Programma winterweer op het spoor
Evaluatie winter 2016/2017

Nederlandse Spoorwegen, ProRail
22 juni 2017 (definitief)

Samenvatting evaluatie winter 2016/2017
Net als op de weg en in de luchtvaart is het spoor systeem gevoelig voor winterse omstandigheden en zal
ondanks alle maatregelen daar altijd gevolgen van ondervinden. Om de gevolgen van winters weer zoveel
als mogelijk te beperken hebben NS en ProRail in de aanloop naar en tijdens winter 2016/2017 -binnen de
kaders van het gezamenlijke winterweerprogramma van NS, ProRail en IenM- de aanpak van de afgelopen
jaren gecontinueerd. De doelstelling voor afgelopen winter was daarmee gelijk aan die van vorig jaar om
‘bij meerdere infrastructuur- en materieelstoringen zoveel mogelijk ‘in control’ te blijven en de gevolgen
voor de reizigers te beperken’. Daarnaast treffen NS en ProRail diverse andere maatregelen. Deze
evaluatie gaat in op de realisatie van de doelstellingen tijdens de afgelopen winter.
Wintervoorbereiding: maatregelen gerealiseerd
NS en ProRail hebben in de voorbereiding op winter 2016/2017 alle voorgenomen (aanvullende)
maatregelen gerealiseerd. Ook zijn alle draaiboeken geactualiseerd, hebben de medewerkers de (her-)
instructies gehad voor hun specifieke taak in de winteraanpak en zijn de ketenoefeningen gehouden.
Winter 2016/2017 was een gemiddelde winter; ‘in control’ gebleven
Winter 2016/2017 was een gemiddelde winter, met dagen met sneeuw en rijp/ijzel maar ook met een
temperatuur die bovengemiddeld was. Er is geen aanleiding geweest om op basis van winterse criteria te
besluiten tot het inzetten van de landelijk aangepaste dienstregeling. Wel is eenmaal de ‘Regionaal
Ontluchtende Dienstregeling’ ingezet. Verder zijn op diverse dagen de niet-treindienst-aantastende
maatregelen ingezet. Overall uitkomst van deze winter is dat we aan de doelstelling hebben voldaan en
niet ‘out of control’ zijn geraakt. Overigens is wel in de winterperiode een landelijk aangepaste
dienstregeling ingezet maar dan als beheersmaatregel tegen storm. Deze is conform plan uitgevoerd.
Conclusie: indicatie dat maatregelen effect hebben, binnen beperkt aantal dagen winterweer
Op basis van ervaringen tijdens deze en vorige winters zijn er indicaties dat maatregelen effect hebben
maar ook dat het spoor kwetsbaar blijft voor verstoringen. Echter, door een beperkt aantal dagen met
winterweer in 2016/2017is van het samenspel aan maatregelen de effectiviteit (wederom) vastgesteld
binnen deze beperking.
Doelstelling volgende winter: gelijk aan afgelopen jaar, aanpak continueren
Het fundament van het korte termijn winterweerprogramma (de jaarlijkse stapsgewijze verbetering in de
wintervoorbereiding en –uitvoering) staat en draagt merkbaar bij aan betere prestaties. NS en ProRail
focussen zich in de komende winter op de voortzetting van het huidige pakket aan maatregelen en het
meten van de effecten van reeds getroffen maatregelen zodra sprake is van winters weer. De doelstelling
voor volgende winter is daarmee vergelijkbaar met die van afgelopen winter.
Werkend richting lange termijn ambitie
Met de aanpak voor winter 2017/2018 consolideren NS en ProRail de huidige korte termijn winter aanpak.
De kwetsbaarheid van het spoorsysteem bleek de afgelopen jaren uit de winterse, maar zeer zeker ook uit
de niet winterse verstoringen en de uitvoering van reguliere processen bij bijzondere omstandigheden. De
sleutel voor verdere verbetering van de robuustheid ligt in lange termijn maatregelen. De maatregelen voor
de lange termijn ambitie om ‘onder (vrijwel) alle omstandigheden betrouwbaar vervoer en goede
reisinformatie aan de reiziger te kunnen bieden’, zijn eerder al grotendeels ondergebracht in het meerjarige
verbeterprogramma ‘Beter en Meer’ van NS en ProRail.
In 2016/2017 zijn hier eerste maatregelen genomen als eerste stap naar het realiseren van de lange
termijn ambitie. Het Centraal Monitorings- en BeslisOrgaan (CMBO) en nieuw Landelijk Bijsturingscentrum
(LBC) zijn in maart 2017opgericht op het Operationeel Controle Centrum Rail (OCCR). Dit zal naar
verwachting bijdragen aan snellere en voorspelbare afhandeling van de bijsturing bij verstoringen, ook bij
winterse omstandigheden.

Programma winterweer op het spoor

Evaluatie winter 2016/2017

2/21

Inhoudsopgave

Samenvatting evaluatie winter 2016/2017

2

Inhoudsopgave

3

Inleiding

4

1

5

2

Programma winterweer op het spoor; voorbereiding op de winter
1.1

Aanleiding, lange termijn winterambitie en doelstelling afgelopen winter

5

1.2

Maatregelen waren tijdig gerealiseerd

5

Verloop van afgelopen winter

7

2.1
Winter 2016/2017 was aan de zachte kant maar ook met vorst, ijzel en sneeuw; geen dagen met een
landelijk aangepaste dienstregeling door winters weer, wel door storm

7

2.2

Meerdere dagen met winters weer: in control gebleven

7

2.3

Assets: geen nieuwe storingstypen ondanks rijp, ijzel en sneeuw

9

2.4

Anti-icing: bescheiden verhoging behandelpercentage gerealiseerd

9

2.5

Prestaties niet negatief beïnvloed door winters weer

10

3
Invulling van lange termijn winter ambitie in samenspel met Lange Termijn Spoor Agenda en programma
Beter en Meer
11
4

Komende winter: aanpak voortzetten

12

Bijlage I: Klantonderzoek

13

Bijlage II: Weerbeeld

14

Bijlage III: Update winterrapport 2016/2017 - status overzicht maatregelen

16

Programma winterweer op het spoor

Evaluatie winter 2016/2017

3/21

Inleiding
Voor u ligt het gezamenlijke evaluatierapport van de Nederlandse Spoorwegen (NS) en ProRail over winter
2016/2017. Dit rapport maakt onderdeel uit van de afspraken die gemaakt zijn tussen NS, ProRail en het
Ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) binnen het ‘Programma winterweer op het spoor’.
In juni 2012 hebben NS en ProRail in afstemming met IenM het ‘Programma winterweer op het spoor’
opgesteld [op 8 juni 2012 aan de Tweede Kamer verstuurd]. Het betreft een gezamenlijk programma van
NS en ProRail, als antwoord op drie winters op rij, met problemen op het spoor als gevolg van sneeuw en
vorst. Het programma winterweer op het spoor bevat een evaluatie van de zware winter 2011/2012, schetst
een lange termijn winter ambitie, formuleert een doelstelling voor winter 2012/2013 en geeft een overzicht
(winterrapport 2012-2013) van de te nemen maatregelen richting winter 2012/2013 om de beoogde
doelstelling te realiseren.
Sinds winter 2012/2013 hebben ProRail en NS jaarlijks, na ieder winterseizoen een evaluatierapport
gemaakt. Voorafgaand aan ieder winterseizoen is een voortgangsrapportage opgesteld met daarin de
status van de voorbereiding op de komende winter. Deze rapportages worden aangeboden aan het
Ministerie van Infrastructuur en Milieu. De voorbereiding op de winter 2016/2017 is door NS en ProRail aan
IenM gerapporteerd in het document ‘Programma winterweer op het spoor - Winterweerrapport najaar
2016’ [op 10 november 2016 aan de Tweede Kamer verstuurd].
Na afloop van winter 2016/2017 hebben NS en ProRail de aanpak en uitvoering van de winter opnieuw
geëvalueerd in afstemming met IenM. In dit rapport kijken we op deze winter terug en geven we een
doorkijk naar komende winter(s).
Leeswijzer
Het evaluatierapport kent een vergelijkbare opzet als afgelopen jaren. In deze evaluatie wordt
achtereenvolgens teruggekeken naar het ‘Programma winterweer op het spoor’ in voorbereiding op winter
2016/2017 (deel 1) en het verloop van winter 2016/2017 (deel 2) om tenslotte vooruit te kijken naar
komende winter(s) (deel 3 en 4). Meer gedetailleerde informatie is opgenomen in de volgende bijlagen:
I.
II.
III.

Klantonderzoek
Weerbeeld
Update winterrapport 2016/2017

Programma winterweer op het spoor

Evaluatie winter 2016/2017

4/21

1

Programma winterweer op het spoor; voorbereiding op de winter

1.1

Aanleiding, lange termijn winterambitie en doelstelling afgelopen winter
Met de grote drukte op het Nederlandse spoor is ons spoorsysteem kwetsbaar gebleken voor winterse
omstandigheden. Vanaf winter 2009/2010 hebben sneeuwval en (strenge) vorst drie jaar op rij geleid tot
flinke problemen op het spoor, ondanks de door NS en ProRail gerealiseerde maatregelen. De
aanhoudende winterproblematiek was na een grondige analyse van winter 2011/2012 aanleiding voor een
gezamenlijk programma van NS, ProRail en IenM, het ‘Programma winterweer op het spoor’.
Het programma schetst een Lange Termijn ambitie om ‘onder (vrijwel) alle omstandigheden betrouwbaar
vervoer en goede reisinformatie aan de reiziger te kunnen bieden’.
De doelstelling voor de Korte Termijn aanpak is om ‘bij meerdere infrastructuur- en materieelstoringen
zoveel mogelijk ‘in control’ te blijven en de gevolgen voor de reizigers te beperken’. Wegens het vrijwel
uitblijven van winters weer in de winters van 2014/2015 en 2015/2016, heeft de voorbereiding voor de
winter 2016/2017 zich daarom met name gericht op het consolideren en perfectioneren van het bestaande
pakket aan maatregelen en het meten van de effecten zodra sprake is van winters weer. De focus lag
daarbij op de volgende aspecten:
1.

2.

3.

4.

1.2

(Her)instructie, training en opleiding, gericht op bestaande maatregelen, maar vooral op extra
aandacht voor het vasthouden van operationele scherpte, met name bij het afhandelen van
verstoringen op de dag. Bijvoorbeeld door uitvoering van ketenoefeningen in aanloop naar de winter;
Het verder terugdringen van het aantal primaire verstoringen in de infrastructuur. Bijvoorbeeld door
check op alle wisselverwarmingen voor en tijdens de winter en het behandelen van treinen met antiicing;
Het vervolg geven aan snel herstel van defecte infrastructuur en defect materieel. Bijvoorbeeld door
infraploegen op locaties en door tijdige afvoer van defect materieel volgens daartoe opgestelde
procedure;
Het bieden van een vergelijkbaar product aan onze reizigers, als afgelopen winter, op dagen met een
aangepaste dienstregeling. Bijvoorbeeld door het handhaven van het bestaand LUD-ontwerp (met op
punten kleine verbeteringen) en het continueren van flankerende (service)maatregelen.

