Toekomstscenario
kind- en gezinsbescherming

Programma
Toekomstscenario
kind- en gezinsbescherming
Derde voortgangsrapportage
November 2023

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

Toekomstscenario
kind- en gezinsbescherming

Gezinsgericht - Rechtsbeschermend en Transparant - Eenvoudig - Lerend

2

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

Inhoudsopgave
Inleiding

4

Managementsamenvatting
Algemeen beeld
Actielijn 1: Beproeven, verbreden en versterken op lokaal, regionaal en landelijk niveau
Actielijn 2: Ontwikkelen kaders en instrumenten voor integraal systeem- en mensgericht werken
Actielijn 3: Inrichting regionale veiligheidsteams
Actielijn 4: Ontwikkelen passende juridische kaders
Overkoepelende projecten en activiteiten
Governance

5
5
5
6
6
6
6
6

1. Actielijn 1: Beproeven, verbreden en versterken op lokaal, regionaal en landelijk niveau
Proeftuinen: stand van zaken
Monitoring
Verbreden naar de regio´s
Ontwikkelopgave lokale teams
Volwassenenproblematiek
Blijvend lerende omgeving in de regio

7
7
7
9
9
9
9

2. Actielijn 2: Ontwikkelen kaders en instrumenten voor integraal systeem- en mensgericht werken
Doelgroep 0-100
Handelingskader
Informatievoorziening

10
10
10
10

3. Actielijn 3: Inrichten regionale veiligheidsteams
Uitwerken varianten regionale veiligheidsteams

12
12

4. Actielijn 4: Ontwikkelen passende juridische kaders
Toepassen, verruimen en vernieuwen wet- en regelgeving
Rechtsbescherming en rechtspositie kinderen, gezinnen en huishoudens
Juridische systeemgerichte interventies

13
13
13
13

5. Overkoepelende projecten
Kennis- en leerinfrastructuur
Communicatie

15
15
15

6. Governance
Programmaplan
Partnerbetrokkenheid
Ervaringsdeskundigheid

16
16
16
16

3

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

Inleiding
In opdracht van de ministeries van Justitie en Veiligheid (JenV)
en Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en de Vereniging
van Nederlandse Gemeenten (VNG) concretiseert, regisseert en
stimuleert het programma Toekomstscenario kind- en gezins­­
bescherming – in samenhang met andere programma´s
– de uitwerking van het Toekomstscenario kind- en gezins­
bescherming (hierna: Toekomstscenario) dat op 30 maart 2021
aan de Tweede Kamer is aangeboden. 1 Ieder half jaar
rapporteert het programma over de voortgang aan de
opdrachtgevers en wordt de Tweede Kamer geïnformeerd.
Voor u ligt de derde voortgangsrapportage.

1

Toekomstscenario Kind- en gezinsbescherming.

4

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

Managementsamenvatting
Algemeen beeld
Het in juli jl. vastgestelde programmaplan Toekomstscenario
kind- en gezinsbescherming 2023-2026 heeft als doel om een
brede gezins- en systeemgerichte werkwijze en een slim en
effectief stelsel van kind- en gezinsbescherming te hebben
geconcretiseerd en waar mogelijk gerealiseerd in 2026.
Het programma zit vol in de uitvoeringsfase.
De monitoring van de proeftuinen levert inmiddels resultaten op
over een grotere groep gezinnen en huishoudens. Uit de monitor
blijkt dat bij de 513 ondersteunde gezinnen en huishoudens in
ongeveer 5% van de situaties een gedwongen maatregel 2 is
ingezet. In de overige 95% zijn er zorgen over veiligheid, maar
wordt een andere oplossing gevonden: integraal helpen door
welzijns-, zorg- en veiligheidspartijen. Dit terwijl de professionals
in de proeftuinen aangeven dat zij in het huidige systeem eerder
op een gedwongen maatregel waren teruggevallen. Het beeld
dat er veel minder gedwongen maatregelen worden ingezet
door integraal systeem- en mensgericht werken, zet door. De
resultaten zijn hoopvol voor de kinderen, gezinnen en huis­
houdens waar we het voor doen. De beweging is onomkeerbaar.
Daarover zijn de bestuurlijk opdrachtgevers en partners 3 het eens.
Er zijn nog wel stappen te zetten. Van de professionals in de
proeftuinen wordt veel gevraagd: het ontwikkelen van nieuw
vakmanschap en andere organisatie-overstijgende werkwijzen
en het loslaten van vertrouwde zekerheden. Voor een aantal
professionals is dit te intensief en te belastend. Daarnaast zijn
betrokken bestuurders van de uitvoeringsorganisaties in de
veiligheidsketen verdeeld over de duiding van de resultaten uit
de proeftuinen, wat dit zegt over de huidige werkwijze in de
eigen organisaties en hoe de werkwijze uit de proeftuinen
moet worden verbreed.
Mede om deze reden wordt vanuit het programma een
kennis- en leerinfrastructuur opgestart waarin de maat­
schappelijke effecten op de gezinnen en huishoudens van de

2

andere werkwijze worden vergeleken met die van de reguliere
werkwijze. Bestaande onderzoeken worden hierin betrokken.
In de bestuurlijke gesprekken met partners moeten de
maat­schappelijke effecten het leidende baken zijn op de in te
zetten brede verandering en daarbij boven overtuigingen en
organisatiebelangen uitstijgen.
Het programma blijft inzetten op de vastgestelde strategie:
het samenspel tussen de aanpassing van de huidige werkwijze
naar integraal systeem- en mensgericht werken, een cultuur­
verandering in de wijze waarop gezinnen en huishoudens
worden ondersteund en de benodigde structuurwijziging.
Hierna is de voortgang per actielijn samengevat.

