Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing

E communications.ssg@wur.nl

van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.

www.wur.nl/economic-research

Met ongeveer 30 vestigingen, 5.000 medewerkers en 12.000 studenten behoort

Tariefstijging ODE inkoop elektriciteit: effecten
op kosten en CO2-emissie glastuinbouw

Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende kennis­
Rapport 2020-044

instellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de vraagstukken

ISBN 978-94-6395-412-9

en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart van de
unieke Wageningen aanpak.

N.J.A. van der Velden, P.X. Smit en R.W. van der Meer

.

Tariefstijging ODE inkoop elektriciteit: effecten
op kosten en CO2-emissie glastuinbouw

N.J.A. van der Velden, P.X. Smit en R.W. van der Meer

Dit onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Economic Research in opdracht van en gefinancierd door het
ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, in het kader van het Beleidsondersteunend
onderzoeksthema ‘Energie en CO2’ (BO-59-004-004)
Wageningen Economic Research
Wageningen, juni 2020

RAPPORT
2020-044
ISBN 978-94-6395-412-9

N.J.A. van der Velden, P.X. Smit en R.W. van der Meer, 2020. Tariefstijging ODE inkoop elektriciteit:
effecten op kosten en CO2-emissie glastuinbouw. Wageningen, Wageningen Economic Research,
Rapport 2020-044. 38 blz.; 7 fig.; 5 tab.; 11 ref.

Op inkoop van elektriciteit wordt in Nederland Opslag Duurzame Energie (ODE) geheven. De ODEtarieven zijn in 2020 verhoogd. Naast kosteneffecten heeft dit voor de glastuinbouw een remmend
effect op de gewenste reductie van de CO2-emissie. In de glastuinbouw zijn de kosteneffecten op
sectorniveau beperkt van omvang. Door de grote verschillen tussen de afzonderlijke vestigingen geeft
het gemiddelde effect per vestiging echter een onvolledig inzicht in de effecten per vestiging.
Vestigingen met belichting worden geconfronteerd met de hoogste kostenstijging en het grootste
effect op het bedrijfsresultaat. De ODE-verhoging brengt ook voor bedrijven met meerdere
vestigingen en voor vestigingen met vergaande of volledige reductie van de CO2-emissie extra kosten
met zich mee.
Trefwoorden: Opslag Duurzame Energie, inkoop elektriciteit, groeilicht, warmtekrachtkoppeling,
reductie CO2-emissie, duurzame energie, inkoop warmte en glastuinbouw.
Dit rapport is gratis te downloaden op https://doi.org/10.18174/522453 of op www.wur.nl/economicresearch (onder Wageningen Economic Research publicaties).
© 2020 Wageningen Economic Research
Postbus 29703, 2502 LS Den Haag, T 070 335 83 30, E communications.ssg@wur.nl,
www.wur.nl/economic-research. Wageningen Economic Research is onderdeel van Wageningen
University & Research.

Dit werk valt onder een Creative Commons Naamsvermelding-Niet Commercieel 4.0 Internationaallicentie.

© Wageningen Economic Research, onderdeel van Stichting Wageningen Research, 2020
De gebruiker mag het werk kopiëren, verspreiden en doorgeven en afgeleide werken maken. Materiaal
van derden waarvan in het werk gebruik is gemaakt en waarop intellectuele eigendomsrechten
berusten, mogen niet zonder voorafgaande toestemming van derden gebruikt worden. De gebruiker
dient bij het werk de door de maker of de licentiegever aangegeven naam te vermelden, maar niet
zodanig dat de indruk gewekt wordt dat zij daarmee instemmen met het werk van de gebruiker of het
gebruik van het werk. De gebruiker mag het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken.
Wageningen Economic Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade
voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
Wageningen Economic Research is ISO 9001:2015 gecertificeerd.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044 | Projectcode 2282200500
Foto omslag: Shutterstock

Inhoud

1

2

Woord vooraf

5

Samenvatting

6

S.1

Belangrijkste uitkomsten

6

S.2

Overige uitkomsten

7

S.3

Verantwoording

8

Inleiding
1.1

CO2-emissie glastuinbouw

9

1.2

ODE inkoop elektriciteit

9

1.3

Energievraag en -voorziening glastuinbouw

10

1.4

Doelstelling en afbakening

10

1.5

Aanpak

11

1.5.1 Kwantificering kosteneffecten

11

1.5.2 Analyse reductie CO2-emissie

12

Kosteneffecten van ODE-verhoging

4

14

2.1

Inleiding

14

2.2

Extra kosten sectorniveau

14

Extra kosten bedrijfsniveau

15

2.3.1 Alle vestigingen

15

2.3

3

9

2.3.2 Groepen vestigingen

17

2.4

Effecten op kosten, rentabiliteit en bedrijfsresultaat

21

2.5

Voorlopers reductie CO2-emissie

22

Effecten CO2-emissie

24

3.1

Inleiding

24

3.2

Huidige situatie

24

3.3

Prognoses 2030

24

3.4

Transitiepad naar 2030

25

3.5

ODE-stijging

25

3.5.1 Reactie op kostenstijging

25

3.5.2 Effecten reductie CO2-emissie

28

Conclusies

31

Literatuur en websites

33

Tarieven ODE

34

Gewas(groep)indeling rekenmodel

35

Handelingsmogelijkheden

36

Woord vooraf

Ter vermindering van de uitstoot van broeikasgassen wordt in Nederland subsidie verstrekt op de
productie en distributie van duurzame energie via de Stimulering Duurzame Energie (SDE). Ter
financiering van deze regeling wordt op inkoop van elektriciteit en aardgas Opslag Duurzame Energie
(ODE) geheven. Hierbij ontstaat de vraag hoe de benodigde belastingen in redelijkheid en met
maatschappelijk draagvlak kunnen worden geïnd.
De tariefstructuur van de ODE bestaat uit staffels en is degressief. De tarieven zijn in 2020 aangepast.
Om tot een eerlijkere lastenverdeling te komen heeft het kabinet, als onderdeel van het
Klimaatakkoord, de ODE aangepast ten gunste van de huishoudens. Dit is gedaan door de tarieven per
staffel zodanig aan te passen dat de grootverbruikers, waaronder de industrie en glastuinbouw, meer
ODE gaan betalen.
Met het oog op klimaatmitigatie zijn vele partijen waaronder de glastuinbouw actief om de uitstoot van
broeikasgassen te reduceren. De glastuinbouw en de overheid zijn een doel overeengekomen voor de
CO2-emissie in 2020 en vanuit het Klimaatakkoord is een doel voor 2030 van belang. Bovendien heeft
de glastuinbouw de ambitie om in 2040 geen CO2 meer uit te stoten. In het innovatieprogramma Kas
als Energiebron (KaE) werken glastuinbouw en overheid samen om reductie van de CO2-emissie te
realiseren.
De ministeries van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en Economische Zaken en Klimaat
(EZK) hebben aan Wageningen Economic Research gevraagd om de gevolgen van de ODE-wijziging
voor de glastuinbouw na te gaan, met name de kosteneffecten en de invloed op de reductie van de
CO2-emissie, in 2020 en in de toekomst.
Het onderzoek is uitgevoerd door Nico van der Velden (projectleider), Pepijn Smit en
Ruud van der Meer. De begeleidingscommissie bestond uit J.A.M. Mourits (ministerie van LNV),
J.A.J. van Himbergen (ministerie van LNV), D.K.A.M Minten (ministerie van EZK), K.M.A. Wedage
(ministerie van EZK), M. Haring (ministerie van EZK), J. Hendriks (ministerie van EZK) en
D.K.A.M. Minten (ministerie EZK), H. Roodbeen (ministerie van EZK) en R.P.A. van der Valk
(Glastuinbouw Nederland)
Dit onderzoek is uitgevoerd in de periode maart-begin april 2020. Effecten van de coronacrisis zijn niet
in beschouwing genomen.

Prof.dr.ir. J.G.A.J. (Jack) van der Vorst

Ir. O. (Olaf) Hietbrink

Algemeen Directeur Social Sciences Group (SSG) Business Unit Manager Wageningen Economic Research
Wageningen University & Research

Wageningen University & Research

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

|5

Samenvatting

S.1

Belangrijkste uitkomsten

Beperkte kostenverhoging op sectorniveau
Door de veranderingen van de ODE-tarieven op inkoop van elektriciteit in 2020 nemen de kosten van
de glastuinbouwsector met minimaal € 30 miljoen toe. Per vestiging nemen de ODE-kosten met
gemiddeld € 9.300 (+153%) toe (tabel S.1). Op sectorniveau zijn deze gemiddelde effecten beperkt
van omvang. Echter, door de grote verschillen tussen de afzonderlijke vestigingen geeft het
gemiddelde effect per vestiging een onvolledig inzicht in de effecten op bedrijfsniveau.

Tabel S.1

Overzicht structuurkenmerken, gemiddelde inkoop van elektriciteit en ODE-kosten inkoop

van elektriciteit en de spreiding bij de bij de extra ODE-kosten van de glastuinbouwsector en per
subgroep a)
Grootheid

Eenheid

Subgroep

Totaal

zonder

met

belichting

belichting

Structuurkenmerken 2018
Aantal vestigingen

aantal

2.466

709

3.175

Areaal glastuinbouw

ha

5.363

3.627

8.990

Inkoop elektriciteit 2018
Inkoop

miljoen kWh/jaar

306

2.594

2.900

Inkoop

miljoen kWh/vestiging

0,12

3,66

0,91

ODE-kosten elektriciteit
2020 (minimaal)

miljoen €

8

41

49

2019 (minimaal)

miljoen €

4

15

19

Extra kosten 2020 (minimaal)

miljoen €

4

26

30

1.500

36.500

9.300

€/vestiging laagste 5

0

200

0

€/vestiging hoogste 5

29.000

136.000

136.000

€/vestiging
Spreiding extra kosten

a) Glastuinbouwbedrijven kunnen bestaan uit meerdere vestigingen en de ODE wordt in rekening gebracht per vestiging waardoor voor het
kwantificeren van de extra kosten de insteek per vestiging is gekozen.

Op basis van de verwachte tarieven voor 2025 nemen de totale kosten voor de sector in 2025 ten
opzichte van 2019 toe met minimaal € 46 miljoen. De gemiddelde kostenstijging per vestiging in 2025
ten opzichte van 2019 bedraagt € 14.300 (+235%). In 2025 liggen de verwachte extra kosten
daarmee circa 50% hoger dan in 2020. De kostenstijging door de tariefwijziging van de ODE is
structureel.
Grote kostenverhoging bij vestigingen met belichting
Vestigingen met belichting worden geconfronteerd met de hoogste en vestigingen zonder belichting
met de laagste kostenstijging (tabel S.1). Dit geldt zowel voor de situatie met als zonder wkk. De
gemiddelde extra ODE-kosten liggen voor de vestigingen met belichting een factor 24 hoger dan bij de
vestingen zonder belichting. Voor vestigingen zonder belichting (78% van de vestigingen en 60% van
het areaal) bedraagt de kostenstijging in 2020 gemiddeld € 1.500 (+95%), uiteenlopend van € 0 tot
€ 29.000 (+166%). Voor vestigingen met belichting (22% van de vestigingen en 40% van het areaal)
bedraagt de kostenstijging in 2020 gemiddeld € 36.500 (+167%), uiteenlopend van € 200 (+39%) tot
€ 136.000 (+175%). Binnen de groep met belichting heeft 69% van de vestigingen met daarop 88%
van het areaal extra ODE-kosten die boven het gemiddelde van de gehele sector liggen (€ 51.000 ten
opzichte van € 9.300). Voor het grootste deel van het areaal met belichting zijn de kosteneffecten dus
substantieel.

6 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

Vermindering reductie CO2-emissie
De verhoging van de ODE-kosten voor inkoop van elektriciteit heeft impact op diverse aspecten die
van invloed zijn op het reduceren van de CO2-emissie. Dit geldt met name voor de vestigingen met de
grootste kostenstijging ofwel de vestigingen met belichting.
Deze vestigingen kunnen reageren op de kostenstijging door extensivering van de belichting en extra
gebruik van de wkk’s. De mogelijkheden van deze twee opties zijn door verstoringen in de afzetmarkt
en mogelijke benutting van de geproduceerde wkk-warmte echter beperkt. De eigen productie van
elektriciteit met wkk zal op de vestigingen met belichting wel steviger verankerd blijven. Hierdoor zal
de ingezette transitie naar uitfasering van wkk in combinatie met de gewenste toename van inkoop
van elektriciteit, het gebruik van duurzame warmte en de inkoop van warmte worden geremd.
Doordat bestaande wkk’s gereviseerd of vervangen zullen worden door nieuwe geldt dit voor een
langere periode tot voorbij 2030. Bovendien zullen de vermogens van de wkk’s per m2 kas niet dalen.
Hierdoor komt ook de warmtebesparing in de knel.
Naast de hiervoor genoemde directe effecten zijn er ook indirecte effecten die de reductie van de CO2emissie verminderen. Reductie van de CO2-emissie door energiebesparing en productie van duurzame
energie brengt extra elektriciteitsgebruik met zich mee en door de ODE-verhoging ook extra kosten.
Voor samenwerkingspartners die nodig zijn voor het realiseren van energievoorzieningen zonder CO2emissie en bijbehorende energie-infrastructuur vermindert de hoeveelheid af te zetten warmte en ook
de waarde hiervan. Hiermee vermindert het investeringsperspectief en het animo voor participatie.
Bovendien kunnen glastuinbouwbedrijven minder investeren door de stijging van de kosten en het
verminderde bedrijfsresultaat.
Door de directe en indirecte effecten is het effect van de kostenstijging van de ODE op inkoop van
elektriciteit tegengesteld aan de gewenste reductie van de CO2-emissie van glastuinbouw. De reductie
zal daardoor stagneren en mogelijk kan de CO2-emissie zelfs toenemen. Het kwantitatieve effect van
alleen de directe effecten op vestigingen met belichting op de reductie van de CO2-emissie loopt
globaal uiteen van minus 0,5 tot minus 0,7 Mton. Dit is 15 tot 27% van de geprognotiseerde reductie
van de CO2-emissie van de glastuinbouw in 2030.