Maatregelen waren tijdig gerealiseerd
Om deze ambitie en doelstelling te realiseren is bij aanvang van het winterweerprogramma op basis van
een grondige analyse een ruim, samenhangend pakket aan maatregelen opgesteld om ‘out of control’
situaties bij winters weer zoveel mogelijk te voorkomen. In de aanloop naar winter 2016/2017 is verdere
focus aangebracht in het maatregelenpakket. De nadruk heeft gelegen op het in stand houden en op
punten verbeteren van bestaande maatregelen, op het maken van heldere afspraken over de werkwijze bij
rijp en ijzel op de bovenleiding en op instructie en oefening. Ook voor afgelopen winter gold dat het
aanpassen van de dienstregeling de belangrijkste maatregel was om tijdens winterse omstandigheden ‘in
control’ te blijven. De maatregelen waren tijdig voor de start van het winterseizoen getroffen, de
medewerkers waren geïnstrueerd en de oefeningen vonden cf. planning plaats.
Alerteringscriteria
De alerteringscriteria dienen ertoe om bij overschrijding van die criteria tijdig een expliciete afweging te
maken over potentiële risico’s en een preventief besluit te nemen over eventuele aanpassing van de
dienstregeling. In de voorbereiding op de afgelopen winter hebben we het geografische gebied waar één
van de alerteringscriteria betrekking op heeft, het zogenaamde “eerste keer criterium”, aangepast. Het
eerste keer criterium is van toepassing bij een weersverwachting waarbij 10% of meer kans is op ≥ 1,5 cm
sneeuw en/of 50% of meer kans is op een temperatuur ≤ -10 C, waarbij de kans bestaat dat de Brede
Randstad geraakt wordt zolang er nog geen dag geweest is waarin in de winter een dag met een landelijk
aangepaste dienstregeling is gereden. Dit criterium heeft tot doel de scherpte en alertheid in de
organisaties te creëren en vervalt op het moment dat daadwerkelijk de LUD-dienstregeling ten uitvoer
gebracht is. Dit jaar is de geografische afbakening ingekrompen tot de Brede Randstad nadat het voorheen
gericht was op “ergens in Nederland”. We hebben hiertoe besloten omdat in voorgaande jaren het
besluitvormingsproces vaak opgestart op basis van overschrijding van het eerste keer criterium, waarbij
geen enkele keer besloten is tot inzetten van een aangepaste dienstregeling. In veel gevallen was de

Programma winterweer op het spoor

Evaluatie winter 2016/2017

5/21

sneeuwverwachting beperkt tot delen van het land waar NS niet rijdt en waar geen treindienst aantastende
maatregelen voorhanden zijn (zoals bijv. Noordoost Groningen). Hierdoor nam het risico toe van
afnemende scherpte en alertheid bij de medewerkers.
Ook hebben we de definitie van de Brede Randstad verruimd van grenspunten Geldermalsen en Dordrecht
naar Eindhoven en Breda, dit i.v.m. het toegenomen belang van de A2-corridor en van de Brabant-route
(IC-Direct naar Breda en omleiding goederenvervoer i.v.m. bouw derde spoor Zevenaar-Oberhausen).
De overige alerteringscriteria, de drempelwaarden voor het mogelijk inzetten van een aangepaste
dienstregeling, zijn in de aanloop naar winter 2016/2017 niet aangepast.
(Her)instructie & oefening
Gezien het ontbreken van winters weer in de afgelopen winters, waardoor de maatregelen en procedures
niet of nauwelijks in de praktijk zijn toegepast, lag de focus voor dit seizoen voornamelijk op goede
(her)instructie en oefening. Afgelopen jaar is het aantal besluitvormingsoefeningen opgehoogd, met focus
op besluitvorming en uitwerking in de keten. Daarnaast wordt aan de medewerkers jaarlijks een e-learning
beschikbaar gesteld, die dit jaar meer functie-specifiek is gemaakt op verzoek van de gebruikers.
Oefeningen 2016/2017 in de aanloop naar de winter en/of tijdens de winter:
 2 september 2016 – stormoefening, vergelijkbaar besluitvormingsproces aangepaste
dienstregeling volgende dag als voor winterse omstandigheden
 3 november 2016 – winteroefening
 17 november 2016 – winteroefening
 11 januari 2017 – winter (extra oefening, afgelast i.v.m. doorlopen besluitvormingsproces vanwege
winters weer in verwachting)
 19 januari 2017 – winter (reservedatum bij uitblijven sneeuw, vervallen i.v.m. diverse dagen waarop
besluitvormingsproces doorlopen is in eerste helft januari)
 8 maart 2017 – winter (extra oefening, i.v.m. start CMBO per 12 maart)

Aangepaste dienstregeling
Het aanpassen van de dienstregeling blijft de belangrijkste maatregel om tijdens winterse omstandigheden
‘in control’ te kunnen blijven. Het spoorsysteem is niet robuust genoeg om tijdens (vrijwel alle) winterse
omstandigheden de reguliere dienstregeling op een betrouwbare wijze te rijden. Een aangepaste
dienstregeling betekent dat er minder treinen rijden bij min of meer gelijkblijvende reizigersaantallen,
waardoor het met name in de Randstad drukker is. Het ontwerp van de aangepaste dienstregeling is
afgestemd op de wijzigingen in de nieuwe dienstregeling die in december is ingegaan. Ook is afgelopen
winter voor het eerst mogelijk geweest om de Regionaal Ontluchte Dienstregeling (ROD) in te zetten
gedurende de eerste helft van de dag (‘vroege dienst’).
Infrastructuur
Deze winter zijn de maatregelen aan de infrastructuur gecontinueerd. De maatregelen voor snel herstel bij
storingen in de infrastructuur zijn voorbereid en de wisselverwarmingsinstallaties zijn landelijk
gecontroleerd. Bij die controle wordt tevens beoordeeld of de bewegende delen van de wissels voldoende
ontgraven zijn. Het aantal bedienbare wissels tijdens winterse omstandigheden is niet afgenomen doordat
in de nieuwe dienstregeling van 2017 meer treinen gereden worden en dit maakt wisselgebruik
noodzakelijk ook tijdens uitvoering van LUD.
Anti-icing
Anti-icing behandelingen van het materieel dienen ter voorkoming van ijsvorming aan het materieel
waarmee verwacht mag worden dat het aantal storingen van wissels als gevolg van afvallende ijsbrokken
afneemt. Afgelopen winter is het inschakelregime gewijzigd waarbij niet meer de temperatuur leidend is,
maar de vraag of er sneeuw in de weersverwachting zit.
IJs aan de bovenleiding
Het draaiboek ijsvrije bovenleiding is geactualiseerd in de aanloop naar winter 2016-2017. Belangrijkste
wijzigingen zijn de toevoeging van controle van de schuitjes (onderdeel van de stroomafnemer) en het

Programma winterweer op het spoor

Evaluatie winter 2016/2017

6/21

ontijzelen van de bovenleiding op emplacementssporen. Het criterium voor rijp en ijzel is ongewijzigd
gebleven. Rijp en ijzel zijn te karakteriseren naar vijf/zes verschillende typen. Op basis van de ervaring van
vorige winter en de analyse van de verschillende typen die opgetreden zijn, is het model van de
weerdienstleverancier aangescherpt zodat de alertering voor rijp nauwkeuriger wordt waarbij niet bij iedere
vorm van rijp gealerteerd hoeft te worden. Om het model verder te verbeteren is deze winter een start
gemaakt met metingen van weersinvloeden aan de bovenleiding zodat het weermodel waar de alertering
op gebaseerd wordt, verder verbeterd kan worden.
Klantonderzoek
Net als andere jaren is voorafgaande aan de winter onderzoek gedaan naar de bekendheid en
acceptatiegraad van de mogelijkheid dat in de winter een aangepaste dienstregeling kan worden ingezet.
De bekendheid is nog altijd hoog, de acceptatiegraad is iets gedaald (zie bijlage I).

Samenvattend zijn alle toegezegde maatregelen uit het programma ‘winterweer op het spoor’ tijdig
voorbereid (zie ook bijlage lll).

2

Verloop van afgelopen winter

2.1

Winter 2016/2017 was aan de zachte kant maar ook met vorst, ijzel en sneeuw; geen dagen met een
landelijk aangepaste dienstregeling door winters weer, wel door storm
De winter van 2016/2017 liet zich vooral in januari zien1. Met in De Bilt een gemiddelde temperatuur
van 3,8 °C tegen normaal 3,4 °C was de winter in haar geheel aan de zachte kant. Januari was met een
gemiddelde temperatuur van 1,6 °C de koudste sinds 2010. In totaal werden in De Bilt 37 vorstdagen
(minimumtemperatuur lager dan 0,0 °C) geteld en vijf ijsdagen (maximumtemperatuur lager dan 0,0 °C),
tegen respectievelijk 38 en zeven normaal. Op 1 januari was er in het zuidoosten van het land lokaal
sprake van ijzel. Op 7 januari veroorzaakte ijzel op uitgebreide schaal gladheid in een groot deel van het
land. Een kleine maar actieve depressie veroorzaakte op 12 en 13 januari veel neerslag. De neerslag viel
deels in de vorm van sneeuw waarbij een sneeuwdek ontstond. De meeste sneeuw bleef liggen in een
strook van Zeeuws-Vlaanderen naar Overijssel, lokaal 5 tot 12 cm. Op de meeste plaatsen smolt de
sneeuw de volgende dag grotendeels weg. In een strook van het rivierengebied naar Twente en de
Achterhoek bleef de sneeuw een dag of tien liggen. Ook in de nacht van 11 op 12 februari viel in een brede
strook over midden van het land ca. 5 tot 10 cm sneeuw.
Vier keer hebben NS en ProRail het gezamenlijke besluitvormingsproces voor het aanpassen van de
dienstregeling voor de volgende dag doorlopen vanwege overschrijding van de alerteringscriteria voor de
verwachte sneeuw. Tweemaal is de voorbereiding voor de Landelijk Uitgedunde Dienstregeling (LUD)
gestart, maar de verwachting voor sneeuw ontwikkelde zich gedurende het besluitvormingsproces zodanig
dat LUD niet ingezet hoefde te worden als beheersmaatregel. LUD dient om de treindienst in de brede
Randstad beheersbaar te houden. Naast de landelijk aangepaste dienstregeling, kennen we ook een
aantal regionale varianten, in de vorm van een Regionaal Ontluchte Dienstregeling (ROD). De enige keer
in de winterperiode dat tot het inzetten van de ROD-dienstregeling is besloten, is vanwege het beheersen
van de risico’s ten gevolge van sneeuw in het Zuidoosten van het land (ROD Zuidoost op 13 januari 2017).
In de winterperiode is desondanks wel een keer de LUD-dienstregeling ingezet, maar dan als
beheersmaatregel tegen zware windstoten: een actieve depressie veroorzaakte op 23 februari in met name
de zuidwestelijke helft van het land zeer zware windstoten, rond 100 km/uur. Aan de kust werden
windstoten tot 115 km/uur geregistreerd.

2.2

Meerdere dagen met winters weer: in control gebleven
Op de volgende dagen heeft winters weer een rol gespeeld, hetzij vanuit de weersverwachting waardoor
het besluitvormingsproces ten behoeve van de inzet van een aangepaste dienstregeling voor de
1 Bron: https://www.knmi.nl/nederland-nu/klimatologie/maand-en-seizoensoverzichten/2017/winter