De resultaten zijn hoopvol voor de
kinderen, gezinnen en huishoudens
waar we het voor doen. De beweging
is onomkeerbaar.
Actielijn 1: Beproeven, verbreden en versterken
op lokaal, regionaal en landelijk niveau
• De 11 proeftuinen zijn vanuit het programma ondersteund en
gefaciliteerd.
• De eerste stappen zijn gezet naar een monitor die de
maatschappelijke effecten van de andere werkwijze in beeld
moet brengen.
• Het meerjarenplan Beproeven en verbreden in de praktijk
is opgeleverd. Hierin is opgenomen hoe het programma
stapsgewijs de overgang maakt van beproeven en
ontwikkelen in 11 proeftuinen, naar beproeven en
ontwikkelen in alle regio’s. 4
• Het projectplan Ontwikkelopgave lokale teams is

Dit betreft ondertoezichtstellingen, gezagsbeëindigende maatregelen, huis- en contactverboden en reclasseringsmaatregelen.

3

Het gaat hier om de Associatie Wijkteams, Raad voor de Kinderbescherming, Landelijk Netwerk Veilig Thuis en de Gecertificeerde Instellingen.

4

Tweede voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming, p. 9.

5

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

opgeleverd. Binnen dit project wordt gewerkt aan een
werkpakket Veiligheid voor lokale teams. Deze kan door
gemeenten en uitvoeringsorganisaties gebruikt worden bij
de (door)ontwikkeling van hun lokale team(s).
• Naar aanleiding van een brede startsessie met tal van
professionals en organisaties wordt een ontwikkelaanpak
volwassenenproblematiek uitgewerkt met de Nederlandse
GGZ en proeftuinen.
• Het programma wil in de periode 2024-2025 in een aantal
regio’s beproeven hoe een blijvend lerende omgeving in en
met de praktijk werkt. Hiervoor zijn voorbereidingen getroffen.

Actielijn 2: Ontwikkelen kaders en instrumenten
voor integraal systeem- en mensgericht werken
• Om de doelgroep 0-100 nader te concretiseren en
analyseren, voert het Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS) een onderzoek uit. Begin oktober jl. zijn de eerste
onderzoeksresultaten opgeleverd.
• Er wordt gewerkt aan de contouren van een Handelingskader
voor professionals dat bestaande (onderzoeks)methodieken,
protocollen, handelingskaders, etc. (zoveel mogelijk) moet
vervangen.
• Een update van de Leidraad Werken aan Veiligheid - leidraad
voor gemeenten voor de opdrachtverstrekking aan lokale
teams, is opgeleverd en vastgesteld.
• Een koersdocument voor de informatievoorziening voor
cliënt, professional en de verschillende betrokken
organisaties, is bijna gereed.

Actielijn 3: Inrichting regionale veiligheidsteams
• Er zijn verschillende varianten denkbaar voor het in te richten
regionale veiligheidsteam (RVT). Hiervoor zijn meerdere
denkrichtingen uitgewerkt. Ook is een opdracht in de markt
gezet voor onder meer het uitwerken van vijf RVT-varianten
en het opstellen van een afwegingskader op basis waarvan
een voorkeursvariant kan worden bepaald.
• In januari 2024 wordt het advies van de Adviescommissie
Rechtsbescherming en Rechtsstatelijkheid verwacht. Dit
advies wordt betrokken bij het te nemen besluit over een
voorkeursvariant in de tweede helft van 2024.

opgeleverd. Een Handreiking Bestaande en juridische
systeemgerichte interventies is in ontwikkeling.
• Er is een projectplan in de maak voor goede borging van de
rechtsbescherming in het Toekomstscenario. Ook wordt
gewerkt aan een projectplan waarin wordt opgenomen hoe
het programma een paradigmashift op systeemgerichte
juridische interventies wil realiseren.

Overkoepelende projecten en activiteiten
• Het Athena Instituut van de Vrije Universiteit (VU) heeft de
opdracht gekregen om kwartier te maken voor de op te
zetten kennis- en leerinfrastructuur. Bedoeling is dat deze
kennis- en leerinfrastructuur bestaande kennis bij elkaar
brengt en de juiste nieuwe kennis ontwikkelt, zodat het
programma en de praktijk worden ondersteund en
(bestuurlijke) besluitvorming kan worden voorbereid.
• Om communicatie effectiever in te zetten, wordt op dit
moment gewerkt aan een nieuwe communicatiestrategie.

Governance
• Het programmaplan 2023-2026 is op 12 juli jl. bestuurlijk
vastgesteld. Dit plan vormt de basis voor de inzet vanuit het
programma de komende jaren.
• De partnerbetrokkenheid bij het programma wordt
geïntensiveerd door actieve participatie in de uitvoering van
de verschillende projecten (co-creatie).
• De ervaringsdeskundigen van het programma geven
gevraagd en ongevraagd advies en dragen bij aan de
communicatie van het programma. Het plan van aanpak is
gereed voor de opbouw van een community van
ervaringsdeskundigen.

