Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 826

Goedkeuring van de op 16 juni 2008 te
Luxemburg totstandgekomen Stabilisatie- en
associatieovereenkomst tussen de Europese
Gemeenschappen en hun lidstaten, enerzijds, en
Bosnië en Herzegovina, anderzijds, met Bijlagen
en Protocollen (Trb. 2008, 163)

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING

I. ALGEMENE INLEIDING
De EU en de Westelijke Balkan
Het advies van de Raad van State wordt niet
openbaar gemaakt, omdat het zonder meer
instemmend luidt (artikel 25a, vijfde lid jo
vierde lid, onder b, van de Wet op de Raad van
State.

De Kosovo-crisis in 1999 leidde tot de ontwikkeling van een integrale visie
over de opbouw en integratie van de Westelijke Balkan alsmede over de
toenadering van de regio tot Europa. Het succes van de West-Europese
integratie na de Tweede Wereldoorlog, waar nationale belangen hebben
plaatsgemaakt voor onderlinge samenwerking, zou daarbij tot inspiratie
kunnen strekken.
De concrete vertaling van de gedachte dat de problemen in de Westelijke
Balkan niet onafhankelijk van elkaar en van de rest van Europa kunnen
worden behandeld, vond zijn weerslag in de conclusies van de Europese
Raad van Keulen (juni 1999). Niet alleen werd in Keulen het Stabiliteitspact voor Zuidoost-Europa tot stand gebracht, ook werd het Stabilisatieen associatieproces gelanceerd. De Europese Raad bevestigde daarmee
dat de Europese Unie (EU) bereid is het vooruitzicht op volledige integratie in haar structuren voor de landen van de regio naderbij te brengen.
De Europese Raad van Santa Maria de Feira (juni 2000) heeft het Europese
perspectief nader geëxpliciteerd. Deze Raad stelde vast dat in het kader
van het Stabilisatie- en associatieproces alle landen in de Westelijke
Balkan zijn aangemerkt als «potentiële kandidaten voor EU-lidmaatschap». Dit Europese perspectief zou worden vastgelegd in een zogeheten
«evolutieve clausule», die zou worden opgenomen in de preambule van
elke Stabilisatie- en associatieovereenkomst (SAO) die met de landen in
de regio zou worden gesloten.
Tijdens de topontmoeting in Thessaloniki tussen de EU en de landen van
de Westelijke Balkan in juni 2003 werd het Europese perspectief van de
landen in de Westelijke Balkan bevestigd. De gezamenlijk onderschreven
«agenda van Thessaloniki» omvat aan het uitbreidingsproces ontleende
maatregelen op het gebied van:
– vrede, stabiliteit en democratie;

KST126593
0809tkkst31826-3
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

1

–
–
–
–

verrijking van het Stabilisatie- en associatieproces (onder meer door
het Europese partnerschap);
bestrijding van georganiseerde misdaad en samenwerking op het
gebied van Justitie en Binnenlandse Zaken (JBZ);
bevorderen van economische ontwikkeling;
verzoening en stimuleren van regionale samenwerking.

Tijdens de Europese Raad van december 2006 is de uitbreidingsstrategie
in het licht van de ervaringen met de recente uitbreiding van de EU met
de Laken-10, alsmede met Roemenië en Bulgarije aangepast. Kernwoorden daarbij waren consolidatie, conditionaliteit en communicatie.
Op basis van de herziene strategie voor uitbreiding zal strikt de hand
gehouden worden aan de criteria. Elk land zal op eigen merites beoordeeld worden. Daarbij is de implementatie van de SAO een essentieel
element in de beoordeling van nieuwe lidmaatschapsaanvragen voor de
EU.
Van groepsgewijze onderhandelingen of ver van te voren vastgestelde
toetredingsdata kan geen sprake zijn.
In het reguliere uitbreidingspakket van 2007 noteerde de Commissie
enkele positieve ontwikkelingen in de Westelijke Balkan zoals de inwerkingtreding van het Centraal Europees Vrijhandelsakkoord (CEFTA),
verdere stappen op het gebied van regionale samenwerking door de
oprichting van de «Regional Cooperation Council» (RCC) en de ondertekening van overeenkomsten voor visafacilitatie en readmissie met de EU.
Naast deze positieve ontwikkelingen noteerde de Commissie ook enkele
zorgpunten. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om gebrekkige staatsvorming,
vertragingen op het gebied van justitiële hervormingen en corruptiebestrijding, voortdurende etnische spanningen en onvoldoende verwerking van het oorlogsverleden.
De Raad Algemene Zaken en Externe Betrekkingen (RAZEB) van 10 en
11 december 2007 ondersteunde de bovenstaande analyse van de
Commissie. Daarnaast herbevestigde de Raad het Europees perspectief
van de Westelijke landen en de herziene strategie voor uitbreiding van
2006.
Stabilisatie- en associatieovereenkomsten
De stabilisatie- en associatieovereenkomsten met de landen van de
Westelijke Balkan zijn gebaseerd op artikel 310 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap (EG-verdrag; zie voor de geconsolideerde tekst Trb. 2003, 150), in samenhang met de eerste zin van artikel
300, tweede lid, eerste alinea en artikel 101, tweede lid, van het op
25 maart 1957 te Rome totstandgekomen Verdrag tot oprichting van de
Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (Trb. 1957, 75; zie laatstelijk
Trb. 2004, 121).
Deze verdragen hebben een gemengd karaker. De materie die door de
stabilisatie- en associatieovereenkomsten wordt bestreken, is breder dan
de bevoegdheden van de Gemeenschap (onder meer politieke dialoog en
samenwerking op het gebied van Justitie en Binnenlandse Zaken), reden
waarom ook de lidstaten partij dienen te worden. Qua inhoud wijken deze
verdragen weinig af van de Europa-akkoorden die de EU destijds heeft
gesloten met de toenmalige kandidaat-lidstaten die in 2004 respectievelijk
2007 zijn toegetreden tot de EU. De meest relevante verschillen betreffen
de passage in de preambule waarin het perspectief op EU-lidmaatschap is
vastgelegd, de bepalingen betreffende de verplichting tot intra-regionale
samenwerking alsmede de reikwijdte van de intentieverklaring om te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

2

streven naar geleidelijke aanpassing van de wetgeving aan die van de
Gemeenschap.
De Stabilisatie- en associatieovereenkomst met Bosnië en
Herzegovina
De Commissie presenteerde op 25 oktober 2005 haar haalbaarheidsrapport inzake een Stabilisatie- en associatieovereenkomst met Bosnië en
Herzegovina. Nadat de Raad vooruitgang constateerde ten aanzien van de
wetgeving voor politiehervorming, konden de onderhandelingen op
21 november 2005 beginnen. Het tempo en de voortgang van de onderhandelingen werden met name afhankelijk gesteld van volledige samenwerking met het Joegoslavië tribunaal (ICTY), opbouw van administrative
capaciteit, hervorming van de politie en wetgeving op het terrein van de
publieke omroepen.
Mede door de ingewikkelde staatsstructuur en gebrekkige ontwikkeling
van de federale overheid hebben de onderhandelingen verhoudingsgewijs lang geduurd. De overeenkomst over de hervorming van de politie
die op 28 oktober 2007 in Mostar werd bereikt was voor de Commissie
aanleiding de SAO-onderhandelingen af te ronden. De Commissie parafeerde de ontwerp SAO op 4 december 2007. Mede met het oog op de
aanname van politiewetgeving door het Bosnische parlement op 10 april
2008 en de positieve beoordeling van hoofdaanklager Brammertz over de
samenwerking van Bosnië en Herzegovina met het ICTY werd tijdens de
RAZEB van 29 april jl. besloten dat de SAO kon worden ondertekend. Dit
gebeurde uiteindelijk in de marge van de RAZEB van 16 juni 2008.
De Stabilisatie- en associatieovereenkomst met Bosnië en Herzegovina is
het zesde verdrag in zijn soort. Eerder werd een soortgelijk verdrag met
Macedonië, Kroatië en Albanië tot stand gebracht en na parlementaire
goedkeuring bekrachtigd voor het Koninkrijk. Verder is de SAO met
Montenegro tot stand gebracht, die thans voor goedkeuring in de 2e
Kamer ligt. Tot slot is een SAO met Servië ondertekend; dat verdrag is nog
niet voor parlementaire goedkeuring aan de Staten-Generaal aangeboden.
De Stabilisatie- en associatieovereenkomst is het eerste alomvattende
verdrag dat tussen de Europese Gemeenschappen (EG) en Bosnië en
Herzegovina tot stand komt.
Door de totstandbrenging van verdragsrechtelijke betrekkingen met
Bosnië en Herzegovina in de vorm van een Stabilisatie- en associatieovereenkomst wordt voorzien in brede samenwerking en krijgt de integratie van Bosnië en Herzegovina in de Europese structuren een nieuwe
impuls. Het verdrag omvat met name de volgende componenten:
– totstandbrenging van een geformaliseerd kader voor een politieke
dialoog met Bosnië en Herzegovina;
– intensievere regionale samenwerking;
– stimulering van de economische en handelsbetrekkingen met het
vooruitzicht op totstandkoming van een vrijhandelsgebied voor
goederen en diensten na een overgangsperiode van vijf jaar na de
inwerkingtreding van de Overeenkomst;
– regeling van het verkeer van werknemers, vrijheid van vestiging, verlening van diensten, lopende betalingen en kapitaalverkeer;
– verbintenis van Bosnië en Herzegovina om zijn wetgeving af te
stemmen op die van de EG, met name voor belangrijke onderdelen
van de interne markt;
– bepalingen inzake samenwerking met Bosnië en Herzegovina op een
groot aantal gebieden waaronder justitie, vrijheid en veiligheid;
– totstandbrenging van een specifiek institutioneel kader in de vorm van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

3

instelling van een Stabilisatie- en associatieraad die op de tenuitvoerlegging van de Overeenkomst toeziet.
In de overeenkomst is specifiek aandacht besteed aan de verplichting om
volledig samen te blijven werken met het Joegoslavië Tribunaal, de strijd
tegen georganiseerde misdaad en terrorisme.
In Sarajevo ziet de Hoge Vertegenwoordiger (HV) toe op de uitvoering van
de civiele aspecten van het Dayton Akkoord. De HV, thans de Slowaak
Miroslav Lajcak, is tevens de EU Speciale Vertegenwoordiger (EUSV). Na
het bereiken van een aantal doelstellingen, waaronder de ratificatie van de
Stabilisatie- en associatieovereenkomst, zal het mandaat van de HV overgaan in dat van een louter EUSV.

II. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Preambule
De preambule bevat, zoals gebruikelijk bij verdragen van de Gemeenschap met derde landen, een opsomming van intenties en grondslagen
die tezamen de context vormen van het verdrag. Partijen benadrukken de
gezamenlijke wens om hun banden te versterken en duurzame betrekkingen te ontwikkelen. Daarnaast wordt gewezen op de bijdrage die deze
Overeenkomst levert aan de politieke, economische en institutionele stabilisatie van het land en de regio. Specifiek wordt gewezen op het Stabiliteitspact voor Zuidoost-Europa, het Handvest van de Verenigde Naties, de
Slotakte van Helsinki, rechten en verplichtingen voortvloeiend uit de WTO
en samenwerking op het gebied van georganiseerde misdaad en het
tegengaan van terrorisme. Daarnaast worden de afspraken die zijn
gemaakt tijdens de top van Thessaloniki in 2003, alsmede het Centraal
Europees Vrijhandelsakkoord (CEFTA) dat op 26 juli 2007 in werking is
getreden in herinnering geroepen. In het geval van Bosnië en Herzegovina
wordt in de zevende considerans in het bijzonder gewezen op de verplichtingen die voortvloeien uit het «Dayton akkoord» dat in 1995 een einde
maakte aan de oorlog in Bosnië en Herzegovina.
In de zesde considerans wordt expliciet verwezen naar het belang van
eerbiediging van de rechtsstaat en de mensenrechten, met inbegrip van
de rechten van personen die tot nationale minderheden behoren. Ook
wordt specifiek gewezen op handhaving van democratische beginselen,
op basis van een meerpartijen stelsel met vrije en eerlijke verkiezingen. In
de beoordeling van de prestaties van Bosnië en Herzegovina op dit gebied
zal, hoewel niet expliciet genoemd in de preambule, nuttig gebruik
kunnen worden gemaakt van het acquis van de Raad van Europa. Waar
het gaat om constitutionele kwesties zal met name de European Commission for Democracy Through Law van de Raad van Europa (Venetië
Commissie) een waardevolle rol kunnen vervullen.
De Overeenkomst bevat in de derde considerans, de zogeheten «evolutieve clausule», het perspectief op toetreding tot de EU. Bosnië en Herzegovina wordt aangemerkt als een «potentiële kandidaat voor het
EU-lidmaatschap» op basis van het op 7 februari 1992 te Maastricht
totstandgekomen Verdrag betreffende de Europese Unie (hierna: het
«EU-Verdrag»; zie voor de geconsolideerde tekst Trb. 2003, 151). Deze
status van «potentieel EU-lid» wordt afhankelijk gesteld van de succesvolle tenuitvoerlegging van de Overeenkomst (in het bijzonder de bepalingen over de noodzaak tot intra-regionale samenwerking met de overige
landen in de Westelijke Balkan). Ook dient Bosnië en Herzegovina te
voldoen aan de door de Europese Raad in juni 1993 gedefinieerde criteria

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

4

(de zogeheten Kopenhagen-criteria) en de voorwaarden in het kader van
het Stabilisatie- en associatieproces.
De EU-lidstaten zijn overeengekomen dat de «evolutieve clausules» voor
alle daarvoor in aanmerking komende landen in de regio gelijkluidend
zullen zijn en dat de bewoording niet onderhandelbaar is met de partnerlanden afzonderlijk. Op de technische onderwerpen worden de Stabilisatie- en associatieovereenkomsten evenwel op maat gesneden
(overgangstermijnen, uitzonderingen).

Artikel 1
De Stabilisatie- en associatieovereenkomst kent zes hoofddoelstellingen:
– ondersteuning van de Bosnische inspanningen om de democratie en
de rechtsstaat te versterken;
– bijdragen aan de politieke, economische en institutionele stabiliteit in
Bosnië en Herzegovina alsmede de stabilisatie van de regio;
– tot stand brengen van een passend kader voor de politieke dialoog met
het oog op de ontwikkeling van nauwe politieke betrekkingen tussen
de partijen;
– ondersteuning van de Bosnische inspanningen in de ontwikkeling van
de economische en internationale samenwerking, ook door de aanpassing van de wetgeving aan die van de Gemeenschap;
– ondersteuning van de Bosnische inspanningen om de overgang naar
een markteconomie te voltooien, harmonieuze economische betrekkingen te bevorderen en geleidelijk een vrijhandelszone in te stellen
tussen de Gemeenschap en Bosnië en Herzegovina;
– bevorderen van regionale samenwerking op alle gebieden die onder
deze Overeenkomst vallen.
Titel I – Algemene beginselen (artikelen 2 tot en met 9)

Artikelen 2, 3 en 4
Zoals gebruikelijk is bij verdragen met derde landen, worden ook in het
onderhavige verdrag de eerbiediging van de mensenrechten en de beginselen van internationaal recht en de rechtsstaat, als essentiële onderdelen
aangemerkt. In samenhang met artikel 129, vierde lid, van de Overeenkomst kunnen «passende» maatregelen worden genomen bij schending
van de desbetreffende bepalingen.
Artikel 2 en artikel 4 verplichten Bosnië en Herzegovina volledig samen te
werken met het Joegoslavië Tribunaal.
Artikel 3 bevat een non-proliferatieclausule voor massavernietigingswapens en de daarmee samenhangende overbrengingsmiddelen.
Artikel 5
Dit artikel roept in herinnering dat internationale- en regionale vrede en
stabiliteit, goed nabuurschap, de bescherming van mensenrechten en
respect voor minderheden centraal staan in het Stabilisatie- en associatieproces.
Artikel 6
Bosnië en Herzegovina verbindt zich ertoe intensieve samenwerking en
betrekkingen van goed nabuurschap met de overige landen in de regio
aan te gaan. In titel III van de Overeenkomst (Regionale samenwerking)
wordt deze hoeksteen van de Overeenkomst verder uitgewerkt.
Artikel 7
Het artikel bevestigt het belang dat de partijen hechten aan de bestrijding
van terrorisme. In artikel 85 wordt ingegaan op de modaliteiten van de
samenwerking in de bestrijding van terrorisme.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

5

Artikel 8
De associatie zal met een overgangsperiode van maximaal 6 jaar in twee
fasen worden ingevoerd. Deze splitsing is bedoeld om de toepassing van
de Overeenkomst door Bosnië en Herzegovina tussentijds grondig te
kunnen toetsen.
Artikel 9
De Overeenkomst dient volledig verenigbaar te zijn met de relevante
bepalingen van de Wereldhandelsorganisatie, in het bijzonder artikel XXIV
van de op 15 april 1994 te Marrakesh totstandgekomen Algemene Overeenkomst inzake Tarieven en Handel (ook wel bekend als «GATT 1994»;
Trb. 1994, 235) en artikel V (bepalingen inzake regionale vrijhandelszones)
van de Algemene Overeenkomst inzake de handel in diensten (Trb. 1994,
235, blz. 304 e.v.; «General Agreement on Trade and Services», hieronder
aangeduid als «GATS»).
Titel II – Politieke dialoog (artikelen 10 tot en met 13)
De artikelen 10 tot en met 13 voorzien in een geïnstitutionaliseerde politieke dialoog tussen de partijen. Deze bepalingen vloeien voort uit de
wens om Bosnië en Herzegovina op alle terreinen, inclusief het Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbeleid, zoveel mogelijk de gelegenheid te geven aansluiting te vinden bij de Europese Unie en haar lidstaten.
De dialoog stelt de EU mede in staat om op reguliere basis de voortgang
te bespreken ten aanzien van de politieke criteria.
De politieke dialoog kan op verschillende niveaus en in verschillende fora
worden gevoerd. Op parlementair niveau vindt de dialoog plaats in het
kader van het bij artikel 121 ingestelde Parlementaire Stabilisatie- en
associatiecomité.
Titel III – Regionale samenwerking (artikelen 14 tot en met 17)
De bepalingen inzake regionale samenwerking vormen een der hoekstenen van de Stabilisatie- en associatieovereenkomst. Daadwerkelijke
integratie in de Euro-Atlantische structuren kan pas plaatsvinden indien
de landen van de Westelijke Balkan ook overgaan tot intensieve intraregionale samenwerking. Dit beginsel is ook opgenomen in de «evolutieve clausule».
De Europese Unie en Bosnië en Herzegovina geven zich rekenschap van
het gegeven dat onderlinge afhankelijkheid en verstrengeling van politieke en sociaaleconomische belangen van de landen in de Westelijke
Balkan onderling, de kans op conflicten in de regio reduceert.
Artikel 14 bevat voor Bosnië en Herzegovina de verplichting om de regionale samenwerking actief te steunen. Daarnaast dient het land volledig
uitvoering te geven aan het Centraal Europees Vrijhandelsakkoord
(CEFTA) dat op 26 juli 2007 in werking is getreden en tot doel heeft om in
2011 een regionale vrijhandelszone totstand te brengen.
Artikel 15 bepaalt dat Bosnië en Herzegovina bilaterale overeenkomsten
inzake regionale samenwerking zal sluiten met de landen die reeds een
SAO hebben ondertekend. Dergelijke verdragen concentreren zich op:
– totstandbrenging van een politieke dialoog;
– totstandbrenging van een vrijhandelszone;
– wederzijdse concessies op het gebied van verkeer van personen, werknemers, kapitaal, vestiging en dienstverlening;
– samenwerking op andere terreinen zoals Justitie, Veiligheid en Vrijheid.
Daarnaast zal Bosnië en Herzegovina streven naar regionale samenwer-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

6

king met andere landen die deel uitmaken van het Stabilisatie- en
associatieproces.
Titel IV – Vrij verkeer van goederen (artikelen 18 tot en met 46)

Artikel 18
De Gemeenschap en Bosnië en Herzegovina streven naar volledige vrijhandel binnen een periode van vijf jaar vanaf de inwerkingtreding van de
Overeenkomst. Dit zal conform de GATT 1994 en WTO regelgeving plaatsvinden. Met enkele uitzonderingen zal voor de toepassing van deze overeenkomsten onder douanerechten en heffingen van gelijke werking ook
verstaan worden: alle rechten en heffingen op de in- of uitvoer van
goederen, met inbegrip van eventuele aanvullende heffingen of belastingen. Na inwerkingtreding van de Overeenkomst worden tariefreducties
«erga omnes» toegepast. Ook wordt rekening gehouden met eventuele
toetreding van Bosnië en Herzegovina tot de WTO.
Hoofdstuk I: Industrieproducten (artikelen 19 tot en met 23)
Deze bepalingen zijn van toepassing op alle industrieproducten van
oorsprong uit de Europese Gemeenschap en uit Bosnië en Herzegovina,
met uitzondering van ijzer- en staalproducten. De douanerechten die
gelden bij invoer in Bosnië en Herzegovina van producten afkomstig uit
de Gemeenschap en genoemd in bijlagen Ia, b of c bij de SAO, worden
afgebouwd. Indien de economische situatie dit toelaat kan Bosnië en
Herzegovina het proces versnellen.
De douanerechten op invoer van overige producten worden bij de inwerkingtreding van de Overeenkomst afgeschaft. Eventueel bestaande kwantitatieve beperkingen, of heffingen van gelijke strekking als douanerechten, worden eveneens direct bij inwerkingtreding van de Overeenkomst
afgeschaft.
De Gemeenschap en Bosnië en Herzegovina verplichten zich tevens eventuele kwantitatieve beperkingen, douanerechten en overige heffingen van
gelijke strekking op exporten direct bij de inwerktreding van de Overeenkomst af te schaffen.

Hoofdstuk II: Landbouw en visserij (artikelen 24 tot en met 31)
De regelgeving heeft betrekking op alle producten van hoofdstukken 1 tot
en met 24 van de Gecombineerde Nomenclatuur. Uitgangspunt is dat
Bosnië en Herzegovina en de Gemeenschap bij de inwerkingtreding van
de Overeenkomst kwantitatieve beperkingen bij invoer van landbouw- en
visserijproducten uit de Gemeenschap respectievelijk Bosnië en Herzegovina afschaffen. Protocol 1 bij deze Overeenkomst bevat de handelsregeling voor de daarin genoemde bewerkte landbouwproducten.
De Gemeenschap heeft een aantal uitzonderingen bedongen die zijn
opgenomen in artikel 27. Het gaat daarbij om levende runderen, vlees van
runderen, suiker, insulinestroop en wijn. Voor babybeef is een quotum van
1500 ton vastgesteld. Protocol 2 definieert het begrip babybeef. Voor
invoer van suiker en insulinestroop in de Gemeenschap is een quotum
van 12 000 ton afgesproken.
De regeling voor wijn en gedestilleerde dranken wordt uitgewerkt in
Protocol 7. Voor wat betreft groenten en fruit, waarvoor het gemeenschappelijk douanetarief bestaat uit een «ad valorem»-recht en een specifiek recht, wordt alleen het «ad valorem»-recht afgeschaft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

7

Bijlage III bevat een aantal lijsten van landbouwproducten. De plaatsing
op de lijst bepaalt welke tariefconcessies Bosnië en Herzegovina geeft
voor de invoer van deze producten. Bosnië en Herzegovina zal bij de
inwerkingtreding van de Overeenkomst, de douanerechten afschaffen op
landbouwproducten vermeld in bijlage IIIa. Vanaf de inwerkingtreding van
de Overeenkomst gaat Bosnië en Herzegovina over tot geleidelijke
afschaffing van de douanerechten die van toepassing zijn op de invoer
van landbouwproducten vermeld in bijlage IIIb, c en d. Voor de producten
in bijlage IIIe zullen de douanerechten binnen de bepaalde tariefcontingenten volledig afgeschaft worden.
De Gemeenschap en Bosnië en Herzegovina zullen de kwantitatieve
beperkingen voor vis en visproducten afschaffen. Met uitzondering van
genoemde producten in respectievelijk bijlage IV en V, worden ook alle
douanerechten afgeschaft.
Binnen drie jaar zullen de partijen de mogelijkheden voor verdere liberalisering van het handelsverkeer van landbouw- en visserijproducten onderzoeken. Daarbij zal rekening worden gehouden met de dan bestaande
handel, de bijzondere gevoeligheden van de agrarische en visserijmarkten, de regels van het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid en het
Gemeenschappelijk Visserij Beleid, het landbouwbeleid van en de rol van
de landbouw in Bosnië en Herzegovina, het productie- en exportpotentieel, en de gevolgen van het overleg in de WTO. Bij marktverstoringen
dienen consultaties plaats te vinden. In afwachting daarvan kan de benadeelde partij passende maatregelen treffen.
Ingevolge artikel 31 is Bosnië en Herzegovina verplicht de bescherming
van geografische indicaties en soortgelijke handelskenmerken voor landbouw en visserijproducten (anders dan wijn en gedestilleerde dranken) in
lijn te brengen met EU-wetgeving. Bosnië en Herzegovina mag vanaf
inwerkingtreding van deze Overeenkomst geen conflicterende handelsmerken registreren en vanaf zes jaar na inwerkingtreding geen conflicterende handelsmerken of soortgelijke handelskenmerken gebruiken of
exporteren. De in het tweede lid beschreven geografische indicaties
mogen vanaf 2014 niet meer worden gebruikt in Bosnië en Herzegovina.

Hoofdstuk III: Gemeenschappelijke bepalingen (artikelen 32 tot en met 46)
Artikelen 32 tot en met 36
De gemeenschappelijke bepalingen worden toegepast voor zover niet
anders is bepaald in Protocol 1. Verdere, eenzijdige concessies blijven
mogelijk. Deze bepalingen stemmen overeen met hetgeen reeds in andere
overeenkomsten met derde landen is vastgelegd.
In artikel 35 is het verbod op fiscale discriminatie vastgelegd. De partijen
onthouden zich van directe en indirecte discriminatie via fiscale maatregelen.
Artikel 37
In dit artikel is vastgelegd dat overeenkomsten voor het totstand brengen
van douane-unies, regionale vrijhandel of grenshandel mogelijk zijn,
indien deze niet strijdig zijn met deze SAO. Bosnië en Herzegovina kan
gedurende de periode van geleidelijke afbouw van douanerechten op
goederen zoals bedoeld in artikel 18, bestaande grensregelingen tussen
Bosnië en Herzegovina en één of meer lidstaten, dan wel regelingen die
voortvloeien uit de in titel III gespecificeerde overeenkomsten die door
Bosnië en Herzegovina zullen worden gesloten ter bevordering van de
regionale samenwerking, handhaven. Er is in overleg voorzien over
handelspolitieke onderwerpen verband houdende met die overeenkomsten en bij toetreding van nieuwe lidstaten tot de Unie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

8

Artikelen 38 tot en met 40
In het geval van dumping en subsidies kunnen de partijen bij deze Overeenkomst WTO-conforme handelsbeschermende maatregelen nemen. In
het geval van plotselinge toename van invoer die schade zou kunnen
toebrengen aan een industrie of de markt zodanig kan verstoren dat die
leidt tot economische verslechtering kan een partij passende maatregelen
nemen. Alvorens dergelijke maatregelen uit te voeren dient op grond van
dit artikel de Stabilisatie- en associatieraad geconsulteerd te worden. In
urgente situaties mag de betreffende partij onmiddellijk overgaan tot het
treffen van maatregelen. De andere partij zal daarvan onmiddellijk in
kennis worden gesteld. De maatregelen kunnen slechts twee jaar gelden
met in uitzonderlijke gevallen een verlenging van vier jaar. Bij de uitvoering ervan zal de Stabilisatie- en associatieraad periodiek worden geïnformeerd. Artikel 40 behelst de zogenoemde «tekort clausule». Deze voorziet
in een regeling, indien bijvoorbeeld op de Bosnische markt een tekort van
levensmiddelen of andere essentiële producten zou ontstaan.
Artikel 41
Bosnië en Herzegovina verplicht zich om zijn wetgeving op het gebied van
staatsmonopolies van commerciële aard zodanig aan te passen zodat
vanaf inwerkingtreding van deze Overeenkomst geen discriminatie tussen
onderdanen van de EU en Bosnië en Herzegovina kan plaatsvinden.
Artikel 42
Dit artikel bevat een verwijzing naar Protocol 2. In dit Protocol zijn de
regels van oorsprong voor goederen opgenomen. In het Protocol is in
diagonale cumulatie van oorsprong voorzien. Dit stemt Nederland tot
tevredenheid. Nederland acht het wenselijk dat er een grotere economische integratie in de regio tot stand komt, welke dankzij diagonale cumulatie wordt bevorderd.
Daarom is het wenselijk dat met de andere landen van de Westelijke
Balkan soortgelijke overeenkomsten worden afgesloten. In dit verband
wordt de inwerkingtreding van het Centraal Europees Vrijhandelsakkoord
verwelkomd.
Artikel 43
Zoals gebruikelijk bij dergelijke handelspassages uit Overeenkomsten met
derde landen, blijven verbodsbepalingen mogelijk op basis van een
beperkt aantal gronden, zoals de bescherming van de openbare orde, de
openbare veiligheid, bescherming van de volksgezondheid of bescherming van nationaal erfgoed. Dergelijke verboden mogen geen verkapte
beperking van de handel tussen de partijen vormen.
Artikelen 44 en 45
Deze artikelen hebben betrekking op de controle op de preferentiële
behandeling die op grond van deze titel wordt verleend. Wanneer onvoldoende administratieve samenwerking is verleend en/of onregelmatigheden of gevallen van fraude zijn voorgevallen, kan de preferentiële regeling tijdelijk worden opgeschort. Een dergelijke opschorting mag alleen
dienen ter bescherming van de financiële belangen van de betrokken
partij en mag maximaal zes maanden duren (verlenging is mogelijk).
Indien er sprake is van onjuiste toepassing van de preferentiële regeling
ten aanzien van de invoerrechten kan de Stabilisatie- en associatieraad
verzocht worden de genomen maatregelen te onderzoeken teneinde de
situatie op te lossen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

9

Titel V – Beweging van werknemers, vestiging, verrichten van
diensten, kapitaal (artikelen 47 tot en met 69)

Hoofdstuk I: Beweging van werknemers (artikelen 47 tot en met 49)
Dit hoofdstuk bevat artikelen met betrekking tot het verkeer van werknemers tussen de verdragspartijen.
In artikel 47 zeggen partijen toe werknemers van de betrokken landen
binnen de geldende voorwaarden en modaliteiten gelijk te behandelen als
de eigen onderdanen met betrekking tot te hanteren arbeidsvoorwaarden,
beloning en ontslag. Nederland voldoet aan de in dit artikel geformuleerde eis van non-discriminatie. Voorts zullen de partijen de bij de werknemers legaal verblijvende echtgenoten en kinderen toegang verlenen tot
de arbeidsmarkt. Deze toegang geldt niet voor echtgenoten van seizoenswerknemers en werknemers die vallen onder de werking van bilaterale
overeenkomsten als bedoeld in artikel 48, tenzij deze overeenkomsten
anders bepalen.

Artikel 48
De bestaande faciliteiten voor toegang tot werk voor onderdanen van
Bosnië en Herzegovina toegekend op grond van eventuele bilaterale overeenkomsten, worden met inachtneming van onder meer de arbeidsmarktsituatie gehandhaafd en indien mogelijk verbeterd. De overige lidstaten
zullen welwillend de mogelijkheid overwegen om dergelijke overeenkomsten te sluiten. Na drie jaar zal de Stabilisatie- en associatieraad onderzoeken of andere verbeteringen toegekend kunnen worden.
Artikel 49
Het artikel schrijft voor dat de Stabilisatie- en associatieraad een besluit
zal nemen over de coördinatie van de socialezekerheidsstelsels voor werknemers met de nationaliteit van Bosnië en Herzegovina, die legaal werken
op het grondgebied van een lidstaat. Dit besluit zal ook betrekking hebben
op de gezinsleden die legaal in een lidstaat wonen. Met de coördinatie
van de stelsels wordt beoogd deze zo goed mogelijk op elkaar te laten
aansluiten. Zelf blijven de socialezekerheidsstelsels van Bosnië en Herzegovina en de afzonderlijke lidstaten onveranderd.
Het voorgenomen besluit zal betrekking hebben op de volgende
coördinatie-instrumenten:
1. het samentellen van verzekerde tijdvakken voor ouderdomspensioenen, arbeidsongeschiktheids- en nabestaandenuitkeringen en voor
medische zorg;
2. het exporteren van ouderdomspensioenen, nabestaandenuitkeringen,
arbeidsongeschiktheidsuitkeringen ten gevolge van een arbeidsongeval of beroepsziekte (nb. hieronder vallen niet uitkeringen waarvoor
geen premie is betaald);
3. het toekennen van kinderbijslag.
Bosnië en Herzegovina zal m.b.t. de punten 2 en 3 een soortgelijke behandeling toekennen aan werknemers van lidstaten die legaal tewerkgesteld
zijn in Bosnië en Herzegovina. Nadat dergelijke regels door de Stabilisatieen Associatieraad zijn vastgelegd, kunnen op bilateraal niveau afspraken
worden gemaakt over de rechtshandhaving van socialezekerheidsuitkeringen.

Hoofdstuk II: Vestiging (artikelen 50 tot en met 56)
Artikel 50
Evenals in voorgaande Overeenkomsten met derde landen, worden in dit
artikel enkele begrippen gedefinieerd die verband houden met het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

10

uitvoeren van economische activiteiten waaronder begrippen als
«vennootschap uit de Gemeenschap», «vennootschap uit Bosnië en
Herzegovina», «dochteronderneming», en «vestiging».

Artikel 51
Ten aanzien van het recht van vestiging van bedrijven op elkaars grondgebied wordt uitgegaan van het beginsel van «gelijke behandeling»: bedrijven uit de lidstaten en uit Bosnië en Herzegovina dienen bij de vestiging
op dezelfde manier te worden behandeld als bedrijven uit het eigen land.
Die plicht geldt zowel bij vestiging als voor eenmaal gevestigde bedrijven.
Het gaat hierbij niet alleen om een discriminatieverbod op grond van
formele voorschriften, maar ook om het resultaat van de feitelijke behandeling. Ook is een «stand still» clausule opgenomen. Vier jaar na de inwerkingtreding van de Overeenkomst zal de Stabilisatie- en associatieraad –
in het licht van de toestand van de arbeidsmarkt – onderzoeken of de
bepalingen moeten worden uitgebreid tot de vestiging van onderdanen
van beide partijen, die als zelfstandigen economische activiteiten zouden
wensen te ontplooien. Voorts wordt in dit artikel onder meer het recht
vastgelegd dat dochterondernemingen uit de Gemeenschap dezelfde
rechten genieten bij de verwerving van onroerend goed als vennootschappen van Bosnië en Herzegovina te gebruiken, te huren en aan te
kopen in verband met de uitoefening van hun economische activiteiten.
Vier jaar na inwerkingtreding van deze Overeenkomst zal de Stabilisatieen associatieraad bezien of dit recht ook aan filialen verleend kan worden.
Er is een Gemeenschappelijk verklaring opgesteld die stelt dat de SAO de
regeling van het eigendomsrecht in Bosnië en Herzegovina onverlet laat.
Artikel 52
Met uitzondering van financiële diensten die in bijlage VI beschreven zijn,
kunnen partijen specifieke non-discriminatoire maatregelen treffen met
betrekking tot vestiging en bedrijfsuitvoering. Ten aanzien van financiële
diensten wordt uitdrukkelijk bepaald dat de partijen uit hoofde van monetair of investeringsbeleid, uit overwegingen van bedrijfseconomisch
toezicht of met het oog op het vertrouwen in het financieel stelsel, maatregelen kunnen treffen.
Artikel 53
Het eerste lid verwijst naar de op 9 juni 2006 te Luxemburg totstandgekomen Multilaterale Overeenkomst tussen Bosnië en Herzegovina,
Servië, Bulgarije, Kroatië, de Europese Gemeenschap en haar lidstaten,
IJsland, de Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië, het Koninkrijk Noorwegen, Roemenië en de Missie van de Verenigde Naties voor
interim-bestuur in Kosovo (UNMIK) betreffende de totstandbrenging van
een Europese Gemeenschappelijke Luchtvaartruimte, ECAA (Trb. 2006,
196).
Onverminderd dit verdrag, waarvan de regering het voornemen heeft het
in het najaar van 2008 ter goedkeuring voor te leggen aan de StatenGeneraal, zijn de in het voorgaande artikel neergelegde beginselen inzake
vestiging niet van toepassing op het vervoer door de lucht, over binnenwateren en over zee. De Stabilisatie- en associatieraad kan wel aanbevelingen doen de vestigingsvoorwaarden voor deze sectoren te verbeteren.

Artikel 54
Toegestaan is, dat aan buiten-vennootschapsrechtelijke vormen van vestiging van buitenlandse bedrijven om juridisch-technische redenen bijzondere regels wordt opgelegd. Daaruit resulterende beperkingen moeten
evenwel strikt verband houden met de verschillen in status ten opzichte
van in het vennootschapsrecht geregelde vestigingsnormen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

11

Artikel 55
Teneinde de uitoefening van de vrije beroepen te kunnen vergemakkelijken, zal de Stabilisatie- en associatieraad onderzoeken welke maatregelen moeten worden getroffen met het oog op de onderlinge erkenning
van diploma’s.
Artikel 56
Vennootschappen met een zetel in de Gemeenschap of Bosnië en Herzegovina hebben het recht om werknemers uit Bosnië en Herzegovina
respectievelijk de Gemeenschap in dienst te nemen, mits dergelijke werknemers een «sleutelpositie» bekleden. Het tweede lid van dit artikel definieert het begrip «sleutelpositie» (onder meer hoger kader, gespecialiseerde
technici).
Nederland voldoet aan deze bepalingen, die overeenkomen met het beleid
dat op grond van de Wet arbeid vreemdelingen voor deze categorie
personen is ingevoerd. Bij de toepassing van paragraaf 21 (versoepelde
toelating van concernpersoneel) van de Uitvoeringsregels Wet arbeid
vreemdelingen, behorende bij het Delegatie- en uitvoeringsbesluit Wet
arbeid vreemdelingen, houdt de Arbeidsvoorzieningsorganisatie rekening
met de specifieke bepalingen van de Overeenkomsten die de EU en haar
lidstaten hebben gesloten met derde landen.
Het artikel sluit aan bij hetgeen op dit terrein is voorzien inzake de handel
in diensten in het kader van de Algemene Overeenkomst inzake de handel
in diensten (GATS).

Hoofdstuk III: Verlening van diensten (artikelen 57 tot en met 59)
Artikel 57
Partijen verbinden zich er toe om de nodige stappen te ondernemen om
het verlenen van diensten voor op het grondgebied van een der verdragsluitende partijen gevestigde vennootschappen en onderdanen en het
grensoverschrijdende dienstenverkeer tussen de partijen geleidelijk te
liberaliseren. Hiertoe zal de Stabilisatie- en associatieraad vier jaar na de
inwerkingtreding van de Overeenkomst de nodige maatregelen kunnen
nemen.
Artikel 58
Partijen verbinden zich geen maatregelen te treffen die de voorwaarden
voor het verrichten van diensten door vennootschappen of onderdanen
uit een der verdragsluitende partijen aanmerkelijker restrictiever maken
dan de situatie op de dag voorafgaande aan de datum van inwerkintreding van de Overeenkomst.
Artikel 59
Voor het vervoer over land worden regels vastgesteld zoals neergelegd in
Protocol 3 bij deze Overeenkomst. Voor het zeevervoer verplichten
partijen zich tot toepassing van het principe van onbeperkte toegang tot
de markt en het vervoer op een commerciële basis. Ten aanzien van het
luchtvervoer geeft het ECAA de regeling.
Hoofdstuk IV: Betalings- en kapitaalverkeer (artikelen 60 tot en met 62)
Artikel 60
De partijen verbinden zich ertoe machtiging te verlenen (in vrije convertibele valuta) tot alle betalingen en overboekingen op de lopende rekening
van de betalingsbalans tussen de Gemeenschap en Bosnië en Herzegovina.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

12

Artikel 61
Vanaf de dag van inwerkingtreding van de Overeenkomst geldt een
vergaande liberalisering van het vrije verkeer van kapitaal tussen de
lidstaten van de Gemeenschap en Bosnië en Herzegovina. Het vrije
verkeer van kapitaal wordt mogelijk onder meer op het gebied van directe
investeringen in ondernemingen, kredieten die verband houden met
commerciële transacties en leningen met een looptijd van meer dan één
jaar. Voor beleggingen en financiële kredieten met een looptijd van
minder dan een jaar heeft Bosnië en Herzegovina een overgangstermijn
van vijf jaar bedongen.
Vanaf de inwerkingtreding van deze Overeenkomst zal Bosnië en Herzegovina de verwerving van onroerend goed door onderdanen van de
lidstaten van de Europese Unie toestaan. Binnen zes jaar zal Bosnië en
Herzegovina haar wetgeving zodanig aanpassen dat onderdanen van de
lidstaten van de Europese Unie gelijk worden behandeld als eigen onderdanen in de verwerving van onroerend goed. In uitzonderlijke gevallen,
wanneer het kapitaalverkeer tussen de Gemeenschap en Bosnië en Herzegovina ernstige moeilijkheden veroorzaakt of dreigt te veroorzaken voor
de werking van het wisselkoersbeleid of het monetaire beleid in de
Gemeenschap of Bosnië en Herzegovina, kunnen partijen vrijwaringsmaatregelen nemen.
Artikel 62
Partijen verplichten zich om in de vijf jaar volgend op de inwerkingtreding
van de Overeenkomst maatregelen te treffen die geleidelijke toepassing
van de communautaire voorschriften betreffende het vrije verkeer van
kapitaal mogelijk maken.
Hoofdstuk V: Algemene bepalingen (artikelen 63 tot en met 69)
Artikelen 63 tot en met 65
De algemene bepalingen zijn van toepassing op het verkeer van werknemers, vestiging en dienstverlening. De nationale wet- en regelgeving van
partijen, c.q. lidstaten, op terreinen als bijvoorbeeld het toelatings- en
verblijfsbeleid, blijven van toepassing voor zover toepassing ervan geen
afbreuk doet aan onder de Overeenkomst ten behoeve van partijen
gecreëerde voordelen.
Artikel 66
De meestbegunstigingsbepalingen, zoals vastgelegd in Titel V van deze
Overeenkomst, zijn niet van toepassing op belastingvoordelen die voortvloeien uit eventuele bilaterale verdragen inzake voorkoming van dubbele
belasting dan wel andere fiscale regelingen. Voorts wordt vastgelegd dat
geen van de bepalingen in Titel V zal worden uitgelegd als een beletsel
voor tenuitvoerlegging van maatregelen ter voorkoming van belastingvlucht of belastingontduiking.
Artikel 67
De partijen vermijden zoveel mogelijk het opleggen van beperkende maatregelen die verband houden met de betalingsbalans. Mochten zich met
betrekking tot de betalingsbalans in een of meer lidstaten van de Gemeenschap of Bosnië en Herzegovina ernstige moeilijkheden voordoen, dan
kunnen partijen beperkende maatregelen treffen, met inbegrip van maatregelen tot beperking van de invoer. Deze maatregelen zullen van
beperkte duur zijn.
Artikelen 68 en 69
De bepalingen inzake vestiging en dienstverlening zullen worden aangepast, met name in het licht van de eisen die in de Algemene Overeenkomst inzake de handel in diensten (GATS) worden gesteld. Voorts doen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

13

de bepalingen geen afbreuk aan de uitvoering door elke partij van alle
maatregelen die nodig zijn ter voorkoming van ontduiking van de door
haar getroffen maatregelen ten aanzien van toegang van derde landen tot
haar markt via de bepalingen van deze Overeenkomst.
Titel VI – Aanpassing van wetgeving, rechtshandhaving en
mededingingsregels (artikelen 70 tot en met 77)
Deze titel voorziet in samenwerking op de terreinen van justitie en binnenlandse zaken. De samenwerking betreft onder andere de uitwisseling van
informatie. Voor zover deze samenwerking de uitwisseling van politiële en
justitiële gegevens met zich meebrengt, zal uiteraard de noodzakelijke
bescherming van persoonsgegevens worden gewaarborgd, onder meer
volgens de regels van het op 28 januari 1981 te Straatsburg totstandgekomen Verdrag tot bescherming van personen met betrekking tot de geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens (Trb. 1988, 7).

Artikel 70
Onder de intentieverklaring van artikel 70 geeft Bosnië en Herzegovina
aan te streven naar geleidelijke aanpassing van zijn wetgeving aan die van
de Gemeenschap. Deze zal zich in eerste instantie richten op het acquis
betreffende de interne markt en handelsgerelateerde gebieden. Na een
periode van vier jaar vanaf de inwerkingtreding van de Overeenkomst zal
de Bosnische wetgeving zich uitgebreid hebben tot alle gebieden van het
acquis. Het programma hiervoor wordt in samenwerking met de
Commissie opgesteld.
Artikel 71
Dit artikel geeft in wezen een beknopte weergave van de materiële
mededingingsregels zoals die in het EG-verdrag zijn neergelegd, waaronder regelgeving op het gebied van kartels en monopolies. Voor landbouwproducten gelden enkele uitzonderingen. Het artikel verbiedt
concurrentieverstorende vormen van staatssteun.
Na de inwerkingtreding van de Overeenkomst zal Bosnië en Herzegovina
binnen twee jaar een onafhankelijke mededingingsautoriteit oprichten.
Binnen vier jaar zal Bosnië en Herzegovina zijn steunregelingen hebben
aangepast. Steun van de overheid zal de eerste zes jaar worden bezien in
het licht van artikel 87, derde lid, onder a, van het EG-Verdrag. In Protocol
4 is een aparte regeling voor staatssteun aan de ijzer en staalindustrie
door Bosnië en Herzegovina opgenomen.

Artikel 72
Uiterlijk drie jaar na de inwerkingtreding van de Overeenkomst zal Bosnië
en Herzegovina de beginselen van het EG-verdrag toepassen op overheidsondernemingen en ondernemingen waaraan speciale of exclusieve
rechten zijn toegekend. Het gaat met name om regels betreffende de
mededinging.
Artikel 73
Partijen onderschrijven het belang dat zij hechten aan een adequate
bescherming van intellectuele, industriële en commerciële eigendomsrechten. De Gemeenschappelijke Verklaring bij dit artikel bevat een overeengekomen interpretatie van de desbetreffende termen. Vanaf de inwerkingtreding van de Overeenkomst kennen de partijen aan elkaars
ondernemingen en onderdanen een behandeling toe die niet minder
gunstig is dan die welke zij op grond van bilaterale overeenkomsten aan
derde landen toekennen. Bosnië en Herzegovina zal uiterlijk vijf jaar na de
inwerkingtreding van de Overeenkomst zijn wetgeving op een niveau
brengen dat overeenkomt met dat van de Gemeenschap. Bosnië en Herze-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

14

govina verplicht zich binnen genoemde periode toe te treden tot de in
bijlage VII genoemde verdragen. In het geval van problemen kan men zich
wenden tot de Stabilisatie- en associatieraad.

Artikel 74
In dit artikel geven partijen aan te willen streven naar de verlening van
een wederzijdse, non-discriminatoire behandeling in het kader van de
gunning van overheidsopdrachten. Vanaf de datum van inwerkingtreding
van de Overeenkomst kunnen ondernemingen uit Bosnië en Herzegovina
op dezelfde voet als ondernemingen uit de Gemeenschap meedingen met
aanbestedingsprocedures in de Gemeenschap. Vanaf dezelfde datum
kunnen ondernemingen uit de Gemeenschap die in Bosnië en Herzegovina zijn gevestigd, in het land meedingen op basis van een behandeling
die niet minder gunstig is dan de behandeling die aan Bosnische vennootschappen wordt verleend.
Ondernemingen uit de Gemeenschap die niet in Bosnië en Herzegovina
zijn gevestigd krijgen uiterlijk binnen vijf jaar na de inwerkingtreding van
de Overeenkomst toegang tot aanbestedingsprocedures in Bosnië en
Herzegovina. Vanaf de inwerkingtreding zal Bosnië en Herzegovina de
preferentiële regelingen geleidelijk afgeschaffen.

Artikel 75
In dit artikel verplicht Bosnië en Herzegovina zich om de nodige maatregelen te nemen teneinde zijn wetgeving in overeenstemming te brengen
met de technische standaardisatieregelgeving van de Gemeenschap.
Bosnië en Herzegovina wordt uitgenodigd deel te nemen aan de activiteiten van de daartoe gespecialiseerde Europese organisaties.
Artikelen 76 en 77
Deze artikelen bevatten bepalingen over consumentenbescherming,
arbeidsomstandigheden en gelijke kansen. Bosnië en Herzegovina
verbindt zich om de Europese regelgeving over te nemen.
Titel VII – Justitie, vrijheid en veiligheid (artikelen 78 tot en met
85)
Deze titel voorziet in samenwerking betreffende institutionele versterking,
bescherming van persoonsgegevens, migratie, het tegengaan van criminaliteit, drugsproblematiek en bestrijding van mensenhandel en terrorisme. Wat Nederland betreft herbevestigt deze titel staand beleid.
Nederland is reeds een belangrijke donor in de justitiële sector van Bosnië
en Herzegovina. Nederland draagt zowel financieel als door middel van
het beschikbaar stellen van expertise bij aan het functioneren van de
Bosnische rechterlijke macht en het gevangeniswezen. Daarnaast neemt
Nederland proportioneel deel aan de European Union Police Mission
(EUPM) in Bosnië en Herzegovina.
Sinds de afsluiting van het Dayton-Akkoord (1995), dat een einde maakte
aan de Bosnische oorlog, is Nederland begonnen aan de terugkeer van de
Bosnische vluchtelingen die ten tijde van de Joegoslavische oorlogen in
de jaren negentig naar Nederland waren gevlucht en geen verblijfsvergunning verkregen. In de Overeenkomst tussen de Europese Gemeenschap en Bosnië en Herzegovina betreffende overname van personen die
zonder vergunning op het grondgebied verblijven (PbEU L 334, 2007) is
een clausule opgenomen die erop ziet dat Bosnië en Herzegovina ook
voormalige onderdanen terugneemt van de Federale Republiek Joegoslavië die geen andere nationaliteit hebben en die zijn geboren op het
grondgebied van Bosnië en Herzegovina. Dit om ervoor te zorgen dat ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

15

personen die voor het uiteenvallen van Joegoslavië uit Bosnië en Herzegovina afkomstig waren, maar geen documenten van de nieuwe staat
Bosnië en Herzegovina hebben, kunnen terugkeren. Bij het proces van
terugkeer ervaart Nederland in de praktijk niet of nauwelijks problemen
met Bosnië en Herzegovina.

Artikel 78
De partijen schenken bijzondere aandacht aan institutionele versterking.
Dit omvat onder meer de opbouw en consolidatie van de rechtsstaat, de
onafhankelijkheid en de versterking van de rechterlijke macht, het verbeteren van het functioneren van de politie, alsmede de bestrijding van
corruptie en de georganiseerde misdaad.
Artikel 79
Bosnië en Herzegovina zal zijn wetgeving inzake privacy en de bescherming van persoonsgegevens aanpassen en onafhankelijke toezichthoudende organen oprichten.
Artikel 80
De partijen verbinden zich samen te werken op het gebied van visa, grenscontrole, asiel en migratie. Deze samenwerking richt zich onder meer op
nauw overleg, uitwisseling van informatie, coördinatie en technische of
administratieve bijstand.
Met betrekking tot asiel wordt specifiek gesteld dat Bosnië en Herzegovina
zal worden gesteund bij de tenuitvoerlegging van nationale wetgeving,
opdat deze voldoet aan de normen van het op 28 juli 1951 te Genève tot
stand gekomen Verdrag betreffende de status van vluchtelingen (Trb.
1951, 131) en het aanvullende Protocol van New York van 31 januari 1967
(Trb. 1967, 76), zodat gegarandeerd wordt dat niemand wordt teruggestuurd naar het land van vervolging.
Op het gebied van migratie verbinden de partijen zich om onderdanen die
legaal op hun grondgebied verblijven een billijke behandeling te geven,
en een integratiebeleid te bevorderen dat deze onderdanen rechten en
plichten geeft die vergelijkbaar zijn met die van hun staatsburgers.

Artikel 81
Tijdens de Raad voor Justitie en Binnenlandse Zaken in december 1999 is
besloten dat in verdragen van de Europese Gemeenschap, met inbegrip
van gemengde akkoorden, standaard een terug- en overnameclausule
dient te worden opgenomen. De rechtsbasis daarvoor is artikel 63, van het
EG-verdrag, punt 3, onder b.
Op basis van artikel 81 verplichten de lidstaten van Europese Gemeenschap en Bosnië en Herzegovina zich wederzijds tot het terugnemen van
eigen onderdanen, alsmede het overnemen van onderdanen van derde
landen en staatlozen. Op 1 januari 2008 zijn de Overeenkomst tussen de
Europese Gemeenschap en Bosnië en Herzegovina betreffende overname
van personen die zonder vergunning op het grondgebied verblijven (PbEU
L 334, 2007), alsmede de Overeenkomst tussen de Europese Gemeenschap en Bosnië en Herzegovina inzake de versoepeling van de afgifte van
visa (PbEU L 334, 2007) in werking getreden. Hiernaast bestaat ook nog
een Terug- en Overname overeenkomst tussen de Benelux en Bosnië en
Herzegovina. De Stabilisatie- en associatieraad zal nader onderzoeken
welke andere gezamenlijke inspanningen kunnen worden gedaan inzake
de bestrijding en preventie van illegale immigratie en mensenhandel.

Artikel 82
De partijen werken samen om te voorkomen dat hun financiële stelsels en
relevante niet-financiële sectoren worden misbruikt voor het witwassen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

16

van opbrengsten van criminele activiteiten en het financieren van terrorisme. Deze samenwerking omvat administratieve en technische bijstand.

Artikel 83
Op grond van dit artikel wordt de samenwerking bevorderd teneinde te
komen tot een evenwichtige en geïntegreerde benadering van de drugsproblematiek. Dergelijke samenwerking is er onder meer op gericht om de
levering en de handel alsmede de vraag naar drugs terug te dringen. De
uitvoering zal worden gebaseerd op de uitgangspunten van de EU drugsstrategie.
Artikel 84
De partijen zullen gezamenlijk optreden tegen de georganiseerde criminaliteit en illegale activiteiten, waaronder mensenhandel, handel in verdovende middelen, smokkel en wapenhandel. Regionale samenwerking en
naleving van internationaal erkende normen zullen worden bevorderd.
Artikel 85
Partijen komen overeen samen te werken ter voorkoming en bestrijding
van terroristische daden en financiering daarvan, met name wat betreft
grensoverschrijdende activiteiten. Dit gebeurt mede door tenuitvoerlegging van resolutie 1373 (2001) van de Veiligheidsraad van de Verenigde
Naties (Trb. 2001, 179) en het uitwisselen van informatie, kennis en ervaringen.
Titel VIII – Samenwerkingsbeleid (artikelen 86 tot en met 111)

Artikel 86
Bijdragen aan duurzame economische en sociale ontwikkeling van Bosnië
en Herzegovina is een van de doelstellingen van het samenwerkingsbeleid. Op alle terreinen van deze samenwerking zullen partijen zorg
dragen voor volledige integratie van milieu-aspecten. Voorts zal op alle
samenwerkingsterreinen rekening worden gehouden met de eisen van
een harmonieuze sociale ontwikkeling. Expliciet wordt gesteld dat het
samenwerkingsbeleid in een regionaal samenwerkingskader moet worden
geïntegreerd. Bijzondere aandacht zal worden geschonken aan maatregelen die de samenwerking tussen Bosnië en Herzegovina en zijn buurlanden zullen bevorderen. Aldus wordt een bijdrage geleverd aan de
regionale integratie en stabiliteit.
Artikel 87
Aan Bosnië en Herzegovina zal desgewenst bijstand worden verleend bij
het tot stand brengen van een functionerende markteconomie en geleidelijke aanpassing van de regelgeving aan het beleid in het kader van de
Economische en Monetaire Unie. Samenwerking is tevens gericht op de
versterking van de rechtsstaat op zakelijk gebied. Uitwisseling van informatie behelst onder meer de beginselen en de werking van de Europese
Economische en Monetaire Unie.
Artikel 88
Statistische samenwerking is in eerste instantie gericht op de prioritaire
gebieden die verband houden met het acquis van de Gemeenschap. Het
doel van de samenwerking is het statistische systeem op federaal- en
entiteitniveau in staat te stellen beter aan de behoeften van de overheid
en de particuliere sector te voldoen.
Artikelen 89 en 90
De samenwerking inzake het bank- en verzekeringswezen en andere financiële diensten is gericht op het tot stand brengen van een passend kader
voor de verdere ontwikkeling van Bosnië en Herzegovina op dit gebied.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

17

Samenwerking op het gebied van audit en financiële controle richt zich op
de ontwikkeling van efficiënte systemen voor interne controle van overheidsfinanciën en externe boekhoudkundige controle. De samenwerking zal
zich ook richten op de opbouw van capaciteit voor de audit instanties in
Bosnië en Herzegovina.

Artikelen 91, 92 en 93
Samenwerking op het gebied van investeringen richt zich op het creëren
van een gunstig klimaat voor binnenlandse en buitenlandse investeringen
die van essentieel belang zijn voor Bosnië en Herzegovina. Modernisering,
herstructurering en de versterking van de particuliere sector alsmede de
bescherming van het milieu zijn doelstellingen van industriële samenwerking tussen de partijen. Op het gebied van de versterking van de Midden
en Klein Bedrijf zal nadrukkelijk worden gekeken naar die gebieden waar
het groeipotentieel en de samenwerking tussen het MKB in de EG en
Bosnië en Herzegovina kan worden vergroot.
Artikel 94
Samenwerking op het gebied van toerisme is met name gericht op intensivering van informatiestromen, overdracht van kennis, ontwikkeling van
infrastructuur en deelname van Bosnië en Herzegovina aan Europese
organisaties voor toerisme.
Artikelen 95 en 96
Samenwerking op het gebied van landbouw en de agro-industriële sector
is gericht op herstructurering en modernisering van de sector en de geleidelijke aanpassing aan het acquis. De partijen zullen zoeken naar gebieden van wederzijds belang op het gebied van visserij.
Artikel 97
Samenwerking op het gebied van douane is gericht op het waarborgen
van de naleving van de op handelsgebied in te voeren bepalingen en
aanpassing van het douanesysteem van Bosnië en Herzegovina aan dat
van de Gemeenschap. In Protocol 5 zijn de regels inzake wederzijdse
administratieve bijstand tussen de partijen op het gebied van douane
vastgelegd.
Artikel 98
Samenwerking op belastinggebied omvat hervorming van het belastingstelsel en herstructurering van de belastingdienst van Bosnië en Herzegovina. Het belang van transparantie, consultatie en uitwisseling van informatie ter voorkoming van belastingontduiking wordt erkend.
Artikel 99
Samenwerking op het gebied van sociale zaken richt zich mede op hervorming van het Bosnische werkgelegenheidsbeleid, de sociale zekerheid en
wetgeving inzake arbeidsvoorwaarden.
Artikel 100
Samenwerking op het gebied van onderwijs en opleiding richt zich op
verbetering van het beroeps- en algemeen onderwijs, alsmede van het
jongerenbeleid. Specifiek wordt verwezen naar de Verklaring van Bologna
van de EU-ministers van onderwijs op 19 juni 1999. Ook zal gestreefd
worden naar gelijke toegang tot alle onderwijsniveaus zonder onderscheid naar sekse, religie, huidskleur of etnische oorsprong.
Artikel 101
Samenwerking op cultureel gebied beoogt ondermeer het wederzijds
begrip voor personen, gemeenschappen en volkeren te bevorderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

18

Artikel 102
De partijen werken samen aan de bevordering van de audiovisuele industrie in Europa en stimuleren coproducties voor film en televisie. Samenwerking kan ook plaatsvinden in de vorm van opleiding van journalisten
en technische bijstand aan publieke en particuliere media. Bosnië en
Herzegovina zal zijn beleid inzake regulering van grensoverschrijdende
televisie afstemmen op dat van de EG.
Artikelen 103 tot en met 105
Samenwerking op het gebied van de informatiemaatschappij heeft mede
als doel Bosnië en Herzegovina voor te bereiden op het digitale tijdperk,
investeringen aan te trekken en te zorgen voor interoperabiliteit van diensten en netwerken. Samenwerking op het gebied van netwerken en diensten voor elektronische communicatie heeft als uiteindelijke doel dat
Bosnië en Herzegovina een jaar na inwerkingtreding van deze Overeenkomst het acquis communautaire overneemt.
Artikel 106
Samenwerking op het gebied van vervoer is mede gericht op herstructurering en modernisering en verbetering van vrij verkeer en ontwikkeling
van trans-Europese netwerken. Daarbij wordt verwezen naar het Memorandum van Overeenstemming inzake het kernnetwerk voor regionaal
vervoer in Zuidoost-Europa (zie PbEG L 223 van 24 juni 2004).
Artikel 107
Samenwerking op het gebied van energie en nucleaire veiligheid is mede
gebaseerd op het regionale Verdrag tot oprichting van de energiegemeenschap (zie PbEG L 198/18 van 20 juli 2006). Dit verdrag is gericht op geleidelijke integratie van Bosnië en Herzegovina in de Europese energiemarkten.
Artikel 108
Partijen zullen samenwerking op het gebied van milieu en ecologische
duurzaamheid bevorderen. Dit zal ondermeer gebeuren door het stimuleren van verbeteringen in wetgeving, milieueffectrapportages en uitvoering van het op 11 december 1997 totstandgekomen Protocol van Kyoto
bij het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering
(Trb. 1998, 170).
Artikel 109
Partijen zullen samenwerken op het gebied van civiel wetenschappelijk
onderzoek en technologische ontwikkeling, waarbij rekening zal worden
gehouden met bestaande eigendomsrechten.
Artikel 110
Partijen zetten zich in voor de vermindering van regionale verschillen door
regionale en plaatselijke ontwikkelingssamenwerking. Daarbij wordt
speciaal aandacht geschonken aan grensoverschrijdende samenwerking.
Artikel 111
Samenwerking op het gebied van openbaar bestuur is met name gericht
op opbouw van de rechtsstaat en het goed functioneren van staatsinstellingen. De samenwerking is voornamelijk gericht op institutionele
opbouw, personeelsbeheer en heeft betrekking op zowel centrale als
lokale overheden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

19

Titel IX – Financiële samenwerking (artikelen 112 tot en met 114)
Bosnië en Herzegovina komt in aanmerking voor financiële steun van de
Gemeenschap in de vorm van, onder meer, subsidies en leningen, waaronder leningen van de Europese Investeringsbank.
Financiële bijstand wordt geleverd in het kader van de daarvoor in het
leven geroepen verordeningen. Het leeuwendeel van de communautaire
schenkingen aan Bosnië en Herzegovina zal worden gegeven in het kader
van de Verordening (EG) nr. 1085/2006 van de Raad van de Europese Unie
van 17 juli 2006 (PbEG L 210) tot invoering van het instrument voor
pre-toetredingssteun (IPA). De steun draagt bij aan institutionele versterking en de totstandbrenging van economische, democratische en administratieve hervormingen in Bosnië en Herzegovina. De omvang van de steun
is mede afhankelijk van vooruitgang op deze gebieden.
Daarbij zal gekeken worden naar de mate van vooruitgang ten aanzien
van de in het Besluit van de Raad inzake beginselen, prioriteiten en voorwaarden van het Europees Partnerschap met Bosnië en Herzegovina. Op
verzoek van Bosnië en Herzegovina kan de Gemeenschap in geval van
bijzondere nood met betrekking tot de externe financieringspositie en bij
wijze van uitzondering, in overleg met de Internationale Financiële Instellingen, macro-financiële bijstand geven. Met het oog op optimale benutting van de beschikbare middelen zien de partijen toe op coördinatie van
de steun van de Gemeenschap met de (bilaterale) assistentie van de
lidstaten alsmede de inspanningen van de Internationale Financiële Instellingen.
Titel X – Institutionele, algemene en slotbepalingen (artikelen 115
tot en met 135)

Artikelen 115 tot en met 121
De opzet van de overlegstructuur van de Overeenkomst (artikelen 115 tot
en met 121) volgt het klassieke model van de traditionele associatieakkoorden tussen de Gemeenschap en derde landen. Er wordt voorzien in
een Stabilisatie- en associatieraad op politiek niveau die tenminste één
keer per jaar bijeenkomt. Aan de Stabilisatie- en associatieraad wordt de
algemene supervisie toegekend met betrekking tot de toepassing en
uitlegging van de Overeenkomst.
De Stabilisatie- en associatieraad wordt bijgestaan door een Stabilisatieen associatiecomité, dat op hoog ambtelijk niveau bijeenkomt. Dit comité
bereidt de zittingen van de Stabilisatie en Associatieraad voor. Deze Raad
kan voor gespecialiseerde onderwerpen sub-comité’s in het leven roepen.
Er wordt ook voorzien in parlementaire samenwerking. Leden van het
Bosnische Parlement en het Europees Parlement kunnen elkaar in het
kader van het Parlementair Stabilisatie en Associatiecomité ontmoeten en
van gedachten wisselen.

Artikelen 122 tot en met 124
De artikelen 122 tot en met 124 behelzen algemeen gebruikelijke bepalingen: onder meer de non-discriminatoire rechtstoegang van natuurlijke
en rechtspersonen alsmede de algemene exceptie op grond van
veiligheidsbelangen.
Artikelen 125 tot en met 127
Deze artikelen bevatten een regeling in het geval er geschillen ontstaan
over de interpretatie of uitvoering van de Overeenkomst. Indien één van
de partijen van mening is dat de andere partij een verplichting niet
nakomt die uit de Overeenkomst voortvloeit, kan deze passende maatregelen treffen. Behalve in speciaal dringende gevallen, verstrekt zij alsdan
eerst de Stabilisatie- en associatieraad alle terzake doende informatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

20

Artikel 125 bevat een procedure voor het beslechten van geschillen. Deze
procedure kan in bepaalde gevallen worden opgevolgd door een procedure die in Protocol 6 is omschreven (voor een toelichting zie hieronder).

Artikelen 128 tot en met 135
Artikel 128 verklaart de annexen en protocollen, alsmede de raamwerkovereenkomst tussen de Gemeenschap en Bosnië en Herzegovina met
betrekking tot deelname aan gemeenschapsprogramma’s die op
22 november 2004 is ondertekend.
Het verdrag is geldig voor onbepaalde tijd met een opzegtermijn van zes
maanden.
Artikel 135 voorziet in een voorlopige toepassing van het handelsgedeelte
van de Stabilisatie- en associatieovereenkomst (voor de EU op grond van
artikel 133 van het EG-verdrag).
Deze voorlopige toepassing is gebaseerd op de Interim-Overeenkomst
betreffende de handel en aanverwante zaken tussen de Europese Gemeenschap, enerzijds, en de Republiek Bosnië en Herzegovina, anderzijds. De
Interim-Overeenkomst is tegelijkertijd met de SAO ondertekend in de
marge van de RAZEB op 16 juni 2008 (PbEG L 169 van 20 juni 2008).
III. Protocollen

a) Protocol 1 (artikel 25) betreffende de handel tussen de Gemeenschap
en Bosnië en Herzegovina in verwerkte landbouwproducten
Bijlage I bij dit Protocol geeft een overzicht van de producten die rechtenvrij en zonder contingent vanuit Bosnië en Herzegovina in de Gemeenschap kunnen worden ingevoerd. In bijlage II is een lijst van producten
opgenomen die vanuit de Gemeenschap in Bosnië en Herzegovina
kunnen worden ingevoerd tegen nultarief dan wel tegen een gefaseerd
dalend meestbegunstigde recht.
De Stabilisatie- en associatieraad kan de lijsten uitbreiden, de douanerechten wijzigen en eventuele tariefcontingenten verhogen of afschaffen.
De raad kan ook de in de bijlagen I en II vastgestelde rechten vervangen
door een systeem dat is gebaseerd op de marktprijzen van de landbouwproducten die als grondstof dienen voor de verwerkte landbouwproducten. Als de rechten op die basisproducten worden verlaagd, heeft dat
zijn relatieve uitwerking op het douanerecht van het betrokken verwerkte
landbouwproduct.

b) Protocol 2 (artikel 42) betreffende de definitie van het begrip
«producten van oorsprong» en regelingen voor administratieve
samenwerking in verband met de toepassing van deze overeenkomst
tussen de Gemeenschap en Bosnië en Herzegovina
Zie de toelichting bij artikel 42.

c) Protocol 3 (artikel 59) betreffende vervoer over land
Het doel van dit Protocol is de samenwerking tussen partijen inzake het
vervoer over land, in het bijzonder het transitoverkeer, te bevorderen en in
dat verband toe te zien op gecoördineerde ontwikkeling van het vervoer
door en via de grondgebieden van de partijen. Het Protocol bevat
standaardbepalingen op het gebied van planning, financiële aspecten, de
rol van spoorwegen, toegang tot markt en non-discriminatie bepalingen,
belasting/tol en andere heffingen, afmetingen en gewichten, sociale
aspecten en milieu.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

21

d) Protocol 4 (artikel 71) betreffende staatssteun voor de ijzer- en
staalindustrie
Op basis van dit Protocol kan Bosnië en Herzegovina gedurende vijf jaar
na de inwerkingtreding van de Overeenkomst bij wijze van uitzondering
overheidssteun voor herstructureringsdoeleinden aan staalbedrijven
verlenen.
Een nationaal herstructureringsprogramma en individuele bedrijfsplannen
voor elk van de bedrijven die herstructureringssteun krijgen, zal ter
evaluatie bij de Commissie worden ingediend. Eventueel wordt technische bijstand verleend. De Stabilisatie- en associatieraad ziet toe op de
naleving.

e) Protocol 5 (artikel 97) betreffende wederzijdse administratieve bijstand
in douanezaken
Partijen verbinden zich om op het gebied van douane intensief met elkaar
samen te werken. Deze samenwerking richt zich onder meer op het uitwisselen van informatie, notificatie en verificatie van documenten. Partijen
zullen informatie die voortkomt uit de douane-samenwerking als vertrouwelijk behandelen.
In artikel 9 wordt een aantal gronden aangegeven waarop assistentie in
douanezaken kan worden geweigerd; dit zijn onder meer aantasting van
de soevereiniteit, openbare veiligheid, lopende strafrechtelijke onderzoeken of in gevallen waarin sprake is van industrieel vertrouwelijke gegevens.

f) Protocol 6 (artikel 126) betreffende beslechting van geschillen
De bepalingen in dit Protocol zijn uitsluitend bedoeld voor situaties gerelateerd aan de Titels IV, V en VI van de Overeenkomst. Voor de toepassing
van het Protocol moet slechts de Gemeenschap als partij worden aangemerkt en niet daarnaast nog eens de lidstaten afzonderlijk.
Dit vloeit voort uit het bijzondere interne-marktkarakter van de door het
Protocol bestreken Hoofdstukken.
In Afdeling I wordt de samenstelling van arbitragepanel geregeld en het
procesrecht bepaald. De scheidsrechters worden gekozen uit een lijst die
door het Stabilisatie- en associatiecomité is opgesteld. De uitspraak dient
in beginsel binnen 90 dagen aan de partijen en aan het Stabilisatie- en
associatiecomité meegedeeld dienen te worden. Ingevolge artikel 17,
derde lid, kan de voorzitter van het panel deze termijn, en andere
termijnen in het Protocol, verlengen.
Afdeling II gaat in op op de naleving van een uitspraak. Uitspraken van het
arbitragepanel zijn bindend voor de partijen. Indien een uitspraak niet
wordt nageleefd, bevat artikel 9 een regeling inzake tijdelijke maatregelen.
In Afdeling III wordt bepaald dat het arbitragepanel, waarvan de vergaderingen in beginsel openbaar zijn, op eigen initiatief inlichtingen kan
inwinnen. Alle besluiten, inclusief de vaststelling van de uitspraken,
worden bij meerderheid genomen. Het panel mag ook bepalingen interpreteren. Echter ingevolge artikel 13 van het Protocol is er geen bevoegdheid om het acquis communautaire uit te leggen. Dat blijft exclusief voorbehouden aan het Hof van Justitie van de EG. Hierdoor worden mogelijke
problemen voorkomen die door een dergelijk stelsel van rechterlijke
controle kunnen ontstaan (zie in dit verband het advies van het Hof van
Justitie over het ontwerp-verdrag betreffende de Europese Economische
Ruime, advies 1/91, Jur. 1991, blz. I-6079).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

22

g) Protocol 7 (artikel 27) betreffende wederzijdse preferentiële concessies
voor bepaalde wijnen, de wederzijdse erkenning, bescherming en controle
van benamingen van wijnen, gedistilleerde dranken en gearomatiseerde
wijnen
Dit Protocol regelt handelspreferentie met betrekking tot wijnen en
gedestilleerde dranken. Het betreft in essentie een lijst van namen,
productiemethoden en handelsmerken die de lidstaten willen beschermen. Een consultatiemechanisme en een werkgroep worden in het leven
geroepen om het Protocol uit te voeren.
IV. Koninkrijkspositie
Evenals de eerdere samenwerkingsverdragen van de EU met derde
landen zal het onderhavige verdrag voor wat het Koninkrijk der Nederlanden betreft, alleen voor Nederland gelden.
De minister van Buitenlandse Zaken,
M. J. M. Verhagen
De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
F. C. G. M. Timmermans

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 826, nr. 3

23