Programma winterweer op het spoor

Evaluatie winter 2016/2017

7/21

betreffende dag is opgestart, danwel omdat het weer in de realisatie op die dag impact had op de
treindienst:
 26 november 2016 – rijp
 4 december 2016 – rijp
 7 januari 2017 – sneeuw en ijzel
 12 januari 2017 – sneeuw
 13 januari 2017 – sneeuw
 14 januari 2017 – sneeuw
 11 februari 2017 – sneeuw
 12 februari 2017 - sneeuw
Voor alle dagen geldt dat we in control zijn gebleven.
26 november en 5 december 2016
Voor deze dagen was door de weerdienstleverancier Infoplaza aangegeven dat zware rijp mogelijk was in
delen van het land. Op 26 november zijn twee treinen kort na elkaar gestrand tussen Akkrum en
Leeuwarden. Na het uitvoeren van schraapritten is de treindienst in de loop van de ochtend hervat. Op 4
december waren er veel meldingen van defecte pantografen, waaronder twee gestrande treinen met
defecten aan de bovenleiding/pantograaf: Groningen – Assen en Eindhoven - Weert. Beide dagen gaven
aanleiding om te onderzoeken of de maatregelen die beschreven staan in het draaiboek voor rijp en ijzel in
alle gevallen adequaat zijn. De uitkomsten van dit onderzoek zullen worden meegenomen in de
voorbereiding op winter 2017/2018.
7 januari 2017
Voor 7 januari 2017 bevatte de weersverwachting zowel sneeuw in de nacht van 6 op 7 januari gevolgd
door ijzel. KNMI had code Oranje voor het hele land afgekondigd. Op basis van deze weersverwachting is
besloten de treindienst niet aan te passen, wat als beheersmaatregel ten behoeve van de be- en bijsturing
bij sneeuw kan dienen, maar juist in te zetten op het blijven rijden om ijs aangroei aan de bovenleiding te
beperken. Desondanks zijn door ijsvorming aan de bovenleiding diverse treinen op de vrije baan gestrand,
o.a. tussen Lelystad – Zwolle, Enkhuizen en Hoogkarspel-Bovenkarspel – Enkhuizen en Bergen op Zoom Goes. De hierdoor ontstane infrabeperkingen werden met behulp van versperringsmaatregelen
afgehandeld. Wegsleeplokken zijn ingezet om gestrande treinen weg te slepen. Daarnaast deed zich een
twintigtal weer gerelateerde infrastoringen voor. Na 17.00 uur namen deze problemen af en kon overal
weer een treindienst worden gereden.
12-14 januari 2017
In de loop van de avond van 12 januari werd sneeuw voorspeld, eerst natte sneeuw daarna in de nacht
naar vrijdag 13 januari overgaand naar sneeuw leidend tot een sneeuwdek tot 5-10 cm in de Oostelijke
helft van het land. Op basis van deze verwachting is besloten tot het inzetten van de Regionaal
Ontluchtende Dienstregeling in het Zuidoosten gedurende het eerste deel van de dag op vrijdag 13 januari.
Voor zaterdag 14 januari werd een mix van natte sneeuw en sneeuw verwacht die van Noordwest naar
Zuidoost zou trekken waarbij lokaal tot 5 cm sneeuw mogelijk was. Hiervoor zijn aanvullende
beheersmaatregelen getroffen, zoals het gereedzetten van wegsleeplokomotieven en de inzet van code
rood, maar werd aanpassing van de treindienst niet nodig gevonden.
Op 12 januari zijn de weersomstandigheden niet van invloed geweest op de treindienst. Op 13 januari zijn
wel weer gerelateerde storingen geweest, zonder dat er sprake is van een dominante oorzaak. Wel zijn op
twee locaties bomen/takken op het spoor beland waarbij de extra massa door sneeuw waarschijnlijk een
rol gespeeld heeft. De winterse omstandigheden hebben op 14 januari geen invloed gehad op het
treinverkeer.
11, 12 februari 2017
In de aanloop naar het weekend van zaterdag 11 en zondag 12 februari zat geen sneeuw in de
verwachting, pas op vrijdag nam die kans snel toe. Voor zaterdag werd aangegeven dat in Brabant en
Limburg 1-3 cm, lokaal 5 cm, verwacht werd. Voor zondag gaf de verwachting aan dat de sneeuw van
Zuidoost naar Noordwest zou trekken en daar voor een beperkt sneeuwdek van 1-3 cm, maximaal 5 cm
zou zorgen. In de loop van de ochtend zou de dooi stevig inzetten. Uiteindelijk werd in een brede strook

Programma winterweer op het spoor

Evaluatie winter 2016/2017

8/21

van het land 5-10cm sneeuw gemeten op zondagochtend. Uit de analyse van de diverse meteo-modellen
door Infoplaza komt naar voren dat in de nacht van zaterdag op zondag sprake is geweest van een
zogenaamde ‘koudeput’ wat een voor de modellen lastig fenomeen is om te duiden in termen van te
verwachten sneeuwhoogte. Voor de treindienst in het weekend zijn alleen niet-treindienstaantastende
maatregelen getroffen (wegsleeplokomotieven en een verhoogd alerteringsniveau aan de zijde van ProRail
Assetmanagement), ook omdat de treindienst op een aantal trajecten al uitgedund was wegens
werkzaamheden. Op zaterdag hebben de winterse omstandigheden geen negatief effect op de prestaties
gehad. Op zondagochtend bleken meerdere wisselverwarmingsinstallaties op een aantal emplacementen
in de Noordwestelijke kant van de Randstad niet of onvoldoende te werken. Echter, omdat de treindienst
op zondag later wordt opgestart dan op andere dagen, is de impact op het treinverkeer beperkt gebleven
tot de uitval van enkele treinen.

2.3

Assets: geen nieuwe storingstypen ondanks rijp, ijzel en sneeuw
Deze winter heeft tot storingen aan de infra geleid, zowel ten gevolge van rijp en ijzel, als door sneeuw. Dit
heeft lokaal of regionaal tot hinder voor het treinverkeer geleid maar heeft nooit tot een (potentiele) out of
control situatie geleid. Ook kunnen we vaststellen dat er geen nieuwe storingstypen of faalmechanismen in
de infrastructuur aangetroffen zijn deze winter.
Ook voor het materieel geldt dat er nauwelijks tot geen problemen zijn geweest met betrekking tot de
beschikbaarheid. Er hebben zich geen nieuwe issues aangediend, er is geen sprake geweest van
groepsuitval en ook de effecten van de ijzel waren beperkt. Ook hier geldt: afgelopen winter was nauwelijks
sprake van echt winters weer en daarmee is het materieel maar zeer beperkt op de proef gesteld.
Aandachtspunt blijft het effect van ijs op het raakvlak tussen materieel en infrastructuur en wel op het
raakvlak van stroomafnemer en bovenleiding. Op basis van de strandingen op twee dagen eind 2016 is de
vraag ontstaan of de alertering aangepast moet en kan worden waarbij de verwachting zich richt op het
type ijsvorming aan de bovenleiding in plaats van de karakterisering naar rijp en ijzel. Aan de hand van het
type ijsvorming kan vervolgens vastgesteld worden welke maatregelen getroffen kunnen worden. De
uitkomsten van het lopende onderzoek naar temperatuurontwikkeling aan de rijdraad en de mate waarin
ijsvorming optreedt, kan hierbij wellicht de benodigde input leveren. Verder is gegeven dat de schuitjes van
de pantograaf (contactvlak met de bovenleidingdraad) sneller slijten bij rijp zodat de vraag ontstaat of het
controleproces geïntensiveerd moet worden en zo ja, hoe dat zo efficiënt mogelijk in te richten.
Tot slot zal in de komende jaren materieel uitfaseren dat geschikt is om de bovenleiding te schrapen. Dat
betekent dat het noodzakelijk is om een lange termijn plan op te stellen hoe dan om te gaan met het ijsvrij
maken van de bovenleiding. Daarnaast wordt er op korte termijn (winter 2017/2018) onderzoek gedaan
naar de mogelijkheid om anti-icing systemen te testen voor de bovenleiding om op deze preventieve wijze
ijsvorming op de bovenleiding tegen te gaan.

2.4

Anti-icing: bescheiden verhoging behandelpercentage gerealiseerd
De anti-icing installaties op de zes emplacementen hebben deze winter twintig dagen aangestaan,
verspreid over vier periodes (was vorig jaar 35 dagen in drie periodes). Door het aanpassen van het criterium
waarop de installaties aangezet worden (was: onderschrijding drempelwaarde temperatuur, is geworden: naar
sneeuw in de weersverwachting), is het aantal dagen waarop de installaties aangestaan hebben fors afgenomen
ten opzichte van eerdere jaren. Een effect daarvan is dat het behandelpercentage niet meer op basis van tien
behandeldagen bepaald kan worden, maar op basis van vijf behandeldagen. Het percentage behandeld
materieel groeit met het aantal dagen dat de installatie aanstaat. Daardoor is het behandelpercentage dit jaar
lager dan voorgaande jaren. Ondanks dat, is wel een lichte toename gerealiseerd, van 38% in winter 2015/2016
naar 41% in winter 2016/2017.
Er zijn geen winterse dagen geweest waarop de effectiviteit van de installatie getest kon worden, o.a. door
vroeg op de dag intredende dooi waardoor een effectmeting ‘s avonds en ‘s nachts (wanneer het materieel
op opstelterreinen/emplacementen uitloopt) geen reëel beeld van de effectiviteit zou opleveren.

Programma winterweer op het spoor

Evaluatie winter 2016/2017

9/21

Er zijn deze winter verbetermogelijkheden in de procesgang gesignaleerd, met name met betrekking tot de
werkwijzen bij wijzigingen. Zo zijn dit jaar bepaalde –nieuwe- materieelsoorten niet behandeld en zijn er
relatief vaker gladspoormeldingen gedaan. Bij glad spoor meldingen dient de installatie tijdelijk uitgezet te
worden. Onderzoek loopt daarnaast naar de toepassing van tags in relatie tot nieuw materieel.

2.5

Prestaties niet negatief beïnvloed door winters weer
Door de beperkte omvang van het winterweer is voor het merendeel aan maatregelen de effectiviteit
(wederom) niet voldoende vast te stellen. Dit blijft een aandachtpunt voor de komende winters
De verstoringen die deze winter door winterse invloeden zijn veroorzaakt, hebben vooral een lokaal of
regionaal effect gehad. Van de acht beschreven dagen met winterse omstandigheden zijn de prestaties op
drie dagen onder-gemiddeld. Daarmee blijkt eens te meer dat het spoorsysteem kwetsbaar blijft voor
winterse omstandigheden. Er is op landelijke schaal op geen enkel moment sprake geweest van een
dreigende ‘out of control’ situatie door winters weer.
We hebben dit jaar voor het eerst de ruimere definitie van de Brede Randstad gehanteerd. Vanwege het
beperkte aantal dagen met sneeuw in de weersverwachting kunnen we de effectiviteit van deze
aanpassing niet toetsen. Wel kunnen we stellen dat er geen nadelige effecten zijn opgetreden die te
relateren zijn aan de aanpassing. Daarnaast blijft het belang van de A2-corridor, de aantakking van de
HSL-Zuid en het belang van het goederenvervoer over de Brabantroute de komende jaren onverminderd
groot zodat we deze definitie willen blijven hanteren.

Samenvattend kan gesteld worden dat afgelopen winter wordt gekenmerkt als een gemiddelde winter,
waarin zowel rijp/ijzel als sneeuw voorkwamen. Er is op landelijke schaal op geen enkel moment sprake
geweest van een dreigende ‘out of control’ situatie door winters weer. IJzel, rijp en sneeuw hebben op
lokaal of regionaal niveau effect gehad en heeft daarmee wel overlast voor de reizigers veroorzaakt.
Daarmee is de kwetsbaarheid van het spoorsysteem voor winterse omstandigheden opnieuw bevestigd.

Programma winterweer op het spoor

Evaluatie winter 2016/2017

10/21

3

Invulling van lange termijn winter ambitie in samenspel met Lange Termijn Spoor
Agenda en programma Beter en Meer
Om op termijn ‘onder (vrijwel) alle omstandigheden betrouwbaar vervoer en goede reisinformatie aan de
reiziger te kunnen bieden’, is het enerzijds nodig om het aantal verstoringen zoveel mogelijk te reduceren.
Anderzijds is het nodig om de mogelijkheden van de bijsturing voor het aanpassen van de treindienst bij
resterende storingen op de dag zelf zoveel mogelijk te vergroten om de impact op de reiziger te
minimaliseren.
Bij de presentatie van het ‘Programma winterweer op het spoor’ in juni 2012 is gesteld dat voor het
realiseren van de lange termijn winter ambitie een meerjarenprogramma over de volle breedte van het
spoorsysteem benodigd is, die passend is in de doelen van de Lange Termijn Spoor Agenda (LTSA).
Na de oplevering van het rapport ‘Beter en Meer’ door NS en ProRail, begin 2014, en het publiceren van
de Lange Termijn Spoor Agenda Deel II, in maart 2014, hebben NS en ProRail plannen uitgewerkt voor de
eerste stap van het eerder genoemde meerjarenprogramma Beter en Meer. De landelijke invoering van de
’Verbeteraanpak Be- en Bijsturing van de Toekomst’ en de realisatie van de ‘Verbeteraanpak trein op de
A2-corridor’ zijn hier onderdeel van.
De maatregelen die de lijnorganisaties van NS en ProRail samen realiseren in het Programma Beter&Meer
(ten aanzien van materieel, infrastructuur en be- en bijsturing) moeten er voor zorgen dat de
betrouwbaarheid van de treindienst wordt vergroot en een snellere en voorspelbare afhandeling plaatsvindt
bij verstoringen met een tijdig en goed geïnformeerde reiziger. Hierbij is het belangrijk op te merken dat,
tegelijkertijd met het realiseren van de beoogde verbeteringen, het spoorsysteem drukker bereden gaat
worden als gevolg van bijvoorbeeld de frequentieverhoging van vier naar zes intercity’s per uur tussen
Eindhoven en Amsterdam per 10 december 2017. Dit leidt tot een toename van complexiteit. Bij het
vaststellen van de alerteringscriteria zal steeds de verbetering in robuustheid moeten worden afgewogen
tegen de toegenomen complexiteit.
Voor winter zijn met name de activiteiten binnen NS en ProRail in ‘Verbeteraanpak Trein op de A2 corridor’
en de ‘Verbeteraanpak Be- en Bijsturing voor de Toekomst’ relevant:
 Be- en Bijsturing van de Toekomst (in huidige plan 1e stappen: inrichten Centraal Monitoring en
BeslisOrgaan (CMBO) en Analyse en Evaluatie, vervanging ISVL (Informatiesysteem
Verkeersleiding) door Spoorweb en implementatie van VGB (Vooraf Gedefinieerde Bijsturing)). De
verbeteraanpak BBT kent een looptijd tot eind 2019.
 Verbeteraanpak Trein A2 corridor: (in huidig plan: project verhogen betrouwbaarheid infrastructuur
en materieel. Dit is ingericht op het reduceren van het aantal infrastoringen en materieelstoringen
van treinen op de A2-corridor die leiden tot vertraging voor reizigers. De verbeteraanpak Trein op
de A2 corridor kent een looptijd tot eind 2018.
Het Centraal Monitoring en Beslis Orgaan (CMBO) en de afdeling Analyse en Evaluatie zijn operationeel
op het OCCR sinds 12 maart 2017. Sindsdien hebben we geen winterse weersomstandigheden meer
gehad.
NB Over de voortgang van het programma Beter en Meer en de genoemde verbeteraanpakken wordt
separaat van het winterweerprogramma gerapporteerd.

