasering zitten of juist niet naar detentiefasering
kunnen vanwege de maatregelen? Wat gebeurt er zowel in zbbi als in
Penitentiair Programma (Elektronische Controle) wanneer eerder
goedgekeurde arbeidsplaatsen niet meer beschikbaar zijn ten gevolge van
de economische gevolgen van het coronavirus en de verplichte 26 uur
werktijd/vrijwilligerswerk niet meer kan worden uitgevoerd? Wanneer
komt hierover duidelijkheid en hoe worden de gedetineerden hierover
geïnformeerd? Voornoemde leden krijgen namelijk veel signalen dat veel
gedetineerden niet goed weten waar ze aan toe zijn. Dit leidt ook weer tot
onrust. Graag een reactie hierop.
De aan het woord zijn leden constateren dat in de penitentiaire inrichting
in Lelystad gedetineerden in opstand zijn gekomen. Ook in andere
inrichtingen broeit het. Zou dit te maken kunnen hebben met een gebrek
aan duidelijkheid over de duur van de maatregelen en een gebrek aan
afleiding (geen werk, geen sport), omdat er geen of minder dagactiviteiten
zijn? Wat gaat u hieraan doen? Als al het personeel getest wordt op het
coronavirus en voorzien wordt van beschermende kleding, dan moet het
leven binnen de gevangenissen toch snel terug naar «zo normaal
mogelijk» kunnen? Zo ja, bent u bereid dit zo spoedig mogelijk te regelen
om verdere onrusten in de gevangenissen te voorkomen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

42

Klopt het dat gedetineerden die tot een risicogroep behoren en daarom
weigeren aan de arbeid mee te doen, daarvoor gestraft worden door
teruggeplaatst te worden in het basisregime? Zo ja, waarom? Vindt u dat
eerlijk en ook wenselijk?
De leden van de SP-fractie vragen ook aandacht voor de situatie in de
TBS-klinieken. In deze klinieken werkt ook zorgpersoneel, maar deze leden
horen dat personeel in de TBS-klinieken niet wordt getest op het
coronavirus. Klopt dit? Zo nee, sinds wanneer wordt personeel van de
TBS-klinieken getest? Zo ja, bent u bereid dit alsnog zo spoedig mogelijk
in gang te zetten? Worden in TBS-klinieken op afdelingen waar positief
geteste patiënten verblijven ook andere patiënten en medewerkers van
die afdeling getest? Zo nee, waarom niet?
Voornoemde leden hebben enkele vragen over de situatie in het Pieter
Baan Centrum. Deze leden horen verontrustende geluiden vanuit het
Pieter Baan Centrum over de kwaliteit van de zorg en het niet naleven van
de richtlijnen van de RIVM inzake het coronavirus. Zo zou het bijvoorbeeld
onmogelijk zijn om altijd 1,5 meter afstand te bewaren, vinden
overdrachten tussen groepsleiding nog steeds plaats met te veel mensen
in een te kleine ruimte en kan er onvoldoende worden schoongemaakt.
Bent u van deze, en andere, signalen op de hoogte? Zo ja, welke maatregelen treft u om de zorgen van het personeel in het Pieter Baan Centrum
weg te nemen?
De leden van de SP-fractie lezen in de brief Reactie op verzoek commissie
over de situaties voor medewerkers en justitiabelen die zijn ontstaan als
gevolg van de coronacrisis (2020Z06735), in reactie op de alarmerende
brief van medewerkers van DJI: «Eerst wil ik aangeven dat ik het van
belang acht dat medewerkers wanneer zij zich zorgen maken over de
corona-aanpak, dat kunnen aankaarten bij hun leidinggevende. Op deze
wijze kan samen worden gezocht naar een oplossing. Ook in deze tijd
staan directie van de inrichting en de leiding van DJI open om te zoeken
naar een juiste manier van werken met elkaar.»
Bedoelt u hiermee nu te zeggen dat deze medewerkers deze alarmerende
brief niet hadden moeten schrijven? De aan het woord zijnde leden vinden
het juist erg belangrijk dat dit soort informatie de volksvertegenwoordiging bereikt. Bovendien heeft ook het gevangenispersoneel vrijheid van
meningsuiting, het is al erg genoeg dat medewerkers van de DJI vaak zo
bezorgd zijn en anoniem willen blijven.
Afrondend en samenvattend stellen de leden van de SP-fractie voor:
• Stop nu, in ieder geval tijdelijk, met de inzet van meerpersoonscellen.
Afstand houden is op dat oppervlak onmogelijk en de oplopende
spanningen zijn slecht voor personeel en gedetineerden;
• Volg alle richtlijnen en handhaaf dus de 1,5 meter afstand. Werk, waar
dat niet kan, met beschermingsmateriaal. In het belang van personeel
en gedetineerden/patiënten.
• Maak tests voor alle medewerkers beschikbaar;
• Informeer gedetineerden beter over redenen van maatregelen en de
exacte gevolgen, ook voor detentiefasering en einddatum;
• Kijk naar alternatieven voor vrijheidsontneming bij wie dat verantwoord is, en voor kwetsbare mensen in het bijzonder.
Graag een uitgebreide reactie hierop.
De leden van de PvdA-fractie hebben kennisgenomen van de maatregelen
ten aanzien van gedetineerden. De aan woord zijnde leden delen de
mening dat de richtlijnen van het RIVM ook, of juist, in de DJI-instellingen
moeten worden nageleefd. Naar aangenomen mag worden gelden deze
richtlijnen ook voor Tbs-klinieken. In dit kader vragen deze leden om een
reactie op het bericht in de Telegraaf van 6 april jl., waarin gesteld wordt
dat in de FPK Oostvaarderskliniek de RIVM-richtlijnen niet nageleefd
zouden worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

43

Met het oog op het in acht nemen van de voorgeschreven maatregelen
vragen deze leden in hoeverre er is of wordt nagedacht over alternatieven
voor vrijheidsontneming. Zo ja, aan welke groepen van gedetineerden kan
worden gedacht en welke alternatieven zijn er? Zo nee, waarom niet?
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van de
maatregelen die zijn genomen in het gevangeniswezen in verband met de
uitbraak van het coronavirus. Zij vragen of u wilt reflecteren op de
aanbevelingen die zijn gedaan in de verklaring van het Committee for the
Prevention of Torture van de Raad van Europa d.d. 20 Maart 2020 en of u
bereid bent aanvullende maatregelen te treffen.
De leden van de SGP-fractie merken op dat de maatregelen voor het
personeel ook grote druk betekenen. Kunt u aangeven hoe de stand van
zaken ten aanzien van de personeelsbezetting en ten aanzien van de
incidenten nu is? Betekenen de maatregelen dat gedetineerden geen
bezoek mogen ontvangen nog een toename van het afreageren op
personeel? Is het risico aanwezig dat personeel dat van buiten komt zelf
een bron van besmetting is voor gedetineerden? Hoe wordt dit
voorkomen?
Bent u bekend met de kritiek uit de verschillende sectoren dat penitentiaire instellingen onvoldoende beschermingsmaatregelen zouden
(kunnen) nemen? Herkent u zich in deze kritiek? Kan worden aangegeven
om welk deel van de instellingen het gaat en wat de concrete problemen
in de praktijk inhouden? Wat gaat u doen om tegemoet te komen aan deze
kritiek?
BEANTWOORDING
De vragen van de fracties worden volgens onderstaande indeling
beantwoord.
• Maatregelen ter voorkoming van corona
– Gevangeniswezen
– elektronische monitoring
– justitiële jeugdinrichtingen
• Besmetting, bescherming en testbeleid
– Besmetting
– bescherming en testbeleid
– overig: FPC, PBC, JCvSZ en JCS
• Faciliteren contacten
• Incidenten en contrabande
• Voortgang rechtszittingen
• Re-integratie
Maar als eerste ga ik in op de vraag van de CU om een reflectie te geven
op de aanbevelingen gedaan door het Committee for the Prevention of
Torture van de Raad van Europa d.d. 20 Maart 2020 en of aanvullende
maatregelen nodig zijn.
Het CPT (European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman
or Degrading Treatment or Punishment) van de Raad van Europa heeft op
20 maart jl. in de context van de Covid-19 pandemie een verklaring
gepubliceerd met tien uitgangspunten over de bejegening van personen
die van hun vrijheid zijn beroofd.
In deze verklaring wordt rekenschap gegeven van het feit dat de huidige
pandemie de overheid, alsmede personeel dat werkzaam is in gesloten
instellingen, voor buitengewone uitdagingen stelt. Het CPT onderkent de
noodzaak om beschermende maatregelen te treffen ter bestrijding van het
COVID-19 virus. Bij het treffen van deze maatregelen dient rekening
gehouden te worden met het absolute karakter van het verbod op
inhumane behandeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

