Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

21 501-04

Ontwikkelingsraad

Nr. 220

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 4 januari 2019
De algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en de vaste commissie voor Europese Zaken hebben op
20 november 2018 overleg gevoerd met mevrouw Kaag, Minister voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, over:
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 16 november 2018 inzake geannoteerde agenda van de Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking van 26 november 2018 (Kamerstuk 21 501-04,
nr. 218 );
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 24 september 2018 inzake verslag
informele Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking van 14 september 2018 (Kamerstuk 21 501-04, nr. 216 );
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 31 mei 2018 inzake kabinetsreactie
op consultatie Commissie inzake EU-beleidscoherentie voor
ontwikkeling (Kamerstuk 22 112, nr. 2581 );
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 19 oktober 2018 inzake fiche: Mededeling nieuwe Afrikaans-Europese
alliantie voor duurzame investeringen en banen (Kamerstuk
22 112, nr. 2712 );
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 19 oktober 2018 inzake fiche: Financiële architectuur voor investeringen buiten de EU (Kamerstuk 22 112, nr. 2713 );
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 14 november 2018 inzake rapportage economische missies en inkomende bezoeken, eerste
helft 2018 (Kamerstuk 35 000 XVII, nr. 11 ).

kst-21501-04-220
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-04, nr. 220

1

Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de algemene commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
De Roon
De voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Van Oosten
De griffier van de algemene commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
Van Toor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-04, nr. 220

2

Voorzitter: Veldman
Griffier: Middelkoop
Aanwezig zijn vier leden der Kamer, te weten: Bouali, Van Haga, Kuik en
Veldman,
en mevrouw Kaag, Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
Aanvang 16.33 uur.
De voorzitter:
Dames en heren, welkom. Ik heet welkom de Minister en haar ondersteuning, de Kamerleden en de paar mensen op de tribune, maar zeker
ook de mensen die dit online ergens volgen. Wij hebben vanmiddag een
algemeen overleg over RBZ/Ontwikkelingssamenwerking. RBZ staat voor
Raad Buitenlandse Zaken. Ik zie dat er twee leden aanwezig zijn. Wellicht
dat er nog leden aanschuiven. Ik stel voor dat u zich beperkt tot een
minuut of vier of vijf, als het bij twee leden blijft, en een paar interrupties.
Ik kijk als eerste naar de heer Van Haga, namens de VVD, voor zijn
inbreng.
De heer Van Haga (VVD):
Dank u wel, voorzitter. De opkomst is een beetje mager en we hebben ook
nog een soort niet-aanvalsverdrag, dus het kan heel kort.
De financiering van de EU-ontwikkelingssamenwerking zo veel mogelijk
samenbrengen in één instrument, namelijk het NDICI, heeft uiteraard onze
instemming. Hoe simpeler en overzichtelijker, hoe beter. Voorts wordt er
gesteld dat het geld meer moet worden besteed aan migratiemanagement, klimaat en gender. De eerste twee punten hebben onze
instemming, maar zoals altijd wil ik vragen waarom gender elke keer zo’n
prominente plek krijgt. Als het oorlog is en je hebt geen eten en je
kinderen gaan dood, dan heb je wel iets anders aan je hoofd dan gender.
U zou niet interrumperen. Dat is een mooi niet-aanvalsverdrag, voorzitter.
De voorzitter:
Een interruptie van mevrouw Kuik.
Mevrouw Kuik (CDA):
Ik snap dat het woord allerlei zaken oproept, maar het gaat erom dat
meisjes en vrouwen minder goed toegang hebben tot basisvoorwaarden
als voedsel en water.
De heer Van Haga (VVD):
Ik ben het helemaal met mijn collega Kuik eens dat dit ontzettend
belangrijk is, maar in de piramide van Maslow komt het niet op de eerste
plaats. Dan wil je eerst veilig zijn en eten hebben en niet doodgaan enz.
Natuurlijk vinden wij het belangrijk om als dat allemaal goed geregeld is,
ook aan gender te gaan denken. Ik hoop dat ik daarmee uw zorgen heb
weggenomen.
Mevrouw Kuik (CDA):
Volgens mij zitten we wel op één lijn. Het is verweven met elkaar. Die
basisvoorwaarden zoals veiligheid zijn ook heel erg belangrijk, juist voor
die kwetsbare meisjes en vrouwen. Volgens mij zitten we dus op één lijn.
De heer Van Haga (VVD):
Dat is goed om te horen.
Ik heb twee vragen aan de Minister. Wat zou volgens de Minister echt
prioriteit moeten krijgen bij het NDICI? Is de Minister het met de VVD eens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-04, nr. 220

