Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

31 765

Kwaliteit van zorg

34 104

Langdurige zorg

Nr. 494

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 juni 2020
Met deze brief wil ik u, mede ten behoeve van het notaoverleg met uw
Kamer op 15 juni aanstaande, informeren over een aantal onderwerpen
wat betreft de zorg aan ouderen in het verpleeghuis en thuis. Het gaat om
de stand van zaken van het programma Langer Thuis, de aanpak van de
capaciteits- en wachtlijstproblematiek in de verpleeghuiszorg, de
voortgangsrapportage Thuis in het Verpleeghuis alsmede de IGJ
publicatie «Verpleeghuiszorg in beeld». Daarnaast ga ik in op de financiële
ondersteuning van zorgaanbieders in verband met COVID-19, op de
implementatie van het abonnementstarief Wmo2015 en op een aantal
moties en toezeggingen.
De hoofdpunten van deze brief zijn de volgende:
– De bestaande infrastructuur van Thuis in het Verpleeghuis en Langer
Thuis is behulpzaam gebleken bij de enorme opgave waarvoor
zorgaanbieders de afgelopen periode zijn gesteld als gevolg van de
COVID-19 crisis. Via Waardigheid en trots op locatie (Wol) is kennis
verzameld, verrijkt en verspreid onder zorgprofessionals en zorgorganisaties. Ook kunnen zorgaanbieders gebruik maken van de concrete
ondersteuning die Wol biedt. De GGD’en konden voor onder meer het
realiseren van voldoende capaciteit buiten het ziekenhuis (Coronaunits en coronacentra) gebruikmaken van regionale samenwerkingsstructuren die de laatste jaren in veel regio’s zijn ontstaan.
– De zorgaanbieders is in deze onzekere tijden vroegtijdig financiële
zekerheid geboden, zodat ze zich maximaal kunnen richten op het
leveren van de noodzakelijke zorg en alle aanpassingen vanwege
COVID-19. Zo zijn er compensatiemaatregelen getroffen in verband
met de omzetderving en de meerkosten als gevolg van COVID-19.
Eerder is naar aanleiding van de Maartbrief van de NZa over de
verwachte uitputting van het budgettair kader Wlz deze al met
structureel € 480 miljoen verhoogd om voldoende capaciteit te
realiseren en wachtlijsten aan te pakken.

kst-31765-494
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

1

–

–

Er is een steeds beter inzicht in de aard van de wachtlijsten in de
verpleeg(huis)zorg. Dat heeft ertoe geleid dat in overleg met het
Zorginstituut en ZN nieuwe wachtlijstdefinities uitgewerkt zijn (urgent
plaatsen, actief plaatsen en wachten op voorkeur) die beter aansluiten
bij de wens en behoefte van de cliënt en op de activiteiten van
zorgaanbieders en zorgkantoren. Op 1 januari 2021 kunnen de nieuwe
definities worden verwerkt in de landelijke registratie van het
Zorginstituut, met als doel een snellere doorstoom van cliënten naar
verpleeghuizen te realiseren. De primaire aandacht van de zorgkantoren is gericht op deze cliënten. Bij deze cliënten zal het zorgkantoor
acties ondernemen om over te kunnen gaan tot het actief plaatsen, in
geval van urgentie uiterlijk binnen vier weken.
De verpleeghuiszorg lag eind 2019 goed op schema wat betreft de
implementatie van het kwaliteitskader. De toename van het personeel
verloopt conform het beoogde groeipad van het kwaliteitsbudget, de
tevredenheid van bewoners en medewerkers neemt toe, persoonsgerichte zorg krijgt beter vorm. Verbeterpunten zijn er ook nog. Ziekteverzuim en uitstroom zijn nog te hoog en het systematisch werken aan
kwaliteit en veiligheid en de inzet van voldoende en deskundig
personeel kan nog beter.

1. Zorg aan ouderen thuis en in het verpleeghuis tijdens
COVID-19
Op 20 januari (Kamerstuk 35 227, nr. 8) en 12 februari (Kamerstukken
31 765 en 34 104, nr. 492) heb ik intensief met uw Kamer gesproken over
de capaciteit in de verpleeghuiszorg, de wachtlijsten, de voortgang bij de
implementatie van het kwaliteitskader en het programma Langer Thuis.
Sinds het laatste debat heeft de COVID-19 crisis de situatie ingrijpend
veranderd. De gevolgen van het virus en de maatregelen die zijn
genomen om het virus onder controle te krijgen zijn ingrijpend voor
kwetsbare ouderen en hun naasten. Ik leef mee met de mensen die
dierbaren zijn verloren. Ook realiseer ik mij dat de maatregelen in het
verpleeghuis, specifiek het niet toestaan van bezoek, zeer ingrijpend is
voor cliënten, verwanten, mantelzorgers en zorgverleners en zorgbestuurders. Zorgverleners verdienen onze dank omdat zij met niet aflatende
inzet de cliënten hebben verzorgd, onder zeer complexe en zware
omstandigheden. Ook (vertegenwoordigers van) aanbieders, beroepsgroepen, zorgverzekeraars, zorgkantoren, gemeenten, cliëntenorganisaties, toezichthouders en onderzoeksinstellingen hebben een enorme
inspanning moeten leveren om het virus onder controle te krijgen zodat
de maatregelen stapsgewijs afgebouwd kunnen worden.
De COVID-19 crisis is nog niet ten einde. We zullen voorbereid moeten zijn
op de komst van een tweede golf, ook in het verpleeghuis en bij ouderen
thuis. Het is van belang dat we de ervaringen die we de afgelopen
maanden in een uitzonderlijke periode hebben opgedaan betrekken bij
deze voorbereidingen. Uw Kamer heeft op 4 juni hiertoe twee moties
aangenomen. De motie van de leden Marijnissen en Bergkamp1 verzoekt
in overleg met onafhankelijke experts naar de toekomst toe lessen te
formuleren over de genomen maatregelen en het beleid binnen verpleeghuizen en daarbij de ervaringen van medewerkers te betrekken. De motie
van het lid Dik-Faber c.s.2 verzoekt de verpleeghuissector waar nodig te
ondersteunen bij het op orde brengen van de basisveiligheid en daarbij
lering te trekken uit de ervaringen in de afgelopen periode, met het oog
op het voorkomen van nieuwe besmettingen en de diepe behoefte aan

1
2

Kamerstuk 25 295, nr. 396.
Kamerstuk 25 295, nr. 402.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

2

contact in nabijheid tussen bewoners en hun naasten. Ik zal uw Kamer
voor het zomerreces informeren over de voortgang.
2. Uitdagingen zorg voor ouderen thuis en in het verpleeghuis
De COVID-19 crisis doet niets af aan de (middel)lange termijn opgaven die
wij hebben bij het scheppen van randvoorwaarden opdat ouderen zo lang
mogelijk thuis kunnen blijven wonen, het realiseren van voldoende
capaciteit aan verpleeghuiszorg, het terugdringen van de wachtlijsten en
de implementatie van het kwaliteitskader verpleeghuiszorg. Ik ben alle
betrokken partijen dan ook dankbaar dat het ons samen is gelukt om,
ondanks de COVID-19 crisis, een aantal stappen te zetten in het bereiken
van deze doelen. Op de gezette stappen en de te nemen vervolgstappen
ga ik in deze brief en de bijgevoegde voortgangsrapportages verder in3.
Binnen het actieprogramma Langer Thuis zorgen we dat ouderen in hun
eigen vertrouwde omgeving zelfstandig oud kunnen worden met een
goede kwaliteit van leven. We kunnen daarbij voortbouwen op de
samenwerking in de regio die er al was en die tijdens de crisis is versterkt.
Voor de aanpak van het capaciteitsvraagstuk en de wachtlijsten in de
verpleeghuiszorg zet ik in op de ondersteuning van de regionale aanpak.
Onder regie van de zorgkantoren komt nog eind dit jaar voor iedere regio
een aanpak beschikbaar.
De implementatie van het Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg door de
zorgaanbieders blijf ik ondersteunen via het programma Thuis in het
Verpleeghuis en voor wat betreft de personele invulling ook met het
actieprogramma Werken in de Zorg. In de volgende paragrafen ga ik – met
uitzondering van het actieprogramma Werken in de Zorg – nader in op
deze programma’s.
Deze uitdagingen vereisen een goede landelijke samenwerking met alle
betrokken partijen, opdat er een gezamenlijk meerjarig perspectief komt.
In mijn brief over het inkoopkader Wlz 2021–2023 van 29 mei 20204 heb ik
daarom aangegeven na de zomer samen met de stakeholders een proces
hiertoe op te starten. Het gaat daarbij onder andere om het organiseren
van voldoende wooncapaciteit (thuis, geclusterd of in verpleeghuis), de
beschikbaarheid van voldoende deskundig personeel en voldoende
financiële waarborgen voor zorgaanbieders. Daarbij zullen uiteraard ook
de maatregelen betrokken worden die volgens ActiZ nodig zijn om de zorg
voor ouderen in het verpleeghuis en thuis uitvoerbaar te houden. Met het
gezamenlijk opstarten van dit proces geef ik invulling aan de commissiebrief die uw Kamer mij gevraagd heeft.
3. Programma Langer Thuis
Het programma Langer Thuis bevindt zich in het tweede jaar vanaf de
lancering in juni 2018. De COVID19 crisis vraagt veel van de betrokken
partners en heeft daarmee ook invloed op de acties en doelen in het
programma. Omdat tijdens deze COVID-19 periode veel aandacht gaat
naar de crisismaatregelen heb ik ervoor gekozen om de voortgangsrapportage van dit tweede jaar in het najaar af te ronden (i.p.v. voor de
zomer) en daarbij dan ook de RIVM monitor toe te voegen. In de bijlage5
geef ik u een stand van zaken over de drie actielijnen van het programma
Langer Thuis en een korte update van het programma Eén tegen
eenzaamheid. Deze stand van zaken geeft de volgende ontwikkelingen:

3

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Kamerstuk 34 104, nr. 280.
5
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

3

–

–

–

–

–

6

Op steeds meer plekken komen integrale netwerken ouderenzorg tot
stand. Deze werken ook daadwerkelijk als één team rondom de
ouderen. RIVM heeft 182 netwerken in kaart gebracht, 78 netwerken/
samenwerkingsverbanden krijgen subsidie vanuit het ZonMW
programma Langdurige Zorg en Ondersteuning. Dit betekent voor
400.000 ouderen dat hun zorg en ondersteuning beter op elkaar
afgestemd wordt. In meer dan driekwart van de netwerken (77%) die
op uitvoerend niveau samenwerken, zijn huisartsen, wijkverpleegkundigen en één of meerdere professionals uit het sociaal domein
vertegenwoordigd. Acht op de tien netwerken die zich richten op
kwetsbare ouderen kennen de handreiking «Kwetsbare ouderen thuis»
en passen elementen toe, zoals vroegsignalering van problemen.
De samenwerking rondom ouderen is zowel op regionaal als op
landelijk niveau vruchtbaar. Tijdens de COVID-19 crisis is deze
samenwerking ook van belang gebleken. Het Netwerkbureau Langer
Thuis is per 1 februari geopend om regio’s te ondersteunen met
informatie en advies. ZN en VNG hebben een lijst opgesteld van
bestuurlijke en ambtelijke contactpersonen met mandaat in de regio.
Daarmee is per 1 januari 2020 de werkstructuur voor de regionale
samenwerking tussen gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantoren
neergezet.
Daar waar fysieke ondersteuning en zorg door COVID-19 maatregelen
tijdelijk niet mogelijk was, is veel ingezet op digitale mogelijkheden. Dit
heb ik met de Stimuleringsregeling E-health Thuis COVID-19 (SET
COVID-19) kunnen ondersteunen. SET COVID-19 leverde in een periode
van enkele weken ruim 1.700 aanvragen voor subsidie op. Aan 460
initiatieven is een subsidie toegekend. Met de reguliere SET regeling,
waarmee ik professionals in de wijk ondersteun met het verder
brengen van E-health thuis, heb ik tussen 1 maart 2019 en 1 mei 2020
42 aanvragen goedgekeurd. Driekwart van deze aanvragen is (mede)
gericht op ondersteuning of zorg aan ouderen.
Ik heb de directeuren publieke gezondheid de opdracht gegeven bij het
realiseren van tijdelijk zorgcapaciteit (Corona-units/coronacentra) waar
mogelijk aan te sluiten bij bestaande samenwerkingsstructuren zoals
de structuur van de coördinatiefuncties voor eerstelijnsverblijf. ZN en
ActiZ doen een uitvraag onder de coördinatiefuncties naar o.a. de mate
waarin zij voldoen aan de minimumeisen maar ook hun inzet bij de
COVID aanpak. De uitkomsten hiervan worden meegenomen in de
voortgangsrapportage van het programma Langer Thuis. De ervaringen met verdergaande samenwerking tijdens de COVID-19 crisis
kunnen worden benut in de doorontwikkeling en de verbreding van de
coördinatiefuncties. De NZa heeft op mijn verzoek een advies
uitgebracht6 over hoe de bekostiging van de Wlz-spoedzorg en het
eerstelijnsverblijf op elkaar kunnen worden aangesloten. Daarmee is al
een stap in de goede richting gezet in het beter op elkaar laten
aansluiten van de bekostiging van tijdelijk verblijf in de Zvw en Wlz.
Mantelzorgers hebben tijdens de COVID-19 crisis veel extra zorg op
zich genomen. Ik ben blij dat ik met partijen in het veld goed kon
samenwerken om passende richtlijnen, testen en persoonlijke
beschermingsmiddelen voor mantelzorgers te organiseren. MantelzorgNL heeft een zorgladder gemaakt, als leidraad om het passende
aanbod aan ondersteuning op het juiste moment te kunnen aanbieden
(en vragen). Dit is ook een antwoord op een van de constateringen van
aanjager Clemence Ross dat respijtzorg effectiever kan zijn als deze
eerder, makkelijker en meer op maat wordt ingezet door partijen. Met
het actieprogramma «Samen sterk voor mantelzorg» zet ik met veel
partijen verstevigd in op de andere aanbevelingen van Clemence Ross.
Uiteraard is de publiekscampagne «deel je zorg» die begin juni van
https://puc.overheid.nl/nza/doc/PUC_303389_22/1/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

4

–

–

–

–

start is gegaan een belangrijk middel om meer aandacht voor de, ook
vaak jonge, mantelzorger te krijgen.
Logeerzorg kan voor mantelzorgers net hetgeen zijn wat nodig is om
even op adem te komen. In 10 pilots zijn ervaringen opgedaan met
logeerzorg en hoe dit goed georganiseerd kan worden. Het eindrapport van de pilots bevestigt het belang van deze zorg. Voor sommige
gevallen is meer nodig dan alleen incidentele logeerplekken. Drie
vervolgpilots zijn gestart om verder te kijken wat een meer structurele
vorm van logeerzorg betekent voor de mantelzorger en hoe dit
georganiseerd kan worden.
Met social trials in vier gemeenten is er experimenteerruimte om
passende ondersteuning voor mensen met dementie en hun mantelzorgers te ontwikkelen, de werkzame bestanddelen van de sociale
benadering dementie te identificeren en te verbreden naar nieuwe
landelijke dementiestandaarden. Deze pilots worden gemonitord door
ZonMW.
Het maatschappelijk initiatief om in deze COVID-19 tijd iets voor elkaar
te betekenen in de vorm van praktische hulp of aandacht is indrukwekkend. Eenzaamheid is hoog op de agenda komen te staan en met het
actieprogramma Eén tegen eenzaamheid en de betrokken partners
werk ik aan het borgen van dit initiatief. Inmiddels is bij 160 gemeenten een lokale coalitie tegen eenzaamheid in wording en zijn er 121
landelijke organisaties aangesloten bij het actieprogramma. Het
vasthouden van aandacht voor elkaar zal ook in de komende publiekscampagne deze zomer, terugkomen.
Op het terrein van wonen is het een kwestie van de lange adem, maar
zie ik dat er veel gebeurt, zowel aan plannen en afspraken bij gemeenten, concrete nieuwbouwprojecten, transformatie van oude verzorgingshuizen, als aan nieuwe wooninitiatieven en er zit nog veel meer
in de pijplijn. Tegelijkertijd is de opgave groot en moeten we de
urgentie verder verhogen. Dat is ook precies wat de Taskforce Wonen
en Zorg aanjaagt.

