Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

27 859

Modernisering Gemeentelijke Basisadministratie
persoonsgegevens (GBA)

Nr. 99

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE EN DE
MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 december 2016
1. Inleiding
In vervolg op mijn brieven van 28 september 20151 en 9 augustus jl.2,
bericht ik u, mede namens de Minister van OCW, over de resultaten van
de diverse onderzoeken die zijn aangekondigd over het onderwerp
sekseregistratie.
Het kabinet heeft onderzocht of binnen het kader van bestaande wet- en
regelgeving kan worden gekomen tot vermindering van het aantal malen
dat sekseregistratie plaatsvindt alsmede van het aantal malen dat
gevraagd wordt om het gegeven «geslacht» te verstrekken. Onderzocht is
op welke wijze sekseregistratie een rol speelt bij de vorming en uitvoering
van beleid en of het kabinet hier anders mee om kan gaan. Gekeken is
naar de mogelijkheid om onderscheid te maken tussen enerzijds
registratie en het beschikbaar hebben van het gegeven geslacht voor
beleid en uitvoering, en anderzijds het gebruik maken van dit gegeven op
pasjes en formulieren. Dit laatste is waar mensen in het dagelijks leven
last van hebben (1). Daarnaast is onderzocht in hoeverre het geslacht
belangrijk is voor de identificatie van personen (2). Ten slotte is onderzocht hoe binnen bestaande wetgeving en bestaande internationale
afspraken kan worden gekomen tot vermindering van het aantal malen
dat naar geslacht wordt gevraagd, dan wel dat dit gegeven op
documenten wordt vermeld (3).
Bij het voornoemde onderzoek is een aantal suggesties van de vaste
commissie voor VenJ betrokken (weglaten m/v op paspoort en identiteits-

1
2

kst-27859-99
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Kamerstuk 27 859, nr. 82.
Kamerstuk 27 859, nr. 95.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 859, nr. 99

1

kaart of vervangen door een «x», beperken verstrekking gegeven geslacht
aan particulieren, alternatieven gebruik geslacht).3
Daarnaast heeft de Kafkabrigade4, in opdracht van mijn collega van OCW
en mij, een onderzoek naar de praktische implicaties van het registreren
van sekse gedaan. Het doel van het onderzoek is om te komen tot een set
praktische aanbevelingen voor gemeenten om problemen die ontstaan bij
registratie van geslacht op te lossen.
Ten slotte is in de eerdergenoemde brief van 28 september 2015 aangegeven dat de Staatscommissie herijking ouderschap is gevraagd te
onderzoeken in hoeverre het mogelijk en wenselijk is om in de wetgeving
over het ouderschap af te zien van vermelding van het geslacht.
Alvorens op de verschillende onderdelen in te gaan, zal kort worden
aangegeven hoe de registratie van het gegeven geslacht in de Nederlandse wet- en regelgeving in drie specifieke domeinen is geregeld,
namelijk de burgerlijke stand, de basisregistratie personen en hoe dit
gegeven doorwerkt op identiteitsdocumenten.
Registratie van geslacht in de registers van de burgerlijke stand
Voor de registratie van geslacht zijn twee overheidsregistraties van
belang. Ten eerste de registratie in diverse akten van de burgerlijke stand
(Burgerlijk Wetboek (BW) Boek 1 en het Besluit burgerlijke stand 1994) en
ten tweede de Basisregistratie Personen (Wet BRP). De akten van de
burgerlijke stand hebben authentieke bewijskracht van de daarin
vermelde gegevens. De in de akten opgenomen gegevens betreffen
rechtsfeiten die in beginsel onveranderd blijven (statisch karakter). De
akten in de registers van de burgerlijke stand vormen brondocumenten
voor de Basisregistratie Personen (artikel 2.8 Wet BRP).
In diverse akten wordt informatie over het geslacht opgenomen. De
geboorteakte is met name van belang, omdat deze authentieke bewijskracht heeft ten aanzien van het daarin vermelde geslacht (artikel 1:22
BW). De akte van geboorte vermeldt het geslacht van het kind met de
tekst F (vrouwelijk) of M (mannelijk), tenzij het geslacht niet kan worden
vastgesteld. Als het geslacht bij geboorte biologisch gezien niet duidelijk
mannelijk of vrouwelijk is, is artikel 1:19d BW van toepassing. Er wordt
dan in de geboorteakte opgenomen dat het geslacht van het kind niet kon
worden vastgesteld. Binnen drie maanden wordt dan een nieuwe
geboorteakte opgemaakt. Daarin wordt het geslacht van het kind vermeld
als dat inmiddels is vastgesteld. Indien dat niet het geval is, wordt
wederom in de akte opgenomen dat het geslacht niet kon worden
vastgesteld.
Indien in een buitenlandse geboorteakte het geslacht als onbekend wordt
vermeld, kan dit gegeven worden geregistreerd in het register van
geboorten in Den Haag (1:25 BW).
Voor transgender personen van 16 jaar of ouder is het in de artikelen 1:28
e.v. BW eenvoudiger gemaakt om het geslacht (man/vrouw) en
voornamen in de geboorteakte te laten wijzigen. Er is voorzien in de
mogelijkheid om door middel van aangifte bij de ambtenaar van de
burgerlijke stand de vermelding van het geslacht en de voornamen in de
geboorteakte te laten wijzigen. De ambtenaar van de burgerlijke stand
3
4