44

Om de kans op besmetting met het COVID-19 virus binnen de inrichtingen
te minimaliseren en om de orde en veiligheid voor het personeel en
justitiabelen te waarborgen, heeft DJI een aantal ingrijpende maatregelen
getroffen. Hierover bent u geïnformeerd in mijn brieven van 13 maart,
15 maart en op 2 april 2020. Op 9 april jl. heb ik uw Kamer laten weten dat
er geen behoefte is om aanvullende maatregelen te treffen. Dat is tot op
heden het uitgangspunt.
De afgekondigde maatregelen en de werkwijze van de regering zijn in
overeenstemming met de tien uitgangspunten zoals geschetst door het
CPT. Alle door DJI afgekondigde tijdelijke maatregelen zijn noodzakelijk
met het oog op het tegen gaan van de verspreiding van
Het COVID-19 virus binnen de justitiële inrichtingen. Het doel is om de
medewerkers in de justitiële inrichtingen en de daar ingeslotenen te
beschermen. De verstrekkende gevolgen van de tijdelijke maatregelen
worden waar mogelijk gemitigeerd. Zo worden aan ingeslotenen die
tijdelijk geen bezoek mogen ontvangen ruimere mogelijkheden voor
telefonisch contact en beeldbellen geboden. Aan fundamentele rechten,
zoals luchten, eten en medicatie, wordt vanzelfsprekend niet getornd. Ik
monitor voortdurend of de noodmaatregelen afgeschaald dan wel
opgeschaald kunnen of moeten worden.
Tot slot wil ik u meegeven dat de president van het CPT de verklaring met
tien uitgangspunten bij brief van 6 april 2020 expliciet onder de aandacht
heeft gebracht van de regering. De president heeft de regering verzocht
om de verklaring breed te verspreiden binnen de overheid. Dat is
inmiddels gebeurd. Daarnaast heeft het CPT de regering verzocht om een
overzicht van alle concreet getroffen maatregelen in gevangenissen,
huizen van bewaring, vreemdelingenbewaring, de GGZ-instellingen en
ziekenhuizen waar personen in een gesloten afdeling zitten. Aan dit
verzoek is op 4 mei gehoor gegeven.
Maatregelen ter voorkoming van besmetting met het coronavirus
Om verspreiding van het coronavirus binnen zijn inrichtingen te
voorkomen heeft DJI enkele verstrekkende maatregelen getroffen. Over
de inhoud van die maatregelen is uw Kamer geïnformeerd in bovengenoemde brieven. Deze maatregelen zoals het opschorten van bezoek en
verlof vragen om een zorgvuldige balans tussen veiligheid, zorg en
leefbaarheid. De impact van deze maatregelen op personeel en justitiabelen is groot. Dat kan enerzijds aanleiding geven tot spanning en onrust
maar aan de andere kant zie ik ook begrip. Immers, de maatregelen
worden voor eigen veiligheid en gezondheid van zowel personeel als
justitiabelen genomen. De huidige maatregelen gelden tot en met in ieder
geval 19 mei 2020.
Het CDA vraagt of zich capaciteitsproblemen zullen voordoen als de
straffen bij afbouw van de maatregelen tegelijkertijd ten uitvoer moeten
worden gelegd.
Ketenpartners bereiden zich voor op het afschalen van de maatregelen.
Dat houdt in dat zelfmelders weer zullen worden opgeroepen, vervangende hechtenissen weer ten uitvoer zullen worden gelegd en verloven in
het zbbi-regime zullen worden ingetrokken. Dit moet gefaseerd gebeuren
om een overbelasting van de executieketen te voorkomen. Dit gebeurt in
goed overleg tussen alle betrokkenen in de strafrechtsketen.
Gevangeniswezen
Het CDA vraagt ook of bij gedetineerden in een zeer beperkt beveiligde
inrichting (zbbi)-regime rekening wordt gehouden met de duur van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

45

periode buiten de inrichting. D66 vraagt of hiervoor landelijk beleid is of
dat dit per inrichting verschilt. Het CDA vraagt ook of in alle gevallen
vervangende hechtenis niet wordt opgelegd.
Aan gedetineerden die aan het eind van hun straf zitten en die al een
groot deel van de tijd buiten de penitentiaire inrichting (PI) verblijven, is
langer aaneengesloten verlof verleend. Er is hierbij geen verschil per PI
gemaakt. Het verlof wordt uitgevoerd met inzet van elektronische
monitoring. Omdat deze groep gedetineerden normaal gesproken
dagelijks in en uit de inrichting beweegt en dit een vergroot risico op de
verspreiding van het coronavirus met zich meebrengt, is het veiliger voor
personeel en gedetineerden om deze bewegingen zo veel mogelijk te
beperken. Na afloop van deze noodmaatregel wordt het verlof
ingetrokken. Als de straftitel eindigt terwijl de noodmaatregelen nog lopen
zal de detentie vanzelfsprekend niet meer worden hervat.
De vervangende hechtenis wordt ook nu bij vonnis opgelegd door de
rechter. Om de instroom in de inrichtingen te beperken wordt nu echter
niet meteen uitvoering gegeven aan de vervangende hechtenis. De
maatregelen ter beperking van de instroom houden in dat de politie nu
niet actief veroordeelden opspoort en aanhoudt voor het ondergaan van
vervangende hechtenis. Het CJIB levert geen nieuwe opdrachten aan bij
de politie. Het uitgangspunt is uiteraard dat de primaire sanctie die is
opgelegd voor een strafbaar feit wordt uitgevoerd. In dat kader zal het
openbaar ministerie zodra dit weer mogelijk is ook weer starten met de
omzetting van niet uitgevoerde taakstraffen naar vervangende hechtenis.
De PVV vraagt van hoeveel gedetineerden de detentie is geschorst en
voor welke delicten zij zijn veroordeeld. De PvdA vraagt of er ook
alternatieven voor vrijheidsontneming worden overwogen.
Bij aanvang van de maatregelen waren 236 personen in een zbbi
aanwezig. Daarvan is aan 175 personen extra aaneengesloten verlof
verleend. Dit is daarmee een alternatief voor het vrijheidsontnemende
deel van detentie. Andere alternatieven voor vrijheidsontneming worden
niet overwogen. De delicten waarvoor zij zijn veroordeeld lopen uiteen. De
gemene deler is dat alle gedetineerden aan het einde van hun straf zaten
en gezien hun gedrag in een zeer beperkt beveiligde instelling waren
geplaatst. De overige personen hadden al een enkelband, zijn in de zbbi
gebleven of teruggeplaatst in een gesloten setting. Dit omdat zij nog niet
onherroepelijk waren veroordeeld of niet een goedgekeurd verlofadres
hadden.
De PVV vindt het onwenselijk dat de rechter besloten heeft dat een
verdachte die lid zou zijn van een vermeende liquidatiebende naar huis
mag tot de volgende zitting in verband met het gevaar voor besmetting
van deze persoon in de gevangenis en vraagt hoeveel verdachten van
zeden en geweldsmisdrijven nog meer in vrijheid zijn gesteld.
Het betreft in dit geval een oordeel over de voorlopige hechtenis. Ik treed
niet in de beoordeling van de uitspraak van een rechter in dergelijke
individuele zaken en kan niet ingaan op details daarvan. De Raad voor de
rechtspraak heeft aangegeven dat het voorkomt dat bij beslissingen over
voorlopige hechtenis Corona een rol speelt. In sommige gevallen heeft
dat geleid tot opheffing of schorsing. De Raad houdt hier geen registratie
van bij.
De SP wil weten of het aantal mensen op meerpersoonscellen nog verder
omlaag kan om besmetting te voorkomen. Kan het meerpersoonscelgebruik niet worden gestopt, in ieder geval tijdelijk?
Sinds de start van de maatregelen is de bezetting binnen de inrichtingen
fors teruggelopen van ruim 98% naar 85%. Er is daardoor meer ruimte
ontstaan, bijvoorbeeld om justitiabelen op een eenpersoonscel te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

46

plaatsen. Het gebruik van meerpersoonscellen is in de afgelopen weken
gedaald van ca. 30% naar 12% (per 27 april 2020). Er wordt gewerkt aan
een protocol om ook voor langere termijn een veilige omgeving voor
justitiabelen, medewerkers en de samenleving te garanderen. Meerpersoonscellen blijven ook in deze situatie voor gezonde gedetineerden een
volwaardige en passende vorm van detentie.
De SP vraagt vervolgens of het klopt dat er op dit moment geen enkele
gedetineerde doorgefaseerd wordt van het huis van bewaring naar de
gevangenis of naar een halfopen setting? Hoe worden zij daarover
geïnformeerd, en wat betekent dit voor hun detentiefasering en
einddatum?
Behoudens de plaatsing in het zbbi-regime vindt de detentiefasering
regulier plaats. De mogelijkheid tot detentiefasering verschilt niet per
inrichting.
Gedetineerden faseren in de regel nog door van huis van bewaring naar
gevangenis, waar mogelijk binnen de eigen inrichting. Ook wordt zoveel
als mogelijk invulling gegeven aan de fasering naar de beperkt beveiligde
inrichting (BBI, zonder verlof) en het penitentiair programma (om deel te
kunnen nemen aan dit programma dient de gedetineerde een dagbesteding te hebben van minimaal 26 uur per week). DJI informeert de
gedetineerden over relevante beslissingen ten aanzien van hun fasering.
De maatregelen hebben geen invloed op de einddatum.
De SP vraagt ook of overgeplaatste gedetineerden ook nog worden
overgeplaatst naar andere inrichtingen terwijl nog niet zeker is of ze een
besmettingsgevaar vormen? Zijn deze overplaatsingen absoluut noodzakelijk? En verschilt de mogelijkheid tot detentiefasering per PI?
Overplaatsingen vinden zo min mogelijk plaats. Slechts om de volgende
redenen is nog steeds sprake van overplaatsing naar andere inrichtingen:
• Orde en veiligheid, bijvoorbeeld voor gedetineerden die gescheiden
moeten worden of naar een bijzonder regime moeten worden
overgeplaatst;
• Benodigde zorg die in een andere PI geleverd moet worden, zoals
overplaatsing naar een penitentiair psychiatrisch centrum (PPC) of een
inrichting voor stelselmatige daders (ISD);
• Doorstroming in de fasering, zoals arrestanten of afgestraften in een
huis van bewaring die doorgeplaatst worden naar een gevangenisafdeling. Dit gebeurt zoveel mogelijk binnen dezelfde PI, maar dat is niet
op alle plekken mogelijk.
Een gedetineerde wordt niet overgeplaatst als er een verdenking is van
besmetting met het coronavirus. Gedetineerden moeten ten minste twee
weken klachtenvrij binnen een inrichting zijn om te kunnen worden
overgeplaatst. Gedetineerden met ernstige klachten die duiden op
mogelijke besmetting die niet kunnen worden behandeld in de inrichting
worden overgeplaatst naar het Justitieel centrum voor somatische zorg
(JCvSZ) of een regulier ziekenhuis.
De SP geeft voorts aan dat veel gedetineerden vanwege de coronamaatregelen niet goed weten waar ze aan toe zijn en dat dat tot onrust leidt. Wat
als goedgekeurde arbeidsplaatsen niet meer beschikbaar zijn of de
verplichte 26 uur werktijd/vrijwilligerswerk niet meer kan worden
uitgevoerd? Hoe worden de gedetineerden daarover geïnformeerd?
Gedetineerden die in het kader van hun penitentiair programma nog
beschikken over een werkgever, gaan op doordeweekse dagen gewoon
naar hun werk. Indien die werkzaamheden als gevolg van corona niet
meer mogelijk zijn, dan zal in afstemming met de directeur van de PI
worden bekeken of en zo ja, hoe hierop wordt geacteerd, bijvoorbeeld
door aanbod van een alternatieve dagbesteding, zoals een opleiding.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