S.2

Overige uitkomsten

Uiteenlopende kostenstijgingen
Bij zowel vestigingen met als zonder belichting heeft circa een derde van de vestigingen met circa
tweederde van het areaal een kostenstijging die boven het gemiddelde per subgroep ligt. De
gemiddelde kostenstijging voor deze vestigingen ligt ruim 2 maal hoger dan het gemiddelde per
subgroep.
Een deel van de bedrijven heeft meerdere vestigingen. Voor deze bedrijven ligt de absolute
kostenstijging evenredig hoger en de relatieve kostenstijging beperkt hoger. Dit laatste komt doordat
de ODE-kosten per vestiging in rekening worden gebracht en voor de bedrijven met meerdere
vestigingen in 2019 al hoger waren.
Vestigingen die vergaande of volledige reductie van de CO2-emissie hebben gerealiseerd kopen meer
elektriciteit in. Dit komt door de extra elektriciteit die nodig is voor duurzame energiebronnen en
energiebesparende technieken, maar ook doordat elektriciteit die in de situatie zonder vergaande of
volledige reductie van de CO2-emissie opgewekt werd met wkk en nu ingekocht moet worden. Dit
brengt voor de meeste vestigingen substantiële extra ODE-kosten met zich mee in vergelijking met
gangbare vestigingen. De extra ODE-kosten liggen voor de voorlopers in 2020 ten opzichte van 2019
gemiddeld 262% hoger dan in de referentiesituatie.
In 2025 zijn de extra kosten ten opzichte van 2019 voor de vestigingen met belichting gemiddeld
€ 55.500 (+254%) en voor de vestigingen zonder belichting gemiddeld € 2.500 (+159%) toe. Dit is
respectievelijk 52% en 67% hoger dan de kostenstijging in 2020.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

|7

Effecten rentabiliteit en bedrijfsresultaat
Door de hogere ODE-kosten op inkoop van elektriciteit nemen de totale kosten van de
glastuinbouwbedrijven toe met gemiddeld 0,6%. De netto-energiekosten stijgen met gemiddeld 4%.
De gemiddelde rentabiliteit zal met 0,6 procentpunt dalen en het gemiddelde netto bedrijfsresultaat
met 6%.
Bij de bedrijven met belichting zijn de effecten op de kosten en de economische bedrijfsresultaten
beduidend groter. De genoemde kentallen liggen bij deze bedrijven een factor 5 tot 10 ongunstiger
ten opzichte van de subgroep zonder belichting. Bij de laatste groep daalt het bedrijfsresultaat met
circa 2% en bij de eerste groep met circa 11%.
De vestigingen met de meer intensief belichte gewassen chrysant, Lisianthus, roos en tomaat worden
geconfronteerd met de grootste kostenstijging. Het aandeel van de extra kosten in de omzet loopt bij
deze gewassen uiteen van bijna 1% tot ruim 2%. Deze aandelen liggen een factor 1,5 tot 4 hoger in
vergelijking met de gemiddelde kostenstijging in de gehele bedrijfstak (0,6%) en ook hoger in
vergelijking met alle bedrijven met belichting. Dit betekent dat de bedrijfsresultaten bij deze gewassen
met intensieve belichting sterker negatief worden beïnvloed.

S.3

Verantwoording

Voor de kwantificering van de kosteneffecten is gebruikgemaakt van data over het areaal per gewas
op vestigingsniveau uit de Landbouwtelling 2018 van het CBS en over de inkoop van elektriciteit per
m2 per gewas vanuit de Energiemonitor glastuinbouw van Wageningen Economic Research
(Van der Velden en Smit, 2019b). Op basis van deze input is een rekenmodel ontwikkeld waarmee de
kosteneffecten op vestigingsniveau en op sectorniveau en de effecten op de bedrijfsresultaten (zie
www.agrimatie.nl) zijn gekwantificeerd. Bij de spreiding van de effecten is naast het onderscheid
tussen niet en wel belichten ook gekeken naar bedrijven met meerdere vestigingen en de voorlopers
bij de reductie van de CO2-emissie. Voor de effecten op de reductie van de CO2-emissie is
voortgebouwd op de prognoses van de CO2-emissie van de glastuinbouw 2030 (Van der Velden et al.,
2018).

8 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

1

Inleiding

1.1

CO2-emissie glastuinbouw

De energievraag van de glastuinbouw wordt in de actuele situatie voor een groot deel gedekt door
aardgas. Aardgasverbruik brengt CO2-emissie met zich mee. Bezien vanuit het broeikaseffect en het
Klimaatakkoord is het verlagen van de CO2-emissie van groot belang. Tussen de overheid en de
glastuinbouwsector is een doelstelling voor de CO2-emissiereductie voor 2020 overeengekomen
(Convenant, 2011) (Meerjarenafspraak, 2014) (brief 2017). In het Klimaatakkoord is een CO2emissiedoelstelling voor 2030 voor de glastuinbouw van belang. De CO2-emissie wordt bepaald met de
IPPC-methode. Reductie van de CO2-emissie kan worden gerealiseerd door:
• energiebesparing, ofwel het verlagen van de energievraag (warmte en elektriciteit)
• energievoorziening zonder CO2-emissie,
• gebruik duurzame energie (warmte en elektriciteit, eigen productie en inkoop),
• inkoop warmte en elektriciteit uit niet-duurzame bronnen van derden.

1.2

ODE inkoop elektriciteit

Op de inkoop van aardgas en elektriciteit wordt Energiebelasting (EB) en Opslag duurzame energie
(ODE) geheven. De tariefstructuur van beide heffingen bestaat uit meerdere staffels (bijlage 1). De
ODE is ingevoerd om de uitgaven voor de Stimulering Duurzame Energie (SDE+) te financieren.
Volgens informatie van EZK is sinds 2012 daarbij een verdeling tussen huishoudens en bedrijven van
50/50 gehanteerd. Om tot een eerlijkere verdeling van de lasten te komen heeft het kabinet, als
onderdeel van het Klimaatakkoord, de lastenverdeling van de ODE aangepast ten gunste van de
huishoudens. Dit is gedaan door de tarieven per staffel vanaf 2020 zodanig aan te passen dat de
grootverbruikers meer ODE gaan betalen. Volgens informatie van EZK betalen de huishoudens vanaf
2020 33% van de ODE en de bedrijven 67%.
Uit een globale berekening van de effecten van de wijziging van de tarieven in 2020 voor de
glastuinbouwsector blijkt dat de ODE-kosten voor inkoop van elektriciteit en voor inkoop aardgas in
2020 stijgen. De kostenstijging voor aardgas is voor de glastuinbouw minder dan een tiende van de
1

kostenstijging voor elektriciteit. Bovendien is het aardgasverbruik waarover ODE wordt geheven
gelijkmatiger verdeeld over de vestigingen dan de inkoop van elektriciteit.
Voor de glastuinbouw is de verhoging van de ODE-tarieven voor inkoop van elektriciteit in 2020 dus
het meest relevant. De verhoging is het grootst in de derde staffel. Het effect op de kosten wordt
versterkt door het grote bereik van deze derde staffel (van 50 duizend tot 10 miljoen kWh). Bij het
volledig doorlopen tot en met de derde staffel bedragen de extra kosten in 2020 ruim € 130.000 per
vestiging. Hierna volgt nog een vierde staffel (>10 miljoen kWh).
Bedrijven kunnen bestaan uit meerdere vestigingen en de ODE wordt in rekening gebracht per
vestiging waardoor voor het kwantificeren van de extra kosten de insteek vestigingen gekozen.

1

De kostenstijging voor de glastuinbouw door de aanpassing van de ODE tarieven voor aardgas in 2020 is door
Wageningen Economic Research globaal geschat op circa € 2 miljoen en voor inkoop van elektriciteit bedraagt de
kostenstijging minimaal € 30 miljoen (hoofdstuk 2). Bij de schatting van de extra ODE-kosten voor aardgas is rekening
gehouden met de nationale vrijstelling voor aardgas dat wordt gebruikt in wkk’s en met de verlaagde ODE-tarieven op
aardgas voor de glastuinbouw. De vrijstelling van wkk-aardgas is ter voorkoming van dubbele belasting; ODE-heffing
vindt immers al plaats bij de inkoop van de geproduceerde elektriciteit door de afnemer. Zonder verlaagde ODE-tarieven
op aardgas zou de glastuinbouw door de energie-intensiteit en de kleinschalige structuur in combinatie met het
degressieve tariefstelsel een sterkere energiebelastingdruk ondervinden dan andere energie-intensieve sectoren
(Van der Velden et al., 2016). Het aardgasverbruik van de glastuinbouw bedroeg in 2018 3,2 miljard m3 en daarvan werd
circa 84% gebruikt in wkk’s (Van der Velden en Smit, 2019b).

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

|9

Vestigingen die veel elektriciteit inkopen, krijgen de grootste kostenstijging door de wijziging van de
ODE. In de glastuinbouw zijn dit vooral de vestigingen met belichting. De kostenstijging voor deze
vestigingen hangt af van de verhouding tussen de eigen elektriciteitsopwekking met wkk en de inkoop
van elektriciteit.

1.3

Energievraag en -voorziening glastuinbouw

Het netto-energiegebruik door de glastuinbouw was in 2018 zo’n 100 PJ (Van der Velden en Smit,
2019b) en bestond voor een groot deel uit aardgas (3,2 miljard m3). Dit aardgas wordt gebruikt in
wkk’s en ketels. Het gebruik van duurzame energie (7%) en inkoop warmte (3%) is nog beperkt van
omvang. Met aardgas-wkk’s wordt met nuttig gebruik van de geproduceerde warmte, elektriciteit
geproduceerd voor eigen consumptie (40%) en voor de verkoop (60%). Aanvullend op de eigen
productie wordt er elektriciteit ingekocht (circa 40% van de consumptie).
De elektriciteitsconsumptie, circa 6,6 miljard kWh in 2018 (Van der Velden en Smit, 2019b), wordt
voor meer dan 80% gebruikt voor de inzet van groeilicht, het resterende deel voor overige elektrische
apparatuur, waaronder bedrijfsvoorzieningen, duurzame energie en teeltconditionering
(Van der Velden en Smit, 2013).
De EB en ODE voor elektriciteit worden geheven op inkoop. De inkoop van elektriciteit door de
glastuinbouw bedroeg in 2018 gemiddeld 32 kWh per m2 kas per jaar. Er zijn echter nauwelijks
vestigingen met deze gemiddelde inkoop: de spreiding per vestiging loopt globaal uiteen van 1 tot
500 kWh per m2. Daarbij komt dat de vestigingsomvang globaal uiteenloopt van zeer klein (100 m2
kas) tot zeer groot (100 ha kassen). Deze combinatie resulteert in een zeer grote spreiding van de
aangekochte hoeveelheid elektriciteit. De hoeveelheid ingekochte elektriciteit per vestiging op
jaarbasis is bepalend voor de kostenstijging door de ODE-wijziging.

1.4

Doelstelling en afbakening

Naast de kosteneffecten heeft de wijziging van de ODE ook effect op de toekomstige reductie van de
CO2-emissie van de glastuinbouw. Inkoop van elektriciteit is immers een optie om het aardgasverbruik
en dus de CO2-emissie te reduceren en deze inkoop wordt duurder. Hiernaast wordt de vervanging
van aardgas-wkk door duurzame warmte of inkoop warmte in combinatie met inkoop van elektriciteit
minder aantrekkelijk, omdat de kosten van inkoop van elektriciteit hoger worden. Bovendien is er
elektriciteit nodig voor de productie van de duurzame warmte zodat ook de kosten voor duurzame
warmte stijgen. De ministeries van LNV en EZK hebben aan Wageningen Economic Research gevraagd
om de effecten van de wijziging van de ODE op elektriciteit in 2020 en in de toekomst (2025/2030) in
beeld te brengen voor de glastuinbouw.
De doelstelling van dit project is tweeledig:
1. Het verkrijgen van kwantitatief inzicht in de effecten van de ODE-tariefwijziging op inkoop van
elektriciteit op de kosten, de rentabiliteit en het bedrijfsresultaat van de glastuinbouw. Meer in het
bijzonder is de vraag in hoeverre deze effecten per bedrijf verschillen.
2. Het verkrijgen van inzicht in de effecten op de ontwikkeling van de CO2-emissie van de
glastuinbouw.
Afbakening
• Dit project heeft alleen betrekking op de glastuinbouw.
• Het inzicht in de effecten op de ontwikkeling van de CO2-emissie betreft de reductie van de CO2emissie en dus niet de absolute emissie.
• In dit project wordt enkel de tariefwijziging van de ODE op inkoop van elektriciteit in 2020 en 2025
in beschouwing genomen, niet die van aardgas en niet de tarieven van andere jaren.

10 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

• In de toekomst kunnen er andere relevante wijzigingen optreden in het fiscaal regime zoals bij de
EB, de ODE en eventueel een CO2-heffing. Deze wijzigingen zijn geen onderdeel van de analyses in
dit project.
• Effecten op de opbrengsten van de glastuinbouwproducten zijn niet in beschouwing genomen.
• Ondernemers kunnen reageren op de extra kosten door ODE-tariefswijzigingen waardoor het
kosteneffect kan verminderen. Deze effecten zijn niet in beschouwing genomen bij de
kosteneffecten, maar wel bij de ontwikkeling van de reductie van de CO2-emissie.
Definities
Onder glastuinbouw wordt verstaan het totaal areaal glastuinbouw in Nederland op basis van de
Landbouwtelling (LBT) van het CBS. Dit betreft glastuinbouwareaal op bedrijven met glastuinbouw. Dit
is zowel glastuinbouwareaal op gespecialiseerde glastuinbouwbedrijven als glastuinbouwareaal op
bedrijven met een andere hoofdactiviteit.
De CO2-emissie wordt bepaald met de IPCC-methode. Bij de IPCC-methode wordt het totale fossiele
brandstofverbruik van de glastuinbouw in beschouwing genomen en wordt er geen
temperatuurcorrectie toegepast (Van der Velden en Smit, 2019c). De CO2-emissie van de
glastuinbouw omvat daarmee naast de emissies die samengaan met de productie van warmte (ketels
en wkk) ook de emissies die voortkomen uit de productie van elektriciteit met aardgas-wkk’s voor
eigen consumptie en voor verkoop. De emissies van de glastuinbouw zijn exclusief emissies van
andere sectoren waarvan energie wordt ingekocht (warmte en elektriciteit) en inkoop van CO2 van
partijen buiten de glastuinbouwsector.