Actielijn 4: Ontwikkelen passende juridische
kaders
• Het programma heeft een opdracht uitgezet om te
onderzoeken of er binnen de huidige wet- en regelgeving
een tijdelijke juridische entiteit kan worden gecreëerd voor
de proeftuinen.
• Ter ondersteuning van proeftuinen is gewerkt aan een
Handreiking Toestemming van ouders en kinderen voor de
proeftuinen en een Analyse Klachtenafhandeling voor
proeftuinen. Beide documenten worden eind 2023
6

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

1. Actielijn 1:
Beproeven, verbreden en
versterken op lokaal, regionaal
en landelijk niveau
Proeftuinen: stand van zaken
In de 11 proeftuinen van het programma wordt integraal
systeem- en mensgericht werken intensief beproefd.
Professionals, beleidsmedewerkers, projectleiders, managers
en bestuurders zetten zich in om een andere manier van
werken toe te passen, hiervan te leren en weer aan te passen.
Het programma heeft diverse koers- en voortgangsgesprekken
gevoerd met de proeftuinen en werkbezoeken georganiseerd
met de bestuurlijk opdrachtgevers, om proeftuinen te
ondersteunen en - in aanvulling op de monitoring van de
proeftuinen (zie hierna) - een beeld te krijgen van waar
proeftuinen staan en welke lessen hieruit getrokken kunnen
worden. Hierover is gerapporteerd in de tweede voortgangs­
rapportage. 5 Deze informatie is nog up-to-date. In aanvulling
daarop kan het volgende worden gemeld.
Proeftuinen gaan in 2024 door om mogelijk werkzame
elementen (bouwstenen) van integraal systeem- en
mensgericht werken te beproeven. De ervaringen zijn divers.
We zien veel enthousiasme: een groot deel van de
professionals wil niet meer terug naar de oude manier van
werken omdat zij de nieuwe werkwijze als prettiger ervaren en
positieve effecten zien op de ondersteunde gezinnen en
huishoudens. Een deel van de proeftuinen die al langer aan het
beproeven zijn, hebben de wens om van de beproefde
werkwijze een reguliere werkwijze te maken in (een deel van) de
specifieke gemeente of regio. De tweede tranche proeftuinen is
bijna een jaar na de start in januari 2023 over het algemeen
tevreden over waar ze staat. Er is enthousiasme onder

5

betrokken professionals over de ruimte die er is ‘om te doen
wat goed en nodig is’. Tevens voelen lokale team­professionals
zich gesteund in hun rol en zijn gezinnen in de monitoring­
gesprekken vooral positief.
De omslag naar integraal systeem- en mensgericht werken
gaat echter niet vanzelf. Dit komt omdat de andere werkwijze
nog onvoldoende wordt ondersteund door de huidige wet- en
regelgeving en organisatiekaders. Daarom is de nieuwe manier
van werken nu nog suboptimaal, lastig vol te houden en lastig
te financieren (denk onder meer aan frictiekosten). Voor met
name de tweede tranche proeftuinen is het lastig geweest om
voldoende professionals aan te trekken, mede vanwege de
arbeidsmarktproblematiek in de gehele sector. Daar komt bij
dat het werk binnen de proeftuin voor een aantal professionals
als te intensief en te belastend wordt ervaren. Ook zijn
betrokken bestuurders van de uitvoeringsorganisaties in de
veiligheidsketen verdeeld over de wijze waarop de andere
werkwijze moet worden verbreed. Hun zienswijzen variëren
van beter samenwerken binnen het huidige systeem vanuit een
andere gedeelde visie, tot het komen van één wet rondom
kindermishandeling en huiselijk geweld en het ombouwen naar
een nieuwe gezamenlijke organisatie.

Monitoring
Om te kunnen bepalen of het integraal systeem- en
mensgericht werken binnen de proeftuinen de gewenste
effecten heeft op gezinnen en huishoudens, monitort het
programma sinds 1 januari 2023 de ontwikkelingen in de

Monitoring van de proeftuinen valt onder actielijn 2 van het programma. Voor de leesbaarheid van deze rapportage zijn de monitoringsresultataten bij actielijn 1
ondergebracht.

7

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

proeftuinen. 6 De monitoring vindt per kwartaal plaats. Onlangs
is een monitoringstool opgeleverd die het aanleveren van data
door proeftuinen moet vergemakkelijken. Steeds meer
proeftuinen gaan werken met de tool. Waar dit nog niet het
geval is, is het programmateam met proeftuinen in gesprek
over wat hiervoor nodig is. Het programma voert inmiddels
ook gesprekken met andere regio´s 7 (niet zijnde proeftuin) om
een breed beeld te krijgen van de regionale ontwikkelingen. De
uitkomsten hiervan worden betrokken bij de vierde
voortgangsrapportage die in mei 2024 verschijnt.
Resultaten tot en met Q3
Op basis van monitoringinformatie die proeftuinen hebben
aangeleverd tot en met het derde kwartaal van 2023, blijkt het
volgende:
• Binnen 10 van de 11 proeftuinen worden daadwerkelijk
gezinnen en/of huishoudens ondersteund 8;
• Op peildatum 30 september 2023 zijn binnen deze
proeftuinen sinds 1 januari 2023 in totaal 513 gezinnen en/of
huishoudens geholpen (peildatum 31 maart 2023: 273);
• Bij 156 gezinnen en/of huishoudens is de betrokkenheid van
de proeftuin inmiddels gestopt. De reden hiervoor is
onbekend. Bij de overige gezinnen is nog sprake van
betrokkenheid (consultatie of actieve betrokkenheid);
• Binnen de 513 gezinnen en/of huishoudens is op peildatum
30 september 2023 in totaal 27 keer een gedwongen
maatregel ingezet.
- Het gaat om 10x een ondertoezichtstelling, 1x een
gezagsbeëindigende maatregel, 9x een huisverbod, 2x
een contactverbod en 5x een reclasseringsmaatregel. De
inzet van gedwongen maatregelen afgezet tegen het
aantal ondersteunde gezinnen, verschilt sterk per
proeftuin.
- De inzet van gedwongen maatregelen betreft ongeveer
5% van de gezinnen. Op peildatum 31 maart 2023 betrof
dit 11 van de 273 gezinnen en/of huishoudens, dus zo´n
4%.
- In de overige 95% zijn er zorgen over veiligheid, maar
wordt een andere oplossing gevonden: integraal helpen
door welzijns-, zorg- en veiligheidspartijen.