Kamerstuk 27 859, nr. 89.
De Kafkabrigade neemt situaties waarin burgers zijn vastgelopen in de bureaucratie als
uitgangspunt. De Kafkabrigade onderzoekt deze problemen en helpt overheidsorganisaties met
het inrichten van hun organisatie rondom de publieke waarde die ze willen dienen
(www.kafkabrigade.nl).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 859, nr. 99

2

voegt daartoe een latere vermelding toe aan de geboorteakte. Bij de
aangifte dient de betrokken transgender persoon een deskundigenverklaring te overleggen waaruit blijkt dat hij of zij jegens de betrokken
deskundige heeft verklaard de overtuiging te hebben tot het andere
geslacht te behoren. De wijziging van het geslacht wordt ook overgenomen in de BRP.
Registratie in de Basisregistratie Personen (BRP)
De BRP is dé basisregistratie waar de hele Nederlandse overheid gebruik
van maakt voor de uitvoering van publiekrechtelijke taken. Het doel van
de BRP is dan ook overheidsorganen en derden5 te voorzien van de in de
registratie opgenomen gegevens, voor zover deze gegevens noodzakelijk
zijn voor de goede vervulling van hun taken. In de BRP wordt over een
ingeschreven persoon uitsluitend een set van algemene basisgegevens
opgenomen die nodig is voor de overheidsorganen bij de uitvoering van
hun taken. Geen gegevens worden opgenomen die geen algemene
functie hebben binnen de overheid. Uit de BRP kunnen alleen gegevens
verstrekt worden, voor zover de gegevens noodzakelijk zijn voor de taak
van het betreffende overheidsorgaan of de bij algemene maatregel van
bestuur aangewezen werkzaamheden van gewichtig maatschappelijk
belang van een derde.6
Organisaties die in aanmerking willen komen voor een systematische
gegevensverstrekking uit de BRP moeten hiervoor een verzoek indienen
bij de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties of het
betreffende college van burgemeester en wethouders. Een toets op de
noodzakelijkheid, proportionaliteit en subsidiariteit van de gegevensverstrekking dient standaard te worden uitgevoerd door het verstrekkende
orgaan, waarbij wordt uitgegaan van de beoordelingscriteria zoals deze
zijn neergelegd in de Wet basisregistratie personen en het Besluit
basisregistratie personen. Hierbij wordt steeds de bescherming van de
persoonlijke levenssfeer van de personen van wie de organisatie
gegevens verstrekt wil krijgen, in acht genomen. Van willekeurige
verstrekking aan (particulieren of) derden is dan ook geen sprake.
Gemeenten beslissen zelfstandig welke gegevens zij voor welke
doeleinden over de eigen inwoners verstrekken uit de BRP, binnen de in
de Wet BRP vastgelegde juridische kaders. Wettelijk is vastgelegd dat
gegevens verstrekt kunnen worden aan overheidsorganen van de
gemeente of derden die werkzaamheden van gewichtig maatschappelijk
belang voor de gemeente uitvoeren. De werkzaamheden van gewichtig
maatschappelijk belang dienen te zijn aangewezen bij gemeentelijke
verordening. Bij een verstrekking aan derden voor werkzaamheden van
gewichtig maatschappelijk belang is bovendien specifiek vastgelegd in de
wet dat de gemeentelijke verordening slechts verstrekking toestaat voor
zover deze noodzakelijk is voor de behartiging van het gerechtvaardigde
belang van de derde en het belang of de fundamentele rechten en
vrijheden van de ingeschrevene de verstrekking niet in de weg staan. Een
derde kan daarnaast gegevens verstrekt krijgen uit de BRP door de
gemeente, indien de betrokken ingezetene vooraf toestemming heeft
gegeven voor de verstrekking van zijn gegevens aan de derde en de
gemeentelijke verordening hierin voorziet. Voor een verstrekking door het
5

Derden zijn organisaties en instellingen die werkzaamheden verrichten met een gewichtig
maatschappelijk belang. Het betreffen werkzaamheden die samenhangen met een
overheidstaak, het in stand houden van een voorziening voor burgers die onderwerp is van
overheidszorg, of waarbij anderszins gelet op de overheidsbemoeienis met die werkzaamheden, ondersteuning daarvan door gegevensverstrekking uit de basisregistratie gerechtvaardigd is. Voorbeelden van derden zijn het Nederlandse Rode Kruis en Stichting Ambulante
FIOM.
6
Zie de artikelen 3.2 en 3.3 van de Wet BRP.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 859, nr. 99