47

De SGP vraagt wat de stand van zaken nu is ten aanzien van de personeelsbezetting.
De personele bezetting van de penitentiaire inrichtingen, de Rijks justitiële
jeugdinrichtingen en de Rijks forensisch psychiatrische centra is als
gevolg van (eerdere) werving eind maart 2020 ten opzichte van eind
februari gestegen met netto ruim 80 fte. Het werven van personeel gaat,
voor een deel aangepast aan de COVID-19 maatregelen, door om ook in
de toekomst voldoende personele bezetting te kunnen garanderen.
Elektronische monitoring
PvdA, SGP en GL hebben vragen gesteld over elektronische monitoring.
Zo vraagt de PvdA of er met het oog op de gezondheid alternatieven voor
detentie zijn toegestaan, zoals een enkelband.
In het kader van de laatste fase hun detentie verblijft een groep gedetineerden zoals hierboven beschreven met een enkelband buiten de
inrichting. De reden hiervoor is om besmetting door in- en uitgaande
gedetineerden te voorkomen. Andere maatregelen zijn op dit moment niet
aan de orde.
GL vraagt hoe wordt gewaarborgd dat het naar huis sturen van een
gedetineerde veilig is en welke criteria daarvoor gelden. GL vraagt ook of
taakstraffen nog worden uitgevoerd bijvoorbeeld als ze in de buitenlucht
worden uitgevoerd.
Een gedetineerde moet een goedgekeurd verlofadres hebben om voor
aansluiting van een enkelband in aanmerking te kunnen komen. Van de
gehele populatie zbbi is 1 gedetineerde niet met aaneengesloten verlengd
verlof gegaan omdat geen sprake was van een goedgekeurd verlofadres.
Voor de goedkeuring van een verlofadres dient de hoofdbewoner akkoord
te zijn met het verblijf van de gedetineerde met een enkelband. Uiteraard
wordt ook rekening gehouden met de belangen van het slachtoffer.
In de brief van 2 april jl. is aangegeven dat de uitvoering van taakstraffen
in zijn geheel is opgeschort. Dat geldt vooralsnog tot en met 19 mei 2020
voor alle taakstraffen.
Justitiële jeugdinrichtingen
GL, PvdA, CU en SGP hebben vragen gesteld over de maatregelen die DJI
heeft getroffen om verspreiding van het coronavirus in de JJI tegen te
gaan. Deze maatregelen betreffen het opschorten van bezoek en verlof.
Zowel de CU als de SGP vragen aandacht voor herstel van de bezoekregeling van ouders dan wel direct betrokkenen in de familie. GL vraagt of
de groepen niet verkleind zijn om verspreiding van het virus tegen te
gaan. Tot slot vragen PvdA en GL of het mogelijk is om jeugdigen eerder
naar huis te sturen, bijvoorbeeld met een enkelband.
Ik ben het met de fracties eens dat het niet kunnen ontvangen van ouders
en andere belangrijke personen en niet meer met verlof kunnen juist voor
deze groep extra hard aankomt. De maatregelen ten aanzien van bezoek
hebben als doel het aantal bewegingen in en uit de inrichting te beperken
om zo verspreiding van het virus tegen te gaan. Daarom is begin april
alsnog besloten de bezoekregeling op te schorten. Deze maatregelen zijn
in het belang van de jeugdigen en het personeel. Overigens kan de
inrichtingsdirecteur een uitzondering maken op de bezoekregeling als het
bezoek in het belang van de jeugdige noodzakelijk wordt geacht.
Voor verkleining van de groepen op de afdeling is niet gekozen omdat
deze optie praktisch niet uitvoerbaar is. Dit zou namelijk een uitbreiding
van de benodigde ruimte en benodigde capaciteit betekenen die niet
voorhanden is. Ook het eerder heenzenden van de jeugdigen is niet aan
de orde, aangezien er op dit moment voldoende personeel beschikbaar is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

48

Besmetting, bescherming en testbeleid
Besmetting
Met de getroffen maatregelen is ingezet op het maximaal voorkomen van
besmetting met het coronavirus binnen de inrichtingen. Mede als gevolg
van de maatregelen en de naleving hiervan door medewerkers en
justitiabelen is het aantal besmettingen binnen de inrichtingen tot nu toe
beperkt gebleven. In totaal is tot op heden (28 april 2020) sprake van 12
bevestigde gevallen van besmetting met corona bij justitiabelen binnen
de PI’s en 6 in de forensische klinieken. Daarnaast zijn op dat moment 5
justitiabelen binnen de PI’s met coronagerelateerde klachten in isolatie op
hun eigen cel geplaatst en 2 in de forensische zorg. Twee gedetineerden
verblijven in het Justitieel centrum voor somatische zorg (JCvSZ). Een
forensische patiënt verblijft met coronaklachten in een ziekenhuis.
Voor zover bekend is bij een beperkt aantal medewerkers van DJI
besmetting met COVID-19 vastgesteld. Het precieze aantal is niet bekend
want dit wordt niet als zodanig geregistreerd. Niet is na te gaan hoe zij het
virus hebben opgelopen. Hiermee worden de vragen van D66, GL en PvdA
over het aantal besmettingen binnen DJI beantwoord.
Het ziekteverzuim onder personeel steeg aanvankelijk (eind maart) tot ca.
15%, maar is sindsdien weer gestaag gedaald tot inmiddels (28 april 2020)
ca. 10%. Dat is nog steeds hoger dan normaal, maar de personele
bezetting is tot nu toe in alle inrichtingen toereikend om de continuïteit
van de bedrijfsvoering op een veilige en verantwoorde wijze te
waarborgen.
De SP vraagt of besmetting van personeel voorkomen had kunnen
worden als ze beschermingsmiddelen had gedragen en getest was op het
coronavirus.
Slechts een beperkt aantal gedetineerden en forensische patiënten is
besmet geraakt. De gesloten setting en de manier waarop met nieuw
binnenkomende gedetineerden wordt omgegaan, maakt de kans op
besmetting van personeel door gedetineerden gering.
Bescherming en testbeleid
Het CDA wil weten hoe de zorg aan justitiabelen wordt verleend en hoe
besmetting wordt voorkomen. D66 en SP vragen hoe met het oog op de
anderhalvemeterafstand piw’ers worden beschermd tegen besmetting. De
PVV vraagt of het klopt dat medewerkers in gevangenissen geen
beschermingsmateriaal zoals mondkapjes krijgen? De SP vraagt ook of
DJI zelf verantwoordelijk is voor de inkoop van beschermingsmiddelen of
wordt dit uitbesteed? De SGP vraagt of er voldoende medische zorg is
voor reeds geïsoleerde gedetineerden en of het personeel wel voldoende
beschermingsmiddelen heeft. Worden er in de PI wel voldoende beschermingsmaatregelen getroffen? GL vraagt welke maatregelen worden
getroffen om het besmettingsgevaar te beperken. De SP vraagt of er
voldoende beschermingsmiddelen zijn en of ik bereid ben alle personeel
te testen op corona.
Basis voor de bescherming van medewerkers en justitiabelen vormen de
richtlijnen van het RIVM.
Zo blijven medewerkers bij coronagerelateerde klachten thuis. Gedetineerden en medewerkers houden waar mogelijk 1,5 meter afstand tot
elkaar. Dat laatste is niet op alle locaties even eenvoudig te realiseren.
Daarom wordt er per inrichting maatwerk geleverd. Dit gebeurt bijvoorbeeld door het verkleinen van de groepen bij dagprogrammaonderdelen
of door het aanbrengen van vloermarkeringen. Verder is er extra aandacht
voor hygiëne.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