blijft laag. Om deze resultaten te kunnen afzetten tegen de
reguliere werkwijze en conclusies te kunnen trekken over de
effecten van integraal systeem- en mensgericht werken op
gezinnen en huishoudens, is uitbreiding van de monitor nodig.
Uitbouwen naar een monitor op effecten
In samenwerking met het Athena Instituut en het Instituut voor
Publieke Waarden (IPW) zijn de eerste stappen gezet om vanuit
de beoogde kennis- en leerinfrastructuur (zie hoofdstuk 5) een
monitor op te zetten waarin het maatschappelijke effect op de
veiligheid in de gezinnen en huishoudens wordt gemeten. Zo
heeft IPW de opdracht gekregen om een advies op te stellen
voor het verbeteren van de (data)kwaliteit van de monitoring.
Het advies wordt begin 2024 opgeleverd. Op basis daarvan
wordt bezien hoe de monitoring wordt doorontwikkeld.
Om op korte termijn al meer te kunnen zeggen over
maatschappelijke effecten voert het Verwey-Jonker Instituut,
samen met de Erasmus School of Social and Behavioural
Science en de Hoge School Rotterdam, een tweeledig
onderzoeksprogramma uit. Het betreft:
• Actieonderzoek: onderzoek naar hoe gezamenlijke integrale
verklarende probleemanalyse binnen de proeftuinen tot
stand komt en welke vorm van integrale systeem- en
mensgerichte werkwijze gerealiseerd wordt. Verwey-Jonker
is gestart in Gelderland-Zuid, Hart van Brabant, AmsterdamAmstelland, Utrecht en Foodvalley.
• Cohortstudie: onderzocht wordt of er binnen de gezinnen
die worden gevolgd sprake is van een toegenomen mate van
veiligheid, betere (opvoedings)omstandigheden en daarmee
of de aanpak bijdraagt aan het verbeteren van het welzijn
van de partners, ouders en kinderen. Deze cohortstudie is
onderdeel van de leerstoel van de Erasmus Universiteit
Rotterdam waarbinnen onder meer het ministerie van JenV,
VNG, Jeugdzorg Nederland, Raad voor de Kinderbescherming
en Leger des Heils samenwerken. De cohortstudie volgt op
andere cohortstudies van het Verwey-Jonker Instituut ten
aanzien van de aanpak van huiselijk geweld en kindermis­
handeling en jeugdbescherming en start in 2024 met een
looptijd van 2 jaar.

Het beeld dat er door de andere werkwijze veel minder
gezinnen en/of huishoudens door middel van de diverse
gedwongen maatregelen geholpen kunnen worden, zet dus
door. Het aantal gedwongen maatregelen in de proeftuinen

6

Binnen 1 proeftuin worden nog geen gezinnen of huishoudens ondersteund.

7

De opdrachtgevers VWS, J&V en VNG gaan uit van 42 (jeugd)regio’s die vanuit het programma worden ondersteund. In die 42 regio’s zijn samenwerkings­
verbanden ontstaan. In de praktijk zijn er 32 regiocontactpersonen voor het Toekomstscenario.

8

Er kunnen binnen een gezin meerdere maatregelen tegelijk spelen. Hierover zijn geen data beschikbaar. Dit percentage kan dus licht afwijken.

8

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

Verbreden naar de regio´s
Het meerjarenplan Beproeven en verbreden in de praktijk is in
november jl. opgeleverd. In het plan is beschreven hoe
stapsgewijs de overgang wordt gemaakt van beproeven en
ontwikkelen in 11 proeftuinen, naar beproeven en ontwikkelen
in alle regio’s in het land. Het doel van het meerjarenplan is dat
eind 2026 bepaalde (voorbereidende) onderdelen van
‘integraal systeem- en mensgericht werken’ actief en breed in
de praktijk zijn beproefd. Om dit te bereiken, zet het
programma vanaf 2024 in op verdieping van vraagstukken op
(mogelijk) werkzame elementen van het Toekomstscenario,
ook wel bouwstenen genoemd. In 2024 vindt financiering van
proeftuinen al gedeeltelijk plaats aan de hand van de inzet op
deze bouwstenen. Het ontwikkelen, evalueren en verspreiden
van bouwstenen gebeurt in ontwikkelgroepen onder regie van
het landelijke programmateam. Geschikt gebleken (beproefde)
antwoorden op complexe vraagstukken worden teruggebracht
in de praktijk, waarmee een continue ‘loop’ wordt gecreëerd.
Proeftuinen fungeren hierbij als ´change agent´. Voor het
bereiken van voornoemde doelstelling is het programma mede
afhankelijk van de voortgang die wordt geboekt vanuit de
Hervormingsagenda Jeugd ten aanzien van het versterken van
de lokale teams.