3

college van de gemeente aan de overheidsorganen van de gemeente
geldt dat alleen die gegevens verstrekt kunnen worden die noodzakelijk
zijn voor de goede vervulling van de taak van het betreffende orgaan.7
Het gegeven geslacht is één van de gegevens die in de BRP wordt
vastgelegd en die overeenkomstig het voorgaande kan worden verstrekt
aan overheidsorganen en een aangewezen derde. Het geslacht is voor
uiteenlopende werkprocessen van overheidsorganisaties noodzakelijk.8
Het wordt in de zorgsector gebruikt bij het bevolkingsonderzoek naar
borstkanker om de uitnodigingen gericht aan de doelgroep (vrouwen) te
kunnen verzenden. Bij onderzoek en preventieve maatregelen gericht op
prostaatkanker wordt het gegeven gebruikt om een selectieve uitnodiging
en adressering gericht aan mannen. In de sociale sector wordt het onder
meer gebruikt om onderzoek naar arbeidsparticipatie van doelgroepen die
zich naar geslacht onderscheiden doelmatig te laten plaatsvinden.
Allerlei overheidsorganen gebruiken het gegeven ook voor andersoortig
onderzoek, bijvoorbeeld naar schooluitval, opleidingsniveau of gelijke
betaling. Het gegeven geslacht wordt dus breed gebruikt. Onderbrengen
van het gegeven in sectorale registraties zou ertoe leiden dat het gegeven
in een veelvoud van sectorale registraties zou dienen te worden
opgenomen. Dat is niet doelmatig en zou geen positief effect hebben op
de bescherming van de persoonlijke levenssfeer.
De BRP bepaalt overigens niet hoe personen worden aangeschreven (bijv.
met de heer of mevrouw). Het is het overheidsorgaan of de derde zelf die
bepaalt hoe hier mee om te gaan.
Identiteitsdocumenten
Het gegeven geslacht wordt (veelal) vermeld in officiële reis- en identiteitsdocumenten. Op grond van artikel 3, eerste lid, van de Paspoortwet
(verder Pw) vermeldt ieder reisdocument het geslacht. De wijze waarop
het geslacht wordt aangegeven is niet nader gespecificeerd in de wet. De
geboorteakte is leidend voor de BRP; dat betekent dat de wijze waarop het
geslacht is geregistreerd in de geboorteakte ook doorwerkt in b.v. de
vermelding op het paspoort. De Nederlandse regels voor vermelding van
het gegeven geslacht in het paspoort en de identiteitskaart zijn in
overeenstemming met de standaarden van de International Civil Aviation
Organisation (ICAO). De ICAO is een gespecialiseerd orgaan van de VN.
Voor Nederland zijn deze standaarden bindend wat betreft het reisdocument, omdat in artikel 1, eerste lid, van Verordening (EU), nr 2252/20049
is vastgelegd dat EU-paspoorten dienen te voldoen aan deze richtlijnen.
In de richtlijnen wordt geslacht aangemerkt als één van de verplicht op te
nemen gegevens in wederzijds te erkennen reisdocumenten. Er zijn drie
mogelijkheden om het geslacht in het paspoort te vermelden te weten:
M (male), F (female) of X (unspecified). Uitgangspunt bij Nederlandse
paspoorten en Nederlandse identiteitskaarten is dat het geslacht wordt
vermeld zoals dat is geregistreerd in de BRP en conform artikel 23
Paspoortuitvoeringsregeling. Indien een persoon zijn geslacht en/of
voornaam laat wijzigen heeft dit gevolgen voor het reisdocument; dat
vervalt van rechtswege.10 Betrokkene wordt hierover geïnformeerd door
7

Artikel 3.9 van de Wet BRP.
Op de website http://www.wiekrijgtmijngegevens.nl/ ziet u welke organisaties gegevens uit de
BRP mogen ontvangen en waarom ze hiervoor toestemming hebben.
9
Verordening (EU), nr. 2252/2004 van het Europees parlement en de Raad van 13 december 2004
betreffende normen voor de veiligheidskenmerken van en biometrische gegevens in door de
lidstaten afgegeven paspoorten en reisdocumenten (PBEG 2004, L 385).
10
O.g.v. artikel 47, eerste lid, onderdeel e, Paspoortwet vervalt een reisdocument van
rechtswege indien de geslachtsnaam, de voornamen, de geboortedatum of het geslacht van
de houder zijn gewijzigd.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 859, nr. 99

4

de gemeente in het kader van het wijzigingsproces en veelal wordt het
document ingehouden door de gemeente op het moment van de
wijziging.
Het rijbewijs is een identiteitsdocument dat geen informatie geeft over het
geslacht, maar het kan niet worden gebruikt als reisdocument. Op grond
van artikel 123, eerste lid, onderdeel g, Wegenverkeerswet verliest het
rijbewijs zijn geldigheid bij onder andere wijziging van het geslacht van de
houder. Dit onderdeel g is aan het eerste lid toegevoegd bij de wet van
28 juni 2006 (Stb. 2006, 321) tot wijziging van de Wegenverkeerswet 1994
in verband met de wijziging in de procedure betreffende de aanvraag en
afgifte van rijbewijzen. De achtergrond van deze wijziging is dat misbruik
wordt voorkomen en dat tevens wordt aangesloten bij de paspoortwetgeving. In de memorie van toelichting11 bij het wetsvoorstel wordt dit
nader toegelicht.
2.1 Beleidsterreinen waar rekening wordt gehouden met sekseregistratie
Het kabinet heeft al eerder aangegeven dat zij het belang van het
voorkomen van onnodige sekseregistratie onderkent. Dit vertaalt zich in
het beleid van de rijksoverheid. Op een aantal beleidsterreinen, dat
relevant is voor grote groepen burgers is reeds actie ondernomen om
rekening te houden met de vraag of het opnemen van het persoonsgegeven geslacht noodzakelijk is.
Digitale overheid
De overheid streeft ernaar dat burgers en bedrijven hun zaken met de
overheid in 2017 digitaal kunnen regelen.12 Bij aanvragen voor de meest
gebruikte overheidsproducten is de inzet om deze via een vooringevuld
webformulier te laten verlopen. De overheid stelt bij de digitale communicatie geen overbodige vragen meer en zorgt dat burgers en bedrijven met
minder regels en procedures te maken krijgen.
In 2015 is een actualisatie doorgevoerd op de – toen geldende – specificatie voor het gebruik van de e-formulieren (die de gebruiker wel zelf
moet invullen). Gemeenten vragen niet meer naar gegevens die bij de
gemeenten bekend zijn (basisregistraties: bijvoorbeeld de eigen geboorteplaats hoeft niet meer te worden ingevuld). Hiermee wordt ook onnodige
registratie van geslacht voorkomen. Bij de nieuwe e-formulieren is de m/v
vermelding al (standaard) achterwege gelaten. Hoewel de e-formulieren
beschikbaar zijn voor gemeenten en worden aanbevolen door VNG/KING,
staat het hen vrij zelf de keuze te maken of zij gebruik maken van
dergelijke e-formulieren.
De gemeente Amsterdam heeft sekseregistratie afgeschaft voor alle
niet-noodzakelijke formulieren en onlangs heeft de gemeente Den Haag
aangekondigd dit voorbeeld te volgen. De verplichte registratie als vrouw
of man op formulieren van de gemeente Den Haag zal worden verwijderd.
Behalve bij wettelijk voorschrift kan de m/v-vraag vrijwillig worden
ingevuld. Bij het niet maken van een keuze tussen m/v wordt een derde
optie toegevoegd, bijvoorbeeld: «Geen aanduiding».