3

dat budgetten niet altijd omhoog hoeven te gaan en dat we best kunnen
vragen om de huidige 89 miljard wat beter te besteden?
Voorzitter. Dan de EU-Afrika-alliantie. De VVD steunt deze alliantie,
uiteraard. De demografische ontwikkelingen op het Afrikaanse continent
zijn verontrustend en wij willen er daarom nogmaals op wijzen dat het
van groot belang is dat iedereen toegang krijgt tot anticonceptie en dat
iedereen gevaccineerd wordt; allemaal acties met een zeer hoog
rendement en daar zet de VVD op in. Maar wie schetst onze verbazing als
wij lezen dat het speerpunt ligt bij het creëren van meer banen voor
vrouwen en jongeren? Wij zijn het ermee eens dat vrijhandel en een
bloeiende economie het beste medicijn zijn, maar de religieuze obsessie
voor genderproblemen is ook hier misplaatst, met in het achterhoofd de
kleine interventie van mevrouw Kuik van daarnet.
Ik lees ook niets over de rol van China op het Afrikaanse continent.
Daarom heb ik een aantal vragen. Kan de Minister aangeven of de rol van
China nog een punt van zorg is en of de EU-Afrika-alliantie hierop een
bepaalde visie heeft? Vindt de Minister dat het tegengaan van
ongewenste migratie door beide verdragspartijen ook een groot
onderwerp zou moeten zijn? Zou de EU in dit kader moeten nadenken
over het wegnemen van de pullfactoren in de EU, om ongewenste
migratie tegen te gaan? Welke pushfactoren zouden we dan in de
Afrikaanse landen zelf moeten aanpakken?
Voorzitter, dat was mijn eerste termijn. Volgens mij was ik binnen twee
minuten klaar.
De voorzitter:
U was ruim binnen de tijd. Ik kijk naar mevrouw Kuik, namens het CDA.
Mevrouw Kuik (CDA):
Dank u, voorzitter. Ik begin met het EU-Afrikapartnerschap. Een belangrijk
onderdeel van de Chinese buitenlandstrategie is het aanleggen en in
handen krijgen van infrastructuur. In Europa koopt China ook havens op
en legt het spoorwegen aan. Ook in Afrika rijdt men op Chinese wegen en
Chinese sporen. Volgens het CDA is het van belang om te concurreren
met China. Daarom zouden we willen inzetten op verbinding tussen het
Afrikaanse continent en ons continent. Wat ons betreft gaat het om een
brede benadering. Ik denk aan mobiliteit via wegen, over zee en in de
lucht, maar ook aan een digitale verbinding. Maken dergelijke infrastructurele plannen deel uit van de Europese ambities? Is er binnen het
Nederlands beleid ruimte om daar extra aandacht aan te geven?
Aanzetten tot meer Europese investeringen in Afrika ondersteunen wij als
CDA van harte, maar dan moet er natuurlijk wel een gunstig investeringsklimaat zijn. Dat betekent betrouwbare overheden, goede financiële
voorzieningen, opgeleide mensen en geen conflict of dreigend conflict.
Vooral op het gebied van veiligheid moet er veel gebeuren in Afrika om
het continent als geheel als partner te beschouwen. Gaat conflictbeheersing deel uitmaken van dit versterkte partnerschap?
Dan het punt waar mijn collega net ook al over begon, alleen net even
vanuit een andere invalshoek. Het EU-Afrikapartnerschap moet betrekking
hebben op het creëren van banen voor vrouwen en jongeren. Daarvoor
heeft het CDA al eerder opgeroepen tot het uitbreiden van het ARC-fonds.
Hoewel dat fonds vooral voor de grondoorzaken van migratie wordt
ingezet, komt het eigenlijk op hetzelfde neer, namelijk toekomstperspectief
bieden aan jongeren. Geldt deze ambitie van de EU voor het hele
continent of wordt daarbij eveneens de focus gelegd op de migratielanden? Kan de Minister aangeven hoe de financiering van dit partnerschap gaat werken? Er moeten vooral private investeringen gegenereerd
worden. Wordt er dan per lidstaat naar een bepaalde verwachte investering gekeken? Hoe gaan de lidstaten dit faciliteren?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-04, nr. 220

4

De voorzitter:
Er is een interruptie van de heer Van Haga.
De heer Van Haga (VVD):
Ik kom toch even terug op het punt dat mevrouw Kuik maakte over China.
Suggereerde u nu dat u op het gebied van infrastructuur de concurrentie
met China wil aangaan op het Afrikaanse continent?
Mevrouw Kuik (CDA):
Wij denken dat het heel erg van belang is, zo zeg ik mede namens onze
woordvoerder Handel, de heer Amhaouch, dat wij wel een partner zijn
voor Afrika en tegenwicht bieden aan China. We zien nu dat dat land
sporen en allerlei wegen in handen heeft. Daar moeten we wel iets
tegenover zetten om tegenwicht te bieden. Dus ja, het aangaan van die
concurrentie is voor het CDA zeker een onderdeel van de relatie.
De heer Van Haga (VVD):
Denkt u niet dat dat, op grond van het feit dat er door China veel meer
geïnvesteerd wordt dan wij beschikbaar hebben, een verloren strijd is?
Kunnen we niet beter inzetten op andere zaken, zoals gender – ik denk aan
het net door u bewierookte genderverhaal – maar ook vaccinaties en al
dat soort dingen? Die hebben een hoog rendement, maar ook een enorme
impact.
Mevrouw Kuik (CDA):
Zeker, zeker. Dat is ook een onderdeel waar we op moeten inzetten, maar
wij vinden het wel van belang om tegenwicht te bieden aan die Chinese
invloeden, als het gaat om infrastructuur, maar ook als het gaat om het
creëren van perspectief voor jongeren, gericht op banen.
Dan kom ik bij gender. Goed dat we het bestrijden van seksueel geweld zo
hoog op de agenda van de EU hebben gezet. Graag zou het CDA ook
aandacht vragen voor de situatie van vluchtelingen, specifiek voor de
situatie in vluchtelingenkampen op Europees grondgebied. Het leven van
meisjes en vrouwen lijkt in deze kampen soms ondraaglijk. Ze behoeven
extra aandacht en bescherming. Kan de Minister aangeven in hoeverre dit
probleem onderdeel zal zijn van het gesprek dat gevoerd gaat worden
tijdens deze Raad? Is zij bereid dit op te werpen en te bekijken of de EU
aangezet kan worden tot concrete acties om het leven van meisjes en
vrouwen in vluchtelingenkampen in Europa te verbeteren?
Tot slot. In deze context wil ik eveneens aan de Minister vragen in
hoeverre het bestrijden van mensenhandel tijdens deze lunch besproken
zal worden. In hoeverre kunnen wij daar ook zelf op inzetten teneinde
meer acties te ondernemen tegen mensenhandel?
Dank.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is de heer Bouali namens D66 ook nog aangeschoven.
De heer Bouali (D66):
Dank u wel, voorzitter. Ontwikkelingssamenwerking is cruciaal om
mensen perspectief te kunnen bieden op een waardig bestaan. Het is
daarom ook positief om in ieder geval te zien dat dit kabinet de komende
vier jaar daar extra investeringen voor pleegt, maar het is ook goed om te
zien dat er voorziene bedragen voor het MFK opgenomen zijn in de
EU-acties. De BNC-fiches die we hebben ontvangen, bevatten in ieder
geval ook veelbelovende en hoop biedende ontwikkelingen voor de
toekomst.
Als ik inzoom op EU-Afrika, in het bijzonder op onderwijs en op de
handelsakkoorden, wil ik daar het volgende over zeggen. Onderwijs dient
in ieder geval geen luxeproduct te zijn, want iedereen heeft recht op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-04, nr. 220