4. Wachtlijsten en capaciteit verpleeghuiszorg
Met deze brief bied ik u de voortgangsrapportage van het project
wachtlijsten en capaciteit verpleeghuizen aan. In 2018 en 2019 was een
toename zichtbaar van de wachtlijsten verpleeghuizen. Op 12 januari en
15 februari 2020 heb ik met uw Kamer overleg gevoerd over dit
onderwerp. De conclusie van het overleg was dat er een grote opgave ligt
om aan de behoefte aan verpleeghuiszorg te kunnen blijven voldoen. Aan
deze opgave kan het beste regionaal tegemoet worden gekomen, omdat
de opgave en de mogelijkheden om deze opgave in te vullen regionaal
verschilt. Nog dit jaar zullen de regioplannen van de zorgkantoren aan de
Tweede Kamer worden gepresenteerd, waarin de voorziene aanpak is
geschetst. Hierbij zal een verbinding worden gelegd met de Taskforce
wonen en zorg, zodat met die lokale partijen invulling wordt gegeven aan
de woon- en zorgbehoefte van ouderen op de middellange termijn.
De oplossing van het wachtlijstvraagstuk begint met inzicht in de
problematiek. In de voortgangsrapportage worden meerdere – door uw
Kamer gevraagde – analyses weergeven, die het inzicht vergroten. In de
rapportage wordt een aantal factoren genoemd die van invloed zijn op de
groei van het aantal Wlz-indicaties. Daarbij gaat het om de toename van
het aantal ouderen, de langere verblijfsduur, het verminderde effect van
de extramuralisering (de uitstroom vanuit de lagere zorgprofielen is
gering) en het mogelijk sneller aanvragen van een Wlz-indicatie door het
verminderen van de zorgval, waardoor het aantal uren zorg en ondersteuning gelijk kan blijven bij de overgang naar de Wlz. In de voortgangsrapportage wordt op verzoek van uw Kamer ook ingegaan op de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

5

ontwikkeling van de leveringsvormen (MPT, VPT, pgb). Het aantal cliënten
dat gebruik maakt van deze leveringsvormen blijft gestaag toenemen. Ook
wordt ingegaan op de eigenbijdragesystematiek die van toepassing is
voor cliënten op de wachtlijst.
Verder inzicht is ontstaan door een diepteonderzoek van de zorgkantoren
met betrekking tot de cliënten op de wachtlijst. Onder leiding van
Zorgverzekeraars Nederland is de huidige wachtlijstinformatie aan een
nadere analyse onderworpen. Bij de grotere Wlz-uitvoerders CZ en Menzis
zijn cliënten op de wachtlijst individueel benaderd. Vervolgens zijn deze
bevindingen ook getoetst bij Zilveren Kruis en VGZ. Dit heeft de volgende
inzichten opgeleverd met betrekking tot de zorgbehoefte van cliënten.
Indien de resultaten bij de genoemde Wlz-uitvoerders van toepassing
zouden zijn op de gehele wachtlijstpopulatie, dan geldt dat 82% van de
cliënten op de huidige wachtlijst (ruim 17.000) aangeeft dat zij momenteel
een adequaat zorgarrangement ontvangen en wachten op een plek op
hun voorkeurslocatie.
Bij 18% van de wachtlijst (bijna 4.000 cliënten) is er de wens tot actieve
plaatsing in een verpleeghuis. De primaire aandacht van de zorgkantoren
is gericht op deze cliënten. Bij deze cliënten zal het zorgkantoor acties
ondernemen om over te kunnen gaan tot het actief plaatsen, in geval van
urgentie uiterlijk binnen vier weken. Zo mogelijk op de voorkeurslocatie,
maar zeker in geval van urgentie is het ook mogelijk dat plaatsing
plaatsvindt op een andere locatie.
Door de nieuwe indeling van de wachtlijsten komt actuele informatie
beschikbaar over de cliënten die op korte termijn voor plaatsing in een
verpleeghuis in aanmerking willen komen. De zorgkantoren kunnen voor
deze groep gericht hun bemiddelingsactiviteiten inzetten. Dit is een
verbetering ten opzichte van de huidige situatie omdat de zorgkantoren
nu voor een deel van deze groep afhankelijk zijn van de meldingen vanuit
de cliënten zelf of periodiek onderzoek doen onder alle wachtenden
waarvan een groot deel wacht op een plek op hun voorkeurslocatie en
nog geen behoefte heeft om de stap naar het verpleeghuis te maken.
Indien alleen wordt gekeken naar de cliënten met een Wlz-indicatie die al
zorg ontvangen, dan blijkt dat 84% van deze cliënten momenteel al zorg
met verblijf ontvangen (de overige ontvangen zorg via MPT/VPT of pgb).
In 2019 hebben deze cliënten gemiddeld 23 dagen gewacht op een
opname in het verpleeghuis.
Door uw Kamer is erop gewezen dat de huidige definities die worden
gehanteerd bij de wachtlijstregistratie Wlz van actief en niet-actief
wachtenden aanpassing behoeven. In de motie van het lid Sazias c.s.7 is
aangedrongen op nieuwe begrippen. Veldpartijen zijn actief aan de slag
om meer grip te krijgen op de wachtlijsten en de behoefte van cliënten.
Uit onderzoek van de zorgkantoren is geconstateerd dat de indeling van
cliënten bij de groep niet actief wachtenden geen goed beeld geeft van de
bemiddelingsbehoefte van deze cliënten. Aan de ene kant zijn er in deze
groep cliënten die op korte termijn in aanmerking willen komen voor een
plaats in een verpleeghuis. Terwijl aan de andere kant cliënten in deze
groep een adequaat zorgaanbod hebben en alleen wachten op een plek
op de locatie van voorkeur. In overleg met het Zorginstituut en ZN zijn dan
ook nieuwe wachtlijstdefinities uitgewerkt en zullen nieuwe rapportages
worden opgesteld. De nieuwe definities (urgent plaatsen, actief plaatsen
en wachten op voorkeur) sluiten beter aan op de wensen en behoefte van
de cliënt en de activiteiten die de zorgaanbieders en de zorgkantoren gaan
7

Kamerstuk 31 765, nr. 467.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

6

doen in het kader van plaatsing van cliënten in verpleeghuizen met als
doel een snellere doorstoom van cliënten naar verpleeghuizen te
realiseren. Op 1 januari 2021 kunnen de nieuwe definities worden
verwerkt in de landelijke registratie van het Zorginstituut.
Op korte termijn wordt de situatie in verpleeghuizen ook beïnvloed door
COVID-19. Bij een aantal verpleeghuizen is tijdelijk sprake van leegstand,
die wordt gecompenseerd door de continuïteitsbijdrage. De verwachting
is dat door de versoepeling van de bezoekregeling en de afname van het
besmettingsgevaar deze leegstand weer wordt ingelopen. De capaciteitsproblematiek is echter structureel van aard. De verrijkte prognose van
TNO over de behoefte aan verpleeghuiszorg laat zien dat in 2040 het
aanbod twee keer zo groot moet zijn. Uit onderzoek van ActiZ wordt
duidelijk dat zorgaanbieders de komende vijf jaar de eerste stappen zetten
om de capaciteit te vergroten. Zo zijn er uitbreidingsplannen voor 14.000
extra verpleeghuisplekken met verblijf (ruim 10% van het huidige aantal
gecontracteerde plaatsen) en 8.000 extra verpleeghuisplekken zonder
verblijf (met name VPT). Ook blijkt uit de inventarisatie van de huidige
capaciteit door TNO dat er in nog sprake is van onbenutte capaciteit.
Dit is echter nog onvoldoende. De komende tijd moeten door zorgkantoren en zorgaanbieders samen met de Taskforce Wonen en Zorg en
lokale partijen als gemeenten en woningcorporaties verdere stappen
worden gezet om te komen tot een uitbreiding van de capaciteit aan
verpleeghuiszorg op middellange termijn. Het gaat daarbij om het in
beeld brengen van de regionale opgave en afspraken maken zodat
invulling wordt gegeven aan deze opgave. In juni 2020 wordt gestart met
een pilot in de regio Utrecht en begin 2021 wil ik samen met de Minister
van BZK bestuurlijke afspraken vastleggen met de betrokken partijen. Dit
vraagt een inspanning van alle partijen. Daarbij is het van belang om te
benadrukken dat het niet alleen gaat om investeringen in wooncapaciteit,
maar dat aandacht voor het arbeidsmarktvraagstuk gelijk op moet gaan,
om te voorkomen dat er straks onvoldoende medewerkers zijn om zorg te
verlenen in de nieuw gecreëerde capaciteit. Eind 2020 zal uw Kamer nader
worden geïnformeerd over de uitwerking van de vervolgstappen en zullen
onder meer regionale plannen worden gepresenteerd.
5. Voortgangsrapportage Thuis in het Verpleeghuis en
IGJ-publicatie «Verpleeghuiszorg in beeld»
Met deze brief bied ik u de vierde voortgangsrapportage Thuis in het
Verpleeghuis (inclusief infographic) aan en de link (www.igj.nl/
verpleeghuiszorginbeeld) naar de publicatie «Verpleeghuiszorg in beeld»
waarin de IGJ op 15 juni de uitkomsten presenteert van haar toezichtbezoeken in de verpleeghuiszorg. Het beeld dat uit de voortgangsrapportage
en de IGJ-publicatie naar voren komt is dat:
– de personele toename in de verpleeghuiszorg voor extra kwaliteit,
gefaciliteerd met het kwaliteitsbudget, eind 2019 op schema ligt. Tot en
met 2019 was de beoogde groei 14.700 fte, gerealiseerd is 16.500 fte;
– de cliëntwaardering steeds verder toeneemt (van 7,9 in 2017 naar 8,4
in 1e kwartaal 2020) en ook de tevredenheid onder het personeel op
meerdere aspecten beter wordt;
– de uitkomsten van de scans van «Waardigheid en trots op locatie» en
de inspectiebezoeken van de IGJ laten zien dat een aanzienlijk deel van
de verpleeghuizen het thema persoonsgerichte zorg redelijk goed op
orde heeft. De thema’s personeel (o.a. ziekteverzuim en uitstroom) en
leren & verbeteren vergen nog de nodige aandacht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

