M

e
e
r
m og e l

i j k mak e n

stu de re n met e e n
fu n c t i e b e pe rki ng i n
h e t h oge r o n de rw i js
adv i e s
commissi e
maatstaf

Meer mogelijk maken
Studeren met een functiebeperking in het hoger
onderwijs
Advies van de Commissie Maatstaf

Samenstelling commissie Maatstaf
Voorzitter 		
> mevrouw A. M. Vliegenthart
Leden 				
> de heer prof. dr. F. Leijnse
> mevrouw prof. dr. P.L. Meurs
> de heer prof. dr. T. Sminia
Waarnemers
> de heer drs. R.M. van Pelt (handicap + studie)
> mevrouw R. Wognum (Jopla, platform voor studenten
		 met een handicap)
> mevrouw J.M.W. Heppe (Ministerie van Onderwijs,
		 Cultuur en Wetenschap)
> de heer mr. B.J.L. Derks (Ministerie van Onderwijs,
		 Cultuur en Wetenschap)
Secretaris
> mevrouw drs. G. Visser MCM (ZonMw)

Voorwoord

inhoud

In de afgelopen jaren is herhaaldelijk vastgesteld dat de toegankelijkheid
van het hoger onderwijs voor studenten met een functiebeperking verbeterd
moet worden. De commissie Maatstaf is gevraagd de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap te adviseren over het verbeteren van de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor deze doelgroep.
De commissie vindt het maatschappelijk nuttig, nodig én realiseerbaar om

Voorwoord		

4

Inhoudsopgave

5

‘meer mogelijk te maken’ voor studenten met een functiebeperking in het
hoger onderwijs. Het succesvol doorlopen van een studie is voor alle studenten van belang, maar voor diegenen met een functiebeperking vormt het
nog meer het bewijs van wat hij/zij kan. Het versterkt het zelfvertrouwen en

1

Inleiding

is een belangrijke basis voor zelfstandigheid en zelfredzaamheid en daar-

1.1

Context

7

mee voor participatie in de samenleving. Met een einddiploma van het

1.2

Vraagstelling

9

hoger onderwijs nemen tevens de kansen op de arbeidsmarkt toe. Dat is in

1.3

Uitgangspunten

10

de eerste plaats van belang voor de studenten zelf, maar ook voor de

1.4

Verantwoording

11

2

Studeren met een functiebeperking aan het hoger onderwijs

2.1

De doelgroep nader bekeken

overheid, instanties en de economie. Dus eigenlijk voor iedereen.
In het voorliggende rapport geeft de commissie adviezen die gericht zijn
op het slechten van barrières die het hoger onderwijs nog kent voor studen-

13

2.2 Studeren: de instroom

15

ten met een functiebeperking. En dat zijn er nog te veel. De onderwijsinstel-

2.2.1

Toelichting

15

lingen dienen het beleid ten aanzien van studeren met een functiebeperking

2.2.2

Knelpunten

17

beter vorm te geven en de ingezette richting van de afgelopen jaren uit te

2.3 Studeren: de doorstroom

bouwen en te verbeteren. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap zal de kaders en de randvoorwaarden ten aanzien van de kwaliteit van
onderwijs voor studenten met een functiebeperking beter moeten borgen.

17

2.3.1

Toelichting

17

2.3.2

Knelpunten

22

2.4 Studeren: de uitstroom

23

Aan de studenten de opdracht om de kansen te pakken die met het voorge-

2.4.1

Toelichting

23

stelde beleid ontstaan en ook hun bijdrage te leveren om meer succes

2.4.2

Knelpunten

24

mogelijk te maken.

2.5 Bestuurlijke prikkels

24

2.5.1

Toelichting

24

2.5.2

Knelpunten

26

3

Advies en aanbevelingen

27

4

Afronding

47

Margo Vliegenthart
Voorzitter commissie Maatstaf
Den Haag, maart 2010

Bijlagen
1

Instellingsbesluit Commissie Maatstaf

52

2

Geraadpleegde personen

56

3

Toezeggingen ministerie OCW inzake het studeren

4

5

met een functiebeperking

58

Geraadpleegde literatuur

60

advi es com m i ssi e m a atsta f

1
‘A

rjan is een student met een talent. Hij is topsporter. Zijn talent roept bewondering op. Deuren gaan open en voorzieningen worden ingezet om zijn talent

verder te ontwikkelen. De hogeschool is trots op Arjan. Met regelmaat wordt hij
ingezet om publiciteit te genereren voor het aantrekken van nieuwe studenten.
Tjeerd studeert aan dezelfde opleiding. Ook hij is talentvol, maar iedereen ziet als
eerste zijn blindegeleide hond. Voorzieningen om zijn studie mogelijk te maken zijn
geen vanzelfsprekendheid. Tjeerd heeft inmiddels een halfjaar studievertraging
opgelopen en meerdere teleurstellingen moeten incasseren voordat de faciliteiten
(deels) voor hem geregeld waren.
Eerlijk? Nee! Kan dit anders? Ja!

Inleiding

1.1 Context
1 Motie van het lid van der Vlies,
Tweede Kamer, vergaderjaar 2003-2004,
29 410 nr. 13
2 Ministerie van OCW, Plan van aanpak
‘Terugdringing belemmeringen in het
hoger onderwijs voor studenten met een
functiebeperking’, Tweede Kamer, 20042005, dossiernummer 29 410 nr. 31
3 handicap + studie, Rapportages Plan
van Aanpak, september 2009.

Inleiding

De kwaliteit van het onderwijs en de continue aandacht voor de verbetering
is een terugkerend onderwerp op de diverse agenda’s van het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en onderwijsinstellingen. Kwaliteitsverbetering gericht op de inhoud staat veelal voorop, daarentegen is ook de
mate van de toegankelijkheid en de studeerbaarheid een belangrijke
indicator van de kwaliteit van het onderwijs. Uit de praktijk blijkt dat het
hoger onderwijs niet voor alle studenten even toegankelijk is. Ondanks alle
inspanningen en de inzet van middelen in de afgelopen jaren is studeren
met een functiebeperking aanzienlijk lastiger dan studeren zonder functiebeperking. Studenten komen diverse knelpunten tegen die belemmerend
werken voor hun studievoortgang en die in het uiterste geval zelfs leiden tot
studie-uitval. De commissie Maatstaf is door de minister van Onderwijs
gevraagd te adviseren op welke wijze de toegankelijkheid van het hoger
onderwijs voor studenten met een functiebeperking verbeterd kan worden.

Terugblik
De belemmeringen die studenten met een functiebeperking ervaren in
het hoger onderwijs vormen al enkele jaren een punt van aandacht binnen
de politiek. Als reactie hierop startte het ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap in 2004 het programma Impuls om het relatief hoge uitvalpercentage van gehandicapten en chronisch zieken omlaag te brengen1.
Vanaf 2005 zijn aanvullende onderzoeken uitgezet om meer concrete kennis
te vergaren over de omvang van de problemen en naar de effecten van
genomen maatregelen. Aan handicap + studie is in 2006 subsidie verleend
om een communicatiestrategie uit te voeren gericht op het studeren met een
functiebeperking. In het traject werd informatie verstrekt aan studenten en
instellingen over hulpmiddelen en voorzieningen. Ook waren er activiteiten
gericht op meer positieve algemene beeldvorming en op het geven van
voorlichting over de Wet gelijke behandeling op grond van een handicap of
chronische ziekte. Eveneens is in 2006 de aftrap gegeven voor het Plan van
aanpak ‘Terugdringing belemmeringen in het hoger onderwijs voor studenten met een functiebeperking’. Dit moest leiden tot een verbetering van
instellingsbeleid ten aanzien van studenten met een functiebeperking2. Na
afloop van het subsidieprogramma Plan van aanpak heeft handicap + studie
in 2009 de best practises geïnventariseerd en gebundeld uitgebracht3.

7

advi es com m i ssi e m a atsta f

4 Inspectie van het Onderwijs,
Onbelemmerd studeren, 2009
5 Risbo/SEOR, Studeren met een
functiebeperking, 2009
6 Ministerie van OCW, Plan van aanpak
‘Terugdringing belemmeringen in het
hoger onderwijs voor studenten met een
functiebeperking’, vergaderjaar 20042005, dossiernummer 29 410 nr. 31

In overeenstemming met de Wet gelijke behandeling op grond van
handicap of chronische ziekte hadden alle beleidsinterventies ten doel
instellingen te stimuleren en te ondersteunen, zodat zij studenten met een

7 Staatscourant, Instellingsbesluit
commissie Maatstaf, 8 oktober 2009,
nr. HO&S/BL/2009/156213

>> De Wet op het Hoger onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek (WHW)
schrijft voor dat een instelling in het onderwijs- en examenreglement
moet vermelden op welke wijze lichamelijk en zintuiglijk gehandicapten

functiebeperking doeltreffende aanpassingen en voorzieningen kunnen

redelijkerwijs in de gelegenheid worden gesteld tentamens af te leggen.

bieden en de onderwijssituatie voor hen meer gelijkwaardig wordt gelijk

Ook verplicht de WHW de instelling tot het treffen van voorzieningen voor

aan de overige studenten.

financiële ondersteuning van studenten die vertraging oplopen door hun
functiebeperking.

In 2009 heeft de Inspectie van het Onderwijs een rapportage opgesteld

>> In de Wet op de Studiefinanciering zijn extra financiële voorzieningen

over de toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor studenten met een

getroffen voor studenten met een functiebeperking, zoals de mogelijkheid

functiebeperking . In haar rapport heeft de Inspectie gebruik gemaakt van

van een extra jaar studiefinanciering en de verlenging van de diplomater-

4

de bevindingen uit het onderzoeksrapport van het instituut Risbo/SEOR .

mijn.

5

Onderdeel van het rapport van de Inspectie is een referentiekader bestaande

>> Voor de fysieke toegankelijkheid van gebouwen kan naast de werking van

uit voorwaarden waaraan voorzieningen en onderwijsmogelijkheden voor

de WGBH/CZ nog gewezen worden op de normen voor toegankelijkheid

studenten met een functiebeperkingen dienen te voldoen. De Inspectie is

voor nieuwe gebouwen in het Bouwbesluit en de normen voor het Interna-

ook nagegaan in welke mate de bekostigde hbo- en wo-instellingen in

tionaal ToegankelijkheidsSymbool (ITS).

Nederland aan deze voorwaarden voldoen.
Samenvattend kan gesteld worden dat de nodige inspanningen zijn
gepleegd om het studeren in het hoger onderwijs voor studenten met een
functiebeperking te verbeteren. Zowel op politiek- en beleidsniveau als op
instellingsniveau. Het streven om tot een gelijkwaardiger uitgangspositie
voor deze studenten te komen in vergelijking tot de reguliere studenten is
echter nog in onvoldoende mate behaald.

Stephan, student Rechten.

‘I

n de gangen van mijn hogeschool zitten zeer zware deuren met als doel de
brandveiligheid te bevorderen. Deze deuren vormen voor mij echter een

groot probleem want door mijn spierziekte is het praktisch onmogelijk om
tegelijkertijd een zware deur te openen en vooruit te rollen. Nu moet ik altijd

Wettelijke kaders
Het hebben van een functiebeperking betekent niet automatisch dat het
studeren erdoor belemmerd hoeft te worden. Voorzieningen, aanpassingen
en hulpmiddelen kunnen (een deel van de) belemmeringen ondervangen of

hulp vragen. Door de deuren te automatiseren of te voorzien van een knop zou ik
zonder hulp naar de collegezaal kunnen.’

verminderen.
In het overheidsbeleid is het uitgangspunt dat de instellingen in het hoger
onderwijs de spil zijn rond het treffen van doeltreffende aanpassingen en

1.2 Vraagstelling

De commissie Maatstaf heeft als opdracht een advies uit te brengen aan de

voorzieningen voor studenten met een functiebeperking. De minister van

minister7. Daarvan maken deel uit:

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap kan zonodig op de voorwaarden daarvoor

a. een eerste maatstaf die dient als referentiekader voor de producten,

worden aangesproken binnen de kaders van zijn (stelsel)verantwoordelijk-

diensten en voorzieningen die instellingen voor hoger onderwijs moeten

heid voor toegankelijkheid, kwaliteit en efficiency6.

bieden om studenten met een functiebeperking redelijk en adequaat te
kunnen helpen;

Daarnaast is de verplichting tot het treffen van voorzieningen en aanpas-

b. een oordeel over de mate waarin aan de onder a genoemde maatstaf

singen vastgelegd in verschillende wettelijke kaders:

wordt voldaan in het Nederlandse hoger onderwijs op grond van de

>> Op basis van de Wet gelijke behandeling op grond van een handicap of

beschikbare informatie;

chronische ziekte (WGBH/CZ) is het voor instellingen verboden onder-

c. een advies over het te kiezen of aan te passen beleidsinstrumentarium,

scheid te maken bij het verlenen van toegang tot het onderwijs, het

binnen het huidige financiële begrotingskader en binnen de besturings-

aanbieden van onderwijs, het afnemen van toetsen en bij het afsluiten

rol.

van onderwijs. De WGBH/CZ verplicht instellingen doeltreffende aanpassingen door te voeren voor studenten met een functiebeperking, tenzij dit
een onevenredige belasting vormt voor de instelling.

8

a dv i es com m issi e m a at staf

9

advi es com m i ssi e m a atsta f

Met de commissie is afgesproken dat zij zich voornamelijk baseert op

De uitdaging is een praktijk- en onderwijscultuur te creëren waarin wordt

bestaande onderzoeksresultaten en in principe geen eigenstandig onderzoek

uitgegaan van de talenten van iedere individuele student, ongeacht de

uitvoert. In het eerder genoemde rapport van de Inspectie van het Onderwijs

beperking en het creëren van de voorwaarden voor talentontwikkeling. Door

is een referentiekader opgenomen dat beschikbaar is gesteld aan de com-

studenten niet langer aan te spreken op wat zij niet kunnen, maar op de

missie voor het opstellen van de ‘maatstaf’ (deelvraag a).

mogelijkheden die er wel zijn en door een actief beleid ter zake kan een
kentering optreden in de terughoudendheid die (een deel van de) studenten
hebben om hun functiebeperking kenbaar te maken.

1.3 Uitgangspunten

De volgende denkbeelden zijn van invloed geweest op het uiteindelijke advies:

Maatschappelijke verantwoordelijkheid
Tenslotte acht de commissie het van belang dat het vraagstuk van de

Inclusief beleid

toegankelijkheid en de studeerbaarheid van het onderwijs benaderd wordt

De afgelopen jaren is sprake van een toenemende diversiteit onder

vanuit de maatschappelijke verantwoordelijkheid van overheid en onder-

studenten. Door het voeren van ‘inclusief beleid’ kunnen instellingen in hun

wijsinstellingen. Het kunnen deelnemen aan het maatschappelijke leven

beleid met dit maatschappelijke gegeven rekening houden. Ten aanzien van

heeft meerwaarde voor ons allemaal. De commissie is ervan overtuigd dat

studenten met een functiebeperking betekent dit dat in alle fasen van de

deze insteek de boventoon moet voeren als het gaat om het treffen van

beleidscyclus en op alle niveaus in de uitvoering van het beleid rekening

voorzieningen en aanpassingen voor studenten met een functiebeperking.

moet worden gehouden met verschillen in mogelijkheden, zodat studenten
met en zonder functiebeperking op een gelijkwaardige wijze in staat zijn
onderwijs te volgen. Veel algemene maatregelen gericht op flexibilisering,
begeleiding en maatwerk zijn goed voor alle studenten maar zijn met name

1.4 Verantwoording

Voor het opstellen van het advies heeft de commissie, zoals haar gevraagd

is, zich gebaseerd op bestaande informatie. De commissie heeft gebruik

voor deze doelgroep zeer wezenlijk.

gemaakt van recente rapportages van het ministerie van Onderwijs, Cultuur
ls een onderwijsinstelling hierop onvoldoende is ingesteld, dan komt de

en Wetenschap, de Inspectie van het Onderwijs, diverse onderzoeksinstitu-

toegankelijkheid en de studeerbaarheid van het onderwijs, met name voor

ten en handicap + studie. Om zich een oordeel te vormen over de ervaren

studenten met een functiebeperking in het gedrang. Er is de afgelopen jaren

knelpunten is gesproken met decanen en begeleiders van diverse onderwijs-

weliswaar meer aandacht voor gekomen, maar de ervaring leert dat deze

instellingen, met studenten met een functiebeperking en met diverse

groep geconfronteerd wordt met een ongelijke positie en een zwaardere

vertegenwoordigers van organisaties die actief zijn in het onderwijsveld en

studiebelasting. De eigen functiebeperking kan belemmeringen geven, maar

met belangenbehartigers voor mensen met een handicap of chronische

daarbij opgeteld komen de hindernissen die o.a voortkomen uit de wijze

ziekte. Tijdens de afronding van het advies is een tweetal gespreksrondes

waarop het onderwijs is georganiseerd, Om tot een meer gelijkwaardige

georganiseerd, met decanen/studiebegeleiders en studenten. Hierin is het

uitgangspositie te komen voor deze studentengroep in vergelijking met de

advies van de commissie getoetst aan de praktijk. Eveneens is het conceptad-

reguliere studenten is het aanbieden van passende voorzieningen en

vies besproken met de voorzitters van de HBO-Raad, de VSNU, de NVAO en de

maatregelen vanuit de instelling en de overheid een noodzaak.

hoofdinspecteur hoger onderwijs.

De commissie is voorstander van inclusief beleid waar mogelijk, want veel

Leeswijzer
In deze rapportage zijn de hindernissen bij het studeren met een functie-

algemene maatregelen gericht op flexibilisering, begeleiding en maatwerk
zijn goed voor alle studenten, maar voor deze groep echt wezenlijk. De

beperking vanuit het perspectief van de studenten en de decanen c.q.

commissie acht het echter onvermijdelijk dat er in aanvulling daarop ook

begeleiders het vertrekpunt. De bevindingen zijn geclusterd naar het proces

specifiek beleid is voor studenten met een functiebeperking.

van de instroom (als studenten zich oriënteren op de studie), de doorstroom
(als studenten de studie volgen) en de uitstroom (als de studenten de studie

Denken in talenten

afronden), zie hoofdstuk 2.