5

onderwijs. Als onderwijspartij zijn wij ook blij om te zien dat onderwijs
een grotere plek krijgt in het OS-beleid door te investeren in opleidingsmogelijkheden en vaardigheden in Afrika. Maar ik wil hier ook een
kanttekening bij plaatsen. De plannen zijn namelijk van een ambitieuze
schaalgrootte, maar het is nog niet duidelijk wat er concreet gaat
gebeuren. Kan de Minister daarom ook toelichten wat er precies gaat
gebeuren en hoe en wanneer de plannen met betrekking tot onderwijs in
Afrika tot uitvoering worden gebracht? Mijn tweede punt op onderwijs:
wat zou het Erasmus+-programma hieraan nog kunnen bijdragen?
Voorzitter. Ook op lange termijn wordt er nagedacht over het realiseren
van een handelsakkoord tussen de Europese Unie en Afrika. Kan de
Minister schetsen welke termijn zij hierbij voor ogen heeft?
Meer algemeen over de plek van onderwijs in ontwikkelingssamenwerking wil ik ingaan op het budget voor onderwijs van de Europese
Unie. Er gaat momenteel 7% van de OS-gelden naar onderwijs. Het
streven van het Europees Parlement is om dit in 2020 10% te laten zijn. En
het streven is dat het in 2030 maar liefst naar 20% gaat. Dat is, wat mij
betreft, een positieve ontwikkeling. Hoe beoordeelt de Minister deze
ambities? Welke mogelijkheden ziet zij om deze ambities tot uitvoering te
brengen?
Voorzitter. Dan het meerjarig financieel kader. De Europese begroting
moet echt anders. Daar heb ik vaker voor gepleit. Met het MFK krijgen we
de kans om dit ook te realiseren. Het MFK moet in ieder geval democratischer, transparanter en eenvoudiger worden, zoals ik eerder in een vorig
debat al heb aangegeven. Ook de Europese Rekenkamer benadrukt deze
belangen. Het is daarom aan het Europees Parlement om controle uit te
oefenen op OS-bestedingen van de Europese Unie. Hiermee kunnen we
voorkomen dat het MFK een speelbal wordt van de politieke agenda’s van
de verschillende lidstaten. We zullen deze discussies natuurlijk met veel
aandacht volgen en we komen er vast nog over te spreken.
De Minister heeft een lunch over gender en ontwikkelingssamenwerking,
het lievelingsonderwerp van mijn VVD-collega. Ik ben blij met de inzet van
deze Minister op gender en ontwikkeling, want er is veel werk aan de
winkel. We moeten ernaar streven om alle vormen van seksueel en
gendergerelateerd geweld de wereld uit te helpen. Mijn CDA-collega
bepleitte dit net ook terecht. Genitale verminking bij vrouwen en
kindhuwelijken moeten worden tegengegaan. Ook moeten vrouwen de
mogelijkheid hebben om veilig abortus te plegen. Hoe ziet de Minister het
draagvlak hiervoor binnen de Europese Unie? Delen alle lidstaten deze
mening en ook de agenda van de Minister op dit specifieke thema? Ziet de
Minister kans om hier in Europees verband gezamenlijk in op te trekken?
Het EU Gender Action Plan klinkt ook heel veelbelovend. Kan de Minister
toelichten hoe de implementatie eruitziet? Hoe krijgt deze implementatie
vorm in Nederland?
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan zijn wij hiermee gekomen aan het eind van de eerste
termijn van de Kamer. De Minister heeft aangegeven direct tot beantwoording te kunnen overgaan. Ik geef het woord graag aan haar.
Minister Kaag:
Veel dank, in de eerste plaats voor de opkomst van de Kamerleden. Het
gaat om kritieke massa. Ik maak natuurlijk geen negatieve opmerking over
de afwezigen, want die hebben vast hele goede redenen. Ik ben blij dat
hier zo veel aandacht voor blijft, ook op dit tijdstip.
Ik heb drie punten voordat ik op de vragen inga. Wij denken dat het
EU-Afrika strategisch partnerschap heel goed aansluit bij de Nederlandse
inzet op investeringen, onderwijs en banen. Dat komt helemaal voort uit
het regeerakkoord en daarop wordt ook gereflecteerd in de BHOS-nota.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-04, nr. 220

