21

2021

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

INTRO....................................................................................................................................................... 3
I OVER PRESTATIES: DE BEDOELING VAN DE VERZORGINGSSTAAT ....................................................... 5
II OVER KRITISCHE PROCESSEN IN DE UITVOERING ................................................................................ 8
VAN BELEID NAAR BALIE ..................................................................................................................... 8
VERTROUWEN IN DE UITVOERDERS.................................................................................................. 11
III INDICATOREN: VERTROUWEN IN DE UITVOERING ZICHTBAAR MAKEN .......................................... 14
OBSERVEREN ..................................................................................................................................... 14
INTERVENTIETHEORIE ....................................................................................................................... 15
MEERVOUDIG METEN EN VERBINDEN .............................................................................................. 18
PARTICIPATIEF ONTWERP VAN INDICATOREN .................................................................................. 18
BESTURING EN BESLUITVORMING .................................................................................................... 20
Kwaliteit van de informatie: validiteit en betrouwbaarheid nader beschouwd ........................ 20
Kwaliteit van de afwegingen........................................................................................................ 21
Kwaliteit van de oordeelsvorming ............................................................................................... 22
IV HET GEHEEL OVERZIEND ................................................................................................................... 25
NOTEN EN BRONNEN ............................................................................................................................ 27

2

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

Op verzoek van de Directie Stelsel en Volksverzekeringen van het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid heeft TIAS een policy paper geschreven over een andere manier van sturen tussen
het ministerie van SZW, en UVW en SVB. Dit verzoek wordt gedaan in het kader van wens van SZW,
UWV en SVB om publieke waarden te operationaliseren in de onderlinge sturingsrelatie. In de
startnotie wordt de centrale vraagstelling als volgt geformuleerd: ‘Op welke manier(en) kan toepassing
van ‘publieke waarden’ een positieve bijdrage leveren aan de sturingsrelatie tussen SZW en zbo’s?’
Het goed functioneren van de sturingsrelatie is van groot maatschappelijk belang hetgeen eens te
meer duidelijk werd in recente disputen over de manier waarop de overheid met burgers omgaat als
het gaat over de uitvoering van sociale zekerheidswetgeving. Met de inzet van de Public Value theorie
verwachten we op beter passende arrangementen uit te kunnen komen. Bij TIAS wordt er al lange tijd
gewerkt met dit gedachtegoed, dat ontwikkeld werd door Harvard politicoloog Mark Moore, met wie
er al jaren een samenwerking bestaat op het gebied van kennisuitwisseling en executive education.
Het voorliggend paper is geschreven door Marc Vermeulen. Hij heeft recent, samen met collega’s
binnen en buiten TIAS een verdere concretisering van de inzichten van Moore gerealiseerd in het
social profit canvas, een meer operationeel instrument om te ontwerpen en te sturen langs de
publieke waarde lijnen.1 Dit instrument biedt een goed uitgangspunt voor het beantwoorden van de
vragen die door SZW aan TIAS gesteld zijn namelijk2
“(1.)
Welke ‘publieke waarden’ kunnen concreet worden toegepast in de kernelementen ‘proces’ en
‘relatie’ van de sturingsrelatie […….] en wat vraagt dat concreet van SZW en de zbo’s?
(2.)
In hoeverre bieden ‘publieke waarden’ de mogelijkheid voor een nieuwe, evenwichtige set KPI’s
voor zbo’s die beter bijdragen aan het realiseren van publieke belangen (in casu de hogere SUWIdoelen: het bieden van bestaanszekerheid aan degenen die dat nodig hebben en het bevorderen van de
arbeidsparticipatie) en welke wijze van verantwoorden past hierbij?”
In de startnotitie wordt het gebruik van kritische prestatie indicatoren (KPI’s) geproblematiseerd en
wordt advies gevraagd over hoe hier mee om te gaan in de relatie tussen ministerie en uitvoerders.
Dit paper volgt de termen ‘kritische prestatie indicatoren’ maar dan in een andere volgorde:
In het eerste deel staat het begrip prestatie centraal: Wat willen nu eigenlijk bereiken, welke prestatie
willen we leveren met een moderne uitvoering van sociale zekerheids- en arbeidsvoorzieningsbeleid?
(Hoe) kunnen deze prestatie geformuleerd worden in termen van publieke waarde(n)?
Vervolgens zetten we het begrip kritisch centraal: wat is van doorslaggevende betekenis om tot
succesvolle uitvoering te komen, wat moet de toonzetting zijn van die uitvoering en hoe beïnvloed of
bestuur je dit?
Als derde stap gaan we in op indicatoren: hoe kun je zichtbaar maken wat er goed gaat en wat er beter
kan in de uitvoering en wat voor soort gesprek kun je daarover voeren tussen department en zbo’s in
het kader van besturing en verantwoording.
Het paper is geen sociale zekerheidspaper in die zin dat er uitgebreid ingegaan wordt op problematiek
waar sociale wetgeving een oplossing voor beoogt. Dat thema is bij de geadresseerden3 op het
3

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

netvlies gebrand. Het is evenmin een technische verhandeling over KPI’s. Schrijver dezes is noch
expert op het gebied van sociale zekerheid noch op het gebied van KPI’s. Hij is meer een reiziger, een
buitenstaander in sociale zekerheidsland met in zijn handbagage inzichten uit de sociologie,
bestuurskunde en uit de onderwijskunde, hier en daar aangevuld met inzichten uit
onderzoeksmethoden & -technieken. Dit zijn de disciplines waarin hij zich thuis voelt en die de basis
vormen voor een onafhankelijke en wellicht onverwachte beschouwing op de voorgelegde
vraagstelling.

Tilburg, oktober 2021
Marc Vermeulen | TIAS School for Business and Society

4

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

Bij het aanvaarden van de Van Doorne Leerstoel sprak socioloog Kees Schuyt een oratie uit waarin hij
de ontwikkeling van de verzorgingsstaat in een lange termijn perspectief plaatst.4 Verwijzend naar het
werk van de Britse socioloog Marshall constateert hij dat de loop van de moderne geschiedenis drie
stadia in de ontwikkelen van rechten te zien geeft. De achttiende eeuw eindigt als de eeuw van de
mensenrechten, met de afschaffing van de slavernij als belangrijke mijlpaal. De negentiende eeuw gaat
de geschiedenis in als de eeuw van de ontwikkeling van de politieke rechten met de invoering van het
algemeen kiesrecht vroeg in de twintigste eeuw als hoogtepunt. Die twintigste eeuw leidt, zeker na de
tweede wereldoorlog tot de vestiging van sociale rechten. En dan stelt Schuyt ons de vraag: wat gaat de
eenentwintigste eeuw ons brengen? Komen we in de hogere orde uit van de beroemde
behoeftenpiramide van de Amerikaanse psycholoog Abraham Maslow met bijvoorbeeld een recht op
zelfrealisatie?5 En hoe zou dat er dan uit moeten zien, welke rol spelen de uitvoerders van de huidige
sociale zekerheid daarin?
Mensen zijn sociale wezens; om tot zelfrealisatie te komen hebben ze andere mensen absoluut nodig.
Dat inzicht brak al vroeg bij mij door toen ik als jonge student met het werk van filosoof en
verzetsstrijders Feitse Boerwinkel in aanraking kwam. Hij schreef en sprak over inclusief denken, over
de principiële noodzaak om samen met anderen op te trekken, niet uit te sluiten maar in te sluiten6.
Deze manier van denken past naadlood bij het Afrikaanse Ubuntu denken (‘ik ben omdat wij zijn’) in
onze tijd onder andere van betekenis geworden door het werk van mensen als Nelson Mandela en
Desmond Tutu. Zelfrealisatie is dus niet iets dat je in je eentje kunt doen, dat vergt het principiële recht
om deel te kunnen nemen aan een sociaal verband. Het recht op inclusie dus, principieel en voor
iedereen. Dat is ook de bedoeling van artikel 1 van onze grondwet, het verbod op discriminatie op wat
voor grond dan ook. En daarmee zijn we weer terug in de achttiende eeuw toen in augustus 1789 in
Frankrijk de ‘De Verklaring van de rechten van de mens en de burger’ werd geproclameerd. Dat zoeken
naar inclusie duurt dus al zeker 250 jaar en uit zich vandaag de dag in de zoektocht van de LGBTI
gemeenschap, in discussies over etnisch profileren, in stagediscriminatie en inderdaad ook in de
toeslagenaffaire.
In de introductie verwees ik naar het Public Value denken van Harvard politicoloog Mark Moore7. Het
wordt door velen gezien als een vervanging en correctie op het new public management (NPM) waarvan
de afdronk toch is dat de doorgeschoten verzakelijking en bedrijfsmatige blik de publieke zaak weinig
goeds opgeleverd heeft. De recente coronacrisis en de affaires rondom de uitvoering van de sociale
zekerheid maakt eens te meer duidelijk hoe kwetsbaar die verschraling ons gemaakt heeft. Er is een
lange lijst literatuur te noemen die het falen van het new public management adstrueert. Ik beperk me
hier tot het verwijzen naar vier belangrijke nieuwe inzichten:
•

•

Ten eerste gaat het om de verbreding van het welvaartsbegrip met fundamentele aandacht
voor medemenselijkheid en duurzaamheid. Samenlevingen floreren niet uitsluitend bij een
hoog BNP en een lage belastingdruk. Dit inzicht is overigens niet van heel recente aard 8, het
werd in 2009 al (op verzoek van de Franse regering) op papier gezet door een drietal zeer
vooraanstaande economen Jozeph Stiglitz, Amrtya Sen en Jean-Paul Fitoussi.
Ten tweede verwijs ik naar het werk van de Italiaans/Amerikaanse econome Mariana
Mazzucato die het NPM-uitgangspunt dat de beste staat een kleine en terughoudende staat is
fundamenteel demonteert o.a. vanuit ook weer een verbreding van het waardebegrip.9
5