11

Kamerstuk 30 438, nr. 3, blz. 14: «met de voorgestelde onderdelen g en h van artikel 123,
eerste lid, van de Wegenverkeerswet 1994 worden twee gevallen geïntroduceerd waarin het
rijbewijs zijn geldigheid van rechtswege verliest: ten eerste de wijziging van de
geslachtsnaam, de voornamen, de geboortedatum of het geslacht van de houder en ten
tweede indien aangifte van vermissing van het rijbewijs wordt gedaan. Hiermee wordt
misbruik voorkomen en tevens aangesloten bij de paspoortwetgeving».
12
Regeerakkoord, Bruggen bouwen (Kamerstuk 33 410, nr. 15, blz. 13).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 859, nr. 99

5

De gemeente Utrecht werkt aan een plan om te komen tot sekseneutraal
communiceren (zowel op de formulieren, in brieven en uittreksels en aan
de telefoon) met de mogelijkheid om in specifieke gevallen af te wijken.
Daarnaast kan de burger gebruik maken van DigiD om toegang te krijgen
tot websites van de overheid (b.v. de Belastingdienst). Indien burgers een
aanvraag bij een overheidsinstantie doen via hun DigiD, wordt bij het
inloggen niet gevraagd naar het geslacht.
Burgers kunnen aan de rijksoverheid vragen stellen over vele verschillende onderwerpen. Daartoe is een digitaal contactformulier beschikbaar,
dat voor vragen aan alle ministeries kan worden gebruikt. Het formulier is
zo ingericht dat de invulling van het geslacht (de heer/mevrouw)
facultatief is.
Ten slotte kan de burger gebruik maken van overheid.nl. Overheid.nl
ontsluit de diensten van allerlei overheidsorganisaties, maar registreert en
verwerkt zelf geen persoonsgegevens.
Onderwijs: wijzigen geslacht op diploma’s
Scholieren/studenten in het voortgezet onderwijs (vmbo, havo vwo, mbo,
mavo/lbo/vbo en andere oude opleidingen, staatsexamens, soorten
staatsdiploma’s en akten) die van geslacht zijn veranderd, kunnen sinds
2013 bij de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) een vervangend diploma,
certificaat en/of cijferlijst aanvragen waarop hun nieuwe identiteit (naam)
staat vermeld. Voor het vervangen van diploma’s/getuigschriften in het
HBO en een vervangende bul van universiteiten kunnen studenten
rechtstreeks contact opnemen met de betreffende onderwijsinstellingen.
Deze instellingen zijn verplicht om op verzoek de naam op het diploma
aan te passen. Het geslacht als zodanig staat niet op het diploma
vermeldt.
Visum
Het gegeven geslacht wordt niet vermeld op een visum omdat het
paspoort dit gegeven al vermeldt. De vermelding van het geslacht is wel
vereist op het aanvraagformulier ter verkrijging van het visum op grond
van een Europese verordening. Krachtens deze verordening13 dienen alle
lidstaten van de Europese Unie dit uniforme formulier te hanteren bij het
verstrekken van een visum.
Vervolgens wordt het geslacht dat op het betreffende formulier is vermeld
op grond van de Europese verordening VIS Regulation14 ingevoerd in het
EU-Visuminformatiesysteem. Het visuminformatiesysteem geldt eveneens
voor alle lidstaten van de Europese Unie. Dit samenhangend systeem
heeft tot doel het vaststellen van de identiteit van personen die het
grondgebied van de Europese Unie inreizen en moet ervoor te zorgen dat
er geen persoonsverwisselingen plaatsvinden. De Nederlandse wetgeving
(Visumwet) is in overeenstemming met dit systeem.
2.2 Beleidsterreinen waar het gebruik van het persoonsgegeven
geslacht kan worden verminderd
Onderzoek heeft inmiddels uitgewezen dat ook op een aantal andere
beleidsterreinen gebruik van het persoonsgegeven geslacht in de praktijk
kan worden voorkomen, zonder dat een wetswijziging nodig is. Het
kabinet heeft in aanvulling op het bestaande overheidsbeleid onderzoek
13

14

Verordening (EG) 810/2009 van de het Europees parlement en de Raad van 13 juli 2009 tot
vaststelling van een gemeenschappelijke visumcode (PBEG 2009, L 243).
Verordening (EG) nr. 767/2008 van het Europees parlement en de Raad van 9 juli 2008
betreffende het Visuminformatiesysteem (VIS) en de uitwisseling tussen de lidstaten van
gegevens op het gebied van visa voor kort verblijf (VIS-verordening) (PbEG 2008, L 218).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 859, nr. 99