Programma winterweer op het spoor

Evaluatie winter 2016/2017

11/21

4

Komende winter: aanpak voortzetten
Het spoorsysteem is de komende winters nog niet robuust genoeg om tijdens (vrijwel alle) winterse
omstandigheden de reguliere dienstregeling op een betrouwbare wijze te rijden. Ook voor komende winters
is de aanpak er op gericht om bij meerdere infrastructuur- en materieelstoringen zoveel mogelijk ‘in control’
te blijven en de gevolgen voor de reizigers te beperken. Met name de inzet van een aangepaste
dienstregeling blijft hierbij van groot belang, naast de andere, niet-treindienstaantastende,
beheersmaatregelen op de winterse risico’s voor het treinverkeer.
Speerpunten 2017/2018: aanpak consolideren met focus op scherpte en alertheid
Het fundament van het korte termijn winterweerprogramma (de jaarlijkse stapsgewijze verbetering in de
wintervoorbereiding en –uitvoering) staat inmiddels. Op dit vlak verwachten NS en ProRail geen grote
verbeteringen te realiseren die merkbaar bijdragen aan de prestaties tijdens de winter. NS en ProRail
focussen zich dan ook op het consolideren van het huidige pakket aan maatregelen en het meten van de
effecten van reeds getroffen maatregelen zodra er sprake is van winters weer. De grootste uitdaging voor
de komende winter(s) blijft om operationele scherpte en geoefendheid vast te blijven houden, na meerdere
winters zonder heel grote winterse invloeden op het spoor. Ook voor 2017/2018 zijn daarom weer de
oefeningen ingepland met de dit jaar geïntroduceerde verhoogde frequentie.
Verder zal voor de volgende winter extra aandacht besteed worden aan:
 Besluitvorming tot landelijke aangepaste dienstregeling: focus in de afweging expliciet beleggen bij
CMBO met uitsluitend toets in directeurenoverleg. Mogelijk aanpassing eerste keer criterium
sneeuw door te beoordelen of de doelstelling daarvan (scherpte en alertheid) op een andere
manier georganiseerd kan worden.
 Anti-icing – verbetermogelijkheden verwerken in de draaiboeken met name ten aanzien van
wijzigingen van installaties en in te behandelen materieel.
 Bestrijding ijs aan de bovenleiding – opstellen van een plan hoe om te gaan met schrapen na
uitfasering huidige, hiertoe geschikt materieel. Ten behoeve van voorkomen grote verstoringen
door defecten aan bovenleiding en pantograaf zullen we overgaan tot het onderzoeken van de
toegevoegde waarde van de inzet van een pantograafmonitoringsysteem in infra en de introductie
van een automatic drop-down functie in het materieel.
Daarnaast kent de voorbereiding op de winter van 2017/2018 een drietal specifieke aandachtspunten:
 Invoering van de frequentieverhoging tussen Eindhoven en Amsterdam van vier naar zes intercity’s
per uur op de A2-corridor en de verwerking daarvan in de specificaties van de aangepaste
dienstregelingen (LUD, ROD).
 De introductie van het nieuwe SNG-materieel
 De beoordeling )en opvolging’ van de uitkomsten van de vijf-jaars evaluatie van het ministerie van
Infrastructuur en Milieu in de winteraanpak voor volgend jaar.

Slot
De kwetsbaarheid van het systeem blijft en zware weersomstandigheden zullen altijd invloed blijven
hebben op het spoor, net zoals op de weg en in de luchtvaart.
NS en ProRail hebben in de afgelopen jaren grote stappen voor een verbeterde prestatie tijdens winterse
omstandigheden met hulp van het jaarlijkse winterweerprogramma gezet. De vervolgaanpak richt zich dan
ook op het continueren en vooral het behouden van de opgezette werkwijzen en maatregelen. Daarbij
zullen NS en ProRail op basis van nieuwe ervaringen, van onszelf en van onze buitenlandse collega’s,
vanzelfsprekend continu kijken waar het beter kan en waar zaken kunnen worden aangescherpt. Een en
ander vanuit de wetenschap dat de kwetsbaarheid van het systeem blijft bestaan en zware
weersomstandigheden altijd invloed zullen hebben op het spoor, net zoals op de weg en in de luchtvaart.

Programma winterweer op het spoor

Evaluatie winter 2016/2017

12/21

Bijlage I: Klantonderzoek
Tijdens de winter doet NS op dagen met een landelijk aangepaste dienstregeling klantonderzoek. Hierbij
vraagt NS klanten om feedback over de prestaties van NS op deze dagen. Dit jaar zijn er geen dagen
geweest waarop de landelijk aangepaste dienstregeling is ingezet als gevolg van winters weer. Er zijn
daarom alleen resultaten van het onderzoek voorafgaande aan de winter beschikbaar (november 2016):



Vrijwel alle klanten (99%) zijn voordat de winter begint op de hoogte van het feit dat bij winters
weer een aangepaste dienstregeling kan worden ingezet.
De meerderheid van de klanten (87% ) staat neutraal of positief tegenover de inzet van een
aangepaste dienstregeling bij winters weer. Dit percentage ligt iets hoger dan voor de winter vorig
jaar (84% ). Onderzoek begin van de winter 2017/2018 zal moeten uitwijzen hoe dit verder
ontwikkelt en of er aanvullende communicatie nodig is om dit bij te sturen.

Programma winterweer op het spoor

Evaluatie winter 2016/2017

13/21

Bijlage II: Weerbeeld
Winter 2016-2017 (december, januari, februari)
Aan de zachte kant, droog en zonnig
Met in De Bilt een gemiddelde temperatuur van 3,8 °C tegen normaal 3,4 °C was de winter in haar geheel
aan de zachte kant.
December was een zachte, zonnige en rustige maand. Toch kwam het tijdens nachten aan het begin van
de maand tot vorst en vlak voor de jaarwisseling bleef het in mist zelfs de gehele dag vriezen. Januari was
met een gemiddelde temperatuur van 1,6 °C de koudste sinds 2010. Na een wisselvallige start bouwde
zich half januari boven het Europese continent een krachtig hogedrukgebied op. Dit systeem bleef tot de
27e bepalend voor het weer en zorgde voor licht winters weer. Tijdens veel nachten vroor het op
uitgebreide schaal licht tot matig. Op 23 januari kwam het in het oosten tot strenge vorst. In Twente werd
die nacht de laagste temperatuur van de winter gemeten: -10,8 °C. De maxima lagen in dit tijdvak vaak wat
beneden normaal. Van 16 tot en met en 18 januari bleef het tijdens mist en lage bewolking op sommige
plaatsen zelfs het gehele etmaal vriezen. Eind januari werd het wisselvallig en zacht, dit weertype hield de
eerste week van februari aan. Een hogedrukgebied boven Scandinavië zorgde daarna voor enkele
winterse, koude dagen waarbij het van 8 tot en met 10 februari op sommige plaatsen het gehele etmaal
bleef vriezen. Rond midden februari kwam de temperatuur weer boven normaal en het bleef zacht tot aan
het einde van de maand. De hoogste temperatuur van de winter werd gemeten op 15 februari in Beek bij
Maastricht: 17,1 °C. Februari in haar geheel had in De Bilt een gemiddelde temperatuur van 5,1 °C tegen
3,3 °C normaal.
In totaal werden in De Bilt 37 vorstdagen (minimumtemperatuur lager dan 0,0 °C) geteld en vijf ijsdagen
(maximumtemperatuur lager dan 0,0 °C), tegen respectievelijk 38 en zeven normaal. Met een gemiddelde
temperatuur in de Bilt van 3,8°C was winter 2016/2017 kouder dan winter 2015/2016 met een gemiddelde
temperatuur van 6,3 °C. In de onderstaande figuur is het temperatuurverloop in De Bilt tijdens de winter
2016/2017 weergegeven.

De winter was droog met gemiddeld over het land 141 mm neerslag tegen een langjarig gemiddelde van
208 mm. Van de afzonderlijke maanden was december een zeer droge maand met gemiddeld over het
land 23 mm neerslag tegen 80 mm normaal. Januari was met 57 mm tegen een langjarig gemiddelde van

Programma winterweer op het spoor

Evaluatie winter 2016/2017

14/21

73 mm aan de droge kant. In februari viel met 61 mm wat meer dan de normale hoeveelheid van 55 mm.
De regionale verschillen waren klein. Het droogste KNMI-station was Stavoren met 104 mm, het natste
Volkel met 162 mm.
Op 1 januari was er in het zuidoosten van het land lokaal gladheid door ijzel waarvoor het KNMI een code
oranje uitgaf. Op 7 januari veroorzaakte ijzel op uitgebreide schaal gladheid in een groot deel van het land.
Het KNMI gaf voor het hele land een code oranje uit. Een kleine maar actieve depressie veroorzaakte op
12 en 13 januari veel neerslag. Gemiddeld over het land viel 25 mm. De neerslag viel deels in de vorm van
sneeuw waarbij een sneeuwdek ontstond. De meeste sneeuw bleef liggen in een strook van ZeeuwsVlaanderen naar Overijssel, lokaal 5 tot 12 cm, waarvoor een code oranje werd uitgegeven. Op de meeste
plaatsen smolt de sneeuw de volgende dag grotendeels weg. In een strook van het rivierengebied naar
Twente en de Achterhoek bleef de sneeuw een dag of tien liggen. Ook in de nacht van 11 op 12 februari
viel in een brede strook over midden van het land ca. 5 tot 10 cm sneeuw.

Een actieve depressie veroorzaakte op 23 februari in met name de zuidwestelijke helft van het land zeer
zware windstoten, rond 100 km/uur. Aan de kust werden windstoten tot 115 km/uur geregistreerd. Het
KNMI gaf voor de zeer zware windstoten code oranje uit.
Gemiddeld over het land scheen de zon 230 uren tegen 196 uren normaal. Met name december was een
zeer zonnige maand met landelijk gemiddeld 72 zonuren tegen 49 normaal. Ook in januari was de zon
meer te zien dan gebruikelijk: 87 uren tegen een langjarig gemiddelde van 69 uren. Februari was met 71
zonuren tegen normaal 85 wat aan de sombere kant.
De regionale verschillen waren fors. In het zuidoosten scheen de zon het meest, tot 268 uur in Arcen. In
Lauwersoog scheen de zon met 194 uur het minst.
Normaal=het langjarig gemiddelde over het tijdvak 1981-2010
Bron: https://www.knmi.nl/nederland-nu/klimatologie/maand-en-seizoensoverzichten/2017/winter

Programma winterweer op het spoor

Evaluatie winter 2016/2017

15/21

Bijlage III: Update winterrapport 2016/2017 - status overzicht maatregelen
Deze bijlage geeft een totaaloverzicht van de maatregelen die in voorbereiding op winter 2016/2017 (of reeds voorafgaand aan eerdere winters) zijn getroffen. De basis voor deze voortgangsrapportage is het winterrapport dat als bijlage bij het
winterweerprogramma naar de Tweede Kamer is gestuurd op 8 juni 2012 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2011-2012, 29984, nr. 306). Per maatregel uit het winterrapport is vanaf 2012 jaarlijks bijgehouden welke voorbereidingen zijn getroffen in
aanloop naar de winter, wat de evaluatie was op basis van de ervaringen tijdens de winter en wat de voorgenomen verbetering richting was voor de daaropvolgende winter. Dit statusoverzicht van 2012 tot 2016 is beschikbaar en opvraagbaar. In
dit overzicht wordt gefocust op de bevindingen van de winter 2016-2017 en de voorgenomen verbeteringen voor winter 2017-2018.
Onderwerp

(Oorspronkelijke) maatregelen

Bevinding winter 2015-2016 en voorgenomen verbetering winter 2016-2017

Status van de voorbereiding winter 2016-2017

Bevinding winter 2016-2017 en voorgenomen verbetering winter 2017-2018

Dienstregeling

Eén landelijke variant van de aangepaste
dienstregeling

De maatregel LUD is niet ingezet deze winter.
-Op 3 maart 2016 is LUD voorbereid, maar vervolgens is besloten LUD niet in te zetten.