Nog te vaak staat bij studenten met een beperking de handicap voorop en
worden de talenten waarover zij beschikken onvoldoende onderkend en
ontwikkeld, wellicht omdat het niet voor mogelijk wordt gehouden. Er is
veel meer succes mogelijk dan nu wordt gerealiseerd, zowel voor het
individu, de instelling en de maatschappij.

10

a dv i es com m issi e m a at staf

11

advi es com m i ssi e m a atsta f

De commissie heeft vervolgens bezien op welke wijze de geconstateerde
knelpunten kunnen worden opgelost binnen het beleidsinstrumentarium
van de overheid en instelling. Daarbij heeft de commissie dankbaar gebruik
gemaakt van het door de Inspectie van het Onderwijs opgestelde rapport

2

’Onbelemmerd studeren’. Het rapport wordt in hoofdstuk 3 afgesloten met

Studeren met een functiebeperking aan het hoger
onderwijs

het advies van de commissie Maatstaf.

1 Ministerie van OCW, Kennis in kaart,
2008
2 ResearchNed, Studentenmonitor
2007, 2009

2.1		 De doelgroep nader bekeken
Omvang

Diverse onderzoeken laten verschillende uitkomsten zien wat betreft het
aantal studenten met een functiebeperking die studeren aan het hoger
onderwijs. De percentages lopen uiteen van 8,1% tot 16%. De verschillen
kunnen worden verklaard doordat de diverse onderzoeken door de tijd heen
zijn doorontwikkeld op vraagstellingen, definities en onderzoeksmethoden.
De uitkomsten zijn dus niet vergelijkbaar. Ook speelt een rol dat niet iedere
student met een functiebeperking zich wil registreren en dit alleen doet als
het studeren problemen gaat geven. Dit meldingsprobleem doet zich voor op
landelijk niveau bij de uitgevoerde onderzoeken en nog sterker voor op
instellingsniveau bij de inschrijving.
Voor een indicatie van de omvang van de doelgroep heeft de commissie
zich gehouden aan de cijfers die door het ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (OCW)1 gehanteerd worden en die ontleend zijn uit de
Studentenmonitor 20072. Dit is het meest omvangrijke onderzoek. Aangegeven wordt dat circa 8% van de totale studentenpopulatie in het hoger
onderwijs belemmeringen ondervindt tijdens de studie vanwege een
functiebeperking. Dit percentage komt overeen met een aantal van ongeveer
47.000 studenten met een functiebeperking die studeren aan het hoger
onderwijs.

Functiebeperking
Er is een grote variatie aan functiebeperkingen, uiteenlopend van motorische, visuele en auditieve beperkingen, tot leerstoornissen (waaronder
dyslexie en discalculie), ontwikkelingsstoornissen, chronische medische
aandoeningen en psychische beperkingen. De commissie is zich bewust van
de discussies rondom het begrip functiebeperkingen in relatie tot de
definitie van stoornissen, handicaps en beperkingen. Voor haar advies focust
de commissie zich op het borgen van de toegankelijkheid en studeerbaarheid van het onderwijs voor mensen met een handicap of chronische ziekte,
ongeacht de precieze aard of oorzaak van de aandoening. Dit in lijn met de
Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte.
Opvallend is dat de meest genoemde beperkingen vooral beperkingen zijn
die op het eerste oog niet zichtbaar zijn en dus niet direct herkend worden.

12

a dv i es com m issi e m a at staf

13

advi es com m i ssi e m a atsta f

3 In de bijlage ‘geraadpleegde
literatuur’ staan de diverse onderzoeken
opgenomen. Het onderzoek van Risbo/
SEOR is o.a. een belangrijke bron.
4 Risbo/SEOR, Studeren met een
functiebeperking,2009.
5 ResearchNed, Studie-uitval in het
hoger onderwijs; achtergrond en
oorzaken, 2008
6 Broek, A. van den, Studentenmonitor
2007, juni 2009

Beperkingen die zichtbaar zijn worden vlotter geaccepteerd als het gaat om
het toewijzen van middelen en voorzieningen. Diverse regelingen en wetten
gaan uit van de ‘zichtbare beperkingen’ (zoals de visuele- en lichamelijke
handicaps). De ‘niet-zichtbare’ beperkingen worden veelal uitgesloten.

Probleemverkenning
Mede onder invloed van de Wet gelijke behandeling op grond van een
handicap of chronische ziekte en door de OCW-stimuleringsprogramma’s is
de belangstelling en aandacht voor het studeren met een functiebeperking
de afgelopen jaren toegenomen. De vraag rijst of dit nu toereikend is vanuit
het perspectief van de student.
Uit de verschillende ondezoeken3 blijkt dat studenten knelpunten ervaren
die enkele jaren geleden ook al zijn geconstateerd en mede aanleiding waren
voor de OCW-stimuleringsprogramma’s. In grote lijnen geven alle onderzoe-

7 Tijdens de gespreksronde gaven de
studenten aan dat het vermelden van
een contactpersoon die hun vragen adequaat kan beantwoorden of hen kan
doorverwijzen naar een deskundige,
minstens zo belangrijk is als het beschikbaar stellen van allerlei voorlichtingsmateriaal.
8 Risbo/SEOR, Studeren met een functiebeperking, 2009
9 Het World Wide Web Consortium
(W3C) ontwikkelt technische standaarden voor webpagina’s en digitale (leer)
omgevingen. Voor websites zijn de internationale richtlijnen (Web Content Accessibility Guidelines) uitgewerkt naar
Nederlandse richtlijnen in het waarmerk
drempelvrij.nl, voorheen de Drempels
Weg Toetsing. Voor de digitale (leer) omgeving zijn alleen de internationale
richtlijnen beschikbaar.

Als redenen waarom de handicap of functiebeperking leidde tot uitval
werd aangegeven: studeren is fysiek onmogelijk geworden (82%), de
opgelopen vertraging demotiveerde (39%), de instelling hield onvoldoende rekening met de beperking (25%).
Er zijn geen cijfers voorhanden over het aantal studenten met een functiebeperking dat de studie afrondt en binnen welke studieduur. Op basis van de
gegevens over de studie-uitval en de studievertraging komt het aantal
studenten met een functiebeperking met een einddiploma hoogstwaarschijnlijk ook lager uit in vergelijking met studenten zonder een functiebeperking.

2.2		 Studeren: de instroom
2.2.1		 Toelichting

ken uit voorgaande jaren aan dat studenten met een functiebeperking een
hogere studie-uitval kennen, meer studievertraging oplopen en een zwaar-

Voorlichting en informatie

dere studiebelasting ervaren in vergelijking met studenten zonder beper-

Tijdens het oriënteren op een studie maken studenten gebruik van open

king.

dagen, websites, netwerkstructuren, brochures en adviesgesprekken om een
passende studie te kiezen die aansluit bij hun mogelijkheden en idealen. In

Worden de onderzoeken erop nageslagen dan blijkt het lastig te zijn om

deze fase willen studenten met een functiebeperking al weten welke

over een langere periode eenduidige cijfers en conclusies te trekken over de

voorzieningen er zijn ter ondersteuning van het studieproces en bij wie

knelpunten. Zoals in een eerdere paragraaf al is aangegeven, worden in de

daarover nadere informatie verkregen kan worden7. Als er voorlichtingsma-

onderzoeken telkens andere indelingen gebruikt waardoor ze moeilijk

teriaal over het studeren met een functiebeperking beschikbaar is, wordt het

vergelijkbaar zijn.

door de studenten als een positief signaal gezien dat de instelling openstaat

>> Volgens het onderzoek van Risbo/SEOR (2009) is in het HBO het uitvalper-

voor studenten met een functiebeperking. Studenten ervaren daardoor

centage voor eerstejaarsstudenten met een functiebeperking ruim 23%

minder schroom om kenbaar te maken dat er wellicht sprake is van een

afgezet tegen 17% van de studenten zonder een beperking. In het WO is het

functiebeperking.

4

uitvalpercentage voor eerstejaarsstudenten met een functiebeperking 12%
afgezet tegen bijna 9% van de studenten zonder een functiebeperking. In

Echter, slechts een derde deel van de studenten met een functiebeperking

hetzelfde onderzoek wordt aangetoond dat studenten met een functiebe-

geeft aan tevreden te zijn over de informatievoorziening vanuit de instel-

perking minder credits behalen dan studenten zonder functiebeperking

lingen. In hetzelfde onderzoek geven studenten aan dat een verkeurde

(34,75 versus 36,95 credits).

studiekeuze tezamen met de belemmeringen die studenten ondervinden

>> In een onderzoek van ResearchNed (2008) ligt het uitvalpercentage in het
5

hoger onderwijs op 12% voor personen met een handicap en zonder

bij de studie door hun functiebeperking de belangrijke argumenten zijn
voor het afbreken van de studie8.

handicap op 7%. Conclusie is dat personen met een handicap, (chronische)
In het verlengde hiervan is het van belang dat informatiemiddelen,

ziekte of andere beperking proportioneel meer voorkomen onder de groep
studiestakers en deze studenten meer risico lopen voortijdig hun studie te

bijeenkomsten en gebouwen toegankelijk zijn voor de groep studenten met

staken.

een functiebeperking. Toegankelijk in de fysieke zin zoals de bereikbaarheid

>> In de Studentenmonitor 2007 (2009)6 wordt gesteld dat studenten met een

van het gebouw, bewegwijzering voor de zalen en de aanwezigheid van

functiebeperking in vergelijking met studenten zonder een handicap:

faciliteiten zoals prikkelvrije rustruimtes en toiletten. Maar ook websites en

-- een lagere studievoortgang hebben;

andere informatiesystemen zijn belangrijke instrumenten die toegankelijk

-- meer inspanning per studiepunt moeten leveren;

moeten zijn voor studenten als het gaat om informatie inwinnen, zeker in

-- een hogere studie-uitval kennen.

een tijd waar de digitalisering toeneemt. Voor het bevorderen van de digitale
toegankelijkheid zijn internationale richtlijnen opgesteld9. Het volgen van
deze richtlijnen maakt content toegankelijker voor studenten met functiebe-

14

a dv i es com m issi e m a at staf

15

advi es com m i ssi e m a atsta f

10 Dekker, A. Meer weten? Klik hier!; een
onderzoek naar de toegankelijkheid van
internetsites en studieinformatiesystemen in het hoger
onderwijs, 2006.
11 Risbo/SEOR, Studeren met een
functiebeperking, 2009
12 Inspectie van het Onderwijs,
Onbelemmerd studeren, 2009

perkingen, waaronder blindheid en slechtziendheid, doofheid en gehoorverlies, leerproblemen, motorische beperkingen, spraakproblemen, overgevoe-

13 Risbo/SEOR, Studeren met een
functiebeperking, 2009

Een goede voorlichting en informatievoorziening over de studiemogelijkheden voor studenten met een functiebeperking draagt zeker bij aan de

ligheid voor licht en combinaties daarvan. Echter, geen enkele website van

meldingsbereidheid. De commissie onderstreept het belang van een

een instelling voor hoger onderwijs beschikte in 2006 over het waarmerk

vroegtijdige melding zodat, indien nodig, tijdig gestart kan worden met het

drempelvrij.nl .

aanbieden van voorzieningen en aanpassingen. Het melden van een

10

functiebeperking is en blijft uiteraard de verantwoordelijkheid van de
De commissie vindt dat er verbeteringen in de voorlichting nodig zijn,

student. De instelling is verantwoordelijk voor de laagdrempeligheid van het

zoals meer toegesneden informatie voor studenten met een functiebeper-

proces van melden door het administratief efficiënt te organiseren en de

king en een betere begeleiding bij de studiekeuze. Ook het borgen van de

privacy van de student te waarborgen.

digitale toegankelijkheid voor websites van belang voor de toegankelijkheid
van het hoger onderwijs. Eveneens wordt het belangrijk gevonden dat in een

2.2.2 Knelpunten

vroeg stadium van de studiekeuze wordt nagegaan wat de arbeidsmogelijk-

Samenvattend: Vanuit het perspectief van de student worden de volgende

heden zijn van studenten met een functiebeperking uitgaande van de

knelpunten ervaren tijdens het oriënteren op de studie:

talenten en met inachtneming van de beperkingen en de mogelijke aanpas-

>> De voorlichting en informatievoorziening over het studeren met een
functiebeperking en de voorzieningen daarbij moeten meer toegespitst

singen.

worden op de (variëteit van de) doelgroep.
>> De websites van instellingen voor hoger onderwijs voldeden in 2006 nog

Inschrijving
Nadat de studie is gekozen is een volgende stap dat de studenten zich

niet aan aan de minimale eisen van de het waarmerk drempelvrij.nl. Daar-

aanmelden bij de onderwijsinstelling. Dit is een moment waarop zij kenbaar

mee lijkt het hanteren van deze richtlijnen voor het ontwikkelen van

kunnen maken of zij wel/niet een functiebeperking hebben. Deze melding is

websites geen standaard uitgangspunt.

de verantwoordelijkheid van de student. Meldt de student zijn functiebeper-

>> Studenten melden de functiebeperking veelal te laat waardoor aanpassingen en voorzieningen die de studeerbaarheid bevorderen ook pas later in

king bij de start, dan kan de instellingen tijdig passende voorzieningen

het studieproces kunnen worden ingezet.

aanbieden ter ondersteuning van de studie. Het eerder inzetten van voorzieningen en hulpmiddelen zal een gunstig effect hebben op het studieverloop.

>> Te weinig wordt ingezet op het voeren van (studie)adviesgesprekken met
studenten met een functiebeperking, terwijl studenten dit wel als
belangrijk ervaren.

In de praktijk blijkt slechts een derde deel van de studenten de functiebeperking te melden bij aanvang van de studie . Voor het niet-melden zijn
11

diverse redenen aanwezig: op het inschrijvingsformulier is het niet mogelijk
de beperking kenbaar te maken, soms zijn studenten niet bekend met de
meldingsmogelijkheid of de studenten willen de functiebeperking (nog) niet

2.3		 Studeren: de doorstroom
2.3.1		 Toelichting

kenbaar maken omdat zij op eigen kracht aan de studie willen starten dan

Om de studie met goed gevolg te kunnen doorlopen heeft een deel van de

wel bang zijn op voorhand een ‘label’ te ontvangen. Hierbij speelt ook een rol

studenten hulpmiddelen, voorzieningen en aanpassingen in het onderwijs

dat studenten in dit stadium vaak nog niet beseffen welke impact de

nodig. Het gaat dan bijvoorbeeld om extra (tentamen)tijd, het gebruikmaken

functiebeperking heeft op het succesvol kunnen volgen van de studie. Als

van hulpmiddelen (laptop), aanpassingen in het studieprogramma of

studenten bij de inschrijving echter wel aangeven dat zij een functiebeper-

aangepaste ruimten. Ook hebben de studenten in meer of mindere mate

king hebben dan blijkt dat de instellingen hierin niet direct een aanleiding

ondersteuning nodig in het plannen en organiseren van hun studie omdat

in zien om in gesprek te gaan met de student . Dit is niet bemoedigend voor

zij vaker vast (dreigen te) lopen en veelal beperktere tijd en energie hebben

de studenten.

voor de studie vanwege hun functiebeperking.

12

Tijdens de gespreksronde van de commissie met de decanen werd aange-

Begeleiding en deskundigheid

geven dat de instellingen moeite hebben om de studenten met een functie-

De student met een functiebeperking wil vooral aangesproken worden op

beperking te bereiken. Het melden van de functiebeperking is immers een

zijn/haar talenten en wil een begeleider die in staat is mee te denken in wat

eigen verantwoordelijkheid van de student en instellingen zijn afhankelijk

hij/zij nodig heeft om de studie te doorlopen. Binnen de instellingen is veel

van de student of hij/zich meldt. Ook zij gaven aan graag vroegtijdig te

begrip, maar het ontbreekt vaak aan kennis over de functiebeperkingen, de

weten of een student een functiebeperking heeft zodat er tijdig gestart kan

(on)mogelijkheden die de beperking geeft en welke voorzieningen mogelijk

worden met het regelen van de voorzieningen.

zijn om het studeren te ondersteunen13. Voor de student is het tonen van

16

17

a dv i es com m issi e m a at staf

advi es com m i ssi e m a atsta f

14 Risbo/SEOR, Studeren met een
functiebeperking, 2009

begrip door de begeleiders comfortabel maar ontoereikend in de zoektocht
naar aanpassingen, hulpmiddelen en voorzieningen. De student wil op een
professionele en deskundige wijze geholpen worden met rechten en plichten.

15 Risbo/SEOR, Studeren met een
functiebeperking, 2009

Decanen en begeleiders erkennen het belang van goede begeleiding en de
behoefte eraan vanuit de studenten, maar geven tevens aan dat het begeleiden
en het regelen van voorzieningen tijdrovend is. Het komt veelal neer op
maatwerkconstructies, temeer omdat beperkingen er in gradaties zijn en er

De toenemende omvang van de instellingen en het bestaan van vele

nogal wat functiebeperkingen zijn die relatief weinig voorkomen waardoor

opleidingen heeft tot gevolg dat de deskundigheid over functiebeperkingen

standaardoplossingen niet altijd soelaas bieden of simpelweg niet aanwezig

(bij het personeel) versnippert . Daardoor ontstaat een kwaliteitsprobleem

zijn. Zij geven aan behoefte te hebben aan kennis over functiebeperkingen en

bij specifieke ondersteuning aan studenten met een functiebeperking.

voorzieningen, deze te delen en vast te leggen maar beschouwen het tevens als

Kennis is veelal geconcentreerd bij de decanen en begeleiders. In mindere

een lastige opgave: het vraagt know-how, de nodige tijdsinvestering en

mate is dit aanwezig bij de docenten en de medewerkers uit de ondersteu-

logistieke maatregelen om medewerkers te scholen en de laatste ontwikkelin-

nende diensten en/of facilitaire afdelingen. Deze organisatielaag is wel van

gen bij te houden. Een bijkomend aspect is dat de begeleiding van deze studen-

belang om afspraken tot uitvoering te brengen en een studentgerichte

tengroep onder druk staat door de bezuinigingen die gaande zijn binnen

ondersteuning te verlenen. Studenten geven ook aan het vervelend te

instellingen.

vinden dat zij ‘steeds weer’ uitleg moeten geven over de aard van hun
functiebeperking en welke faciliteiten zij nodig hebben. Het is voor de instel-

De commissie onderstreept het belang van begeleiding voor studenten

lingen ook geen eenvoudige opgave om de deskundigheid bij de betrokken

met een functiebeperking om de studie-uitval te beperken. Zowel kwalitatief

medewerkers goed op peil te houden, de complexiteit en variatie van

als kwantitatief. Zij realiseert zich ook dat de verantwoordelijkheid hiervoor

functiebeperkingen, hulpmiddelen en voorzieningen maakt het lastig.

niet uitsluitend bij de instellingen neergelegd kan worden vanwege de
complexiteit van de materie en de voortgaande innovatie op dit terrein.