6

Als Nederland zoeken wij samen met de EU-landen en de Commissie
waar mogelijk naar een geïntegreerde benadering. We willen integratie an
sich, maar we willen ook alle bronnen, inzet en technische steun bij elkaar
laten komen.
Wat betreft het MFK extern en het EFSD: we vinden de ambities van de
Europese Commissie om beter te onderzoeken wat de mogelijkheden en
bronnen zijn voor innovatieve financiering ontzettend goed, maar we
willen wel altijd kijken of het bijdraagt aan het behalen van de SDG’s en of
het de doelen van het extern beleid van de EU haalt. Innovatie en
innovatieve financiering zijn geen doelen op zich. Ik denk dat we dat
allemaal met elkaar eens zijn. Tegelijkertijd willen we ook graag dat de EU
intern onderzoekt of zij voldoende bancaire en financiële expertise heeft
om bijvoorbeeld die nieuwe opzet goed te begeleiden. Voor het onderdeel
innovatie in de BHOS-agenda onderzoeken wij zelf hoe innovatieve
financiering mogelijk is, maar we trekken daar ook externe expertise voor
aan, want wij hebben die expertise ook niet per se binnen alle takken van
sport van de overheid. We betrekken daarbij uiteraard het Ministerie van
Financiën en anderen, maar het is altijd goed om ook extern te kijken.
Het derde grote kopje is OS en gender. Ik hoop dat aan het einde van onze
termijn in deze commissie de heer Van Haga een frontrunner is, dé
kampioen op het gebied van gender in alle situaties. Dat is namelijk heel
belangrijk. Het gaat om 50% van de wereld. Vrouwen in kwetsbare
situaties zijn meestal direct slachtoffer van seksueel geweld, uitbuiting of
honger. Zij leven in de meest moeilijke omstandigheden en verdienen
daarom extra aandacht. Vrouwen er beter bij betrekken heeft ook een
economische waarde, maar daar kom ik zo op.
Dan wil ik eigenlijk meteen doorgaan met de vragen, meneer de
voorzitter. Ik begin met een aantal vragen die zijn gesteld door de heer
Van Haga. Wat zou de prioriteit moeten zijn in het MFK onder NDICI? Het
fiche beschrijft het eigenlijk al. Nederland ondersteunt de voorgestelde
focus van de Commissie op de nabuurschapregio en Afrika. Dat sluit ook
echt aan bij het beleid van dit kabinet. Daarna willen we kijken hoe het
voorstel de aansluiting zoekt bij thema’s zoals het klimaat. Het wordt
daarbij altijd overkoepeld door de SDG’s, mensenrechten en gender. Dat
is in lijn met het regeerakkoord en de elementen die zijn uitgespeld in de
BHOS-nota.
Er werd een hele pertinente vraag gesteld over de rol van China. Ik denk
dat de rol van China in alle AO’s op de een of andere manier zal terugkomen. Ik noem de handel, de WTO, OS, de risicofactoren en de relevantie
van de EU-bijdrage als het gaat om ontwikkelingssamenwerking op
schaal, zeker omdat men moet opboksen tegen de relatief «makkelijke»
investeringen die al zijn gedaan door China. Het is verleidelijk, maar zoals
ik in een ander AO al heb gezegd: veel regeringsleiders en counterparts in
veel Afrikaanse landen geven nu aan dat ze liever een grotere rol van de
EU willen zien, de Commissie of de lidstaten, omdat ze geleerd hebben
dat er ook een prijskaartje hangt aan de investeringen van China, niet
alleen kwalitatief maar juist ook ten aanzien van de geopolitieke conditionaliteit.
De vraag is: doen wij genoeg? Dan gaat het eigenlijk om de schaal en niet
alleen om de snelheid. Er zijn nog steeds veel klachten en soms zijn die
terecht. Veelal hebben we een reden voor onze eigen processen, want we
kijken naar mensenrechten, naar duurzaamheid en naar het bredere kader.
Daarnaast willen we een harde aanpak van corruptie zien in veel landen
waar duur betaald belastinggeld naartoe zou gaan. Ik denk dat de eenheid
van grootte van de investeringen die de EU wil doen, ook voortbouwend
op de EU-Afrikatop, ons genoeg leverage en invloed geeft om een deuk te
kunnen slaan. Is het voldoende op termijn, gelet op de snelheid, het Belt
and Road Initiative en alle andere elementen die China zelf meeneemt?
Dat durf ik niet te zeggen, maar wij proberen verbinding te zoeken tussen
veiligheid, handel, OS, ontwikkeling en mensenrechten. Het blijft relevant

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-04, nr. 220

7

dat we als EU en op bilateraal niveau nog veel meer inzetten op het
creëren van banen en perspectief, waardoor we de grondoorzaken van
een aantal overkoepelende thema’s, zoals irreguliere migratie en
gevolgen van klimaatverandering, op een duurzame manier kunnen
aanpakken. Ik zie hier enorme kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven,
dat met kennis en technologie komt, ook vaak op terreinen waar daar
specifieke vraag naar is in Afrikaanse landen. Daar ligt het differentiatiemoment waarop we kunnen opboksen tegen de volumevraag. Maar ik
durf niet te zeggen dat dit afdoende zal blijken te zijn.
De voorzitter:
Dit leidt tot een vraag bij de heer Van Haga.
De heer Van Haga (VVD):
Ik heb dezelfde vraag als die ik net aan mevrouw Kuik stelde. Hoor ik u nu
zeggen dat we feitelijk misschien niet hetzelfde gaan doen, maar wel naar
vermogen veel gaan doen en bij voorkeur wel iets anders gaan doen? Wat
gaan we anders doen in Afrika, zodat zij liever met ons in zee gaan dan
met de Chinezen, die nu als een grote sprinkhanenplaag over het
Afrikaanse continent trekken? Dat hebben we al geleerd en wordt nu
bevestigd.
Minister Kaag:
Als ik het goed begrijp, vraagt de heer Van Haga of wij als EU-lidstaat en
middels de EU op grotere schaal via de investeringslijnen en de
OS-budgetten willen inzetten op Afrika. Het antwoord daarop is ja. Dat
komt voort uit het EU-Afrika strategisch partnerschap. Daar horen heel
veel financieringsbronnen bij. Het vloeit ook voort uit de EU-Afrikatop,
waar eigenlijk een heel brede handels- en ontwikkelingsagenda op
thematisch niveau is vastgelegd. Daar proberen wij natuurlijk gezamenlijk
uitvoering aan te geven. Of dat afdoende zal zijn, durf ik niet te zeggen.
Als we alleen maar kijken naar demografische ontwikkelingen, naar
gevolgen van conflict en naar gevoel van onveiligheid, zal er nog heel veel
fluïditeit en dynamiek in die relatie zitten. Dat komt door de omstandigheden in het veld. Maar ik denk dat het wel een heel ambitieus antwoord
kan bieden.
De voorzitter:
De heer Van Haga heeft geen vervolgvraag. Minister, gaat u verder.
Minister Kaag:
De heer Van Haga heeft gevraagd of de EU-Afrika-alliantie voldoende
aandacht geeft aan het tegengaan van ongewenste migratie. Ik wil hier
zelf een ander adjectief gebruiken. «Ongewenste» migratie is misschien
een beetje een persoonlijk perspectief. Ik kijk vooral naar irreguliere
migratie. Bij officiële migratie gaat het bijvoorbeeld om mensen die met
een visum komen op de arbeidsmarkt of die op basis van afspraken
komen. Ongewenste migratie is meer onderhavig aan een waardeoordeel.
Als het gaat om het tegengaan van irreguliere migratie en de gevolgen
van irreguliere migratie, merk ik op dat het een breder partnerschap is en
dat het gaat om investeringen. We willen natuurlijk met name inzetten op
economische ontwikkeling vanuit de gedachte dat het een bijdrage levert
als er meer banen en kansen worden gecreëerd voor een deel van de
jonge bevolking, ook nog ondersteund door onderwijs en bredere kansen,
door start-ups en door toegang tot kennis en technologie. Is dat het totale
antwoord? Nee. Er is natuurlijk ook de veiligheidskant en er is een rol voor
Frontex. Er zijn ook bredere migratieafspraken die binnen de EU worden
gemaakt. Daarbij moet ik natuurlijk verwijzen naar mijn collega Harbers,
die of nu in een AO zit of vanavond nog een AO heeft over zijn bredere
migratieagenda en het daarbij passende budget.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-04, nr. 220