7

De (monitor)informatie in deze vierde voortgangsrapportage en ook in de
aankomende publicatie «Verpleeghuiszorg in beeld» van de IGJ heeft
grotendeels betrekking op de situatie in de verpleeghuiszorg tot en met
2019, in sommige gevallen tot en met het eerste kwartaal 2020. Inmiddels
is de samenleving en zeker ook de verpleeghuiszorg in de greep van
COVID-19. De informatie in beide publicaties is daarmee een markeringspunt tussen de periode vóór COVID-19 en de periode erna. Het is op
dit moment onduidelijk wat de uiteindelijke impact is van deze crisis op de
verpleeghuiszorg en de beweging die gaande was met als doel het
kwaliteitskader verpleeghuiszorg op elke locatie te implementeren. Maar
geleidelijk zal de sector die beweging verder voortzetten.
Kwaliteitsbudget: in 2019 veel extra personeel ingezet
De extra investering van € 2,1 miljard voor de kwaliteitsverbetering in de
verpleeghuiszorg wordt geleidelijk beschikbaar gesteld in de periode
2017–2021. De extra middelen voor 2017 en 2018, € 435 miljoen, zijn
structureel verwerkt in de basistarieven. In 2019 is gestart met het
kwaliteitsbudget. Dit loopt op van € 600 miljoen in 2019 naar
€ 1.100 miljoen in 2020 en € 1.450 miljoen in 2021. Over 2019 zijn
inmiddels de voorlopige resultaten bekend. Zorgaanbieders hebben in
2019 11.300 extra fte zorgpersoneel ingezet ten opzichte van 2018 ten
behoeve van de kwaliteit van zorg (10.200 extra personeel in loondienst,
1.100 extra personele inhuur). Deze personele groei komt bovenop de
groei vanwege de toename van het aantal cliënten.

Bronnen: Datacenter PFZW; CBS; Zorginstituut; Zorgverzekeraars Nederland; bewerking VWS.

De sector ligt daarmee op schema wat betreft het aantrekken van extra
personeel om het kwaliteitskader te kunnen implementeren (zie figuur 1).
Inmiddels zijn ook de kwaliteitsplannen voor 2020 vastgesteld. Hierin zijn,
aanvullend op de gerealiseerde 11.300 fte in 2019, 7.500 extra fte
zorgpersoneel opgenomen ten behoeve van de kwaliteit.

Publicatie inspectiebezoeken IGJ
De inspectie bezoekt alle zorgorganisaties die verpleeghuiszorg bieden.
Vorig jaar bracht de inspectie een beeld uit over de eerste 300 bezochte
zorgorganisaties. Afgelopen jaar zijn er 216 verpleeghuizen bezocht, tot
half maart COVID-19 toesloeg. Dit brengt het totaal op 516 zorgorganisaties. De uitkomsten tonen dat verpleeghuizen veel aandacht schenken
aan de cliënt als persoon. Voor het personeelsbeleid en sturing op
kwaliteit en veiligheid, is nog steeds meer aandacht nodig. Als de zorg in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

8

een verpleeghuis (deels) niet voldoet, verbeteren zorgorganisaties dit vaak
na het toezicht van de inspectie. Als het nodig is, legt de IGJ een
zorgorganisatie een maatregel op, bijvoorbeeld verscherpt toezicht of een
aanwijzing.
Kwaliteit van zorg in relatie tot het kwaliteitskader
Zorgaanbieders hebben tot en met 2021 de ruimte gekregen om aan het
Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg te voldoen. De voortgangsrapportage
heeft betrekking op de situatie tot en met 2019, dus ongeveer halverwege
de periode die er voor staat. Dat is een goed moment om de stand op te
maken. In welke mate wordt thans voldaan aan het kwaliteitskader? Met
de motie van het lid Agema heeft uw Kamer mij verzocht periodiek inzicht
te geven in hoeverre het Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg gerealiseerd
wordt8. De sector is dus halverwege, dat betekent dat nog niet al het
benodigde personeel inmiddels ingezet wordt, ook in 2020 en 2021
worden daarvoor nog substantiële bedragen ter beschikking gesteld. Het
is dan ook vanzelfsprekend dat zorgaanbieders nog niet volledig aan het
kwaliteitskader kunnen voldoen.
Een andere belangrijke constatering is dat het kwaliteitskader vooral een
richtinggevend kader is en slechts beperkt harde kwantitatieve normen
bevat die eenvoudige objectief vast te stellen zijn. Het continu leren en
verbeteren staat centraal. Dat is de belangrijkste boodschap van het kader.
Het betekent dat zorgaanbieders eigenlijk nooit klaar zijn. Er is altijd wat te
verbeteren. In die zin voldoen zorgaanbieders nooit volledig aan het
kwaliteitskader.
Dat de sector in beweging is, komt op verschillende manieren tot uiting:
de IGJ ziet in haar inspectiebezoeken dat persoonsgerichte zorg volop
aandacht krijgt binnen instellingen; steeds meer locaties vragen aan
Waardigheid en Trots op locatie om ondersteuning bij het veranderingsproces; met behulp van Waardigheid en trots in de regio wordt er meer en
meer samengewerkt en van elkaar geleerd; de zorgkantoren zien in de
kwaliteitsplannen van de zorgaanbieders de ambitie om naar het
kwaliteitskader toe te werken; er is veel belangstelling bij zorgprofessionals en zorgmanagers voor de kennisproducten die gemaakt en
beschikbaar worden gesteld. Kortom, de sector is volop in beweging.
Wordt de kwaliteit van zorg en leven daardoor ook beter, gaat men in de
richting van het kwaliteitskader? Als we kijken naar de meer indirecte
indicatoren, dan zien we positieve ontwikkelingen. De cliëntwaarderingscijfers op ZorgkaartNederland worden steeds hoger. Op alle onderliggende aspecten is de waardering toegenomen. Zorgprofessionals geven
vaker aan voldoende tijd voor persoonlijke verzorging te hebben en
ervaren hun werkdruk minder vaak als te hoog. Ze zijn ook meer tevreden
met het werk dat ze doen en met de organisatie waar ze werken. Er zijn
ook zorgpunten. Zo is de uitstroom van personeel nog onveranderd hoog,
al blijft meer dan de helft van de uitstromers wel behouden voor de
(verpleeghuis)zorg. En ook het ziekteverzuim blijft onveranderd hoog.
Om meer inhoudelijk iets te kunnen zeggen over de kwaliteit van zorg,
dient op een meer systematische wijze gekeken te worden naar de
geleverde kwaliteit. Er zijn op dit moment twee openbare bronnen die
daar op geaggregeerd niveau inzicht in geven:
• de inspectiebezoeken van de IGJ;
• de scans in het kader van Waardigheid en trots op locatie.