De nieuwe dienstregeling 2017 heeft geleid tot een aangepaste
lijnvoering in LUD 2017.

De maatregel LUD is deze winter op basis van winterse criteria niet ingezet,
wel is LUD deze winterperiode ingezet als beheersmaatregel tegen storm.
Deze is conform plan uitgevoerd.

Op 9 en 16 november 2015 en 21 januari 2016 is er gedeeltelijk geoefend. Op 9 november
een volledige oefening en op de overige twee dagen alleen een oefening ‘voorbereiding
aangepaste dienstregeling volgende dag’.

Belangrijke aandachtspunten hierin zijn:
•De serie2300 Dordrecht –Breda wordt niet opgenomen in de LUD
2017 vanwege te veel benodigde wissels op Dordrecht. De sprinter
Breda –Dordrecht blijft elk half uur rijden.
•Opheffen serie 9000 Leeuwarden –Meppel. De serie 9000 valt
buiten de Randstad, maar leidt tot extra wisselgebruik in Meppel.
Als hier storing ontstaat in de wissels heeft het effect op de
Randstad. Hiermee valt 1x per half uur een sprinter weg en blijft
een uur patroon over.
•IC Direct zat tot nu toe niet in LUD. De IC Direct is de afgelopen
jaren sterk in frequentie toegenomen. De risico’s bij extreem weer
zijn gelijk aan de risico’s van IC’s binnenland. De serie 900
Amsterdam –Breda blijft rijden, de serie 1000 Amsterdam –
Rotterdam wordt opgeheven.

Voorgenomen verbetering winter 2016-2017
Het ontwerp LUD actualiseren o.b.v. geldende reguliere dienstregeling 2016 en
onderzoek wijzigingen LUD dienstregeling 2017
Verschillende onderzoeken naar verbeteringen van het proces
Het aanpassen van het voorbereidingsproces op nieuwe ontwikkelingen (CMBO,
MBC)
Wenselijkheid onderzoeken of scenario niet rijden ook van toepassing wordt bij
landelijke extreme sneeuwval
Onderzoek alternatieve scenario's (zoals ROD deel van de dag, ontkoppelen bij ijzel van
landsdelen etc.)

Het besluitvormingsproces is 4 keer opgestart a.g.v. winters weer: 6, 11, 12,
13 januari 2017 en 1 keer vanwege storm op 23 februari 2017. Daarbij is 2
keer besloten om LUD voor te bereiden vanwege sneeuwverwachting:
6 januari, voorbereiding LUD, niet uitgevoerd
12 januari, voorbereiding LUD, niet uitgevoerd (besloten tot ROD Zuidoost).
NB 23 februari, voorbereiding LUD, wel uitgevoerd wegens storm.
Voorgenomen verbetering winter 2017-2018
Het ontwerp LUD actualiseren o.b.v. geldende reguliere dienstregeling
2017 en onderzoek wijzigingen LUD dienstregeling 2018;
Onderzoek mogelijkheden aanpassen ‘eerste-keer-criterium’;

Bureaus Lokale planning zullen geen rol meer hebben in het leveren
van aangepaste nachtovergangen. Deze taak wordt uitgevoerd door
medewerkers rangeren.
Het voorbereidingsproces is aangepast waar nodig op nieuwe
ontwikkelingen.
Het scenario ‘niet opstarten’ is inmiddels een optioneel scenario
geworden bij extreme storm. De inspanningen zijn voornamelijk
gegaan naar onderzoeksrichting ROD halve dag en niet opstarten bij
storm. De wens bestaat nog steeds om het scenario niet opstarten
bij extreme sneeuwval verder te onderzoeken.

Regionale aangepaste
dienstregelingsvarianten (ROD) toevoegen
aan bestaande pakket met
versperringsmaatregelen

Deze winter is de regionaal aangepaste dienstregeling (ROD) geen enkele keer ingezet als
gevolg van winters weer. Wel is één keer een regionaal aangepaste dienstregeling
conform protocol ingezet op woensdag 18 november in verband met stormachtig weer.
Deze ROD Noordwest is ingezet voor een halve dag.
Op 5 januari is als gevolg van sterke ijzel in het Noorden van het land op de dag zelf
besloten de treindienst tussen Zwolle en Groningen/ Leeuwarden te ontkoppelen van het
landelijke net om olievlekwerking te voorkomen, hetgeen gelukt is.
Voorgenomen verbetering winter 2016-2017
Onderzoek naar mogelijkheden voor alternatieve scenario's zoals ROD deel van de dag en
het ontkoppelen bij ijzel van landsdelen.

Programma winterweer op het spoor

Vanaf dienstregeling 2017 vervalt ROD Zuid West i.v.m. wijzigingen
in de dienstregeling. De combineerbaarheid van ROD Zuidoost en
Oost blijft. Tevens is het mogelijk om ROD voor een halve dag in te
zetten.
Vanaf dienstregeling 2017 vervalt ROD Zuid West i.v.m. wijzigingen
in de dienstregeling. De combineerbaarheid van ROD Zuidoost en
ROD Oost blijft.

Deze winter is de regionaal aangepaste dienstregelingsvariant (ROD) één keer
toegepast als gevolg van winters weer. Deze ROD Zuidoost is op 12 januari
2017 ingezet voor een halve dag (tot 14:00uur).

Vanaf deze winter bestaat de beschikking over ROD voor de hele
dag, ROD voor de eerste helft van de dag en ROD voor de tweede
helft van de dag (in alle gevallen incl. enkele combinaties van twee
ROD-maatregelen).
Het ad-hoc ontkoppelen van Noord Nederland tijdens de specifieke
situatie met ijzel vorig jaar heeft voldaan om te voorkomen dat de
verstoorde situatie zou doorwerken tot in de Randstad. Uitwerking
van de preventieve ontkoppelingsscenario’s voor alle extreem weer
situaties leverde als resultaat dat onvoldoende infrastructuur
beschikbaar is om volledig ontkoppelde scenario’s te definiëren die
voldoende mogelijkheden voor de reizigers opleveren. Deze
scenario’s zijn niet verder ontwikkeld.

Evaluatie winter 2016/2017

16/21

Onderwerp

(Oorspronkelijke) maatregelen

Bevinding winter 2015-2016 en voorgenomen verbetering winter 2016-2017

Status van de voorbereiding winter 2016-2017

Bevinding winter 2016-2017 en voorgenomen verbetering winter 2017-2018

Nieuwe alerteringscriteria definiëren voor
aanpassen van de dienstregeling

Het besluitvormingsproces is deze winter 10 keer gestart. Geen enkele keer is besloten tot
LUD.
Het eerste keer criterium ligt op 10% kans op 1,5 cm sneeuw , doordat er geen LUD is
uitgevoerd bleef het eerste keer criterium gehandhaafd. Hierdoor is het
besluitvormingsproces relatief vaak gestart.

Afgelopen winter is het besluitvormingsproces vaak opgestart op
basis van overschrijding van het eerste keer criterium, waarbij geen
enkele keer besloten is tot inzetten van een aangepaste
dienstregeling. In veel gevallen was de sneeuwverwachting beperkt
tot delen van het land waar NS niet rijdt en waar geen treindienst
aantastende maatregelen voorhanden zijn (zoals bijv. Noordoost
Groningen). Hierdoor nam het risico toe van afnemende scherpte
en alertheid bij de medewerkers.
Dit is waarom het eerste keer criterium is aangepast
bij een weersverwachting waarbij 10% of meer kans is op ≥ 1,5 cm
sneeuw en/of 50% of meer kans is op een temperatuur ≤ -10 C,
waarbij de kans bestaat dat de Brede Randstad geraakt wordt,
wordt het besluitvormingsproces volgens het draaiboek "Inzet
aangepaste dienstregeling volgende dag" gestart. Hierbij is de
definitie van de Brede Randstad verruimd van grenspunten
Geldermalsen en Dordrecht naar Eindhoven en Breda, dit i.v.m. het
toegenomen belang van de A2-corridor en van de Brabant-route
(IC-Direct naar Breda en omleiding goederenvervoer i.v.m. bouw
derde spoor Zevenaar-Oberhausen). Indien de sneeuw buiten de
Brede Randstad verwacht wordt (en met zekerheid gesteld kan
worden dat de Brede Randstad niet geraakt wordt), wordt het
besluitvormingsproces niet gestart en is de dagelijkse operatie
bevoegd maatregelen te treffen. Hieronder valt het besluiten tot
het inzetten van ROD en de bekende niet-treindienst aantastende
maatregelen.

Het besluitvormingsproces is deze winter 5 keer gestart waarvan er 1 keer is
besloten tot LUD. Dit ging om storm en niet om winterse
weeromstandigheden. Dit heeft geen aanleiding gegeven om de aanpassing
die in de voorbereiding is doorgevoerd, nl de aanpassing van de definitie
Brede Randstad, te herzien.

In samenwerking met weerleverancier Infoplaza is in de verwachtingsmodellen en in de
alerteringscriteria onderscheid gemaakt tussen rijp en ruige rijp. Hierdoor kunnen we ons
risico beter inschatten. Het juiste niveau voor het afgeven van een weercode moet nog
verder verfijnd worden.
Voorgenomen verbetering winter 2016-2017
Onderzoeken of eerste keer criterium voor sneeuw bij het uitblijven van sneeuw
gedurende de winter verhoogd kan worden.
Vervolgonderzoek naar verbetering criteria voor alertering voor rijp en ijzel.

Flankerende maatregelen bij inzet
aangepaste dienstregeling: verlengen van
treinen waar mogelijk en communicatie naar
reizigers

Er is deze winter geen ervaring opgedaan met doorgevoerde verbeteringen t.a.v. de
vervoerscapaciteit in LUD ontwerp.
Er is deze winter weinig ervaring opgedaan met flankerende maatregelen. Actualisatie van
maatregelen en bijbehorende draaiboeken en communicatiemiddelen heeft
plaatsgevonden.
Voorgenomen verbetering winter 2016-2017
De maatregelen voor het maken en uitvoeren van een aangepast materieelplan t.b.v. het
verlengen van treinen tijdens een landelijk aangepaste dienstregeling worden
gecontinueerd, waarbij de beperkt opgedane leerpunten zullen worden meegenomen.

Onderbouwing van beslissing aanpassen
dienstregeling aan reizigers en stakeholders
verbeteren

Ook dit jaar zal de evaluatie Winter 2015-2016 en het vervolg van het winterprogramma
2016-2017 aan de consumentenorganisaties worden aangeboden.

Aanscherpen besluitvormings-procedures

Op 9 en 16 november 2015 en 21 januari 2016 is er gedeeltelijk geoefend. Op 9 november
een volledige oefening en op de overige twee dagen alleen een oefening voorbereiding
aangepaste dienstregeling.
Het ontwerpproces van de standaard LUD/matplan/persplan is voor het eerst
gecoördineerd door Logistiek. Dit is goed verlopen. De standaardplannen zijn conform de
planning op tijd opgeleverd voor dienstregeling volgende dag.
Het inladen van de aangepaste materieelplan-bestanden in de materieelbalans gaf bracht
een aantal knelpunten boven tafel die zichtbaar werden door de ketenoefeningen.
Voorgenomen verbetering winter 2016-2017
Zeker nu we geen extreem weer hebben gehad deze winter is oefenen/trainen van extra
groot belang. Van de vier geplande ketenoefeningen is slechts één volledig uitgevoerd.