1.5

Aanpak

1.5.1

Kwantificering kosteneffecten

Voor het bepalen van de kosteneffecten op sector- en bedrijfsniveau is als eerste stap een rekenmodel
ontwikkeld. In dit model is voortgebouwd op het conceptueel ontwerp dat ten grondslag ligt aan het
bestaande model voor Energie Belasting (EB) op aardgas voor de glastuinbouw (Van der Velden en
van der Meer, 2014) en dat onder andere is toegepast voor de Evaluatie van het de verlaagde
energiebelastingtarief voor de glastuinbouw door LEI Wageningen UR en CE Delft (Van der Velden
et al., 2016). Het ontwikkelde model voor elektriciteit is hieronder uiteengezet.
De ODE wordt in rekening gebracht per aansluiting. Uitgegaan wordt van één aansluiting per
vestiging. De gestaffelde tariefstructuur moet dus per vestiging doorlopen worden met de hoeveelheid
inkoop van elektriciteit.
Met het model zijn de kosteneffecten per vestiging gekwantificeerd en deze zijn geaggregeerd naar
sectorniveau. Vervolgens zijn de kenmerken van de vestigingen die te maken krijgen met een
beperkte kostenstijging en die geconfronteerd worden met een grote kostenstijging geanalyseerd.
Tot slot zijn de extra ODE-kosten voor de bedrijven met meerdere vestigingen en voor de bedrijven
die geen CO2 uitstoten geanalyseerd. De bedrijven met meerdere vestigingen doorlopen de ODEstaffels per vestiging. De voorlopers gebruiken geen fossiele brandstoffen maar kopen wel meer
elektriciteit in. Extra elektriciteit is nodig voor energiebesparing en duurzame energievoorzieningen.
Bovendien wordt de elektriciteit die voorheen werd geproduceerd met aardgas-wkk’s nu ingekocht. De
extra ODE-kosten van vier voorlopers zijn in beeld gebracht.
Rekenmodel
Het model bestaat uit de volgende bouwstenen:
• Vanuit de CBS Landbouwtelling (LBT) zijn bij Wageningen Economic Research voor de glastuinbouw
data beschikbaar over het areaal kas per gewas(groep) en het gebruik van belichting en wkk op
bedrijfsniveau. Deze data uit de LBT van het meest recent beschikbare jaar 2018 is de basis-input
voor het model.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

| 11

• Niet duidelijk is of in de LBT vestigingen of bedrijven of een mix hiervan zijn opgenomen. Diverse
signalen geven aan dat dit waarschijnlijk vooral vestigingen zijn. Ook zijn er signalen dat de LBT niet
volledig dekkend is voor het totaal areaal glastuinbouw in Nederland. Het resultaat van het
onderzoek is op korte termijn gewenst. Daarom wordt voor dit onderzoek verondersteld dat in de
LBT alle vestigingen met glastuinbouw zijn opgenomen.

2

• De vestigingen in de LBT zijn ingedeeld naar gewas(groepen) en daarbinnen naar 4 subgroepen
(zonder en met belichting en daarbinnen zonder en met wkk).
• Per subgroep per gewas(groep) zijn vervolgens referentiewaarden vastgesteld voor inkoop van
elektriciteit in 2018. De referentiewaarde betreft de gemiddelde inkoop van elektriciteit (kWh/m2)
per subgroep per gewas(groep). Hierbij zijn 32 gewas(groepen) onderscheiden (bijlage 2) en is er
dus voor 128 subgroepen een referentiewaarde vastgesteld. Hierbij dient opgemerkt te worden dat
bepaalde subgroepen bij bepaalde gewas(groepen) zeer beperkt voorkomen.
• Data voor de referentiewaarden is afkomstig vanuit de Energiemonitor glastuinbouw
(Van der Velden en Smit, 2019c). Voor een beperkt aantal subgroepen per gewas(groep) is dit niet
het geval en is de referentiewaarde gekwantificeerd op basis van informatie uit het project Effect
intensivering, extensivering en energiebesparing op CO2-emissie Nederlandse glastuinbouw
(Van der Velden een Smit, 2017).
• De referentiewaarden per gewas(groep) per subgroep zijn getoetst door aggregatie van alle
referentiewaarden met de bijbehorende arealen uit de LBT. Het resultaat hiervan bleek in grote
mate in overeenstemming met de totale inkoop van elektriciteit van de glastuinbouwsector uit de
Energiemonitor Glastuinbouw in 2018 (2,8 miljard kWh in 2018). Ook heeft een consistentiecheck
plaatsgevonden van referentiewaarden per gewas(groep) van de subgroepen met de beschikbare
gemiddelden per gewas(groep) in de Energiemonitor Glastuinbouw.
• Door koppeling van het areaal per gewas(groep) per vestiging aan de referentiewaarden per m2 is
de hoeveelheid inkoop van elektriciteit per vestiging gekwantificeerd.
• Tot slot is met deze absolute hoeveelheid inkoop van elektriciteit per vestiging in combinatie met de
tarieven van de ODE de kostenstijging per vestiging en op sectorniveau berekend.
Het voorgaande is schematisch weergegeven in figuur 1.1.
Door Wageningen Economic Research worden jaarlijks de rentabiliteit, de bedrijfsresultaten, de
inkomens en de vermogenspositie voor diverse agrarische bedrijfstakken gekwantificeerd in het
Bedrijveninformatienet (www.agrimatie.nl). De genoemde kentallen worden bepaald voor het totaal
van de gespecialiseerde glastuinbouwbedrijven. Deze bedrijven omvatten het totaal areaal
glastuinbouw, exclusief het areaal op bedrijven met een andere hoofdactiviteit en de hele kleine
3

bedrijven.

Voor het bepalen van effecten van de ODE-kostenstijging op de rentabiliteit en het bedrijfsresultaat
zijn in het hiervoor besproken model, de vestigingen geselecteerd die tot de gespecialiseerde
bedrijven behoren. Vervolgens is een vertaalslag gemaakt van de extra kosten voor vestigingen naar
de extra kosten voor bedrijven.

1.5.2

Analyse reductie CO2-emissie

Reductie CO2-emissie
In het klimaatakkoord wordt ingezet op een reductie van de CO2-emissie van de glastuinbouw. Op dit
transitieproces zijn veel factoren van invloed, zo ook de wijziging van de ODE-tarieven. De effecten
van de ODE-verhoging op de ontwikkeling van de CO2-emissie zijn partieel geanalyseerd los van
andere invloeden op de ontwikkeling van de CO2-emissie.

2

3

Omdat de LBT niet volledig dekkend is voor het totaal areaal glastuinbouw in Nederland liggen de werkelijke extra kosten
op sectorniveau hoger dan berekend met het model. Op basis van informatie van het CBS is het totaal areaal
glastuinbouw in 2019 met circa 700 ha (8%) toegenomen. De basisdata van 2019 waren tijdens de uitvoering het
onderzoek nog niet beschikbaar.
Het Informatienet omvat gespecialiseerde glastuinbouwbedrijven met een minimum omvang. Bedrijven met glastuinbouw
naast een niet-glastuinbouw hoofdactiviteit zijn geen gespecialiseerde glastuinbouwbedrijven. Ook hele kleine bedrijven
(met minder dan € 25.000 Standaardopbrengst) blijven buiten beschouwing. Het Informatienet dient primair voor de
economische bedrijfsresultaten. De afzonderlijke posten zoals energiekosten geven een globale indicatie.

12 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

Figuur 1.1

Schematische weergave ODE-model elektriciteit

Economische effecten
De huidige situatie en de toekomstige situatie rond de CO2-emissie in de glastuinbouw worden op
hoofdlijnen beschreven. Voor de huidige situatie is uitgegaan van de Energiemonitor Glastuinbouw
2019 (Van der Velden en Smit, 2019b) en voor de toekomstige situatie is uitgegaan van de Prognoses
CO2-emissie glastuinbouw 2030 (Van der Velden et al., 2018). Hieruit volgt een transitiepad naar de
toekomst van 2030.
Effecten op reductie CO2-emissie
Glastuinbouwondernemers kunnen reageren op de kostenstijging van de ODE. De mogelijkheden
hiervoor zijn geïnventariseerd. Daarna is een beeld geschetst van de verwachte reactie door de
glastuinbouwondernemers. Daarbij is uitgegaan van de bedrijfstypen die worden geconfronteerd met
de grootste kostenstijging. Onderscheid is gemaakt naar de korte termijn (1-2 jaar) (tactisch) en de
middellange termijn (1-5 jaar) (strategisch). Voor het in beeld brengen van de mogelijke en
verwachte reacties door de glastuinbouwondernemers op de kostenstijging van de ODE is
gebruikgemaakt van de expertise bij Wageningen Economic Research en zijn ervaringsdeskundigen in
de glastuinbouw geraadpleegd: toeleveranciers, adviseurs en glastuinbouwondernemers. Vervolgens is
de verwachte reactie geprojecteerd op de reductie van de CO2-emisse naar 2030. Tot slot zijn een
deel van de effecten op de geprognotiseerde reductie van de CO2-emissie in 2030 gekwantificeerd.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

| 13

2

Kosteneffecten van ODE-verhoging

2.1

Inleiding

In dit hoofdstuk zijn de kosteneffecten van de ODE-verhoging geanalyseerd. Hiervoor zijn als eerste
de extra kosten in beeld gebracht. Dit is gedaan op sectorniveau (paragraaf 2.2) en op bedrijfsniveau
(paragraaf 2.3). Hierbinnen is onderscheid gemaakt naar alle vestingen met glastuinbouw en
specifieke groepen vestigingen. Vervolgens is de invloed van de extra kosten op het rentabiliteit en
het bedrijfsresultaat bepaald op bedrijfstakniveau (paragraaf 2.4). Tot slot zijn ook de extra kosten
door de ODE-verhoging van de vestigingen die geen CO2 meer uitstoten geanalyseerd (paragraaf 2.5).
Sectorniveau
De extra kosten op sectorniveau zijn bepaald voor de gehele glastuinbouwsector, ofwel het totaal
areaal glastuinbouw in Nederland. De ODE-kosten zijn afhankelijk van de inkoop van elektriciteit per
vestiging. Voor de extra kosten op sectorniveau zijn de extra kosten van alle vestigingen met
glastuinbouw in de LBT geaggregeerd.
Bedrijfstakniveau
De invloed van de extra kosten op de rentabiliteit en het bedrijfsresultaat is bepaald voor de
gespecialiseerde glastuinbouwbedrijven. De gespecialiseerde bedrijven samen worden de bedrijfstak
genoemd en omvatten in 2018 73% van alle vestigingen met glastuinbouw en 91% van het areaal
glastuinbouw in Nederland.

2.2

Extra kosten sectorniveau

Kostenstijging in 2020
De ODE-kosten op elektriciteit bedragen voor de glastuinbouwsector als geheel (laatste kolom
tabel 2.1) in 2020 naar schatting minimaal € 49 miljoen en in 2019 minimaal € 19 miljoen. De ODEkosten elektriciteit nemen daarmee in 2020 met minimaal € 30 miljoen toe. Dit is een toename van
153%. Gemiddeld per vestiging is de kostenstijging € 9.300 en gemiddeld per m2 kas 33 eurocent.
Kostenstijging in 2025
In de toekomst zullen de tarieven voor de ODE verder stijgen. Uitgaande van de door EZK verstrekte
ODE-tarieven voor 2025 (bijlage 1), nemen de ODE-kosten elektriciteit op sectorniveau in 2025 toe tot
minimaal € 65 miljoen. Ten opzichte van 2019 is dit een kostenstijging van minimaal € 46 miljoen
(+235%). Gemiddeld per vestiging is de kostenstijging € 14.300 en per m2 kas is dit gemiddeld
51 eurocent. De toekomstige kostenstijging in 2025 ligt daarmee ruim 50% hoger dan de
kostenstijging in 2020. De kostenstijging voor inkoop van elektriciteit door de wijziging van de ODEtarieven beperkt zich dus niet tot 2020 en is daarmee structureel.
Opgemerkt dient te worden dat door de schaalvergroting het aantal vestigingen in 2025 kleiner zal
zijn waardoor de wekelijke extra kosten op sectorniveau lager zullen zijn. Daarentegen zullen
vestigingen ook groter zijn en zal het gebruik van belichting verder toenemen (Van der Velden en
Smit, 2018). Hierdoor neemt de inkoop van elektriciteit per vestiging toe en zullen de werkelijke extra
kosten op sectorniveau hoger zijn. De effecten van de genoemde twee ontwikkelingen heffen elkaar
gedeeltelijk op.

14 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

Tabel 2.1

Overzicht structuurkenmerken, gemiddelde inkoop van elektriciteit, ODE-kosten inkoop

van elektriciteit, extra ODE-kosten inkoop van elektriciteit en de spreiding bij de inkoop van
elektriciteit en bij de extra ODE-kosten in de glastuinbouwsector en per subgroep
Grootheid

Eenheid

Subgroep
1

2

Belichting

nee

Aardgas-wkk

nee

Totaal
3

4

nee

ja

ja

ja

nee

ja

Structuurkenmerken 2018

Aantal vestigingen

Aantal

2.121

345

234

475

3.175

Areaal glastuinbouw

ha

2.961

2.403

595

3.031

8.990

Areaal per vestiging

ha/vestiging

1,4

7,0

2,5

6,4

2,8

Areaal belichting

ha

0

0

339

2.261

2.600

Areaal belichting

ha/vestiging

0

0

1,4

4,8

0,8

187

120

335

2.260

2.900

6

5

56

75

32

0,1

0,3

1,4

4,8

0,9

Inkoop elektriciteit 2018
Inkoop

miljoen kWh/jaar

Inkoop

kWh/m2.jaar

Inkoop

miljoen kWh/vestiging

Spreiding a)

miljoen kWh/vestiging laagste

0

0,04

0,02

0,05

0

miljoen kWh/vestiging hoogste

1,6

2,2

14,6

64,4

64,4

Kosten
ODE 2020 (minimaal)

miljoen €

5

3

6

35

49

ODE 2019 (minimaal)

miljoen €

3

1

2

13

19

Extra kosten ODE 2020

miljoen €

2

2

4

22

30

(minimaal) b)

Spreiding extra kosten c)

€/m2

0,07

0,06

0,67

0,72

0,33

€/vestiging

1.000

4.400

17.000

46.000

9.300

€/vestiging laagste

0

50

200

400

0

€/vestiging hoogste

21.000

29.000

118.000

136.000

136.000

ODE 2025 (minimaal)

miljoen €

7

4

8

46

65

Extra kosten ODE 2025

miljoen €

4

3

6

33

46

(minimaal) b)

Spreiding extra kosten c)

€/m2

0,13

0,10

1,02

1,10

0,51

€/vestiging

1.800

6.900

26.000

70.000

14.300

€/vestiging laagste

0

100

300

1.000

0

€/vestiging hoogste

32.000

44.500

179.000

209.000

209.000

a) Gemiddelde van de 5 vestingen met het laagste en met het hoogste inkoop van elektriciteit; b) Ten opzichte van 2019 c) Gemiddelde van de
5 vestingen met de laagste en met de hoogste extra kosten

Spreiding
Door de diversiteit in de sector (paragraaf 1.3) bestaan er tussen vestigingen zeer grote verschillen in
de absolute hoeveelheid inkoop van elektriciteit. Dit loopt tussen de vestigingen grofweg uiteen van
nihil tot 65 miljoen kWh per jaar. Hierdoor geven de gemiddelde effecten op kosten een onvolledig
inzicht in de effecten op bedrijfsniveau.