49

Conform de richtlijnen van het RIVM gebruiken medisch personeel of
medewerkers die in direct contact komen met mogelijk besmette
justitiabelen beschermingsmiddelen. Voor vluchtige contacten (zoals het
uitdelen van medicatie) wordt het gebruik van beschermingsmiddelen
door het RIVM niet geadviseerd. DJI beschikt momenteel over voldoende
beschermingsmiddelen om aan de richtlijnen van het RIVM te voldoen.
Deze beschermingsmaterialen koopt DJI centraal in.
Justitiabelen met coronagerelateerde klachten worden geïsoleerd.
Justitiabelen die ziek worden en zorg nodig hebben die niet in de
inrichting geboden kan worden, worden overgeplaatst naar een instelling
waar wel 24/7 medische zorg geleverd wordt, zoals het Justitieel centrum
voor somatische zorg (JCvSZ) of een ziekenhuis. De medische zorg in de
justitiële instellingen aan justitiabelen is gelijkwaardig aan de zorg buiten
detentie.
Voormalige celgenoten van besmette gedetineerden worden zo lang zij
geen klachten hebben, niet geïsoleerd. Zij worden wel strikt gemonitord
op corona gerelateerde symptomen. Zodra daarvan sprake is, worden ook
zij geïsoleerd. Een verdere beperking van het dagprogramma van
celgenoten van besmette gedetineerden betekent meer uren op cel maar
heeft in gezondheidstermen slechts een geringe meerwaarde: slechts een
beperkt deel van voorkomende griep- en verkoudheidsklachten blijkt
coronagerelateerd. Daarom worden celgenoten niet geïsoleerd maar wel
strikt gemonitord op corona gerelateerde klachten.
Medewerkers kunnen op dit moment worden getest als ze in aanraking
zijn geweest met personen die verdacht worden van besmetting met het
coronavirus en zelf klachten hebben die wijzen op een besmetting met het
coronavirus. De beoordeling hiervan is aan de (bedrijfs)arts. Testen zonder
klachten/symptomen heeft geen zin.
Daarnaast heeft de Minister van VWS in zijn brief van 22 april jl. aan uw
Kamer gemeld dat professionals in handhaving en toezicht (waaronder
DJI medewerkers) ook getest kunnen worden als zij door een incident
tijdens het werk (spugen, hoesten, reanimatie, vechtpartij of aanhouding
met geweld) een mogelijke besmetting hebben opgelopen en die
symptomen hebben ontwikkeld die passen bij COVID-19 getest kunnen
worden na advies van de (bedrijfs)arts daartoe.
Bij dergelijke incidenten geldt de voorwaarde dat de gedetineerde
waarmee contact is geweest verdacht wordt van besmetting met Corona
niet. Op dit moment wordt gewerkt aan verbreding van het testbeleid. De
Minister van VWS heeft op 6 mei aangekondigd dat in juni, waarbij
gestreefd wordt naar 1 juni, het testbeleid weer verder wordt uitgebreid.
Vanaf dat moment zal iedereen met klachten getest kunnen worden.
De SGP vraagt of er concrete handelingsplannen zijn bij een coronauitbraak in een streng detentieregime en voldoende bescherming.
Ook binnen regimes als de Extra beveiligde inrichting en de Terroristenafdeling worden maatregelen genomen om besmetting te voorkomen. Deze
regimes zijn gescheiden van andere regimes, hebben altijd al activiteiten
in kleinere groepen of zelfs individueel, en minder in- en uitstroom. Dit
maakt dat de kans op besmetting daar gering is. Bij een eventuele
besmetting (of verdenking hiervan) van iemand in een bijzonder regime
wordt het protocol gevolgd van isolatie op cel. Als zorg buiten de afdeling
nodig is, wordt altijd op maat bekeken hoe hier invulling aan gegeven kan
worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

50

Het CDA vraagt of DJI er inmiddels in is geslaagd daadwerkelijk
mondkapjes te maken en of ze geschikt zijn om ook in de zorg te kunnen
worden gebruikt.
Sinds eind maart produceert In-Made op vier locaties zo’n 8.000
herbruikbare hygiënemaskers per week. Vanaf 20 april zijn nog eens drie
PI’s aangehaakt, evenals een aantal externe ketenpartners.
De maskers worden momenteel getest op de EN14683 norm en
beschikken op dit moment dus nog niet over een certificering. Op basis
van de certificering zal worden beoordeeld voor welke doeleinden de
maskers zullen worden ingezet.
Overig: FPC, PBC, JCvSZ en JCS
De PVV vraagt of het klopt dat er regelmatig tbs’ers, soms met 12
personen, maar in elk geval met meer dan drie personen, binnen het
terrein van de tbs-kliniek bij elkaar zitten. De PVV wil hieraan een eind
maken en wil een strikte handhaving van de coronaregels. De PvdA wil
weten of het bericht in de Telegraaf van 6 april jl. dat de FPK Oostvaarderskliniek de RIVM-richtlijnen niet naleeft, klopt?
Vanzelfsprekend werken de tbs-klinieken conform de geldende richtlijnen
en maatregelen. Er is extra aandacht voor hygiëne en medewerkers en
justitiabelen wijzen elkaar op het houden van anderhalve meter afstand.
Daar waar bescherming kan worden gerealiseerd door anderhalve meter
afstand te houden, gebeurt dat. Waar dat niet mogelijk is, worden op maat
passende aanvullende beschermingsmaatregelen getroffen.
De SP vraagt of ik op de hoogte ben van de signalen over de kwaliteit van
zorg in het Pieter Baan Centrum en het niet naleven van de anderhalvemeterafstand en wat ik doe om de zorgen van het personeel van het PBC weg
te nemen?
Ik ken de signalen over onrust bij een deel van het personeel van het PBC.
In het PBC worden in beginsel dezelfde maatregelen getroffen als in de
andere inrichtingen van DJI bij contact tussen personeel en justitiabelen.
Tegen die achtergrond wordt thans tijdelijk slechts 50% van de normale
observaties uitgevoerd om personeel en observandi meer ruimte te
kunnen bieden. De directie van het PBC besteedt in gesprekken met
medewerkers uiteraard aandacht aan de gevoelens van onrust.
De SP vraagt of het klopt dat medewerkers in tbs-klinieken niet worden
getest op corona. En worden in tbs-klinieken op afdelingen waar positief
geteste patiënten verblijven ook andere patiënten en medewerkers van
die afdeling getest?
DJI volgt voor tbs-klinieken de richtlijnen van het RIVM inzake testbeleid
voor medewerkers in de ggz. Medewerkers met coronagerelateerde
klachten die werkzaam zijn in tbs-klinieken kunnen daardoor inmiddels
worden getest na advies van de (bedrijfs)arts. Op basis van het huidige
testbeleid voor «patiënten buiten het ziekenhuis» geldt dat personen met
ernstige gedragsproblematiek en/of een gestoord oordeelsvermogen die
woonachtig zijn in een instelling getest kunnen worden indien sprake is
van coronagerelateerde klachten. Dit betekent dat forensische zorg
patiënten met klachten eveneens getest kunnen worden na advies van de
(bedrijfs)arts. De Minister van VWS heeft op 6 mei aangekondigd dat in
juni, waarbij gestreefd wordt naar 1 juni, het testbeleid wordt uitgebreid
en iedereen met klachten getest kan worden.
De SP vraagt of het klopt dat patiënten vanuit de Oostvaarderskliniek in de
isoleercel van het Pieter Baan Centrum geplaatst (kunnen) worden? Zo ja,
wat rechtvaardigt een dergelijk besluit?
In de Oostvaarderskliniek zijn twee aparte ruimtes ingericht als
ziekenboeg om coronabesmette patiënten te verplegen die psychotisch