6

gedaan op een aantal beleidsterreinen, die in principe elke burger kunnen
raken. Dat heeft geleid tot de volgende acties.
Onderwijs: studenten en vervoer
De Minister van OCW heeft uw Kamer toegezegd te zullen kijken naar
sekseregistratie op de OV-studentenkaart. De vervoerders hebben
aangegeven dat het OV staat voor toegankelijkheid voor iedereen en
diversiteit qua klanten en personeel en dat zij vanuit die insteek bereid zijn
om over het onderwerp sekseregistratie en de problemen mee te denken.
Sinds juni 2011 wordt er geen specifieke OV-studentenkaart meer
uitgegeven, maar maken de studenten gebruik van een generieke
OV-chipkaart waar hun studentenreisrecht op wordt geplaatst. Naar
aanleiding van overleg met de vervoerders dit voorjaar blijkt dat er
bereidheid is bij alle vervoerders (dus NS, streek- en stadsvervoer) de m/v
vermelding op alle nieuw uit te geven persoonlijke OV-chipkaarten (dus
niet alleen de zgn. studentenkaart) achterwege te laten. Het generiek niet
meer vermelden van het geslacht op nieuwe OV-chipkaarten is eenvoudig
en zonder veel kosten (< € 10.000 euro) technisch te realiseren (door in de
kaartproductie een dataveld niet meer mee te nemen).
Het achterwege laten van geslachtsvermelding op OV-chipkaarten leidt
volgens de vervoerders qua handhaving niet tot problemen. De foto,
naam en geboortedatum op de OV-chipkaart blijken voldoende om te
kunnen vaststellen of iemand met zijn eigen OV-chipkaart reist. De
vervoerders hebben tevens aangegeven dat geslachtsvermelding in alle
communicatie met studenten (aanhef mails/brieven) relatief eenvoudig
achterwege kan blijven. De geslachtsvermelding komt al per 1 januari
2017 te vervallen op nieuw uit te geven persoonlijke OV-kaarten inclusief
kaartvervanging en kaartvernieuwing van huidige OV-chipkaarten.
De impact voor aanpassing van de registratie in de administratieve
systemen bij Translink (bedrijf dat alle OV-chipkaarten heeft ontwikkeld en
alle OV-chipkaarten maakt), OV-bedrijven en andere deelnemers aan het
OV-chipkaartscheme is niet door Translink onderzocht, omdat dat een
kostbare en langdurige operatie is en ook veel meer partijen treft. De
registratie van geslacht in de administratieve systemen blijft dan ook
ongewijzigd. Translink heeft aangegeven dat het weglaten van de
zichtbare vermelding van het geslacht ook voor de zakelijke
OV-chipkaarten (Mobilitymix) geldt.
Het kabinet hoopt dat de opstelling en handelwijze van de vervoerders
(NS, stads- en streekvervoer) brede navolging zullen krijgen en dat ook
andere bedrijven en organisaties het onderwerp sekseregistratie op de
agenda zullen zetten en gaan nadenken hoe zij anders kunnen omgaan
met sekseregistratie en het gebruik van het persoonsgegeven geslacht op
formulieren, pasjes etc.
Onderwijs: communicatie studenten
Op grond van de onderwijswetten moet geslacht als verplicht persoonsgegeven worden geregistreerd. Het persoonsgegeven geslacht wordt
geregistreerd ten behoeve van identificatie (veiligheid), beleidsinformatie,
evenwichtige verdeling jongens/meisjes over de groepen/klassen en
onderzoeken/rapportageverplichtingen (TK, Brussel, VN). De onderwijsdeelnemer ondervindt hiervan echter geen hinder. Het gaat veelal om
gegevensuitwisseling tussen de Minister van OCW en onderwijsinstellingen, onderwijsinstellingen en DUO (bekostiging, beleidsinformatie), onderwijsinstellingen en de Inspectie (toezicht), en tussen
onderwijsinstellingen en leerplichtambtenaren (handhaving