Programma winterweer op het spoor

Het criterium voor rijp en ijzel blijft ongewijzigd. Rijp en ijzel zijn te
karakteriseren naar vijf/zes verschillende typen. Op basis van de
ervaring van afgelopen winter en de analyse van de verschillende
typen die opgetreden zijn, is het model van de
weerdienstleverancier aangescherpt zodat de alertering voor rijp
nauwkeuriger wordt en niet bij iedere vorm van rijp hoeft
gealerteerd te worden.
De capaciteitsproblemen die ontstaan door het niet rijden van
treinseries wordt deels opgevangen door op bepaalde trajecten in
de spits –in de drukke richting –toch nog in hogere frequentie te
rijden en deels door het versterken van treinen die nog wel blijven
rijden op de baanvakken waar de frequentie verlaagd is.
Verbeteringen als gevolg van LUD 2017;
In Alkmaar en Roosendaal worden de IC’s“ geknipt” om het drukste
traject op volle lengte te kunnen rijden.
De series 2000, 2800 en de 5000 worden extra ingelegd op de late
avond en in de weekenden.
De serie1500 blijft de hele dag rijden tussen Amersfoort en
Amsterdam (vorig jaar alleen in de spits).
Het rapport met een begeleidende tekst zal ook dit jaar naar het
Locov worden gestuurd. Tevens bieden we aan om een gesprek te
voeren of te agenderen op een volgend Locov-vergadering, mocht
daar behoefte aan zijn.
Winter keten oefeningen staan gepland op 3 en 17 november.
Om te voorkomen dat de oefeningen niet door kunnen als gevolg
van een acute situatie is ervoor gekozen om de oefeningen uit te
voeren met personen die op dat moment geen wachtdienst
hebben.
In september heeft een oefening voor het scenario storm plaats
gevonden. De besluitvormingsprocedure voor storm is
overeenkomstig met het winterproces, daarmee draagt deze
oefening bij aan de geoefendheid voor de voorbereiding op winters
weer. Evaluatie punten worden meegenomen in de volgende
geplande oefeningen. Ter bevordering van de routine in de keten
zijn met ingang van deze winter zes besluitvormingsoefeningen per
jaar ingepland. Daarbij worden niet alleen winterse
omstandigheden als casus gebruikt maar ook de gevolgen van
bijvoorbeeld een grote calamiteit.

Evaluatie winter 2016/2017

Voorgenomen verbetering winter 2017-2018
Het eerste keer criterium ligt op 10% kans op 1,5 cm sneeuw in de Brede
Randstad. Onderzocht zal worden of het eerste keer criterium in zijn huidige
vorm nog noodzakelijk is of dat aanpassing mogelijk is met de in de afgelopen
jaren getroffen maatregelen en de focus op alertheid binnen de organisaties
en keten.

Doordat deze winter wel een LUD is gevoerd (als beheersmaatregel tegen
storm) heeft men ervaring opgedaan met de flankerende maatregelen.
Er is tijdens de LUDdag gekozen voor onder andere: gratis warme dranken,
gratis toiletgelegenheid op bemenste stations, extra service capaciteit op de
stations, extra Veiligheid capaciteit op de stations en aanvullend alternatief
vervoer.

Ook dit jaar zal de evaluatie Winter 2016-2017 en het vervolg van het
winterprogramma 2017-2018 aan de consumentenorganisaties worden
aangeboden.
Deze winter is ervaring opgedaan met de besluitvormingsprocedures.
Voorafgaand en tijdens de winter is vier keer geoefend. Twee keer verviel de
oefening i.v.m. winters weer in de verwachting. Verder is het
besluitvormingsproces vier keer doorlopen a.g.v. winters weer verwachting en
is in totaal twee keer LUD voorbereid. Ook dit draagt bij aan de ervaring met
het inzetten van LUD als beheersmaatregel.
NB Daarnaast ook één keer LUD voor storm voorbereid en uitgevoerd.
Voorgenomen verbetering winter 2017-2018
Zeker nu er een aantal winters op rij geen échte extremen hebben
voorgedaan en de komst van het CMBO is het belang van oefenen
toegenomen. Extra oefeningen gericht op de besluitvorming zonder daarbij de
uitvoerende organisatie mee te laten oefenen zijn ingepland. Deze zullen in
volledige ketenoefeningen worden meegenomen. Daarnaast is extra nadruk
gelegd op het oefenen van het besluitvormingsproces door meerdere nieuwe

17/21

Onderwerp

Infrastructuur

(Oorspronkelijke) maatregelen

Bevinding winter 2015-2016 en voorgenomen verbetering winter 2016-2017

Status van de voorbereiding winter 2016-2017

Bevinding winter 2016-2017 en voorgenomen verbetering winter 2017-2018
collega’s in de diverse gremia. Zeker wordt gesteld dat bij extreem weer
iedere betrokken functionaris is geïnstrueerd en daarmee zijn rol kent en
rolvast weet te acteren conform de draaiboeken (Stick to the plan).
Daarnaast wordt jaarlijks een e-learning voor de medewerkers verbeterd.
Onderzoek is gestart hoe deze verbetering, naast het meer functie-specifiek
maken van afgelopen winter, voor volgende winter vorm te geven.
Rol KNMI is gehandhaafd.

Onderzoek mogelijkheden om weeralarm in
te richten voor de spoorsector

Rol KNMI is gehandhaafd.

Rol KNMI is gehandhaafd.

Gerichte verbetering op Amsterdam-Utrecht
(100 cruciale wissels voor treindienst):
 Inspectie en eerste aanpassingen
doorvoeren
 Voor 160 andere wissels met de
vervoerders bepaald of deze komende
winter buiten gebruik kunnen worden
gesteld bij winters weer (deactiveren).

Ad 1)
Systeemsprong wissels: Hierover wordt in dit rapport niet meer inhoudelijk
gerapporteerd.

De handshake (ProRail Verkeersleiding en Asset Management
bepalen samen prioriteit en aansturing van storingsherstel
infrastructuur) is vorig jaar niet toegepast doordat Amsterdam en
Utrecht niet geraakt zijn door streng winterweer. Deze winter is de
handshake op de posten Amsterdam en Utrecht weer één van de
mogelijk in te zetten maatregelen. In november 2016 wordt de
handshake geoefend.

Ad 1)
Systeemsprong wissels: Hierover wordt in dit rapport niet meer inhoudelijk
gerapporteerd.

Ook dit jaar gebruiken we de wisselverwarming om de kans op
storingen door winters weer te voorkomen. De werkwijze is gelijk
aan die van vorig jaar (en eerdere jaren). Tijdens de 100% inspectie
in oktober wordt gecontroleerd of de wisselverwarming werkt en of
de bewegende delen van wissels voldoende ontgraven zijn.

Algemeen
Het effect van de maatregelen is, wegens het beperkt optreden van winters
weer, niet volledig aantoonbaar.

Een vergelijkende analyse tussen de materieelomloop van vorige
winter en voor komende winter toont een wat grotere kans dat
materieel langs de anti-icinginstallaties komt dan vorige winter.
Hoewel afhankelijk van de uiteindelijke winter en diverse andere
factoren, lijkt een lichte verbetering voor het behandelpercentage
mogelijk. De berekening van de streefwaarde is de afgelopen jaren
wel te ambitieus gebleken. Twee componenten die in de
berekening zijn opgenomen, zijn in de praktijk niet realiseerbaar.
Dat betreft het materieel zodanig bijsturen dat het alsnog op een
van de emplacementen met een installatie uitkomt als dat volgens
de materieelomloop niet voorzien was. En het aanpassen van de
samenstelling van het materieel dat bestaat uit gekoppelde
treinstellen. Bij gekoppelde treinstellen kan alleen het voorste
treinstel behandeld worden. Het is in de uitvoering van de
treindienst tijdens de winter onwenselijk om de volgorde van de
treinstellen te wijzigen om ook de andere stellen een behandeling
te geven. Beide situaties vragen om extra inspanningen van de
bijsturingsorganisatie. Bij winters willen we alle capaciteit van de
bijsturingsorganisatie richten op het voorkomen van 'out of
control-situaties' en is geen ruimte voor deze extra inspanningen.

Ten opzichte van vorig jaar hebben de anti-icing systemen (AIS) dit jaar
minder lang aangestaan. De oorzaak hiervan ligt in het nieuwe
inschakelregime. In plaats van temperatuur worden de AIS tegenwoordig
ingeschakeld bij voorspelling van sneeuw in de weersverwachting.

Ook deze winter is het proces weer extra onder de aandacht
gebracht bij machinisten, is de feedback loop geïmplementeerd en
is de effectmeting tijdens perioden met sneeuw georganiseerd. De
inschakeling van de installaties is aangepast: nu alleen bij sneeuw
in de verwachting in plaats van o.b.v. temperatuur. De aanpassing
van de dienstregeling van leeg materieel bij Hoofddorp is niet
mogelijk gebleken door aanpassingen van veel treinen rond
Hoofddorp in de jaardienst 2017.

Toepassing anti-icing afgelopen winter heeft wegens het ontbreken van
winterse omstandigheden geen meetgegevens opgeleverd om uitspraken te
doen over de effectiviteit.

Aanpak 3100 kerninfrastructuur-wissels:
 Verbeteren kwaliteit wisselverwarming
 Verbeteren van de wisselsteller (bijv.
vervanging van de contact-vingers).
 Permanent ontgraven van ballast ter
hoogte van wissels

Anti-icing installaties voor treinen uitbreiden
van 1 naar 7 installaties

Maatregelen handshake en wintercontainers worden ongewijzigd ingezet. De handshake
is al een aantal jaren niet toegepast. Tijdens de oefening in november 2015 is
geconstateerd dat extra oefening nodig is om routine in stand te houden. Deze oefeningen
zijn gedurende de winter uitgevoerd.
Ad2) Vorig jaar afgerond, geen aanvullingen.
Algemeen
Het effect van de maatregelen is, wegens het ontbreken van winters weer niet
aantoonbaar.
M.b.t. wisselverwarming
Werkwijze aanpassen stooklijn wisselverwarming is vastgesteld. Op beperkt aantal
risico(storings)locaties verbetermaatregelen wissels/ wisselverwarming toegepast, in
navolging vorige winter(s).
Aanbesteding vernieuwing elektrische wisselverwarming incl. ontwikkeling
monitoringsysteem is gereed. Uitrol vindt in de komende jaren plaats na de beproeving
van de eerste installaties.
Kleine modificaties wisselverwarmingsmonitor gereed.
M.b.t. wisselsteller en wisselstellerkast en ontgraven
Deze maatregel is en wordt gecontinueerd.
De installaties hebben 35 dagen aangestaan in de volgende periodes:
28 dec 2015 t/m 25 januari 2016 (29 dgn)
13 feb 2016 t/m 16 feb 2016 (4 dgn)
3 mrt 2016 t/m 4 mrt 2016 (2 dgn)
De installaties hebben voornamelijk preventief aangestaan. Er zijn geen winterse dagen
geweest waarop de effectiviteit van de installatie getest kon worden.
T.a.v tagbeheer
De installaties hebben dit seizoen naar behoren gefunctioneerd. Het tagbeheer is
geoptimaliseerd. Door het verbeteren van het tag-beheer is het behandelpercentage van
het materieel gestegen van tegen de 50% in de vorige winter, naar ruim 50% deze winter.
Daarmee hebben we een bescheiden verbetering geboekt maar is onze doelstelling niet
bereikt (10-15%) waarbij aangetekend moet worden dat de verschillen per materieelsoort
groot zijn. Dit komt omdat sommige materieelsoorten minder vaak emplacementen met
anti-icinginstallaties aandoen, dan andere materieelsoorten.
T.a.v Omloopeffecten en punctualiteit
Indien de installatie op Hoofddorp aan staat heeft het behandelen van het materieel een
negatieve impact op de vertrekpunctualiteit op Schiphol.
T.a.v. rijsnelheid
Tijdens de evaluatie is geconstateerd dat er treinen als “heeft te hard gereden” gelogd
worden, terwijl de snelheid onder 8 km/h is. Dit willen we beter gaan begrijpen.
Voorgenomen verbetering winter 2016-2017

Onderzoeken of het behandelpercentage verhoogd kan worden.