8

Nog een vraag van de heer Van Haga: zou er in de EU niet meer aandacht
moeten zijn voor het wegnemen van pullfactoren om irreguliere migratie
tegen te gaan? U gebruikte het woord «ongewenste», maar ik gebruik
«irreguliere». Zoals u weet is migratie gevolg van zowel pull als push. De
pushfactor is – dat heb ik al een beetje beantwoord – gebrek aan
perspectief. Dat is veelal de kern. Het gaat daarbij om banen, onderwijs,
goede gezondheidszorg en vaak zorg om de volgende generatie: de
kinderen. Je ziet dat vaak bij intern ontheemden en vluchtelingen. Zij
willen vaak zelf nog terug naar het land van oorsprong, maar zij zeggen
wegens het gebrek aan perspectief in de landen waarin ze langdurig
worden opgevangen: het is het risico waard. We hebben al die verhalen
gehoord. Ze zeggen: of ik nu verdrink of niet, ik heb nu een mensonwaardig bestaan; ik neem het risico. Het is heel fatalistisch en heel naar,
maar het hoort bij de beschreven pushfactoren. Gebrek aan stabiliteit,
vrede en veiligheid is natuurlijk ook altijd een factor.
De heer Van Haga (VVD):
Ik begrijp natuurlijk dat het een combinatie is van push en pull. Het is
misschien een beetje flauw om de pull erbij te betrekken, want dat zit
helemaal niet in uw portefeuille, maar we hebben wel invloed op de push.
Ik begreep dat u dat goed ziet en dat u actief die pushfactoren ook gaat
aanpakken, zodat we inderdaad de irreguliere migratie zoals u dat noemt
kunnen verminderen. Dus dan zijn we het helemaal eens.
De voorzitter:
De Minister vervolgt haar beantwoording.
Minister Kaag:
Dan ga ik niet verder door over pull en push, want dan zijn we het met
elkaar eens. Tenzij ik nog verdere uitleg moet geven. Dank u.
Ik ga door op een vraag van mevrouw Kuik van het CDA hoe de financiering van het partnerschap gaat werken. Op dit moment worden de
investeringen onder het huidig European Fund for Sustainable
Development, het Europees Fonds voor duurzame ontwikkeling gedaan.
Er zijn geen lidstatenbijdragen voor nodig, maar het wordt uit de
EU-begroting gefinancierd. Dat vinden wij goed nieuws. Ik kom ook zo
terug op het kopje MFK.
Dan heb ik ook een vraag van mevrouw Kuik over de situatie op de
Griekse eilanden, inclusief de positie van vrouwen en meisjes. Ik denk dat
we met zijn allen erkennen, en moeten erkennen helaas, dat de situatie
daar een aanhoudend punt van zorg blijft. Het is ook een terugkerend punt
in de contacten met de Griekse autoriteiten. Ik moet natuurlijk met name
verwijzen naar de heer Harbers en natuurlijk ook naar collega Blok of naar
premier Rutte, afhankelijk van de gesprekscontext. Collega Harbers zal
natuurlijk met name spreken over versterking en het goed functioneren
van het Griekse asielstelsel. Dat moet de basis zijn. Ik heb nog wat
informatie, heel goed aangeleverd door de ambtenaren, maar ik vind het
niet correct dat ik ga uitweiden op een terrein waar echt meneer Harbers
waarschijnlijk op dit moment over spreekt of over één of twee uur. Maar ik
erken, en ik zal ook weer terugkoppelen, dat ook in dit debat de enorme
zorg is uitgesproken over de toch wel belabberde situatie, zoals we die
ook zien via beelden en zoals wordt gerapporteerd. Het valt echter niet
onder mijn mandaat, ook niet dat voor ODA-middelen.
Ik excuseer me dat ik soms inderdaad vragen teruggeef. Dat is niet
vanwege onwil om ze te beantwoorden, maar het is ook goed binnen de
lijnen van het kabinet dat we allemaal op ons al brede werkterrein blijven.
Dan een vraag van de heer Bouali, of wij de Nederlandse ambitie steunen
voor meer EU-geld naar onderwijs in het volgende MFK. Zoals u weet
heeft het de steun van deze coalitie, en heeft de heer Bouali zich er ook
altijd voor ingezet, om onderwijs weer terug te brengen als sector van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-04, nr. 220