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

51

zijn of buitengewoon veel gedragsproblemen hebben. Er resteert dan nog
voldoende capaciteit. Bij uitzondering komt het echter voor dat het
vanwege de orde en veiligheid beter is om niet meerdere patiënten in één
afzonderingsblok te plaatsen. Voor deze uitzonderingsgevallen is
afgesproken dat er bij uitzondering gebruik mag worden gemaakt van de
locatie van het PBC (op hetzelfde terrein als de OVK immers). In dat geval
blijft de patiënt een patiënt van de Oostvaarderskliniek en wordt deze ook
begeleid door de Oostvaarderskliniek. Tot nu toe is een dergelijke
uitzondering één keer voorgekomen.
De SP vraagt ook naar de stand van zaken besmetting en bescherming in
het gevangenisziekenhuis in Scheveningen.
Het Justitieel Centrum voor Somatische Zorg is geen ziekenhuis. Als
klachten van een justitiabele van dien aard zijn dat een ziekenhuisopname
noodzakelijk is zal dit in een regulier ziekenhuis behandeld worden. In het
JCvSZ is momenteel ruimte voor maximaal 17 coronapatiënten die
24-uurs zorg nodig hebben. Tot dusver is deze capaciteit ruimschoots
toereikend gebleken. Op 28 april werden 2 corona-patiënten in het JCvSZ
behandeld. Eerder werden er maximaal 5 tegelijk verzorgd, waarvan 4
positief getest.
Indien noodzakelijk kan de capaciteit overigens verder worden uitgebreid
naar een andere afdeling. Er zijn voldoende beschermingsmiddelen voor
het personeel in het JCvSZ aanwezig, de behoefte wordt dagelijks
gemonitord en zo nodig aangevuld.
De Inspectie voor Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) heeft op 23 april jl.
gesproken met de plaatsvervangend vestigingsdirecteur en hoofd Zorg
van Justitieel Complex Schiphol (JCS). In dat gesprek heeft de IGJ
aangegeven de aanpak van de directie en het personeel van het JCS te
onderschrijven, en vertrouwen te hebben in de goede, lokale samenwerking met de GGD. De tot dusverre getroffen maatregelen acht de IGJ
effectief en adequaat.
Faciliteren contacten
Ik benadruk dat aan fundamentele rechten van justitiabelen, zoals luchten,
eten en medische zorg, niet wordt getornd. Justitiabelen mogen geen
bezoek ontvangen en mogen niet met verlof. Justitiabelen zijn in deze
periode daarom voorzien van extra beltegoed en Skypemogelijkheden.
Dagprogramma’s van justitiabelen vinden zoveel mogelijk doorgang. De
realiteit is echter dat bij een beperkt aantal inrichtingen het niet altijd
mogelijk is het volledige dagprogramma uit te voeren. In alle gevallen is
evenwel sprake van luchten en enige uren recreatie. In het merendeel van
de PI’s wordt het dagprogramma deze weken (bijna) onverkort aangeboden, met aanpassing van de groepsgrootte.
Het CDA vraagt of skype of andere vormen van beeldbellen al mogelijk
zijn. GL vraagt of ik bereid ben méér communicatiemogelijkheden en
-momenten toe te staan?
In het kader van de maatregelen is het beltegoed van justitiabelen
opgehoogd. Daarnaast is in de inrichtingen Skypecontact geïntroduceerd
waarmee justitiabelen vooraf opgegeven contacten kunnen spreken.
Daarmee zijn al meer momenten gerealiseerd voor justitiabelen om in
contact te komen met familieleden.
De VVD merkt ten aanzien van de mogelijkheid tot skypen op dat het goed
is dat tegen misbruik daarvan wordt opgetreden en vraagt welke
maatregelen daartegen worden genomen.
Voor een veilig gebruik van skype treft DJI maatregelen. Zo kunnen
justitiabelen alleen skypen met contactpersonen die van tevoren zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

52

aangemeld bij de inrichting. Justitiabelen kunnen zelf niet gebeld worden.
De inrichtingen houden direct toezicht op het gebruik van Skype.
De wijze waarop dit wordt ingevuld is aan de directeur. Indien nodig
worden – net als bij regulier bezoek en telefonie – de contacten van
justitiabelen gescreend. Tegen elk ongeoorloofd gebruik van het beeldbellen wordt opgetreden door de inrichting. Dit betekent in elk geval het
verbreken van het gesprek en het tijdelijk ontzeggen van de mogelijkheid
om te skypen.
De SGP vraagt of wordt overwogen om meer in te zetten op contacten
met vrijwilligers en pastorale begeleiding, juist nu ook voor gedetineerden
de situatie veel zorgen en/of eenzaamheid geeft.
Contacten met vrijwilligers zijn waardevol voor gedetineerden. Zij hechten
daar grote waarde aan, met name de één-op-één gesprekken voorzien
vaak in een behoefte. Gelet op de risico’s van verspreiding van het
coronavirus heb ik moeten besluiten alle bezoek van buiten de inrichting
op te schorten. Dat geldt niet alleen voor het bezoek van familieleden
maar ook voor bezoek van vrijwilligers.
Geestelijke verzorging is zonder crisis al een belangrijk onderdeel van het
dagprogramma en van de zorg. Naar geestelijke verzorging binnen DJI is
op dit moment meer vraag dan normaal. De geestelijk verzorgers zijn
dagelijks, binnen de beperkingen van het dagprogramma, aan het werk en
ontwikkelen diverse creatieve initiatieven om de gedetineerden in deze
tijd te ondersteunen.
Tot slot vraagt de SP of het klopt dat gedetineerden die tot een risicogroep
behoren en daarom weigeren aan de arbeid mee te doen, daarvoor
gestraft worden door teruggeplaatst te worden in het basisregime en of
dat eerlijk en wenselijk is.
Dit klopt niet. Op 25 maart 2020 is aan de inrichtingen vanuit het hoofdkantoor DJI kenbaar gemaakt om de arbeidsplicht niet af te dwingen.
Gedetineerden die niet willen werken, hoeven dit onder deze omstandigheden niet. Er zijn bij mij geen gevallen bekend van gedetineerden die om
die reden gedegradeerd zijn naar het basisprogramma.
Incidenten en contrabande
Over de vermeende onrust in de inrichtingen zijn veel vragen gesteld.
PVV, SP en GL hebben vragen die betrekking hebben op het incident in PI
Lelystad. De PVV en GL willen weten of en welke straffen zijn uitgedeeld
en of in andere PI’s ook sprake is geweest van opstanden. De SP, SGP en
GL vragen naar de relatie tussen de onrust in de PI’s en een gebrek aan
duidelijkheid over de duur van de maatregelen, een gebrek aan afleiding
(geen werk, geen sport), omdat er geen of minder dagactiviteiten zijn, het
gebrek aan testmateriaal en beschermende middelen. Het CDA vraagt tot
slot of er verschil is tussen de sfeer in de PI’s. Immers in PI Lelystad is
onrust en in JC Zaanstad willen de gedetineerden juist nuttig werk
verrichten ten dienste van de samenleving.
Incidenten
De maatregelen vragen om een zorgvuldige balans tussen veiligheid, zorg
en leefbaarheid. Ik realiseer me dat de impact hiervan groot is en dat de
maatregelen niet altijd gemakkelijk zijn voor justitiabelen. Zeker maatregelen als het opschorten van bezoek en verlof en de noodzakelijke
aanpassingen in het dagprogramma hebben een grote impact. Dit kan
leiden tot spanningen, onrust en ongerustheid bij zowel gedetineerden als
medewerkers. De directies van de inrichtingen kijken hoe de situatie ter
plekke waar nodig kan worden verlicht. Over de gehele linie zien we op dit
moment geen toename van incidenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

53

Op 12 april heeft in PI Lelystad een incident plaatsgevonden in een
keuken. Een groep gedetineerden heeft de ingang tot deze keuken
gebarricadeerd uit protest tegen beperkingen in het dagprogramma ten
gevolge van de corona maatregelen. Het ging om een groep van 36
gedetineerden waarbij uit analyse naar het aandeel van betrokkenen is
gebleken dat zes gedetineerden de aanstichters waren. Een van hen is een
disciplinaire sanctie van 7 dagen plaatsing op een strafcel opgelegd. De
overige vijf is een disciplinaire sanctie van 14 dagen plaatsing op een
strafcel opgelegd. Deze vijf zijn tevens overgeplaatst naar een andere
inrichting. Van de overige 30 betrokkenen is door onderzoek aannemelijk
geworden dat zij geen prominente rol hadden, maar slechts «meelopers»
waren. In het AO gevangeniswezen en tbs op 6 februari 2020 heb ik
toegezegd om de Tweede Kamer voor het zomerreces een meerjarige
analyse van incidenten binnen het gevangeniswezen toe te zenden. Daarin
wordt ook het incident in PI Lelystad meegenomen.
Tot slot vraagt de SP met betrekking tot mijn reactie van 14 april 2020 op
de brief van anonieme DJI medewerkers of ik vind dat deze medewerkers
deze brief niet hadden moeten schrijven.
Medewerkers moeten problemen en zorgen problemen te alle tijden
kunnen bespreken met hun leidinggevende. Deze heeft immers de taak en
de verantwoordelijkheid hier adequaat op te reageren en waar mogelijk te
acteren. De directies van de inrichtingen en de directie van DJI nemen
deze taak, juist in deze tijden, niet lichtzinnig op. Ik heb er vertrouwen in,
dat medewerkers die dit doen, gehoord worden door de leidinggevende
en directie. Dat neemt niet weg, dat het iedereen vrij staat om zorgen en
problemen ook te delen met kabinet en parlement.
Contrabande
CDA, D66, GL en SP hebben ook vragen gesteld die betrekking hebben op
het drugsbeleid in relatie tot onrust in de PI’s. Het CDA wil bovendien
graag een toezegging dat ik niet instem met de verstrekking van drugs
aan gedetineerden tijdens de duur van de maatregelen.
Die toezegging doe ik. Drugs zijn niet toegestaan in de inrichtingen. De
beschikbaarheid van drugs zorgt voor ongewenste effecten, zowel bij
gebruik ervan als in de handel ervan. Het tast namelijk de veiligheid van
medewerkers en justitiabelen aan. De afgelopen jaren heb ik daarom
stevig ingezet op het tegengaan van het invoeren van contrabande.
Voor gedetineerden met verslavingsproblemen en onthoudingsverschijnselen is altijd ondersteuning en medische zorg in de inrichting
beschikbaar. Het personeel is goed in staat om de gedetineerden
voldoende zorg te bieden.
Voortgang rechtszittingen
Het uitgangspunt is om de rechtsgang zoveel mogelijk doorgang te laten
vinden, ondanks de beperking van het vervoer naar de gerechten.
Ondertussen wordt ook ingezet op het zoveel mogelijk gebruikmaken van
telehoorfaciliteiten. Sinds kort is er per penitentiaire inrichting minimaal
een telehoorkamer of videoconferentieset beschikbaar. Ondanks zeer
snelle uitbreiding in de afgelopen weken is er nog steeds sprake van
schaarste. Op de korte termijn gaat DJI extra sets bijplaatsen op de
locaties waar nu de druk het grootst is. Justitiabelen kunnen naar de
gerechtsgebouwen vervoerd worden, maar om besmettingsrisico’s in de
inrichtingen te beperken wordt het aantal te vervoeren justitiabelen (ook
per rit) beperkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