2.3

Extra kosten bedrijfsniveau

2.3.1

Alle vestigingen

De ODE-kosten worden in rekening gebracht per vestiging. De spreiding van de extra kosten in 2020
door de stijging van de ODE is voor alle vestigingen weergegeven in figuur 2.1. De extra kosten lopen
uiteen van nihil tot ruim € 140.000 (+136%) per vestiging. Bij deze hoogste absolute extra kosten
behoort niet de hoogste relatieve kostenstijging. De hoogste relatieve kostenstijging bedraagt 175%
en behoort bij een vestiging met extra ODE-kosten van ruim € 130.000.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

| 15

Meerdere vestigingen per bedrijf
In de glastuinbouwpraktijk is er een trend van schaalvergroting, niet alleen naar grotere locaties,
maar ook naar meer vestigingen per bedrijf. Er zijn bedrijven met meer dan vijf vestigingen en
bedrijven met twee of drie vestigingen zijn geen uitzondering. De bedrijven met meerdere vestigingen
zijn vaker energie-intensief met intensieve belichting. Zij kopen relatief veel elektriciteit in per m2 kas.
Bedrijven met meerdere vestigingen doorlopen per vestiging de ODE-staffels. Voor overeenkomstige
bedrijven qua omvang (m2) en inkoop van elektriciteit (kWh/m2) liggen de extra absolute ODE-kosten
bij meerdere vestigingen per bedrijf evenredig hoger en is de relatieve kostenstijging beperkt hoger.
Dit laatste komt doordat de ODE-kosten in 2019 al op een substantieel hoger niveau lagen.
Inkoop elektriciteit, belichting en wkk
De grootste kostenstijging vindt plaats op vestigingen die veel elektriciteit inkopen. Ruim 80% van de
elektriciteitsconsumptie op sectorniveau wordt ingezet voor groeilicht (Van der Velden en Smit, 2013).
De vestigingen met de grootste inkoop van elektriciteit zijn dus de vestigingen met belichting. Op circa
30% van het totaal areaal glastuinbouw werd in 2018 belichting toegepast. Op een deel van het areaal
van de vestigingen met belichting vindt ook teelt zonder belichting plaats. Het areaal van de
vestigingen met belichting omvat circa 40% van het totaal areaal glastuinbouw. Sinds de introductie
van groeilicht in de jaren zeventig groeit het areaal met belichting en de gemiddelde intensiteit van de
belichting. Verwacht wordt dat beide in de toekomst blijven toenemen. Voor 2030 wordt verwacht dat
circa de helft van het glastuinbouwareaal zich bevindt op vestigingen met belichting (Van der Velden
et al., 2018).
Bij de introductie van groeilicht werd de benodigde elektriciteit volledig ingekocht. Later zijn er vanuit
efficiëntieoverwegingen (kosten en milieu) op grote schaal wkk’s ingezet. Met deze wkk’s voorzien
glastuinbouwbedrijven zich van elektriciteit, warmte en ook CO2.

extra ODE-kosten (€/vestiging)

160.000
140.000
120.000
100.000
80.000
60.000
40.000
20.000

1
92
183
274
365
456
547
638
729
820
911
1.002
1.093
1.184
1.275
1.366
1.457
1.548
1.639
1.730
1.821
1.912
2.003
2.094
2.185
2.276
2.367
2.458
2.549
2.640
2.731
2.822
2.913
3.004
3.095

0
500

1.000

1.500

2.000

2.500

3.000

vestigingen
extra kosten ODE

Figuur 2.1

gemiddelde extra ODE-kosten

Extra ODE-kosten elektriciteit in 2020 per vestiging in oplopende volgorde

De meeste vestigingen met belichting produceren in de huidige situatie een belangrijk deel van de
elektriciteitsbehoefte zelf met wkk’s op aardgas, maar niet volledig. Er wordt elektriciteit ingekocht
omdat de elektriciteitsproductie met wkk’s wordt beperkt door grenzen aan de warmtebenutting uit de
wkk en de lampen, ofwel door de warmtevraag van het bedrijf.

16 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

Vestigingen met belichting en zonder wkk kopen alle benodigde elektriciteit in. Dit laatste komt minder
voor dan vestigingen met eigen productie (groep 3 in tabel 2.1). Vestigingen met belichting en zonder
wkk hebben een kleinere bedrijfsomvang (m2 kas), de intensiteit van de belichting (W/m2) en/of de
gebruiksduur van de belichting (uur/jaar) zijn minder groot, ofwel er wordt minder intensief belicht.
Hierdoor is de elektriciteitsvraag kleiner en is een wkk vaak niet rendabel. Er zijn ook grote
vestigingen zonder wkk met belichting. Deze groep koopt vaak elektriciteit in en voorziet in de
warmtevraag door een energievoorziening zonder CO2-emissie zoals duurzame energie en inkoop
warmte van derden. Dit komt verder aan bod in paragraaf 2.5.

2.3.2

Groepen vestigingen

In de figuren 2.2 en 2.3 zijn de extra kosten door de ODE-wijziging in 2020 weergegeven voor de
vestigingen zonder belichting en zonder wkk en voor zonder belichting en met wkk. In de figuren 2.4
en 2.5 is dat gedaan voor de vestigingen met belichting en zonder wkk en met belichting en met wkk.
In de figuren is een horizontale lijn getrokken op het niveau van de gemiddelde extra ODE-kosten van
de betreffende groep.
In tabel 2.1 is voor deze groepen kwantitatieve informatie vermeld over de structuur, de inkoop van
elektriciteit en de extra OD- kosten. Uit de structuurkenmerken blijkt dat twee derde van de
vestigingen behoort tot de groep zonder belichting en zonder wkk. Het areaal van deze groep 1
beslaat echter maar een derde van het totaal areaal. De gemiddelde omvang van deze vestigingen is
met 1,4 ha circa de helft van de gemiddelde omvang in de totale glastuinbouw. Bij groep 4, met
belichting en met wkk is het tegenovergestelde het geval. Deze groep omvat met 15% van de
vestigingen 34% van het totaal areaal. De gemiddelde omvang van deze vestigingen is met 6,4 ha
ruim tweemaal zo groot als de gemiddelde omvang (2,8 ha).
In groep 2 (zonder belichting en met wkk) bevindt zich 11% van de vestigingen en 27% van het totaal
areaal en in groep 3 (met belichting en zonder wkk) 7% van de vestigingen en 7% van het totaal
areaal.
De vestigingen met belichting (groepen 3 en 4) omvatten circa 40% van het areaal en nemen in 2018
circa 50% van de CO2-emissie van de glastuinbouw voor hun rekening. Bij de vestigingen met
belichting ligt de CO2-uitstoot per m2 dus hoger. Dit komt niet alleen door het gebruik van aardgaswkk’s, ook de warmtevraag van de gewassen met belichting ligt op een hoger niveau.
Vestigingen zonder belichting
De groep vestigingen zonder belichting is onderverdeeld in een subgroep zonder wkk en een subgroep
met wkk. Uit figuur 2.2 blijkt dat de extra ODE-kosten voor de vestigingen zonder wkk in 2020
gemiddeld € 1.000 (+81%) bedragen, uiteenlopend van nihil tot ruim € 31.000 (+167%). De relatief
lage extra kosten komen doordat er in deze groep vestigingen zijn zonder of met een heel beperkte
hoeveelheid inkoop van elektriciteit. Dit zijn zeer kleine energie-extensieve vestigingen. De hoogste
extra kosten in deze groep treden op bij de vestigingen met het grootste areaal kassen.
De vestigingen in deze groep met een kostenstijging boven het gemiddelde in deze groep (€ 1.000)
vertegenwoordigen 28% van de vestingen met daarop 69% van het areaal in deze groep. De
kostenstijging voor deze vestigingen is gemiddeld € 2.800 en omvat 78% van de totale kostenstijging
in deze groep.
Uit figuur 2.3 blijkt dat de extra ODE-kosten voor de vestigingen zonder belichting en met wkk in 2020
gemiddeld € 4.400 (+127%) bedragen en uiteenlopen van bijna nihil tot bijna € 38.000 (+169%). De
verschillen komen door de dezelfde oorzaken als bij de groep zonder belichting en zonder wkk. Bij de
groep met wkk zijn de vestingen relatief groter waardoor de absolute extra kosten absoluut hoger zijn.
De vestigingen in deze groep met een kostenstijging boven het gemiddelde in deze groep (€ 4.400)
vertegenwoordigen 33% van de vestingen met daarop 64% van het areaal in deze groep. De
kostenstijging voor deze vestigingen is gemiddeld € 9.000 en omvat 68% van de totale kostenstijging
in deze groep.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

| 17

extra ODE-kosten (€/vestiging)

50.000
45.000
40.000
35.000
30.000
25.000
20.000
15.000
10.000
5.000
0

1.000

1.500

2.000

1
60
119
178
237
296
355
414
473
532
591
650
709
768
827
886
945
1.004
1.063
1.122
1.181
1.240
1.299
1.358
1.417
1.476
1.535
1.594
1.653
1.712
1.771
1.830
1.889
1.948
2.007
2.066

500

vestigingen
extra kosten ODE

Figuur 2.2

gemiddelde extra ODE-kosten

Extra ODE-kosten elektriciteit in 2020 per vestiging voor de subgroep vestigingen zonder

extra ODE-kosten (€/vestiging)

belichting en zonder wkk in oplopende volgorde

50.000
45.000
40.000
35.000
30.000
25.000
20.000
15.000
10.000
5.000
50

100

150

200

250

300

1
11
21
31
41
51
61
71
81
91
101
111
121
131
141
151
161
171
181
191
201
211
221
231
241
251
261
271
281
291
301
311
321
331
341

0

vestigingen
extra kosten ODE

Figuur 2.3

gemiddelde extra ODE-kosten

Extra ODE-kosten elektriciteit in 2020 per vestigingen voor de subgroep vestigingen

zonder belichting met wkk in oplopende volgorde

18 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

extra ODE-kosten (€/vestiging)

160.000
140.000
120.000
100.000
80.000
60.000
40.000
20.000

1
8
15
22
29
36
43
50
57
64
71
78
85
92
99
106
113
120
127
134
141
148
155
162
169
176
183
190
197
204
211
218
225
232

0
50

100

150

200

vestigingen
extra kosten ODE

Figuur 2.4

gemiddelde extra ODE-kosten

Extra ODE-kosten elektriciteit in 2020 per vestiging voor de subgroep met vestigingen

extra ODE-kosten (€/vestiging)

met belichting zonder wkk in oplopende volgorde

160.000
140.000
120.000
100.000
80.000
60.000
40.000
20.000

1
15
29
43
57
71
85
99
113
127
141
155
169
183
197
211
225
239
253
267
281
295
309
323
337
351
365
379
393
407
421
435
449
463

0
50

100

150

200

250

300

350

400

450

vestigingen
extra kosten ODE

Figuur 2.5

gemiddelde extra ODE-kosten

Extra ODE-kosten elektriciteit in 2020 per vestiging voor de subgroep met vestigingen

met belichting met wkk in oplopende volgorde

Alle vestigingen zonder belichting
Voor alle vestigingen zonder belichting (groep 1 en 2 samen) bedragen de extra kosten in 2020
gemiddeld € 1.500 (+95%) per vestiging en deze lopen uiteen van bijna nihil tot bijna € 29.000

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

| 19

4

(+166%) (tabel 2.1). Binnen deze groep heeft 2% van de vestigingen met daarop 20% van het
areaal extra ODE-kosten die boven het gemiddelde van de sector liggen (€ 9.300). Voor 2025 is de
gemiddelde kostenstijging voor de vestigingen zonder belichting ten opzichte van 2019 berekend op
€ 2.500 (+159%). Deze kostenstijging is circa tweederde hoger dan de kostenstijging in 2020.
Vestigingen met belichting
De groep vestigingen met belichting is ook onderverdeeld in een subgroep zonder wkk en een
subgroep met wkk. Uit figuur 2.4 blijkt dat de extra ODE-kosten voor de vestigingen met belichting en
zonder wkk in 2020 gemiddeld € 17.000 (+160%) bedragen en uiteenlopen van minder dan € 100 tot
ruim € 132.000 (+174%). Deze groep wordt gekenmerkt door een bedrijfsomvang die net onder het
gemiddelde in de sector zit en door gemiddeld minder intensieve belichting. De hoogste extra kosten
in deze groep behoren bij de vestingen met het grootste areaal kassen. De vestigingen in deze groep
met een kostenstijging boven het gemiddelde in deze groep (€ 17.000) vertegenwoordigen 32% van
de vestingen met daarop 63% van het areaal in deze groep. De kostenstijging voor deze vestigingen
is gemiddeld € 41.000 en omvat 76% van de totale kostenstijging in deze groep.
Uit figuur 2.5 blijkt dat de extra ODE-kosten voor de vestigingen met belichting en wkk in 2020
gemiddeld € 46.000 (+168%) bedragen. De extra kosten lopen uiteen van bijna nihil tot boven de
€ 140.000 (+175%). Deze groep wordt gekenmerkt door een relatief grote bedrijfsomvang en
intensievere belichting (meer lampen per eenheid areaal). De verschillen in kosten in deze groep
komen doordat er gewassen zijn met een kleine en een grote belichtingsintensiteit per m2 en door de
verschillen in omvang van de vestigingen (m2). De vestingen met de meest intensieve belichting en
het grootste areaal kassen ondervinden de hoogste extra kosten in deze groep.
De extra ODE-kosten vlakken in de rechterkant van de figuur af. Dit komt doordat bij deze vestigingen
het laatste deel van de inkoop van elektriciteit in de vierde staffel van de ODE zit. De tarieven en de
toename van de ODE-tarieven in de vierde staffel zijn relatief klein in vergelijking met de derde
staffel, waar het zwaartepunt van deze groep zit. De afvlakking geldt voor circa 10% van de
475 vestigingen in deze groep.
In deze groep zijn er beduidend meer vestigingen met relatief hoge kosten (>€ 100.000) dan in de
groepen 1, 2 en 3. Dit komt door de grotere omvang in combinatie met de hogere
belichtingsintensiteit van de vestigingen in deze groep waardoor er meer elektriciteit wordt ingekocht.
De vestigingen in deze groep met een kostenstijging boven het gemiddelde in deze groep (€ 46.000)
vertegenwoordigen 36% van de vestigingen met daarop 58% van het areaal in deze groep. De
kostenstijging voor deze vestigingen is gemiddeld € 96.000 en omvat 75% van de totale
kostenstijging in deze groep.
Alle vestigingen met belichting
Voor alle vestigingen met belichting (groep 3 en 4 samen) bedragen de extra kosten in 2020
5

gemiddeld € 36.500 (+167%) en deze lopen uiteen van € 200 (+39%) tot € 136.000 (+175%)
(tabel 2.1). De gemiddelde extra ODE-kosten zijn voor de vestigingen met belichting daarmee een
factor 24 hoger dan bij de vestingen zonder belichting. Binnen de groep met belichting heeft 69% van
de vestigingen met daarop 88% van het areaal extra ODE-kosten die boven het gemiddelde van de
gehele sector liggen (€ 51.000 ten opzichte van € 9.300). De vestigingen met belichting met extra
kosten onder het gemiddelde zijn relatief klein (m2 kas) met extensievere belichting. Het grootste deel
van het areaal met belichting heeft te maken met een substantiële kostenstijging. In 2025 is de
gemiddelde kostenstijging ten opzichte van 2019 becijferd op € 55.500. (+153%). Deze kostenstijging
is ruim 50% hoger dan de kostenstijging in 2020.
Samenvattend
Uit het voorgaande blijkt dat de tariefwijziging van de ODE leidt tot een kostenstijging in de
glastuinbouw en dat deze kostenstijging, zowel absoluut als relatief, niet evenredig is verdeeld over
4
5

Deze spreiding wijkt af van de getallen die hiervoor zijn genoemd doordat in tabel 2.1 voor de spreiding is uitgegaan van
de 5 vestingen met de laagste en de 5 vestigingen met de hoogste extra kosten.
Deze spreiding wijkt af van de getallen die hiervoor zijn genoemd doordat in tabel 2.1 voor de spreiding is uitgegaan van
de 5 vestingen met de laagste en de 5 vestigingen met de hoogste extra kosten.