9

enorme aandacht, van emancipatoire waarde. Wij denken dat de EU daar
ook zeker geld, en misschien meer geld, aan moet besteden. Het hoort bij
de ambitie, maar we willen wel dat het MFK flexibel blijft. Als we het weer
in een soort keurslijf gaan dwingen, dan wordt een beetje aanpassing op
basis van ontwikkelingen en situaties steeds lastiger. Dat is natuurlijk ook
gebleken als je terugkijkt naar het EU Trust Fund voor migratie uit
Afrikaanse landen. Omdat het budget zo vastzat, hebben we een apart
trust fund moeten laten oprichten. Dus ik denk dat we een beetje
flexibiliteit moeten blijven houden, maar wij zullen erop inzetten om
inderdaad via de EU ook eigenlijk ondersteuning te vinden voor de
uitvoering van onze beleidsprioriteiten.
Dan kom ik even terug op het MFK, anders raak ik mijn eigen koers kwijt.
Er was een punt van de heer Van Haga van de VVD en ik kom weer terug
bij de heer Bouali over onderwijs en Afrika. Wat het MFK zelf betreft, ben
ik het eens met de VVD, en ik meen ook met de andere leden van de
Kamer, dat het budget niet omhoog moet. U kent allen het standpunt van
het kabinet. De rekening voor Nederland met dit voorstel van de
Commissie loopt veel te ver omhoog. Wij denken dat de Commissie meer
bezuinigingen had moeten en kunnen voorstellen. Dat blijft ook de lijn.
Wij denken ook dat de stijging niet verenigbaar is met het vertrek van het
VK uit de Unie. En op extern beleid kan ook bezuinigd worden, want meer
geld betekent niet per se beter beleid in dit geval. De EU is zoals dat in het
Engels heet well-endowed: er is heel veel geld. De verhoging die is
voorgesteld van 23% is wel heel erg heftig. We willen dus eerst zien wat
de plannen zijn en de budgetten die daarbij horen en wij blijven in voor
scherpere prioriteiten, coherentie en aansluiting, ook bij de inzet van
lidstaten bijvoorbeeld, want dan krijg je uiteindelijk ook grotere impact.
Dat betekent niet meer geld naar de Commissie. Overigens moet ik ook
zeggen: als er meer geld naar de Commissie gaat, gaat dat consequent
van de BHOS-begroting af. Dan is er ook minder slagkracht en ruimte voor
het kabinet om de eigen, al vastgestelde beleidslijn uit te voeren. Dus dat
is ook een punt van aandacht.
De heer Van Haga (VVD):
Dan ben ik toch benieuwd wat onze mogelijkheden zijn om daar wat aan
te doen.
Minister Kaag:
Op dit moment hebben we niet de details van elk onderdeel van het
budget van de Commissie; we hebben een totaalbeeld. De beleidslijn van
het kabinet is vastgesteld in een eerder BNC-fiche over het gehele MFK.
De inzet van Nederland wordt uitgevoerd door de coördinerend Minister
van Buitenlandse Zaken, de heer Blok, de Minister van Financiën en
uiteindelijk door de Minister-President zelf. In de verschillende vergaderingen wordt deze lijn consequent uitgevoerd. Of we hem gaan halen durf
ik niet te zeggen, maar dat is wel de inzet van het hele kabinet.
De voorzitter:
De Minister gaat verder.
Minister Kaag:
Dan kom ik terug op de vraag van de heer Bouali over onderwijs in Afrika
en wanneer dit wordt uitgevoerd. Welke rol kan het Erasmus+-programma
bijvoorbeeld spelen? De uitvoering is al gaande. Met het succesvolle
Erasmus+-programma is het echt de ambitie van de Commissie om meer
mogelijkheden te scheppen voor Afrikaanse studenten om in de EU te
studeren en voor Afrikaanse onderzoekers om meer actief te zijn in de EU.
Dat is kennisuitwisseling en capaciteitsopbouw. We hopen wel dat men
terugkeert om die kennis weer te delen bij de (weder)opbouw van het
eigen land. Dat is altijd de inzet van dat soort strategieën. Tot 2020 zijn er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-04, nr. 220

10

35.000 studenten en academici. Daarna is het streven om er tot 2027 nog
eens 70.000 belanghebbenden, dus studenten of academici, aan toe te
voegen. We denken dat dat qua investering ontzettend belangrijk is, want
zoals gezegd is er altijd de hoop en de verwachting dat men terugkeert
naar eigen land. Veelal zie je bij Nuffic-beurzen dat dit wel gebeurt. Dat
zijn vaak heel gemotiveerde mensen, die er echt aan hechten om weer
terug te gaan naar eigen land om daar te werken. Mochten sommige
mensen op basis van legale migratiemogelijkheden goede banen vinden
in Nederland of elders in Europa, dan biedt dat weer een kans voor
remittence management en voor het terugsturen van geld naar de eigen
gemeenschap en de eigen familie. Als het legaal gebeurt, zijn dat vaak
win-winmomenten. Maar daar wil ik verder geen uitspraken over doen.
De heer Bouali (D66):
Ik deel inderdaad de mening van de Minister dat het een goede investering is. Ik denk dat de meeste academici die hier studeren over het
algemeen teruggaan, wat goed is voor de thuislanden, maar dat hoeft wat
mij betreft niet per se het geval te zijn. Mensen kunnen ook hier blijven en
in de ICT-sector aan de slag gaan om de Nederlandse economie een
handje te helpen. Los daarvan is het in ieder geval goed dat we daaraan
bijdrages leveren. Ik wil nog even terug naar de percentages die we
bespraken met de Minister voor EU- en OS-gelden die naar onderwijs
gaan. Ik gaf aan dat het Europees Parlement streeft naar 20%. We hoeven
hier geen keurslijven te hebben. We hebben hier al eens een discussie
gehad met collega Voordewind over welk percentage we nou geven aan
het maatschappelijk middenveld. Maar deelt de Minister in ieder geval de
ambitie van het Europees Parlement dat – laat ik het dan zo formuleren –
onderwijs wel een significante rol en in ieder geval een groeiend aandeel
moet hebben? Dan hoeft er geen percentage te worden genoemd.
Minister Kaag:
Ja, in principe deel ik dat. We moeten ook kijken naar de toegang tot het
beroepsonderwijs en gedifferentieerd onderwijs: de toekomstige kansen
op de arbeidsmarkt moeten wel worden vergroot. Het probleem is vaak
dat de meer ouderwetse onderwijsprogramma’s investeren in een heel
traditioneel onderwijssysteem, dat vaak diploma’s afgeeft waar de student
eigenlijk weinig tot niets aan heeft. Of er wordt niets geleerd op school.
We moeten dus kijken naar kwaliteit en relevantie. Ik denk dat de EU daar
juist een voortrekkersrol zou kunnen spelen.
De voorzitter:
Ik zie geen vervolgvraag bij de heer Bouali, dus gaat u verder.
Minister Kaag:
Dan heb ik nog een vraag van mevrouw Kuik van het CDA of er ruimte is
voor investeringen in infrastructuurprojecten. Die worden inderdaad op
dit moment al gedaan via het EFSD. We denken dan aan duurzame
energie, aan verbetering van bevoorradingsketens en financiële infrastructuur voor het mkb. Dat laatste is natuurlijk ook belangrijk, ook als we
weer kijken naar de eigen BHOS-nota en de handelsbrief, met aandacht
voor het Nederlandse mkb. Dit soort investeringen zijn er uiteindelijk altijd
op gericht om moeilijk bereikbare groepen kansen te geven en daadwerkelijk wat lijntjes uit te kunnen zetten. Dat is in lijn met de BHOS-nota en
het regeerakkoord.
Mevrouw Kuik had ook een vraag over de uitvoering of de implementatie
van de slotverklaring van de AU-EU-top. Ik denk dat ik daar eigenlijk al wat
over heb gezegd, maar nog even pro memorie: de slotverklaring van de
top sprak over versterking van het AU-EU-partnerschap, dat natuurlijk veel
tentakels heeft, en het stimuleren van private en publieke investeringen in
Afrika. Dat is ook werk onder constructie, zou ik zeggen. De verklaring