Organiseren dat effectmetingen gedaan kunnen worden aan materieel bij
sneeuwval.

In aanloop naar komende winter beoordelen of dienstregeling leeg materieel van
Hoofddorp aangepast kan worden.
Verbetering uitvoeren in feedbackloop naar machinisten.

Programma winterweer op het spoor

Evaluatie winter 2016/2017

Maatregel handshake is voorbereid maar niet ingezet
Ad2) In 2014 afgerond, geen aanvullingen.

M.b.t. wisselsteller en wisselstellerkast en ontgraven
Deze maatregel is en wordt gecontinueerd.

De Anti Icing Installaties (AIS) hebben afgelopen winter 20 dagen verdeeld
over 4 periodes aan gestaan. Ten opzicht van vorig jaar heeft de AIS minder
lang aangestaan.
Het totale behandelpercentage ligt op 40,9% op basis van een 5-daagse
meting. Dit ligt iets hoger dan de 5-daagse meting van het voorgaande jaar
(38% in 5 dagen). Eerder is gerapporteerd op basis van een 10-daagse meting
maar doordat de installatie deze winter niet 10 dagen achter elkaar heeft
aangestaan is nu het resultaat van een 5-daagse meting opgenomen.
T.a.v. tagbeheer
Afgelopen winter is nieuw Sprinter-materieel ingestroomd (FLIRT). Na
goedkeuring voor behandeling is geconstateerd dat deze nog niet voldoende
wordt behandeld. Oorzaak ligt in de tagherkenning wat wordt meegenomen
in de aanloop naar volgend jaar.

Voorgenomen verbetering winter 2017-2018

Vaststellen wat nodig is om het behandelpercentage te verhogen

Organiseren dat effectmetingen gedaan kunnen worden aan materieel
bij sneeuwval.

Oplossen tagprobleem bij Flirt-materieel.

18/21

Onderwerp

(Oorspronkelijke) maatregelen

Bevinding winter 2015-2016 en voorgenomen verbetering winter 2016-2017

Status van de voorbereiding winter 2016-2017

Bevinding winter 2016-2017 en voorgenomen verbetering winter 2017-2018


Voorbereiden proef met anti-icing
behandeling bovenleiding
Opzet pilot voor een sneeuwvrije baan
Snel herstel storingen
1. Eenvoudiger storingscoördinatie en
prioritering storingen aan de hand van
impact op treindienst
2. Vergroten aantal storingsploegen, binnen
grenzen van veiligheid en doelmatigheid
3. Uniformering afspraken met aannemers
4. Monitoringssystemen gebruiken in
storingsherstel proces
5. Onderzoek naar mogelijkheden voor de
inzet van rijdend personeel van NS voor
het vrij maken van wissels
6. Optimaliseren aanrijtijden
7. Onderzoek blauw licht voeren storingsploegen
8. Opleiding “aanpak van koud weer
storingen” herstellen

Doorzetten ijsvrij maken van bovenleiding

Zie verder ijsvrij maken bovenleiding.

Zie verder ijsvrij maken bovenleiding.

Onderwerp is afgesloten.
Er zijn geen winterse (sneeuw) dagen geweest waardoor er geen ervaring is opgedaan met
deze maatregelen.

Onderwerp is afgesloten.
Actualisatie en verbetering van bestaande werkwijze:
Er zijn enkele kleine aanpassingen doorgevoerd waardoor de
werkwijze in de winter beter aansluit op de werkwijze die de rest
van het jaar wordt toegepast. Door het ontbreken van “nieuwe
winterervaringen” zijn grote verbeteringen uitgebleven.

De handshake is al een aantal jaren niet toegepast. Tijdens de oefening in november 2015
is geconstateerd dat routine ontbreekt. De ervaringen van de oefening van de handshake
hebben in de regio direct geleid tot een verbeteractie in de vorm van extra oefening.
Hierover zijn we tevreden.
De maatregelen voor snelherstel zijn niet ingezet.
De werkwijze die wordt toegepast bij herstel van de infra op winterse dagen is gericht op
het herstellen van wisselstoringen. Niet op verwijderen van ijs van de bovenleiding (en de
stroomafnemers).
Zie verder ijsvrij maken bovenleiding.
Voorgenomen verbetering winter 2016-2017
‫ ۔‬Actualisatie en verbetering bestaande werkwijzen
‫ ۔‬onderzoeken of de procedure handshake aangepast kan worden aan de geactualiseerde
standaardwerkwijze voor het digitaal melden/registreren van storingen.
- Onderzoeken of kleine aanpassingen in dienstregeling het aantal bedienbare wissels kan
reduceren.
In het seizoen 2015/2016 heeft zes dagen ijzel en 23 dagen rijp in weersverwachting
gezeten.
De zachte winter heeft tot een laag storingenaantal in de infrastructuur geleid. Van deze
storingen was veruit het merendeel het gevolg van ijs of ijzel. Er zijn geen nieuwe
storingstypen of faalmechanismen in de infrastructuur aangetroffen deze winter.
Ondanks de focus op de maatregelen tegen rijp en ijzel in de aanloop naar de winter,
concluderen we na de winter dat we meer inzicht hierin willen hebben.
We weten niet in welke mate ijsvorming op de bovenleiding is opgetreden. (geen
meetsysteem)
We hebben geen inzicht in het effect van de maatregelen.
Uit de storingsdata is niet direct af te leiden of ijsvorming aan de bovenleiding de oorzaak
is.
Het is onduidelijk in welke mate welk materieel gevoelig is voor ijsvorming aan de
bovenleiding.
IJsvorming aan de bovenleiding treedt doorgaans zeer lokaal op.
Kortom: we moeten het probleem nog beter gaan begrijpen voordat we effectief kunnen
zijn in het oplossen. Moeilijkheid hierbij is het lokale en plotselinge karakter van het
fenomeen. Daarnaast varieert de impact op de treindienst en per materieelsoort en is de
impact vaak heel tijdelijk.
Voorgenomen verbetering winter 2016-2017
- Aanscherpen draaiboek
- verder onderzoek naar meest effectieve oplossing om ijsvorming aan de bovenleiding te
bestrijden incl verkenningen ter bestrijding van ijs op de bovenleiding via beproeving antiicing bovenleiding.
- Verbeteren instelniveau’s weercode tbv rijp/ijzel.
- Onderzoek of regionale ontkoppeling als aanvulling op de ROD-scenario’s bij kan dragen
aan verkleinen impact ijzel

Programma winterweer op het spoor

Nieuwe werkwijze (SAP) voor handshake is nog is nog niet geschikt
voor implementatie. Daarom wordt de “oude” werkwijze
toegepast. Het aantal bedienbare wissels is niet afgenomen
doordat de nieuwe dienstregeling van 2017 meer treinen gereden
worden en dit maakt wisselgebruik noodzakelijk ook tijdens
uitvoering van LUD.

Ketenproces beter uitschrijven en implementeren om kwaliteit verder te
verbeteren. Met name om de introductie van nieuw materieel en
infrawijzigingen te faciliteren.
Zie verder ijsvrij maken bovenleiding.
Onderwerp is afgesloten.
Deze winter heeft tot storingen aan de infra geleid, zowel ten gevolge van rijp
en ijzel, als door sneeuw. Dit heeft lokaal of regionaal tot hinder geleid, maar
heeft nooit tot een potentiële out-of-control-situatie geleid. Ook zijn er geen
nieuwe storingstypen of faalmechanismen in de infrastructuur aangetroffen.
De handshake is dit jaar niet ingezet. Hierdoor geen nieuwe ervaringen
opgedaan.
Zie verder ijsvrij maken bovenleiding.
Voorgenomen verbetering winter 2017-2018
Onderzoeken of procedure handshake nodig blijft voor Amsterdam en
Utrecht o.b.v. procesverbeteringen in de storingsmelding, de wijziging
van de contractvorm in Amsterdam en de reductie van het aantal wissels
in Utrecht.

Het draaiboek ijsvrije bovenleiding is geactualiseerd in de aanloop
naar winter 2016-2017. Belangrijkste wijzigingen zijn de toevoeging
van controle van de schuitjes (onderdeel van de stroomafnemer)
en het ontijzelen van emplacementen.

De zachte winter heeft tot een laag storingenaantal in de infrastructuur
geleid. Onderzoek heeft opgeleverd dat er een rijp-variant is welke qua effect
dicht bij ijzel zit en waarvoor extra alertheid wordt gevraagd. Ook is er een
verbeterd instelniveau weercode voor rijp ingesteld.

Mogelijke te nemen maatregelen bij ijsvorming aan de bovenleiding
zijn:
• Treinen blijven rijden (voornamelijk tijdens de nacht)
• Eerst vertrekkende treinen over het baanvak als leeg materieel
• Met leeg materieel gaan rijden en/of eerder opstarten

Het draaiboek ‘ijsvrije bovenleiding’ is geactualiseerd.
Procedures voor controle van de bovenleidingschuitjes bij rijp/ijzel is
aangescherpt zodat de kans op het ‘naar beneden halen van de bovenleiding
door materieel’ is verkleind.

In de winter 2014/2015 heeft (ruige) rijp niet tot problemen geleid
bij NS. De maatregelen die op verschillende momenten en locaties
waren getroffen hebben niet geleid tot aantoonbaar positief effect.
NS neemt vanaf het seizoen 2015/2016 daarom geen preventieve
beheersmaatregelen bij (ruige) rijp.
Verbeteren instelniveau’s weercode tbv rijp/ijzel.
Het criterium voor rijp en ijzel blijft ongewijzigd. Rijp en ijzel zijn te
karakteriseren naar vijf/zes verschillende typen. Op basis van de
ervaring van afgelopen winter en de analyse van de verschillende
typen die opgetreden zijn, is het model van de
weerdienstleverancier aangescherpt zodat de alertering voor rijp
nauwkeuriger wordt en niet bij iedere vorm van rijp hoeft
gealerteerd te worden.

Ouder materieel is beter geschikt voor ontijzelen dan het nieuwe materieel.
Dit heeft met name te maken met de spanningspieken die ontstaan tijdens
het schrapen. Gegeven is dat dit materieel zal uitstromen in de aankomende
jaren.
Voorgenomen verbetering winter 2017-2018
Vaststellen welk resultaat (deliverables) te behalen op dit thema in
relatie tot het risico, hoe vaak komt het voor en benodigde investering.
Aandacht voor procedure schuitjes controleren intensiveren;
Verder onderzoeken of verbeteren instelniveau’s weercodes mogelijk is
en/of onderscheid te maken tussen behandeling ijzel en rijp;
Verkenningen ter bestrijding van ijs op de bovenleiding via beproeving
anti-icing op bovenleiding;
Onderzoeken en in kaart brengen uitstroom materieel in relatie tot het
rijden van ontijzelritten.

Voor het resultaat uit het onderzoek of regionale ontkoppeling als
aanvulling op de ROD-scenario’s bij kan dragen aan verkleinen
impact ijzel: zie onder maatregel “Regionale aangepaste
dienstregelingsvarianten (ROD) toevoegen aan bestaande pakket
met versperringsmaatregelen”.

Evaluatie winter 2016/2017

19/21

Materieel

Aanpassingen aan materieel t.b.v.
bedrijfszekerheid van het materieel onder
winterse omstandigheden

Opstellen draaiboek/ procesbeschrijving
voor afvoer materieel

Voldoende reserve materieel beschikbaar

Er zijn deze winter geen nieuwe winterissues of noemenswaardige effecten m.b.t.
materieel opgetreden als gevolg van de ijzel in januari.

Op dit moment loopt de laatste winter specifieke aanpassing voor
een deel van het VIRM park (vervangen lijnfilterspoel).

IJzel beperkte zich vooral tot Noord Nederland en hier is gereden met Mat'64 om te
ontijzelen. Bij dit Mat'64 is geen noemenswaardige extra slijtage opgetreden.

Voor komende winter(s) is het met name van belang om reeds
afgeronde wintermaatregelen in de praktijk te beproeven.