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

•

•

Ten derde is het werk van Robert Putnam van belang. In zijn meeste recente boek The Upswing,
laat hij zien dat in de VS sprake is van verregaande sociale desintegratie maar dat eerder (jaren
dertig vorige eeuw) door actief overheidsoptreden een vergelijkbaar klimaat gekeerd kon
worden en tot een succesvolle en sociaal samenhangende samenleving gebracht kon worden.
Ook hij pleit voor een heruitvinding van de verzorgingsstaat10.
Ten slotte is er ook nog een politieke noot te kraken. De verschraling van de verzorgingsstaat
heeft groepen op drift gebracht, die gele hesjes aantrekken of het Capitool bestormen en die
de bijl zetten aan belangrijke kenmerken van onze democratische rechtsstaat. In een
indrukwekkende studie van de hand van de politicologen Pippa Norris en Ronald Inglehart laten
zij zien hoe de verzorgingsstaat groepen aan hun lot over gelaten heeft in gebieden waar de
werkgelegenheid verdween, het milieu beroerd er aan toe is en de bevolking vergrijst en krimpt.
De ongelijkheid met de kansrijke milieus (stedelijk, hoogopgeleid, welvarend) zet de sociale
samenhang én de democratische orde onder druk.11

Terug naar het denken van Moore. Hij publiceerde een kleine tien jaar na zijn boek Creating Public
Value en nieuw werk waarin hij het publieke waarde denken concreter neerzet. Het boek draagt als titel
Recoginizing Public Value12 en de Nederlandse vertaling van het woord ‘recognizing’ kent een mooie
dubbelzinningheid. Het gaat zowel om herkennen (leren zien) als om het erkennen (waarderen) van
publieke waarde. Dit boek vorm één van de belangrijke bouwstenen voor de ontwikkeling van de door
TIAS en Whise ontwikkelde social profit canvas13. Moore presenteert een public value scorecard,
hetgeen een soort balans is tussen inspanningen en opbrengsten van publieke initiatieven. Cruciaal is
dat hij hier als uiteindelijke opbrengst van publiek handelen justice & fairness neerzet. Eerlijkheid en
rechtvaardigheid dus. Ik neem deze twee begrippen samen omdat ze in mijn ogen in het Nederlands
beide gedekt worden door het begrip rechtvaardigheid. We zouden Moore’s these dus kunnen
samenvatten tot: de uitvoerders van de sociale zekerheid moeten op een herkenbare manier bijdrage
aan rechtvaardigheid.
Dit rechtvaardigheidsbegrip moet nog wat aangescherpt worden. Moore sluit in zijn denken over
rechtvaardigheid aan op het denken van de filosoof John Rawls waarbij het vooral gaat om verdelende
rechtvaardigheid (distributive justice): een eerlijke verdeling van welvaart en welzijn. Naast of misschien
zelfs wel tegenover deze invulling staat het begrip contributive justice, dat recent door Harvard filosoof
Michael Sandel weer sterk naar voren gebracht werd in zijn analyse over sociale uitsluiting, democratie
en meritocratie14. Dit laatste begrip gaat over de rechtvaardige verdeling van mogelijkheden om deel te
kunnen nemen aan arbeid, onderwijs, bestuur/democratie. Het is daarmee een actiever begrip dan het
verdelende begrip: daar ontvangt de burger zijn eerlijke deel. In het contributieve heeft de burger de
gelegenheid om zijn eerlijke deel te scheppen. Ze kunnen in een inkomen voorzien, hun welzijn en
gezondheid verbeteren, zich ontwikkelen en meebeslissen. Mensen staan dus niet ongewild buiten spel
of aan de kant ongeacht hun conditie, leeftijd of omstandigheden.
Naast een rechtvaardigheidsargument is er
overigens een meer praktisch of operationeel
argument om rechtvaardige deelname na te willen
streven. De grondgedachte van het denken over
de participatiesamenleving voert terug op de
rechtvaardige kansen om deel te kunnen nemen
aan de samenleving.15 Helaas is de term

6

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

participatie in toenemende mate geassocieerd met de bezuinigingen op en afbouw van
welzijnsvoorzieningen. Dat is jammer omdat je ook naar participatie kunt kijken in termen van
redzaamheid. Dat is de lijn die Van Gestel et al.16 in hun visie op de toekomst van de verzorgingsstaat
uitwerken. Die verzorgingsstaat kan drie P’s inzetten: preventie, provisie en participatie. Het streven is
om de provisie (verstrekking, uitkering) klein te houden en de preventie en participatie te vergroten.
Preventie zal in veel gevallen overigens sterk samenhangen met participatie, daarvan afhankelijk zijn.
Sociale zekerheid is in die zin burgerschapbevordering: het moet het mogelijk maken voor iedereen om
burger te zijn, in de woorden van de Franse revolutie gaat het niet alleen om het mensenrecht maar
ook om het burgerrecht. Het bevorderen van het vermogen om op een rechtvaardige manier te
participeren en dat tot kern van burgerschap te verheffen zou dus centraal moeten staan. Actief
burgerschap vergt volgens Tonkens17 organisaties die responsief zijn, die verantwoordelijkheid willen
afleggen en die fatsoenlijk zijn in de zin dat ze niet vernederend werken. Recente affaires maakt duidelijk
dat de uitvoering van de sociale zekerheid soms tekort schiet op deze criteria en daarmee burgerschap
ondermijnen.18
In zijn analyse van stedelijke dynamiek maakt socioloog Richard Sennett een onderscheid tussen de stad
als ville, als de fysieke, technische en bureaucratische omgeving en de cité als de sociale
leefgemeenschap waarmee emotionele banden bestaan19. Het kerndoel van sociale voorzieningen
moet zijn de rechtvaardige toegang tot de ville maar meer nog tot de cité.

De publieke waarde die de verzorgingsstaat moet realiseren is zorgen voor een rechtvaardige toegang
van burgers tot het kunnen deelnemen in de samenleving. Het gaat om contributive justice.

7

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

Het woord ‘kritische’ verwijst naar de essentie: welke
processen vormen de beste voorspeller voor het
bereiken van je doelen. Ook voor de verzorgingsstaat
geldt dit: waar moeten we naar kijken om zo zeker
mogelijk te weten dat burgers die afhankelijk zijn van
sociale voorziening een rechtvaardige kans kregen aan
de samenleving deel te nemen?

De balie is de plek waar burger en systeem
elkaar spreken. Dat kan in een fysiek
gesprek zijn, tijdens een huisbezoek, op
een website of via brieven. Voor een deel
is dit het domein van de street level
bureaucrat (Lipsky). Het wordt
gefaciliteerd door de tweede en derde lijn
in de organisatie die de voorwaarden
moeten scheppen om aan de balie het
goede gesprek te kunnen voeren.

Er is heel veel literatuur, zowel wetenschappelijk als
beleidsmatig over de weg die beleid aflegt tot aan de
balie waar de burger de staat ontmoet. De recente
kwesties voeren daar nog een flink aantal rapporten aan toe. Een behulpzaam model om deze dynamiek
te schetsen is opgesteld door de Ierse econoom David McKevitt in 1998 die daarmee voortbouwt op
het denkwerk van de Amerikaanse politicoloog Michael Lipsky over Streetlevel Bureaucrats20. Het staat
in figuur 1 en schetst de trekkrachten rondom uitvoering van publiek beleid. In dergelijke modellen geldt
dat alle relaties elkaar onderling beïnvloeden: een verandering in één relatie heeft onherroeplijk
gevolgen voor alle andere relaties. De kernrelaties zijn aangeduid met de

Figuur 1 SLPO model McKevitt 1998

Romeinse cijfers I, II en III. Aan de balie ontmoeten burger en professional elkaar (al dan niet online) en
worden concrete afspraken gemaakt, activiteiten opgestart of vergoedingen uitgekeerd. De
professionals werken binnen contexten die door de overheid opgesteld zijn (II): wetten en regels, maar
bijvoorbeeld ook bevoegdheidsstelsels of verplichte registers (NIP psychologen) en CAO afspraken.
Burgers zijn uiteraard ook kiezers en beïnvloeders van het politieke systeem (III) en zoeken actief
toegang tot politici en vise versa. Op het moment dat burgers zich manifesteren met een klacht of een
8

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

onrecht, dan beïnvloedt dit het gesprek aan de balie en ook de ruimte die professionals krijgen in de
uitvoering.
De uitvoeringsinstellingen moeten de balanceeroefening doen door èn de burger recht te doen en te
helpen (1), het werkbaar en aantrekkelijk te houden en maken voor medewerkers (2) èn de minister
tevreden te houden (3). Deze laatste relatie wordt geoperationaliseerd in KPI’s die tussen departement
en zbo’s afgesproken worden. Voor professionals vormen de KPI’s daarmee ook dwingende kaders
waarbinnen gehandeld moet worden (pijl 2).
De met letters A, B en C aangeduide relaties, leveren trekkrachten naar buit het systeem, de burger is
ook inwoner van een wijk, bezoekt een kerk of moskee en heeft familie en vrienden. Zij zullen allemaal
invloed hebben op hoe de burger naar de verleende diensten kijkt. Professionals zijn bijvoorbeeld ook
lid van een beroepsgroep, hebben een eer hoog te houden en willen gerespecteerd worden in hun
sociale kringen. En de overheid heeft zich te verhouden tot internationale organisaties (EU) en
verdragen.
Kernidee van dit trekkrachtenmodel is dat als er één relatie verandert, alle andere relaties ook onder
druk komen te staan. Een paar niet geheel toevallig gekozen voorbeelden om dit te illustreren:
•

•

•

Als pijl C inwoners van Bulgarije toegang geeft tot Nederlandse sociale zekerheid dan
compliceert dit de werkzaamheden van het UWV (pijl 3), de relatie tussen professionals en de
betreffende burgers (pijl I) en gaat het een rol spelen in de publieke opinie en in kamerdebatten
(lijn III).
Als de politiek het aantal afkeuringen terug wil dringen (3) dan leidt dit tot spanningen in de
spreekkamer van de keuringsartsen (I) en zullen zij wellicht in de knel komen met professionele
normen die in de beroepsgroep (B) gelden.
Als burgers rechtszaken aanspannen tegen de uitvoeringsorganisaties, dan juridiseert pijl 1.
Instellingen zullen hun medewerkers aanvullende instructies meegegeven om juridisch steviger
te staan (pijl 2) en dat belast de relatie tussen professional en burger (pijl I).