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-04, nr. 220

11

sprak ook over meer intensieve samenwerking met betrekking tot
terrorisme, gewelddadig extremisme en georganiseerde misdaad. Ik
meen me te herinneren dat daar ook elementen van corruptie, fraude en
dergelijke bij horen. Dat is natuurlijk ook heel relevant. Die top was
duidelijk toch wel een heel belangrijk moment in de relatie tussen de EU
en Afrika. Zoals ik al meldde is al in de eerste projecten geïnvesteerd
vanuit het Europees fonds voor duurzame ontwikkeling. In mei jongstleden werd ook een memorandum of understanding, een MoU, getekend
over vrede, veiligheid en bestuur door de AU en de EU. Die elementen
waren al geïnitieerd tijdens de top. Er zijn natuurlijk een aantal andere
landensituaties, zoals Libië en de migrantencrisis. Die stonden ook heel
erg in de aandacht tijdens de top in Côte d’Ivoire. Er zijn inmiddels
natuurlijk al een aantal programma’s uitgevoerd. 15.000 personen zijn
inmiddels al geëvacueerd uit Libië en met behulp van IOM en UNHRC via
Niger grotendeels weer gerepatrieerd.
De heer Bouali had een vraag over het regionaal handelsakkoord tussen
de EU en Afrika. Hij vroeg: wat is de termijn en wat zijn de perspectieven?
Ik vrees dat dit zoals elk handelsakkoord toch wel een proces van de lange
adem zal blijken te zijn. Ik hoop niet dat het richting de termijn van
Mercosur zal gaan. Ik vergeet even of dat twaalf of vijftien jaar is, maar we
hebben nog een tijdje te gaan. Dit moet toch echt sneller, ook gelet op de
dilemma’s en de uitdagingen. Op dit moment zijn nog niet alle economische partnerschapsakkoorden of EPA’s geratificeerd. Een regionaal
handelsakkoord zou, net zoals in andere gebieden, wel heel erg belangrijk
kunnen zijn door juist stimulans te geven aan intra-Afrikaanse handel.
Zoals u weet is de handel in veel gebieden verticaal, naar Europa,
Amerika, Canada of Australië, al naar gelang de regio. De intracontinentale handel moet bevorderd worden. Daar heb je natuurlijk andere
douanesystemen, grensbewaking en afspraken voor nodig. Daarin kan de
EU misschien een belangrijke rol spelen middels technische assistentie,
maar niet alleen. De African Continental Free Trade Area, die in maart van
dit jaar is ondertekend, is in dit geval een positieve ontwikkeling. Hopelijk
heeft die ook een voorbeeldfunctie en stimuleert ze anderen om dit
voorbeeld te volgen. De landen zijn economisch nauw verweven, maar
handelen niet met elkaar. Dat heeft ten dele te maken met concurrentie
van producten, maar ook met de manier waarop de markten historisch
zijn gegroeid en vergroeid.
Meneer de voorzitter. Dan heb ik als laatste, maar niet als minste, nog een
paar punten over gender. De heer Bouali vroeg hoe de Minister steun in
de EU voor onderwerpen als toegang tot abortus en bestrijding van
genitale verminking ziet. Dat is in de EU vastgelegd in een actieplan en de
Raadsconclusies. Dat wordt dus uitgevoerd. Dit is natuurlijk belangrijk.
Dat wordt gedeeld door alle lidstaten. We hebben natuurlijk ook altijd nog
een rol op nationaal niveau, aangezien er in Nederland – dat heb ik
gelezen – net als in Engeland nog steeds zorgen zijn over genitale
verminking van meisjes die hier wonen en dan op vakantie worden
meegenomen et cetera. Dat zijn heel zorgwekkende situaties, maar dat
weet ik alleen anekdotisch. Wij blijven ons hier hard voor maken via BHOS
en de partnerschappen. Wij denken ook dat het ontzettend belangrijk is
dat de EU hier echt heel duidelijk in optrekt.
Dan de vraag over concrete acties met betrekking tot het leven van
meisjes en vrouwen in vluchtelingekampen in Europa. Ik vrees, mevrouw
Kuik, dat ik toch weer een beetje moet verwijzen naar een ander terrein,
namelijk dat van collega Harbers. Maar wij moeten inderdaad altijd blijven
kijken naar de kwetsbaarheid van migranten. De opvang op de Griekse
eilanden voldoet inderdaad niet. Dat heb ik eerder al benoemd. Terugkoppelend naar een breder terrein: waarom moeten we het altijd weer over
gender hebben, bijvoorbeeld als het oorlog is? Ik begrijp de schets van de
heer Van Haga. Als je probeert te overleven, hou je je niet bezig met
genderkwesties. Maar u moet gender niet zien als een leuk koffieclubje