Arnout, student politicologie:

‘T

Aanpassingen in curriculum, toetsing en stages

ijdens een voortgangsgesprek vroeg mijn mentor of ik nog ergens mee

zat wat effect kon hebben op mijn studie. Dit was nog in het eerste semester.

Ik zei dat ik ADHD had. Zijn reactie was dat ik eigenlijk een andere mentor
moest zoeken want hij geloofde niet in dat soort zaken. Hij kon me dus niet
helpen.’

Studenten met een functiebeperking zijn niet altijd in staat het reguliere
onderwijsprogramma te volgen doordat zij belemmerd worden door hun
functiebeperking. Dit kan bijvoorbeeld zijn doordat zij, minder energie
hebben, minder belastbaar zijn, soms afhankelijk zijn van speciaal vervoer om
bij een locatie te komen of een leeshandicap hebben. Voor studenten met een
functiebeperking is het belangrijk dat er enige mate van flexibiliteit is ten
aanzien van aanpassingen in het curriculum, het afleggen van examens en
het doorlopen van de stages. Zonder daarmee te willen tornen aan de eindkwalificaties c.q. de te behalen competenties. Het verlenen van extra tentamentijd is een aanpassing die al redelijk standaard wordt aangeboden en door

Slechts een derde deel van de studenten vindt de deskundigheid binnen

studenten wordt benut. Aan de behoefte van opgeknipte stages aangepaste

de instelling goed of zeer goed aldus het onderzoek van de Inspectie van het

studiematerialen, of een andere inhoud van curriculumonderdelen wordt

Onderwijs. Tevens geeft bijna de helft van de studenten met functiebeper-

slechts in beperkt mate voldaan15.

kingen (47%) aan behoefte te hebben aan extra studieloopbaanbegeleiding
De commissie vindt het onderwijs nog te aanbodgericht. Wel komen

vanuit de onderwijsinstelling14.

veranderingen op gang. Studenten krijgen in principe hetzelfde aanbod,
Het aangaan van (studieadvies)gesprekken met als insteek de mogelijkhe-

dezelfde toetsvormen en dezelfde vereisten ten aanzien van stages. De stages

den en niet de beperking vereist van de (studieloopbaan)begeleider wel een

worden vaak aangeboden in vaste blokken in een vaste tijdsvolgorde. Om

juiste grondhouding, de nodige gespreksvaardigheden en overstijgende

recht te doen aan de diversiteit van de studentenpopulatie, of het nu gaat om

kennis van mogelijke aanpassingen en voorzieningen. Daarnaast heeft de

topsporters, allochtonen of studenten met een functiebeperking, is flexibiliteit

(studieloopbaan)begeleider ook een zekere mate van senioriteit nodig

nodig om meer maatwerk mogelijk te maken. Maatwerk ten aanzien van het

binnen de instelling om faciliteiten daadwerkelijk geregeld te krijgen.

curriculum, toetsing en stages, zonder daarbij in te boeten op de kwaliteit van
het onderwijs. Bij de opleidingen voor topsporters is bewezen dat flexibiliteit
heel goed mogelijk is. Voor studenten die gedeeltelijk belastbaar zijn is
dezelfde flexibiliteit een noodzaak maar nog niet vanzelfsprekend.

18

a dv i es com m issi e m a at staf

19

advi es com m i ssi e m a atsta f

16 Motie Biskop c.s, kamerstukken, vergaderjaar 2008-2009, 31 700 VIII, nr. 89
17 Staatscourant, Regeling onderwijsvoorzieningen voor jongeren met een
handicap, 15 januari 2008, nr. JOZ/954546

Hulpmiddelen en voorzieningen
Een student met een beperking krijgt met vele medewerkers van de instelling te maken voor het regelen van voorzieningen en aanpassingen. Om
voorzieningen en aanpassingen te regelen doen de studenten in eerste
instantie een beroep op decanen, (studieloopbaan)begeleiders en/of docenten om uit te zoeken welke mogelijkheden er zijn. Voor de uitvoering van de
aanpassingen hebben de studenten vervolgens te maken met medewerkers
van o.a. de bibliotheken, ICT-afdelingen, examencommissie of stagebureaus.
Daarnaast speelt de examencommissie een rol in het verlenen van toestemming als het gaat om aanpassingen in het curriculum, toetsing en stages.

18 Het World Wide Web Consortium
(W3C) ontwikkelt technische standaarden (WCAG) voor webpagina’s en digitale omgevingen. De internationale standaarden voor websites zijn uitgewerkt
naar Nederlandse richtlijnen in het
waarmerk drempelvrij.nl, voorheen de
Drempels Weg Toetsing. Voor digitale
leeromgevingen zijn de internationale
richtlijnen nog niet uitgewerkt naar een
Nederlandse richtlijn en gelden de internationale richtlijnen WCAG.
19 Dekker, A. Meer weten? Klik hier!; een
onderzoek naar de toegankelijkheid van
internetsites en studie-informatiesystemen in het hoger onderwijs, 2006.

zorgverzekering en de rol van de student voor het regelen van de voorzieningen behoeft wat betreft de commissie verduidelijking.
Studie-informatiesystemen en digitale leeromgevingen
De digitalisering binnen het onderwijs kan vele voordelen opleveren voor
studenten met een beperking. Het zelf kunnen raadplegen, waar en wanneer
je maar wilt, biedt voordelen en vergroot de mate van zelfstandigheid van
alle studenten, maar met name van studenten met een functiebeperking.
Als de systemen voldoen aan de toegankelijkheidseisen wordt het studeren
voor deze groep aanzienlijk eenvoudiger. Dat draagt in hoge mate bij aan de
studeerbaarheid.

Het regelen en organiseren van voorzieningen binnen de instelling is
complex en tijdrovend. Vaak moeten studenten dit vooral zelf doen. Het

Inmiddels verzorgen websites en studie-informatiesystemen (incl. de

betekent veel uitzoeken, afstemmen en de regie houden op de gemaakte

digitale leeromgevingen) op een groot deel van de onderwijsinstellingen de

afspraken. Daarbij komen de contacten met de externe instanties zoals het

informatievoorziening aan studenten. Roosters, cijfers, nieuwsberichten,

UWV en zorgverzekeraars om na te gaan welke hulpmiddelen en voorzie-

tentameninschrijvingen worden veelal digitaal verspreid via email, intra-

ningen door hen wel of niet vergoed worden. Binnen de regelgeving zijn er

netomgevingen, monitoren en digitale schermen.

ook nog al wat uitsluitingen van bepaalde functiebeperkingen, zo ontbreekt
voor een veelvoorkomende functiebeperking als dyslexie de wettelijke basis
om gebruik te kunnen maken van de onderwijsvoorzieningen16, 17.

Onderzoek in 2006 onder 59 openbare onderwijsinstellingen toonde aan
dat geen enkele instelling voor de digitale (leer)omgevingen volledig
voldeed aan de minimale eisen van de WCAG18 richtlijnen19. Juist als studie-

De extra belasting die het uitzoeken en aanvragen met zich meebrengt is

informatiesystemen en digitale leeromgevingen niet voldoen aan deze richt-

voor veel studenten met een functiebeperking gewoon te veel. Dit leidt ertoe

lijnen, vormen ze voor studenten met een functiebeperking een drempel

dat ze studievertraging oplopen en als de vertraging teveel wordt raken

naar zelfstandig onderwijs. Het niet voldoen aan deze richtlijnen betekent

studenten gedemotiveerd voor de studie. Worden voorzieningen uiteindelijk

voor de instelling het achteraf verrichten van aanpassingen, (duurdere) repa-

niet geregeld dan neemt de kans op studie-uitval toe.

raties en het geven van extra begeleiding om informatie toch op een voor
toegankelijke wijze beschikbaar te stellen. Studenten moeten hierdoor een
zwaarder beroep doen op begeleiding en ondersteuning vanuit de onder-

Irma: studente personele wetenschappen.

‘I

wijsinstelling.

k beschik over een eigen braille laptop met specifieke software. Het gebruik van deze laptop tijdens examens was in eerste instantie niet toegestaan

omdat ik hierdoor toegang had tot het internet. Samen met mijn begeleider hebben
we zaken uitgezocht voor de examencommissie, de afdeling ICT en de docenten. Het
uitzoeken en regelen heeft uiteindelijke een halfjaar studievertraging gegeven.’

Uit de gespreksrondes bleek dat het meenemen van de toegankelijkheideisen bij de aanbestedingsprocedures voor informatiesystemen nog geen
gemeengoed is binnen het onderwijs en de IT-wereld. Zo worden bij de
aanschaf en/of bij de ontwikkeling van systemen de criteria van de toegankelijkheid marginaal gehandhaafd en vindt na de oplevering van de
systemen nagenoeg geen controle plaats op naleving van de criteria van de
toegankelijkheid.

De commissie Maatstaf heeft zich verdiept in de regelingen voor hulpmid-

De commissie vindt het een vereiste dat in het kader van het verbeteren

delen en onderwijsvoorzieningen en concludeert dat er meerdere regelingen

van de toegankelijkheid van het onderwijs ook de digitale leeromgeving en

zijn en het een behoorlijk complexe materie is voor studenten en instellin-

de studie-informatiesystemen voldoen aan de digitale WCAG-richtlijnen. Ze

gen om goed geïnformeerd te raken. Regelingen sluiten ook nogal eens

worden daarmee gebruikersvriendelijk voor studenten met een functiebe-

specifieke groepen van studenten met functiebeperkingen uit van voorzie-

perking.

ningen en hulpmiddelen. Dat terwijl ze de studeerbaarheid wel ten goede
komen. Ook de scheidingslijn tussen de verantwoordelijkheid van de
instelling, de diverse regelingen onder verantwoordelijkheid van UWV en

20

a dv i es com m issi e m a at staf

21

advi es com m i ssi e m a atsta f

20 Inspectie van het Onderwijs,
Onbelemmerd Studeren, 2009

Beleid en regelgeving binnen de instelling
Specifiek beleid voor het studeren met een functiebeperking krijgt steeds
meer aandacht bij de instellingen. Vooral als ze hehebben meegedaan aan

21 Risbo/SEOR, Studeren met een
functiebeperking, 2009

Beleid over het studeren met een functiebeperking is in ontwikkeling, maar
er is nog geen uniforme uitvoering binnen de instelling.
>> Er is bij betrokkenen nog onvoldoende deskundigheid aanwezig over

het programma Plan van aanpak ’Terugdringing belemmeringen in het
Hoger Onderwijs voor studenten met een functiebeperking’. Verankering

functiebeperkingen, hulpmiddelen en voorzieningen.
>> Studenten met een functiebeperking hebben behoefte aan (extra) begelei-

van beleid binnen de verschillende organisatielagen, en bij de betrokken

ding maar deze is te weinig beschikbaar binnen de instelling.

medewerkers op de diverse locaties is nog geen vanzelfsprekendheid. Het

>> Managementinformatie over deze doelgroep is nagenoeg niet op instel-

onderzoek van de Inspectie van het Onderwijs toont aan dat 8 van de 23

lingsniveau voorhanden, waardoor leereffecten van ingezet beleid niet

onderzochte instellingen beleid heeft geformuleerd. Instellingen die geen

zichtbaar worden.

subsidie hebben aangevraagd kennen duidelijk minder waarborgen voor

>> Het onderwijs is te aanbodgestuurd met te weinig flexibiliteit als het gaat

kwaliteit en continuïteit dan de gesubsidieerde instellingen . Tekenend is

om aanpassingen in het curriculum, stages en examens voor studenten

ook dat indien er beleid is ontwikkeld, er nauwelijks geëvalueerd wordt.

met een functiebeperking.

20

Daardoor treden geen leereffecten op en valt ook geen stijgende lijn te

>> Studie-informatiesystemen en digitale leeromgevingen voldeden in 2006

verwachten voor beleidsontwikkeling rondom het studeren met een

niet aan de WCAG-richtlijnen. Daarmee lijkt het hanteren van deze

functiebeperking. Gegevens over studenten met een functiebeperking op

richtlijnen voor het ontwikkelen van digitale leeromgevingen geen

instellingsniveau zijn ook nauwelijks aanwezig, terwijl een percentage van

standaard uitgangspunt.

8% van de totale studentenpopulatie toch geen sinecure is.
De decentrale opzet van de onderwijsinstellingen levert een gebrek aan
uniforme uitvoering van het centrale beleid. Zonder een uniforme uitvoe-

2.4		 Studeren: de uitstroom
2.4.1 Toelichting

ring of duidelijke kaderstelling raakt instellingsbeleid versnipperd, is de

Vanuit de overheid ligt veel nadruk op een toename van het aantal hogerop-

deskundigheid vaak onvoldoende geborgd en zal daardoor (per opleiding)

geleiden en een hogere deelname van personen aan het arbeidsproces, zo

variëren wat wel of niet geregeld wordt voor studenten met een functiebe-

ook voor de groep chronische zieken en gehandicapten. Noch op instellings-

perking. Dit werkt willekeur in de hand.

niveau, noch landelijk- is bekend hoeveel studenten met een functiebeperking een einddiploma aan het hoger onderwijs hebben gehaald. Over de

Decanen en (studieloopbaan)begeleiders geven aan dat aanwezigheid van

doorstroom naar arbeid is ook weinig bekend. Bij werkgevers heerst vaak

beleid en regelgeving helderheid geeft aan betrokkenen over wat wel en niet

nog een gebrek aan kennis en onbegrip over deze doelgroep, waardoor

mogelijk is. Het voorkomt eindeloze discussies en het is een instrument dat

arbeidsparticipatie (mede) bemoeilijkt wordt. Bij instanties als het UWV, het

in het uiterste geval afdwingbaar is. Studenten geven aan dat kaderstelling

CBS en CWI zijn geen data voorhanden over het aantal werkzoekenden met

vanuit de instelling en overheid een erkenning is van hun rechten en

een functiebeperking in combinatie met een diploma aan het hoger onder-

daarmee belangrijk is voor de eigenwaarde en zelfvertrouwen. De afhanke-

wijs. Niettemin zijn studenten met een functiebeperking én een hogere

lijkheid en soms de grilligheid (of willekeur) van de persoonlijke inzet van

opleiding kansrijker op de arbeidsmarkt. Een diploma is ook voor hen een

medewerkers, docenten en begeleiders neemt daardoor af. Hoewel veelal

bewijs van kunnen én van doorzettingsvermogen.

goedbedoeld, ontstaat er richting de student een gevoel van ‘gematst’
Ongeacht de aard van de beperking geeft 30-35% van de studenten aan

worden. Dat is geen erkenning van zijn/haar talenten.

al tijdens de studie behoefte te hebben aan advies en ondersteuning naar
De commissie hecht waarde aan een helder omschreven beleid en aan het
evalueren ervan. Zonder evaluatie van de ingezette maatregelen worden de

werk21. Het gaat hier om zaken zoals een training om het zelfbeeld te
versterken, een sollicitatietraining of een beroepentest.

positieve effecten niet zichtbaar en kunnen eventuele problemen niet
omgebogen worden. Veel aandacht is nodig voor de organisatie en uitvoe-

De commissie is ervan overtuigd dat economisch rendement te behalen is

ring van de geformuleerde doelstellingen om tot verbeteringen te komen

als meer studenten de eindstreep halen en beter gekwalificeerd en sneller op
de arbeidsmarkt komen. Om dit te bewerkstelligen is de transitie van

2.3.2 Knelpunten

onderwijs naar arbeid een belangrijk aandachtspunt.

Samenvattend: Vanuit het perspectief van de student worden de volgende
knelpunten ervaren tijdens het doorlopen van de studie:

22

a dv i es com m issi e m a at staf

23

advi es com m i ssi e m a atsta f

Margreet, moeder:

‘N

aast alle informatie en themadagen zal er ook aandacht moeten zijn
voor het belang dat de maatschappij heeft bij het ondersteunen van

studenten met autisme om ze te kunnen behouden in het onderwijs. Mensen met
autisme leveren namelijk juist door hun autisme een waardevolle bijdrage aan
de maatschappij. Ze zijn creatief, hun blikt reikt verder, ze zijn trouw, gedreven
en harde werkers.’

22 Inspectie van het Onderwijs,
Onbelemmerd studeren, 2009
23 handicap + studie, Positionpaper
WGBH/CZ, 2009

De commissie concludeert dat de omschrijving van de doelgroep binnen
de WHW beperkter is dan in de WGBH/CZ. Een gevolg hiervan is dat studenten met specifieke functiebeperkingen worden uitgesloten van bepaalde
onderwijsvoorzieningen en hulpmiddelen. Ook stelt de commissie vast dat
er van de WHW geen prikkel uitgaat naar de bestuurders binnen het hoger
onderwijs om actief beleid te ontwikkelen gericht op het studeren met een
functiebeperking. De Inspectie van het Onderwijs spreekt ook van te weinig
externe prikkels om het studeren met een functiebeperking binnen de
instellingen te bevorderen22.
De commissie vindt het gewenst om in de WHW de zorg van instellingen
voor toegankelijkheid en studeerbaarheid voor studenten met een functiebeperking wettelijk te verankeren en daarbij uit te gaan van een omschrij-

2.4.2 Knelpunten

ving van de doelgroep zoals neergelegd in de WGBG/CZ.

Samenvattend: Vanuit het studentperspectief worden de volgende knelpunten ervaren ten aanzien van de doorstroom met een functiebeperking.

Bekostiging van hoger onderwijs

>> Beleidsinformatie over het aantal afgestudeerden met een functiebeperking ontbreekt op zowel landelijk- als instellingsniveau.
>> Studenten met een functiebeperking hebben al in de studiefase behoefte
aan advies en ondersteuning richting arbeid.

Vanuit het overheidsbeleid hebben de onderwijsinstellingen in principe
de plicht om in redelijkheid de benodigde voorzieningen te treffen, zodat
studenten met een beperking kunnen deelnemen aan het regulier onderwijs. Zij dienen dit te financieren vanuit de lumpsumgelden. In 2010 is het
nieuwe bekostigingsstelsel voor het hoger onderwijs in werking getreden.
Ook in het nieuwe stelsel dienen de onderwijsinstellingen het treffen van

2.5		 Bestuurlijke prikkels

voorzieningen en het aanschaffen van hulpmiddelen voor deze studenten te

2.5.1		 Toelichting

bekostigen vanuit de lumpsumgelden.

Beleid en regelgeving op landelijk niveau

In de praktijk blijkt deze algemene formulering van de verantwoordelijk-

In de Wet op het Hoger onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek (WHW)

heid van de instelling onduidelijkheden te geven over welke faciliteiten wel/

zijn geen regels opgenomen over het opstellen van specifiek beleid voor

niet door de instelling geregeld moeten worden en welke tot de verantwoor-

studenten met een functiebeperking. Wel is binnen de WHW vastgelegd dat

delijkheid van de overheid, UWV of zorgverzekeraars behoren. De formule-

in de onderwijs- en examenregeling ten minste is geregeld: “de wijze waarop

ring is zodanig breed en algemeen dat niet alleen aanpassingen en voorzie-

lichamelijk of zintuiglijk gehandicapte studenten redelijkerwijs in de

ningen binnen het onderwijs hieronder vallen, maar ook de

gelegenheid worden gesteld de tentamens af te leggen” (WHW-art. 7.13 lid

(persoonsgebonden) hulpmiddelen die aan de studenten kunnen worden

m). Iedere instelling kan zelf bepalen op welke wijze hier invulling aan

verstrekt. Door de onduidelijke formulering trekken de studenten veelal aan

wordt gegeven.

het kortste eind. Hoewel studenten in deze situaties een beroep kunnen
doen op de WGBH/CZ, gebeurt dit nagenoeg niet. Zij zijn onvoldoende op de

De Wet gelijke behandeling op grond van een handicap of chronische

hoogte van de strekking van de wet en ervaren het als een grote stap om

ziekte (WGBH/CZ) is explicieter in de richtlijnen voor de instellingen en

procedures in gang te zetten. In 2003-2008 zijn slechts zes gevallen inzake

hanteert een ruimere omschrijving van de doelgroep. Hierin is het volgende

het hoger onderwijs aangekaart bij de Commissie Gelijke Behandeling23.

opgenomen ten aanzien van het volgen van onderwijs: “Onderscheid (op
grond van een handicap of chronische ziekte) is verboden bij:
>> Het verlenen van toegang tot en het geven van loopbaanoriëntatie en
beroepskeuzevoorlichting.
>> Het verlenen van toegang tot, het aanbieden van, het afnemen van
toetsen tijdens en het afsluiten van onderwijs dat gericht is op toetreding
tot en functioneren op de arbeidsmarkt.”

24

a dv i es com m issi e m a at staf

25

advi es com m i ssi e m a atsta f

Suzan, studente communicatiewetenschappen:

‘H

et omzetten van de readers naar een digitaal bestand werd door de

3

Advies en aanbevelingen

afdeling Repro gedaan. Een jaar later stuurde de Repro hiervoor een

rekening naar de vakgroep. Daarna was het omzetten snel afgelopen. De vakgroep had hier geen budget voor. Ik heb ik het omzetten van de readers vervolgens zelf (laten) doen. Door mijn visuele beperking kan ik ze anders niet lezen. De

3.1		 Het referentiekader

kosten heb ik zelf betaald.’

De commissie is gevraagd een maatstaf op te stellen die dient als referen-

tiekader voor de diensten en voorzieningen die instellingen voor hoger
onderwijs moeten bieden om studenten met een functiebeperking redelijk
en adequaat te kunnen helpen. De commissie geeft er de voorkeur aan de
De commissie heeft onvoldoende zicht of het nieuwe bekostigingsstelsel

term maatstaf te vervangen door het begrip referentiekader. Aangezien deze

financiële prikkels omvat om het beleid aangaande studeren met een

laatste term blijkens de opdrachtformulering beter aansluit bij de bedoeling

functiebeperking te bevorderen. Wel is bekend dat instellingen in het

van de adviesaanvraag en vanwege het feit dat het begrip maatstaf een te

huidige bekostigingsstelsel nauwelijks ruimte zien binnen de ‘vaste voet’

absoluut karakter heeft,. Door de term referentiekader te hanteren wordt

voor investeringen in beleid en middelen voor studenten met een functiebe-

ruimte gegeven aan de instellingen om een eigen inkleuring te geven aan

perking. In de gesprekken met de voorzitters van VSNU en HBO-raad gaven

het te voeren beleid als specifieke omstandigheden daarom vragen. Deze

deze aan nut en noodzaak van het door de commissie bepleite beleid niet te

keuze maakt het tevens mogelijk aanpassingen door te voeren als innovatie

willen bestrijden, echter wel problemen te zien in de financiering ervan. De

en technologische ontwikkelingen daartoe aanleiding geven. Een laatste

kosten gaan echter voor de baten uit. De kosten slaan neer binnen de

argument is dat met de term referentiekader wordt aangesloten bij de door

instellingen, terwijl de revenuen van beter opgeleiden, minder studie-uitval

de Inspectie van het Onderwijs gehanteerde terminologie.

en een betere arbeidsmarktpositie, gunstig uitvallen voor de fiscus en
uitkeringsinstanties.

Met het referentiekader en de overige adviezen beoogt de commissie
vooral de toegankelijkheid (in brede zin) van het onderwijs te verbeteren in

2.5.2 Knelpunten

het bijzonder door het bevorderen van de studeerbaarheid van het onderwijs

Samenvattend: Vanuit het beleidsperspectief worden de volgende knel-

voor studenten met een functiebeperking. Algemene ontwikkelingen die

punten ervaren ten aanzien van het studeren met een functiebeperking.

erop gericht zijn om het onderwijs meer vraaggestuurd in te richten en

>> De omschrijving van de doelgroep in de WHW is te beperkt, waardoor

studenten meer keuzes en flexibiliteit te bieden bij het inrichten van hun

studenten met bepaalde functiebeperkingen van voorzieningen worden

studieprogramma, zoals diversiteit in leerroutes en betere studiebegeleiding,

uitgesloten die de studeerbaarheid wel kunnen bevorderen.

zijn in de ogen van de commissie van groot belang om belemmeringen voor

>> Bestuurlijke en financiële prikkels gericht op het stimuleren van beleid
aangaande het studeren met een functiebeperking ontbreken.

studenten met een functiebeperking weg te nemen. Voorbeelden hiervan
zijn aangepaste curricula, meerdere toetsmomenten, extra tentamentijd, een
aangepast studietempo of extra begeleiding. Dit type maatregelen bestempelt de commissie als het verbeteren van de studeerbaarheid van het
onderwijs. Daarnaast is borging van de (fysieke) toegankelijkheid van groot
belang, niet alleen door technische aanpassingen aan de gebouwen en
systemen, zoals het plaatsen van brede draaideuren, een ringleiding voor
slechthorenden, het hanteren van spraaksoftware of het kunnen volgen van
digitale hoorcolleges. Op dit vlak is nog een wereld te winnen.
Het referentiekader dient als een handreiking aan de instellingen om het
beleid met betrekking tot het studeren met een functiebeperking verder te
ontwikkelen en te versterken. De commissie heeft gebruik gemaakt van het

26

a dv i es com m issi e m a at staf

27

advi es com m i ssi e m a atsta f

1 Inspectie van het onderwijs,
Onbelemmerd studeren, 2009

referentiekader dat door de Inspectie van het Onderwijs is ontwikkeld1. De

c. De informatie is zodanig opgesteld dat deze via meerdere kanalen

Inspectie heeft het referentiekader gedestilleerd uit onderzoeksresultaten en

toegankelijk is, waarbij rekening is gehouden met de behoeften en

vervolgens afgestemd met het werkveld. De zeven deelaspecten van het
referentiekader zijn (h)erkend door het werkveld en kunnen daardoor

diversiteit van de doelgroep(en).
d. Studenten ontvangen bij de inschrijving standaard informatie over de

rekenen op draagvlak bij decanen en studie(loopbaan)begeleiders. Op

mogelijkheden om te studeren met een functiebeperking. Bij de inschrij-

bestuurlijk niveau is er echter nog een stap te zetten om draagvlak te

ving is het mogelijk de functiebeperking kenbaar te maken.

verkrijgen voor het referentiekader.
Op enkele punten heeft de commissie op basis van de gesprekken met

Toelichting:

betrokkenen het referentiekader van de Inspectie aangevuld:

De commissie wijst op het belang van een goede inhoudelijke voorlichting

>> De commissie heeft het deelaspect deskundigheid toegevoegd vanwege

en informatievoorziening voor studenten, zodat zij zich een duidelijk beeld

het belang van adequate begeleiding voor studenten met een functiebe-

kunnen vormen van de opleiding, de karakteristieken van de beroepsuitoe-

perking.

fening en de faciliteiten die er zijn voor begeleiding en ondersteuning. Zicht

>> Bij het deelaspect fysieke toegankelijkheid is ook de beschikbaarheid van
(aangepaste) studiematerialen meegenomen.
>> Voor elk deelaspect zijn op hoofdlijnen normen en criteria gesteld,

op de opleiding en op de mogelijke beroepskeuzes zijn voor alle studenten
van belang bij het maken van een verantwoorde studiekeuze, maar in het
bijzonder voor studenten met een functiebeperking.

conform de werkwijze van de Inspectie. In enkele gevallen heeft de
commissie deze normen en criteria aangescherpt. Elk deelaspect is

Meer dan nu het geval is dienen instellingen voor het bereiken van de

toegelicht waarbij een koppeling wordt gelegd met de in hoofdstuk 2

studenten naast de reguliere kanalen, aansluiting te zoeken bij de communi-

genoemde knelpunten.

catiemedia die door deze doelgroep gebruikt worden. Netwerkstructuren als

De commissie heeft haar overwegingen besproken met de Inspectie.

Linkedin, Hyves e.d. zijn hier goede voorbeelden van. Ook het inzetten van

Genoemde aanpassingen worden door hen gesteund.

De zeven deelaspecten van het referentiekader.

advies 1 - aspect 1 - Informatievoorziening en voorlichting
aspect 1 > informatievoorziening en voorlichting
aspect 2 > Fysieke toegankelijkheid
aspect 3 > Begeleiding
aspect 4 > Deskundigheid
aspect 5 > Leerroutes
aspect 6 > Toetsing en examinering
aspect 7 > Waarborgen voor kwaliteit en continuïteit

studenten als rolmodel tijdens voorlichtingsdagen kan behulpzaam zijn om
deze groep te bereiken. Het accent in de voorlichting dient te liggen op de
studeerbaarheid en op het ontwikkelen van de talenten van de student en
niet op zijn/haar beperkingen.
Door het open te staan voor studenten met functiebeperkingen, inzicht te
geven in specifiek beleid en voorzieningen en door gebruik te maken van
moderne media verwacht de commissie dat de meldingsbereidheid van
studenten toeneemt. De melding van de functiebeperking is de verantwoordelijkheid van de student maar de instelling kan wel de randvoorwaarden
creëren voor een laagdrempelige registratiemogelijkheid, waarbij het

Het verstrekken van informatie over het studeren met een functiebeperking
is een vast onderdeel van de voorlichting. Informatie over beleid, begeleiding
en voorzieningen voor studenten met een functiebeperking is duidelijk en
toegankelijk voor alle betrokkenen. Het registreren van de functiebeperking
is mogelijk.
a. Tijdens de voorlichting wordt nadrukkelijk aandacht besteed aan het
studeren met een functiebeperking en de ondersteuning en voorzieningen

waarborgen van privacy een belangrijk aandachtspunt is.

advies 1 - aspect 2 - Fysieke toegankelijkheid
aspect 1 > Informatievoorziening en voorlichting
aspect 2 > Fysieke toegankelijkheid
aspect 3 > Begeleiding
aspect 4 > Deskundigheid
aspect 5 > Leerroutes
aspect 6 > Toetsing en examinering
aspect 7 > Waarborgen voor kwaliteit en continuïteit

die daarbij beschikbaar zijn. De drempel om een beperking kenbaar te
De infrastructuur zoals gebouwen, onderwijsruimtes en faciliteiten zijn goed

maken wordt verlaagd.
b. Informatie over studeren met (specifieke) functiebeperkingen is gericht op

toegankelijk voor alle gebruikersgroepen. Studiematerialen zijn toegankelijk

het inzicht geven in aspecten die van belang zijn voor de studeerbaarheid

voor alle studenten en worden tijdig beschikbaar gesteld. Rekening wordt

en toegankelijkheid in brede zin en is bestemd voor (aankomende)

gehouden met de leveringstermijnen van materialen voor studenten met

studenten, docenten en studiebegeleiders.

een functiebeperking.

28

a dv i es com m issi e m a at staf

29

advi es com m i ssi e m a atsta f

2 Het Handboek voor Toegankelijkheid
is een belangrijk hulpmiddel bij het
programmeren, ontwerpen, bouwen en
beheren van voor iedereen toegankelijke
stedelijke inrichting, gebouwen en
woningen.
3 Het World Wide Web Consortium
(W3C) ontwikkelt technische
standaarden voor webpagina’s en
digitale omgevingen. De internationale
standaarden voor websites zijn
uitgewerkt naar Nederlandse richtlijnen
in het waarmerk drempelvrij.nl,
voorheen de Drempels Weg Toetsing.
4 Voor digitale leeromgevingen zijn de
internationale richtlijnen nog niet
uitgewerkt naar een Nederlandse
richtlijn en gelden de internationale
richtlijnen WCAG.

a. Gebouwen, onderwijsruimtes en faciliteiten voldoen in beginsel aan de
richtlijnen van het Handboek voor de Toegankelijkheid .
2

b. De website voldoet aan het keurmerk drempelvrij.nl3. en de (elektronische)
leeromgeving voldoet aan de internationale WCAG-criteria4.
c. Studiematerialen zijn gebruikersvriendelijk voor alle studenten.
d. Studiematerialen worden vroegtijdig door de instelling verstrekt zodat
alle studenten beschikken over het (al dan niet aangepaste) lesmateriaal
bij aanvang van de studie.

5 Onder studiekeuzegesprek wordt hier
verstaan een gesprek bij aanvang van de
studie tussen de student en een begeleider gericht op een passende studiekeuze.
Bij sommige instellingen wordt ook gesproken van een intakegesprek of studieloopbaangesprekken.
6 Onder de begeleider wordt hier verstaan: degene die de studiebegeleiding
verzorgt, zoals een (studieloopbaan)begeleider, studentendecaan, studieadviseur, mentor of docent.

advies 1 - aspect 3 - Begeleiding
aspect 1 > Informatievoorziening en voorlichting
aspect 2 > Fysieke toegankelijkheid
aspect 3 > Begeleiding
aspect 4 > Deskundigheid
aspect 5 > Leerroutes
aspect 6 > Toetsing en examinering
aspect 7 > Waarborgen voor kwaliteit en continuïteit

De instelling is actief in het aanbieden van studiekeuzegesprekken5, m.n.
voor studenten met een functiebeperking. Op verzoek krijgen studenten met
functiebeperkingen deskundige (studieloopbaan)begeleiding, uitgaande van

Toelichting:

hun talenten en gericht op het wegnemen van obstakels die ze ten gevolge

Het waarborgen van de toegankelijkheid van het onderwijs (gebouwen,

van hun beperking ondervinden. Afspraken worden vastgelegd en adequaat

faciliteiten en IT-omgeving) is een wettelijke verplichting voor de instellin-

uitgevoerd.

gen. Vanuit dit uitgangspunt adviseert de commissie de richtlijnen voor de
toegankelijkheid, zowel voor de gebouwen en voor de IT-voorzieningen,

a. Alle studenten met een functiebeperking worden bij aanvang van de

standaard op te nemen in de aanbestedingsprocedures en te laten toetsen bij

studie actief benaderd voor een studiekeuzegesprek waarin de student kan

oplevering.

aangeven of er behoefte is aan (individuele) begeleiding of advisering.
b. De (studieloopbaan)begeleider6 die het gesprek voert met de student

Op deze wijze worden de eisen van toegankelijkheid geïntegreerd in de

beschikt over voldoende sociaal-agogische vaardigheden en deskundigheid

ontwerpfase en worden ontwikkelaars, ontwerpers en architecten medever-

om voor de student met een functiebeperking een adequaat arrangement

antwoordelijk voor het toegankelijker maken van publieke gebouwen en

van begeleiding, ondersteuning en voorzieningen te ontwerpen.

websites. Door het eindresultaat te toetsen, via een gecertificeerd bureau,

c. Arrangementen van begeleiding, ondersteuning en voorzieningen tussen

wordt bewaakt dat de richtlijnen daadwerkelijk worden gehandhaafd. Het

de instelling en de studenten worden schriftelijk vastgelegd en omvatten

aan de voorkant integreren van de toegankelijkheidseisen voorkomt latere

de rechten en plichten van zowel de instelling als de student. De instelling

(meestal duurdere) reparaties. Het leidt er ook toe dat studenten met een

is verantwoordelijk voor de uitvoering van deze afspraken.

beperking zelfstandiger kunnen studeren en zij minder beroep hoeven te

d. De instelling bevordert dat de student een vaste contactpersoon krijgt
toegewezen, met ervaring en expertise, en dat hij/zij in de loop van de

doen op begeleiding vanuit de instelling.

studie met een beperkt aantal begeleiders te maken krijgt.
Een belangrijk aandachtspunt binnen de toegankelijkheid van het

e. De (studieloopbaan)begeleider onderhoudt of bevordert het contact tussen

onderwijs zijn de studiematerialen die de student nodig heeft om de studie

de student en andere betrokkenen (docenten, medewerkers, deskundigen)

te doorlopen. Denk hierbij aan lesroosters, readers en studieboeken. Voor

gericht op het versterken van de binding tussen de student en de opleiding.

bepaalde studentengroepen is het nodig dat gedrukte teksten in braille of
digitale versies worden omgezet en spraakversies vervaardigd worden. De
hiervoor benodigde productietijd wordt veelal niet ingecalculeerd door de

Toelichting:

instelling of de docenten. Het gevolg is dat studenten met een functiebeper-

Een juiste studiekeuze is cruciaal gebleken voor het studiesucces van een

king vaak pas over de studiematerialen beschikken als het programma al

student. De commissie is overtuigd van het nut van studiekeuzegesprekken

lang is gestart. Dit leidt op voorhand al tot een achterstand. In dit kader

om de studie-uitval tegen te gaan. De commissie adviseert deze studiekeuze-

adviseert de commissie binnen de instellingen te komen tot strakkere

gesprekken actief aan te bieden voor de eerstejaarsstudenten en dan met

afspraken over het tijdig aanleveren van studiematerialen en het toepassen

name aan studenten die bij aanmelding reeds hebben aangeven dat zij een

van de WCAG-standaarden.

functiebeperking hebben.
Uitgangspunt bij de gesprekken is om samen met de student de studie
mogelijk te maken. Zij gaan gezamenlijk na welke arrangementen van
begeleiding, ondersteuning en voorzieningen nodig en mogelijk zijn om de
studie succesvol te doorlopen. Daarbij vindt ook een doorkijk plaats naar de
loopbaanperspectieven op de arbeidsmarkt in relatie tot talenten en

30

a dv i es com m issi e m a at staf

31

advi es com m i ssi e m a atsta f

beperkingen van de student om het risico te reduceren dat een student later
in de studie erachter komt dat het beroepsprofiel niet passend is bij zijn/haar
kwaliteiten. Als studenten met een functiebeperking zich een goed, passend
beeld kunnen vormen over de arbeidsmogelijkheden in relatie tot de studie
en de eigen competenties worden niet alleen de kansen op studiesucces
maar ook de kansen op de arbeidsmarkt vergroot. Daarbij gaat het niet om
inzicht te geven in wat niet kan, maar vooral in wat wel passend is.
De commissie is ervan overtuigd dat een goed stelsel van studiebegeleiding voor alle studenten, met daarbinnen geborgde begeleiding aan
studenten met een functiebeperking, de binding tussen de student en de
opleiding versterkt en hem/haar ondersteunt in de studie en daarmee van
invloed is op de terugdringing van de uitval onder deze groep studenten.

7 Door de decanen werd geopperd om
kennis rondom functiebeperking te
agenderen binnen de vaste trainingsdagen van docenten.
8 De achterwachtfunctie is een functionaris, coördinator of afdeling die als
vangnet fungeert voor ingewikkelde
vragen die door de docent of studieloopbaanbegeleider niet afgehandeld kunnen worden c.q. waarvan niet verwacht
kan worden dat zij over deze specifieke
kennis beschikken.
9 In het advies’ stimuleringsbeleid uitbouwen naar ondersteuningsbeleid’ (zie
paragraaf 3.4.2) geeft de commissie een
nadere toelichting op de taken en verantwoordelijkheden van een kennis- en
expertisecentrum.

c. Instellingen worden gefaciliteerd door een landelijk kennis- en expertisecentrum waar de kennis rondom functiebeperkingen, regelgeving,
hulpmiddelen en voorzieningen ‘state of the art’ is.

Toelichting:
Om meer mogelijk te maken is deskundigheid over functiebeperkingen,
voorzieningen en hulpmiddelen onontbeerlijk. Veel belemmeringen als
gevolg van een functiebeperking kunnen in meer of mindere mate ondervangen worden met aanpassingen en voorzieningen.
Door het inzetten op kennisontwikkeling en -borging binnen de instelling
wordt voor studenten de zoektocht naar informatie eenvoudiger. Het zorgt er

Waar mogelijk kan de instelling, in overleg met de student, bijvoorbeeld een

tevens voor dat aanvragen sneller en beter worden afgehandeld en de gehele

medestudent als buddy aanstellen die invulling geeft aan de persoonlijke

ondersteuning professioneler wordt. Voor de student levert dit tijd en

begeleiding van de student waardoor de (studieloopbaan)begeleider meer

energie op doordat processen soepeler verlopen waardoor hij/zij zich meer

invulling kan geven aan de begeleiding op de aspecten die vanuit de

kan richten op de studie. Voor de instelling is ook voordeel te behalen bij een

instellingsverantwoordelijkheid essentieel zijn.

meer professionelere begeleiding. De studeerbaarheid zal verbeteren en
daarmee bijdragen aan het verlagen van de studie-uitval. En hoe beter de
processen zijn geregeld, des te minder begeleidingsbehoefte nodig is voor

Margreet, moeder:

‘L

studenten met een functiebeperking.

eon heeft het syndroom van asperger. Wij zijn op zoek gegaan naar
een student die Leon kan coachen tijdens zijn studie. Twee keer per week

zien ze elkaar op een vast moment. Leon kan al zijn vragen stellen, soms wordt er
iets geregeld en soms is het alleen maar spuien.’

Het is van belang dat binnen de opleiding, dichtbij de student, basiskennis
aanwezig is over functiebeperkingen en over het beleid van de instelling
met betrekking tot het studeren met een functiebeperking7. Door hun
basiskennis zijn de docenten in staat om te signaleren en adequaat door te
verwijzen naar een vaste (studieloopbaan)begeleider. Deze functionaris
beschikt over adequate kennis om de studenten met een functiebeperking te

advies 1 - aspect 4 - Deskundigheid
aspect 1 > Informatievoorziening en voorlichting
aspect 2 > Fysieke toegankelijkheid
aspect 3 > Begeleiding
aspect 4 > Deskundigheid
aspect 5 > Leerroutes
aspect 6 > Toetsing en examinering
aspect 7 > Waarborgen voor kwaliteit en continuïteit

begeleiden en in samenspraak een arrangement van begeleiding en ondersteuning af te spreken. Hiervoor dient de (studieloopbaan)begeleider
deskundig te zijn wat betreft de functiebeperking in relatie tot de studie en
het arbeidsmarktperspectief. De begeleider is tevens op de hoogte van de
voorzieningen en hulpmiddelen en ondersteunt de student bij het aanvragen ervan. Hij/zij heeft de positie (en senioriteit) er op toe te zien dat
afspraken worden nagekomen, zowel door de student als door de instelling.
Voor ingewikkelde zaken dient de (studieloopbaan) begeleider terug te

De instelling bevordert de deskundigheid over functiebeperkingen, voorzie-

kunnen vallen op soort achterwachtfunctie8. Van de (studieloopbaan)

ningen en hulpmiddelen op het opleidings- en instellingsniveau.

begeleider kan niet verwacht worden dat hij een ‘allesweter’ is als het gaat
om functiebeperkingen, voorzieningen en hulpmiddelen en daarvoor dient

a. De instelling bevordert actief de deskundigheid over functiebeperkingen,
voorzieningen en hulpmiddelen.

er een vangnet gecreëerd te worden, de zogenaamde achterwachtfunctie.
Deze functie kan centraal binnen de instelling georganiseerd worden maar

b. Direct betrokken medewerkers bij een student met een functiebeperking
hebben een basisniveau aan kennis, zodat zij kunnen signaleren en voor

wellicht ook extern, bij voorbeeld door samenwerkende instellingen of een
landelijk kennis- en expertisecentrum9.

specifieke vraagstukken kunnen doorverwijzen naar een deskundige
De commissie vindt het niet realistisch te verwachten dat iedereen binnen

binnen de instellingen.

de instellingen volledig op de hoogte is van alle (on)mogelijkheden bij

32

a dv i es com m issi e m a at staf

33

advi es com m i ssi e m a atsta f

studeren met een functiebeperking. Daarvoor gaan ontwikkelingen te snel

meer mogelijkheden biedt tot het aanbieden van alternatieve (flexibele)

en is de materie te complex. De instelling is verantwoordelijk om een

leerroutes. Het opstellen van alternatieve leerroutes stimuleert opleidingen

kwalitatief goede structuur te realiseren waarbinnen de deskundigheid

duidelijk te maken wat zij essentieel vinden voor het bereiken van de

geborgd wordt. De commissie stelt vast dat de huidige kennisinfrastructuur

eindkwalificaties van haar (beroeps)opleiding én van de bandbreedtes en

nog niet op deze wijze functioneert en adviseert om in overleg met betrok-

routes die daarbij kunnen worden gehanteerd om het einddoel te bereiken.

ken instanties (ook buiten het onderwijs) en met (vertegenwoordigers
namens) de onderwijsinstellingen te bezien hoe dit efficiënt en kwalitatief
hoogwaardig kan worden ingericht.

De alternatieven behelzen formele aanpassingen in het programma of
voorzieningen waardoor de student in staat wordt gesteld het onderwijs te
volgen en af te ronden. Aanpassingen kunnen bijvoorbeeld zijn: een aange-

advies 1 - aspect 5 - Leerroutes

past curriculum, een aangepast studietempo, het gebruikmaken van
gespreide stages, mondelinge in plaats van schriftelijke tentamens en

aspect 1 > Informatievoorziening en voorlichting
aspect 2 > Fysieke toegankelijkheid
aspect 3 > Begeleiding
aspect 4 > Deskundigheid
aspect 5 > Leerroutes
aspect 6 > Toetsing en examinering
aspect 7 > Waarborgen voor kwaliteit en continuïteit

omgekeerd, deelname aan werkgroepen, digitale colleges of een alternatieve
vorm van een (geschreven) scriptie. Het kan daarbij voorkomen dat de
bevoegdheden ten aanzien van de besluitvorming over verschillende typen
aanpassingen en voorzieningen op verschillende plaatsen liggen. Helder
dient in elk geval te zijn waar welke bevoegdheid ligt en welke criteria

Het onderwijsaanbod (voor studenten met een functiebeperking) voorziet in

gehanteerd worden. Procedures dienen soepel doorlopen te kunnen worden.

flexibele leerroutes voor het doorlopen van het curriculum en de stages
gericht op het behalen van de eindkwalificaties c.q. de vastgestelde compe-

Nadrukkelijk wijst de commissie op de noodzaak om kaders te stellen voor

tenties. Afspraken over alternatieve leerroutes worden vastgelegd en

alternatieve leerroutes in het onderwijs en examenreglement (OER). Helder

adequaat uitgevoerd.

moet zijn op welke wijze alternatieve leerroutes mogelijk zijn en hoe
bewaakt wordt dat de kwaliteit van het curriculum en de waarde van het

a. De student kan in samenspraak met de (studieloopbaan)begeleider een

diploma niet in het geding komt. Voorkomen moet worden dat alternatieve

alternatieve leerroute opstellen. Deze wordt schriftelijk vastgelegd.

leerroutes geassocieerd worden met ‘minder presteren’ of ‘niet behalen van

b. Procedures voor het aanvragen van leerroutes en de besluitvorming

competenties’ en daarmee aanleiding geeft tot de mogelijkheid van diplo-

hieromtrent zijn helder beschreven. Vastgelegd is waar taken, bevoegdhe-

madevaluatie. Voor studenten is het goed regelen van procedures omtrent

den en verantwoordelijkheden liggen.

alternatieve leerroutes van belang zodat het beeld verdwijnt dat afwijkende

c. Het besluit over een alternatieve leerroute stoelt in elk geval op voldoende

afspraken gezien worden als ‘matsen’.

kennis van de functiebeperking en de daarbij benodigde aanpassingen en
voorzieningen. Ieder besluit wordt gemotiveerd toegelicht.
d. In het onderwijs- en examenreglement van de instellingen zijn kaders

In de zienswijze van de commissie zal het doorvoeren van leerroutes de
instellingen uiteindelijk winst opleveren in termen van minder begelei-

opgenomen die als basis dienen voor het opstellen van alternatieve

dingsbehoefte. Immers het begeleiden van studenten met een functiebeper-

leerroutes. Eveneens zijn de mogelijkheden voor beroepsprocedures

king is in belangrijke mate gericht op het regelen van aanpassingen voor

aangegeven.

examens, toetsen, curriculum of stages. Het formaliseren van leerroutes met

e. Afspraken worden tijdig nagekomen en adequaat uitgevoerd.

modulaire elementen betekent meer aanbod van maatwerkmogelijkheden
voor studenten met een functiebeperking waardoor zij minder vaak beroep
hoeven te doen op de begeleiding vanuit de instelling om tussentijds en ad

Toelichting:

hoc allerlei aanpassingen te regelen.

De wettelijke verplichtingen inzake gelijke behandeling en het waarborgen
van de toegang tot het onderwijs dwingen de facto tot het aanbieden van

Naar de mening van de commissie zijn alternatieve leerroutes tevens

alternatieve leerroutes omdat dit tegemoet kan komen aan het verbeteren

inzetbaar voor studenten die te kampen krijgen met tegenslag tijdens hun

van de studeerbaarheid voor studenten met een functiebeperking en het de

studie door bijvoorbeeld familieomstandigheden of (tijdelijke) ziekte,

kans op slagen verhoogt.

studenten die gezin of werk combineren met een studie en studenten die
aan topsport doen.

De commissie wil benadrukken dat de kans op succesvol studeren voor
studenten met een functiebeperking groter wordt naarmate de opleiding

34

a dv i es com m issi e m a at staf

35

advi es com m i ssi e m a atsta f

advies 1 - aspect 6 - Toetsing en examinering
aspect 1 > Informatievoorziening en voorlichting
aspect 2 > Fysieke toegankelijkheid
aspect 3 > Begeleiding
aspect 4 > Deskundigheid
aspect 5 > Leerroutes
aspect 6 > Toetsing en examinering
aspect 7 > Waarborgen voor kwaliteit en continuïteit

10 De volgende artikelen in de WHW
dienen geborgd te worden: artikel 7.13 lid
m, artikel 7.51 2e lid onder b, artikel 9.32,
4e lid.

advies 1 - aspect 7 - Waarborgen voor kwaliteit en continuïteit
aspect 1 > Informatievoorziening en voorlichting
aspect 2 > Fysieke toegankelijkheid
aspect 3 > Begeleiding
aspect 4 > Deskundigheid
aspect 5 > Leerroutes
aspect 6 > Toetsing en examinering
aspect 7 > Waarborgen voor kwaliteit en continuïteit

De instelling biedt concrete mogelijkheden en voorzieningen voor aange-

Het referentiekader wordt door de instelling gebruikt om het beleid ten

paste toetsing en examinering. Procedures zijn transparant, afspraken

aanzien van studeren met een functiebeperking te verbeteren. De instelling

worden vastgelegd en adequaat uitgevoerd.

waarborgt de kwaliteit en de continuïteit van dit beleid. Vanaf het instellingsniveau tot en met het niveau van de opleiding / afstudeerrichting is het

a. Verzoeken worden binnen een redelijke termijn behandeld en besluiten

beleid geformuleerd en systematisch uitgewerkt.

worden gemotiveerd teruggekoppeld.
b. Het is duidelijk wie beslist over aanpassingen van toetsing en examine-

a. De instelling heeft haar visie, beleid en doelstellingen geformuleerd; de

ring en welke criteria daarbij worden gehanteerd.

deelaspecten van het referentiekader zijn systematisch uitgewerkt; de

c. Het besluit over aanpassingen stoelt in elk geval op voldoende kennis van
de functiebeperking en de betreffende (toets-)mogelijkheden.

continuïteit van beleid is gewaarborgd via de inzet van mensen en middelen.
b. De kwaliteit van de uitvoering wordt regelmatig geëvalueerd door

d. Afspraken tussen instelling en student over aanpassingen worden

bevraging van in ieder geval de studenten; evaluatiegegevens worden

nagekomen en adequaat uitgevoerd.

gebruikt voor verdere verbetering van beleid en uitvoering.
c. De instelling legt in het studentenstatuut vast hoe in de aspecten uit het
referentiekader is voorzien; naleving van de WHW is daarvan een vanzelf-

Toelichting:

sprekend onderdeel10.

Bij veel instellingen is een aantal faciliteiten gekoppeld aan het afnemen
van tentamens en examens al enige tijd standaard ingevoerd. Hierbij kan
gedacht worden aan het verruimen van de tijd bij tentamens/examens of

Toelichting:

het aanbieden van tentamens/examens met vergrote letters.

De commissie is zich er terdege van bewust dat er de nodige inspanningen
van de instellingen worden verwacht om de uitgangspunten en doelstellin-

In dit kader adviseert de commissie over te gaan tot het stellen van kaders

gen achter het referentiekader in te bedden in de organisatie. Instellingen

met betrekking tot aanpassingen van toesting en examiniering in de

hebben reeds het nodige gedaan om tot beleid te komen en dit te implemen-

onderwijsexamenreglementen en deze mee te nemen in de opzet van de

teren. Maar veel staat ook nog in de kinderschoenen. Door een systemati-

alternatieve leerroutes. In de praktijk blijken de huidige reglementen nogal

scher aanpak van het formuleren van instellingsbeleid, het benoemen van

eens strak geformuleerd te zijn. Daardoor is er weinig ruimte voor alterna-

de gewenste resultaten en door het evalueren en bijstellen zijn meer

tieve oplossingen die ook leiden tot de gewenste eindkwalificaties, maar die

verbeteringen mogelijk. Niet alles kost geld, voordelen zijn vooral te behalen

wat de uitvoering betreft geschikter zijn voor studenten met een functiebe-

door het eerder en beter te organiseren.

perking.
De commissie gaat ervan uit dat de begeleidingsbehoefte van deze studenDe commissie acht het denkbaar dat in bijzondere situaties aanpassingen

ten zal verminderen door het aanbieden van alternatieve leerroutes, het

in competenties nodig en toelaatbaar zijn, bijvoorbeeld als deze niet de kern

verhogen van de begeleiding en deskundigheid en met betrekking tot

van de vereisten voor het beoogde beroep aantasten. Naast de stereotype

functiebeperkingen en het naleven van de richtlijnen voor de fysieke

functies binnen een beroep zijn meestal ook andere functies (meer op de

toegankelijkheid. Door te investeren op deze aspecten wordt toegewerkt

achtergrond) aanwezig, die voor studenten met een functiebeperking zeer

naar het voeren van inclusief beleid en een hogere mate van de zelfredzaam-

geschikt kunnen zijn. Wellicht is het opvoeren van een hardheidsclausule in

heid van deze groep studenten waardoor de begeleidingsbehoefte zal

de examenreglementen in geval van bijzondere situaties betreffende het

verminderen. Het goed formuleren van beleid en de wijze waarop het

studeren met een functiebeperking een optie.

binnen de instelling geborgd is en het met enige regelmaat evalueren van de
effectiviteit van de aanpak maakt het bovendien mogelijk dat toezichthouders en NVAO dit kunnen toetsen en beoordelen.

36

a dv i es com m issi e m a at staf

37

advi es com m i ssi e m a atsta f

3.2		 Wettelijke verankering van de toegankelijkheid en
de studeerbaarheid voor studenten met een functiebeperking in de WHW
De minister heeft de commissie gevraagd advies te geven over het te kiezen
of aan te passen beleidsinstrumentarium rekening houdend met de bestu-

11 In bijlage 3 is een overzicht opgenomen van de toezeggingen van het ministerie OCW aan de Tweede Kamer die betrekking hebben op het borgen van de
toegankelijkheid van het onderwijs voor
studenten met een functiebeperking in
het accreditatiestelsel (WHW).

Deze algemene normstelling in de wet en het accreditatiestelsel is door de
commissie uitgewerkt in een referentiekader. Deze is te gebruiken als een
instrument ter ondersteuning van de instellingen het studeren met een
functiebeperking te incorporeren in het instellingsbeleid. Door het referentiekader via een algemene normstelling te verankeren binnen de accredita-

ringsrol en binnen het huidige financiële kader. Binnen deze uitgangspun-

tiekaders wordt duidelijk dat de toegankelijkheid en de studeerbaarheid van

ten adviseert de commissie:

het onderwijs voor studenten met een functiebeperking een wezenlijk
onderdeel vormen van de onderwijskwaliteit. Tevens vormt het voor

1. Opname van een kwaliteitsbepaling gericht op de borging van de toegan-

onderwijsinstellingen een prikkel om zaken op orde te hebben voor studen-

kelijkheid en studeerbaarheid van het hoger onderwijs voor studenten

ten met een functiebeperking. Daarmee vervalt de (huidige) vrijblijvendheid.

met een functiebeperking in de Wet op het Hoger onderwijs en Weten-

Ook in eerdere debatten met en brieven aan de Tweede Kamer is aanpassing

schappelijk onderzoek (WHW). Uitwerking van deze algemene bepaling

van het accreditatiestelsel op dit aspect toegezegd11.

geschiedt door de NVAO in het door deze uit te werken accreditatiekader.
Het door de commissie geadviseerde referentiekader is een uitwerking

Een wijziging van de Wet op het Hoger onderwijs en Wetenschappelijk

van deze normstelling en dient ter ondersteuning aan de ontwikkeling

onderzoek in verband met een aanpassing van het accreditatiestelsel is

van instellingsbeleid inzake het studeren met een functiebeperking.

aanhangig. Uitgaande van het voorgestelde accreditatiestelsel adviseert de

2. Aanpassing van de omschrijving van de doelgroep in de Wet op het Hoger

commissie het volgende:

onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek aan conform de Wet Gelijke
Behandeling op grond van een handicap of een chronische ziekte.

1. Verankering van het referentiekader via een algemene normstelling in de
Wet op het Hoger onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek (WHW) als

De commissie is van oordeel dat haar voorstellen goed passen binnen de

onderdeel van het accreditatiestelsel. De commissie adviseert de volgende

algemene kaders voor de borging van kwaliteit in het hoger onderwijs. In

normstelling als aspect van kwaliteit op te nemen in de WHW “voorzie-

het navolgende lichten wij dat verder toe.

ningen, waaronder aanpassingen, die toegankelijkheid en studeerbaar-

1. De toegankelijkheid en studeerbaarheid van onderwijs (voor
studenten met een functiebeperking) als normstelling in het accreditatiestelsel

heid voor studenten met een functiebeperking bevorderen”, door:
-- Voor de uitgebreide opleidingsaccreditatie: invoegen in artikel 5a.8,
tweede lid, onder e, van artikel 5a8 na “studiebegeleiding”: “en voorzieningen, waaronder aanpassingen, die de toegankelijkheid en studeer-

Ondanks alle inspanningen van de afgelopen jaren concludeert de commis-

baarheid voor studenten met een functiebeperking bevorderen.”

sie dat de vragen en behoeften van studenten met een functiebeperking niet

-- Voor de instellingstoets: invoegen in het tweede lid van artikel 5a.13b,

vanzelfsprekend worden meegenomen in het huidige instellings- en

nieuw onderdeel d: “en voorzieningen, waaronder aanpassingen, die de

opleidingsbeleid. Het toewerken naar inclusief-beleid is een voornemen dat

toegankelijkheid en studeerbaarheid voor studenten met een functiebe-

weliswaar in veel gevallen als doelstelling wordt geformuleerd, maar dat in

perking bevorderen.”

de praktijk nog onvoldoende tot zijn recht komt. Uit de praktijk en uit diverse

-- Voor de toets nieuwe opleiding: invoegen in het tweede lid van artikel

onderzoeken blijkt dat een prikkel op bestuurlijk- en managementniveau

5a.10a onder e na “studiebegeleiding”: “en voorzieningen, waaronder

ontbreekt om het inclusief-denken, wat betreft beleid én uitvoering door te

aanpassingen, die de toegankelijkheid en studeerbaarheid voor studen-

ontwikkelen, zodat alle studenten toegang krijgen tot de faciliteiten en

ten met een functiebeperking bevorderen.”

voorzieningen die zij nodig hebben om hun studie te kunnen voltooien.
Welbeschouwd wordt (nog)onvoldoende invulling gegeven aan de wettelijke

2. Als gevolg van deze wettelijke bepaling dient de NVAO bij de opstelling

verplichtingen op grond van de Wet Gelijke Behandeling op grond van een

van de accreditatiekaders deze normstelling verder uit te werken. De

handicap of chronisch ziekte (WGBH/CZ).

NVAO kan zich baseren op de deelaspecten van het referentiekader.

De commissie concludeert dat een goede toegankelijkheid en studeerbaar-

3. Het referentiekader is een instrument dat de instellingen in het hoger

heid voor alle studenten, dus ook voor de studenten met een functiebeper-

onderwijs richtinggevende aandachtspunten meegeeft voor het ontwik-

king, behoort tot de basiskwaliteit van het hoger onderwijs. Dit betekent dat

kelen en implementeren van een deugdelijk instellingsbeleid met

de algemene normen ten aanzien van kwaliteit van het hoger onderwijs op

betrekking tot kwaliteit, toegankelijkheid en studeerbaarheid voor

het punt van de toegankelijkheid en studeerbaarheid aanvulling behoeven.

studenten met een functiebeperking.

38

a dv i es com m issi e m a at staf

39

advi es com m i ssi e m a atsta f

12 Ministerie van OCW, Hoger Onderwijs
en Onderzoek Plan 2004, Plan van aanpak ‘Terugdringing belemmeringen in
het hoger onderwijs voor studenten met
een functiebeperking’, dossiernummer
29410 nummer 31.

4. Vanuit een beleidsperspectief bekeken geeft het accreditatiekader de
minister de mogelijkheid de toegankelijkheid en studeerbaarheid van het

3.3		 Koppeling onderwijs en arbeid

hoger onderwijs, via periodieke rapportages, te monitoren. De commissie

1. Arbeidoriëntatie versterken binnen de studie(keuze)begeleiding

acht het raadzaam te zijner tijd het door de commissie geadviseerde

Onderwijs, zeker hoger onderwijs, bevordert deelname aan de arbeidsmarkt

referentiekader en de praktijk van beleid en uitvoering te evalueren en

en draagt bij aan de participatie van jongeren (met een functiebeperking) in

zonodig bij te stellen, mede in het licht van de vooruitgang in technolo-

de maatschappij. Onderwijs en arbeid zijn aan elkaar verbonden. In de

gisch opzicht. Zo ontstaat een leerproces en wordt het referentiekader

optiek van de commissie is de transitie van studie naar werk een belangrijk

geen dogmatisch gegeven maar een ‘levende maatstaf’.

aandachtspunt. Dit betekent aandacht voor een studiekeuze die past bij de

2. Aanpassing omschrijving van de doelgroep in de Wet op het Hoger
onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek conform de Wet Gelijke
Behandeling op grond van een handicap of een chronische ziekte

ambities en mogelijkheden voor studenten met een beperking. Wat is het
profiel van de student en waar komt hij/zij het beste tot zijn recht? Het is
bewust zoeken naar mogelijkheden, wellicht de betere alternatieven en het
niet al te gemakkelijk voorhouden van vermeende onmogelijkheden. Als

Binnen de vigerende wet- en regelgeving van het ministerie van Onderwijs,

studenten met een functiebeperking zich een goed en passend beeld kunnen

Cultuur en Wetenschappen worden verschillende omschrijvingen aange-

vormen over de arbeidsmogelijkheden in relatie tot de studie en de eigen

houden als het gaat om de doelgroep studenten met een functiebeperking.

competenties worden niet alleen de kansen op studiesucces maar ook de

Hoewel er altijd wel discussies gaande zijn omtrent de definities van

kansen op de arbeidsmarkt vergroot.

stoornissen, handicaps en beperkingen, moet het uitgangspunt altijd zijn de
kwaliteit en toegankelijkheid van het onderwijs te borgen voor mensen met

De commissie is van mening dat juist vanwege het maatschappelijke

een handicap of chronische ziekte, ongeacht de precieze aard of oorzaak van

belang van een goed opgeleide beroepsbevolking en vanwege de ontwikke-

de aandoening. Naar het oordeel van de commissie is het niet gewenst een

lingskansen van deze groep nagegaan dient te worden welke bestaande

selectie van functiebeperkingen op te nemen in de Wet op het hoger

instrumenten van voorzieningen en faciliteiten voor deze studenten kunnen

Onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek (WHW).

worden ingezet. De commissie adviseert de oriëntatie op toekomstige arbeid
op te nemen binnen de studie(keuze)begeleiding, waarbij een realistisch

De commissie acht de beschrijving van de doelgroep alsmede ook het

beeld van de eigen competenties en idealen wordt verbonden met een

terrein van de aanpassingen en voorzieningen in de WHW te beperkt.

passende beroeps/studiekeuze. De commissie verwacht dat deze maatregel

Daarom adviseert de commissie om de omschrijving van de doelgroep in de

leidt tot een lagere studie-uitval bij studenten met een functiebeperking een

WHW in overeenstemming te brengen met de omschrijving in de Wet

betere uitgangspositie bij het vinden van een passende baan.

Gelijke Behandeling op grond van een handicap of chronische ziekte. Het
betreft hier de artikelen in de onderwijs- en examenregeling (WHW art.7.13

In de oriëntatie op arbeid is ook de stage een belangrijk instrument. In de

lid m), inzake de financiële ondersteuning aan studenten (art.7.51) en inzake

praktijk leidt de financiering van de benodigde aanpassingen op de stage-

de bevoegdheden van de universiteits- en medezeggenschapsraad en

werkplek voor studenten met een functiebeperking nogal eens tot proble-

raadsleden (art. 9.32).

men. Ook de benodigde extra begeleiding, aan zowel de student als aan de

Deze aanbeveling van de commissie sluit aan bij een eerdere toezegging

werkgever, kan vanuit de instelling niet altijd worden verleend en is in

die vanuit het Ministerie van OCW is gedaan aan de Tweede Kamer in het

principe ook niet wenselijk omdat er bij externe instanties meer expertise

vergaderjaar 2004-2005 . De commissie onderschrijft deze toezegging en

aanwezig is over arbeid en het hebben van een handicap. De commissie

adviseert hier gevolg aan te geven.

adviseert dat studenten met een functiebeperking en instellingen tijdens de

12

stageperiode een beroep kunnen doen op wettelijke voorzieningen uit het
domein arbeid, zoals de aanpassing van de werkplek of een jobcoach van het
UWV, die nodig zijn om goed te functioneren tijdens de stage. Hierbij is een
taak weggelegd zowel voor de onderwijsinstellingen, het UWV en de
werkgevers om de inspanningen vanuit het UWV naar voren te halen in de
keten van onderwijs en arbeid.
Naar het oordeel van de commissie is het van belang bij deze verbreding
van het perspectief verder te kijken dan alleen naar het instellingsbudget.
Als meer studenten de eindstreep halen en beter gekwalificeerd en sneller

40

a dv i es com m issi e m a at staf

41

advi es com m i ssi e m a atsta f

13 Staatscourant, Regeling
onderwijsvoorzieningen voor jongeren
met een handicap, 15 januari 2008,
nr. JOZ/954546
14 UWV, Ondersteuning bij (het zoeken
naar) werk; hulpmiddelen en
vergoedingen als u een ziekte of
handicap heeft, 2010

op de arbeidsmarkt komen, dan levert dat economisch rendement op.

baarheid, is het raadzaam deze breder ter beschikking te stellen en dus de

Investeren in een betere begeleiding kost in beginsel menskracht en dus

categorale uitsluiting van bepaalde groepen functiebeperkingen op te

geld, maar levert op termijn extra besparingen op. Dit nog los van de

heffen. Hiermee wordt het studieproces voor een bredere groep studenten

betekenis voor individu en samenleving.

met een functiebeperking beter gefaciliteerd wat een positieve doorwerking

2. Koppeling onderwijs en arbeid t.a.v. (persoonsgebonden) hulpmiddelen

zal geven naar het studierendement in termen van een lagere studie-uitval
of in toename van het aantal studenten met een einddiploma.

De commissie pleit ervoor dat (persoonsgebonden) hulpmiddelen en
voorzieningen die studenten met een functiebeperking nodig hebben voor

Het is dringend nodig om het doolhof aan regelingen, verantwoordelijkhe-

het onderwijs en aansluitend voor arbeid meeneembaar worden c.q.

den en instanties voor hulpmiddelen te ontwarren en terug te brengen tot

uitwisselbaar worden. Dit betekent dat de huidige scheidingslijn tussen de

een helder en eenduidig stelsel. Het vereenvoudigen van het stelsel van

domeinen onderwijs en arbeid wordt doorbroken ten aanzien van het

voorzieningen en hulpmiddelen zal niet gemakkelijk zijn. Wel kunnen de

regelen van (onderwijs)hulpmiddelen en voorzieningen. De verantwoorde-

eerste stappen gezet worden gericht op het ontwikkelen van een doorlopen-

lijkheid van de instellingen bij het aanbieden van aanpassingen en voorzie-

de lijn tussen de onderscheiden domeinen, waarin de verschillende keten-

ningen c.q. hulpmiddelen behoeft volgens de commissie een verdere

partners elkaar versterken. Hiervoor adviseert de commissie:

verduidelijking.
1. Verduidelijking van de verantwoordelijkheden van de onderwijsinstellinVanuit de praktijk bezien sluiten regelingen voor hulpmiddelen en

gen t.a.v. het treffen van voorzieningen, door te stellen dat het regelen van

voorzieningen slecht op elkaar aan. Een zoektocht is nodig om te komen bij

aanpassingen bij infrastructurele voorzieningen zoals gebouwen, onder-

de van toepassing zijnde regeling of verzekering. Vervolgens komt het

wijsruimtes, studiematerialen en IT-omgeving tot de verantwoordelijk-

menigmaal voor dat bepaalde groepen van functiebeperkingen uitgesloten

heid van de instellingen behoren. Daarentegen vindt de commissie dat

worden van hulpmiddelen als gevolg van een speciale clausule. Ter illustra-

zowel van de onderwijsinstelling als van de student niet verwacht kan

tie enkele voorbeelden die aangeven hoe complex het terrein van de

worden dat zij voor de persoonsgebonden onderwijshulpmiddelen

hulpmiddelen voor onderwijs, arbeid en zorg is geregeld en dan vooral

verantwoordelijk gesteld kunnen worden. Dit impliceert dat bestaande

vanuit het perspectief van de student:

afspraken en/of de hierop van toepassing zijnde regelingen worden
aangepast, zodat duidelijk wordt voor welke voorzieningen de instelling

>> Via de regeling ‘onderwijsvoorziening voor jongeren met een handicap

13

kunnen studenten met een handicap een beroep doen op hulpmiddelen

verantwoordelijk wordt gesteld en wie voor de persoonsgebonden
onderwijshulpmiddelen.

mits deze uitsluitend gebruikt worden voor de onderwijssituatie. Hulpmiddelen voor studenten met dyslexie worden binnen deze regeling
echter uitgesloten.

2. Via een integrale benadering wordt nagegaan welke regelingen omtrent
voorzieningen en hulpmiddelen vanuit de ministeries VWS, SZW en OCW

>> Op grond van de Wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen (WIA)

‘opgerekt’ kunnen worden voor de domeinen onderwijs en arbeid. Zodanig

kunnen hulpmiddelen verstrekt worden die uitsluitend tijdens de school- of

dat (persoonsgebonden) hulpmiddelen en voorzieningen meeneembaar

werksituatie worden gebruikt. Echter, als hetzelfde hulpmiddel ook in de

en uitwisselbaar zijn van de ene levensfase naar de andere, afhankelijk

leefsituatie (naast de onderwijs- en arbeidssituatie) wordt gebruikt, dan

waarin de student zich bevindt. Vanuit een levensloopbestendige denklijn

wordt de verstrekking toegekend op grond van de ziektekostenverzekering.

worden (persoonsgebonden) hulpmiddelen daardoor inzetbaar zowel

>> Als iemand een ziekte of handicap heeft, kan via het UWV ondersteuning

binnen het domein onderwijs als het domein arbeid.

(bijvoorbeeld een jobcoach of een proefplaatsing) aangevraagd worden bij
het zoeken naar werk als14. Deze instrumenten zijn afgebakend tot het

3. De commissie adviseert de OCW-regeling ‘onderwijsvoorzieningen voor

domein arbeid en niet inzetbaar binnen het domein onderwijs. Terwijl de

jongeren met een handicap’ te laten gelden voor studenten met een

deskundigheid en de instrumenten van UWV ook meerwaarde kan bieden

functiebeperking conform de strekking van de Wet Gelijke Behandeling op

binnen het onderwijs. Denk aan de stageperiode voor extra begeleiding of

grond van een handicap of chronische ziekte. Door deze regeling aan te

advisering bij de inrichting van de stagewerkplek.

passen vervalt de uitsluitinggrond van onderwijsvoorzieningen voor
specifieke functiebeperkingen. Eveneens adviseert de commissie de lijst

De commissie adviseert om de hulpmiddelen en voorzieningen eenvoudi-

met te vergoeden hulpmiddelen in deze regeling te actualiseren. Hierbij

ger ter beschikking te stellen voor studenten met een functiebeperking. Als

kan overwogen worden het limitatieve karakter van de lijst te vervangen

hulpmiddelen effectief blijken te zijn voor de verbetering van de studeer-

door een inhoudelijk criterium namelijk de doeltreffendheid van het

42

a dv i es com m issi e m a at staf

43

advi es com m i ssi e m a atsta f

hulpmiddel (bijvoorbeeld: de goedkoopst adequate voorziening).

De commissie adviseert de vorming van een landelijk kennis- en experti-

De commissie is ervan overtuigd dat de bovenstaande maatregelen een

secentrum. Het centrum fungeert als aanspreekpunt voor de instellingen bij

stap zijn op weg naar het vereenvoudigen van de regelgeving. Het creëren

vragen ten aanzien van functiebeperkingen, regelingen omtrent hulpmid-

van één loket voor het regelen van (onderwijs)hulpmiddelen en voorzienin-

delen, voorzieningen en mogelijke aanpassingen. Binnen het centrum is

gen wordt daarmee een lonkend perspectief.

kennis aanwezig over de laatste technologische ontwikkelingen. De output
van het centrum dient state of the art te zijn. Zo kan het centrum een

3.4		 Van stimulering naar ondersteuning

ondersteunende en intermediaire rol vervullen naar alle instellingen binnen
het hoger onderwijs en naar relevante externe partijen. Instellingen moeten

In de afgelopen jaren zijn de nodige inspanningen gepleegd, zowel op

hierdoor zodanig ondersteund worden dat zij hun verantwoordelijkheden

overheids- en instellingniveau, om het studeren aan het hoger onderwijs

t.a.v. studenten met een functiebeperking beter kunnen waarmaken. De

voor studenten met een functiebeperking te verbeteren. Het algehele

commissie stelt vast dat de huidige structuur nog niet op deze wijze functio-

streven om tot een gelijkwaardiger uitgangspositie te komen voor deze

neert en adviseert om in overleg met betrokken instanties (ook buiten het

studenten in vergelijking tot de reguliere studenten is nog niet bereikt. De

onderwijs) en met (vertegenwoordigers namens) de onderwijsinstellingen te

commissie adviseert het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

bezien hoe dit efficiënt en kwalitatief hoogwaardig kan worden ingericht.

om het stimuleringsbeleid van de afgelopen jaren uit te bouwen naar een
ondersteuningsbeleid voor de instellingen langs twee wegen:

1. Uitvoering van het referentiekader opnemen in de meerjarenafspraken
Prikkels zijn nodig om instellingen te ondersteunen en aan te sporen om het
studeren met een functiebeperking in te voegen in het dagelijkse beleid en
te verspreiden tot in alle haarvaten van de instellingen. Het opgestelde
referentiekader biedt instellingen een concreet handvat om de toegankelijkheid en de studeerbaarheid van het hoger onderwijs te borgen in het te
ontwikkelen en te implementeren beleid. Door de normstelling ten aanzien
van deze kwaliteitsaspecten op te nemen binnen de WHW en het accreditatiestelsel zal het gewenste instellingsbeleid een impuls krijgen en wordt het
mogelijk de ontwikkelingen binnen de onderwijsinstellingen niet alleen te
stimuleren, maar ook te monitoren, te evalueren en indien nodig bij te
stellen. De commissie geeft ter overweging mee om het inbedden van het
referentiekader in het beleid van de instellingen in te brengen in de nieuwe
ronde van de meerjarenafspraken. Dit geeft de mogelijkheid afspraken te
maken tussen overheid en sector. Op die wijze kan stimulering van de
toegankelijkheid en studeerbaarheid van het hoger onderwijs verder
bevorderd worden.

2. Landelijk kennis- en expertisecentrum
Het bevorderen van de deskundigheid binnen de instellingen is een belangrijk aandachtspunt om studeren met een functiebeperking succesvoller te
maken. De commissie acht het van belang dat instellingen ondersteund worden in kennisontwikkeling en deskundigheid op het terrein van de functiebeperkingen, regelgeving betreffende voorzieningen en hulpmiddelen en de
laatste technologische ontwikkelingen. Door een verbetering van de
deskundigheid binnen de instellingen wordt de begeleiding aan studenten
met een functiebeperking en het realiseren van doeltreffende aanpassingen
en voorzieningen naar een hoger niveau getild. Hiervan mogen positieve
effecten verwacht worden in termen van een hoger studierendement.

44

a dv i es com m issi e m a at staf

45

advi es com m i ssi e m a atsta f

4
1 Inspectie van het onderwijs,
Onbelemmerd studeren, 2009

Afronding

De commissie heeft een drieledige opdracht gekregen van de minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen gericht op het verbeteren van de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor studenten met een functiebeperking. Onderstaand licht de commissie haar advies toe.

Deelvraag 1:

De commissie is gevraagd een eerste maatstaf op te stellen die dient
als referentiekader voor de producten, diensten en voorzieningen die
instellingen voor hoger onderwijs moeten bieden om studenten met
een functiebeperking redelijk en adequaat te kunnen helpen.
De commissie Maatstaf heeft een maatstaf opgesteld (hierna te noemen
referentiekader) om de toegankelijkheid en studeerbaarheid van het
onderwijs te bevorderen voor studenten met een functiebeperking. De
commissie heeft dankbaar gebruik gemaakt van het referentiekader dat
door de Inspectie van het Onderwijs is ontwikkeld1. Het ontwikkelde
referentiekader dient als een handreiking aan de instellingen om het beleid
met betrekking tot het studeren met een functiebeperking verder te ontwikkelen en te versterken. De zeven deelaspecten van het referentiekader
komen tegemoet aan de knelpunten die deze studenten heden ten dage
ondervinden bij het studeren aan het hoger onderwijs. Knelpunten die
zodanig belemmerend zijn voor deze groep studenten dat het studie-uitvalpercentage hoger is, het aantal behaalde studiepunten lager is en er meer
studievertraging wordt opgelopen in vergelijking met de studenten zonder
beperking.
Het referentiekader omvat de volgende deelaspecten:
1. Voorlichting en informatie: Het verstrekken van informatie over het
studeren met een functiebeperking is een vast onderdeel van de voorlichting. Informatie over beleid, begeleiding en voorzieningen voor studenten
met een functiebeperking is duidelijk en toegankelijk voor alle betrokkenen. Het registreren van de functiebeperking is mogelijk.
2. Fysieke infrastructuur: De infrastructuur zoals gebouwen, onderwijsruimtes en faciliteiten zijn goed toegankelijk voor alle gebruikersgroepen.
Studiematerialen zijn toegankelijk voor alle studenten en worden tijdig
beschikbaar gesteld, waarbij rekening wordt gehouden met de leverings-

46

a dv i es com m issi e m a at staf

47

advi es com m i ssi e m a atsta f

2 Inspectie van het Onderwijs,
Onbelemmerd studeren, 2009 en Risbo/
Seor, Studeren met een functiebeperking,
2009

termijnen van materialen voor studenten met een functiebeperking.

in het hoger onderwijs ten aanzien van de toegankelijkheid en studeerbaar-

3. Begeleiding: De instelling is actief in het aanbieden van studiekeuzege-

heid van het onderwijs voor studenten met een functiebeperking in vergelij-

sprekken, m.n. voor studenten met een functiebeperking. Op verzoek

king met studenten zonder een functiebeperking nog als onvoldoende. Een

krijgt de student die dat nodig heeft deskundige (studieloopbaan)begelei-

aantal instellingen hebben weliswaar de nodige inspanningen gepleegd om

ding, uitgaande van zijn/haar talenten en gericht op het wegnemen van

tot beleid te komen en dit te implementeren maar veel staat ook nog in de

obstakels die een student ten gevolge van een beperking ondervindt.

kinderschoenen. Wij baseren ons bij die conclusie niet alleen op de bevindin-

Afspraken worden vastgelegd en adequaat uitgevoerd.

gen van de Inspectie van het Onderwijs in het rapport “Onbelemmerd

4. Deskundigheid: De instelling bevordert de deskundigheid over functiebe-

Studeren” maar ook op de gesprekken die de commissie heeft gevoerd. Naar

perkingen, voorzieningen en hulpmiddelen op het opleidings- en instel-

het oordeel van de commissie is meer succes mogelijk dan nu wordt gereali-

lingsniveau.

seerd, niet alleen voor de studenten met een functiebeperking zelf maar ook

5. Leerroutes: Het onderwijsaanbod (voor studenten met een functiebeper-

in het belang van de instelling en maatschappij. Het is de stellige overtui-

king) voorziet in flexibele leerroutes voor het doorlopen van het curricu-

ging van de commissie dat door invoering van de door de commissie bepleite

lum en de stages gericht op het behalen van de eindkwalificaties c.q. de

maatregelen een hoger studierendement behaald kan worden, zoals een

vastgestelde competenties. Afspraken over de alternatieve leerroute

lagere studie-uitval of een toename van aantallen studenten met een

worden vastgelegd en adequaat uitgevoerd.

einddiploma, met als eindresultaat een hoger maatschappelijk rendement.

6. Toetsing en examinering: De instelling biedt concrete mogelijkheden en

De commissie vindt het overigens van belang dat in de komende jaren

voorzieningen voor aangepaste toetsing en examinering. Procedures zijn

systematischer onderzoek plaatsvindt naar de doeltreffendheid van beleid

transparant, afspraken worden vastgelegd en adequaat uitgevoerd.

en de vraag of de positie van studenten met een functiebeperking daadwer-

7. Waarborgen voor kwaliteit en continuïteit: Het referentiekader wordt

kelijk verbetert.

door de instelling gebruikt om het beleid ten aanzien van studeren met
een functiebeperking te verbeteren. De instelling waarborgt de kwaliteit
en de continuïteit van dit beleid. Vanaf het instellingsniveau tot en met
het niveau van de opleiding / afstudeerrichting is het beleid geformuleerd
en systematisch uitgewerkt.

Deelvraag 3:

De commissie is gevraagd advies te geven over het te kiezen of aan te
passen beleidsinstrumentarium rekening houdend met de besturingsrol en binnen het huidige financieel kader.

Algemene invoering van het referentiekader draagt bij aan de kwaliteit en
studeerbaarheid van het onderwijs en daarmee aan het studiesucces van

1. De commissie concludeert het ontbreken van bestuurlijke prikkels binnen

alle studenten en in het bijzonder de studenten met een functiebeperking.

het hoger onderwijs die actief aanzetten beleid te ontwikkelen gericht op

Het referentiekader bevat elementen die zowel de instroom van studenten

het studeren met een functiebeperking. Om dit te ondervangen adviseert

en een passende studiekeuze bevorderen als ook de doorstroom naar een

zij het volgende:

einddiploma met perspectief op de arbeidsmarkt. Hiermee ondersteunt het

a. In de Wet op het Hoger onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek

referentiekader beleid gericht op studenten die gaan studeren en zij die al

(WHW) een algemene kwaliteitsbepaling op te nemen gericht op de

aan het studeren zijn.

borging van de toegankelijkheid en studeerbaarheid van het hoger
onderwijs voor studenten met een functiebeperking, waarbij deze
algemene bepaling nader uitgewerkt wordt door de NVAO in het door

Deelvraag 2:

deze vast te stellen accreditatiekader. De normstelling luidt: “voorzie-

De commissie is gevraagd een oordeel af te geven over de mate
waarin aan de onder vraag 1 genoemde maatstaf (c.q. referentiekader) wordt voldaan in het Nederlandse hoger onderwijs op grond van
de beschikbare informatie.

ningen, waaronder aanpassingen, die toegankelijkheid en studeerbaarheid voor studenten met een functiebeperking bevorderen”, en deze dient
te worden uitgewerkt binnen de instellingstoets (art. 5a.13b), de beperkte regime accreditatie (art. 5a.13f) en de uitgebreide regime accreditatie
(at. 5a.8).

De commissie is gevraagd zich bij haar oordeel te baseren op de uitkomsten

b. Het geadviseerde referentiekader is een uitwerking van bovengenoem-

van beschikbaar onderzoek waarbij we overigens opmerken dat deze

de normstelling en dient ter ondersteuning aan de ontwikkeling van

onderzoeken2 niet specifiek zijn ingericht op de aspecten uit het referentie-

instellingsbeleid inzake het studeren met een functiebeperking. Het

kader maar een globaal beeld afgegeven van de huidige situatie. Op basis

ontwikkelde referentiekader kan als een ondersteunend instrument

van het beschikbare materiaal beoordeelt de commissie de huidige situatie

aangeboden worden aan de hoger onderwijsinstellingen.

48

a dv i es com m issi e m a at staf

49

advi es com m i ssi e m a atsta f

3 Staatscourant, Regeling
onderwijsvoorzieningen voor jongeren
met een handicap, 15 januari 2008,
nr. JOZ/954546

2. De commissie acht de beschrijving van de doelgroep alsmede ook het

De commissie vindt bovenstaande voorstellen goed passen binnen de

terrein van de aanpassingen en voorzieningen in de WHW te beperkt.

algemene kaders voor de borging van kwaliteit in het hoger onderwijs en

Daarom adviseert de commissie de omschrijving van de doelgroep in de

binnen het beleidsinstrumentarium van het ministerie uitgaande van de

WHW in overeenstemming te brengen met de omschrijving in de Wet

besturingsrol en de financiële kaders.

Gelijke Behandeling op grond van een handicap of chronische ziekte.
3. Onderwijs en arbeid zijn aan elkaar verbonden, en in de optiek van de
commissie is de transitie van studie naar werk een belangrijk aandachts-

Tenslotte

Met haar adviezen beoogt de commissie vooral de toegankelijkheid (in brede

punt. Dit betekent aandacht voor een studiekeuze die past bij de ambities

zin) van het onderwijs te verbeteren in het bijzonder door het bevorderen

en mogelijkheden voor studenten met een beperking. De commissie is van

van de studeerbaarheid van het onderwijs voor studenten met een functie-

mening dat juist vanwege het maatschappelijke belang van een goed

beperking. Algemene ontwikkelingen die erop gericht zijn om het onderwijs

opgeleide beroepsbevolking en vanwege de ontwikkelingskansen van

meer vraaggestuurd in te richten en studenten meer keuzes en flexibiliteit te

deze groep nagegaan dient te worden welke bestaande instrumenten van

bieden bij het inrichten van hun studieprogramma, zoals diversiteit in

voorzieningen en faciliteiten voor deze studenten kunnen worden ingezet.

leerroutes en betere studiebegeleiding, zijn in de ogen van de commissie van

Zij adviseert het volgende:

groot belang om belemmeringen weg te nemen die studenten met een

a. De oriëntatie op toekomstige arbeid op te nemen binnen de

functiebeperking ondervinden vanuit het onderwijs. De commissie ver-

studie(keuze)begeleiding, waarbij een realistisch beeld van de eigen

wacht dat de voorgestelde maatregelen leiden tot een lagere studie-uitval bij

competenties en idealen wordt verbonden met een passende beroeps/

studenten met een functiebeperking en zij een betere uitgangspositie

studiekeuze.

krijgen bij het vinden van een passende baan. Uitkomsten die zowel op het

b. Dit impliceert dat de bestaande regels voor hulpmiddelen en voorzieningen voor arbeid en onderwijs op elkaar worden afgestemd, middels

niveau van het individu, als voor de instellingen en de maatschappij
wenselijk zijn.

een integrale aanpak vanuit de ministeries van OCW, SZW en VWS,
zodat hulpmiddelen en voorzieningen uitwisselbaar worden tussen de
domeinen onderwijs en arbeid teneinde de arbeidsparticipatie van
jongeren met een functiebeperking te verhogen.
c. De commissie adviseert de OCW-regeling ‘onderwijsvoorzieningen voor
jongeren met een handicap3 te laten gelden voor de doelgroep conform
de strekking van de Wet Gelijke Behandeling op grond van een handicap of chronische ziekte. Door deze regeling aan te passen vervalt de
uitsluitinggrond van onderwijsvoorzieningen voor specifieke functiebeperkingen. Eveneens adviseert de commissie de lijst met te vergoeden
hulpmiddelen in deze regeling te actualiseren.
4. De commissie adviseert het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap het stimuleringsbeleid van de afgelopen jaren uit te bouwen naar
een ondersteuningsbeleid voor de instellingen langs twee wegen:
a. De commissie geeft ter overweging mee om het inbedden van het
referentiekader in het beleid van de instellingen in te brengen in de
nieuwe ronde van de meerjarenafspraken.
b. De commissie adviseert de instellingen te ondersteunen bij beleid en
uitvoering wat betreft studeren met een functiebeperking en zij
adviseert dat er op landelijk niveau een kennis en expertisecentrum is.
Dit leidt ertoe dat instellingen hun verantwoordelijkheid naar studenten met een functiebeperking beter kunnen waarmaken.

50

a dv i es com m issi e m a at staf

51

advi es com m i ssi e m a atsta f

B1

Instellingsbesluit
Commissie Maatstaf

2. De benoeming geschiedt voor de duur van de commissie.
3. Bij tussentijds vertrek van een lid kan de minister een ander lid benoemen.
4. Een vertegenwoordiger van de Stichting Handicap en Studie, een vertegenwoordiger van Jopla en een vertegenwoordiger van het Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap wonen als waarnemer de vergaderin-

De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,

gen bij. Zij hebben daarbij een adviserende rol.
5. De commissie wordt bijgestaan door een secretariaat, verzorgd door

Besluit:

ZonMw.