Uiteraard is dit model een abstractie en reductie van de werkelijkheid. Tegelijkertijd toont het wel de
samenhang tussen de verschillende spelers. Het model schetst relatiepatronen tussen spelers. Die
relatiepatronen kunnen verschillende karakteristieken hebben (toonzetting). Daarbij gaat het onder
meer om het mensbeeld dat ten grondslag ligt aan de relatiepatronen. Het maakt nogal uit of je uitgaat
van competente, rationeel handelende en doel-optimaliserende mensen of van mensen die zoekend
zijn, kwetsbaar en maar beperkt zelfredzaam. Vergelijkbaar: wat is de dominante gedachte bij de
inrichting van de verzorgingsstaat. Van oudsher speelden aspecten als liefdadigheid, roeping en
nederigheid een rol. De onderlinge relaties worden dan vooral geduid in termen van omgangsvormen,
gedrag en empathie (psychologisch contract). Het schijnt dat ‘Vadertje Drees’ persoonlijk emotionele
dankbrieven ontving voor de door hem geregelde oudedagsvoorziening (noodwet) en er is zelfs een
anekdote dat 65 plussers hem geld terug wilden geven omdat ze niet de volledige uitkering opgemaakt
hadden. Met de uitgroei van de verzorgingsstaat werden relaties juridischer van aard en geduid in
termen van rechten en plichten (juridisch contract). Er kwamen informatiepunten waar burgers
voorgelicht werden over de rechten die ze hadden en bij het halen van dat recht konden ze gebruik
maken van rechtsbijstand. Met de opkomst van new public management werden de relatienetwerken
ge-economiseerd: er was vooraan sprake van deals, van ruilrelaties (economisch contract): voor wat
hoort wat.21 In het voorgaande model maakt het een wezenlijk verschil of we de cliënt beschouwen als

9

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

een behoeftige, een rechthebbende of een klant. Zeker als de relatie tussen de cliënt en de uitvoerder
in een conflict verzandt, ontstaan er wezenlijk andere patronen. In een marktmodel is exit22 dan de
uitweg, het idee is dat je namelijk als klant wat te kiezen hebt en met de voeten kunt stemmen. Maar
er is maar één Sociale Verzekeringsbank dus die verlaten is geen optie. Bij een model dat op gedrag en
empathie gebaseerd is moet een er een loyaliteitsbreuk gerepareerd worden, maar lukt dat wel? En
tenslotte biedt in een juridisch model voice de oplossing: je gaat je stem laten horen bij politici of bij de
rechter. Sociologe Eveline Tonkens23 zoekt na het falen van het new public management naar nieuwe
vormen van loyaliteit maar laat ook zien dat dit erg ingewikkeld is en verregaande hervorming van
instituties vergt. Bedrijfskundige Fons Naus en collega’s wijzen erop dat als noch voice, noch loyalty,
noch exit tot de mogelijkheid behoren cynisme zal ontstaan24. Dat is gesignaleerd voor medewerkers
maar geldt zeer waarschijnlijk ook voor cliënten. Zij haken af, verliezen vertrouwen en leveren hun
actieve burgerschap als het ware in. Met als uiterste consequentie de weg naar illegale activiteiten25.
De bestuurskundige Jorrit de Jong laat in zijn proefschrift zien hoe een dergelijke dysfunctionaliteit tot
verlies van welvaart en rechtvaardigheid leidt voor de cliënt als persoon èn als burger.

Welvaartsverlies
Verlies van tijd, geld, kansen

Rechtvaardigheidsverlies
Privé perspectief
Verlies van rechten, hoop en
waardigheid
Burger
Verlies van effectiviteit en efficiency publieke Verlies van billijkheid en
perspectief
systeem, belastingverspilling
rechtvaardigheid
26
Ontleend aan de De Jong, bewerking door auteur

Het model van McKevitt (figuur 1) kan ook gebruikt worden om tijdsperspectieven te duiden. Voor de
cliënt is dat een hier-en-nu perspectief, die heeft niks aan een toezegging dat het systeem
geoptimaliseerd wordt en straks eerlijker zal zijn. De politieke tijdsdimensie is in brokken verdeeld: op
de korte termijn (weken/maanden) gaat het om het wegwerken van issues. De middellange termijn
gaat over de regeerperiode en het regeerakkoord, de lange termijn gaat over 10 of 15 jaar vooruit en
ultra lange termijn gaat over volgende generaties (Mulgan 2007).27 De professionals zoeken naar
werkbare omstandigheden, willen best veranderen maar hebben daar ook tijd voor nodig28. Aan
verandergoeroe Peter Senge wordt de uitspraak toegeschreven dat ‘Mensen willen wel veranderen,
maar niet veranderd worden’. Die ultra lange termijn is voor de politiek ingewikkeld, politici die lange
termijn ambities nastreven hebben het in hun ambtsperiode nogal eens moeilijk. In zijn reisverslag over
de zoektocht naar ambtelijk leiderschap, concludeert Mark Frequin (2021) dat “de ambtelijke
organisatie moet staan voor navolgbare langetermijnaanpak” (p.56).29 Maar dat roept weer de vraag op
hoe het zit met het politieke draagvlak voor ambtelijk handelen. Ambtenaren zullen hun bewindslieden
moeten zien te overtuigen van de langetermijnaanpak, bij politici ligt immers het primaat.
Een andere kwestie is wie uiteindelijk de definitiemacht heeft: is dat de politiek, zijn het de cliënten of
de professionals? Wordt het relatiepatronen gedefinieerd vanuit vertrouwen of vanuit wantrouwen?
In de toeslagenaffaire is de definitiemacht onder druk van de publieke opinie gekanteld van de
uitvoering naar de burgers. Daarbij spelen (social) media een cruciale rol. Hier speelt het
Thomastheorema een belangrijke rol: if man defines a situation as real, it will be real in its
consequencies30. Anders gezegd: er bestaat geen objectieve uitvoeringsrealiteit, het is een sociaal
geconstrueerde werkelijkheid waarin sommige partijen meer hun stempel op kunnen drukken dan
anderen.
10

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

Een uitstapje naar de onderwijswetenschappen biedt mogelijk nieuwe inzichten. In het
onderwijs maken we een onderscheid tussen het expliciet en het impliciete curriculum. Dat
laatste noemen we ook wel het verborgen curriculum en dat is vooral van belang voor morele
en sociale vorming. In het expliciete curriculum richten we ons vaak op de zogenaamde
declaratieve kennis: feiten, regels, wetmatigheden.
Als het gaat om hoe we met elkaar omgaan, welke moraal we daarbij hoog willen houden en
hoe we dat vanuit een intrinsieke motivatie doen, dan is declaratieve kennis maar van
beperkte waarde. Het gaat dan eerder om welke positieve voorbeelden we in onze dagelijkse
sociale omgang ervaren, op wie we (onbewust) willen lijken en wat als een prettige bejegening
ervaren wordt: dat staat niet in een richtlijn, dat moet je aan den lijve ervaren. De sturende
werking hiervan op gedrag van mensen in de gedragswetenschappen uitgebreid
gedocumenteerd. De kennis is niet gecodificeerd, past niet in procedures en tabellen is niet
expliciet maar tacit. Tot op breinniveau kunnen we het belang van het verborgen curriculum
verklaren. In onze hersenen hebben we spiegelneuronen die in het bijzonder gericht zijn op het
begrijpen en overnemen van rolgedrag dat we zien.
Het verborgen leerplan heet niet voor niets ‘verborgen’ en het geheim van de smid is niet voor
niets ‘geheim’. Sterker nog: als de smid in een organisatie werkt zal zij/hij er belang bij hebben
om het geheim te koesteren. Als de organisatie het geheim ‘afneemt’ (expliciteert, codificeert
en indiceert) verliest de smid (onder-) handelingsruimte.
In de modernisering van de verzorgingsstaat moeten we volgens Van Gestel et al. (op cit.) minder
doen aan verstrekking en meer aan preventie en participatie. Bij de provisie zijn de instanties
aanwezig, is er sprake van standaardisering en institutionele druk. Maar als je vanuit leerperspectief kijkt dan is de vraag aan de orde hoe je preventie of participatie ontwikkelt. Het gaat
dan om gedragsbeïnvloeding waarin naar verwachting ‘het verborgen leerplan’ een belangrijke
rol speelt. Ook hier is er sprake van een analogie met onderwijs: we zoeken naar onderwijs dat
leerlingen prikkelt hun gedrag aan te passen. Dat lukt niet als de leerlingen passieve
consumenten zijn. In de sociale zekerheidsuitvoering én om het onderwijs is er sprake van een
co-productie tussen cliënt en professional, tussen leerling en leraar.

Hoe is het eigenlijk voor medewerkers van de SVB of van UWV om in contact te zijn met cliënten?
Waarom kiezen ze voor dit werk? Hoe direct staan ze in contact, met andere woorden, staan ze aan de
balie beleid uit te voeren of werken ze in de tweede of derde lijn aan voorwaarden om de eerste lijn te
ondersteunen? Wordt hun stem gehoord en worden hun ervaringen gedeeld?
Begin jaren tachtig schreef Michael Lipsky over de dilemma’s van de medewerkers van de publieke
organisaties, onder de titel Street Level Bureaucrats. Hij vroeg aandacht voor de ingewikkelde spanning
waarin politieagenten, leraren, wijkverpleegkundigen terecht kunnen komen als ze vis-à-vis cliënten het
publieke doelen moeten realiseren. Ze hebben daarmee te maken met de botsende logica’s van de
situatie en het systeem (balie en beleid dus) en ook van gevoel en ratio. Uitvoerders kiezen vaak eigen
oplossingen, hebben eigen referentiekaders en werken met een praktijktheorie: dat is hun duiding van