8

Kamerstuk 31 765, nr. 420.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

9

De IGJ heeft een eigen toetsingskader waarin het Kwaliteitskader
Verpleeghuiszorg is meegenomen, evenals andere veldnormen en
richtlijnen. Op die manier beoordeelt de IGJ of er veilige zorg van
voldoende kwaliteit wordt geboden, met als doel om risico’s voor
bewoners zoveel mogelijk te voorkomen. Omdat een groot deel van de
instellingen geïnspecteerd is, geeft het een representatief beeld van de
sector.
De Wol-scan neemt alle acht thema’s van het kwaliteitskader als
uitgangspunt. De deelname aan de scan is vrijwillig en is ingegeven om
het leren en verbeteren op de eigen locatie te stimuleren en zo nodig
daarbij ondersteuning te krijgen. Op dit moment zijn de scans van 180
locaties beschikbaar. Een groot deel van de deelnemers (94%) ontvangt
uiteindelijk ondersteuning, de helft intensief.
De uitkomsten van zowel de inspecties van de IGJ als de Wol-scans geven
een gedifferentieerd beeld van de stand van zaken van de kwaliteit van
zorg. Het blijkt dat de scores van de IGJ over de volle breedte iets hoger
liggen dan die van de Wol-scans, maar de uitkomsten gaan in dezelfde
richting. Er zijn verschillende redenen voor de verschillen in uitkomsten.
Er worden verschillende toetsingskaders gehanteerd. De Wol-scans
hebben betrekking op een selectieve groep locaties met een ondersteuningsbehoefte, soms ook doorverwezen door IGJ of zorgkantoor. De scan
is daarnaast voor eigen gebruik, niet openbaar en wordt grotendeels door
de locatie zelf gevuld. Dat stimuleert dat de zorgaanbieder met een
kritische blik kijkt naar het eigen zorgproces. Het toont de ambitie van de
deelnemers om de omslag te maken naar de kwaliteit zoals bedoeld in het
kwaliteitskader. Deze ambitie kan er ook toe leiden dat de lat steeds hoger
wordt gelegd, in lijn met het richtinggevende van het kwaliteitskader.
Bij beide bronnen blijkt dat thema’s en indicatoren die betrekking hebben
op het directe contact tussen zorgprofessional en cliënt relatief beter
scoren dan de thema’s en indicatoren die meer indirect zijn. Zo voldoet bij
de IGJ 70–80% van de instellingen (grotendeels) aan de indicatoren die
betrekken hebben op het bieden van persoonsgerichte zorg. Bij de
Wol-scans zijn de thema’s persoonsgerichte zorg, wonen & welzijn en
veiligheid het minst vaak een aandachtspunt.
Uit beide bronnen blijkt ook dat het thema personeel nog niet op orde is.
Bij de IGJ gaat het daarbij om het maken van professionele afwegingen
(48% voldoet (grotendeels) niet), het methodisch werken (65%) en
voldoende deskundig personeel (38%). Bij de Wol-scans is het bij 74%
tenminste een aandachtspunt. Verschillende aspecten spelen hierbij een
rol. Het ziekteverzuim is hoog en ook de uitstroom van personeel. Dat
geeft onrust op de werkvloer en wisselingen van personeel. Zorgaanbieders zijn nog druk bezig om de personele bezetting op het niveau van
het kwaliteitskader te krijgen. De realisatie van het kwaliteitsbudget 2019
laat zien dat ze daarbij met name ook inzetten op wat lager geschoold
personeel, met name ter ontlasting van de verzorgenden op niveau 3. Dat
vraagt om een andere werkwijze in de dagelijkse zorg. Dat kost tijd om
goed te organiseren. Voor zover het lager geschoold personeel ingezet
wordt omdat verzorgenden op niveau 3 op de arbeidsmarkt schaars zijn,
dus ter vervanging van, kan dat het methodisch werken en het maken van
professionele afwegingen negatief beïnvloeden.
De inspecties van de IGJ laten ook zien dat het systematisch werken aan
verbetering van kwaliteit en veiligheid bij nogal wat instellingen onvoldoende is (44% voldoet (grotendeels) niet). Vergelijkbaar blijkt uit de
Wol-scans dat het thema leren en verbeteren bij tenminste 66% een
aandachtspunt is. Beide bronnen laten wel zien dat de cultuur van leren
en verbeteren bij de meeste zorgaanbieders redelijk op orde is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

10

Mijn conclusie is dat er een sterke beweging op gang is gekomen om de
kwaliteit in de verpleeghuiszorg te verbeteren, conform de eisen en
voorwaarden van het kwaliteitskader. Daadwerkelijke verbeteringen
worden ook ervaren door betrokkenen. Maar we zijn er zeker nog niet. Er
is nog genoeg ruimte voor verbetering, zorgaanbieders en zorgprofessionals zien die ruimte zelf ook. Verdere verbetering is ook noodzakelijk,
het kwaliteitskader vraagt om daar continu mee bezig te zijn.
Wat is er nu extra nodig?
Het allerbelangrijkste is nu dat de verpleeghuizen de nadelige gevolgen
van COVID-19 terugdringen en onder controle krijgen. Een verdere
intensivering van activiteiten om het kwaliteitskader te implementeren is
op dit moment niet aan de orde. Wel zullen bekende (ondersteunings)activiteiten zodra de Corona-situatie het toelaat weer opgepakt gaan worden.
Dat kan per regio en per zorgaanbieder verschillend zijn. Het gaat daarbij
onder andere om de scans en reguliere ondersteuning in het kader van
Waardigheid en trots op locatie, om het actieprogramma Werken in de
Zorg, om Waardigheid en trots in de regio (inclusief de 268 projecten
gefinancierd vanuit de transitiemiddelen). Ook het nieuwe zorginkoopbeleid van zorgkantoren kan daarin ondersteunend zijn omdat zorgkantoren in hun inkoopbeleid actief gaan sturen op de daarin genoemde
elementen te weten passende zorg, innovatie, bedrijfsvoering en
duurzaamheid.
De voortgangsrapportage laat zien dat aandacht voor goed werkgeverschap van groot belang is en blijft. Een hoog ziekteverzuim en een hoge
uitstroom leiden tot een verminderde inzet van personeel en daarmee ook
tot minder goede zorg. De hierboven genoemde programma’s en
activiteiten zetten er nadrukkelijk op in deze situatie tegen te gaan. De
zorgkantoren hebben in het nieuwe Wlz-zorginkoopkader 2021–2023
«bedrijfsvoering» als een van de kernelementen opgenomen. Goed
werkgeverschap valt daaronder. Indien de aanbieder een plan indient ter
verbetering van zijn bedrijfsvoering kan hij een opslag krijgen van
maximaal 2% op het basistarief. Op deze wijze wordt bij de zorginkoop
gericht op goed werkgeverschap gestuurd. Ook de IGJ (bij haar inspectiebezoeken) spreekt de zorgaanbieders meer en meer aan op het belang van
goed werkgeverschap.
Op dit moment maken verpleeghuizen jaarlijks middels het kwaliteitsverslag en de aanlevering van de kwaliteitsindicatoren conform het
vastgestelde kader de geleverde kwaliteit van zorg inzichtelijk. Ook
brengen de IGJ en Waardigheid en trost op locatie de kwaliteit van zorg
systematisch in kaart. De IGJ doet dat mede in het kader van Thuis in het
Verpleeghuis, door gedurende 4 jaar bij alle instellingen een inspectiebezoek af te leggen. En ook Waardigheid en trots op locatie is een tijdelijk
ondersteuningsprogramma. Ik vind het belangrijk dat de kwaliteitsverbeteringen op deze manier goed zijn geborgd en dat zorgaanbieders daar
transparant over zijn. Ik ben met ActiZ in overleg hoe we nog beter zicht
krijgen op de door zorgaanbieders geleverde zorg en hoe die zich
verhoudt tot het kwaliteitskader. Het lijkt vanzelfsprekend om daarbij aan
te sluiten bij het kwaliteitsverslag.
6. Financiële ondersteuning zorgaanbieders
Om zorgaanbieders in deze onzekere tijden vroegtijdig financiële
zekerheid te geven, is een aantal maatregelen en besluiten genomen die
hieraan bijdragen. Daarnaast is eerder dit jaar het budgettair kader Wlz
verhoogd. Door deze financiële maatregelen kunnen zorgaanbieders zich
richten op het leveren van de noodzakelijke zorg en de toekomstige

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

11

zorgvraag. In de bijlage bij deze brief is een totaaloverzicht gepresenteerd9. Hieronder licht ik de belangrijkste elementen toe voor de Wlz,
Wmo en de wijkverpleging.
Wlz
In de Wlz gaat het om de volgende elementen.
• De verhoging van het budgettaire kader;
• De compensatiemaatregelen als gevolg van COVID-19;
• Het uitstellen van de invoering van de integrale vergelijking.
Verhoging van het budgettair kader
Bij de kaderbrief Wlz 2020 was een groeiruimte beschikbaar van
€ 370 miljoen. Op mijn verzoek heeft de NZa dit jaar vroegtijdig een
analyse gemaakt van de benutting van het budgettaire kader. Op grond
van de Maartbrief 2020 van de NZa heb ik vervolgens in april een extra
bedrag van € 480 miljoen structureel vrijgemaakt voor het Wlz-kader10.
Daarmee komt de totale beschikbare groeiruimte voor 2020 op
€ 850 miljoen structureel. Het vroegtijdig zekerheid geven over deze extra
middelen (in voorgaande jaren gebeurde dit pas in juni op grond van het
Mei-advies van de NZa) was belangrijk om Wlz-uitvoerders en zorgaanbieders comfort en vertrouwen te geven dat het budgettaire kader
toereikend zal zijn. Met de genoemde extra middelen is er nu voldoende
ruimte om de groeiende zorgvraag op te vangen, te investeren in extra
capaciteit om de wachtlijsten te beheersen en om het contracteringsproces soepel te laten verlopen. Ik ben met de NZa in overleg om deze
werkwijze in de komende jaren een vervolg te geven.
Vanaf 2019 worden de middelen voor het kwaliteitskader verpleeghuiszorg via een kwaliteitsbudget toegekend aan de instellingen. In 2020
is het kwaliteitsbudget verhoogd met € 500 miljoen tot € 1.100 miljoen. In
2021 wordt het kwaliteitsbudget verder verhoogd met € 350 miljoen tot
€ 1.450 miljoen, zodat de zorgaanbieders kunnen gaan voldoen aan het
Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg. De middelen voor het kwaliteitsbudget
komen bovenop de extra middelen voor het kwaliteitskader van structureel € 435 miljoen die reeds eerder (vanaf 2018) zijn verwerkt in de
basistarieven en bovenop de € 300 miljoen die in verband met de
aanzuigende werking is toegevoegd aan de contracteerruimte. Het
kwaliteitsbudget 2021 biedt daarbij extra financiële zekerheid omdat
afgesproken is dat de gerealiseerde afspraken over het kwaliteitsbudget
2020 (inclusief mogelijke extra inzet van personeel wegens COVID-19)
doorwerken in de afspraken voor 2021: «hebben = houden». Dit ondersteunt verpleeghuizen bij de implementatie van de personeelsnorm van
het kwaliteitskader in 2021.
De compensatiemaatregelen als gevolg van COVID-19
Voor 2020 zijn er afspraken gemaakt over de compensatie van meerkosten
en omzetderving in verband met COVID-19 (omzetgarantie). Daarnaast
kunnen zorgaanbieders in aanmerking komen voor de vergoeding van de
meerkosten, die gerelateerd zijn aan COVID-19. De uitwerking van deze
maatregelen is opgenomen in een beleidsregel van de Nederlandse
Zorgautoriteit (NZa)11. De compensatie van de omzetderving zal worden
gefinancierd vanuit het verhoogde Wlz-kader voor 2020. De vergoeding
van de meerkosten komt niet ten laste van het Wlz-kader, maar wordt
9