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 859, nr. 99

7

Leerplichtwet). De MBO Raad heeft over dit onderwerp een enquête
uitgeschreven en hierop van 17 instellingen input ontvangen. Bij
aanmelding en registratie van studentgegevens in het onderwijsvolgsysteem wordt het geslacht van de student vermeld. Dit is noodzakelijke
beleidsinformatie voor onder andere de samenstelling van klassen en om
participatie en succes van diverse groepen te kunnen onderzoeken.
Last/hinder kan wel ontstaan bij het invullen van het inschrijfformulier
voor de gewenste onderwijsinstelling. Daarnaast is van belang dat in de
communicatie met onderwijsdeelnemers rekening wordt gehouden met
gevoeligheden rondom geslacht.
De Minister van OCW heeft het onderwerp sekseregistratie geagendeerd
in diverse periodieke overleggen met de Vereniging Hogescholen (VH), de
Vereniging Nederlandse Universiteiten (VSNU) en de brancheorganisatie
van de onderwijsinstellingen in het middelbaar beroepsonderwijs en de
volwasseneneducatie (MBO Raad). De VSNU heeft aangegeven voor
NAW-gegevens steeds meer gebruik te maken van de koppeling met de
BRP als gevolg waarvan studenten niet steeds opnieuw hun persoonsgegevens waaronder geslacht hoeven op te geven. Gebleken is dat een
aantal instellingen het geslacht niet op pasjes of studentenkaarten
vermeldt. De andere instellingen zijn bereid om te kijken of het gegeven
geslacht achterwege kan blijven op pasjes en studentenkaarten.
De MBO-instellingen geven aan dat daar waar zich problemen voordoen,
een oplossing op maat wordt gezocht. Zowel de MBO-Raad als de
universiteiten hebben zich bereid getoond mee te denken over c.q. mee te
werken aan mogelijkheden om informatie zonder geslachtsaanduiding te
gebruiken in de communicatie met studenten.
Museumkaart
Sinds 1 januari 2016 is de vermelding van geslacht op de Museumkaart,
gedefinieerd als m/v niet meer aan de orde. Bij de registratie wordt m/v
wel gehandhaafd in verband met beleidsinformatie (b.v. hoeveel vrouwen
bezoeken een museum of hoe is de m/v verdeling bij bezoek aan musea).
Het staat de kaarthouder overigens vrij zelf een keuze te maken tussen m
of v waarmee de aanspreektitel in de correspondentie (meneer/mevrouw)
wordt bepaald. De Museumvereniging heeft aangegeven de mogelijkheid
een x toe te voegen mee te zullen nemen bij herziening van de processen
in de back office in de komende jaren. Zij zien als probleem dat de
mogelijkheid van een x vervolgens ook vraagt om een neutrale aanspreektitel en herziening van correspondentie zonder gebruik te maken van hij/zij
of zijn/haar.
Verklaring omtrent het gedrag
De aanvraag voor een verklaring omtrent het gedrag wordt ingediend
door een burger als hij voor de uitoefening van een bepaald
dienstverband/functie deze nodig heeft. Het gegeven geslacht is ter
invulling opgenomen in de aanvraag. Uit onderzoek is gebleken dat de
uitvoeringsorganisatie van het Ministerie van Veiligheid en Justitie het
gegeven geslacht rechtstreeks uit de BRP verkrijgt. Er kan daarom worden
afgezien van het invullen van dit gegeven op het aanvraagformulier. Het
gegeven zal derhalve met ingang van 1 januari 2017 niet meer op het
aanvraagformulier voorkomen en behoeft dus ook niet meer door de
aanvrager van een verklaring omtrent het gedrag te worden verstrekt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 859, nr. 99

8

Gerechtelijke procedures
Ik heb een brief gestuurd aan de Raad voor de Rechtspraak met het
verzoek om nadere informatie over de registratie van geslacht op
formulieren en documenten binnen de Rechtspraak. In de brief is de Raad
tevens verzocht om de mogelijkheden te bezien om het aantal malen dat
gevraagd wordt het geslacht te vermelden te verminderen en zo mogelijk
achterwege te laten. De Raad onderzoekt momenteel wat de mogelijkheden daarvoor zijn en betrekt daarbij de ontwikkelingen die in het kader
van het digitaal procederen gaande zijn. Overigens werkt de Rechtspraak
al met formulieren waarop de vermelding van het geslacht weliswaar
verplicht is, maar die naast de optie «man» en «vrouw» tevens een derde
optie «onbekend» kennen.
Rechtsbijstand
Ik heb aan de Raad voor Rechtsbijstand een brief met gelijke strekking
gestuurd als de voormelde brief aan de Raad voor de Rechtspraak.
Ook de Raad voor Rechtsbijstand onderzoekt wat de mogelijkheden zijn
om tot vermindering van het aantal malen te komen dat om verstrekking
van het gegeven geslacht wordt gevraagd en om – zo mogelijk – de vraag
naar het gegeven achterwege te laten. Dat gebeurt in het kader van de
ontwikkeling van een nieuw cliëntvolgsysteem, waarbij de informatiebehoefte voor de rechtsbijstand in kaart wordt gebracht. Voor de goede orde
zij vermeld dat ook de Raad voor Rechtsbijstand formulieren gebruikt
waarop naast «man» en «vrouw» tevens de optie «onbekend»
beschikbaar is.
Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB)
Het CJIB is bij de bevolking met name bekend als incassobureau voor
geldboetes. Daarnaast vervult het CJIB een aantal andere taken, zoals de
afdoening van zaken voor het Openbaar Ministerie. Bij beschikkingen en
aanmaningen wordt de betrokken burger in het algemeen aangeschreven
zonder aanduiding van het geslacht. Dat gebeurt door de aanduiding te
beperken tot de voorletter(s) en geslachtsnaam van de betrokkene. In
andere correspondentie wordt gebruik gemaakt van de aanduiding
«geachte heer» of «geachte mevrouw», dan wel «geachte heer/mevrouw».
Dat vloeit deels voort uit de aanduiding die de burger in kwestie zelf heeft
gebruikt in correspondentie met het CJIB, deels uit de inrichting van
geautomatiseerde systemen.
Bevolkingsonderzoeken
Voor de uitvoering van bevolkingsonderzoeken naar baarmoederhalskanker, borstkanker en darmkanker is Nederland in vijf regio’s onderverdeeld. In elk van de vijf regio’s is één stichting (screeningsorganisatie)
verantwoordelijk voor de uitvoering van de bevolkingsonderzoeken naar
baarmoederhalskanker, borstkanker en darmkanker. Voor bepaalde
onderzoeken worden alleen mannen, of juist alleen vrouwen uitgenodigd;
immers bij bepaalde onderzoeken is sekse een doorslaggevend gegeven
voor de beslissing of iemand wordt opgeroepen voor het onderzoek.
Personen die ten onrechte worden uitgenodigd voor een onderzoek
kunnen dit melden bij de regionale screeningsorganisatie waarna zij geen
uitnodigingen meer ontvangen. Transgender personen die ten onrechte
niet worden uitgenodigd kunnen dit eveneens melden bij de regionale
screeningsorganisatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 859, nr. 99