11

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

de werkelijkheid die hen helpt op de been te blijven. Recent is het werk van Lipsky gemoderneerd door
Bernardo Zacka in zijn boek When the state meets the street31. Hij deed voor dit boek o.a. participerende
observaties bij een sociale dienst in een van de grote steden in het noordoosten van de VS. Een wat
chaotische omgeving, met de nodige emoties en underpayed/understaffed. Medewerkers hanteerden
in die wereld heel intuïtief drie categorieën cliënten, namelijk mensen met een condition, met een
situation of met een attitude. In het eerste geval gaat het bijvoorbeeld over een chronische ziekte, in
het tweede over een gewelddadige partner en in het derde over desinteresse. De mechanismen van de
organisatie werden zeer verschillend ingezet voor deze drie groepen: langdurig omgebogen, tijdelijk
opgeschort of juist als stok om mee te slaan. En dit alles zonder formele goedkeuring en hooguit met
informele afstemming. Het moge duidelijk zijn dat die framing enorm van invloed is op de bejegening
van de cliënten. Interessant is dat dit amper onderwerp van gesprek is in die frontlinie van de publieke
dienstverlening. Het is deels het geheim van de smid32, liever niet te expliciet want dan wordt het
onderwerp van beleid.
Het is dus zaak om goed voeling te houden hoe het gaat met degenen die aan de balie het beleid
uitvoeren. Ze zijn van cruciaal belang voor het imago van de
uitvoering, de rechtvaardigheid daarvan maar ook voor de
informatievoorziening naar de organisatie toe. Als de
frontlinie verkeerde (geframede) informatie terugkoppelt
het proces in, krijg je garbage in, garbage out
informatievoorziening. Als de baliemedewerkers geen tijd
voor of geen belang hebben bij het goed invullen van systemen, wordt het beleidssysteem ziende blind.
De bestuurskundige Lars Tummers roept op om een verbinding te maken tussen psychologische en
bestuurskundige analyses van de uitvoeringspraktijk in het publieke domein. Hij signaleert
beleidsvervreemding33 die er in resulteert dat professionals stress ervaren, weggaan of afhaken. Het is
daarbij belangrijk te bedenken dat medewerkers die niet weg kunnen helemaal onder druk komen te
staan. De eerder aangehaalde Fons Naus en collega’s wijzen op het groeiend cynisme als de klassieke
Hirschmann drieslag voice, loyalty of exit geen opties biedt34. Medewerkers kunnen protesteren en
proberen dingen te veranderen, als dat niet lukt moeten ze zich opnieuw voegen, hun psychologisch
contract herafsluiten (loyalty) of weggaan (exit). Als er vervreemding optreedt, is dus de vraag of
stemmen wel gehoord zijn (voice) en hoeveel loyalty er feitelijk nog is. Als dan ook nog eens mobiliteit
niet mogelijk of makkelijk is (waar kun je heen, wat doet het met je pensioen etc.) dan blijft volgens
Naus nog maar één positie over, namelijk die van cynisme en dat is een groot risico voor de kwaliteit
van wat er aan de balie gebeurt.
Met andere woorden zorgen dat in de uitvoering mensen voldoende kwaliteit en motivatie ervaren is
essentieel. Het gaat dan om zogenaamde self-efficacy35: het gevoel met de goede dingen bezig te
mogen zijn, daar ook bekwaam in zijn en daar een positief zelfvertrouwen aan ontlenen. Dat is meer
dan alleen tevredenheid (passief) maar uit zich in betrokkenheid, de bereidheid om een extra inspanning
te doen of complexere zaken aan te pakken. Het gaat om de bezieling36 voor de publieke zaak, zowel
bij medewerker als bij burger. Werk dat betekenisvol is zorg ook voor minder werkduk en meer
werkplezier en de bereidheid een stap extra te zetten.37

12

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

Bevorderen van deelname aan de samenleving gaat over gedragsbeïnvloeding. Deze is sterk afhankelijk
van ‘het verborgen leerplan’ in de uitvoering. Bezieling van uitvoerders straalt positief uit en is daarmee
een belangrijke kritische factor voor succesvolle uitvoering van sociale zekerheid. Sturingsinterventies
zoals KPI’s beïnvloeden de bezieling van de uitvoerders. Bij de keuze van dergelijke interventies moet dus
nadrukkelijk meegeteld worden wat (indirecte) effecten zijn op de kwaliteit van de uitvoering die
ontstaan via motivatie van uitvoerders.

13

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

Het gaat uiteindelijk dus om de mogelijkheden om via sociale voorzieningen het gedrag dat cliënten
vertonen te beïnvloeden. Uit de gedragswetenschappen kennen we het zogenaamde AMO model:
gedrag ontstaat als er een synchrone ontwikkeling is van zowel ability, motivation als opportunity. In
termen van pro-actief burgerschap gaat het dus om de competenties om iets te kunnen betekenen, de
wil om die competenties te gaan inzetten en om de gelegenheid te krijgen dit te doen.
Sociale zekerheid grijpt in op alle drie de componenten:
•

•
•

Ability (kunnen): het versterken van competentie door scholing en begeleiding of het
ondersteunen van competentie door bijvoorbeeld het verstrekken van
ondersteuningsmiddelen.
Motivation (willen): het prikkelen van cliënten om aan de slag te gaan. Dat kan via
voorbeeldgedrag, stimulerende coaching en waar nodig ook via sanctie.
Opportunity (mogen): het creëren van een omgeving waarin er ook daadwerkelijk iets gedaan
kan worden. Mensen tijdelijk ontheffen van bepaalde verplichtingen, hen tijd of gelegenheid
bieden ervaring op te doen, netwerkcontacten etc.etc.

Het is de bedoeling dat er pro-actief burgerschap mogelijk gemaakt wordt in concreet gedrag, zoals
•
•
•
•
•

Scholing om weer aan het werk te kunnen;
Active aging en preventie38;
Pro-sociaal gedrag door middel van vrijwilligerswerk;
Cliëntparticipatie en actief opkomen voor eigen belang;
Democratische participatie.

Deze lijst is willekeurig en kan zeer uitgebreid worden. Het betreft allemaal voorbeelden van burgers
die hun eigen lot in handen willen nemen en bij kunnen dragen aan de samenleving (contributive
justice).
Bij deze gedragsbeïnvloeding spelen de verwachtingen van de uitvoerders een cruciale rol (‘het
verborgen leerplan’). Steeds zal dus ook de vraag aan de orde moeten zijn of de uitvoering er in slaagt
naast concrete acties ook een sfeer uit te stralen die bevordert dat het gewenste gedrag ontstaat.

Directe waarneming
De meest directe manier om in beeld krijgen of het lukt pro-actief gedrag te bevorderen, is
rechtstreekse waarneming bij de cliënten zelf. Zijn ze aantoonbaar geactiveerd in gedrag waar ze zelf
en de samenleving beter van worden? Soms zijn die indicatoren eenvoudig: heeft men een baan
gevonden, is er een opleiding afgerond, scoort men hoog op een betrokkenheidsvragenlijst?
Daarnaast kunnen we cliënten vragen overtuigende voorbeelden van het gedrag te presenteren in de
vorm van een verhaal, een beeldverslag of een testimonial van een naaste.
Uiteraard kan gedrag ook geobserveerd worden in de rechtstreekse ontmoeting met de cliënt: hoe
toont zij of hij een hogere mate van betrokkenheid? Dat zal zeker voor de groepen waar intensiever

14

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

contact mee is een rijke bron van informatie opleveren. Wèl moeten deze waarnemingen als het ware
geschoond worden voor de (onjuiste) framing waar de eerder genoemde Zacka het over had.
Medewerkers is niets menselijks vreemd en ook zij zullen vanuit een vooringenomenheid sommige
aspecten meer of minder waarnemen. Overigens is de methode van casuïstiek bespreking effectief om
het bewustzijn van dit soort framing te vergroten.
Voorwaardelijke waarneming
Toch dekken we hiermee maar een deel van de te bereiken impact. Het gedrag kan nog even op zich
laten wachten, het ligt in de toekomst. Cruciale informatie laat zich niet altijd meten in vragenlijsten
en administraties of is direct zichtbaar aan de balie. In die gevallen zijn we meer afhankelijk van kansuitspraken: wat bevordert de kans dat iemand gewenst gedrag gaat vertonen? Kunnen we een causale
redenering opstellen: ’als we dit doen zal er (later) dat gebeuren?’ Het gaat hier meer om (rand-)
voorwaardelijke factoren die maken dat de kans op gedrag toeneemt. Deze zullen voor een belangrijk
deel liggen in de interventies en de bejegening vanuit de uitvoerders. Het realiseren van die
interventie geldt dan als een voorspeller voor in de toekomst te realiseren impact. Als een voorspeller
zouden die dus ook zeker meegenomen moeten worden in de monitoring en besturing. Dat kan alleen
als er een heldere interventietheorie aan ten grondslag ligt.

De voorwaardelijke redenering moet neergelegd worden in een interventietheorie die vervolgens de
aanknopingspunten biedt voor observatiemechanismen. Uit die observaties komt de input voor het
‘goede gesprek’ naar boven. De interventietheorie biedt zo de richtaanwijzers naar de
observatiepunten: waar moet je kijken om effecten te zien dan wel te voorspellen?

Figuur 2 Social profit canvas

15

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

Voor publieke waarde is een stramien voor een dergelijke interventietheorie ontwikkeld door
Vermeulen en Vroomen (2019) gebaseerd op het werk van Mark Moore. Deze benadering (zie figuur
2) verbindt de concrete interventies (aan de balie, micro) met organisatiedynamiek (meso) en
politiek/bestuurlijke verhoudingen (beleid).
In het voorbeeld op de volgende pagina werk ik dit uit voor een fictieve interventie om voor
Surinaamse Nederlanders ook hun periode in Suriname mee te tellen voor de opbouw van AOWrechten. We beginnen in het hart van het schema met de beschrijving van de interventie, wie dit
rechtstreeks betreft en wat voor hen het directe resultaat is. Naar rechts toe vertalen we dit concrete
resultaat naar een langere termijn uitkomst en naar impact op systeemniveau. Naar links toe bekijken
we de inktvlekwerking van de direct betrokkenen naar hun grotere sociale omgeving en naar de
samenleving als geheel (in dit voorbeeld de stad Amsterdam).
Links onder is de vraag aan de orde of dit wel past bij de bedoeling, de missie van SUWI en
rechtsonder gaat het over de operationele uitvoerbaarheid: kan dit met beschikbare capaciteit goed
gerealiseerd worden? Rechtsboven is de vraag aan de orde wat alternatieve posities zijn: andere
belangen en partijen die hetzelfde nastreven of er juist negatief door geraakt worden. Linksboven ten
slotte is de legitimiteit en rechtmatigheid (zowel in letter als geest) besproken.
Feitelijk moet je op al die velden een plausibele redenering kunnen geven. Dat is de interventie- of
beleidstheorie die geformuleerd moet zijn.