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Kamerstuk 34 104, nr. 278.
11
https://puc.overheid.nl/nza/doc/PUC_308852_22/1/.
10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

12

bovenbudgettair betaald vanuit het Fonds Langdurige Zorg. Ik heb de NZa
gevraagd om in haar Augustusadvies 2020 een raming op te nemen van
de omvang van de omzetderving en de extra kosten voor de Wlz die het
gevolg zijn van COVID-19.
Het uitstellen van de invoering van de integrale vergelijking
Op 10 februari jl. heb ik uw Kamer geïnformeerd dat de NZa het advies en
de uitkomsten van de integrale vergelijking met een bijbehorende
impact-analyse op 15 juni 2020 op zal leveren12. De NZa heeft mij op 1 mei
jl. laten weten dat dit tijdspad door de COVID-19 crisis niet meer mogelijk
is. Hierover bent u op 29 mei jl. geïnformeerd.13
De eerste prioriteit van bestuurders is het managen van de crisis en het
bieden van goede en veilige zorg. Zodra de situatie het toelaat zal de NZa
de resultaten van de nulmeting met de betreffende zorgaanbieders
bespreken. Op basis hiervan zal het advies verder worden vormgeven.
De NZa heeft aangegeven dat dit betekent dat het opnemen van de
resultaten van de integrale vergelijking in de gereguleerde tarieven van
2022 niet langer tot de mogelijkheden behoort en naar verwachting een
jaar opschuift. In 2023 wordt dan een eerste stap gezet met het baseren
van de gereguleerde tarieven op de integrale vergelijking. Over de
consequenties van het uitstel ga ik in gesprek met de NZa.
Zorginkoopkader 2021–2023
Daarnaast is van belang om te noemen dat op 29 mei het nieuwe Wlz
inkoopkader 2021–2023 is gepubliceerd door ZN. Hierover bent u
geïnformeerd middels de brief «Wlz-zorginkoopkader 2021–2023»14. In het
nieuwe Wlz-zorginkoopkader is rekening gehouden met de onzekere
omstandigheden waarin zorgaanbieders momenteel verkeren, door het
jaar 2021 als overgangsjaar vorm te gegeven. In dit overgangsjaar is
bijvoorbeeld een beknopt plan voldoende om in aanmerking te komen
voor een opslag op het basistarief, zodat de dialoog over dit plan al wel
gestart kan worden.
Wmo (en Jeugd)
Het Rijk heeft op 25 maart jl. financiële afspraken gemaakt met de VNG
over de financiële gevolgen van de COVID-19 crisis15. Hierbij zijn
afspraken gemaakt over de continuïteit van financiering (continuïteitsbijdrage), de vergoeding van directe meerkosten die voortkomen uit de
COVID-19 maatregelen en over extra uitgaven over het geheel van 2020
voor zover die gerelateerd kunnen worden aan een evident uitstel van
noodzakelijke zorg.
De VNG heeft haar leden op 18 maart jl. opgeroepen gecontracteerde
zorgaanbieders door te betalen, ook als er geen of een andere prestatie
wordt geleverd. Het Rijk heeft deze oproep kracht bijgezet door op
25 maart jl., in afstemming met de VNG, een zeer dringend beroep op
gemeenten te doen om hun aanbieders van jeugdhulp, jeugdbescherming, jeugdreclassering en maatschappelijke ondersteuning
financieel zekerheid en ruimte te bieden. Gemeenten dienen de omzet van
hun aanbieders onverminderd te vergoeden tot 1 juli, ook als sprake is
van vraaguitval. Doel hiervan is het voorkomen van acute liquiditeitsproblemen, zodat de zorgcontinuïteit gewaarborgd blijft. Van zorgaanbieders
12

Kamerstuk 34 104, nr. 273.
Kamerstuk 34 104, nr. 280.
14
Kamerstuk 34 104, nr. 280.
15
https://vng.nl/nieuws/afspraken-met-rijk-over-continuiteit-financiering-sd.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

13

wordt verwacht dat zij zich inspannen om de professionele inzet zo goed
mogelijk te benutten (binnen hun organisatie dan wel op andere plaatsen
waar acute behoeften bestaan), en daarmee de eventuele omzetdaling te
beperken. Gemeenten bevorderen dit door daarover actief in gesprek te
gaan met de aanbieders. Recent is met de VNG uitwerking gegeven aan
een handreiking die ingaat op welke wijze gemeenten en aanbieders de
financiering (tot initieel 1 juli 2020) vorm kunnen geven16.
Naast de afspraken over de continuïteitsbijdrage heeft het Rijk met
gemeenten afspraken gemaakt over compensatie van de directe
meerkosten die voortkomen uit de coronamaatregelen en het volgen van
de RIVM-richtlijnen. Daarnaast zijn Rijk en gemeenten in gesprek over de
extra uitgaven over het geheel van 2020 voor zover die gerelateerd
kunnen worden aan een evident uitstel van noodzakelijke zorg. De nadere
uitwerking van deze afspraken heeft inmiddels geleid tot een voorschot
voor gemeenten van € 144 miljoen voor de meerkosten en uitgestelde
noodzakelijke zorg. In de komende periode werken Rijk en VNG samen om
definitieve afspraken te komen17.
Wijkverpleging
Voor de aanbieders die zorg aan ouderen via de Zvw leveren, zoals
bijvoorbeeld in de wijkverpleging, zijn financiële waarborgen gebaseerd
op de volgende regelingen.
Zorgverzekeraars hebben een continuïteitsbijdrage-regeling vastgesteld
voor zorgaanbieders met een omzet van minder dan € 10 miljoen. Op
basis van deze regeling kunnen zorgaanbieders een bijdrage aanvragen
voor de onderdekking van doorlopende kosten, die een direct gevolg is
van COVID-19. Voor instellingen met een omzet van € 10 miljoen of meer
maken zorgverzekeraars aparte afspraken. Doel van de regelingen is om te
borgen dat er voldoende zorgaanbod blijft zodat zorgverzekeraars nu en
na de COVID-19 crisis aan hun wettelijke zorgplicht kunnen blijven
voldoen. Zorgaanbieders hoeven deze bijdrage niet terug te betalen. Wel
wordt zogenaamde inhaalzorg die zij leveren gedeeltelijk verrekend met
de bijdrage. Naast deze continuïteitsbijdrage-regeling hebben de
zorgverzekeraars aangegeven extra kosten van zorgaanbieders die
veroorzaakt worden door COVID-19, te gaan vergoeden.
Voor de financiële afwikkelingen van deze regelingen heeft de NZa in een
beleidsregel twee speciale prestaties vastgesteld: de prestatie «Continuïteitsbijdrage» en de prestatie «Meerkosten». Zorgaanbieders kunnen deze
prestaties gebruiken om gemiste dekking van doorlopende kosten
respectievelijk extra kosten te declareren bij zorgverzekeraars.
Zorgverzekeraars kunnen een beroep doen op de Catastroferegeling die is
opgenomen in artikel 33 van de Zorgverzekeringswet. Deze regeling biedt
hen de mogelijkheid om onder bepaalde wettelijke voorwaarden voor de
kosten die zij als gevolg van COVID-19 maken, een extra bijdrage uit het
Zorgverzekeringsfonds te krijgen.
7. Implementatie abonnementstarief Wmo2015
Zoals eerder aan Uw Kamer gemeld18 is de implementatie door het CAK
van het abonnementstarief Wmo 2015 aanzienlijk vertraagd. De volledige
invoering van het abonnementstarief door het CAK vroeg om de
ontwikkeling van een nieuw systeem. Dit systeem is nagenoeg tijdig
16

https://vng.nl/nieuws/afspraken-continuiteit-financiering-sd-uitgewerkt.
Kamerstuk 35 420, nr. 43.
18
Kamerstuk 29 538, nrs. 309, 310 en 316.
17