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-04, nr. 220

12

waar vrouwen bij elkaar komen, van «goh hey, de oorlog is gaande». Het
gaat juist om kwetsbaarheid en de totale overgeleverdheid van vrouwen
en meisjes. Daarom is er ook VN-resolutie 1325, waar Nederland zich dit
jaar ook in de Veiligheidsraad heel hard voor heeft ingezet. Het gaat er
juist om dat vrouwen en meisjes in crisis- en oorlogssituaties beschermd
worden, want verkrachting is een oorlogswapen. Daarom zet een aantal
leden van de commissie voor Buitenlandse Zaken ook in op sanctieregimes tegen dit soort verschrikkelijke vormen van mensenrechtenschendingen. Als we het bekijken vanuit een oogpunt van overleven, denk ik dat
we geheel op hetzelfde terrein zitten: bij dat overleven mag de kwetsbaarheid van vrouwen en meisjes geen middel van uitbuiting worden. Zo
moet u dat ook zien. Daar zijn al jarenlang heldere afspraken over binnen
successievelijke kabinetten-Rutte. Daar zit geen verschil tussen. Het is juist
een kracht van Nederland dat we daarin onze stem verheffen en organisaties steunen. Een laatste voorbeeld is natuurlijk Nadia Murad, jezidi, ook
overlevende. Zij heeft de Nobelprijs voor de Vrede gekregen omdat zij
haar rol als slachtoffer tot de rol van overlevende wist te maken en omdat
zij haar stem heeft verheven voor de vrouwenrechten en om vrouwen
recht te doen, juist in situaties van oorlog en conflict, wanneer niemand
anders dat in haar plaats doet.
De voorzitter:
De heer Van Haga heeft een vraag.
De heer Van Haga (VVD):
Het was inderdaad lichtelijk ironisch aan het begin, want gender gaat
natuurlijk ook over genderneutrale wc’s en zo, maar daar hebben we het
nu natuurlijk helemaal niet over. Het is natuurlijk verschrikkelijk dat
verkrachting en mutilatie als oorlogswapen worden gebruikt. Daar zijn we
het volledig over eens. Waar ik mee worstel, en dat blijf ik voorlopig nog
wel even doen, is dat u een beperkt budget heeft, een aantal miljarden die
u kunt uitgeven, en dan worden het toch harde keuzes tussen het helpen
van één verschrikkelijk geval – dat is ook weer gechargeerd natuurlijk –
waarvan we allemaal vinden dat het niet kan, of het vaccineren van een
hele generatie. Het is natuurlijk ook verschrikkelijk als mensen ziek
worden en doodgaan en gezinnen gedestabiliseerd worden. Dus als u een
onbeperkt budget zou hebben, dan was ik het helemaal met u eens. Maar
u zit in die functie om die keuze te maken en dan is het wel hard om
ervoor te kiezen, iets verschrikkelijks aan te pakken en te helpen, terwijl u
weet dat dat geld dan dus niet gaat naar misschien wel honderdduizenden
anderen, die dan niet gevaccineerd kunnen worden.
Minister Kaag:
Ja, dat klopt, maar gelukkig is er geen gebrek aan financiering voor
vaccinatie. Dat komt ten dele dankzij de innovatieve financiering en omdat
UNICEF altijd heel goed ondersteund wordt. Inderdaad een heel beperkt
budget, dus ik kijk uit naar VVD-steun voor de ophoging van het budget
tot we weer terug zijn bij die 0,7%. Dus daar reken ik dan op. Maar laat ik
uw vraag nog wat serieuzer beantwoorden, al was wat ik net zei ook
serieus. Wij doen niet aan individuele slachtofferhulp. Dus als wij het
hebben over gender in crisis- en oorlogssituaties, dan gaat het om
structurele steun en dan gaat het om opvang in de regio, waar er
specifieke aandacht is voor vrouwen en meisjes en hun kansen. Maar de
heren worden niet vergeten. Vaak is het in oorlogssituaties juist zo dat de
heren aan het vechten zijn en de vrouwen, de meisjes en de kinderen zijn
achtergelaten en zichzelf moeten redden in traditionele structuren, waar
vaak de man als enige een stem en macht heeft en bescherming kan
bieden. Daarom is het des te relevanter. Dat is gelukkig nooit een
onderwerp van debat of van vragen geweest. Er zijn altijd beperkingen,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-04, nr. 220

13

maar de BHOS-nota toont ook aan dat wij keuzes maken en wij steunen de
Commissie ook in die keuze.
De voorzitter:
Vervolgvraag van de heer Van Haga.
De heer Van Haga (VVD):
Dat begrijp ik helemaal, maar mijn dilemma zit hem er specifiek in wát
voor keuzes er gemaakt worden indien er keuzes gemaakt móéten
worden, met het beperkte geld dat we hebben.
Minister Kaag:
Ik denk dat we nu in de begrotingsbehandeling zitten. De keuzes die wij
gemaakt hebben, zijn helder: onderwijs, jeugd, banen creëren, alles wat
uitvoering geeft aan de afspraken uit het regeerakkoord, aanpak van
grondoorzaken en natuurlijk ook humanitaire hulp. We kijken naar
bronnen van innovatieve financiering, we kijken ook naar digitalisering en
een proactieve handelsagenda. Dat zijn de keuzes: focusregio’s en een
aantal focuslanden, stabiliteit en stabilisering. En om nog even terug te
komen op gender: in het bijzonder seksuele rechten en seksuele
gezondheid, aandacht voor minderheden en de lhbti-gemeenschap.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik constateer dat de Minister volgens mij alle vragen
beantwoord heeft. Ik kijk even naar de leden of er behoefte is aan een
tweede termijn. Die behoefte is er, dus dan starten we opnieuw met de
heer Van Haga.
De heer Van Haga (VVD):
Dank voor de antwoorden. Al mijn vragen zijn beantwoord, dus ik ben
uitermate tevreden, zoals gewoonlijk.
De voorzitter:
Dank u. Mevrouw Kuik.
Mevrouw Kuik (CDA):
Ook dank voor de uitgebreide beantwoording. Ik snap dat het punt van de
vluchtelingenkampen en de situaties waarin meisjes zitten op het snijvlak
zit van verschillende portefeuilles. Maar het is wel de Raad en ik neem aan
dat de heer Harbers het misschien ook aardig en fijn vindt dat dit thema
naar voren wordt gebracht door Minister Kaag. Vandaar dat mijn oproep
zou zijn, ook richting de heer Harbers, om dit thema gezamenlijk op te
pakken, want de meisjes zitten ondertussen wel in een hachelijke situatie.
De voorzitter:
Voor de volledigheid: de heer Harbers is de Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid.
Minister Kaag:
En coördinerend.
De voorzitter:
Zeker, maar dat doet hij in zijn rol als Staatssecretaris. Meneer Bouali,
hebt u nog behoefte aan een tweede termijn?
De heer Bouali (D66):
Nee, dank u wel. Ik heb geen additionele vragen.
De voorzitter:
Dan kijk ik nog even naar de Minister.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-04, nr. 220

14

Minister Kaag:
Veel dank voor een wederzijds heel prettige discussie, zoals altijd. Ik zeg
toe dat ik het even kort zal bespreken met de heer Harbers, zodat het
thema continu aandacht zal krijgen, want het is inderdaad een treurnis om
te zien dat dit ook binnen de grenzen van de EU plaatsvindt.
Dank.
De voorzitter:
Dank u wel. We ronden dit algemeen overleg af met één toezegging van
de Minister.
– De Minister zal met haar collega de Staatssecretaris in gesprek gaan
over de situatie in Griekenland.
Daarmee ronden we dit AO af. Ik dank de Minister, de leden, de ambtenaren, de mensen op de publieke tribune en de mensen die dit op een
andere plek gevolgd hebben.
Sluiting 17.18 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-04, nr. 220

15