Ontwikkelopgave lokale teams
Voor kinderen en volwassenen in een onveilige thuissituatie is
het lokale team vaak het vaste aanspreekpunt dat (intensieve)
ondersteuning biedt in het vrijwillige kader. Alle lokale teams
moeten daarom in staat zijn om integraal systeem- en
mens­gericht te werken aan veiligheid in de thuissituatie. Echter,
niet alle lokale teams zijn op dit vlak sterk genoeg. In november
jl. is het projectplan Ontwikkelopgave lokale teams opgeleverd.
Er wordt gewerkt aan een werkpakket Veiligheid voor lokale
teams bestaande uit het Handelingskader (zie actielijn 2) en
een ondersteuningspakket voor regio’s. Deze kunnen door
opdrachtgevers (gemeenten) en opdrachtnemers (uitvoerings­
organisaties) gebruikt worden bij de (door)ontwikkeling van
hun lokale team(s). Omdat vanuit de Hervormingsagenda
Jeugd wordt toegewerkt naar sterke lokale teams, is een
stevige samenwerking opgezet om de weg hiernaartoe op
proces, inhoud en uitvoering te stroomlijnen en elkaar te
versterken. Bedoeling is dat alle lokale teams (gericht op jeugd
dan wel gericht op 0-100) worden versterkt op het gebied van
veiligheid.

Volwassenenproblematiek
Om te komen tot domeinoverstijgende samenwerking tussen
onder meer de jeugdzorg, volwassenen-GGZ (inclusief
verslavingszorg), justitiële partners en professionals in lokale
teams en regionale veiligheidsteams, werkt het programma
aan een ontwikkelaanpak volwassenenproblematiek die de

proeftuinen moet ondersteunen in hun activiteiten. In
september jl. is een brede startsessie georganiseerd met tal van
partijen en professionals om op te halen wat nodig is om van
integraal systeem- en mensgericht werken ‘het nieuwe
normaal’ te maken. Er zijn verschillende knelpunten opgehaald
op het vlak van het stelsel en in het vakmanschap en de cultuur
van samenwerking. Programmateam, opdrachtgevers en de
Nederlandse GGZ gaan hiermee gezamenlijk aan de slag.
Bestaanszekerheid is, naast GGZ-problematiek, vaak ook een
issue voor gezinnen en huishoudens die worstelen met
onveiligheid. Daarom start IPW op korte termijn met een
actieonderzoek dat proeftuinen en gemeenten helpt om te
komen tot integrale ondersteuning voor deze gezinnen en
huishoudens. Hierbij worden proeftuinen betrokken. Proef­
tuinen ondersteunen ook projecten van ZonMw over de
samenwerking tussen volwassenen-GGZ en jeugdhulp.

Blijvend lerende omgeving in de regio
De afgelopen periode heeft het programmateam met partners,
proeftuinen en kennisinstituten gesproken over wat er volgens
hen nodig is om de beweging naar het integraal systeem- en
mensgericht werken te ondersteunen. Uit deze gesprekken
blijkt dat er onvoldoende meerwaarde wordt gezien in een
landelijke leerlijn cultuurverandering, maar dat er een
gezamenlijke behoefte bestaat aan een blijvend lerende
omgeving in de regio op alle niveaus (professional, manager,
bestuurder), ingebed in het reguliere werkproces. Het
programma wil in de periode 2024-2025 in een aantal regio’s
beproeven hoe een blijvend lerende omgeving in en met de
praktijk werkt. Ondertussen wordt er gewerkt aan een
inspiratiedocument over integraal systeem- en mensgericht
werken. Dit inspiratiedocument is bedoeld om op eenduidige
en aansprekende wijze professionals, managers en bestuurders
te informeren en inspireren over vakmanschap en wordt
opgebouwd aan de hand van (wetenschappelijk) onderzoek,
ervaringen, verhalen en beelden uit de praktijk. Naar
verwachting wordt het document voor het eind van het jaar
opgeleverd en vervolgens gedeeld met proeftuinen en regio´s.

Stapsgewijs wordt de overgang
gemaakt van beproeven en
ontwikkelen in 11 proeftuinen, naar
beproeven en ontwikkelen in alle
regio’s in het land.
9

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

2. Actielijn 2:
Ontwikkelen kaders en
instrumenten voor integraal
systeem- en mensgericht
werken
Doelgroep 0-100
In het programmaplan 2023-2026 is een
definitie opgenomen van de doelgroep 0-100. 9
Om deze doelgroep nader te concretiseren en
analyseren tot welke gevolgen mogelijke
keuzes hierin leiden, voert het CBS in opdracht
van het programma een onderzoek uit. Begin
oktober jl. zijn de eerste onderzoeksresultaten opgeleverd.
Deze data bevat waarde­volle informatie over meervoudige en
complexe problematiek in gezinnen en/of huishoudens. Om de
data goed te kunnen duiden is het nodig om deze te koppelen
aan populatiedata over vormen van geweld en andere
bestaande studies. De aan­komende periode ligt daarop de
focus. De onderzoeks­resultaten worden begin 2024 verwacht.
Aan­sluitend worden één of meerdere sessies met keten­
partners georganiseerd om de uitkomsten gezamenlijk te
duiden.