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

14

opgeleverd maar bleek op het moment van implementatie niet stabiel en
niet in staat grotere volumes aan berichten te verwerken. Vanuit het
oogpunt van zorgvuldigheid en op nadrukkelijk advies van het CAK is eind
vorig jaar besloten tot een geleidelijke overgang naar de ingebruikname
van het nieuwe ICT-systeem.
Het CAK heeft sinds het begin van dit jaar externe deskundigen
ingeschakeld om tot een goed werkend systeem te komen inclusief de
ingekochte programmatuur. Inmiddels heeft het CAK op basis van
uitgevoerde onderzoeken vastgesteld dat met het ontworpen en gerealiseerde systeem er een goede basis ligt. Tegelijkertijd is door deze
deskundigen een aantal aanbevelingen gedaan die door het CAK worden
geïmplementeerd. Dit heeft de daadwerkelijke aansluiting van gemeenten
verder vertraagd. De komende periode zet het CAK in op verdere
opschaling van de gefaseerde aansluiting van gemeenten. Er is, weliswaar
in afnemende mate, nog steeds sprake van uitval van berichten die om
herstelactiviteiten vragen. De cliënten hebben hier geen last van.
Het directe gevolg van bovenstaande is dat de verzending van facturen
aan het overgrote deel van de cliënten verdere vertraging oploopt. Ik
betreur deze situatie en bezie op dit moment de mogelijkheden deze
problematiek zo snel mogelijk tot een oplossing te komen. Ik heb intensief
overleg met CAK en VNG over de voortgang van de implementatie.
Daarbij heb ik vanwege de ontstane vertraging bij het CAK en het belang
van een spoedig herstel de NZa verzocht de uitvoering van een werkend
ICT-systeem bij het CAK te monitoren en mij daarover te rapporteren.
Cliënten worden vanaf deze week geïnformeerd via de CAK-website en
per brief. Hierbij worden zij geattendeerd op het reserveren van geld voor
nog te ontvangen facturen en op de mogelijkheid van een gespreide
betaling zodra meerdere facturen later dit jaar tegelijkertijd in rekening
worden gebracht. Cliënten kunnen ook terecht bij de helpdesk van het
CAK voor een toelichting op hun situatie. In mijn brief van 22 april jl. heb
ik uw Kamer19 geïnformeerd dat als gevolg van de COVID1-19 crisis in
april en mei voor het merendeel van de Wmo-voorzieningen geen eigen
bijdrage wordt geïnd. Het effect van deze maatregel betekent dat de totale
hoogte van de facturen over 2020 als gevolg van de vertraagde implementatie bij het CAK, voor het overgrote gedeelte van de cliënten wordt
beperkt tot maximaal € 190 (10 maanden à € 19).
8. Uitvoering moties en toezeggingen
Als laatste onderdeel ga ik in op de onderstaande toezeggingen aan en
moties van uw Kamer.
Ruimte voor inbreng van professionals in de besteding van kwaliteitsgelden
Kwaliteitsgelden worden op dit moment toegekend aan zorgaanbieders
op basis van de kwaliteitsplannen die door hen opgesteld worden. De
motie van de leden Ellemeet en Laan-Geselschap20gaat hier op in en
verzoekt het kabinet om samen met professionals meer ruimte te creëren
voor hun inbreng in de besteding van de kwaliteitsgelden. Dit met als doel
om betere kwaliteit en meer capaciteit te bevorderen. In de praktijk zijn
zorgverleners meestal nauw betrokken bij het opstellen van deze
kwaliteitsplannen. Om dit ook te waarborgen is het Kwaliteitskader

19
20

Kamerstuk 25 295, nr. 277.
Kamerstuk 31 765, nr. 466.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

15

Verpleeghuiszorg eind 2019 gewijzigd. De wijzigingen geven verpleegkundigen en verzorgenden het recht op instemming met de kwaliteitsplannen.
Uitbreiding van artikel 3.1.2 van de Wlz naar broers en zussen met een
indicatie
Tijdens het VAO verpleeghuiszorg (Handelingen II 2019/20, item 59, nr. 12)
is door de leden Laan-Geselschap en Sazias een motie21 ingediend om
ervaringen met voorrangsbeleid van broers en zussen van mensen met
dementie in verpleeghuizen in beeld te brengen. Daarnaast verzoeken zij
om op basis van die resultaten te inventariseren in hoeverre het mogelijk
is om artikel 3.1.2 van de Wet langdurige zorg uit te breiden met broers en
zussen met een indicatie.
De Wlz biedt mogelijkheden om partners mee te verhuizen naar het
verpleeghuis, tenzij het een gesloten afdeling betreft. Bij de meeste
zorgorganisaties zijn de woonruimtes voor echtparen echter beperkt. Als
partner worden aangemerkt: de echtgenoot, de geregistreerde partner of
een ongehuwde meerderjarige die met een ongehuwde zorgvrager een
gezamenlijke huishouding voert (behalve als het bloedverwanten in de
eerste graad betreft). Dit betekent dat een broer of zus met wie de
zorgvrager een gezamenlijke huishouding voert, kan meeverhuizen naar
de instelling. De zorgvrager met een Wlz-indicatie heeft recht op de zorg,
de meeverhuizende partner betaalt een extra bijdrage voor het wonen. Als
de zorgvrager overlijdt of verhuist naar een gesloten afdeling mag de
meeverhuisde partner in het verpleeghuis blijven wonen.
ActiZ is gevraagd te inventariseren hoe vaak het voorkomt dat een broer
of zus meeverhuist naar het verpleeghuis van de zorgvrager. Uit deze
inventarisatie blijkt dat er nauwelijks gevallen bekend zijn waarbij een
broer of zus, die geen gemeenschappelijke huishouding voert met de
zorgvrager, samen wil wonen in het verpleeghuis. Voor de gevallen waar
wel sprake is van die wens zal de zorgorganisatie – zoals altijd – rekening
houden met de individuele wens van de zorgvrager.
Gedwongen verhuizing van ouderen
De verhuizing van bewoners van een verpleeghuis naar andere
huisvesting is soms noodzakelijk. Bij het sluiten van zorginstellingen kan
de (verplichte) verhuizing naar een ander tehuis een enorme impact
hebben op de bewoners. Dit sluit aan op de aangenomen motie22 van
mevrouw Sazias waarin zij benoemt dat de impact van verplichte
verhuizingen op de bewoners vergroot wordt door miscommunicatie
tussen de zorgvrager en de zorgverlener. De motie verzoekt daarbij de
regering om verplichte verhuizingen van bewoners bij het sluiten van een
zorginstelling zo optimaal mogelijk te laten verlopen.
De norm voor goede zorg is persoonsgerichte (en passende) zorg. Dat wil
zeggen dat voor alle bewoners van verpleeghuizen er gemotiveerde,
deskundige en voldoende zorgverleners zijn om zich in hen te verdiepen
en hen de zorg te bieden die bij hen past. Voor bewoners van verpleeghuizen kan een (verplichte) verhuizing bijzonder ingrijpend zijn en daarom
dient dit proces zeer zorgvuldig uitgevoerd te worden. Zorgaanbieders
dienen rekening te houden met nadelige gevolgen van een (verplichte)
verhuizing en de bewoner te ondersteunen.
Zorgvragers en hun naaste(n) zijn bij een verhuizing veelal bang voor het
verlies van directe contacten, activiteiten en diensten. Om dit proces zo
optimaal mogelijk te laten verlopen, proberen zorgorganisaties hen goed
21
22

Kamerstuk 31 765, nr. 483.
Kamerstuk 31 765, nr. 487.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