16

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

Voorbeeld: Surinaamse NL. uitbreiding AOW o.b.v. jaren in Suriname
Was SVB-AOW het beste kanaal? Hoe verhoudt
zich dit bijv. tot andere postkoloniale thema's
(ketikoti;gouden koets)? Valt het samen of werkt
het tegen elkaar in? Zijn er groepen die zich
benadeeld kunnen voelen, hoe&waarom

Wat is hier het onderliggende
rechtvaardigheidsbeginsel? Welke wetten/verdragen?
Wie is degenen die bepaalt of het eerlijk is verlopen? Is
er bezwaar mogelijk, vanuit welke hoek?

expert-panel met daarin vertegenwoordigers van
IX
parallelle posities

VIII juridische analyse op regelingen (tekst-analyse)

VI

stad
Amsterdam:
voor- en
tegenstander
s

option
leaders in
de stad
bevragen

IV

familieleden;
Surinaamse
gemeenschap

communica
tiekanalen
Surinaamse
gemeenschap
discours
analyse

II

rechthebbenden

registreren &
tellen

I

toekennen
geclaimde
uitkering

III

administreren en
luisteren

V

ontvangst
van geld,
bedrag &
beleving

survey en
testimonial
s

VII
versterking
bestaanszekerheid, gevoel
erkenning;
positief
burgerschap;
mogelijk
adverse
effecten;verdri
n-ging e.d.

expert
panel en
analyse
(socail)
media

Positieve
verwerking
koloniale
verleden maar
ook mogelijk
weerstand
hiertegen en
polarisatie

administratie van uitvoeringspraktijk; logboeken;
XI
klachten-analyse

X discours analyse sleuteldocumenten en media

Verhouding tot grondwet; regeerakkoord; ambities en
verhaal gemeentebestuur

Uitvoerbaarheid; 'do no harm'; zuinig&zorgvuldig

17

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

In de tussenliggende (niet gekleurde) vakken zijn observatie-mechanismen genoemd (uiteraard ook
allemaal voorbeeldmatig). Om (effecten op) gedrag te observeren, op verschillende momenten in de
interventieketen, zijn meerdere soorten observaties nodig. Dat kan gaan om registraties van
bijvoorbeeld contactmomenten, om surveys over de ontwikkeling van betrokkenheid39, maar zeker
ook over testimonials, narratieven e.d. Slimme combinaties maken het mogelijk zowel een breed als
diep beeld te maken. Daarvoor is goede triangulatie van belang: het (veelal op basis van theorie)
gericht verbinden van diverse meetpunten/-methoden om tot een samenhangend beeld te komen40.
Er is voor complexe gedragsmetingen inmiddels veel ervaring met zogenaamde multimethod
aanpakken, die in toenemende mate ook softwarematig (tekst/beeld mining , AI) ondersteund
worden. Tot voor kort was grootschalige automatische gegevensverwerking beperkt tot
gestandaardiseerde administraties en cijfers. Dat verandert snel onder invloed van met name
kunstmatige intelligentie. De analyse van kwantitatieve en kwalitatieve gegevens is steeds beter te
integreren.
In het voorbeeld van de AOW-uitkering staan de cruciale schakels uit de interventietheorie en
mogelijkheden om die te observeren. Voor de besturingsrelatie kan hier op de volgende wijze mee
gewerkt worden
1. Is er eensgezindheid over de interventie-theorie?
2. Zijn er binnen het schema’s meer en minder risico-volle relaties, waar zitten de afbreukrisico’s
die zorgvuldig gevolgd moeten worden?
3. Welk type observatie geeft per relatie het meeste vertrouwen, biedt de beste input voor ‘het
goede gesprek’?
4. Leidt dit tot een set indicatoren en observatiemechanismen waarover overeenstemming
bestaat?
5. Wat is het beoordelingsschema dat gehanteerd wordt?
a. Zijn er minimumwaarden die sowieso gehaald moeten worden?
b. Is er een weging aan te geven van relaties: wat is absoluut must have en wat is should
have?
c. Kunnen behaalde waarden op observaties elkaar compenseren, als het een hoog
genoeg is mag iets anders wat lager zijn?

Een interessant benadering is om aan cliënten of medewerkers zelf te vragen wat volgens hen een
betrouwbare afbeelding biedt van het gewenste gedrag. Alleen al door hier het gesprek over te
voeren ontstaat beter inzicht van wat de opbrengsten van een interventie kunnen zijn. Zie in dit
verband het advies van de RVS “Blijk van vertrouwen ”over een andere kijk op verantwoording in de
zorg. Onderstaande afbeelding komt uit dit advies.41 Bottom up, minder als controle en vooral gericht
op het scheppen van een gemeenschappelijke inspanning om te verbeteren.
De keuze voor indicatoren, de bewerking en de presentatie ervan vergt goede doordenking. In
toenemende mate zien we de gebrekkigheid van te enkelvoudige indicatoren (afvinklijstjes), van
18

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

dashboards (geen samenvatting maar reductie van complexiteit) en van rankings. (Tonkens 2016). Het
is een meer dan bekend gegeven dat meetsystemen zèlf gedragsreacties oproepen. Psycholoog Barry
Schwartz en politicoloog Kenneth Sharpe van Swarthmore College in Philadelphia 42 vertellen in hun
opvallende boek over Practical Wisdom over de perverse effecten van verkeerde incentives. Scholen
in een Amerikaanse staat werden geranked op hun slagingspercentages. Leraren kregen van adviseurs
bijvoorbeeld het advies geen aandacht meer te besteden aan goede èn aan slechte leerlingen maar
uitsluitend te concentreren op de 5+ en 6- kinderen: die zijn immers cruciaal voor het opkrikken van
het percentage geslaagden.

Overigens pleit ik niet per se tegen rankings en dashboards maar alleen in die gevallen waar de
indicatoren daadwerkelijk de kern van de prestatie kunnen weergeven. Dat blijft vaak beperkt tot
stabiele, enkelvoudige, technische en/of bureaucratische processen. Deze worden wel aangeduid als
zogenaamde small worlds. Als er sprake is van meervoudigheid, van complexiteit of van veel dynamiek
en onvoorspelbaarheid is er sprake van large worlds (Kay en King, 2020)43 waarin narratieven veel
meer zeggingskracht hebben dan statistieken. In de uitvoering van de sociale zekerheid moet veel
helderder beschreven worden welke onderdelen small world zijn en welke large world.
Omdat (impliciete) verwachtingen aan de balie (bijvoorbeeld in het tonen van voorbeeld gedrag)
essentieel is voor het realiseren van gedragsveranderingen is in het ontwerp van
verantwoordingsprocessen de stem van de uitvoerders essentieel. Als zij geconfronteerd worden met
vervreemdende formats zal er cynisme en afkoppeling ontstaan en dat belemmert een adequate
uitvoering. Hierin zit ook de koppeling tussen de eerste lijn (balie) en de tweede en derde lijn in de
organisatie. Redeneer vanuit de balie en kijk wat er in de ondersteunende processen gedaan kan
worden om daar de juist toon te zetten. In de bedrijfskunde duiden we dit aan met strategic
alignment: alle echelons van de organisatie moeten doordesemd zijn met dezelfde basiswaarden.

19

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

Uiteindelijk komt de voorgaande benadering er op neer dat de belangrijkste partijen (politiek,
ministerie, uitvoerders) over en weer vertrouwen op de informatie die gegenereerd wordt en die een
rol speelt in de besturing en de besluitvorming. Dat vertrouwen heeft enerzijds te maken met de
kwaliteit van de informatie (is deze valide, betrouwbaar en precies genoeg), vervolgens met de kwaliteit
van de afwegingen en ten slotte met de kwaliteit van de oordeelsvorming

Kwaliteit van de informatie: validiteit en betrouwbaarheid nader beschouwd
Bij het kiezen van indicatoren gaat het om de mate waarin de indicatoren voorspellend werken op de
uitkomsten van het proces: Als we dìt zien, dan mogen we er op vertrouwen dat er ook dàt zal gebeuren.
Dat verwijst feitelijk naar zogenaamde predictieve validiteit. Er moet dus een causale redenering zijn
tussen wat gemeten wordt en wat beoogd wordt. Hoe valide is die redenering met andere woorden.
Validiteit gaat over hoe goed een meting een onderliggend fenomeen representeert. Is het kunnen
tonen van sollicitaties op zes advertenties inderdaad een valide waarneming van actief zoekgedrag op
de arbeidsmarkt? Wat betreft validiteit is er nog een vrij recente benadering die hier wellicht opgeld
doet. Er wordt ook wel gesproken van consequentiële validiteit44: moeten we ons als onderzoekers
behalve over de geldigheid en geloofwaardigheid ook zorgen maken over de consequenties van ons
meten? Als bijv. een bepaalde meting sterk stigmatiserend werkt en daardoor voor betrokken sterk
nadelige gevolgen heeft, moeten we dan wel op die manier meten of monitoren? Hoe zit het dus met
de ethische consequenties van onze metingen? Dit staat overigens nog naast de selffulfilling prophecy
die een dergelijke meting/framing kan veroorzaken. In de onderwijskunde kennen we het Pygmalion
Effect: leerlingen gaan zich gedragen naar de verwachtingen die er bij leerkracht bestaan over hun inzet.
Iets vergelijkbaars doet zich vermoedelijk ook bij de uitvoering van de sociale zekerheid voor: als we
verwachten dat mensen zich willen inzetten, dan is de kans dat ze dit doen groter dan wanneer we van
het omgekeerde uitgaan.45 Indicatoren zijn dus niet alleen maar technisch gekozen meeteenheden maar
roepen eigenstandige gedragseffecten op en dat heeft per definitie ethische consequenties. Dit hoort
feitelijk bij het eerder genoemde ‘verborgen leerplan’ van de sociale zekerheid.
Naast validiteit (geldigheid) moeten we bij indicatoren ook kijken naar betrouwbaarheid: een geldige
indicator kan nog steeds onbetrouwbaar zijn wanneer er bijvoorbeeld vervuiling van data optreedt of
een selectie van waarnemingen. Er kan sprake zijn van diverse soorten biases, o.a. doordat de
waarnemer niet geheel neutraal is, de respondent misleid wordt over het gebruik van data etc. Hoe
valide vragen in een vragenlijst ook zijn, als de invuller kan vermoeden dat de informatie tegen haar/hem
gebruikt gaat worden, zal deze antwoorden daarop aanpassen. Andere bronnen van
onbetrouwbaarheid zijn te moeilijk taalgebruik, selectieve non-respons en verkeerde databehandeling.
Als laatste is er nog aandacht voor precisie nodig. In welke mate willen we de indicatoren hebben, tot
op de cent nauwkeurig of is ‘ongeveer goed ook goed’? Hoe precies willen we van mensen weten of en
hoeveel ze ook nog andere bronnen van inkomsten hebben: van de inmiddels spreekwoordelijke tas
boodschappen tot aan de verzwegen zwarte baan?
Het voorgaande moet vooral gezien worden als waarschuwing voor een small world manier van meten.
Indicatoren zijn onderdelen van communicatieve systemen waarin betrokken partijen definities van
werkelijkheid met elkaar construeren46. Getalsmatige indicatoren creëren in zeker zin afstand, doordat
ze de werkelijkheid terugbrengen tot een of enkele kengetallen. Dat is zinvol als het gaat om
gestandaardiseerde bureaucratische processen. Als de indicatoren helder afgebakend zijn en de
verzamelingswijze uniform is, ontstaat er ook een zekere objectiviteit. Een deel van de werkprocessen
20