54

Hiermee beantwoord ik de vraag van het CDA hoe de beperking van de
vervoersbewegingen naarde rechtbank zich verhoudt tot de wens om juist
weer zo snel mogelijk waar mogelijk strafzittingen op te pakken.
De CU vraagt om faciliteiten voor veilig contact, telefonisch en fysiek,
tussen gedetineerden en hun advocaat mogelijk te maken. D66 wil graag
het verbod op beschermende maatregelen bij advocaten in JC Schiphol
aanpassen.
DJI volgt conform de richtlijnen van het RIVM een terughoudend beleid
met betrekking tot het dragen van mondkapjes, dat wil zeggen dat alleen
medewerkers die in contact komen met (mogelijk) besmette justitiabelen
de beschikking krijgen over beschermingsmiddelen. Het is dan moeilijk
uitlegbaar dat een advocaat met een kortdurend contact wel beschermingsmiddelen mag gebruiken in de inrichting, maar verboden is het niet.
Advocaten hebben ook alternatieven om het noodzakelijke contact met de
justitiabele veilig te realiseren door bijvoorbeeld, telefonisch contact,
skype of een bezoek in een ruimte waarin de gesprekspartners ruime
afstand van elkaar kunnen bewaren.
Re-integratie
SGP, SP en D66 vragen of het opschorten van de detentiefasering de
re-integratie in de samenleving in de weg staat.
De plaatsing van nieuwe gedetineerden in een zeer beperkt beveiligde
inrichting is inderdaad opgeschort. De andere stappen binnen de
detentiefasering vinden echter wel plaats. Het penitentiair programma
blijft ook doorgang vinden, aangezien dit geheel extramuraal plaatsvindt.
De coronacrisis heeft tot gevolg dat de samenwerking tussen DJI, de
reclassering en de gemeenten die verantwoordelijk zijn voor de
re-integratie anders is vormgegeven dan normaal. De samenwerking
verloopt nu via telefonisch contact en beeldbellen. Immers, de reclassering en de gemeenten hebben momenteel geen fysieke toegang tot de
PI. De inzet van alle PI’s is er echter nog steeds op gericht de re-integratie
binnen deze beperkingen zo goed mogelijk voor te bereiden.
6 Corona gerelateerde maatregelen in de Rechtspraak
INBRENG VANUIT DE FRACTIES
6.1 Stand van zaken coronamaatregelen Rechtspraak en Openbaar
Ministerie (Kamerstukken 29 279 en 25 295, nr. 581)
De leden van de VVD-fractie lezen in de brief dat de Ministers van Justitie
en Veiligheid en voor Rechtsbescherming aangeven dat de Rechtspraak
alles in het werk heeft gesteld om 9 april jl. alle gerechten veilig mailen te
kunnen aanbieden, zodat door advocaten zaaksgebonden veilig met de
Rechtspraak kan worden gecommuniceerd. Is dit gelukt?
De leden van de CDA-fractie begrijpen uit de brief dat strafzaken doorgang
kunnen vinden met ondersteuning van audio(-visuele) middelen. De
rechter(s), de griffier en de officier van justitie zijn zoveel mogelijk fysiek
in de zittingszaal aanwezig. Advocaten mogen ook aanwezig zijn, tenzij
zijzelf aangeven via telehoorvoorzieningen aan de zitting te willen
deelnemen. De aan het woord zijnde leden vragen u of het equality of
arms principe daarbij zoveel mogelijk gewaarborgd wordt. Lukt dit ook
feitelijk in de praktijk?
Voornoemde leden lezen dat de Rechtspraak alles in het werk stelt om per
9 april 2020 veilig mailen voor partijen bij alle gerechten te kunnen
aanbieden. Is, gezien het verstrijken van deze datum, deze datum
gehaald?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

55

De leden van de CDA-fractie vragen in hoeverre de Rechtspraak inclusief
alle daarbij betrokken essentiële organisaties onderdeel zijn van de vitale
infrastructuur van ons land? In de brief geeft u aan dat de Rechtspraak een
vitaal onderdeel is van onze rechtsstaat en ook in crisistijd moet blijven
functioneren, maar op de website van de NCTV staat de Rechtspraak en
daartoe relevante organisaties niet genoemd als vitaal proces noch als
vitale functie. De aan het woord zijnde leden vragen dit toe te lichten.
Kunnen rechters en officieren van justitie bijvoorbeeld hun kinderen
onderbrengen bij de kinderopvang of op school, als daar vanuit hun
werkzaamheden reden voor is?
6.2 Overig
De leden van de CDA-fractie zien met lede ogen aan hoe rechtszaken –
begrijpelijkerwijs – onder de dreiging van het coronavirus geen doorgang
kunnen vinden. Kunt u op hoofdlijnen per rechtsgebied een beeld
schetsen in hoeverre zaken en zittingen geen doorgang kunnen vinden?
Deelt u de waarneming van deze leden dat vooral zaken waarbij het direct
contact tussen de rechter en de justitiabele(n) noodzakelijk is, bijvoorbeeld
in het familie- en jeugdrecht en het strafrecht, hieronder te lijden hebben?
Deelt u het beeld van de voorzitter van het College van ProcureursGeneraal, gegeven in het programma Op1 (dd. 10 april 2020), dat
wekelijks een achterstand van zo’n 5.000 tot 6.000 strafzaken ontstaat?
De aan het woord zijnde leden vragen op welke wijze door de Rechtspraak
en het OM geanticipeerd wordt op het beperken van de achterstand in
strafzaken dan wel – zodra die gelegenheid zich weer voordoet – het
wegwerken van de achterstand? Bent u bereid daarvoor op hoofdlijnen
een tijdelijk plan (scenario’s) te ontwikkelen en deze voor het einde van de
maand april met de Kamer te delen? Bent u bereid daarbij «out of the
box-oplossingen» op te nemen, zoals het plannen van zittingen in avonden weekenduren, het in overleg of op voorspraak van de advocatuur meer
benutten van de strafbeschikking, het benoemen van rechters boven de
leeftijd van 70 jaar tot rechter-plaatsvervangers, het email-betekenen van
dagvaardingen dan wel op andere wijze bekend maken van dagvaardingen, het tijdelijk loslaten van professionele standaarden, het meer dan
thans het geval is (in eerste aanleg) toelaten van unus-Rechtspraak, het
toekennen aan rechters van meer bevoegdheden om bij verhindering van
één der procespartijen de zitting toch doorgang te laten vinden en andere
tijdelijke maatregelen?
De leden van de CDA-fractie vragen hoe u omgaat met de bekostigingssystemen van instanties binnen de strafrechtketen die product gefinancierd zijn, zoals de Rechtspraak en het OM maar ook vele andere
organisaties onder de J&V-paraplu? Deelt u de opvatting van deze leden
dat deze organisaties in deze bijzondere tijd expliciete helderheid moeten
hebben over hun financiële continuïteit die juist vanwege een terugloop
aan instroom onder druk kan komen te staan? Wilt u met dezelfde spirit en
intentie (blijven) kijken naar de financiering van de (sociale) advocatuur?
De leden van de D66-fractie zijn ingenomen met het besluit van de
Rechtspraak om meer zaken te gaan behandelen. Kunt u aangeven in
hoeverre de Rechtspraak hierdoor, in vergelijking met de situatie van voor
de coronacrisis, weer operationeel is en wat het verwachtte effect is op de
hierboven geschetste problemen van (sociaal) advocaten en tolken?
De leden van de GroenLinks-fractie willen hun grote waardering
uitspreken voor iedereen die bij de rechtspleging is betrokkenen. Dankzij
hen kan de rechtsgang onder deze buitengewone omstandigheden min of
meer en met alle mitsen en maren blijven functioneren. Deze leden
hebben er begrip voor dat onder de huidige buitengewone omstandigheden nagenoeg alles anders is geworden en de nodige flexibiliteit vraagt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