Handelingskader
Om integraal systeem- en mensgericht te werken aan gezonde
en veilige thuissituaties, is het van belang om te werken
volgens eenzelfde Handelingskader voor alle betrokken
professionals. Vanuit het programma wordt gewerkt aan de
contouren hiervan. Het Handelingskader moet bestaande
(onderzoeks)methodieken, protocollen, handelingskaders,
veiligheidsbeoordelingen, risicotaxaties, visies en instrumenten
(zoveel mogelijk) vervangen. Om tot een gedragen en

9

gezamenlijk document te komen, worden proeftuinen en
partners op korte termijn actief betrokken. Het streven is om
begin 2024 een eerste conceptversie van het Handelings­kader
gereed te hebben. Een visie op samenwerken aan gezonde en
veilige thuissituaties en een conceptkader voor een gezamen­
lijke integrale verklarende probleemanalyse maken hiervan
onderdeel uit. In het voorjaar van 2024 wordt een plan
opge­leverd voor de doorontwikkeling van het Handelings­
kader.
Om gemeenten ondertussen te blijven ondersteunen bij het
werken aan veiligheid en duidelijke richting mee te geven, is
zeer recent een update gemaakt van de Leidraad Werken aan
Veiligheid – Leidraad voor gemeenten voor de opdracht –
verstrekking aan lokale teams (voorheen kwaliteitskader
Werken aan veiligheid voor lokale (wijk)teams en gemeenten).
Begin december 2023 zal de VNG Commissie Zorg, Jeugd en
Onderwijs deze leidraad naar verwachting vaststellen. Deze
leidraad betreft nadrukkelijk een tussenstap omdat het de
werkwijze binnen de huidige (wettelijke) kaders beschrijft. Voor
verdere ontwikkeling van het Toekomstscenario zal op korte
termijn opnieuw – als onderdeel van het Handelingskader –
een aanpassing van de leidraad nodig zijn.

Informatievoorziening
Met het project informatievoorziening (samenspel tussen
informatie, applicaties, ict-infrastructuur en dienst­verlenings­
processen) wordt invulling gegeven aan de informatiebehoefte

Kinderen, volwassenen, huishoudens en gezinnen waar sprake is van onveiligheid, waaronder ook ontwikkelingsbedreiging.

10

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

van de cliënt, professional en de verschillende betrokken
organisaties. Dit najaar zijn vanuit het ministerie van JenV
meerdere workshops met partners en het programmateam
georganiseerd om te komen tot een informatievoorzienings­
koers voor de aankomende jaren. In deze workshops werd
onder andere stil gestaan bij de problemen, uitgangspunten en
het perspectief vanuit de professional, cliënten en ervarings­
deskundigen. Daarnaast heeft het programmateam meerdere
gesprekken gevoerd met verschillende proeftuinen en partners
over het onderwerp informatievoorziening en hun visie op de
strategie voor de komende jaren. Op basis hiervan wordt eind
december 2023 een koersdocument informatievoorziening
2024 – 2026 opgeleverd. Daarnaast is het programma voor­
nemens om begin 2024 met twee proeftuinen een pilot te
starten op het gebied van informatievoorziening.

Het Handelingskader moet
bestaande (onderzoeks)methodieken,
protocollen, handelingskaders,
veiligheidsbeoordelingen,
risicotaxaties, visies en instrumenten
(zoveel mogelijk) vervangen.

11

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

3. Actielijn 3:
Inrichten regionale
veiligheidsteams
Uitwerken varianten regionale veiligheidsteams
De grootste organisatorische verandering die volgt uit het
Toekomstscenario is de totstandkoming van een RVT, waar
expertise op het gebied van onveiligheid in een thuissituatie en
ontwikkelingsbedreiging eenvoudig toegankelijk is. Hoe het
RVT eruit moet komen te zien, is nu nog niet duidelijk. Er zijn
verschillende varianten denkbaar wat betreft taken en
bevoegdheden, ruimte voor lokale verschillen en de mate van
onderscheid tussen generalistische en specialistische functies.
Hiervoor zijn inmiddels meerdere denkrichtingen uitgewerkt.
Deze denkrichtingen zijn besproken met partners, aan de hand
waarvan de denkrichtingen zijn verrijkt.

jaar een projectgroep geformeerd met partners en proeftuinen
om dit project te volgen en richting te geven.

In de tweede helft van 2024 wordt
een besluit genomen over een
voorkeursvariant van het RVT.

In november jl. is een opdracht uitgezet bij een externe partij
om te komen tot een:
• samenhangend pakket aan criteria in een afwegingskader,
om daarmee de verschillende RVT-varianten te kunnen
toetsen;
• overzicht van relevante organisatie-, rechts- en
bestuursvormen voor een RVT;
• uitwerking van vijf RVT-varianten zodat deze getoetst
kunnen worden aan het afwegingskader.
De resultaten hiervan worden voor de zomer van 2024
verwacht. Daarna zal een besluit worden voorgelegd aan de
opdrachtgevers over welke variant nader verdiept zal worden
in de tweede helft van 2024.
In januari 2024 wordt het advies verwacht van de Advies­
commissie Rechtsbescherming en Rechtsstatelijkheid over a) de
voorwaarden voor borging van voldoende rechtsbescherming in
de hele keten van jeugdbescherming en jeugdhulp en b) de vraag
hoe de onafhankelijke toets en het advies aan de rechter het best
vormgegeven kunnen worden. 10 Dit advies wordt betrokken bij
het te nemen besluit in de tweede helft van 2024. Er wordt dit

10

De Adviescommissie is opgericht in opdracht van de minister voor Rechtsbescherming, de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de VNG.