Procesafspraken voor afvoer van defect materieel zijn gecontinueerd echter is er geen
ervaring mee opgedaan.
In Groningen zijn problemen ontstaan bij vooral ICM materieel, hier waren de
stroomafnemers voorzien van een laag ijzel en deze moesten worden behandeld door
Nedtrain maar vanwege het niet kunnen verplaatsen (rangeren) was dit niet direct
mogelijk
Door het achterwege blijven van winters weer is er geen ervaring opgedaan met deze
maatregel.
IJzel beperkte zich vooral tot Noord Nederland en hier is Mat'64 materieel ingezet om te
ontijzelen.

Verbeteren herstelproces materieel
Onderhoud proces bio toiletten verbeteren
om bevriezingsproblemen te voorkomen.
Be- en bijsturing

Personeel

Er zijn geen noemenswaardige effecten opgetreden aan materieel, als gevolg van de flinke
ijzel in januari. Wel hoger aantal schuitjes van stroomafnemers gesneuveld (vooral ICM),
maar niet excessief.
Door uitstroom Mat’64 wordt aantal beschikbare schraaptreinen steeds kritischer. Dit
punt maakt onderdeel uit van de risicoanalyse over ijsafzetting op bovenleiding.
Is wegens het vrijwel uitblijven van winters weer niet van toepassing geweest. Bestaande
procesafspraken worden gecontinueerd.
Is reeds gereed. Geen issues bekend

Als gevolg van uitstroom oud materieel welke inzetbaar was voor
ontijzelritten is steeds minder geschikt
(NSR-)materieel beschikbaar om ontijzelritten uit te voeren.
Aanvullend op eigen materieel kan een beroep gedaan worden op
de door ProRail gecontracteerde ontijzeldienst.
Procesafspraken voor afvoer van defect materieel zijn
gecontinueerd. Dit proces is overigens niet per definitie winter
gerelateerd en kan ook op andere momenten ingesteld worden. Dit
proces maakt inclusief geconstateerde aandachtspunten onderdeel
uit van de (her)instructies voorafgaand aan de winter

Er zijn deze winter geen nieuwe winterissues of noemenswaardige effecten
m.b.t. materieel opgetreden als gevolg van sneeuw/ijzel.

Procesafspraken voor afvoer van defect materieel zijn gecontinueerd.
Hiermee is echter geen ervaring opgedaan.

De planning van materieel wordt zo goed mogelijk afgestemd op de
dienstregeling en bij behorende reizigersprognoses. Daarbij wordt
tijdens de winter eveneens een zo groot mogelijk reservepark
operationeel inzetbaar gehouden.

Door het beperkt winterse karakter van het weer is bescheiden ervaring
opgedaan met deze maatregel.

Bestaande procesafspraken zijn gecontinueerd.

Is wegens het vrijwel uitblijven van winters weer niet van toepassing geweest.
Bestaande procesafspraken worden gecontinueerd.
Is reeds gereed. Geen issues bekend

Gereed, bij de aanschaf van nieuw materieel is rekening gehouden
met dit issue

1. Verbeteren besluitvorming in de
operationele be- en bijsturing
2. Verbeteren van de communicatie tussen
de verschillende organisaties
3. Verbeteren van standaardmaatregelen en
van de besluitvorming en toepassing
daarvan na verstoringen
4. Informatiesystemen te delen
5. Extra personeel op drukke dagen voor de
registratie
6. Oefenen met besluitvorming in
crisissituaties
7. Verbeteren van een structureel
operationele evaluatie- en leercirkel
8. Commandostructuur beter bekend maken
en periodiek oefenen van calamiteiten
9. Onderzoek naar gecontroleerd stoppen en
weer opstarten van de treindienst
10. Integratie van en afstemming met andere
maatregelen.
Code Rood verder verbeteren (versimpelen
proces Code Rood, perron monitoring en
managementtafels)

Er is deze winter opnieuw een keten brede generieke E-learning voor de (operationele)
medewerkers gemaakt, naast diverse andere functie specifieke instructies.

Code Rood is afgelopen winter tijdens de winterse dagen op landelijk en regionaal op
verschillende niveaus ingezet.

Code Rood is net als vorig jaar als maatregel beschikbaar. Daarnaast
wordt onderzocht hoe gestrand meldingen te automatiseren.

Code Rood is afgelopen winter tijdens de winterse dagen landelijk en
regionaal op verschillende niveaus ingezet

Extra personeel beschikbaar op winterse
dagen
Sneller en eenvoudiger registreren van
storingen

Afspraken zijn uitgevoerd. Geen specifieke bijzonderheden n.a.v. de afgelopen winter.

Afspraken blijven van kracht.

Geen bijzonderheden.

Gemaakte afspraken blijven kracht.

Afspraken zijn uitgevoerd. Geen specifieke bijzonderheden n.a.v. de afgelopen
winter.
Geen bijzonderheden

Programma winterweer op het spoor

Op 9 en 16 november 2015 en 21 januari 2016 is er gedeeltelijk geoefend. Op 9 november
een volledige oefening en op de overige twee dagen alleen een oefening ‘voorbereiding
aangepaste dienstregeling volgende dag’.
De huidige ketenoefeningen kunnen verder verbeterd worden. Insteek is om het aantal
ketenoefeningen op te hogen naar zes keer per jaar. Deze zullen niet allemaal winterse
omstandigheden als doel hebben, maar dragen allen bij aan operationele routine en
alertheid in afwijkende situaties.

De frequentie van ketenoefeningen is opgehoogd. Mede door het
uitblijven van winters weer de afgelopen jaren en doordat een
relatief groot aantal nieuwe medewerkers hierdoor weinig tot geen
ervaring hebben met winterse problematiek wordt dit jaar extra
aandacht besteed aan geoefendheid en alertheid.
In de regio’s worden ketenbrede wintersessies georganiseerd en
ook op MT niveau wordt men opnieuw geïnstrueerd en opgeleid.
Tevens is wederom een e-learning ontwikkeld welke nu functie
specifieker is ingericht.

Voorgenomen verbetering winter 2016-2017
- frequentie van ketenoefeningen verhogen.
- Verdere uitvoering geven aan initiatieven voor alertheid en routine

Evaluatie winter 2016/2017

Gezien het beperkt winterweer in de afgelopen jaren, waardoor de
maatregelen en procedures niet of nauwelijks in de praktijk zijn toegepast, lag
de focus voor dit seizoen voornamelijk op goede (her)instructie en oefening.
Afgelopen jaar is het aantal besluitvormingsoefeningen opgehoogd, met focus
op besluitvorming en uitwerking in de keten. Daarnaast wordt aan de
medewerkers jaarlijks een e-learning beschikbaar gesteld, die dit jaar meer
functie-specifiek is gemaakt op verzoek van de gebruikers.
Doordat twee keer winters weer was voorspeld zijn 2 van de 6 geplande
oefeningen afgelast (11 en 19 januari). Wel is op de volgende dagen geoefend:
2 sept 2016 – Storm (vergelijkbaar besluitvorming aangepaste
dienstregeling als voor winterse omstandigheden).
3 nov 2016 – Winteroefening
17 nov 2016 – Winteroefening
8 mrt 2017 – Winteroefening (extra oefening i.v.m. start CMBO 12 mrt)

20/21

Reisinformatie

Reizigers minimaal avond van tevoren
informeren over aangepaste dienstregeling
door middel van alerts via sms, reisplanner
Xtra, Twitter, mails naar vaste klanten,
omroepberichten, media.

Geen bevindingen n.a.v. afgelopen winter. Maatregelen worden zonder wijzigingen
gecontinueerd.
Tijdens de winter waren het eerder andere invloeden dan het weer die hun effect hadden
op de reputatie van NS; volle treinen, dalende punctualiteit in de herfst,
consumentenclaim.
Tijdens de eerste weken van januari (ijzel in Noord-Nederland), was de ijzel zo heftig dat
de verstoringen in de treindienst volledig in het 'weerframe' van de media paste.
Aan de andere kant heeft het uitblijven van winters weer en daarmee het niet inzetten
van een aangepaste dienstregeling wellicht effect op de houding van de reiziger. Jaarlijks
doen we hier onderzoek naar, zo ook in november 2015. de belangrijkste resultaten:
- Vrijwel alle klanten (99%) zijn voordat de winter begint op de hoogte van het feit dat bij
winters weer een aangepaste dienstregeling kan worden ingezet.
- De meerderheid van de klanten (84%) staat neutraal of positief tegenover de inzet van
een aangepaste dienstregeling bij winters weer. Dit percentage ligt iets lager dan voor de
winter vorig jaar (88%) maar is gelijk aan winter 2012/2013. Onderzoek begin van de
winter 2016/2017 zal moeten uitwijzen of dit verder daalt en of er aanvullende
communicatie nodig is om dit bij te sturen

Verbeteren reisinformatie op stations en via
alle landelijke kanalen op meta-niveau,
inclusief frequente updates
Informatie geven over de situatie, de
verwachte hersteltijden en mogelijke
alternatieve reisadviezen (+ prognoses)
Voortzetting uitrol InfoPlus
Verbeteren van stabiliteit en
beschikbaarheid van reisinformatiemiddelen
als InfoPlus borden en redundantie ns.nl
Klantopvang

Nieuwe scenario’s voor de inzet van bussen
Extra medewerkers (vrijwilligers) paraat om
klanten te begeleiden
Klanten krijgen gratis warme drank bij
ernstige aanpassingen in de dienstregeling

Programma winterweer op het spoor

De communicatie strategie voor winter is geactualiseerd en voor
het overgrote deel gelijk gebleven aan de strategie 2015-2016.
Wijzigingen zijn enkele nuances.
In deze Communicatiestrategie herfst en winter 2016-2017 kiezen
we ervoor om de aanpak voor herfst en winter te bundelen. Dit
omdat de herfst de opmaat is voor de winter en het weer in deze
twee seizoenen flinke invloed kan hebben op de prestaties van en
op het spoor.
We geven in NS media in november of december aandacht aan de
informatiemiddelen (RPX, SMS en e-mailing) waarvoor klanten zich
kunnen aanmelden om voorafgaand aan een aangepaste
dienstregeling geïnformeerd te worden.
De informatie op www.ns.nl/spoorbericht, de dossierpagina’s op
ns.nl en op www.prorail.nl actualiseren en verbreden naar extreem
weer in verschillende seizoenen.

Geen bevindingen n.a.v. afgelopen winter. Maatregelen worden zonder
wijzigingen gecontinueerd.
Jaarlijks wordt, voorafgaand aan de winter, onderzoek gedaan naar het effect
van de LUD maatregel op de reiziger, zo ook in november 2016. De
belangrijkste resultaten:
- Vrijwel alle klanten (99%) zijn voordat de winter begint op de hoogte van het
feit dat bij winters weer een aangepaste dienstregeling kan worden ingezet.
- De meerderheid van de klanten (87%) staat neutraal of positief tegenover de
inzet van een aangepaste dienstregeling bij winters weer.
Deze winter is geen landelijk aangepaste dienstregeling gereden als gevolg
van winters weer. Wel is de landelijk aangepaste dienstregeling ingezet als
beheersmaatregel tegen storm. Vrijwel alle klanten (99%) die op de dag van
de aangepaste dienstregeling ten gevolge van storm op 23 februari 2017
hebben gereisd of van plan waren om te reizen was op de hoogte. Hiervan
was 93% al de dag ervoor op de hoogte.

Standaard kernboodschappen en persberichten zijn voorbereid
voor winters weer scenario’s. Kernboodschappen zijn op dag van
voorbereiding aangepaste dienstregeling uitgangspunt voor alle
communicatie middelen en worden op actuele situatie aangepast.
Dossier seizoenen ns.nl en prorail.nl (incl. filmpjes) zijn
geactualiseerd
Crisis Communicatie Team (CCT) protocol is geactualiseerd en
geïnstrueerd.

Dit is gecontinueerd, geen bijzonderheden n.a.v. deze winter
Dit is gecontinueerd, geen bijzonderheden n.a.v. deze winter

Dit is gecontinueerd.
Dit is gecontinueerd.

Dit is gecontinueerd, geen bijzonderheden n.a.v. deze winter
Dit is gecontinueerd, geen bijzonderheden n.a.v. deze winter

Dit is gecontinueerd, geen bijzonderheden n.a.v. deze winter

Dit is gecontinueerd.

Dit is gecontinueerd, geen bijzonderheden n.a.v. deze winter

Evaluatie winter 2016/2017

21/21