9

Gelijke behandeling van mannen en vrouwen
In artikel 3, derde lid, van de Wet gelijke behandeling van mannen en
vrouwen (Wgb m/v) is de verplichting opgenomen dat bij het aanbieden
van betrekkingen in tekst en vormgeving (vacatures) moet blijken dat
zowel mannen als vrouwen in aanmerking komen. Aan deze verplichting
wordt in de praktijk uitvoering gegeven door achter de vacaturetekst m/v
te vermelden. De verplichting van gelijke behandeling die in dit artikel is
opgenomen is nog steeds actueel.
Discriminatie op grond van geslacht komt namelijk nog steeds voor. Zo
blijkt uit het jaarverslag 2015 en de Monitor discriminatiezaken 2015 van
het College voor de Rechten van de Mens (verder College). Tot 2014
hadden de meeste oordelen van het College voor de Rechten van de Mens
betrekking op de grond «geslacht». In 2015 had 23 van de 155 (15%)
oordelen betrekking op deze grond. Het College constateert hier een
opmerkelijke afname. De grond geslacht blijft echter één van de vaste
gronden die terugkomt in de jaarlijkse verantwoording van het College. In
de afgelopen vijf jaren heeft het College hierover een aantal oordelen
geveld, bijvoorbeeld omdat in de vacaturetekst (zonder onderbouwing)
specifiek om een vrouwelijke medewerker werd gevraagd en dus in strijd
met artikel 3 Wgb m/v werd gehandeld15.
Naar aanleiding van een brief van het Bureau Discriminatiezaken
Kennemerland van 17 oktober 2014, waarbij specifiek de aandacht van de
overheid is gevraagd voor de toepassing van deze verplichting, is
onderzocht op welke wijze binnen de rijksoverheid kan worden voldaan
aan de wettelijke verplichting van artikel 3, derde lid, Wgb m/v en
rekening kan worden gehouden met het streven om geslachtsaanduiding
te beperken. Onderzocht is of het mogelijk is de vermelding m/v in de
vacatureteksten van de rijksoverheid door een alternatieve tekst te
vervangen. Gebleken is dat dit mogelijk is. De tekst in de vacatureteksten
is vervangen door de formulering: «een ieder, ongeacht het geslacht,
wordt uitgenodigd om ...». Om breder gebruik van deze tekst te stimuleren, zal het kabinet deze mogelijkheid onder de aandacht van sociale
partners brengen.
Stempas
De Minister van BZK stelt het model voor de stempas vast. In het op de
stempas vermelde pasnummer zal voortaan de vermelding m of v
achterwege worden gelaten. Wat de adressering van de stempas betreft,
zijn gemeenten vrij om op de stempas de aanhef «de heer/mevrouw» te
gebruiken. Uit navraag bij drie grote en een aantal kleinere gemeenten
blijkt dat zij in de aanhef geen «de heer of mevrouw» vermelden, maar
alleen de voorletters en de achternaam van de geadresseerde kiesgerechtigde.
Gemeenten
Het kabinet heeft het beleid van gemeenten op dit terrein bij haar
onderzoek betrokken. Zoals hiervoor is opgemerkt heeft een aantal
gemeenten, waaronder Amsterdam, het initiatief heeft genomen om na te
gaan of in de vele formulieren die de burger in het contact met de
gemeente gebruikt, de vermelding van het geslacht wel nodig is. Waar dat
niet het geval bleek te zijn, heeft aanpassing van de formulieren plaatsgevonden. Het kabinet vindt dit een heel goed initiatief en ziet graag dat dit
beleid navolging krijgt bij andere gemeenten. Om dat te bewerkstelligen
15

O.m. College voor de Rechten van de Mens oordeel 2014, 111 en oordeel 2013, 56.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 859, nr. 99