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

van de uitvoerders zal op die manier gerapporteerd kunnen worden. Zodra een meer persoonsgerichte
aanpak belangrijker wordt, zal er behoefte zijn aan meer detail, reliëf en persoonlijke inkleuring.
Gemiddelden worden dan een misleidende reductie van een complexe uitvoeringspraktijk.
In contexten waarin onzekerheid groter wordt, geldt extra voorzichtigheid met technisch axiomatisch
indicatorenstelsel. Juist dan gaat de werkelijkheidsconstructie, de deliberatie een aanzienlijk
belangrijkere rol spelen47. Onvermijdelijk zal dit een verschuiving met zich meebrengen van
kwantitatieve naar kwalitatieve indicaties voor gewenst gedrag of succesvol handelen. Er is sprake van
begrensde rationaliteit in dit soort constructies. De WRR heeft hier bij meerdere gelegenheden
aandacht voor gevraagd.48 Het dashboard zal dus aangevuld moeten worden met een goed gesprek en
een betrouwbare weergave daarvan. Om de verschillende bronnen onderling goed te kunnen verbinden
en over en weer te kunnen duiden gebruiken onderzoekers vaak de eerder genoemde triangulatie.
Vaak gaat het dan om een heldere redenering gebaseerd op literatuur/theorie, op cijfers en tabellen en
op ter zake doende verhalen (narratieven). Aan die narratieven moeten uiteraard kwaliteitseisen
gesteld worden: wanneer zijn ze betrouwbaar en geldig? Een klassieke set criteria die kunnen helpen
dit te bevorderen is door Guba en Lincoln in 1994 geformuleerd49:
•

Credibility: zijn de bevindingen geloofwaardig?

•

Transferability: kunnen we de bevindingen vertalen naar een andere context?

•

Dependability: hoe heeft een verandering van context invloed op de uitkomsten?

•

Confirmability: zijn de bevindingen vrij van het unieke perspectief dat de onderzoeker
heeft, in welke mate kunnen anderen gegevens ondersteunen?

Kwaliteit van de afwegingen
De informatie waarop gestuurd wordt zal in
toenemende mate meervoudig zijn, uit meerdere
bronnen tappen van kwantitatieve en kwalitatieve
aard, met opzet verzameld of als bijproduct van
werkprocessen. De vraag rijst dan hoe die
bronnen onderling verbonden kunnen worden en
ten opzichte van elkaar gewogen worden. Een
geschikte methode daarvoor is de multicriteriaanalyse (MCA). Dit plaatst de diverse variabelen in
een onderling verband en geeft een
beslissingsregel. Een bekend voorbeeld van een
MCA is de slaag-zakregeling voor leerlingen in het
voortgezet onderwijs. Hiernaast staat het
voorbeeld voor het beroepsgerichte VMBO,
schooljaar 2019-2020. In dit schema zijn vakken
t.o.v. elkaar gewogen en zijn minimumwaarden
bepaalt.
Op vergelijkbare manier kan een aantal van de
indicatoren rondom bijv. de AOW aanpassing voor
Surinaamse Nederlanders geordend en gewogen worden.

21

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

Daarbij zijn een aantal aspecten belangrijk. Ten eerste werkt dit het beste als de ordening en weging
voorafgaand aan de uitvoering plaats vindt. Vervolgens is de vraag of en tussen wie er consensus
moet zijn over het schema. Dat zal veelal tussen ministerie en bestuur UWV/SVB zijn, maar het is
denkbaar dat andere partijen er ook invloed op hebben (denk bijv. aan CBP, sociale partners of
specifieke belangengroepen).
Het zoeken naar de consensus is al een interessante exercitie op zich: het dwingt partijen vooraf
duidelijk te maken wanneer zij iets een succes vinden. Ze moeten dus ook bereid zijn om elkaars
posities te onderzoeken en het geheim van de smid te delen. Ten slotte is het verstandig om een soort
escalatiepad te maken: geldt er bijvoorbeeld een pas toe/leg uit dynamiek, wie moet er met wie het
gesprek aan gaan als cruciale waarden niet gehaald worden etc.etc?
In zijn boek recognizing public value presenteert Mark Moore een vergelijkbaar schema, zij het
minder operationeel. In zijn ogen -en ik sluit daar graag bij aan- dwingt het maken van een dergelijk
afwegingskader om concreet te worden in de drie onderscheiden bollen van zijn strategische driehoek
(zie figuur 3)50. Ten eerste dwingt het om
concreet te worden over wat er precies
bedoeld wordt met de betreffende publieke
waarde. In dit geval zou dat dus gaan om wat
de invulling van contributieve justice is. Ten
tweede komt scherp in beeld wie daar wat
van moet vinden, wie in Moore’s woorden the
arbitor of value is. En als laatste richt het de
inspanningen van de organisatie: als duidelijk
wordt aan welke criteria uiteindelijk voldaan
moet worden en hoe die waargenomen en
beoordeeld worden biedt dat helderheid aan
Figuur 3 Strategische driehoek van Moore voor publieke
de uitvoerders. Hier zit dan ook weer de link
waarde
naar het verborgen leerplan en de strategic
alignment: ‘Animate and guide’ de balie en schep in de ondersteunende processen de gelegenheid
daartoe.

Kwaliteit van de oordeelsvorming
Uiteindelijk moeten er oordelen geveld worden en daaraan moeten bestuurlijke besluiten verbonden
worden. Een duidelijke interventietheorie, heldere observatie-mechanismen en een goed
afwegingskader zijn belangrijke ingrediënten. Om tot besluitvorming te komen zijn er nog drie
aandachtspunten die meegenomen moeten worden.
Een eerste belangrijk perspectief is dat besluitvorming
op basis van wijsheid (‘dit is een wijs besluit…’) gebeurt.
De verbinding tussen data, informatie, kennis en
wijsheid is te beschrijven met het zogenaamde DIKW
schema (figuur 4)51. Uiteindelijk gaat het om een diep
inzicht in onderlinge relaties (die komen uit de
interventietheorie) en een begrip van waarom deze
samenhangen bestaan. Dat laatste komt uit
Figuur 4 DIKW model kennismanagement
ervaringskennis, theoretische inzichten en mogelijk ook
22

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

ideologische uitgangspunten.52 Hier zit dus het eerder genoemde geheim van de smid: dat moet
toegevoegd kunnen worden aan de wijsheid van de beslissing. Dat kan alleen als er voldoende
openhartigheid en veiligheid bestaat en er gewerkt wordt vanuit een gedeeld ideaal.
Om tot goede besluitvorming te komen is een soort meta overeenstemming nodig over de complexiteit
en onzekerheid waaronder besluiten genomen moeten worden. Het gaat over een overeenstemming
over de wereld waarin SZW, UWV, SVB met elkaar verkeren. Door Vincent Marchau en collega’s53
worden drie dimensie onderscheiden als het gaat om complexe besluitvorming (figuur 5). In het linker
deel van de kubus is er sprake van matige onzekerheid (vlak I). Volgens Marchau et al. kunnen besluiten
daar genomen worden op basis van lineair, technisch-rationele modellen. In het tweede vlak
(rechtsonder) is de onzekerheid groot, maar de complexiteit te overzien. Dat is typisch het gebied waar
scenario’s goed werken. In het derde gebied is èn de onzekerheid èn de complexiteit hoog en zijn veel
verschillende beleidsopties. Deze zone wordt wel aan geduid als unk-unk zone (the unknown
unknowns). Eerder verwees ik naar het werk
van Kay en King die aangeven dat we in veel
radicalere vorm van onzekerheid terecht aan
het komen zijn. In hun ogen moet in dat gebied
veel meer -op basis van goede informatie en
kennis- een goed gesprek gevoerd worden dan
dat er rationeel of mechanisch gepland kan
worden. Voor dat goede gesprek is het nodig
dat partijen elkaar respecteren en er een
fundamentele bereidheid is om samen tot
oplossingen te komen. In termen van
governance werken dan bijvoorbeeld de
Figuur 5 Complexe besluitvormingskubus Marchau et al.
principle-agent modellen (die gebaseerd zijn
op het wantrouwen tussen principaal en agent) slecht. Er is behoefte aan een veilige sfeer en die kan
verstoord worden door vragen uit politiek of media die gaan over ‘wie is hier verantwoordelijk’ in plaats
van ‘wat gebeurt er’. Kay en King geven aan dat een daadwerkelijk openhartige beantwoording van die
vraag veel te weinig plaatsvindt in een context waar beleidsassumpties, ramingsmodellen en
dashboards de overhand hebben. In hun ogen is de onontkoombare stap in large world beleidswereld
een dialogische stap. Dat werkt alleen als die dialoog zo ‘Herschaftsfrei’ mogelijk is. 54 Daarvoor gelden
drie criteria te weten
•
•
•

Alle betrokken hebben de gelegenheid om een discussie te starten en hun argumenten op tafel
te leggen.
Er zijn geen machtsverhoudingen tijdens het gesprek die zorgen dat sommige argumenten niet
op tafel komen en
Alle betrokkenen in het gesprek zijn waarachtig in hun uitingen zodat er geen ongemerkte
manipulatie kan plaatsvinden.