20 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

vestigingen. Voor de vestigingen zonder belichting is de kostenstijging kleiner dan voor vestigingen
met belichting. De vestigingen met belichting worden geconfronteerd met substantiële
kostenstijgingen. Dit geldt zowel voor de vestigingen met wkk als de vestigingen die de benodigde
elektriciteit volledig inkopen.
Binnen de gehele glastuinbouwsector heeft 17% van de vestigingen met daarop 48% van het areaal in
2020 extra ODE-kosten die boven het gemiddelde van de gehele sector liggen (€ 9.300). Op deze
vestigingen zit € 25 miljoen extra ODE-kosten ofwel 87% van de totale extra ODE-kosten in 2020.
Deze groep vertegenwoordigt circa 50% van de CO2-emissie van de glastuinbouw in 2018.
Wordt per subgroep (zonder en met belichting en zonder en met wkk) gekeken dan heeft bij alle
subgroepen circa een derde van de vestingen met daarop circa twee derde van het areaal een
kostenstijging die boven het gemiddelde per groep ligt. Voor deze vestigingen met een
bovengemiddelde kostenstijging ligt bij alle vier de groepen de kostenstijging ruim tweemaal hoger
dan het gemiddelde per subgroep.

2.4

Effecten op kosten, rentabiliteit en bedrijfsresultaat

Van vestigingen naar gespecialiseerde bedrijven
In de vorige paragraaf zijn de extra ODE-kosten op elektriciteit behandeld per vestiging. De effecten
van de extra kosten op de rentabiliteit en het bedrijfsresultaat worden bepaald voor de
gespecialiseerde bedrijven c.q. op bedrijfstakniveau. De gespecialiseerde glastuinbouwbedrijven zijn
groter en kunnen uit meerdere vestigingen bestaan. Op de vestigingen die behoren tot de
gespecialiseerde glastuinbouwbedrijven zijn de extra ODE-kosten daardoor hoger en bedragen
gemiddeld € 11.500 per bedrijf en 35 eurocent per m2. Vanuit dit gemiddelde per m2 zijn de
gemiddelde kosteneffecten op de gespecialiseerde bedrijven berekend. Dit is gedaan voor alle
gespecialiseerde bedrijven en voor de subgroepen zonder en met belichting (tabel 2.2).
Alle bedrijven
De totale kosten op de gespecialiseerde glastuinbouwbedrijven c.q. bedrijfstakniveau nemen door de
tariefwijziging van de ODE daardoor met gemiddeld 0,6% toe. De toename van de nettoenergiekosten bedraagt 4%. De rentabiliteit neemt met 0,6 procentpunt af. Dit laatste komt overeen
met een daling van het gemiddelde nettobedrijfsresultaat (= winst of marge) met 6%. De gemiddelde
kostenstijging en de gemiddelde effecten op genoemde kentallen zijn daarmee beperkt van omvang.
In paragraaf 2.2 is al gemeld dat de gemiddelde effecten op kosten een onvolledig inzicht geeft in de
effecten op bedrijfsniveau. Dat geldt ook voor de effecten op de rentabiliteit en het bedrijfsresultaat.
Hierna wordt daarom ingegaan op de effecten op het bedrijfsresultaat voor bedrijven zonder en met
belichting.
Bedrijven zonder belichting
Kijken we naar deze kentallen voor de gespecialiseerde bedrijven zonder belichting (tabel 2.2), dan
blijkt dat de effecten van de ODE-tariefswijziging voor elektriciteit van 2020 bij deze subgroep
beduidend kleiner zijn. Bij deze subgroep zijn de gemiddelde kostenstijging en de gemiddelde effecten
op genoemde kentallen daarmee ook beperkt van omvang.
Bedrijven met belichting
Bij de bedrijven met belichting is het tegengestelde het geval. Bij deze subgroep zijn de kostenstijging
door de ODE-tariefswijziging voor elektriciteit van 2020 en de effecten op de genoemde kentallen
beduidend groter. In de subgroep met belichting liggen de effecten bij de genoemde kentallen een
factor 5 tot 10 ongunstiger ten opzichte van de subgroep zonder belichting. Bij de eerste groep daalt
het bedrijfsresultaat met circa 2% en bij de tweede groep met circa 11%. Bij de subgroep met
belichting is de gemiddelde kostenstijging en zijn de gemiddelde effecten op genoemde kentallen dus
beduidend groter.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

| 21

Tabel 2.2

Gemiddelde effecten van de kostenstijging van de ODE elektriciteit op totale kosten,

netto-energiekosten, rentabiliteit en nettobedrijfsresultaat op de gespecialiseerde
glastuinbouwbedrijven, opgesplitst naar zonder en met belichting, in 2020 a)
Grootheid

Eenheid

Bedrijven
alle bedrijven

zonder belichting

met belichting

0,35

+

0,07

+

0,6

+

0,2

+

Kosteneffect b)

€/m2

+

Totale kosten

%

+

Netto-energiekosten c)

%

Rentabiliteit d)

procentpunt

Netto bedrijfsresultaat e)

%

+

4

-

0,6
-

+
-

6

1
0,2

-

0,72
0,9
+

-

2

7
1,0

-

11

a) Referentie bedrijfsresultaten 2018; b) Ten opzichte van 2019; c) Netto-energiekosten is inkoop minus verkoop, en exclusief transport;
d) Rentabiliteit is opbrengsten per € 100 kosten; e) Nettobedrijfsresultaat is opbrengsten minus kosten (betaald en toegerekend)

Gewassen
In de analyse tot nu toe is geconstateerd dat de grootste effecten van de tariefswijziging op inkoop
van elektriciteit op de kosten, de rentabiliteit en bedrijfsresultaat plaatsvinden bij de bedrijven met
belichting. Ook daarbinnen zijn er verschillen.
Uit een nadere analyse van de vestigingen die geconfronteerd worden met de grootste absolute
kostenstijging blijkt dat dit vooral de vestigingen zijn met belichting bij de gewassen: chrysant,
Lisianthus, roos, en tomaat. Het areaal op deze vestigingen omvat in 2018 circa 17% van het totaal
areaal glastuinbouw. Hierbij dient opgemerkt te worden dat niet alle vestigingen met tomaat belichting
toepassen en vaak ook maar op een deel van een vestiging.
De extra kosten door de wijziging van de ODE-kosten elektriciteit voor de vestigingen met deze
gewassen en met belichting is gerelateerd aan de globale geldopbrengst van de
glastuinbouwproducten (€/m2.jaar). Dit aandeel ligt bij chrysant op ruim 1% van de omzet, bij
Lisianthus op bijna 2,5%, bij roos op bijna 2% en bij belichte tomaat op bijna 1%. Deze aandelen
liggen een factor 1,5 tot 4 hoger dan de gemiddelde kostenstijging in de gehele bedrijfstak (0,6%) en
liggen ook hoger dan de gemiddelde kostenstijging bij de bedrijven met belichting. Dit betekent dat de
mutaties van de totale kosten, de netto-energiekosten, de rentabiliteit en het bedrijfsresultaat bij deze
bedrijven ongunstiger zijn in vergelijking met het gemiddelde in de glastuinbouw en met het
gemiddelde van de bedrijven met belichting.

2.5

Voorlopers reductie CO2-emissie

In de glastuinbouw zijn er enkele vestigingen die geen aardgas meer gebruiken om hun kassen te
verwarmen. Zij stoten hierdoor geen CO2-emissie uit. Deze voorlopers hebben vergaande stappen
genomen in energiebesparing en energievoorziening zonder CO2-emissie. Hiervoor is extra elektrische
apparatuur in gebruik. De inzet van deze extra apparatuur verhoogt de elektriciteitsvraag en brengt
extra inkoop van elektriciteit met zich mee. Hiernaast kopen deze voorlopers ook de elektriciteit in die
in de referentiesituatie met de wkk zou worden geproduceerd. De extra inkoop van elektriciteit komt
bovenop de referentiewaarden die in de berekeningen eerder in dit hoofdstuk zijn gebruikt.
In tabel 2.3 zijn de kenmerken van vier uiteenlopende voorlopers globaal behandeld. Bij deze
vestigingen betreft de extra elektrische apparatuur duurzame energievoorzieningen, elektrische
boilers, warmtewisselaars, warmtepompen, warmte-koudeopslag en luchtbehandeling. Bovendien
maken alle voorlopers gebruik van externe CO2 voor de groei van het gewas, omdat rookgassen uit de
verbranding van aardgas niet beschikbaar komen bij vestigingen zonder CO2-emissie.
De extra inkoop van elektriciteit ten opzichte van de referentiesituatie is per voorloper globaal
gekwantificeerd en hiermee zijn de extra ODE-kosten berekend. De extra OD-kosten zijn weergegeven
in figuur 2.6. Figuur 2.6 komt overeen met figuur 2.1, maar met daaraan toegevoegd de extra ODEkosten van de vier voorlopers. De extra ODE-kosten van drie van de vier voorlopers blijken

22 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

substantieel hoger. De extra ODE-kosten liggen voor hen gemiddeld circa 350% hoger dan in de
referentiesituatie. Hierop is voorloper 1 (rechtsboven in de figuur) een uitzondeling. Voor deze
voorloper zijn de extra ODE-kosten in de referentiesituatie al hoog waarbij het laatste deel van
elektriciteitsgebruik in de vierde staffel (>10 miljoen kWh) van de ODE-tarieven viel. De toename van
de ODE-tarieven in de vierde staffel is kleiner dan die in de derde staffel. Gemiddeld voor alle vier de
voorlopers liggen de extra ODE kosten in 2020 ten opzichte van 2019 262% hoger dan in de
referentiesituatie.
Uit het voorgaande blijkt dat bij vergaande en volledige reductie van de CO2-emissie de extra ODEkosten voor elektriciteit bij de meeste vestigingen substantieel hoger liggen.

Tabel 2.3

Kenmerken van een viertal voorlopende glastuinbouwbedrijven zonder CO2-emissie

Teelt en overige kenmerken
1

Planten met belichting,

2

Bloemen met belichting,

3

Groente zonder belichting,

4

Perkgoed zonder belichting,

teeltconditionering, warmtepomp, warmte-koudeopslag, elektrische boiler, HDN-lampen, externe CO2
teeltconditionering, warmtepomp, warmte-koudeopslag, ledlicht, verbinding cluster, externe CO2
aardwarmte, inkoop warmte van derden, externe CO2
biobrandstof, externe CO2

extra ODE-kosten (€/vestiging)

160.000
140.000
120.000
100.000
80.000
60.000
40.000
20.000

1
90
179
268
357
446
535
624
713
802
891
980
1.069
1.158
1.247
1.336
1.425
1.514
1.603
1.692
1.781
1.870
1.959
2.048
2.137
2.226
2.315
2.404
2.493
2.582
2.671
2.760
2.849
2.938
3.027
3.116

0
500

1.000

1.500

2.000

2.500

3.000

vestigingen

alle vestigingen, exclusief voorlopers zonder CO₂-emissie
voorlopers zonder CO₂-emissie
gemiddelde extra ODE-kosten
Figuur 2.6

Extra ODE-kosten elektriciteit in 2020 per vestiging in oplopende volgorde met daarin de

extra kosten van 4 bestaande voorlopers zonder CO2-emissie

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

| 23

3

Effecten CO2-emissie

3.1

Inleiding

Het energiegebruik in de glastuinbouw is in transitie. Al lange tijd werken tuinders, overheden en hun
partners aan het verlagen van de CO2-emissie. De verhoging van de elektriciteitskosten door de
wijziging van de ODE-tarieven elektriciteit heeft impact op diverse aspecten die gericht zijn op het
verlagen van de CO2-emissie.
In dit hoofdstuk worden de partiële effecten van de wijziging van de ODE-tarieven op de ontwikkeling
van de CO2-emissie behandeld. Hierbij is eerst de huidige energiesituatie en de CO2-emissie van de
glastuinbouw (2018) beschreven. Vervolgens komen de prognoses van de CO2-emissie 2030 en het
transitiepad naar 2030 aan bod. Ten slotte wordt de het handelen van glastuinbouwondernemers als
reactie op de kostenverhoging van de ODE en bijhorende effecten op de CO2-emissie uiteengezet.
In hoofdstuk 2 is gebleken dat door de wijzing van de ODE-tarieven elektriciteit vooral de
glastuinbouwvestigingen met belichting geconfronteerd worden met een substantiële kostenstijging.
Hierbij is de elektriciteitsproductie met aardgas-wkk’s belangrijk. Deze productie wordt deels door de
vestigingen zelf toegepast en deels verkocht. Inzet van wkk gericht op verkoop vindt voor het
overgrote deel plaats door de grotere vestigingen zonder belichting. De ODE op inkoop van elektriciteit
heeft daar geen invloed op. Verkoop van elektriciteit door vestigingen met belichting vindt ook plaats,
maar dan vooral in en rond de zomerperiode. In en rond de winterperiode wordt de geproduceerde
elektriciteit vooral gebruikt voor de belichting. Van de totale verkoop elektriciteit op sectorniveau
wordt circa 70% geproduceerd door vestigingen zonder belichting en de resterende 30% door
vestigingen met belichting.

3.2

Huidige situatie

In de huidige situatie (2018) wordt de energievraag van de glastuinbouw voor een groot deel gedekt
door aardgas (3,2 miljard m3). Het gebruik van duurzame energie (7%) en inkoop warmte (3%) is
groeiende maar beperkt van omvang. Het aardgasverbruik leidt tot CO2-emissie van de glastuinbouw.
Het aardgas wordt gebruikt in wkk’s en ketels. Op sectorniveau wordt 80-85% van het aardgas
gebruikt in wkk’s. Met aardgas-wkk’s wordt met nuttig gebruik van de geproduceerde warmte (Smit
en van der Velden, 2008) elektriciteit geproduceerd voor eigen consumptie en voor de verkoop.
Aanvullend op de eigen productie wordt elektriciteit ingekocht (circa 40% van het verbruik).
Door de glastuinbouwsector werd in 2018 2,8 miljard kWh elektriciteit ingekocht. Daarnaast werd er
9,4 miljard kWh geproduceerd met aardgas-wkk’s. Daarvan werd 5,6 miljard kWh verkocht en
3,8 miljard kWh geconsumeerd. Hieruit volgt een totale elektriciteitsconsumptie door de glastuinbouw
van 6,6 miljard kWh. Deze consumptie werd voor ruim 80% gebruikt voor belichting en het resterende
deel voor overige elektrische apparatuur.