10

zijn de VNG en de NVVB (Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken) bij
brief die ik, mede namens de Ministers van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, heb
verzonden, verzocht te bevorderen dat het beleid van gemeenten, zoals
Amsterdam, dat erop is gericht om de verplichte vermelding van het
geslacht op formulieren zoveel mogelijk te beperken c.q. af te schaffen
landelijk navolging krijgt. Beide organisaties hebben daar positief op
gereageerd en toegezegd actie te ondernemen. De NVVB heeft daartoe
onlangs een artikel over het onderwerp geplaatst in haar vakblad
Burgerzaken en recht dat onder alle gemeenten wordt verspreid. De VNG
komt gemeenten tegemoet door onder andere elektronische formulieren
beschikbaar te stellen waarop de vermelding van het geslacht niet
voorkomt.
Een verdere bewustwording zal ook volgen uit de activiteiten van de
Kafkabrigade. De Kafkabrigade is aan de slag gegaan op basis van een
concrete casus (betrof vervallen rijbewijs als gevolg van een geslachtswijziging) en heeft aan de hand daarvan in kaart gebracht tegen welke
praktische problemen rond sekseregistratie de betrokkene is aangelopen.
Bij het onderzoek zijn ook de ervaringen van enkele andere personen
betrokken, die in een andere situatie soortgelijke of andersoortige
problemen hebben ondervonden als gevolg van geslachtsregistratie/
geslachtswijziging. Daardoor kon een vollediger beeld worden verkregen.
De kernvraag was wat op gemeentelijk niveau kan worden gedaan om de
problemen te verhelpen. De gemeente Utrecht heeft hieraan haar
medewerking verleend. Er is met alle betrokkenen afzonderlijk gesproken.
Vervolgens heeft een gezamenlijke bijeenkomst plaatsgevonden in
Utrecht en is naar aanleiding van de uitkomst daarvan een actieplan
opgesteld. Het actieplan voorziet in betere voorlichting van de doelgroep
(transgender personen) en aan bewustwording van gemeenten op
landelijk niveau, inhoudende dat het vragen om vermelding van het
geslacht in formulieren teruggedrongen kan worden. In het voorjaar van
2017 zal opnieuw een gezamenlijke bijeenkomst worden gehouden om te
bezien welke resultaten zijn bereikt.
Staatscommissie herijking ouderschap
Zoals hiervoor aangegeven is de Staatscommissie Herijking Ouderschap
gevraagd te onderzoeken in hoeverre het mogelijk en wenselijk is om in
de wetgeving over het ouderschap af te zien van vermelding van het
geslacht.
De Staatscommissie heeft op 7 december 2016 haar rapport uitgebracht
waarin ook is ingegaan op dit aanvullend verzoek. De Staatscommissie
geeft aan dat begrippen naast een juridische betekenis ook een symbolische betekenis hebben die verder reikt dan de juridische betekenis. Zij
merkt op dat «in het familierecht begrippen als moeder, vader en kind
worden gebruikt om een relatie tussen personen aan te geven. Maar het
begrippenkader dat de wet kent, is onvermijdelijk beperkter dan de
veelzijdigheid aan sociale relaties die bestaan tussen kinderen en hun
verzorgers», aldus de Staatscommissie. «De Staatscommissie is zich
bewust van het feit dat begrippen een emotionele lading of symbolische
betekenis kunnen hebben». Zij geeft aan dat neutraliteit niet is te bereiken,
maar dat dit in de keuze voor begrippen en hun omschrijving wel zoveel
als mogelijk wordt nagestreefd. Waar mogelijk heeft de Staatscommissie
in haar voorstellen voor aanpassing van de wet gekozen voor een
sekseneutrale omschrijving. «Waar de wet consequenties verbindt aan het
geslacht van de betrokken persoon, wordt het geslacht tot uitdrukking
gebracht».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 859, nr. 99

11

Hetgeen de Staatscommissie opmerkt ten aanzien van het begrippenkader
dat de wet kent, namelijk dat dit onvermijdelijk beperkter is dan de
veelzijdigheid aan sociale relaties die bestaan tussen kinderen en hun
verzorgers, wordt door het kabinet onderschreven. Het kabinet zal de
voorstellen van de Staatscommissie ten aanzien van de wijziging van
Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek, waarbij zoveel als mogelijk is afgezien
van vermelding van het geslacht (gekozen is voor sekseneutrale omschrijvingen), de komende periode zorgvuldig bestuderen. De resultaten zullen
worden meegenomen in de afwegingen rondom het vervolg op het
rapport van de Staatscommissie.
2.3 Afronding
Het kabinet is van mening dat in Nederland oog is voor de problemen van
sommige groepen die samenhangen met sekseregistratie. Op een aantal
beleidsterreinen wordt al rekening gehouden met gevoeligheden omtrent
geslachtsregistratie en het gebruik van dit gegeven (digitale overheid,
onderwijs; wijzigen geslacht op diploma’s, visum). De activiteiten van de
overheid hebben geleid tot vergroting van de bewustwording op dit
terrein.
Daarnaast blijkt het mogelijk te zijn om op meer terreinen onderscheid te
maken tussen enerzijds registratie en het beschikbaar hebben van het
gegeven geslacht voor beleid en uitvoering en anderzijds het gebruik
daarvan op pasjes, formulieren, advertenties en in de aanschrijving naar
burgers (bijv. OV-(studenten)kaart, communicatie studenten, museumkaart). Dit heeft al geleid tot concrete voornemens die kunnen worden
geïmplementeerd en uitgedragen (per 1 januari a.s. geen geslachtsvermelding op nieuw uit te geven persoonlijke OV-chipkaarten, met ingang
van dezelfde datum geen vermelding geslacht meer op aanvraag
verklaring omtrent verdrag, vermelding m/v in vacatureteksten is
inmiddels vervangen door alternatieve tekst en in het op de stempas
vermelde pasnummer zal voortaan vermelding m of v achterwege worden
gelaten). Ook blijkt het in sommige gevallen mogelijk dat de vermelding
van m/v wordt vervangen door een alternatief, bijvoorbeeld door op
vragenformulieren de mogelijkheid m/v onbeantwoord te laten en een «x»
of «o» in te vullen (initiatieven diverse gemeenten).
In een aantal hiervoor beschreven gevallen is het niet goed mogelijk dat
registratie en gebruik van het gegeven geslacht achterwege blijft (bijv.
bevolkingsonderzoek en andersoortige onderzoeken) en in sommige
gevallen is het gegeven noodzakelijk voor identificatie (paspoort).
Alhoewel de afschaffing van onnodige sekseregistratie binnen het
internationale mensenrechtenbeleid geen specifiek speerpunt is, sluit het
goed aan bij de Nederlandse algemene beleidsinzet, waarbinnen de
verbetering van de positie van LHBTI’s het uitgangspunt vormt. Het
kabinet zet in op het agenderen van het onderwerp sekseregistratie in
diverse internationale gremia (EU, Raad van Europa). Het kabinet zal
tevens bij toekomstige beleidsvoornemens alert blijven op nut en
noodzaak van het gebruik van het persoonsgegeven geslacht.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
G.A. van der Steur
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 859, nr. 99

12