Indicatoren, verantwoording, meting en sturing zijn geen mechanische processen die in een dashboard
bijeengebracht en afgelezen worden. Het moet gaan om een gedeelde structuur om een goed gesprek
te kunnen voeren over ambities en prestaties. Het gaat dus om een praatplaat i.p.v. een dashboard.

23

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

Als voorbeeld nemen we denkbeeldige regeling om werkzoekenden tijdelijk vrij te stellen van
sollicitatieplicht.
1. Kwantitatief:
a. Procedurele afwikkeling; snelheid, aantal bezwaren en verhoudingen
gewonnen/verloren.
b. Enquête onder medewerkers naar redenen voor verlenen van vrijstelling,
motieven & verwachtingen.
c. Enquête bij cliënten: invulling van de verworven ‘vrijheid’, hoe zetten ze deze in?
Voldoet het aan verwachtingen?
d. Logging van Q&A voor medewerkers en cliënten; tekst mining op patronen.
e. Opiniepanel onder medewerkers over actuele aspecten van regelingen.
2. Kwalitatief:
a. Reconstructie van discours dat ten grondslag lag aan deze regeling: welke partijen
hebben met welke claims gepleit voor/tegen. Analyse van interventiestrategie;
Volledig? Consistent? Kan zowel in politieke, ambtelijke als publieke opinie.
b. Logging van voorbeelden waar medewerkers succesvol waren in toepassing
regeling en waar ze aarzelingen hadden.
c. Testimonials van cliënten die baat hebben gehad bij regeling. Waar schrijven ze
dat aan toe, voor herhaling vatbaar; eerlijk? Eventueel portfolio van maken met
verschillende bewijsstukken.
d. Follow up gesprek bij selectie cliënten die vrijstelling niet kregen, hoe beoordelen
zij argumentatie afwijzing.
Bestuurlijke verwerking: Voor een aantal indicatoren kunnen de gebruikelijke KPI’s opgesteld
worden. Daarnaast zouden er vooraf verwachtingen geformuleerd kunnen worden over de
patronen die je in het discours wil (blijven) zien, het handhaven van kernconcepten. Conceptevaluatie kan bijvoorbeeld een belangrijke toevoeging zijn. Verschuiven betekenissen en
waarderingen die aan de kernconcepten gehecht worden, worden ze sleets of beladen?
Vooraf kan (bijvoorbeeld in een mutli-criteria analyse) bepaald worden hoe de verschillende
signalen gecombineerd en onderling gewogen worden. Daarnaast kan er ook een early warning
systeem van gemaakt worden. Als er bijv. in de media (2.a) steeds negatiever over de regeling
bericht wordt, wat voor besturingsmaatregel neem je dan?

24

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

In het voortgaande zijn we begonnen met een voorstel voor invulling van het lege begrip publieke
waarde door middel van het begrip contributive justice. Dat sluit mooi aan bij de wens om burgers
actief en positief te betrekken bij de samenleving ook als ze door bijv. leeftijd of handicap geen deel
(meer) uitmaken van het arbeidsproces. Daarmee kom ik tot een definitie van de te leveren prestatie.
Vervolgens heb ik ingezoomd op het realiseren van dit idee. Ik ben daarbij met name ingegaan op de
relatie tussen burgers en medewerkers van UWV en SVB. De kwaliteit van die relatie is cruciaal (en
daarmee kritisch) voor het geloofwaardig motiveren en betrekken van burgers bij de Nederlandse
samenleving. Dat gaat niet alleen over het formele en zichtbare gedrag maar zeker ook over ‘het
verborgen leerplan’: dat deel van het professionele handelen dat wel zichtbaar en invloedrijk is, maar
niet in regels vastgelegd is en expliciet is. Sturing vanuit het ministerie van SZW op de kwaliteit van de
uitvoering door UWV en SVB moet nadrukkelijk rekeninghouden met de effecten van de sturing op dit
‘verborgen leerplan’.
In de derde stap ben ik dieper ingegaan over het zichtbaar maken, het observeren, het meten van
handelingen en gedrag. Hoe komen we aan een betrouwbaar beeld van wat er allemaal goed en niet
goed gaat? Dat is deels te vatten in databestanden en vragenlijsten maar zal voor een belangrijker
deel uit verhalen, indrukken en beelden komen. Het serieus nemen van deze minder of anders
gestructureerde informatie vergt slimme verbindingen en het goede gesprek hierover. Indicatoren die
gebruikt worden voor besturing staan mijns inziens dan ook niet in een dashboard maar in een
praatplaat. Het ontwerp hiervan gebeurt participatief, vertrekkend vanuit de dynamiek aan de balie.
Die praatplaat inspireert medewerkers en toezichthouders de dialoog aan te gaan over de kwaliteit
van de interactie aan de balie.
Afrondend vat ik de voorgaande redenering samen door terug te gaan naar de basisvragen die gesteld
werden toen ik het verzoek kreeg dit policy paper te schrijven.
(1.)

Welke ‘publieke waarden’ kunnen concreet worden toegepast in de kernelementen
‘proces’ en ‘relatie’ van de sturingsrelatie [….] en wat vraagt dat concreet van SZW en de
zbo’s?
Inhoud, proces en relatie zijn niet los te koppelen. De analogie met het verborgen leerplan uit het
onderwijs leert ons dat proces en inhoud intrinsiek verbonden zijn. Als gekozen wordt voor het idee
van contributive justice als invulling van het (op zich lege begrip) publieke waarde, dan moeten proces,
relatie en inhoud dus allemaal doordesemd zijn van dat idee van contributive justice. Zowel SZW als
UWV/SVB zullen in alle aspecten van hun onderlinge relatie elkaar ook hierop moeten bevragen. Dat is
ten principale een co-productie en geen opdrachtgever/aannemer relatie.
(2.)

In hoeverre bieden ‘publieke waarden’ de mogelijkheid voor een nieuwe, evenwichtige set
KPI’s voor zbo’s die beter bijdragen aan het realiseren van publieke belangen (in casu de
hogere SUWI-doelen: het bieden van bestaanszekerheid aan degenen die dat nodig hebben
en het bevorderen van de arbeidsparticipatie) en welke wijze van verantwoorden past
hierbij?

25

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

Verantwoording moet ontdaan worden van de connotatie van controle op naleving van
leveringsafspraken. Verantwoording gaat over het in gesprek brengen van ieders bijdrage aan de
gemeenschappelijke opgave. Dat gebeurt op basis van een breed beeld, waarin diverse observaties
onderling in verband gebracht worden op een voorafgaande bepaalde manier. Het gaat om meten,
observeren en redeneren tegelijkertijd.
Publieke waarden zijn-zoals gezegd- op zich niks, ze zijn leeg. Er moeten keuzes gemaakt wat we
ermee bedoelen. In dit paper is gepleit om hiervoor contributive justice te kiezen: de rechtvaardige
manier om mensen deel te laten nemen aan werk, scholing, welzijn en gezondheid. Zo’n hoger doel
biedt het toetskader voor beleidsinterventies zoals het fictieve voorbeeld van de AOW-rechten voor
Surinaamse Nederlanders.
Het gaat om een praatplaat en niet om een dashboard. Basisstructuur van de praatplaat vormt een
beleidstheorie of interventiestrategie zoals die van het social profit canvas. Het gaat over een
geïnformeerd gesprek op basis van systematische observatie van het werkveld. Daarbij moet vooraf
helder zijn hoe de kwaliteit van de verschillende observaties geborgd is (nb. voor kwalitatieve
methoden zijn daar eigen criteria voor). Sowieso is meervoudige meting `en afstemming (triangulatie)
sterk aan te raden. De interventiestrategie wordt vertaald in een multicriteria schema. SZW, UWV en
SVB bevragen elkaar op basis van gelijkwaardigheid over uitgangspunten, doelen en voortgang. De
samenstelling van het multicriteria schema is óók het resultaat van een openhartig gesprek tussen
partijen. Het zou in dit verband overigens ook wenselijk zijn niet langer over uitvoeringsorganisaties te
spreken, dat suggereert een soort afgeleide positie die onvoldoende recht doet aan het
gemeenschappelijke en participatieve karakter van het realiseren van contributive justice.