3.3

Prognoses 2030

Het is gewenst dat de CO2-emissie van de glastuinbouw wordt gereduceerd. WEcR heeft in 2018 een
prognose gemaakt van de CO2-emissie van de glastuinbouw in 2030 (Van der Velden et al., 2018).
Hiervoor zijn drie scenario’s ontwikkeld. De scenario’s onderscheidden zich vooral in economische
groei (pessimistisch, gematigd en optimistisch). De verschillen tussen de scenario’s zaten in het totaal
areaal glastuinbouw, het areaal met belichting, het areaal met aardgas-wkk’s, de hoeveelheid

24 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

duurzame warmte en de hoeveelheid warmte die van derden wordt afgenomen. Op hoofdlijnen is in
alle drie de scenario’s uitgegaan van het volgende.
• Het gebruik van aardgas-wkk’s door bedrijven zonder belichting valt vrijwel weg.
• Het areaal met belichting en het areaal op bedrijven met belichting nemen toe.
• De intensiteit van de belichting (hoeveelheid licht/m2) neemt toe.
• Aardgas-wkk’s blijven door bedrijven met belichting ingezet worden, maar in combinatie met
6

reductie van de warmtevraag is het vermogen van de wkk’s per m2 is minder groot.
7

• Het gebruik van overige elektrische apparatuur neemt verder toe.

3.4

Transitiepad naar 2030

Uit de informatie uit de voorgaande paragrafen volgt een transitiepad voor de CO2-emissie van de
glastuinbouw voor de periode naar 2030. Dit transitiepad omvat onder meer:
• Door het uit gebruik nemen van wkk’s op het areaal zonder belichting wordt substantieel minder
elektriciteit verkocht.
• De elektriciteitsconsumptie voor belichting neemt toe (areaal en intensiteit).
• De elektriciteitsvoorziening verschuift van eigen productie met aardgas-wkk’s naar inkoop.
• De absolute hoeveelheid inkoop van elektriciteit neemt in alle drie de scenario’s toe.
• De toepassing van duurzame warmte en de aankoop van warmte van derden neemt substantieel toe
ter vervanging van aardgas-wkk’s.
De activiteiten van het programma Kas als Energiebron dragen bij aan deze ontwikkelingen.
Gezamenlijke ontwikkeling
In het transitiepad treedt een verschuiving op van aardgas-wkk’s naar inkoop van elektriciteit in
combinatie met het gebruik van duurzame energie, inkoop warmte en externe CO2. Hierdoor daalt de
CO2-emissie van de glastuinbouw substantieel. Voor deze reductie is het vervangen van de inzet van
aardgas-wkk’s essentieel. Om dit te realiseren is de ontwikkeling van energievoorzieningen zonder
CO2-emissie, zoals inkoop van elektriciteit en warmte en het gebruik van duurzame energie, in
combinatie externe CO2-voorziening voor de groei van de gewassen noodzakelijk. Voor de
ontwikkeling hiervan wordt al jaren met partijen buiten de glastuinbouw samengewerkt en in
toenemende mate. Dit is noodzakelijk, niet alleen voor de benodigde infrastructuur, maar ook omdat
bij de energietransitie gezamenlijke kennis en kapitaal nodig zijn en uitdagingen met zich meebrengen
die sector overstijgend zijn. Energievoorzieningen zonder CO2-emissie kunnen door
tuinbouwondernemers zelf, maar ook met andere partijen samen worden geëxploiteerd. Ook door de
relatief grote investeringen in dergelijke projecten, regelgeving, doorlooptijd en projectrisico’s is
samenwerking met externe partners voor de energietransitie van de glastuinbouw van groot belang.
Voorbeelden van partners zijn energiebedrijven, industrie, afval- en zuiveringsbedrijven en
projectontwikkelaars.

3.5

ODE-stijging

3.5.1

Reactie op kostenstijging

Effecten kostenstijging inkoop elektriciteit
De bedrijven met belichting ondervinden de grootste kostenstijging door de ODE-wijziging op inkoop
van elektriciteit (hoofdstuk 2). Voor bedrijven zonder belichting is er een beperktere kostenstijging. Bij
de vestigingen met een groot areaal kassen kan dit laatste ook leiden tot een relevante kostenstijging,

6

7

Voor het gebruik van wkk’s op de bedrijven met belichting is verondersteld dat de wkk’s per m2 kas kleiner zijn door
besparing op de warmtevraag door onder andere ‘Het Nieuwe Telen’. Door de lagere warmtevraag wordt de
warmtebenutting uit de wkk’s verder begrensd en hierdoor neemt de inzet van wkk’s af door een kleiner vermogen per m2
kas.
Het elektriciteitsgebruik van de overige elektrische apparatuur blijft ondanks de groei van de inzet van stabiel (kWh/m2).
Dit komt door schaalvergroting in combinatie met het gebruik van efficiëntere apparatuur.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

| 25

maar op bedrijven met belichting is de kostenstijging substantieel groter. Reactie op de kostenstijging
is dus vooral relevant voor de bedrijven met belichting.
Meest voor de hand liggende opties
In bijlage 3 is een overzicht gegeven van de mogelijke handelingsopties door glastuinbouwbedrijven
met belichting. Hierbij is onderscheid gemaakt naar de korte termijn (1-2 jaar) en de middellange
termijn (2-5 jaar). De meest voor de hand liggende opties worden hieronder behandeld.
Korte termijn
Voor de korte termijn zijn voor de bedrijven met belichting onderstaande twee opties de meest voor
de hand liggende:
1. Intensivering van het gebruik van wkk
Door bestaande wkk’s meer te gebruiken, is er minder inkoop van elektriciteit nodig en dat drukt
de extra ODE-kosten. De extra inzet wordt op de bedrijven met belichting echter begrensd door de
mogelijkheden om de met de wkk geproduceerde warmte te benutten of aan buren te verkopen.
Hierdoor biedt het extra gebruik aardgas-wkk’s op bedrijven met belichting beperkte
mogelijkheden. Dit wordt verderop nader toegelicht.
2. Extensivering van het gebruik van groeilicht
Het extensiveren van de bestaande belichting betekent dat er minder belicht wordt. In bepaalde
periode kan de intensiteit en/of de gebruiksduur worden beperkt. De afwegingen hierbij zullen
plaatsvinden in nauwe afstemming met de marktverwachtingen van de ondernemer. De
belichtingsinzet met de laagste meerwaarde verwachting zal als eerste worden geschrapt. Deze
extensivering van de belichting kan een negatieve impact op de opbrengsten alsook de kwaliteitsen leveringsreputatie van het bedrijf. Door deze verstoringen van de afzetmarkt is extensivering
van de belichting geen voor de hand liggende optie.
Warmtebenutting wkk’s
Uit eerder onderzoek (Smit en van der Velden, 2008) is gebleken dat het produceren van elektriciteit
met aardgas-wkk’s niet rendabel is zonder substantiële benutting van de geproduceerde warmte. Bij
de energieprijzen van 2019 en begin 2020 is dat ook het geval, maar is de benodigde
warmtebenutting voor de situatie met elektriciteitsproductie voor eigen gebruik kleiner dan in de jaren
daarvoor. Dit hangt samen met prijzen van aardgas, de prijzen van elektriciteit, de netwerkkosten en
de heffingen (inclusief ODE).
Hiernaast is het zo dat grootschalige warmtevernietiging buiten de kassen met de bestaande wkk’s
technisch niet mogelijk is. Een alternatief zou kunnen zijn om de niet benutbare warmte af te voeren
via de verwarmingsinstallatie in de kassen. Dit stuit echter op teeltkundige bezwaren. De Nederlandse
glastuinbouw wordt voor een groot deel gekenmerkt door productie voor het topsegment van de
internationale markt. Hierbij is de kwaliteit van de producten van groot belang. De kwaliteit van de
producten wordt medebepaald door het klimaat in de kassen. Afvoer van overtollige warmte via de
kassen heeft een negatieve invloed op het gewenste klimaat in de kassen. Hierdoor is het afvoeren
van warmte via de verwarmingsinstallatie in de kassen maar beperkt mogelijk.
De praktijk van het energiebeheer op bedrijven met belichting was in de situatie voor 2020 deels
suboptimaal. De prijzen voor aardgas en inkoop van elektriciteit waren van dien aard dat wkk’s zo veel
mogelijk ingezet werden en er werd geteeld op het randje van wat warmte- en teelttechnisch mogelijk
was. Deze grens is gewas-afhankelijk. Het voorgaande wordt bevestigd door een analyse in de
Energiemonitor Glastuinbouw (Van der Velden en Smit, 2019b). Uit deze analyse bleek dat de
maandelijkse verkoop van elektriciteit in bepaalde maanden hoger en in bepaalde maanden lager was
dan in het jaar ervoor. Verschillen bleken samen te hangen met de buitentemperatuur ofwel de
warmtevraag in de kassen. Hieruit blijkt dat de inzet van wkk’s begrensd wordt door de warmtevraag
van het bedrijf.
Middellange termijn
Voor de middellange termijn (2-5 jaar) resteren drie voor de hand liggende mogelijkheden:
1. Aanschaf extra nieuwe wkk’s
Ook het in gebruik nemen van extra nieuwe wkk’s op aardgas wordt begrensd door de

26 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

mogelijkheden om de met de wkk geproduceerde warmte te benutten. Hierin zit ten opzichte van
het korte termijn perspectief wat ruimte als er warmte via een fysieke koppeling aan een andere
nabijgelegen (glastuinbouw-)bedrijven kan worden geleverd.
2. Eigen productie duurzame elektriciteit
Bij eigen productie van duurzame elektriciteit is het onderscheid relevant naar wkk’s die gebruik
maken van biobrandstof en opties die alleen elektriciteit produceren. Voor wkk’s op biobrandstof
gelden dezelfde beperkingen als voor aardgas-wkk’s. Voor productie van alleen elektriciteit zijn
zonnepanelen en windmolens de mogelijkheden. Zowel voor bio-wkk’s als zon PV en windenergie
zijn bestuurlijke en organisatorische aspecten relevant (vergunningen, maatschappelijke
weerstrand, aanschaf, installeren, enzovoort) die doorlooptijd vragen. Bovendien dient er fysieke
ruimte en bestemmingsruimte te zijn bij het glastuinbouwbedrijf. Ook brengt een windmolen
slagschaduw met zich mee. De productie van elektriciteit met zon PV en wind vindt plaats in
perioden met zon en/of wind. Zonne elektriciteit is voorhanden als het licht is, en dus overdag. De
belichting van tuinbouwgewassen vindt vooral plaats als het daglicht te beperkt is qua intensiteit
en daglengte (de periode van en rond de winter). In deze periode is vanwege die beperkte of geen
instraling ook weinig productie van zonne-elektriciteit mogelijk. Hiernaast is er naast de kassen
weinig plaats op de percelen om zonnepanelen te plaatsen. Windenergie kan zowel overdag als
‘s nachts beschikbaar zijn, maar er zijn zowel overdag als ‘s nachts perioden zonder wind
waardoor inkoop nodig blijft.
3. Elektriciteitsbesparing
Naast extensivering van de inzet van de belichting kan het elektriciteitsgebruik door belichting
worden verminderd door elektriciteitsbesparing. Dit kan door gangbare HDN-armaturen te
vervangen door ledlicht en door selectiever belichten.
Ledlicht is een optie die niet gericht is op de energievoorziening, maar op de energievraag.
Hierdoor kan de consumptie van elektriciteit verminderen. Door traditionele Hoge Druk
Natriumlampen te vervangen door ledlicht kan een glastuinbouwbedrijf de elektriciteitsconsumptie
met meer dan een derde reduceren. Hierdoor kan dezelfde hoeveelheid licht met minder
elektriciteit gerealiseerd worden of kan met dezelfde eigen opwekking en inkoop van elektriciteit
meer licht worden ingezet.
Bij het eerste is het dan de keuze of dit minder eigen opwekking of minder inkoop wordt. Ook
ontstaat er ruimte bij de warmtebenutting uit de wkk en de inkoop van elektriciteit brengt meer
kosten met zich mee waardoor de inkoop van elektriciteit zal dalen en de eigen opwekking met
wkk in stand blijft.
Door de marktvraag naar glastuinbouwproducten in de winterperiode met een bijbehorend hogere
opbrengstprijs zal in de praktijk door bedrijven ledlicht vooral worden benut voor intensivering van
de belichtingscapaciteit (mol/m2.jaar), ofwel meer kunstlicht worden gebruikt met dezelfde
hoeveelheid elektriciteitsinput. Dit vindt in de praktijk vooral plaats door een combinatie van leden HDN-lampen (hybridebelichting). Rond het gebruik van ledlicht zijn er belangrijke teeltkundige
vragen te beantwoorden, onder andere het aspect stralingswarmte. Hiernaast zijn investeringen in
ledlicht substantieel hoger dan in HDN-belichting.
Selectiever belichten zou bij kunnen dragen aan het verminderen van de elektriciteitsbehoefte
door niet te belichten tijdens perioden waarin het opbrengst verhogende effect van belichting
afwezig of heel beperkt is. Hierover bestaan nog veel teeltkundige en marktkundige vragen
waardoor de toepassing in de praktijk momenteel ongewis is.
Samenvattend
Uit de analyse blijkt dat er zowel voor de korte en voor de middellange termijn slechts beperkt
mogelijkheden zijn om de extra kosten deels te reduceren. Extra gebruik van bestaande wkk’s of
investeren in extra wkk’s wordt beperkt door de mogelijkheden om de geproduceerde warmte te
benutten. Het produceren van duurzame elektriciteit voor de belichting heeft meer beperkingen dan
mogelijkheden en wordt ook momenteel bijna niet gedaan. Door het gebruik van ledlicht zal
waarschijnlijk eerder intensivering van de belichting optreden dan dat er minder elektriciteit wordt
ingekocht. Rond het gebruik van ledlicht en selectiever belichten voor het realiseren van besparing op

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

| 27

de elektriciteitsconsumptie bestaan teeltkundige vragen. Ook brengt ledlicht hoge investeringen met
zich mee. Door het voorgaande zullen de acties door de glastuinbouwbedrijven als reactie op de op de
toegenomen ODE-kosten in de praktijk op de korte termijn beperkt zijn.
Naast de handelingsopties ter vermindering van het kosteneffect zijn er ook ontwikkelingen die niet
plaats zullen vinden omdat deze ontwikkelingen het kosteneffect van de ODE-tarieven versterken. Dit
is vooral relevant voor de gewenste reductie van de CO2-emissie door verminderd gebruik van
aardgas-wkk’s en dit komt aan bod in de volgende paragraaf.
Bedrijven zonder belichting
De bedrijven zonder belichting hebben te maken met beperkte gemiddelde extra ODE-kosten door de
relatief kleine elektriciteitsbehoefte per m2 kas. Bij de grote bedrijven zonder belichting kunnen de
extra ODE-kosten wel relevant zijn. Deze bedrijven zouden een relatief kleine wkk per m2 kunnen
gebruiken om daarmee deels in de eigen elektriciteitsbehoefte te voorzien. Ook dit is tegengesteld aan
de prognose van de CO2-emissie 2030. Daarin werd ervan uitgegaan dat het gebruik van aardgaswkk’s door bedrijven zonder belichting vrijwel weg valt. Op de bedrijven zonder belichting is de
elektriciteitsvraag per m2 beperkt van omvang waardoor deze optie relevant is voor een beperkt
aantal hele grote bedrijven. Per saldo zal het effect van deze kostendrukkende optie voor bedrijven
zonder belichting zeer klein zijn.