12

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

4. Actielijn 4:
Ontwikkelen passende
juridische kaders
Toepassen, verruimen en vernieuwen wet- en
regelgeving
De bestaande wet- en regelgeving is onvoldoende toege­
sneden op de realisatie van het Toekomstscenario. Hoe het
eindbeeld er exact zal gaan uitzien, is op dit moment nog niet
duidelijk. Diverse werkwijzen worden immers nog ontwikkeld
en beproefd. Het programma heeft proeftuinen ondersteund
om binnen de bestaande kaders zoveel mogelijk te kunnen
beproeven en blijft dat doen. In oktober 2023 is een opdracht
uitgezet bij een advocatenkantoor om te onderzoeken of er
binnen de huidige wet- en regelgeving een tijdelijke juridische
entiteit kan worden gecreëerd voor de proeftuinen. Een
tussen­­product is opgeleverd met antwoorden op vragen van
een tweetal proeftuinen. Het eindproduct wordt naar
verwachting in het voorjaar van 2024 opgeleverd. Op basis van
de bevindingen die binnen de proeftuinen worden opgedaan,
de uitwerkingen binnen actielijn 3 en het advies van Advies­
commissie Rechtsbescherming en Rechtsstatelijkheid, zullen in
2024 beleidskeuzes gemaakt moeten worden. Op basis
daarvan zal worden bepaald welke aanpassing dan wel
vernieuwing van wet- en regelgeving nodig is. Het programma
ondersteunt de opdrachtgevers om de beleidskeuzes te kunnen
maken. Afgestevend wordt op oplevering van een projectplan
Ontwikkelen passende juridische kaders eind maart 2024.

Rechtsbescherming en rechtspositie kinderen,
gezinnen en huishoudens
Vanuit de proeftuinen wordt verder invulling gegeven aan
kaders voor rechtsbescherming. Het gaat daarbij onder andere
om een grondhouding en bejegening van gezinsleden en
huishoudens die is gebaseerd op gelijkwaardigheid, verbinding
maken, aansluiten bij het verhaal van het kind, gezin of
huishouden en hun krachten en uitleg over procesgang en
rechten en plichten, om zo bij te dragen aan de gewenste
veiligheid. Ter ondersteuning van proeftuinen is vanuit het
programma gewerkt aan twee producten:
• Handreiking Toestemming van ouders en kinderen voor de

proeftuinen;
• Analyse Klachtenafhandeling voor proeftuinen.
Eind 2023 worden beide producten opgeleverd en verspreid
onder de proeftuinen.
Met betrokkenheid van het programma loopt vanuit het
ministerie van JenV een traject rechtsbescherming waarin op
basis van de Evaluatie kinderbeschermingsmaatregelen wordt
bekeken welke aanpassingen in de kinderbeschermings­
maatregelen nodig zijn. Daarnaast loopt binnen het ministerie
van VWS een traject over het verbeteren van de informatie­
positie van ouders en kinderen binnen het vrijwillig en
gedwongen kader. Een aantal proeftuinen is hierbij betrokken.
Mede op basis van het advies van de Adviescommissie
Rechtsbescherming en Rechtsstatelijkheid en bevindingen in
de proeftuinen, zal bekeken worden wat dit betekent voor een
goede borging van de rechtsbescherming in het Toekomst­
scenario. Naar verwachting wordt het projectplan ten aanzien
van rechtsbescherming eind maart 2024 opgeleverd.

Juridische systeemgerichte interventies
Bij grote zorgen over de veiligheid binnen een gezin of
huishouden, kan de inzet van een gedwongen maatregel
worden overwogen. Hiervoor zijn bestuurs-, straf- of civiel­
rechtelijke interventies in te zetten, elk met een eigen wettelijk
kader en met verschillende rechters die hierover beslissen.
Streven vanuit het programma is dat de inzet van juridische
interventies - beter dan nu het geval is - bijdraagt aan een
systeemgerichte aanpak. Kennis over bestaande juridische
interventies wordt in kaart gebracht. Op basis daarvan wordt
verkend of, en zo ja op welke wijze, kennis over ‘elkaars’
interventies kan leiden tot een meer systeemgerichte inzet
hiervan. Waar nodig vindt (door)ontwikkeling plaats van
bestaande en nieuwe juridische interventies. Op dit moment
wordt ook gewerkt aan een projectplan waarin wordt
opgenomen hoe het programma een paradigmashift op
systeemgerichte juridische interventies wil realiseren.
13

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

Tevens is de Handreiking Bestaande en juridische systeem­
gerichte interventies in ontwikkeling. Deze handreiking is
bedoeld voor proeftuinen en regio´s ten behoeve van het
integraal systeem- en mensgericht werken. Een eerste versie
wordt in het eerste kwartaal van 2024 opgeleverd, inclusief
routekaart. Daarnaast legt het programma de verbinding met
het netwerk straf en zorg om de samenwerking tussen
gemeenten, regionale en lokale zorgpartners, Veilig Thuis,
politie, Raad voor de Kinder­bescherming, Reclassering en
Openbaar Ministerie door te ontwikkelen.

Het programma ondersteunt de
opdrachtgevers om beleidskeuzes te
kunnen maken over het aanpassen
en vernieuwen van wet- en
regelgeving.