56

qua beleidsvorming en -uitvoering. Het roept bij de aan woord zijnde
leden de vraag op hoe het justitiële afwegingskader voor noodzakelijke
crisisbeslissingen er onder deze omstandigheden uitziet. Kunt u hierover
een korte uiteenzetting geven? Als gevolg van de coronacrisis zijn de
mogelijkheden die parlementariërs hebben om hun controlerende taak uit
te oefenen immers beperkter dan onder normale omstandigheden. Kunt u
aangeven hoe u borgt dat de principes van de democratische rechtsstaat
ook in deze crisistijd overeind blijven? Hoe zijn beslissingen ten aanzien
van het opschorten van rechtszittingen bijvoorbeeld tot stand gekomen?
Op welke regelgeving zijn deze beslissingen gebaseerd? Wie heeft daartoe
welke beslissing genomen? Kunnen we leren hoe andere (Europese)
regeringen en parlementen op dit moment omgaan met de beperktere
mogelijkheden voor democratische controle? Heeft u kennis kunnen
nemen van de briefing «Justice for All and the Public Health Emergency»?
Hebben de kernboodschappen uit dit rapport op enigerlei wijze een rol
gespeeld in de besluitvorming over crisismaatregelen?
De leden van de GroenLinks-fractie hebben op zich begrip voor de
aangepaste werkwijzen bij de gerechten. Tegelijkertijd zien deze leden
grote problemen ontstaan in de afdoening van rechtszaken met alle
gevolgen voor alle betrokkenen. Wat vindt u van de oproep van de
Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten in het Advocatenblad,
ondersteund door de NOvA, van begin april jl. om rechtbanken en
gerechtshoven (beperkt) te heropenen? Zo nee, hoe denkt u de ontstane
achterstanden op termijn weg te werken?
De aan het woord zijnde leden stellen vast dat sprake is van een lagere
instroom van zaken tijdens deze crisis. Heeft de Rechtspraak beeld bij wat
er nu niet wordt aangebracht? Welke teruggang in instroom wordt
gesignaleerd en op wat voor soort zaken? Kunt u schetsen wat de
maatschappelijke impact is van het zo goed als sluiten van de rechtbanken? Welke criteria worden gehanteerd bij de triage welke zaken
doorgaan en welke niet? Hoe ziet het er in de nabije toekomst uit? Welke
zaken worden weer opgepakt? Welke criteria gelden hiervoor? Wat
betekent de dalende instroom voor de financiering op langere termijn?
De leden van de SP-fractie constateren dat er veel onduidelijkheid is
ontstaan over de Rechtspraak tijdens de coronacrisis. Dat is spijtig gezien
het cruciaal belang van de derde staatsmacht voor de maatschappij. Het
was naar de mening van deze leden ook niet goed uit te leggen, dat de
schoenwinkel op de hoek en de meubelboulevard open zijn, maar de
Rechtspraak nagenoeg gesloten was.
Inmiddels is er meer duidelijkheid en worden er weer meer zaken
behandeld, en dat is ook wel noodzakelijk. Toch hebben voornoemde
leden nog enkele vragen. Blijft u er samen met de Raad voor de Rechtspraak (RvdR) en andere ketenpartners voor zorgen dat er voor alle
betrokkenen duidelijkheid is en blijft over de activiteiten van de Rechtspraak? Worden de betrokkenen actief geïnformeerd, bijvoorbeeld met
updates per mail? Bent u van plan ook de Kamer hierover duidelijk en
tijdig te informeren? Welke uitgangspunten worden er gehanteerd bij de
beslissingen over de activiteiten van de Rechtspraak? In hoeverre heeft u
hierin een doorslaggevende stem, of bepaalt de Rechtspraak dit zelf?
Op vrijdag 10 april zei de heer Van der Burg in het programma Op1 dat de
Rechtspraak in de toekomst ook ’s avonds en in de weekenden zal moeten
gaan werken om de achterstanden in het strafrecht weg te kunnen
werken. Wordt dit scenario serieus bekeken? Ook door andere ketenpartners?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

57

BEANTWOORDING
Functioneren Rechtspraak tijdens de corona-crisis
Verschillende fracties hebben vragen gesteld over het functioneren van de
Rechtspraak onder de beperking van coronamaatregelen, wat er wordt
gedaan om weer meer terechtzittingen te houden en wat er wordt gedaan
om opgelopen achterstanden weg te werken.
In de brief van 23 april jl. aan uw Kamer is ingegaan op de ontwikkelingen
ten aanzien van de coronamaatregelen voor verschillende onderdelen van
het beleidsterrein van Justitie en Veiligheid, waaronder de Rechtspraak.
Aangegeven is dat de Rechtspraak na de sluiting van de gebouwen heeft
toegewerkt naar het weer «coronaproof» kunnen openstellen van de
gerechtsgebouwen voor het houden van fysieke zittingen in aanwezigheid
van partijen. Vanaf 11 mei zullen weer meer zittingen op deze manier
worden gehouden. Het houden van zittingen moet verantwoord kunnen
gebeuren, en daarbij moeten de adviezen van het RIVM in acht worden
genomen. Dat betekent dat er beperkingen zijn aan het aantal fysieke
zittingen dat kan worden gehouden. De prioriteit ligt bij strafrecht en
jeugd- en familierecht. De betrokken partijen worden door de gerechten
actief geïnformeerd over welke zittingen er doorgaan en welke zaken
worden behandeld. Uw Kamer wordt, zoals de afgelopen weken ook het
geval was, actief over nieuwe ontwikkelingen geïnformeerd, zo geef ik aan
op een vraag van de SP-fractie.
Voor een deel zijn in dit schriftelijk overleg gestelde vragen beantwoord in
voornoemde brief van 23 april jl. en kan op deze plaats met een beknopt
antwoord worden volstaan.
De leden van de CDA-fractie en de VVD-fractie stelden enkele vragen over
het veilig mailen.
In reactie daarop kan ik melden dat de datum inderdaad gehaald is. Vanaf
9 april jongstleden kan er op een veilige wijze gemaild worden met de
Rechtspraak en daarvan wordt ook gebruik van gemaakt. Daarmee is dit
proces, waarvoor aanvankelijk geruime tijd was uitgetrokken, in enkele
weken gerealiseerd.
Equality of arms principe
De leden van de CDA-fractie vragen aandacht voor het equality of arms
principe, één van de principes die van belang zijn voor de vraag of sprake
is van een eerlijk proces.
Met dat beginsel, dat besloten ligt in artikel 6 EVRM en ook ten grondslag
ligt aan onze wettelijke regeling van het onderzoek op de terechtzitting,
wordt gedoeld op het uitgangspunt dat het openbaar ministerie en de
verdachte bij de berechting tot op zekere hoogte gelijke mogelijkheden
hebben. Ook dat beginsel brengt mee dat een verdachte, ook als hij op
afstand moet deelnemen, de hem toekomende rechten moet kunnen
uitoefenen, zoals het recht als laatste te spreken. De Rechtspraak heeft
aangegeven als landelijk uitgangspunt te hanteren dat de advocaat –
indien hij dat wil – fysiek kan deelnemen aan een fysieke zitting.
Advocaten krijgen dus net als de Officier van Justitie toegang tot de
zittingszaal, maar zij mogen ook aangeven de voorkeur te hebben voor
gebruikmaking van een telecommunciatiemiddel. Wanneer een procespartij – de verdachte of de benadeelde partij – door de noodzakelijke
maatregelen alleen op afstand aan de terechtzitting kan deelnemen, moet
deze wel in de gelegenheid worden gesteld zijn rechten uit te oefenen. De
fysieke aanwezigheid van de advocaat kan de beperking die kan uitgaan
van het slechts op afstand deelnemen, compenseren. Kort na de bekendmaking van de tijdelijke regeling werd daar in een enkele strafzaak nog
niet overal uniform geen toepassing aan gegeven, maar dit is kort daarna

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

58

opgelost. Ook in andere rechtsgebieden is aandacht voor alle procesdeelnemers, waarbij telkens de afweging wordt gemaakt tussen wat er moet
en wat er kan. Naarmate een snelle rechterlijke beslissing noodzakelijker
is, zal – als dat niet anders kan – de inzet van beperktere communicatiemiddelen aan de orde zijn. Zoals ik hiervoor aangaf, zullen vanaf 11 mei
ook weer beperkt rechtszaken worden behandeld met procespartijen in de
zittingszaal, als de fysieke aanwezigheid van partijen noodzakelijk is.
Doorgaan van zaken en zittingen
De leden van de CDA-fractie, de D66-fractie en de GroenLinks-fractie
hebben verschillende vragen gesteld over het doorgaan van de zaken en
zittingen en de gevolgen voor de Rechtspraak.
De Raad voor de Rechtspraak monitort wekelijks het aantal inkomende en
afgehandelde zaken. De Raad constateert dat de afgelopen weken over de
hele linie zowel het aantal inkomende als afgehandelde zaken de
afgelopen weken ongeveer 30% lager lag dan in dezelfde weken van 2019.
Tussen rechtsgebieden en soorten zaken zijn er echter grote verschillen. Er
worden vooral minder strafzaken (rechtbank én hof) en vreemdelingenzaken afgedaan dan in 2019. In sommige weken was de daling meer dan
50%. Ook in de rechtsgebieden rechtbank-handel, rechtbank-kanton en
rechtbank-familie is sprake van een daling maar niet zo sterk als bij straf
en vreemdelingenzaken. De afnames van het aantal afgehandelde zaken
zijn grotendeels te verklaren door een afname van de instroom op deze
rechtsgebieden. Er is bij rechtbank-handel tot dusver nog geen sprake van
een toename van het aantal insolventierekesten (faillissementen en
WSNP). Deze zijn nog steeds lager dan de aantallen in voorgaande jaren.
De rechtsgebieden rechtbank-bestuur, belasting (rechtbank en hof),
hof-handel, hof-familie en de CRvB en het CbB worden tot dusver veel
minder of zelfs niet geraakt door de crisis.
Ik deel de observatie van de leden van CDA-fractie dat vooral zaken
waarbij direct contact tussen de rechter en justitiabele noodzakelijk is,
hinder ondervinden van de maatregelen. Daarom heeft de Rechtspraak
ervoor gekozen in de komende fase van het opstarten en uitbreiden van
de fysieke zittingen, prioriteit te geven aan zaken op het terrein van het
strafrecht, jeugd(straf)recht en familierecht. De Rechtspraak heeft
vanwege de coronamaatregelen ook na 7 april nog niet op normale wijze
en niet op volle sterkte kunnen functioneren en dat zal ondanks verdere
uitbreiding van het aantal zittingen ook de komende periode nog niet het
geval zijn. Ook met de eerder gemelde inzet op het weer zoveel mogelijk
zaken met een fysieke zitting afdoen zal het nog geruime tijd kosten
voordat weer van een enigszins normale situatie gesproken kan worden.
Ik deel het beeld zoals geschetst door de voorzitter van het College van
Procureurs-Generaal dat de werkvoorraad met duizenden zaken, waarvan
het grootste deel lichte zaken, per week is toegenomen. De Rechtspraak
zet samen met het OM alles op alles om de komende tijd achterstanden te
beperken en terug te dringen.
Wegwerken van achterstanden
De leden van de CDA-fractie, de GroenLinks-fractie en de SP-fractie
stelden ook enkele vragen over het wegwerken van achterstanden en
scenario’s daarvoor en mijn rol daarin.
De Rechtspraak en het Openbaar Ministerie zijn en blijven in overleg over
het beperken en terugdringen van achterstanden. Daarbij vindt ook de
afstemming plaats met de advocatuur en partijen als de reclassering en
slachtofferhulp. Ik spreek hierover met de Rechtspraak, maar het is aan de
Rechtspraak en het Openbaar Ministerie, nu het gaat over de inrichting
van het primaire proces, hierin de koers te bepalen. In de Rechtspraak ligt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