3.5.2

Effecten reductie CO2-emissie

De CO2-emissie van de glastuinbouw wordt beïnvloed door een reeks van factoren. In dit onderzoek
worden partieel de effecten van de verhoging van de ODE op elektriciteit in beschouwing genomen. De
kostenverhoging heeft vooral impact voor de bedrijven met belichting. Relevante factoren hierbij zijn:
1. het gebruik van aardgas-wkk’s,
2. de realisatie van warmtebesparing,
3. het gebruik van energievoorzieningen zonder CO2-emissie en
4. de bedrijfsresultaten en financiële positie bedrijven
1. Aardgas-wkk’s
In de glastuinbouw wordt door de bedrijven met belichting in de huidige situatie in belangrijke mate in
de elektriciteitsvraag voorzien met eigen productie met aardgas- wkk’s. Hiernaast wordt een deel van
de elektriciteitsbehoefte ingekocht. Door de kostenstijging van inkoop van elektriciteit wordt de eigen
productie belangrijker. De bedrijven met belichting kunnen reageren op de kostenstijging door meer
zelf te produceren met de bestaande wkk’s. Dit is echter beperkt realiseerbaar. Het effect zou zijn dat
de CO2-emissie niet zal afnemen, maar beperkt zal toenemen.
Belangrijker is dat door de kostenverhoging de wkk’s niet uit gebruik genomen worden. Voor
toekomstige reductie van de CO2-emissie is het gewenst dat wkk’s juist uit gebruik worden genomen
en er ook geen nieuwe installaties in gebruik worden genomen. Door de reactie op de gestegen ODEkosten voor inkoop van elektriciteit zal door de bedrijven met belichting juist het tegengestelde
plaatsvinden. Dit geldt ook voor een beperkt aantal grote bedrijven zonder belichting. Ook deze grote
bedrijven worden geconfronteerd met een belangrijke kostenstijging van de ODE-kosten. Voor deze
bedrijven is het in gebruik een relatief kleine wkk per m2 kas een mogelijkheid om op de toename van
de ODE-kosten te reageren.
Het overgrote deel van de aardgas-wkk’s in de glastuinbouw zijn in gebruik genomen in de periode
2005-2010 (Van der Velden en Smit, 2019b). Dit betekent dat deze installaties in 2020 zo’n
10-15 jaar oud zijn. Bij deze leeftijd en door het einde van het onderhoudscontract ontstaat de vraag
of de installatie wordt gereviseerd of wordt vervangen door een nieuwe installatie. Beide gaan gepaard
met investeringen. Een gereviseerde installatie kan weer zo’n 5-10 jaar worden gebruikt. Bij een
nieuwe installatie is dit voor circa 15 jaar het geval. Dergelijke investeringen worden dus gedaan voor
een langere periode.
Door het voorgaande zal het in gebruik houden van wkk’s en het in gebruik nemen van nieuwe
installaties leiden tot een langdurige inbeslagname van ‘transitieruimte’. Wkk-gebruik die voor 2020 in

28 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

plannen van ondernemers bekeken werd om te vervangen door duurzame warmte en inkoop van
warmte in combinatie met inkoop van elektriciteit en externe CO2 zal voor lange termijn weer
vastzitten aan warmteproductie met de wkk’s.
2. Warmtebesparing
In de prognose CO2-emissie 2030 werd voorzien dat door selectiever inzetten van warmte (Het Nieuwe
Telen) verdere warmtebesparing zou worden gerealiseerd en dat hierdoor het vermogen van de wkk’s
per m2 kas op de bedrijven met belichting zou dalen in vergelijking met de huidige situatie. Door de
reactie op de kostenstijging van de ODE op elektriciteit zullen de vermogens van de wkk’s per m2 kas
bij de bedrijven met belichting niet kleiner worden, en mogelijk op termijn zelfs stijgen. Hierdoor komt
reductie van de warmtevraag door het selectiever inzetten van warmte en dus energiebesparing, op
bedrijven met belichting in de knel en zal minder of niet gerealiseerd worden.
3. Energievoorzieningen zonder CO2-emissie
Het in gebruik houden van de wkk’s blokkeert de gewenste toename van inkoop van elektriciteit in
combinatie met het gebruik van duurzame warmte en/of de inkoop van warmte. Bovendien worden de
kosten voor de productie vanuit bestaande en nieuw te realiseren duurzame warmteprojecten
(aardwarmte, biobrandstof) hoger, omdat dat gepaard gaat met extra elektriciteitsinkoop. Zie hiervoor
ook paragraaf 2.5 over de voorlopers bij de reductie van de CO2-emissie. Ook is het mogelijk dat de
voorlopers de gerealiseerde transitie inclusief het gebruik van energievoorzieningen zonder CO2emissie gaan terugdraaien.
Het realiseren van energievoorzieningen zonder CO2-emissie zoals het ontsluiten van warmte van
derden, het realiseren van benodigde infrastructuur en het tot stand brengen van duurzame
energieprojecten is steeds vaker een coproductie van glastuinbouwbedrijven en partners van buiten de
sector. Bij de realisatie horen complexe activiteiten van ontwikkeling, financiering en beheer. Omwille
van kennistoepassing, draagkracht en risicobeheer past dit vaak beter bij consortia. Het in gebruik
houden van aardgas-wkk’s op de bedrijven met belichting vermindert de economische mogelijkheden
voor warmte van partners c.q. derden en van duurzame energieprojecten. Het afzetpotentieel van
warmte vanuit dergelijke projecten wordt minder groot en de waarde van de warmte daalt. Dit
vermindert het perspectief van de projecten en daarmee het animo van partners om deel te nemen
aan deze projecten die bijdragen aan het verlagen van CO2-emissie.
4. Bedrijfsresultaten en financiële positie glastuinbouwbedrijven
De kostenverhoging door de ODE-tarieven heeft invloed op de rentabiliteit en het bedrijfsresultaat van
de glastuinbouwbedrijven (hoofdstuk 2). Gemiddeld in de sector zijn deze effecten beperkt van
omvang. Voor de bedrijven met belichting die met de hoogste kostenstijging worden geconfronteerd
zijn deze effecten beduidend sterker. Dit heeft een negatieve invloed op vooruitzichten en
ontwikkeling van deze bedrijven in het algemeen. Ook zullen deze glastuinbouwbedrijven zelf minder
kunnen investeren, zo ook in energievoorzieningen zonder CO2-emissie. Deze projecten worden juist
gekenmerkt door hoge investeringen.
In relatie tot de mogelijke investeringen is het relevant te melden dat in en na de financiële crisis de
investeringen in de glastuinbouw in innovatie en modernisering van kassen en nieuwbouw meer
zichtbaar waren bij bedrijven met belichting. Zo wordt er door bedrijven met belichting relatief meer
duurzame energie toegepast (Van der Velden en Smit, 2019b) en nemen bij gewassen waarvan het
areaal niet krimpt, het areaal belichting en de belichtingsintensiteit toe (Van der Velden et al., 2018).
Effect op reductie CO2-emissie
Door de hiervoor beschreven negatieve effecten op energiebesparing en het gebruik van
energievoorzieningen zonder CO2-emissie bij de bedrijven met belichting vanuit de toename van de
ODE-kosten zal de gewenste reductie van de CO2-emissie van glastuinbouw, afgeremd worden. Dit
staat haaks op doelen van andere beleidsmaatregelen van de overheid en activiteiten van het
Programma Kas als Energiebron die gericht zijn op stimulering en versnelling van de CO2-emisie
reductie.
De kwantitatieve effecten op de reductie van de CO2-emissie bestaan uit directe en indirecte effecten.

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

| 29

De directe effecten leiden tot een groter wkk-gebruik dan de prognose 2030:
Bij de bedrijven met belichting zal het vermogen van de wkk’s per m2 gelijk blijven aan de huidige
situatie. In de prognose 2030 is uitgegaan van een daling. In combinatie met het voorgaande valt
de veronderstelde warmtebesparing weg.
Een beperkt aantal grote bedrijven zonder belichting zal een kleine wkk per m2 kas gebruiken.
Hierdoor zal het vermogen van de wkk’s bij deze bedrijven niet volledig uit gebruik wordt
genomen waar in de prognose 2030 van uit is gegaan.
De indirecte effecten omvatten negatieve effecten op de projecten met energievoorziening zonder
CO2-emissie en op de kosten van de productie van duurzame energie en het gebruik van
energiebesparende technieken. De negatieve effecten op de projecten met energievoorziening zonder
CO2-emissie komen voort uit de verminderde animo bij de benodigde samenwerkingspartners en geldt
voor de gehele glastuinbouw. De negatieve effecten op de kosten van de productie van duurzame
energie en het gebruik van energiebesparende technieken komen voort uit de extra ODE-kosten voor
het extra elektriciteitsgebruik door de duurzame energiebronnen en energiebesparende technieken.
De directe effecten op de reductie van de CO2-emisssie zijn globaal gekwantificeerd en de indirecte
effecten zijn niet gekwantificeerd. De kwantificering heeft plaatsgevonden met als referentie de
prognoses van de CO2-emissie van de glastuinbouw in 2030 (Van der Velden et al., 2018). In deze
prognose zijn 3 scenario’s ontwikkeld (paragraaf 3.3).
De invloed van de directe effecten, het gelijk blijven van het vermogen van de wkk’s per m2 en de
hiermee samenhangende verminderde warmtebesparing, bij bedrijven met belichting loopt in de
afzonderlijke scenario’s in de prognose van de CO2-emissie van de glastuinbouw in 2030 uiteen van
0,5 tot 0,7 Mton (tabel 3.1). In procenten loopt de vermindering van de reductie van de CO2-emissie
uiteen van 15 tot 27%.
De invloed van dit directe effect, het gebruik van een kleine wkk door grote bedrijven zonder
belichting, bedraagt in de afzonderlijke scenario’s circa 1 tot 2 kton. Dit is meer dan een factor
duizend kleiner dan de invloed van het voorgaande directe effect en is daardoor verwaarloosd.
De indirecte effecten zijn in deze studie niet gekwantificeerd en kunnen een grotere impact hebben
doordat deze effecten zich niet beperken tot de bedrijven met belichting maar relevant zijn voor de
gehele glastuinbouw en ook daarbuiten.

Tabel 3.1

Globale effecten van de directe effecten op de reductie van de CO2-emissie in 2030 van

de glastuinbouw in de 3 scenario’s a)
Scenario
pessimistische

gematigd

optimistisch

Mton

3,14

2,83

2,59

Direct effect op reductie

Mton

- 0,47

- 0,57

- 0,70

Reductie CO2-emissie na direct

Mton

2,67

2,26

1,89

15

20

27

Reductie CO2-emissie voor direct
effect

effect
Vermindering reductie CO2-emissie

%

door direct effect
a) Bron: Prognoses CO2-emissie glastuinbouw 2030 (Van der Velden et al., 2018)

Bij deze kwantificering van de directe effecten op de reductie van de CO2-emissie is het relevant dat
het areaal op bedrijven met belichting toeneemt. In de huidige situatie omvat het areaal met
belichting circa 30% en in de prognose 2030 circa 40% van het totale glastuinbouwareaal. In de
prognose 2030 neemt dit laatste toe tot circa 50% van het totale glastuinbouwareaal. De bedrijven
met belichting hebben in 2018 een aandeel van circa 50% in de CO2-emissie van de glastuinbouw en
in de prognose 2030 loopt dit op tot 70 of 90%.

30 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

4

Conclusies

Kosteneffect sectorniveau
• Door de veranderingen van de ODE-tarieven op inkoop van elektriciteit in 2020 nemen de kosten
van de glastuinbouwsector met minimaal € 30 miljoen toe. De ODE-kosten voor elektriciteit stijgen
daardoor van minimaal € 19 miljoen in 2019 naar minimaal € 49 miljoen in 2020.
• De gemiddelde stijging van de ODE-kosten elektriciteit per vestiging bedraagt in 2020 naar
schatting € 9.300 (+153%) en circa 32 €cent per m2.
• Op basis van de verwachte tarieven voor 2025 nemen de ODE-kosten ten opzichte van 2019 toe
met minimaal € 46 miljoen. De gemiddelde kostenstijging per vestiging in 2025 bedraagt € 14.300
(+235%). In 2025 liggen de verwachte extra kosten daarmee circa 50% hoger dan in 2020. De
kostenstijging door de tariefwijziging van de ODE is dus structureel.
• Op sectorniveau zijn de gemiddelde effecten van de toename van de ODE-kosten elektriciteit
beperkt van omvang. Echter, door de grote verschillen tussen de afzonderlijke vestigingen geeft dit
een onvolledig inzicht in de effecten op bedrijfsniveau.
Kosteneffecten bedrijfsniveau
• Vestigingen met belichting worden geconfronteerd met de hoogste en vestigingen zonder belichting
met de laagste kostenstijging. Dit geldt zowel voor de situatie met als zonder wkk.
• De gemiddelde extra ODE-kosten liggen voor de vestigingen met belichting een factor 24 hoger dan
bij de vestingen zonder belichting.
• Voor vestigingen zonder belichting (78% van de vestigingen en 60% van het areaal) bedraagt de
kostenstijging in 2020 gemiddeld € 1.500 (+95%), uiteenlopend van € 0 tot € 29.000 (+166%).
• Voor vestigingen met belichting (22% van de vestigingen en 40% van het areaal) bedraagt de
kostenstijging in 2020 gemiddeld € 36.500 (+167%), uiteenlopend van € 200 (+39%) tot € 136.000
(+175%).
• Binnen de groep met belichting heeft 69% van de vestigingen met daarop 88% van het areaal extra
ODE-kosten die boven het gemiddelde van de gehele sector liggen (€ 51.000 ten opzichte van
€ 9.300). Voor het grootste deel van het areaal met belichting zijn de kosteneffecten dus
substantieel.
• Een deel van de bedrijven heeft meerdere vestigingen. Voor deze bedrijven ligt de absolute
kostenstijging evenredig hoger en de relatieve kostenstijging beperkt hoger. Dit laatste komt
doordat de ODE-kosten voor de bedrijven met meerdere vestigingen in 2019 al hoger waren.
• Binnen de gehele glastuinbouwsector heeft 17% van de vestigingen met daarop 48% van het areaal
extra ODE-kosten die boven het gemiddelde van de gehele sector liggen (€ 9.300).
• Bij alle vier de subgroepen, zonder en met belichting en daarbinnen zonder en met wkk, heeft circa
een derde van de vestingen met daarop circa tweederde van het areaal een kostenstijging die boven
het gemiddelde per subgroep ligt. De gemiddelde kostenstijging voor deze vestigingen ligt ruim
2 maal hoger dan het gemiddelde per subgroep.
• Vestigingen die vergaande of volledige reductie van de CO2-emissie hebben gerealiseerd kopen meer
elektriciteit in. Dit komt door de extra elektriciteit die nodig is voor duurzame energiebronnen en
energiebesparende technieken, maar ook doordat elektriciteit die in de referentie opgewekt werd
met wkk en nu ingekocht moet worden. Dit brengt voor de meeste vestigingen substantiële extra
ODE-kosten met zich mee in vergelijking met gangbare vestigingen. De extra ODE-kosten liggen
voor de voorlopers gemiddeld 262% hoger dan in de referentiesituatie.
• In 2025 zijn de extra kosten ten opzichte van 2019 voor de vestigingen met belichting gemiddeld
€ 55.500 (+254%) en voor de vestigingen zonder belichting gemiddeld € 2.500 (+159%). Dit is
respectievelijk 52% en 67% hoger dan de kostenstijging in 2020.
Effecten rentabiliteit en bedrijfsresultaat
• Door de hogere ODE-kosten op inkoop van elektriciteit nemen de totale kosten van de
glastuinbouwbedrijven toe met gemiddeld met 0,6%. De netto-energiekosten stijgen met gemiddeld