14

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

5. Overkoepelende
projecten
Kennis- en leerinfrastructuur
Het Athena Instituut van de VU heeft de opdracht gekregen om
kwartier te maken voor een op te zetten kennis- en leerinfra­
structuur. Bedoeling is dat bestaande kennis bij elkaar wordt
gebracht en de juiste nieuwe kennis wordt ontwikkeld, zodat
het programma en de praktijk worden ondersteund en
bestuurlijke besluitvorming kan worden voorbereid. Ook moet
een kennis- en leerinfrastructuur lerend vermogen realiseren
op alle niveaus. De kwartiermakersfase loopt tot eind januari
2024. Op dit moment wordt met tal van stakeholders
gesproken om tot een gezamenlijke visie op de kennis- en
leerinfrastructuur te komen. Tevens is een verbinding gelegd
met Kwaliteit en Blijvend Leren van de Hervormingsagenda
Jeugd, omdat vanuit daar een soortgelijke kennis- en
leerinfrastructuur wordt opgezet. Er vindt ook afstemming
plaats met de kennisinfrastructuur rond huiselijk geweld en
kindermishandeling opgezet door het Centrum van
Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV), Nederlands
Jeugdinstituut (NJi) en Movisie. Eind januari 2024 wordt een
concreet en gedragen plan van aanpak opgeleverd. Begin 2024
zal worden bezien hoe de kennis- en leerinfrastructuur zal
worden vormgegeven.

Op dit moment wordt met tal van
stakeholders gesproken om tot een
gezamenlijke visie op de kennis- en
leerinfrastructuur te komen.

Communicatie
De focus van communicatie door het programma ligt op het
delen van ervaringen in de proeftuinen en regio’s. Afgelopen
half jaar is veel live interactie opgezocht, bijvoorbeeld met
projectleiders en medewerkers in proeftuinen en regio’s. Er zijn
diverse bijeenkomsten georganiseerd, waaronder ´De dag van
de praktijk´ op 3 juli jl. waar ruim 300 professionals, betrokken
managers, beleidsmakers, projectleiders, ervaringsdeskundigen
en bestuurders bij elkaar kwamen en in gesprek gingen.
Daarnaast is een aantal werkbezoeken van bewindspersonen
en bestuurders aan proeftuinen georganiseerd. Er staan de
komende maanden nog twee werkbezoeken op de planning.
Om communicatie effectiever in te zetten, wordt op dit
moment gewerkt aan een nieuwe communicatiestrategie.
Deze strategie is eind januari 2024 gereed.

15

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

6. Governance
Programmaplan
Het programmaplan 2023-2026 is op 12 juli jl. bestuurlijk
vastgesteld. Dit plan vormt de basis voor de inzet vanuit het
programma de komende jaren en is te downloaden op de
programmawebsite. 11

Partnerbetrokkenheid
De partnerbetrokkenheid bij het programma wordt geïntensi­
veerd. Partners, waaronder de Associatie Wijkteams, gecerti­
ficeerde instellingen, Landelijk Netwerk Veilig Thuis, de Raad
voor de Kinderbescherming, gemeenten, politie, Openbaar
Ministerie en de Nederlandse GGZ, worden de komende
periode betrokken bij de uitvoering van diverse projecten. Er
zijn nog extra stappen nodig om de onderlinge samenwerking
te verbeteren. Hierop is de inzet vanuit het programma gericht.

inzicht komt in werkzame bestanddelen en ervaringen en
werkwijzen tussen proeftuinen en regio´s gedeeld worden. Het
team ervaringsdeskundigen zal per regio een advies uitbrengen
over hoe te werken met ervaringsdeskundigheid.
Systeemwereld en leefwereld kinderen en gezinnen verbinden
Op 28 november jl. heeft een meet up plaatsgevonden om de
systeemwereld beter aan te laten sluiten op de leefwereld van
kinderen, jongeren en volwassenen. Hier werden inzichten
geboden en verschillende achtergronden en perspectieven
invoelbaar en bespreekbaar gemaakt. De aanwezigen zijn
met elkaar in gesprek gegaan over de inzet van ervarings­
deskundigen op de volgende thema’s: wetgeving, onderzoek,
casuïstiek, voorlichting, beleid en onderzoek.

Ervaringsdeskundigheid
De ervaringsdeskundigen van het programma geven gevraagd
en ongevraagd advies en dragen bij aan de communicatie van
het programma. Zij zijn betrokken binnen alle actielijnen.

De partnerbetrokkenheid bij het
programma wordt geïntensiveerd.

Building a community
Het plan van aanpak is gereed voor de opbouw van een
community van ervaringsdeskundigen. Er heeft in oktober 2023
een startup bijeenkomst plaatsgevonden met mensen die
ervaringen hebben binnen de (jeugd)hulpverlening, toeslagen­
affaire, huiselijk geweld, etc. In november 2023 heeft de
kick-off voor de bredere community plaatsgevonden. Een
community­builder biedt hierbij ondersteuning. Per 2024 vindt
minimaal vier keer per jaar een themabijeenkomst plaats voor
ervaringsdeskundigen.
Ervaringsdeskundigheid in proeftuinen en regio’s
Nog niet alle proeftuinen en regio´s werken met ervarings­
deskundigen. Er zijn vragenlijsten in ontwikkeling om daarmee
proeftuinen en regio´s te stimuleren om na te denken over de
inzet hiervan. Waar hier al wel sprake van is, wordt geïnven­
tariseerd hoe ervaringsdeskundigheid het beste kan worden
ingezet en meerwaarde heeft. Bedoeling is dat er landelijk

11

Programmaplan Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming 2023 - 2026 | Publicatie | voor Jeugd & Gezin (voordejeugdenhetgezin.nl).

16

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

Toekomstscenario
kind- en gezinsbescherming

Gezinsgericht - Rechtsbeschermend en Transparant - Eenvoudig - Lerend

17

Toekomstscenario
kind- en gezinsbescherming

Meer informatie:
E-mail: info@toekomstkindengezin.nl

www.voordejeugdenhetgezin.nl/toekomstscenario-kind-en-gezinsbescherming

Search

Dit is een uitgave van

November 2023

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming