Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 125

Staat van de Europese Unie 2009–2010

Nr. 1

BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 september 2009
Met genoegen bieden wij u de Staat van de Europese Unie 2009–2010 met
bijlage aan.
In de Staat van de Europese Unie 2009–2010 is de Europese agenda voor
het lopende Zweedse en daaropvolgende Spaanse EU-voorzitterschap
beschreven vanuit Nederlands perspectief. Meer specifiek gaat het kabinet
in op het politiek en maatschappelijk draagvlak, de interne samenhang
van de Unie, groei en werkgelegenheid en de positie van Nederland in de
wereld in de Europese context.
In de bijlage is de stand van zaken van de verschillende Raadsformaties
opgenomen, alsmede het overzicht van de BNC-fiches, de stand van de
implementatie van Europese regelgeving, tabellen en grafieken en een
lijst van afkortingen.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
Drs. M. J. M. Verhagen
De Staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
Drs. F. G. C. M. Timmermans

KST132846
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 125, nrs. 1–2

1

INHOUDSOPGAVE

blz.

Context

4

Politiek en maatschappelijk draagvlak

4

De interne samenhang van de Unie

6

Groei en werkgelegenheid

9

Nederland in de wereld, Europa geeft kracht

12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 125, nrs. 1–2

3

STAAT VAN DE UNIE 2009–2010
Context
Deze Staat van de Unie komt uit in een tijd van economische recessie die
in heel Europa zwaar heeft toegeslagen, met oplopende begrotingstekorten en werkloosheid en met dalende inkomensgroei. Dankzij de
Europese Unie, die de lidstaten een kader bood om gezamenlijk op te
trekken en dankzij de euro konden ergere situaties worden voorkomen.
Ook komend jaar blijft het een uitdaging om de crisis te lijf te gaan. Dit zal
veel creativiteit en doorzettingsvermogen vergen, van de nieuwbenoemde
Commissie en het nieuwgekozen Europees Parlement, maar ook van de
Zweedse en Spaanse voorzitterschappen en alle lidstaten. Hier is een
belangrijke rol weggelegd voor vooruitgang op het toezicht van financiële
markten, coördinatie van Europese stimuleringsmaatregelen en de
vernieuwde Lissabon-strategie waarover komend voorjaar wordt
besloten.
Tegelijkertijd moeten eind dit jaar in Kopenhagen op wereldschaal
afspraken worden gemaakt om klimaatverandering tegen te gaan, waarbij
de Unie een leidersrol zal moeten vervullen. Intussen zal ook een groot
deel van de interne agenda van de Unie gevuld zijn met maatregelen om
duurzaamheid te bevorderen. Ook op het gebied van migratie en bij
samenwerking op justitie- en binnenlandse zaken zal, als het aan het
kabinet ligt, de Unie eveneens eind dit jaar een ambitieus nieuw
meerjarenprogramma afspreken, het Stockholm-programma. Deze
opvolger van het Haags programma zal opkomen voor de rechten van de
burger (het Europa van de rechten), het leven van de burger gemakkelijker
maken (een justitieel Europa), de burger beschermen (een veiliger Europa)
en ook opkomen voor een solidair Europa.
Op al deze terreinen kan de Unie nog daadkrachtiger besluiten en naar
buiten toe meer eensgezind optreden wanneer het Verdrag van Lissabon
in werking treedt. Met dit verdrag wordt ook de rol van nationale
parlementen en het Europees Parlement versterkt en wordt duidelijker
dan vroeger het geval was afgebakend wat bij uitstek nationaal moet
worden aangepakt en wat op Europees niveau. Het kabinet hoopt dat dit
verdrag nog eind dit jaar in werking zal treden.
Politiek en maatschappelijk draagvlak
De val van de muur heeft in 1989 de opmaak van Europa, de Unie en het
leven van miljoenen Europeanen radicaal veranderd. Na veertig jaar
communisme en totalitaire regimes zijn veel Europese landen zonder
heftige schokken democratische staten geworden waar de mensenrechten
worden gerespecteerd. De voortgang van deze landen op het gebied van
onder meer de rechtsstaat en de economie is bewonderenswaardig.
Voor de stabiliteit en welvaart van de Europese landen die vroeger achter
het IJzeren Gordijn lagen, is dit onmiskenbaar een reuzenstap voorwaarts
geweest. Zelden in de bloedige geschiedenis van Europa hebben zoveel
landen, zolang op zo een vreedzame wijze effectief met elkaar samengewerkt.
De Unie is in de afgelopen vijf jaar gegroeid van 15 naar 27 lidstaten. Deze
uitbreiding heeft gezorgd voor een vergroting van de Europese interne
markt. Als handelsland heeft Nederland hieraan veel verdiend, zelfs meer
dan andere landen. Een schatting van de Europese Commissie wijst op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 125, nrs. 1–2

4

zo’n 3,6 miljard euro extra voor ons land per jaar. Ook is de positie van
Nederland als netto-betaler in lijn gebracht met die van vergelijkbare
andere netto-betalende landen.
Toch is het draagvlak voor Europa niet vanzelfsprekend. De bevolkingen
van Europa – en vooral die in West-Europa – kampen, ondanks of juist
vanwege een historisch en mondiaal ongekend hoog welvaartsniveau,
met grote onzekerheden. Deze onzekerheden hebben onder meer te
maken met zorgen over de globalisering en daarmee het behoud van
werkgelegenheid. Legale en illegale immigratie leidt tot zorgen over het
behoud van eigen cultuur en identiteit. Deze zorgen hebben ook grote
invloed op de houding van burgers ten opzichte van de Unie en het
draagvlak voor de Unie.
Naarmate de Nederlandse burger ziet dat de Unie – naast de overheid in
Nederland – een belangrijke rol speelt bij het bevorderen van werkgelegenheid, concurrentiekracht en bij het aanpakken van concurrentiebeperkingen en illegale immigratie, bij het zorgdragen voor een gezonde
en veilige leefomgeving, en bij het behoud van de Europese waarden, zal
het draagvlak voor de Unie groeien. Het draagvlak zal ook groeien als de
EU doet wat wordt beloofd. Er is in het verleden te veel beloofd en te
weinig waargemaakt. Minder woorden, meer daden, zoals in de aanpak
van de crisis, is de beste manier om burgers te overtuigen van het belang
en ook toegevoegde waarde van Europa.
Het kabinet is zich er goed van bewust dat Europa een merk is dat vooral
buiten de Unie ijzersterk is. Wereldwijd worden bijvoorbeeld Europese
standaarden – niet alleen op het gebied van klimaat, maar ook op het
gebied van productveiligheid en de bescherming van intellectueel
eigendom – overgenomen. Alleen al dit jaar dienden zich weer drie
nieuwe landen aan die lid willen worden. Tegelijkertijd wordt veel van wat
Europa doet door de burger als vanzelfsprekend beschouwd. Sommige
zaken beziet men met scepsis of schrijft men aan de eigen regering en niet
aan Europa toe. De lage opkomst bij de Europese verkiezingen van juni
toonde dat helaas weer aan, overigens niet alleen in Nederland. Daarom
blijft het kabinet inzetten op een realistisch beeld van en verdere
bewustwording over Europa.
Europa: waar effectief?
Het kabinet is van mening dat de problemen die samenhangen met
globalisering en immigratie niet alleen op Europees niveau zouden
moeten worden aangepakt. Zoals gezegd, kan een deel van de problematiek beter op nationaal, regionaal en/of lokaal niveau worden opgelost.
Het gaat dan om bijvoorbeeld de organisatie van het sociale zekerheidsbeleid, de inrichting van het onderwijs en het beleid voor welzijn en
cultuur. Wat wij niet moeten doen is uit vrees voor de buitenwereld de kop
in het zand steken, in de hoop dat de uitdagingen vanzelf weggaan. De
negatieve bijwerkingen van globalisering en effecten van klimaatverandering pak je niet aan door een hek om Nederland te zetten. Die ga
je samen met Europese partners te lijf. Bijvoorbeeld met gezamenlijk
anti-dumpingbeleid, interne marktregels en Europees innovatiebeleid. Een
Europese aanpak kan oplossingen bieden die de nationale spankracht te
boven gaan.
Wanneer actie op Europees niveau aangewezen is, zijn er keuzes te maken
tussen EU-wetgeving en lichtere vormen van regelgeving, zoals onderlinge vergelijking van goede praktijken en vrijwillige afstemming van
nationale maatregelen. Het kabinet hecht belang aan de actieve rol van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 125, nrs. 1–2

5

het Nederlandse parlement bij de beoordeling van nieuwe voorstellen op
deze punten (moet het op EU-niveau? Moet het wetgeving zijn?).
Het kabinet ziet de Unie als een extra bestuurslaag die al een halve eeuw
zijn waarde heeft bewezen. Europa is niet een entiteit die de burger iets
wil afpakken, maar juist een extra ruimte die je als burger erbij krijgt. De
Unie is evenmin een bedreiging voor de nationale soevereiniteit of voor
de natiestaat als zodanig, maar juist een instrument om de door globalisering uitgeholde nationale soevereiniteit op Europese schaal te
versterken. Zodat er voor de burgers tastbare resultaten worden geboekt.
Nederland en de Unie zijn geen concurrenten, maar partners in de
vormgeving van onze toekomst. De Unie heeft op een aantal terreinen
zoals de interne markt, landbouw, visserij en buitenlandse handel eigen
bevoegdheden. Hiervoor is gekozen, omdat sterk gezamenlijk optreden en
onafhankelijk maar samenhangend toezicht gewaarborgd moeten zijn. Op
andere terreinen zoals het onderwijs, de pensioenstelsels en de sociale
zekerheid hebben de lidstaten het alleen voor het zeggen.
Is er een Europese burger?
De economische voordelen van bijvoorbeeld de interne markt of de
uitbreiding van de Unie worden niet altijd als zodanig ervaren door de
burger. Velen vinden dat Europa «te snel» en «te veel» is geworden. Het
gaat hier om een onderliggende zorg over het verlies van identiteit en het
verlies van controle over keuzen die te maken hebben met de inrichting
van ons land.
Het gevoel dat Europa iets van je afpakt moet veranderen in het besef dat
Europa je iets erbij geeft door problemen op te lossen die wij op nationale
schaal niet meer tot een bevredigende oplossing kunnen brengen. Het is
vanzelfsprekend dat burgers in Europa zich verbonden voelen met hun
eigen woongebied, cultuur en afkomst. Zij zullen zich ook verbonden
voelen met het land of de regio waar zij wonen. Burgers beschikken dus
over meerdere identiteiten: iemand kan zich tegelijk een Maastrichtenaar,
Limburger, Nederlander en Europeaan voelen. Het kabinet hecht grote
waarde aan de verscheidenheid van lokale, regionale en nationale cultuur,
in alle vormen die Europa rijk is. Op Europees niveau zal het kabinet het
respect voor de verscheidenheid van cultuur en natuur in de 27 lidstaten
van de Unie dan ook verdedigen en bepleiten.
Maar juist deze verscheidenheid typeert ook Europa: naarmate de burgers
door reizen, studeren, werken en wonen in Europa meer in contact komen
met de Europese geschiedenis en cultuur en zich bewust worden van de
gedeelde cultuur en waarden, zullen zij zich ook meer een Europeaan
kunnen gaan voelen.
De interne samenhang van de Unie
Onderling vertrouwen en saamhorigheid zijn het cement
De snelle groei van de Unie stelt tegelijkertijd de interne samenhang en
saamhorigheid op de proef. De Unie is veel meer dan een gewone
internationale organisatie waar landen lid van zijn, contributie betalen en
een aantal keren per jaar over nieuwe regels of programma’s afspraken
maken. Binnen de Unie worden goederen en diensten vrij verhandeld,
kunnen werknemers vrij reizen en zich vestigen, kunnen bedrijven vrij
zaken doen en reizigers zich vrij bewegen. Toch geldt dit principe nog niet
in alle gevallen, en blijkt het vrije verkeer van goederen en diensten soms
alleen nog maar een papieren realiteit te zijn. Daarom is Nederland de
grensoverschrijdende samenwerking met onze directe buurlanden gestart.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 125, nrs. 1–2

6

Daarmee wordt het makkelijker voor burgers om te wonen, werken en
recreëren rond de landsgrenzen.
Nederlandse bedrijven, werknemers en reizigers moeten er gerust op
kunnen zijn dat zij bij zaken doen, werken en reizen in de Unie indien
nodig naar de lokale rechter kunnen stappen en daar een eerlijke
rechtsgang krijgen. Voordat de Nederlandse overheid een asielzoeker uit
een ander EU-land toelaat, willen wij erop kunnen vertrouwen dat de
toelatingsprocedure in dat land zorgvuldig is geweest. Wij willen niet dat
een onderdaan uit een andere lidstaat een misdrijf pleegt in ons land,
vlucht naar het land van herkomst elders in de Unie en daar vrijuit gaat.
Voor al deze zaken is wederzijds vertrouwen in elkaars rechtsstelsel en
bestuur essentieel. Het kabinet zet zich er dus voor in dit vertrouwen
binnen de Unie te versterken, door te werken aan een systeem van
rechtsstaatmonitoring zodat eventuele obstakels voor samenwerking uit
de weg geruimd worden en het vertrouwen in elkaars rechtsstelsels niet
beschaamd wordt.
De snelle uitbreiding van de Unie heeft ook gevolgen voor de besluitvorming in de Unie. Om het gevoel van saamhorigheid niet te ondergraven, moeten alle lidstaten zich betrokken voelen bij de besluitvorming
en merken dat er naar hun standpunten wordt geluisterd. Voorkomen
moet worden dat een kleine groep landen de dienst uitmaakt en andere
landen, bijvoorbeeld minder rijke of kleinere, zich buitengesloten voelen.
De besluitvorming moet een inclusief, gezamenlijk proces zijn. Het kabinet
zet zich er bij de besluitvorming over de uitwerking en toepassing van het
Verdrag van Lissabon voor in dat de Europese Raad zorgvuldig voorbereid
wordt en alle landen de gelegenheid krijgen hun bijdrage te leveren aan
de besluitvorming. Ook de positie van de instellingen van de Unie, zoals
vastgelegd in het verdrag, dient zorgvuldig te worden bewaakt. Dat is de
beste manier om het evenwicht te bewaren tussen groot en klein, noord,
zuid, oost en west.
Hoe en wanneer nieuwe landen toelaten
Uitbreiding van de Unie is van belang, omdat het welvaart en stabiliteit
brengt in de betrokken landen. De Europese landen hebben belang bij die
stabiliteit en profiteren van een grotere interne markt. Nederland geniet
bovengemiddeld veel voordelen van de vergrote interne markt; volgens
een CPB-rapport van september 2008 levert de Europese interne markt de
Nederlanders 1500 – 2200 euro per persoon per jaar op. Binnen de Unie is
er nog veel werk te verzetten om het onderlinge vertrouwen en de
saamhorigheid te verbeteren. Deze interne samenhang van de Unie is een
extra reden om bij de toelating van nieuwe landen voorzichtig te zijn. Zo
bestaat er in de al toegetreden landen Bulgarije en Roemenië nog veel
corruptie en is daar ook nog geen in alle opzichten goed functionerende
rechtsstaat, wat gevolgen kan hebben voor de andere EU-landen. Het
kabinet zet zich ervoor in dat het monitoringssysteem voor deze landen –
het Coöperatie en Verificatiemechanisme – zal blijven voortbestaan, totdat
de noodzakelijke hervormingen zijn doorgevoerd.
Het vooruitzicht dat landen kunnen hebben op toetreding werkt stimulerend en bevordert de ontwikkeling richting een volwaardige democratie
en rechtsstaat. In die zin is het proces van toetredingsonderhandelingen –
waarbij respect voor de mensenrechten één van de voorwaarden is – één
van de krachtigste manieren waarop de Unie de waarden van democratie
en rechtsstaat kan verspreiden. Het proces van toegroeien naar een
volwassen democratie en rechtsstaat is vaak een zaak van vele jaren. Deze
jaren zijn in de ogen van het kabinet een investering in een solide Unie.
Ondertussen gelden al allerlei handelsvoordelen, wordt financiële en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 125, nrs. 1–2

7

technische assistentie verleend en bestaat vaak al visumvrij verkeer. Er is
dus geen sprake van dat de toetredende landen in de kou staan.
Nederland is en blijft streng en rechtvaardig bij de toepassing van de
criteria van Kopenhagen in het toetredingsproces. Zo blijft het kabinet van
mening dat het bestaan van een democratie en rechtsstaat, van een goed
functionerende markteconomie en overname van de EU-regelgeving vast
moeten staan. Dat is goed voor de landen zelf en voor de interne
samenhang van de Unie. Het voldoen aan criteria is dan ook niet een
louter «technische» kwestie. Het is een tastbaar bewijs dat de landen die
lid willen worden ook volledig onderdeel zijn geworden van onze
waardengemeenschap.
Waar ligt voor het kabinet het einde van Europa en het einde van de
uitbreiding? Die grens ligt voor het kabinet om te beginnen bij de
geografische grenzen van het continent Europa. Het EU-verdrag stelt dat
alle Europese staten een verzoek kunnen doen om lid te worden van de
EU. In december 2006 heeft de EU een nieuwe en verscherpte
uitbreidingsstrategie aangenomen. De regering meent dat de afspraken in
deze strategie strikt moeten worden nagekomen. Dat betekent dat
toekomstige toetredingskandidaten aan alle politieke en economische
voorwaarden moeten voldoen om lid te kunnen worden. Deze landen
moeten ook de verplichtingen die voortvloeien uit het EU-lidmaatschap
(de Europese wetgeving) kunnen nakomen.
Tegelijkertijd komen wij niet terug op gemaakte afspraken. De Balkanlanden en Turkije hebben perspectief op toetreding gekregen. Het is nu
aan deze landen om te voldoen aan alle eisen. Zij hebben het tempo van
toenadering zelf in de hand.
Naar een ring van stabiliteit rond Europa
Wij hebben er allemaal belang bij dat onze buren vreedzaam en
welvarend zijn en wederzijds profijtelijke betrekkingen met de Unie
onderhouden. Het «nabije» buitenland verdient daarom speciale aandacht
in het buitenlands beleid van de Unie. Deze landen hebben geen
vooruitzicht om deel van de Unie te gaan uitmaken, maar de Unie voelt
wel een bijzondere band met hen. Veel van de Europese buurlanden zijn
kwetsbaar. Het kabinet wil de samenwerkingsverbanden met de oosterburen, via het in 2009 gelanceerde Oostelijk Partnerschap, en de zuiderburen, via de in 2008 gestarte Unie voor de Mediterrane Regio, in 2010 en
latere jaren verder ontwikkelen. Hierbij ligt de focus op praktische
projecten op het gebied van mensenrechten, water en grensbewaking.
Nederlandse burgers hebben er immers belang bij dat deze zaken goed
zijn geregeld bij de buurlanden. Wel stellen we als voorwaarde dat
intensivering van de betrekkingen met deze regio’s afhankelijk is van de
voortgang die de betreffende regeringen in deze landen maken op het
gebied van democratisering en goed bestuur.
Het kabinet wil dat de Unie alle mogelijkheden die zij heeft – als donor, als
handelspartner en als bemiddelaar – aangrijpt om een constructieve rol te
spelen in het Midden-Oosten Vredesproces. In dit licht ziet het kabinet ook
de gewenste intensivering van de relaties tussen de Unie en Israël.
Hiertoe werd al besloten in 2008, maar door de Gaza-crisis werden de
besprekingen over de implementatie van de intensivering tijdelijk
stilgelegd. Het kabinet blijft zich inspannen voor een snelle hervatting van
die besprekingen, ook omdat deze intensivering een concrete manier is
waarop de Unie kan bijdragen aan de vertrouwenwekkende maatregelen
die nodig zijn om het vredesproces te versterken.
Illegale immigratie aangepakt
Voor velen biedt de Unie – en Nederland – perspectief op een baan en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 125, nrs. 1–2

8

welvaart. Steeds meer illegale immigranten proberen, vooral in het
Middellandse Zeegebied en aan de Europese Oostgrens, de Unie binnen
te komen. Het kabinet hecht veel belang aan bescherming van mensen die
dat daadwerkelijk nodig hebben. Daarom maakt het kabinet zich sterk
voor het mensenrechtenbeleid als integraal onderdeel van het buitenlands
beleid. Tegelijkertijd moet illegale immigratie bestreden worden.
Nederland kan dat niet alleen. Het kabinet werkt dan ook nauw samen met
de andere landen in de Unie op dit terrein om te komen tot een gemeenschappelijke oplossing voor het indammen van illegale immigratie. De
buitengrenzen van de Unie zullen versterkt moeten worden met meer
controle en toezicht, onder meer door grotere capaciteit voor patrouilles
in de Middellandse Zee. Ook zullen de EU-landen meer gaan samenwerken bij het controleren en registreren van personen die zich in de Unie
willen vestigen. Nederland zal hiertoe expertise leveren voor douane en
grensautoriteiten.
Individuen die internationale bescherming behoeven, dienen in de gehele
Unie dezelfde kans te krijgen. Tegelijkertijd zal de Unie moeten werken
aan hervestiging van vluchtelingen buiten de Unie en een actiever
terugkeerbeleid van afgewezen asielzoekers en illegale immigranten.
Daarbij wordt nadrukkelijk de koppeling met het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid gemaakt. De Unie moet ook werken aan het verbeteren van de
situatie in landen waar de illegale immigranten vandaan komen.
Groei en werkgelegenheid
De huidige financiële crisis heeft de economieën van de EU-lidstaten hard
geraakt. Sommige landen zijn zwaar getroffen waardoor de overheidsfinanciën zijn verzwakt. Dit wordt versterkt door een grote onderlinge
afhankelijkheid van de lidstaten. Economische malaise in het ene land
heeft via handel, investeringen en vertrouwenseffecten grote gevolgen
voor de economische situatie in andere landen. Nederland wordt
bovendien hard getroffen door de vermindering van handelsstromen
wereldwijd. Onze economie is bovengemiddeld kwetsbaar voor
krimpende handel (als vuistregel geldt dat een vermindering van de
wereldhandel van 10% leidt tot 3% daling van ons BBP). De euro heeft ons
financieel stelsel overeind gehouden en Nederland met zijn naar
verhouding zeer grote financiële sector behoed voor nog heftiger
schokken in de economie. De Unie levert ook een bijdrage aan het herstel
van de reële economie.
Voor een evenwichtige economische ontwikkeling is een stabiele
financiële sector van onmiskenbaar belang. Mede met het oog hierop
stelde het kabinet de nieuwe visie Toekomst Financiële Markten op.
Nederlandse banken, waar ondernemers terecht kunnen voor financiering
en advies, moeten volgens de nieuwe visie solide, verantwoordelijk en
transparant worden. Financiële instellingen moeten verantwoordelijk met
het geld van de burger omgaan. Alleen dan kunnen de banken een
betrouwbare hoeksteen worden van de maatschappij. Naast
transparantere en verantwoordelijkere banken zal het toezicht op de
financiële instellingen versterkt moeten worden. Slechts banken die
voldoende kapitaal hebben en waar de bestuurders zichzelf niet buitensporig verrijken, vormen een solide partner voor ondernemerschap. Ten
slotte heeft de overheid zijn rol bij het weer gezond maken van de
financiële sector. Overheidsingrijpen kan slechts een laatste middel zijn.
De risico’s en de kosten voor de belastingbetaler dienen zo laag mogelijk
te zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 125, nrs. 1–2

9

De crisis als kans
Om de crisissituatie om te buigen, moeten wij deze ook zien als een kans
die ons geboden wordt. De crisis biedt de Unie de mogelijkheid echte
stappen voorwaarts te maken, bijvoorbeeld op het gebied van het toezicht
op de financiële markten. Op dit vlak biedt de crisis openingen naar
wezenlijke veranderingen die kunnen bijdragen aan het stabieler maken
van de economische ontwikkeling en het voorkomen van een volgende
crisis. Maar we moeten ook breder naar de kansen kijken die voortvloeien
uit de crisis: de Lissabon-strategie die tot doel heeft de Europese
economie concurrerender te maken en die in 2010 zal worden herzien,
vormt daarvoor een goede basis. In de nieuwe Lissabon-strategie kan
Europa ambitie en leiderschap tonen. De toekomst ligt immers in een
ondernemende en innovatieve industrie. Hierbij staan we voor de
gezamenlijke (publiek-private) uitdaging de potentie en de technologische
kennis van de industrie te blijven inzetten voor een verdere verduurzaming van onze economie. Om deze toekomst mogelijk te maken, moet
veel meer dan voorheen worden ingezet op investeringen in kennis,
onderzoek en innovatie. Europa moet vernieuwender worden, een
wereldleider op bijvoorbeeld het gebied van technologieën die
opwarming van de aarde verminderen en technologische vernieuwing.
Elke baan is er één
De burger en het bedrijfsleven worden door de crisis vooral getroffen op
het gebied van de werkgelegenheid. In de praktijk blijkt dat om deze
gevolgen zo veel mogelijk af te zwakken, Europese landen vergelijkbare
maatregelen nemen. In december 2008 is een Europees herstelplan
overeengekomen om het hoofd te bieden aan de crisis, de gevolgen te
verzachten en bij te dragen aan het realiseren van een duurzame
economie. Dit herstelplan omvat een gerichte impuls aan EU-uitgaven
waar Nederland van profiteert, zoals intensiveringen op het gebied van
Trans Europese Netwerken. Daarnaast maakt het plan afspraken over
nationale budgettaire stimulering om de economie zoveel mogelijk
gaande te houden en concrete maatregelen om werkloosheid te
voorkomen. Dit sluit goed aan bij de Nederlandse praktijk. Een voorbeeld
hiervan is de ook in Nederland toegepaste regeling voor deeltijd-WW
waardoor mensen bij de eerste klappen niet ontslagen hoeven te worden
en in dienst van hun werkgever kunnen blijven. Een ander voorbeeld is
het begeleiden van de overgang van werk naar werk wanneer banen niet
te behouden zijn (mobiliteitscentra). Belangrijk is het bevorderen van de
inzetbaarheid van mensen door het stimuleren van scholing. Tegen de
achtergrond van de crisis en de lange termijn uitdagingen zoals
vergrijzing moet volgens het kabinet ook in de nieuwe Lissabon-strategie
worden ingezet op het vergroten van arbeidsparticipatie.
Vasthouden aan Europees model en waarden
Daarnaast is het belangrijk dat Europa vasthoudt aan de normen en
waarden die wij hier belangrijk vinden: de fundamentele arbeidsnormen
van de ILO, maar ook zaken als fatsoenlijke arbeidsvoorwaarden en
arbeidsomstandigheden en een solide sociaal zekerheidsbeleid. Onze
sociale markteconomie is bovendien gebaat bij een goede samenwerking
tussen overheid en sociale partners. Willen we echt voortgang maken met
innovatie, met de kenniseconomie en met duurzaamheid dan moeten
overheid, werkgeversorganisaties en vakbonden de handen ineen slaan.
In Nederland, maar ook op Europees niveau.
De Unie moet deze normen en waarden intern versterken en naar buiten
toe uitdragen. In Europa staat de burger voorop en is «cowboykapitalisme» niet de norm. Evenmin geldt dat voor uitwassen zoals die in China

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 125, nrs. 1–2

10

of India voorkomen, waar een weliswaar hoge arbeidsinzet gepaard gaat
met vaak zeer slechte arbeidsomstandigheden.
Het kabinet maakt zich er sterk voor dat Europa deze normen uitdraagt en
bevordert dat ook onze handelspartners deze naleven. Hiervoor zijn
ondermeer de bilaterale akkoorden die de Unie met andere landen sluit
belangrijke instrumenten.
Duurzame handel brengt welvaart
Een belangrijke motor voor herstel, wereldwijd, zal tenslotte gelegen zijn
in het verder vrij maken en vrij houden van handelsstromen, niet alleen
binnen de Unie maar ook daarbuiten. Dat betekent in eerste instantie het
tegengaan van protectionistische tendensen. Binnen de Unie geldt het
interne marktbeleid en het mededingingsbeleid. Buiten de Unie heeft de
G20 met de handelsbelofte een duidelijk signaal afgegeven – geen nieuwe
handelsbeperkende maatregelen tot eind 2010. De Wereldhandelsorganisatie WTO heeft het initiatief genomen om, samen met andere
betrokken internationale organisaties, handelsmaatregelen te inventariseren van individuele landen die een handelsbeperkend effect kunnen
hebben.
Het kabinet steunt deze initiatieven en draagt ook binnen de Unie de
boodschap uit dat handelsbelemmerende maatregelen – zelfs al zijn ze in
overeenstemming met het wereldhandelsverdrag – niet de uitweg uit de
crisis vormen. Naast het tegengaan van protectionisme is het van groot
belang verdere voortgang te boeken in de vrijmaking van de wereldhandel. Dat betekent dat een politiek akkoord over de Dohaonderhandelingsronde over vrije wereldhandel juist nu zeer noodzakelijk
is. Zo’n nieuw, wereldwijd akkoord zal immers nieuwe handelsmogelijkheden creëren. Dat is voor Nederland en de Unie belangrijk om
de weg te vinden naar economisch herstel, maar zeker ook voor
kwetsbare ontwikkelingslanden, die zeer hard door de economische crisis
worden getroffen. Daar zet het kabinet zich in Europees verband krachtig
voor in.
Terug naar solide overheidsfinanciën, investeren voor toekomstige
generaties
De crisis heeft gezorgd voor omvangrijke tekorten op de begroting in alle
Europese lidstaten. Met behulp van de Europese regels in het Stabiliteitsen Groeipact wordt beoogd om op middellange termijn terug te keren
naar solide overheidsfinanciën, terwijl op korte termijn de flexibiliteit die
het pact biedt wordt benut. Waar enerzijds is gestimuleerd om de
economie te ondersteunen, wordt ook van lidstaten gevraagd dat zij het
tekort terugbrengen zodra economisch herstel dat toelaat. Deze landen
zullen moeten laten zien hoe zij hun begrotingstekort weer onder de 3%
grens kunnen brengen. Dat geldt ook voor Nederland. Op die manier
wordt een balans gevonden tussen stimuleren van de groei en behoud
van houdbare overheidsfinanciën. Die zijn essentieel voor een welvarende
economie en stellen ook zeker dat de gevolgen van de vergrijzing kunnen
worden gedragen.
Duurzaamheid en rekening houden met toekomstige generaties speelt
niet alleen bij de overheidsfinanciën. Op tal van Europese beleidsterreinen
moet goed worden gelet op de duurzaamheid van maatregelen. Dan gaat
het niet alleen om klassiek milieubeleid, zoals de afspraken over het
verminderen van de uitstoot van broeikasgassen in het kader van
klimaatverandering. Ook op terreinen als landbouw, visserij, transport,
energie en ontwikkelingssamenwerking moeten we ons constant bij
iedere nieuwe regel of subsidie afvragen of alleen wijzelf er mee gebaat
zijn of ook de generaties na ons. Bij discussies in Brussel over deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 125, nrs. 1–2

11

onderwerpen zullen we er wel constant alert op zijn of er daadwerkelijk
sprake is van een Europees probleem dat dus op Europees niveau
opgelost dient te worden.
De EU-begroting ondergaat minder effect van de crisis dan de nationale
begrotingen. Maar juist nu die nationale begrotingen zo onder druk staan
en nationale regeringen en parlementen soms pijnlijke keuzes moeten
maken is het van des te meer belang dat de EU-middelen zo goed
mogelijk worden besteed. De prioriteiten in de EU-begroting moeten een
afspiegeling zijn van de beleidsprioriteiten op Europees niveau. In dit
verband kijkt het kabinet sterk uit naar de voorstellen die de Commissie
zal uitbrengen voor een evaluatie van de EU-begroting. Het kabinet vindt
dat er noodzaak en aanleiding is voor hervorming van de EU-begroting
om deze meer aan te passen aan de eisen van deze tijd en om ruimte te
maken voor nieuwe prioriteiten als energie en klimaat.
Nederland in de wereld, Europa geeft kracht
Zoals gezegd, hebben veel zorgen van de burger te maken met vraagstukken die wereldwijd spelen: klimaatverandering, economische
vervlechting, terrorisme en onveiligheid, respect voor mensenrechten,
armoede. Ook zagen wij eerder dat de Unie door de uitbreiding in 2004
sterker is geworden op het wereldtoneel. In belangrijke onderhandelingen
over klimaatverandering, energie, handel of mensenrechten vormen de 27
landen van de Unie een sterk blok waar niemand omheen kan. De Unie is
met haar 500 miljoen inwoners de grootste vrije markt ter wereld. Er
wordt – zeker sinds de uitbreiding – beter naar Europa geluisterd.
Deze Europese samenwerking vindt niet plaats in een vacuüm. De
omgeving waarin Europa zich bevindt, is weerbarstig. Het mondiale
krachtenveld ondergaat grote veranderingen. De tijden dat «het Westen»
en dus ook Europa oplossingen kon opleggen aan de rest van de wereld
zijn voorbij. De sterke economische groei in China, India, de Golfstaten,
sommige landen in Zuidoost-Azië en delen van Zuid-Amerika heeft ervoor
gezorgd dat deze landen, die niet per definitie het Westerse waardenpatroon onderschrijven, mondiger worden. Zij eisen een belangrijkere
plaats in de wereldorde op.
De buitenlandse omgeving is nog ingewikkelder geworden omdat niet
alleen landen het in de internationale politiek voor het zeggen hebben.
Niet-statelijke actoren spelen een alsmaar grotere rol: deze rol is soms
verrijkend en positief, bijvoorbeeld in het geval van niet gouvernementele
organisaties of de internationale media, maar soms ook destructief
wanneer terroristen of piraten van zich laten horen. De Unie zal zich hier
een coherente en krachtige partij tonen.
Nederland heeft een sterk Europees buitenlands beleid nodig dat wordt
ingezet om de belangen van Nederland en Europa in de wereld te
verdedigen. Ook de – universele – waarden die Europeanen onderling
verbinden, zoals bijvoorbeeld democratie, mensenrechten en armoedebestrijding, zijn volledig onderdeel van dat buitenlandse beleid. Het
buitenlandse beleid van de Unie moet dus ingegeven zijn door belangen
én waarden. Door eensgezind optreden van de Unie en door samenwerking met onder meer de VS komen oplossingen dichterbij. Nauwe
trans-Atlantische samenwerking is belangrijk op deze terreinen. Het is een
gegeven dat beter naar Europa wordt geluisterd als er met één stem
gesproken wordt. Als het Verdrag van Lissabon in werking treedt, zal ook
een aantal veranderingen worden doorgevoerd om het externe beleid
beter en met meer slagkracht te kunnen voeren. Er wordt een Europese

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 125, nrs. 1–2

12

Diplomatieke Dienst opgericht en een Hoge Vertegenwoordiger voor het
buitenlands beleid aangewezen met meer bevoegdheden dan nu het
geval is.
Klimaatverandering is wereldwijde zorg
De gevolgen van de opwarming van de aarde beginnen steeds duidelijker
zichtbaar te worden, ook in Noordwest-Europa. In Nederland zullen wij
onder meer te maken krijgen met een stijgende zeespiegel en een ander
afvoerregime van de grote rivieren (smeltende gletsjers, veranderende
neerslagpatronen). Om ons land hiertegen te beschermen, worden nu
reeds aanpassingsmaatregelen getroffen. Dat aanpassingsproces is
grotendeels nationaal beleid.
Naast deze aanpassingsmaatregelen, heeft het kabinet ook maatregelen
getroffen waarmee Nederland zijn steentje kan bijdragen aan het
tegengaan van klimaatverandering. Zo zijn voor 2020 de volgende
nationale doelstellingen omarmd: een energiebesparing van 2% per jaar,
een verhoging van het aandeel duurzame energie tot 20% en een reductie
van de uitstoot van broeikasgassen van 30% ten opzichte van 1990. In het
werkprogramma Schoon en Zuinig is het beleid opgenomen waarmee
deze doelstellingen moeten worden behaald.
Het beheersen van de opwarming van de aarde kan Nederland uiteraard
niet alleen. Alleen een mondiale aanpak van klimaatverandering is
effectief. Nederland probeert in Europees verband dan ook een
aanjagersrol te vervullen: het is cruciaal dat de Unie in de internationale
onderhandelingen leiderschap blijft tonen. Europa heeft ten aanzien van
de aanpak van klimaatverandering op drie fronten onmiskenbare
meerwaarde.
In de eerste plaats zorgt de Unie voor een gelijk speelveld voor onze
industrie. Onder het Europese emissiehandelsstelsel (ETS) is voor de
Europese elektriciteitsproducenten en zware industrie vanaf 2013 één
Europees emissieplafond vastgesteld. Alle deelnemende bedrijven, of ze
nu Pools of Nederlands zijn, zullen jaarlijks steeds minder broeikasgassen
mogen uitstoten. Daarnaast zullen maatregelen worden genomen om de
concurrentiepositie van onze bedrijven die mondiaal concurreren te
beschermen wanneer bedrijven in andere landen niet met hetzelfde,
strenge klimaatbeleid worden geconfronteerd.
In de tweede plaats heeft de Unie de wetgevende instrumenten om
krachtig sturing te geven aan de overgang naar een CO2-arme economie:
er is regelgeving (of deze is in voorbereiding) voor de afvang en opslag
van CO2, normen voor de CO2-uitstoot van auto’s, normen voor het
energieverbruik van lampen en voor andere producten die relatief veel
energie gebruiken (ecolabel richtlijn). Dergelijke Europese normen worden
vaak wereldwijd de standaard. Ook daarom dringt de Europese industrie
aan op sterke wetgevende sturing door de Unie.
In de derde plaats heeft de Unie, juist door zijn standard setting rol, een
leidende rol in de onderhandelingen over een nieuw VN-klimaatakkoord.
Dat leiderschap werpt zijn vruchten af. Zo loopt Europa al jaren voorop
met zijn aanvaarding van de fundamentele wetenschappelijke doelstelling
voor de wereldwijde gemiddelde temperatuurstijging – maximaal 2
graden Celsius ten opzichte van het pre-industriële niveau. Deze zomer
volgde de G8 het Europese voorbeeld. Ook de Europese keuze voor cap
and trade (emissiehandel) vindt internationaal steeds meer navolging,
juist nu ook in de VS. Daarnaast loopt de EU voorop door over te gaan
naar 30% vermindering van de uitstoot (in 2020 ten opzichte van 1990) bij
een stevig internationaal akkoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 125, nrs. 1–2

13

Nederland zal zich er sterk voor inzetten dat de Unie deze leiderschapsrol
in de aanloop naar de klimaattop in Kopenhagen en daarna blijft spelen, al
dan niet in goed gezelschap van (toekomstige) gelijkgezinde grote
partners. Om in Kopenhagen tot een succesvol akkoord te komen, zullen
ontwikkelde landen leiderschap moeten tonen door bindende reductievoorstellen te aanvaarden, zullen ontwikkelingslanden gepaste actie
moeten ondernemen om hun emissies terug te dringen, en zal het
vraagstuk van de financiering van klimaatbeleid in ontwikkelingslanden
moeten worden opgelost. Ook hier heeft de Unie het voortouw genomen
door zich publiekelijk bereid te verklaren zijn eerlijke deel te zullen
bijdragen. En ook hier heeft de G8 deze zomer het Europese voorbeeld
gevolgd.
Energievoorzieningszekerheid
Europa levert ook een duidelijke meerwaarde op het gebied van
energievoorzieningszekerheid. Hierbij zijn Europese interconnectie en
diversificatie van belang. De Nabucco-pijpleiding, het North Sea offshore
grid en een pijpleiding tussen de Baltische staten en de rest van Europa
zijn bij uitstek voorbeelden van projecten waarbij Europese samenwerking
van belang is. Op voorspraak van Nederland erkent de Unie nadrukkelijk
het belang van een open dialoog met producerende landen en doorvoerlanden.
De problemen op gasgebied tussen Rusland en Oekraïne gaven diverse
keren aanleiding tot overleg tussen energieministers. Tijdens en na het
conflict van januari 2009 is duidelijk geworden dat het helpt als Europa
met één stem spreekt, zodat lidstaten niet onderling tegen elkaar worden
uitgespeeld.
Een actief veiligheidsbeleid
De aanslagen in de Verenigde Staten in september 2001, in Madrid in
maart 2003 en Londen in juli 2005 hebben ons geleerd dat terrorisme door
kleine, niet-statelijke groepen onverwacht overal kan toeslaan.
Landen verder weg kunnen de uitvalsbasis vormen voor wereldwijde
aanslagen. Zij verdienen daarom speciale aandacht in het Europese
buitenlands beleid. In de eerste plaats geldt dat voor Afghanistan, waar op
dit moment bijna 20 000 militairen en politieagenten uit Europese landen
– vooral onder NAVO-vlag, maar ook via een politiemissie van de Unie –
bijdragen aan vrede en stabiliteit. Europa en de wereldgemeenschap
zullen niet meer toestaan dat Afghanistan een mislukte staat wordt waar
terroristen opnieuw een vrijhaven kunnen stichten om wereldwijd
Westerse doelen aan te vallen. Europa zal in 2010 met hulp en mogelijk
ook met handelsinstrumenten Pakistan moeten helpen met hervormingen
en de opbouw van een democratie. Een onveilig en instabiel Pakistan
heeft namelijk niet alleen directe negatieve gevolgen voor Afghanistan,
inclusief voor onze militairen in Uruzgan, maar kan ook een bedreiging
vormen voor de internationale vrede en veiligheid.
Europa zal ook bereid moeten zijn maatregelen te treffen als landen de
internationale wetten aan hun laars blijven lappen. Als Iran onwillig blijft
in zijn samenwerking met de VN op nucleair gebied, dan moet de Unie
bereid zijn harde sancties in te zetten. Europa kan niet toestaan dat Iran
een kernwapen ontwikkelt waarmee de regio en daarmee de wereld
onveiliger wordt gemaakt. De recente politieke spanningen in Iran hebben
de instabiliteit en de grilligheid van de Iranese overheid opnieuw
aangetoond. Het onderwerp zal hoog op de internationale agenda blijven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 125, nrs. 1–2

14

staan. Het EU-beleid ten aanzien van Iran zal nauw met de VS moeten
worden afgestemd.
Het kabinet hecht er voorts aan dat de Unie verder blijft werken aan de
versterking van het eigen veiligheids- en defensiebeleid (EVDB). Op dit
moment voert de Unie wereldwijd twaalf militaire en civiele missies uit,
waaronder de maritieme missie ter beveiliging van schepen tegen piraten
uit Somalië en politiemissies in Bosnië, Kosovo en Afghanistan. Nederlandse schepen en politiemensen zijn daarbij betrokken. Ook in 2010
zullen deze missies veel aandacht blijven vragen. Het Verdrag van
Lissabon biedt mogelijkheden om het Europese veiligheids- en defensiebeleid aan kracht te laten winnen. Maar ook onder het nieuwe verdrag zal
het voor de Unie de komende jaren een fikse uitdaging blijven om te
voldoen aan de groeiende internationale vraag naar EU-betrokkenheid bij
crisisbeheersingsoperaties. Daartoe is het noodzakelijk dat de Unie zijn
capaciteiten versterkt, zowel civiel als militair, en verder werkt aan de
verbetering van de civiel-militaire samenwerking.
Verantwoordelijkheid ten opzichte van de allerarmsten
In Europa zijn wij niet alleen met onze eigen welvaart bezig. Europa voelt
een bijzondere verantwoordelijkheid voor de allerarmsten. Daarom geeft
Europa meer ontwikkelingshulp dan alle andere landen. Wij hebben een
morele en politieke verplichting om bijvoorbeeld onderwijs, gezondheidszorg en vrouwenrechten te verbeteren in ontwikkelingslanden.
Wereldwijd zijn daar doelstellingen voor gesteld die in 2015 moeten
worden gehaald, de zogeheten Millennium ontwikkelingsdoelen. Nu
houden nog maar vier landen binnen de Unie, waaronder Nederland, zich
aan de afgesproken norm om tenminste 0,7% van het BNP te besteden
aan ontwikkelingshulp. In een aantal landen, zoals het Verenigd Koninkrijk
en Spanje, stijgt het hulpbudget snel. Zij zullen de afgesproken
doelstelling waarschijnlijk halen. Het kabinet zal erop blijven aandringen
dat alle Europese landen hun toezeggingen op het gebied van hulp
nakomen.
Het kabinet zal zich er ook voor inzetten dat de Europese hulp nog beter
wordt besteed en dat er geen dubbeling plaatsvindt tussen de Europese
hulp en de hulp van individuele landen en VN-instellingen. Het is
belangrijk dat er een duidelijke werkverdeling komt tussen de verschillende donoren. Het kabinet zal zich er ook sterk voor blijven maken dat de
hulp in overleg met de ontvangende landen wordt uitgegeven. Alleen op
die manier is hulp effectief.
Maar ook zal het kabinet erop blijven aandringen dat de Unie slechts hulp
geeft aan die landen die aan voorwaarden voldoen. Ook wil Nederland dat
de Unie over de volle breedte van het beleid met de ontvangende landen
van gedachten wisselt, en hen zo nodig aanspreekt op slecht beleid. Bij de
inzet van begrotingssteun ligt het voor de hand dat EU-donoren nauw met
elkaar samen werken. Europese ontwikkelingssamenwerking kan immers
nooit een blanco cheque zijn. Ontvangende landen zullen hun beleid en
bestuur, inclusief onder meer mensenrechten, op orde moeten hebben.
Als dat niet zo is, moet Europa deze landen daarop stevig kunnen
aanspreken en desnoods de hulp bevriezen. Ook zal in EU-verband
worden gewerkt aan het verbeteren van de Europese inzet in fragiele
staten (bijvoorbeeld Burundi, Kongo of Afghanistan). Voorts zal ook de
relatie met migratie en in het bijzonder het terugkeerbeleid een sterke
plaats moeten krijgen in het ontwikkelingsbeleid.
In 2010 zal de Unie de verdragsrelatie met landen in Afrika, het Caribisch
gebied en de Stille Oceaan op sommige punten bijstellen (herziening van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 125, nrs. 1–2

15

het zogeheten Verdrag van Cotonou). Nederland zal zich er sterk voor
maken dat de bepalingen over migratie, alsmede de strijd tegen kinderarbeid worden aangescherpt.
Hulp alleen is echter niet voldoende om de allerarmste landen te helpen
ontwikkelen. Europa moet niet met de ene hand geven en met de andere
hand terughalen. Daarom blijft het kabinet pleiten voor vergroting van de
markttoegang voor arme landen en de afbouw van marktverstorende
subsidies in Europa -zoals bijvoorbeeld in de landbouw.
Tot slot
De Europese agenda kent het komend jaar veel uitdagingen, en ook
kansen voor Nederland als het verstandig zijn rol speelt. Het is aan ons
om Europa zo zinvol mogelijk te maken. Onverkort geldt dat het kabinet
stáát voor een Europa met een stevig draagvlak onder de burgers. Een
Europa dat zich richt op terreinen waar het een meerwaarde levert. Een
Europa dat lidstaten de ruimte laat om zaken te pakken die ze beter zelf
kunnen regelen.
Het Nederlandse optreden in Brussel komt tot stand in samenspel tussen
parlement en kabinet. Met deze Staat van de Unie doet het kabinet een
voorzet voor een dialoog met het parlement en ziet uit naar het debat met
uw Kamers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 125, nrs. 1–2

16