16

en tijdig te informeren (d.m.v. informatiebijeenkomsten en bewonerscommissies). Dit kan onzekerheid, angst en weerstand voorkomen. Bij een
(verplichte) verhuizing wordt zoveel mogelijk rekening gehouden met
individuele wensen van bewoners, bijvoorbeeld wat betreft tussenoplossingen en plaatsing bij de nieuwe locatie. ActiZ is gevraagd om te
inventariseren hoe verhuizingen van zorgvragers verlopen. In veel
gevallen verloopt een verhuizing goed. Er zijn enkele situaties bij ActiZ
bekend waar een verhuizing niet goed is verlopen. De IGJ blijft de
ontwikkelingen volgen vanuit haar reguliere toezicht en zal ingrijpen
indien nodig.
Belemmeringen in het creëren van een wijkfunctie
De afgelopen jaren, zijn er verschillende initiatieven vanuit verpleeghuizen
opgezet om de verbinding te leggen met de wijk. Zo kan bijvoorbeeld een
deel van de activiteiten in een verpleeghuis ook waardevol zijn voor de
thuiswonende ouderen. Door de leden Ellemeet en Bergkamp is geconstateerd dat veel verpleeghuizen nog geen wijkfunctie vervullen, omdat er
onduidelijkheid is dan wel belemmeringen ervaren worden in de
samenwerking tussen verpleeghuis en voorzieningen uit de Wmo en de
Zorgverzekeringswet. Tijdens het VAO verpleeghuiszorg (Handelingen II
2018/19, nr. 102, item 3) is hierover een motie23 ingediend met het verzoek
aan de regering om ervaren obstakels te inventariseren ten aanzien van
het creëren van een wijkfunctie van verpleeghuizen.
Uit gesprekken met zorgaanbieders blijkt dat zij voornamelijk belemmeringen in de financieringsstromen ervaren. Zorgaanbieders geven aan dat
zij vaak eerst een prestatietitel nodig hebben, voordat een dergelijke
wijkvoorziening bekostigd kan worden, waardoor domeinoverstijgende
samenwerking lastig is. In de kamerbrief van 23 december 2019 over
domeinoverstijgende samenwerking24, werd er al eerder gesproken over
financiële belemmeringen. In deze brief is er toegezegd de Kamer te
informeren over het proces niet-cliëntgebonden financiering in de Wet
langdurige zorg (Wlz) en de inzet van preventieve activiteiten vanuit de
Wlz. In aanvulling op deze brief is naar aanleiding van de motie de huidige
stand van zaken inzake de wijkfunctie tijdens gesprekken met verschillende zorgaanbieders geïnventariseerd.
In diezelfde brief is toegezegd om in 2020 te verkennen hoe de grenzen
tussen de domeinen flexibeler vormgegeven kunnen worden, zodat de
samenwerking ten behoeve van goede zorg niet wordt gehinderd of
vertraagd door een afwachtende houding vanwege de vraag wie wat
wanneer financiert. De uitkomsten van de verkenning worden gedeeld
met uw Kamer, deze worden uiterlijk eind 2020 verwacht.
Samenwerking tussen huisartsen en casemanagers dementie
De motie van het lid Slootweg25 verzoekt de regering met de Landelijke
Huisartsen Vereniging (LHV) afspraken te maken om de samenwerking
tussen huisartsen en casemanagers dementie te bevorderen. Begin maart
heb ik met de LHV, V&VN, Alzheimer Nederland, Laego, InEen en
Dementie Netwerken Nerdeland (DNN) gesproken over de samenwerking
tussen huisartsen en casemanagers. In dat overleg kwam sterk naar voren
dat het relevant is om op regionaal niveau in te zetten op verbetering van
samenwerking. Ik neem dit mee in de uitwerking van de Nationale
dementiestrategie 2021–2030. Daarnaast bleek in het overleg dat partijen
23

Kamerstuk 31 765, nr. 418.
Kamerstuk 31 765, nr. 459.
25
Kamerstuk 23 235, nr. 191.
24

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

17

op landelijk niveau al inzetten op een aantal concrete acties. Hieronder
een kort overzicht van de lopende en nieuwe acties van de partijen.
– De LHV plaatste begin 2020 geactualiseerde informatie op haar
website over casemanagers dementie. Deze informatie is afgestemd
met Alzheimer Nederland en biedt huisartsen o.a. informatie over de
verwijzing naar casemanagement en de taken van een casemanager.
– Verschillende beroepsgroepen zijn momenteel bezig met het actualiseren van relevante richtlijnen, standaarden of handreikingen. Bij deze
actualisaties krijgt de samenwerking tussen huisarts en casemanager
extra aandacht. Ook Alzheimer Nederland kan daarbij betrokken
worden.
– De V&VN en de Beroepsvereniging voor professionals in sociaal werk
(BPSW) zullen hun achterbannen (opnieuw) stimuleren om samenwerking met huisartsen actief op te zoeken en toelichten waarom
samenwerking belangrijk is.
– Met de partijen die bij de ontwikkeling van de Handreiking kwetsbare
ouderen26 betrokken waren wordt gekeken of (en hoe) het mogelijk is
om het in samenhang organiseren en op elkaar afstemmen van de
zorginzet van verschillende professionals voor een kwetsbare oudere
een structurele basis te geven in de financiering van de zorgverlening.
– Tot slot werken partijen in de wijkverpleging toe naar herkenbare en
aanspreekbare teams, op basis van de leidraad herkenbare en
aanspreekbare wijkverpleging. Deze ontwikkeling is zeker ook relevant
voor mensen met dementie die een beroep doen op wijkverpleging
(waar casemanagement dementie onderdeel van is).
Na de zomer informeer ik bij partijen of acties zijn afgerond en of er
behoefte is aan aanvullend overleg. Hiermee beschouw ik de motie als
afgedaan.
Daarnaast deed ik u in de Kamerbrief van 18 februari 202027 de toezegging
om u voor de zomer te informeren of aanvullende acties nodig zijn naar
aanleiding van nieuw onderzoek naar gebruik van casemanagement en
nieuwe cijfers over wachtlijsten casemanagement. Mede door de
COVID-19 crisis is dit onderzoek op verzoek van veldpartijen uitgesteld en
zal ik u hierover uiterlijk begin 2021 verder informeren.
Vergelijking met Scandinavische landen
Uw Kamer heeft mij in de commissiebrief van 14 mei 2020 verzocht om
een tweetal rapporten van een kabinetsreactie te voorzien: 1) Ouderen- en
gehandicaptenzorg in Scandinavië: op zoek naar bronnen voor duurzame
vernieuwing»28; 2) «Verschillen in uitgaven aan langdurige zorg tussen
Nederland, Zweden en Denemarken. Feiten en verklaringen»29. Hierbij
voldoe ik aan uw verzoek.
De internationale vergelijkingen van Vilans laten zien dat de beweging die
de Scandinavische landen hebben gemaakt naar langer thuis wonen een
lange termijn investering heeft gevergd. De keuzes die in de jaren »90 zijn
gemaakt nu werpen hun vruchten af in de uitdagingen van de vergrijzing.
Het beleid is gericht op thuis wonen met een goede kwaliteit van leven,
zelfredzaamheid behouden en vergroten (reablement) en preventie. Er zijn
wel verschillen tussen Nederland en Scandinavië. De Scandinavische
landen hebben een overwegend publiek zorgstelsel, veelal geïntegreerd
tussen en binnen bestuurslagen. Curatieve zorg is in de meeste gevallen
26

Zie: https://www.beteroud.nl/nieuws/handreiking-kwetsbare-ouderen-thuis.
Kamerstukken 29 689 en 25 424, nr. 1047.
28
Kamerstuk 34 104, nr. 248.
29
Kamerstuk 34 104, nr. 277.
27

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

18

regionaal georganiseerd. Zorg, wonen en ondersteuning zijn een
verantwoordelijkheid van gemeenten. In Nederland zijn de gemeenten
verantwoordelijke voor wonen, zorg en ondersteuning binnen het sociale
domein maar niet daarbuiten.
Deze vergelijking die is gemaakt met de Scandinavische landen sterkt me
in de overtuiging dat het van groot belang is om nu en in de toekomst het
beleid te blijven richten op thuis wonen met een goede kwaliteit van
leven, zelfredzaamheid (reablement) en preventie. De programma’s van
VWS, zoals Langer Thuis, de wachtlijstenaanpak in de verpleeghuiszorg,
de beweging Juiste Zorg op de Juiste Plek, de aandacht voor domeinoverstijgende samenwerking en het Preventieakkoord zijn daar al duidelijke
voorbeelden van. Ik vind de geleerde lessen uit de Scandinavische landen
relevant en ik zal de uitkomsten daarom betrekken bij de totstandkoming
van de contourennota.
Vilans heeft in haar internationale vergelijkingen gekeken naar de
uitgaven aan langdurige zorg in Nederland en de Scandinavische landen.
De uitgaven blijken echter lastig vergelijkbaar tussen de landen vanwege
interpretatieverschillen in de data. Op dit moment is het daarom lastig om
hier beleidsmatige lessen uit te trekken.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 765, nr. 494

19