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

| 31

4%. De gemiddelde rentabiliteit zal met 0,6 procentpunt dalen en het gemiddelde netto
bedrijfsresultaat met 6%.
• Bij de bedrijven met belichting zijn de effecten op de kosten en de economische bedrijfsresultaten
beduidend groter dan het gemiddelde van alle bedrijven en van de bedrijven zonder belichting. In de
subgroep met belichting liggen de effecten bij de genoemde kentallen een factor 5 tot 10
ongunstiger ten opzichte van de subgroep zonder belichting. Bij de laatste groep daalt het
bedrijfsresultaat met circa 2% en bij de eerste groep met circa 11%.
• De vestigingen met belichting bij de gewassen chrysant, Lisianthus, roos en tomaat worden
geconfronteerd met de grootste kostenstijging. Het aandeel van de extra kosten in de omzet loopt
bij deze gewassen uiteen van bijna 1% tot ruim 2%. Deze aandelen liggen een factor 1,5 tot 4
hoger in vergelijking met de gemiddelde kostenstijging in de gehele bedrijfstak (0,6%) en ook hoger
in vergelijking met alle bedrijven met belichting. Dit betekent dat de bedrijfsresultaten bij deze
gewassen met intensieve belichting sterker negatief worden beïnvloed.
Effecten reductie CO2-emissie
• De verhoging van de ODE-kosten voor inkoop van elektriciteit heeft impact op diverse aspecten die
van invloed zijn op het reduceren van de CO2-emissie. Deze impact zit vooral bij bedrijven met
belichting.
• De bedrijven kunnen regeren op de kostenstijging door vooral extensivering van de belichting en
extra gebruik van de wkk’s. De mogelijkheden van deze twee opties zijn door verstoringen in de
afzetmarkt en mogelijke benutting van de geproduceerde wkk-warmte echter beperkt.
• Door de verhoging van de ODE-kosten op elektriciteit zal de eigen productie van elektriciteit met
wkk steviger verankerd blijven. Hierdoor zal de ingezette transitie naar uitfasering van wkk in
combinatie en gewenste toename van inkoop van elektriciteit, het gebruik van duurzame warmte
en/of de inkoop van warmte worden geremd. Doordat bestaande wkk’s gereviseerd of vervangen
zullen worden door nieuwe geldt dit voor een langere periode tot na 2030.
• Op bedrijven met belichting zullen de vermogens van de wkk’s per m2 kas niet dalen. Hierdoor komt
de reductie van de warmtevraag door energiebesparing in de knel.
• Reductie van de CO2-emissie door energiebesparing en productie van duurzame energie brengt
extra elektriciteitsgebruik en dus extra ODE-kosten met zich mee. Ook dit is een rem op de reductie
van de CO2-emissie. Het is mogelijk dat de voorlopers bij de reductie van de CO2-emissie de
gerealiseerde transitiestappen daardoor terugdraaien.
• Voor samenwerkingspartners die nodig zijn voor het realiseren van energievoorzieningen zonder
CO2-emissie en bijbehorende energie-infrastructuur vermindert de hoeveelheid af te zetten warmte
en ook de waarde hiervan. Hiermee vermindert het investeringsperspectief en het animo voor
participatie.
• Door de negatieve effecten op de energiebesparing en op de ontwikkeling en het gebruik van
energievoorziening zonder CO2-emissie is het effect van de kostenstijging van de ODE op inkoop van
elektriciteit tegengesteld aan de gewenste reductie van de CO2-emissie van glastuinbouw. De
reductie van de CO2-emissie zal daardoor stagneren en mogelijk kan de CO2-emissie zelfs
toenemen.
• Deze toekomstige ontwikkeling wordt versterkt door de negatieve invloed van de stijging op de
ODE-kosten op het bedrijfsresultaat van vooral de bedrijven met belichting waardoor deze bedrijven
minder kunnen investeren.
• Het directe kwantitatieve effect van het niet verminderen van de vermogens van de wkk’s per m2
kas op bedrijven met belichting en de hiermee samenhangende vermindering van de
warmtebesparing, op de reductie van de CO2-emissie loopt globaal uiteen van minus 0,5 tot minus
0,7 Mton. Dit is 15 tot 27% van de geprognotiseerde reductie van de CO2-emissie van de
glastuinbouw in 2030.

32 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

Literatuur en websites

Brief van de Staatssecretaris van Economische Zaken, de heer Martijn van Dam, aan de voorzitter van
de Tweede Kamer betreffende Evaluatie CO2-sturing in de glastuinbouw, dd. 6 juli 2017.
Convenant CO2 emissieruimte binnen het CO2 sectorsysteem glastuinbouw voor de periode 20132020. 2011.
Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw 2014-2020, Den Haag, 2014
Smit, P.X. en N.J.A. van der Velden, Energiebenutting warmtekrachtkoppeling in de Nederlandse glastuinbouw. Rapport 2008-019. LEI Wageningen UR, Den Haag, 2008.
Velden, N.J.A. van der en P.X. Smit, Groei elektriciteitsconsumptie glastuinbouw; Hoe verder?
Rapport 2013-022. LEI Wageningen UR, Den Haag, 2013.
Velden, N. van der, H. Silvis, M. Blom en M. Smit, Evaluatie energiebelastingtarief glastuinbouw.
Rapport 2016-027. LEI Wageningen UR, Den Haag, 2016.
Velden, N.J.A. van der en P.X. Smit, Effect intensivering, extensivering en energiebesparing op CO2emissie Nederlandse glastuinbouw. Rapport 2017-060. Wageningen Economic Research, 2017
Velden, N.J.A. van der, P.X. Smit en J.S. Buurma, Prognoses CO2-emissie glastuinbouw 2030.
Rapport 2018-056. Wageningen Economic Research, 2018.
Velden, N.J.A. van der en P.X. Smit, CO2-behoefte glastuinbouw 2030. Rapport 2019-074.
Wageningen Economic Research, Wageningen, 2019a.
Velden, N.J.A. van der en P.X. Smit, Energiemonitor van de Nederlandse Glastuinbouw 2018.
Rapport 2019-111, Wageningen Economic Research, Wageningen, 2019b.
Velden, N.J.A. van en P.X. Smit, Protocol Energiemonitor Glastuinbouw; Versie tot en met 2018.
Nota 2019-111a, Wageningen Economic Research, Wageningen, 2019c.
Websites
• www.agrimatie.nl
• www.kasalsenergiebron.nl

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

| 33

Tarieven ODE

Tabel B1.1 ODE-tarieven inkoop elektriciteit 2018, 2019, 2020 en de verwachting voor 2025
Staffel

Tarief (eurocent/m3)

Ondergrens

Bovengrens

Verschil

2018

(kWh)

(kWh)

(kWh)

2019

2020

2025 a)

1

0

10.000

10.000

1,320

1,89

2,73

3,63

2

10.000

3

50.000

50.000

40.000

1,800

2,78

3,75

4,97

10.000.000

9.950.000

0,480

0,74

2,05

4

10.000.000

2,72

0,019

0,03

0,04

0,05

a) Bron 2025: EZK

Tabel B1.2 Verlaagde ODE-tarieven inkoop aardgas tuinbouw
Staffel

Tarief (eurocent/m3)

Ondergrens

Bovengrens

Verschil

(m3)

(m3)

(m3)

2018

2019

2020

2025 a)

1

0

170.000

170.000

0,46

8,40

1,24

1,65

2

170.000

1.000.000

830.000

0,40

0,61

0,81

1,07

3

1.000.000

10.000.000

9.000.000

0,39

0,59

2,12

2,81

4

10.000.000

0,21

0,31

2,12

2,91

a) Bron 2025: EZK

34 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

Gewas(groep)indeling
rekenmodel
Tabel B2.1 In beschouwing genomen gewas(groepen) in het rekenmodel, het areaal per
gewas(groep) in 2018 en het gebruik van belichting
Gewas(groep)

Areaal (ha)

Globaal aandeel bedrijven
met belichting a)

Groente en fruit
Tomaat

1.787

2

Paprika

1.312

1

Komkommers

563

1

Aubergine

90

0

Aardbeien glas

334

1

Aardbeien plastic tunnel

67

0

Radijs

74

1

Krop sla

51

1

Overige groenten

235

1

Fruit onder glas

123

0

Groentezaden

203

1

Opkweekmateriaal groenten

271

2

Rozen

225

3

Chrysanten

369

3

Gerbera

156

3

Lelie

114

3

Freesia

61

3

Anjer

8

0

Alstroemeria

34

3

Anthurium

40

2

Lisianthus

28

3

Snijhortensia

102

1

Amaryllis bloem

85

0

Snijorchidee

106

1

Overige snijbloemen en bloemkwekerij

404

2

Opkweekmateriaal snijbloemen

121

3

Bloemzaden

15

2

Potplanten bloei

723

2

Potplanten blad

380

2

Phalaenopsis

220

3

Perkplanten

312

1

Boomkwekerij en vaste planten

377

0

8.990

2

Sierteelt

Totaal
0=geen belichting; 1 = < een derde; 2 = tussen een derde en tweederde; 3 = > twee derde
Bron: LBT

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

| 35

Handelingsmogelijkheden

Toelichting
Deze bijlage bevat een overzicht van mogelijke opties voor de ondernemers om te reageren op de
toegekomen kosten voor inkoop van elektriciteit door de wijziging van de ODE-tarieven. De mogelijke
opties zijn relevant voor vestigingen die geconfronteerd worden met de grootste extra kosten. Dit zijn
vooral de vestigingen met belichting en in beperkte mate de grote bedrijven zonder belichting.
Onderscheid is gemaakt naar mogelijke opties voor de korte termijn (KT, 1-2 jaar) en opties voor de
middellange termijn (MT, 2-5 jaar). De mogelijke opties voor de KT zijn ook mogelijk voor de MT.
Mogelijke opties
• Stoppen met het bedrijf (KT)
• Stoppen met belichten (KT)
• Vestigingen samenvoegen (LT)
• Extensivering consumptie elektriciteit
­ belichting (kortere gebruiksduur) (KT)
­ overig elektrische apparatuur (kortere gebruiksduur) (KT)
• Besparing elektriciteit (efficiëntere apparatuur)
­ belichting (selectiever belichten, ledlicht) (MT)
­ overig elektrische apparatuur (MT)
• Meer eigen productie elektriciteit
­ wkk-aardgas
­ langere gebruiksduur (KT)
8

­ extra wkk (MT)

­ duurzame productie elektriciteit (wkk-biobrandstof, zonne-PV, wind) (MT)
Kanttekeningen
• Het stoppen met het bedrijf of vestigingen samenvoegen zijn structurele maatregelen die
samenhangen met meer factoren dan alleen de ODE-kosten.
• Bedrijven kunnen door de hogere extra ODE-kosten ook failliet gaan en dus stoppen of de stekker
kan uit de financiering van bijvoorbeeld oogstkredieten worden getrokken. Voor beide geldt echter
dat dit geen optie is door de bedrijven zelf.
• In de glastuinbouw is al decennialang een trend gaande naar meer belichting (areaal) en
intensievere belichting (meer licht per m2). Deze ontwikkeling wordt veroorzaakt doordat de
afzetmarkt vraagt om winderproductie met bijbehorende hoge prijzen. Dit proces kan worden
afgeremd door de hogere kosten voor inkoop van elektriciteit. Door vraag vanuit de afzetmarkt en
de hogere prijzen voor de glastuinbouwproducten in de winterperiode is de verwachting dat de trend
naar meer en intensievere belichting zal doorzetten.
• Naast extensivering van de inzet van de belichting kan het elektriciteitsgebruik door belichting
worden verminderd door besparing. Dit zou kunnen door ledlicht en door selectiever te belichten
(Het Nieuwe Telen) en dus niet op tijdstippen waarop de belichting geen teeltkundig effect heeft.
Door het gebruik van ledlicht zal eerder intensivering van de belichting optreden dan dat er minder
elektriciteit wordt ingekocht. Rond het gebruik van ledlicht en het selectiever belichten voor het
realiseren van besparing op de elektriciteitsconsumptie bestaan teeltkundige vragen waardoor de
effecten op de toegenomen ODE-kosten in de praktijk op de korte termijn beperkt zal zijn.
• In de glastuinbouw is een trend gaande naar meer gebruik van overige elektrische apparatuur. Dit
komt voort uit efficiëntere bedrijfsvoering (mechanisatie, automatisering, intern transport,
enzovoort) en het creëren van een optimaal kasklimaat voor de gewassen. Dit proces kan worden
afgeremd door de hogere kosten voor inkoop van elektriciteit. Het ligt echter voor de hand dat de
efficiëntere bedrijfsvoering en het verder optimaliseren van het kasklimaat zich zal voortzetten.

8

Bij de aanschaf van een nieuwe wkk heeft de ondernemer te maken met levertijden waardoor deze mogelijkheid vooral
voor de middellange termijn een opties is.

36 | Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

Wageningen Economic Research Rapport 2020-044

| 37

Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de

E communications.ssg@wur.nl

oplossing van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en

www.wur.nl/economic-research

leefomgeving. Met ongeveer 30 vestigingen, 5.000 medewerkers en 12.000
studenten behoort Wageningen University & Research wereldwijd tot de
aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering

Wageningen Economic Research

van de vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines

RAPPORT

vormen het hart van de unieke Wageningen aanpak.

2020-044

Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing

E communications.ssg@wur.nl

van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.

www.wur.nl/economic-research

Met ongeveer 30 vestigingen, 5.000 medewerkers en 12.000 studenten behoort

Tariefstijging ODE inkoop elektriciteit: effecten
op kosten en CO2-emissie glastuinbouw

Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende kennis­
Rapport 2020-044

instellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de vraagstukken

ISBN 978-94-6395-412-9

en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart van de
unieke Wageningen aanpak.

Nico van der Velden, Pepijn Smit en Ruud van der Meer