Artikel 1. Begripsbepalingen

Artikel 6. Werkwijze

In dit besluit wordt verstaan onder:

De commissie stelt haar eigen werkwijze vast.

a. wet: Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek,

Artikel 7. Inhoudelijke en administratieve ondersteuning

b. WGBHcz: Wet gelijke behandeling gehandicapten en chronisch zieken,

ZonMw voorziet in het inhoudelijk secretariaat van de commissie en treft

c. minister: Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,

voorzieningen op het gebied van inhoudelijke en redactionele ondersteu-

d. commissie: commissie als bedoeld in artikel 2,

ning van de commissie, logistiek en personeel. Het secretariaat en het

e. ZonMw: Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorgin-

personeel worden ondergebracht bij ZonMw.

novatie
f. Jopla: Jongerenplatform voor jongeren met een lichamelijke handicap en

Artikel 8. Eindrapport
De commissie brengt vóór 31 maart 2010 haar eindrapport uit aan de

chronische ziekte

minister.

Artikel 2. Instelling

Artikel 9. Vergoeding

Er is een Commissie Maatstaf.

1. De voorzitter en de andere leden van de commissie ontvangen een vaste

Artikel 3. Taak

vergoeding per maand.

De commissie heeft tot taak een advies uit te brengen aan de minister.

2. De toepasselijke salarisschaal voor de voorzitter is 18 van bijlage B van het

Daarvan maken deel uit:

Bezoldigingsbesluit Burgerlijke Rijksambtenaren 1984. De arbeidsduurfac-

a. een eerste maatstaf die dient als referentiekader voor de producten,

tor voor de voorzitter is 5,7/36.

diensten en voorzieningen die instellingen voor hoger onderwijs moeten

3. De toepasselijke salarisschaal voor de andere leden is 18 van bijlage B van

bieden om studenten met een functiebeperking redelijk en adequaat te

het Bezoldigingsbesluit Burgerlijke Rijksambtenaren 1984. De arbeidsduur-

kunnen helpen;

factor voor de andere leden is 2,16/36.

b. een oordeel over de mate waarin aan de onder a genoemde maatstaf

4. De voorzitter en de andere leden van de commissie ontvangen een

wordt voldaan in het Nederlandse hoger onderwijs op grond van de

vergoeding van reis- en verblijfkosten op de voet van het Reisbesluit

beschikbare informatie;

binnenland en het Reisbesluit buitenland.

c. een advies over het te kiezen of aan te passen beleidsinstrumentarium,

5. Deze vergoeding wordt door het inhoudelijk secretariaat voorbereid en

binnen het huidig financieel begrotingskader en binnen de besturingsrol.

door het ministerie van OCW afgehandeld.

Artikel 4. Instellingsduur

Artikel 10. Kosten van de commissie

De commissie wordt ingesteld met ingang van 29 september 2009 en wordt

1. De kosten van de commissie komen, voor zover goedgekeurd, voor

opgeheven per 31 maart 2010.

rekening van de minister. Onder kosten worden in ieder geval verstaan:
a. de kosten voor vergaderingen en voor inhoudelijk secretariële onder-

Artikel 5. Leden

steuning,

1. Tot leden van de commissie worden benoemd:

b. de kosten voor vergoedingen aan de leden,

a. mevrouw A.M. Vliegenthart, tevens voorzitter,

c. de kosten voor verspreiding van het advies na oplevering door de

b. de heer prof. dr. T. Sminia,

commissie.

c. mevrouw prof. dr. P.L. Meurs,
d. de heer prof. dr. F. Leijnse.

52

a dv i es com m issi e m a at staf

53

advi es com m i ssi e m a atsta f

2. Namens de commissie biedt ZonMw uiterlijk 12 oktober een begroting aan
de minister aan.

Artikel 11. Informatieplicht
De commissie verstrekt aan de minister desgevraagd de door hem gewenste
inlichtingen.

Artikel 12. Verantwoording
De commissie biedt de minister uiterlijk 31 juli 2010 een verslag van haar
activiteiten aan.

Artikel 13. Openbaarmaking
Rapporten, notities, verslagen en andere producten die door of namens de
commissie worden vervaardigd, worden niet door de commissie openbaar
gemaakt, maar uitsluitend aan de minister uitgebracht.

Artikel 14. Intellectuele eigendom
De leden van de commissie werken mee aan het tot stand komen van een
overeenkomst indien dit naar het oordeel van de minister noodzakelijk is om
te komen tot het kosteloos overdragen aan de minister van rechten met
betrekking tot intellectuele eigendom.

Artikel 15. Archiefbescheiden
De commissie draagt zo spoedig mogelijk na beëindiging van haar werkzaamheden of, zo de omstandigheden daartoe aanleiding geven, zoveel
eerder, de bescheiden betreffende die werkzaamheden over aan het archief
van de directie Concernondersteuning van het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap.

Artikel 16. Inwerkingtreding
1. Dit besluit treedt in werking met ingang van de dag na de dagtekening
van de Staatscourant waarin het wordt geplaatst en werkt daarbij terug
tot en met 29 september 2009.
2. Dit besluit vervalt met ingang van 31 december 2010.

Artikel 17. Citeertitel
Dit besluit wordt aangehaald als: Instellingsbesluit Commissie Maatstaf.
Dit besluit zal met de toelichting in de Staatscourant worden geplaatst.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H.A. Plasterk

54

a dv i es com m issi e m a at staf

55

advi es com m i ssi e m a atsta f

B2
1 Afgevaardigde namens het Landelijk
Beraad Studentendecanen (LBS) van alle
Nederlandse universiteiten.
2 Afgevaardigde namens de Landelijke
Organisatie van Studentendecanen (LOS)
in het HBO.

Geraadpleegde personen

Studenten

>> De heer Sijbolt Noorda, VSNU

>> Mevrouw Annemiek Bosman, Hogeschool INHolland

>> De heer Rick Steur, Inspectie van het Onderwijs

>> Mevrouw Annemarie Bruinsma, NHTV Internationale Hogeschool Breda

>> De heer Doekle Terpstra, HBO-raad

>> De heer Jeroen Diederixs, NHTV Internationale Hogeschool Breda

>> De heer Hans van de Velde, Stichting Woordtblind

>> De heer Han Dirks, Universiteit Leiden

>> Mevrouw Audrey Zimmerman, HBO-raad

>> De heer Johan Klasens, Stenden Hogeschool Leeuwarden

>> De heer Frans de Zwaan, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

>> Mevrouw Marion Nijhof, Universiteit Utrecht
>> De heer Arnout van Ree, Universiteit Leiden
>> Mevrouw Mariëlle Sibma, Vrije Universiteit Amsterdam
>> De heer Floris Sibma, Vrije Universiteit Amsterdam
>> Mevrouw Evelien de Wolf, Universiteit van Amsterdam
>> Mevrouw Melanie de Zeeuw, Hogeschool Den Haag

Decanen en studiebegeleiders

>> Mevrouw Anita Dingelstad, Vrije Universiteit1
>> De heer Wim Heuvelmans, Studentenzaken, Universiteit van Tilburg
>> De heer Ruud Mes, Gereformeerde Hogeschool Zwolle
>> Mevrouw Annelies Moers, Hogeschool Arnhem en Nijmegen (HAN)
>> Mevrouw Hermien Moning, Saxion Hogeschool2
>> Mevrouw Els Vegter, Hogeschool Windesheim
>> Mevrouw Janna Verdonk, Hogeschool Rotterdam
>> Mevrouw Nanda Vos, Hogeschool Windesheim

Stakeholders

>> De heer Paul van Capelleveen, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap
>> De heer Karl Dittrich, NVAO
>> De heer Emiel de Groot, HBO-Raad
>> De heer Lex Janssen, handicap + studie
>> Mevrouw Suzan Klaver, Inspectie van het Onderwijs
>> De heer Ignal Lavance, Open Universiteit
>> Mevrouw Kim Linklaen, Inspectie van het Onderwijs
>> Mevrouw Irma van der Tillaart, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap
>> Mevrouw Linda van Nieuwenhuijsen, Handicap + Studie

56

a dv i es com m issi e m a at staf

57

advi es com m i ssi e m a atsta f

B3

Toezeggingen ministerie
OCW inzake studeren met
een functiebeperking

Bijgewerkt overzicht openstaande toezeggingen van de commissie
OCW, Strategische agenda ho notaoverleg, 2008, 31700, VIII, 151
“De minister OCW zal de Kamer informeren over zijn overleg inzake het
meenemen van het onderwerp ‘studie en handicap’ in de instellingsaudits.
Het onderwerp “Studeren met een functiebeperking” wordt betrokken bij
het wetsvoorstel Accreditatie, dat voor de zomer 2009 aan de Kamer wordt
aangeboden.”

Ministerie van OCW, Plan van Aanpak ‘Terugdringing belemmeringen
in het hoger onderwijs voor studenten met een functiebeperking‘,
Tweede Kamer 2005, 29410, nummer 31
1. “In het licht van de verplichtingen die voortvloeien uit de Wet gelijke

Ministerie van OCW, Wijziging van de Wet op het hoger onderwijs en
wetenschappelijk onderzoek in verband met aanpassing van het
accreditatiestelsel, Tweede Kamer, 2009-2010, 32 210 nr. 2
Wetsvoorstel Accreditatie
“Tenslotte meld ik u dat ik de volgende toezeggingen, die ik heb gedaan

behandeling op grond van handicap of chronisch ziekte acht ik de om-

tijdens het notaoverleg over de voortgangsrapportage van de strategische

schrijving in de WHW zowel wat betreft de doelgroep als het terrein van

agenda, meeneem in het wetsvoorstel Accreditatie, dat voorjaar 2009 aan

aanpassingen te beperkt en dus minder adequaat. Er zal voor worden zorg

uw Kamer wordt aangeboden:

gedragen dat in de voorgenomen nieuwe Wet op het hoger onderwijs en

– Aandacht voor gehandicapte studenten moet deel gaan uitmaken van

onderzoek binnen het kader van de uitgangspunten waarbij onder meer

het nieuwe accreditatiekader. Dit zou nu al moeten worden meegeno-

deregulering en versterking van de rechtspositie van de student belangrijk

men in de pilots.

zijn, de positie van de student met een functiebeperking in overeenstem-

– De pilots nieuw stelsel accreditatie worden eind dit jaar geëvalueerd.

ming met de strekking van de Wet gelijke behandeling op grond van

– Toezending van het ministeriële besluit betreffende de criteria voor de

handicap of chronisch ziekte wordt gewaarborgd.”

instellingsaudit en opleidingsaccreditatie (na indiening van het
wetsvoorstel).”

2. “Met de NVAO zal worden overlegd of de kwaliteit van het instellingsbeleid met betrekking tot het aanbieden van onderwijs aan studenten met
een functiebeperking voldoende aan de orde komt dan wel of het mogelijk
is om dit als onderwerp van beoordeling in het accreditatiekader meer
expliciet op te nemen. (pagina 8-9)”

Ministerie van OCW, Het Hoogste Goed. Strategische agenda voor het
hoger onderwijs-, onderzoek -en wetenschapsbeleid., 2007-2008, 31 288
nr. 13.

Ministerie van OCW, Wijziging van de Wet op het hoger onderwijs en
wetenschappelijk onderzoek in verband met aanpassing van het
accreditatiestelsel, Tweede Kamer, 2009-2010, 32 210 nr. 6.
“Vanwege het belang dat ik hecht aan de toegankelijkheid van het hoger
onderwijs voor gehandicapten en chronisch zieken heb ik vorig jaar de
commissie Maatstaf ingesteld die mij onder andere zal adviseren over het
verbeteren van de toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor studenten

“In het Plan van Aanpak is aangekondigd dat ik met de NVAO overleg zal

met een functiebeperking. Daarnaast heeft de inspectie onderzoek

voeren over de explicitering in het accreditatiekader van de kwaliteit van

verricht naar de voorzieningen en mogelijkheden die instellingen voor

het instellingsbeleid met betrekking tot de aanbieding van het onderwijs

hoger onderwijs bieden aan studenten met een functiebeperking. Dat

aan studenten met functiebeperking, en dat ik de instellingen zal vragen in

onderzoek zal binnenkort aan uw Kamer worden aangeboden. Gelet op het

de jaarverslagen aan dit onderwerp aandacht te schenken. Voor wat

onderzoek van de inspectie en tussentijdse signalen die mij van de commis-

betreft de inrichting van de accreditatie zijn in de onlangs verschenen nota

sie Maatstaf bereiken, ben ik van mening dat eenduidig in de wet moet

«Het Hoogste Goed» nieuwe uitgangspunten geformuleerd. Bij de uitwer-

worden vastgelegd dat de toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor

king daarvan zal de borging van de kwaliteit van het instellingsbeleid met

studenten met een functiebeperking onderdeel uitmaakt van het accredita-

betrekking tot «studeren met functiebeperking» een plaats krijgen”.

tiestelsel. In de nota van wijziging die ik u separaat aan deze nota zal doen
toekomen, zal ik dit voorstellen. “

58

a dv i es com m issi e m a at staf

59

advi es com m i ssi e m a atsta f

B4

Geraadpleegde literatuur

>> Broek A. Van den, Studentenmonitor 2007, beleidsgerichte studies Hoger

>> Motie Biskop c.s, Tweede Kamer, vergaderjaar 2008-2009, 31 700 VIII, nr. 89

Onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek, ResearchNed i.o.v. Ministerie

>> Motie van der Vlies, Tweede Kamer, 2003-2004, 29 410 nr. 13

van OCW, Nijmegen, juni 2009

>> Pakketadvies 2009, deelrapport Hulpmiddelenzorg 2009, College van

>> Commissie Gelijke Behandeling, De toegankelijkheid van het
beroepsonderwijs voor gehandicapten en chronisch zieken, november 2007.

Zorgverzekeringen, 2009
>> Plemper, E. Studeren met een handicap in 2005. Belemmeringen van

>> Dekker, A., Meer weten? Klik hier; een onderzoek naar de toegankelijkheid

studenten met een lichamelijke beperking, psychische klacht of dyslexie in

van internetsites en studie-informatiesystemen in het hoger onderwijs,
Stichting Bartimiméus Accesibility, Zeist, 2006 en 2009.

het hoger onderwijs. Verweij Jonker Instituut, Utrecht, 2005.
>> Saxion Hogescholen, Kijk zo kan ’t wel! Alternatieve leerroutes in het hoger

>> handicap + studie, Rapportages Plan van aanpak, Utrecht, 2009.
>> handicap + studie; Soepel studeren met een handicap. 60 good practices op

onderwijs, 2007.
>> Severiens, S, Rezai, S., Wolff, R. Studeren met een functiebeperking.

hogescholen en universiteiten, Utrecht, 2009.

Resultaten van een onderzoek onder eerstejaarsstudenten, Risbo/SEOR in

>> handicap + studie, Positionpaper WGBH/CZ, Utrecht, oktober 2009.

opdracht van het Ministerie van OCW, 2009. (Tweede Kamer 2009, 29 355

>> HBO-raad, Kwaliteit als opdracht, HBO-raad, Den Haag, augustus 2009.

nr. 42)

>> Inspectie van het Onderwijs, Onbelemmerd studeren. Beleid en

>> Staatscourant, Instellingsbesluit commissie Maatstaf, 8 oktober 2009, nr.

voorzieningen voor studenten met een functiebeperking in het hoger
onderwijs, Utrecht, november 2009.

HO&S/BL/2009/156213
>> Staatscourant, Regeling onderwijsvoorzieningen voor jongeren met een

>> Inspectie van het Onderwijs, Studeren met een functiebeperking. Een
onderzoek naar de positie van studenten met een functiebeperking in het

handicap, 15 januari 2008, nr. JOZ/954546
>> Timmermans, T., Steenkamp, F. Gebruikerstoets “Studeren met een

hoger onderwijs, Utrecht, 2004.

handicap 2008”, Stichting HOP, Leiden, 2009.

>> Lötters,P. Veldhuis,V., Reijenga, F. Communiceren over competenties.

>> Wartenberg,F., Studieuitval in het hoger onderwijs; achtergrond en

Stage-ervaringen van studenten in het hoger onderwijs met een

oorzaken, ResearchNed bv in opdracht van het Ministerie van OCW,

functiebeperking, Bureau Astri i.s.m. Handicap + Studie, Leiden, 2008.

Nijmegen, september 2008.

>> Ministerie van OCW, Het Hoogste Goed. Strategische agenda voor het hoger
onderwijs-, onderzoek -en wetenschapsbeleid., 2007-2008, 31 288 nr. 13.
>> Ministerie van OCW, Hoger Onderwijs en Onderzoek Plan. Plan van aanpak
‘Terugdringing belemmeringen in het hoger onderwijs voor studenten met
een functiebeperking’, Tweede Kamer, 2004-2005, 29 410, nr. 31
>> Ministerie van OCW, Kennis in kaart. Hoger onderwijs en onderzoek, Den
Haag, november 2008.
>> Ministerie van OCW, Passend Onderwijs, Tweede Kamer, 2008-2009, 31 497,
nr.12
>> Ministerie van OCW, Wijziging van de Wet op het hoger onderwijs en
wetenschappelijk onderzoek in verband met aanpassing van het
accreditatiestelsel, Tweede Kamer, 2009-2010, 32 210 nr. 2 en nr. 6.
>> Ministerie van SZW, OCW- en SZW-activiteiten/regelingen op het gebied van
onderwijs en arbeid voor jongeren met een handicap, Den Haag, 2007.

60

a dv i es com m issi e m a at staf

61

advi es com m i ssi e m a atsta f

colofon
Dit is een uitgave van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

De inhoudelijke bijdrage is tot stand gekomen in samenwerking met ZonMw.

Publicatienummer
> 08BK2010B003
ISBN
> 9789059105386
Prijs
> 12,00 euro
Ontwerp
> Ontwerpwerk, Den Haag
Den Haag, maart 2010

62

a dv i es com m issi e m a at staf