59

het bepalen van de urgentie en prioritering van de zaken bij de vakinhoud.
Daarbij spelen wettelijk eisen zoals termijnen om gehoord te worden, de
ernst van de zaak en bijvoorbeeld in het jeugd- en familierecht de
veiligheid van kinderen een grote rol. Ook wordt gekeken of schriftelijke
afhandeling of behandeling met behulp van audiovisuele middelen
mogelijk is.
Zoals hiervoor aangegeven, hebben de Rechtspraak en het Openbaar
Ministerie maatregelen getroffen om in de gerechtsgebouwen coronaproof te kunnen werken en weer meer zittingen te kunnen houden.
Daarmee wordt vanaf 11 mei gestart en dit zal binnen de mogelijkheden
waarin dit verantwoord kan, verder worden uitgebouwd. De aandacht
gaat nu uit naar het weer zo veel mogelijk kunnen behandelen van zaken.
Uiteraard wordt ook al nagedacht over hoe opgelopen achterstanden
kunnen worden ingehaald. Om de capaciteit van de gerechtsgebouwen
optimaal te benutten wordt de gerechten de mogelijkheid geboden voor
openstelling in de avond of in het weekend. Vanzelfsprekend zullen, als
van die mogelijkheid gebruik wordt gemaakt, goede afspraken moeten
worden gemaakt met de relevante partijen. Ook beziet de Rechtspraak de
mogelijkheid om fysieke zittingen buiten de gerechtsgebouwen te
organiseren. Er wordt, om achterstanden weg te werken en om ondanks
beperkingen toch zo veel mogelijk zittingen te kunnen houden, ook «out of
the box» gedacht. De door de leden van de CDA-fractie genoemde
mogelijkheden zijn ook door leden van de Rechtspraak en het Openbaar
Ministerie geopperd. Ik kan niet vooruit lopen op eventuele keuzes die
daarin worden gemaakt. Wel zal in elk geval moeten worden voldaan aan
rechtsstatelijke en (grond)wettelijke waarborgen en is in bepaalde
gevallen afstemming met andere partijen zoals de NVvR en de advocatuur
noodzakelijk.
In reactie op vragen van de CDA-fractie kan ik melden dat de Rechtspraak
niet expliciet is benoemd als cruciale beroepsgroep, maar als zodanig wel
valt onder de categorie noodzakelijke overheidsprocessen. Binnen de
Rechtspraak, het Openbaar Ministerie en de advocatuur is gecommuniceerd dat betrokkenen bij urgente zaken (inclusief de schriftelijke
behandeling) eventueel aanspraak kunnen doen op kinderopvang. Indien
nodig kan daartoe een verklaring worden verkregen.
Bekostigingssysteem instanties strafrechtketen
De leden van de CDA-fractie en de GroenLinks-fractie hebben vragen
gesteld over het bekostigingssysteem van instanties in de strafrechtsketen
en hoe ook bij terugloop van de instroom of afdoening financiële
continuïteit kan worden geboden.
Het bekostigingssysteem van de Rechtspraak biedt voldoende ruimte om
in te spelen op bijzondere omstandigheden zoals deze zich nu voordoen.
Artikel 21 van het Besluit financiering Rechtspraak 2005 bevat een
hardheidsclausule, die de mogelijkheid biedt om maatwerk te leveren bij
een dreigend negatief vermogen dan wel een ingrijpende wijziging van
omstandigheden met aantoonbare gevolgen voor de productie. Over de
inzet van deze bepaling is reeds contact geweest met de Raad voor de
Rechtspraak. Besluitvorming hierover vindt in beginsel plaats aan het
einde van het jaar, wanneer de productie en bijbehorende financiële
gevolgen over geheel 2020 helder zijn. De ontwikkelingen in productie en
bijbehorende financiële gevolgen volg ik op de voet en hierover blijf ik
met de Raad in gesprek. Op de hardheidsclausule is ook in het verleden
vaker een beroep gedaan, bijvoorbeeld omdat er onvoldoende instroom
was om een afgesproken productie te leveren waardoor een negatief
eigen vermogen dreigde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

60

Voor het OM geldt dat het bekostigingssysteem nog niet in de volle
omvang operationeel is. Zoals ik u eerder berichtte in de brief van 9 april
jl. resteert er een belangrijke aanpassing aan de systemen om te zorgen
dat de productie betrouwbaar en volledig kan worden ontsloten vanuit de
bronsystemen. Pas daarna kan ook worden afgerekend op de productie.
Dit is op dit moment nog niet het geval. Mocht dit wel het geval zijn
geweest, dan geldt voor het Openbaar Ministerie (OM) dezelfde procedure
als bij de Rechtspraak en kan er een beroep worden gedaan op de
hardheidsclausule in het bekostigingssysteem.
Afwegingskaders voor doorgang zittingen
De fractie van GroenLinks heeft vragen gesteld over de afwegingskaders
om zittingen wel of niet door te laten gaan, hoe wordt geborgd dat de
principes van de democratische rechtsstaat ook in crisistijd overeind
blijven en wat geleerd kan worden van de aanpak in andere landen.
De toegang tot een onafhankelijke rechter is een belangrijke pijler van
onze democratische rechtsstaat. Ook, en juist, in crisistijd moet de
Rechtspraak haar maatschappelijke functie vervullen. De Rechtspraak
heeft dit in de eerste plaats gedaan door op zaken te selecteren die geen
uitstel dulden, en zaken waarvoor dit niet geldt. Deze door de Rechtspraak
gemaakte selectie maakt het mogelijk dat enerzijds de toegang gewaarborgd blijft voor de zaken die geen uitstel dulden en anderzijds de
volksgezondheid niet verder in gevaar wordt gebracht door het risico op
verdere verspreiding van het virus.
In de tweede plaats zet de Rechtspraak alles op alles om zaken toch zoveel
als mogelijk is door te laten gaan, door waar het kan zaken schriftelijk af te
doen, fysieke zittingen te houden met inachtneming van de RIVM-richtlijnen of de mondelinge behandeling van zaken te laten plaatsvinden via
elektronische communicatie. Sinds 7 april voorziet de Rechtspraak op alle
rechtsgebieden in een uitbreiding van het aantal en het soort zaken dat
wordt behandeld. Vanaf 11 mei wordt het aantal zaken dat op de fysieke
zitting wordt behandeld uitgebreid. Hoewel het normale functioneren van
de Rechtspraak door de maatregelen is beperkt, is het werk van rechtspleging op alle rechtsgebieden doorgegaan. Dit neemt niet weg dat er,
binnen de bestaande wettelijke kaders, ook zaken zijn die aangehouden
moeten worden. Met de op 24 april in werking getreden Tijdelijke Wet
COVID-19 JenV wordt een voorziening geboden voor zaken die als gevolg
van het virus mogelijk niet binnen de gebruikelijke wettelijke kaders
afgedaan kunnen worden. Met deze parlementaire besluitvorming is
eveneens een belangrijke pijler van onze democratische rechtsstaat
gediend.
Ook andere EU-lidstaten hebben noodgedwongen de werkwijze binnen
hun rechtspleging tijdelijk aangepast, veelal met de mogelijkheden binnen
de bestaande regelgeving, onder meer door het prioriteren van bepaalde
zaken, de verlenging van termijnen, het houden van zittingen zonder
publiek, het horen van getuigen via videoconferentie en het gebruik van
andere digitale communicatiemiddelen. Het gaat hierbij om vergelijkbare
tijdelijke en proportionele maatregelen als het geval is in Nederland. Ik
heb met belangstelling kennis genomen van het door de GroenLinks
fractie genoemde rapport «Justice for All and the Public Health
Emergency». Dit rapport is gedateerd van 9 april jongstleden en heeft om
die reden geen rol kunnen spelen bij de eerdere besluitvorming over
crisismaatregelen. In het Europees Justitieel Netwerk civiel is een eerste
inventarisatie gemaakt van de maatregelen op civiel terrein. Deze
inventarisatie is door plaatsing op het e-justice portal voor het publiek
toegankelijk gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 753, nr. 196

61