26

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

1 Vermeulen, M. en A. Vroomen (2019) Social Profit Canvas: vertrekpunt voor sociale winst en waarde. ’s-Hertogenbosch:

WHISE
2 Verkenning toepassing publieke waarden in de sturingsrelatie tussen SZW en zbo's Startnotitie, memo van ministerie van
SZW, januari 2021
3 Zijnde de bestuurders van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, het UWV en de SVB en hun stakeholders
4 Schuyt,K. (2013).Noden en wensen. De verzorgingsstaat gezien als een historisch fenomeen. Rotterdam:EUR (oratie).
http://www.keesschuyt.nl/noden-en-wensen-verzorgingsstaat-gezien-als-historisch-fenomeen
5 https://nl.wikipedia.org/wiki/Piramide_van_Maslow
6 Boerwinkel, F. (1970) Inclusief denken : een andere tijd vraagt een ander denken. Amersfoort: Stichting Werkgroep 2000
7 Moore bezet de Hauser leerstoel voor nonprofit organisatie bij de Kennedy School of Government van Harvard University.
Hij is al vanaf 1974 verbonden aan deze school en is een belangrijke grondlegger van het public value denken. In 1995
publiceerde hij hierover het boek Creating public value. (Cambridge, MA: Harvard University Press). In dit boek
introduceerde hij de strategische publieke waarde driehoek. In 2013 verscheen van zijn hand Recognizing public value.
(Cambridge, MA, Harvard University Press.). In dit boek operationaliseert hij de driehoek in een public value scorecard. Deze
ontwikkelde hij na een verblijf aan de Harvard Business School waar hij samenwerkte met Kaplan en Norton die de auteurs
zijn van de Business Balanced Scorecard. Zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Balanced_scorecard.
8 Stiglitz, J., Sen, A., & Fitoussi, J.P. (2009). Report by the commission on the measurement of economic performance and
social progress. Commission on the Measurement of Economic Performance and Social Progress, Paris.
9 Mazzucato,M. (2015) De Ondernemende staat Amsterdam: Uitg. NieuwAmsterdam; Mazzucato,M. (2018) De Waarde van
alles. Amsterdam: Uitg. NieuwAmsterdam
10 Putnam, R.(2020) The Upswing: How America Came Together a Century Ago and How We Can Do It Again. New York Simon
& Schuster
11 Norris, P. & R. Inglehart (2019). Cultural Backlash. Trump, Brexit, and Authoritarian Populism. Cambridge UK: Cambridge
University Press
12 Moore, M. op cit.
13 Vermeulen, M. en A. Vroomen (2019) op.cit.
14 Sandel,M. (2020) De tirannie van verdienste. Over de toekomst van de democratie, Utrecht: Ten Have
15 Het begrip participatiesamenleving valt voor het eerst in de Troonrede van 2013. Zie
https://www.canonsociaalwerk.eu/nl_wmo/details.php?cps=19
16 Gestel, N. van, E. Vossen, S. Oomens & D. Hollanders (2013).Toekomst van de sociale zekerheid: over provisie, preventie en
participatie. Den Haag: Boom Lemma
17 Tonkens, E. (2014) Vijf misvatting over de participatiesamenleving. Amsterdam: UvA (afscheidsrede)
https://www.actiefburgerschap.nl/wp-content/uploads/2014/04/Afscheidsrede-16april14.pdf
18 De kindertoeslagenaffaire staat wellicht het scherpts op het netvlies, maar het gaat ook over afhandeling van de schades in
Groningen, de problemen in de ouderenzorg en de problemen met de AWBZ. Voor een bloemlezing zie bijvoorbeeld.
Bekker,R. (2020) Dit had niet zo gemoeten Den Haag: Boom Bestuurskunde.
19 Sennett,R. (2018) Stadsleven Amsterdam: Meulenhoff
20 Zijn werk wordt in de paragraaf ‘Vertrouwen in de uitvoerders’ uitgebreider besproken
21 Dit gaat uiteindelijk over de vraag of de inrichting van de verzorgingsstaat gebaseerd is op burgerinitaitief, overheidssturing
of marktwerking. Zie Pestoff, V. (1992) Third sector and co-operative services — An alternative to privatization. In Journal of
Consumer Policy : Consumer Issues in Law, Economics and Behavioural Sciences v15 n1 (1992 03): 21-45
22 Hirschman, A.O. (1970). Exit, voice and loyalty. Responses to decline in firms, organizations and states. Cambridge
Mass./London: Harvard University Press. Door Czischke is deze drieslag gecombineerd met de Pestoff driedeling van markt,
staat en burger zie Czischke, D. (2012). Conceptualising Social Enterprise in Housing Organisations. Housing Studies
27(4):418-437
23 Tonkens E. (2016) Roeping, gezag en loyaliteit De publieke sector na het neoliberalisme Utrecht: Universiteit voor
Humanistiek (oratie)
24 Naus F., A. van Iterson & R. Roe (2007) ‘Organizational cynicism: Extending the exit, voice, loyalty, and neglect model of
employees’ responses to adverse conditions in the workplace’ in Human Relations Volume 60(5): 683–718
25 Hoe dit er uit kan zien is mooi beschreven door Pieter Tops, zie Tops,P. (2018) Een ongetemde buurt
Achterstand, ondernemingszin en criminaliteit in een volksbuurt. Amsterdam: Balans
26 De Jong, J. (2012).Dealing with Dysfunction. Amsterdam: VU-Zijlstra Center (diss.)
27 https://www.nesta.org.uk/report/ready-or-not-taking-innovation-in-the-public-sector-seriously/
28 Waarbij bijvoorbeeld ook de mate van in-, door- en uitstroom een rol speelt (verversing) en de leeftijdsopbouw: oudere
werknemers kunnen wel degelijk veranderen, maar hebben meer tijd nodig omdat ze eerst gewaardeerde en/of ingesleten
patronen moeten leren loslaten.
29 Frequin, M. (2021). Reisverslag visie op leiderschap. Download
https://www.algemenebestuursdienst.nl/binaries/abd/documenten/publicatie/2021/06/08/reisverslag-visie-opleiderschap/Reisverslag+Leiderschap+08062021.pdf
30 Zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Thomas-theorema

27

Het verborgen leerplan van de sociale zekerheid

31 Lipsky, M. (1980). Street-Level Bureaucracy; Dilemmas of the Individual in Public Services

(2010th ed.). New York: Russell Sage Foundation.
Zacka, B. (2017). When the State Meets the Street. Public Service and Moral Agency.
Cambridge, MA: The Belknap Press of Harvard University Press. Voor een recente toepassing in Nederland, zie het
proefschrift van Wiljan Hendrikx (2019).When Policy meets Practice Professional Identity in a context of Public Management
Reform. Tilburg University (proefschrift). In 2007 werkte Pieter Tops de ideeën van Lipsky uit voor de politie:
https://www.politieacademie.nl/kennisenonderzoek/kennis/mediatheek/PDF/42435.pdf
32 Overigens ook wel aangeduid als het geheim dat je deelt met Sandeman. Voor een toepassing in onderwijs zie Vermeulen,
M. (2009). 'Vrijheid, gelijkheid en eenzaamheid'. In: Van de Berg, D en R. Vandenberge (red., 2009) Onderwijsinnovatie: geen
verzegelde lippen meer. Antwerpen/Apeldoorn (Garant))
33 Tummers,L. (2019) Naar gedragen gedragsverandering. Passende interventies in publiek management Universiteit Utrecht
(oratie)
34 Naus et al. op cit. Albert Hirschman is een econoom die het baanbrekende boek over voice.loyalty en exit publiceerde in
1970. Het wordt als een klassieker in de economische wetenschappen beschouwd, zie verder
https://en.wikipedia.org/wiki/Albert_O._Hirschman
35 Bandura, A. (1994). ‘Self-efficacy. In V. S. Ramachaudran (Ed.), Encyclopedia of human behavior (Vol. 4, pp. 71-81). New
York: Academic Press.
36 Tonkens, E.(2016) op cit.
37 Aa, R. van der, D. van der Berg & M.Kools (2020). Samen werken aan betekenisvol werk.Verkenning naar wat werk
betekenisvol maakt in de publieke sector Den Haag: CAOP.
https://www.caop.nl/app/uploads/2020/01/Infographic_Betekenisvol_Werk.pdf
38 Met active aging wordt bedoeld het op positieve manier, actief in het leven staan van ouderen. Dit voorkomt zowel
welzijns- als gezondheidsverlies bij het ouder worden en daarmee een extra beroep op zorg en sociale zekerheid.
39 Het meten van betrokkenheid (engagementment) sluit beter aan op actief burgerschap dan het meten van tevredenheid
(satisfaction)
40 Dit begrip komt uit de landmeetkunde en betekent dat je meerdere (ten minste drie) verschillende invalshoeken moet
hebben om diepte te kunnen meten.
41 https://www.raadrvs.nl/documenten/publicaties/2019/05/14/advies-blijk-van-vertrouwen---anders-verantwoorden-voorgoede-zorg
42 Schwartz,B. & K. Sharpe (2011) Practical Wisdom: The Right Way to Do the Right Thing. New York:Penguin
43 Kay,J. & M. King (2020). Radical Uncertainty. Decision-making for an unknowable future. London: The Bridge Street Press
44 Brussow, J. (2018) 'Consequential Validity Evidence'. In: B. Frey (eds.) The SAGE Encyclopedia of Educational Research,
Measurement, and Evaluation. Thousand Oaks (Cal.): Sage
45 Rosenthal, R., & Jacobson, L. (1968). Pygmalion in the classroom. New York: Holt, Rinehart & Winston.
46 Porter T. (1995/2020 revised ed.) Trust in numbers the pursuit of objectivity in science and public life Princeton. Univ Press.
Princeton NJ;
Daston,L & P.Galison (2007) Objectivity New York Zone books.
Dehue, T. (2016) Omwille van de feiten en de democratie Centrum voor Ethiek en Gezondheidszorg, 4de Els Borst Lezing,
download https://www.ceg.nl/documenten/publicaties/2017/11/30/4e-els-borst-lezing-omwille-van-de-feiten-en-dedemocratie
47 Kay, J. & M. King (2020). Radical Uncertainty. Decision-making for an unknowable future. London The Bridge Street Press,
48 Zie bijv. Tiemeijer, W. (2011). Hoe mensen keuzes maken De psychologie van het beslissen Amsterdam University Press,
Amsterdam 2011 en WRR (2017) Weten is nog geen doen WRR: Den Haag
49 Guba, E. & Y. Lincoln (1994) Fourth Generation Evaluation. London: Sage
50 Moore, M.H. (2013) Recognizing public value. Cambridge, MA, Harvard University Press, pag.105
51 Er is geen exacte verwijzing naar een bedenker van dit model, zie: https://en.wikipedia.org/wiki/DIKW_pyramid
52 Zoals bijvoorbeeld de principle agent theorie, of de rational choice theorie.
53 Marchau,V., W.Walker, P.Bloemen & S.Popper (2019) ‘Introduction’ in Marchau, V. A. W. J., Walker, W. E., Bloemen, P. J.
T. M., & Popper, S. W. (Eds.). (2019). Decision making under deep uncertainty : from theory to practice. Springer.
https://doi.org/10.1007/978-3-030-05252-2
54 Dit begrip stamt van de filosoof Jürgen Habermas. Het wordt toegelicht in Kunneman, H. , G.Munnichs & F. va Gelder
(2005) ‘ Jürgen Habermas’ in Achterhuis,H., J. Sperna Weiland, S, Teppema en J.de Visscher (2005) Denkers van nu
Diemen:Veen

28