Herziening EED - gevolgen
voor Nederland

Michiel Hekkenberg
Casper Tigchelaar
Bert Daniëls
Cees Volkers
April 2017
ECN-E--17-003

‘Although the information contained in this report is derived from reliable sources and reasonable care
has been taken in the compiling of this report, ECN cannot be held responsible by the user for any
errors, inaccuracies and/or omissions contained therein, regardless of the cause, nor can ECN be held
responsible for any damages that may result therefrom. Any use that is made of the information
contained in this report and decisions made by the user on the basis of this information are for the
account and risk of the user. In no event shall ECN, its managers, directors and/or employees have any
liability for indirect, non-material or consequential damages, including loss of profit or revenue and loss
of contracts or orders.’

Verantwoording
Dit rapport is geschreven in opdracht van het ministerie van Economische Zaken. Naast
op de voorzijde genoemde hoofdauteurs hebben de volgende collega’s van ECN
Beleidsstudies bijdragen geleverd: Ton van Dril, Joost Gerdes, Marijke Menkveld, Koen
Smekens en Paul Vethman. Het rapport maakt gebruik van gegevens die zijn verzameld
in samenwerking met het Planbureau voor de Leefomgeving, mede ten behoeve van de
studie naar de gevolgen van het voorstel voor Effort Sharing Regulation (Daniëls,
Hekkenberg en Koelemeijer (2016)).
Het project staat bij ECN geregistreerd onder projectnummer 54179. Het rapport heeft
rapportnummer ECN-E—17-003.
Contactpersoon voor dit project is Michiel Hekkenberg
Het rapport is gereviewd door Paul Koutstaal. De opmaak is verzorgd door Kim
Stutvoet-Mulder en Manuela Loos.
De auteurs willen de volgende personen danken voor hun feedback: Reinoud Segers
(CBS), Sophie van Eck (EZ), Jan Hendriks (EZ), en de (overige) leden van de
interdepartementale begeleidingscommissie.

Abstract
This report assesses the energy efficiency targets for the Netherlands resulting from the
recent European proposal to recast the Energy Efficiency Directive (EED). It focuses on
the targets for energy savings (Article 7) and energy consumption (Article 3) towards
2030. It assesses the direct costs related to meeting the targets from a societal
perspective, taking into account possible different levels of policy intensity. A higher
policy intensity can reduce the overall costs to society by unlocking more cost-effective
potential, but is more difficult to pass politically and will generally have more negative
consequences for stakeholders.
The report concludes that the Netherlands can only achieve the Article 7 target by
significantly increasing the policy intensity. The costs depend to a large extend on
successfully unlocking cost-effective savings potential in industry. If successful, the
target can be achieved against net gains. If unsuccessful, the target may lead to
significant costs. The target for Article 3 cannot be meaningfully translated to a national
contribution. Assessment of the possibilities in the Netherlands to reduce final energy
consumption shows that a hypothetical national reduction target of 30% - the average
required from Member States - cannot be achieved in practice.

ECN-E--17-003

3

4

Inhoudsopgave
Samenvatting

7

1
1.1
1.2

Inleiding en leeswijzer
Aanleiding en achtergronden studie
Leeswijzer

15
15
16

2
2.1
2.2
2.3

Welke opgave stelt de herziening van de EED voor Nederland?
Waarover gaat de herziening van EED?
Doelstelling Artikel 7
Doelstelling Artikel 3

18
18
22
26

3
3.1
3.2
3.3

Ontsluiting van besparingsmaatregelen: potentiëlen, beleid en
kostenbegrip
Methode
Potentiëlen
Beleid

30
30
34
37

4
4.1
4.2

Welke consequenties heeft de EED opgave voor Nederland?
Welke consequenties heeft Artikel 7 voor Nederland?
Welke consequenties heeft Artikel 3 voor Nederland?

46
47
58

5
5.1
5.2

Hoe verhoudt een energiebesparingsdoel zich met CO2-reductie?
Welke maatregelen dragen bij aan welke doelen?
Sturen op CO2: Welke energiebesparingsopties hebben de grootste
bijdrage aan CO2-reductie?
Hoe verhoudt zicht het energiebesparingsdoel voor 2030 in de EED met
de lange termijn emissiereductieopgave?
Energiebesparing versus overige emissiereductie-opties in de industrie

61
61

5.3
5.4

ECN-E--17-003

62
64
66

5

6

Bijlage A.

Kosten-methodiek

70

Bijlage B.

Berekenings-methodiek pakketten en status resultaten

75

Bijlage C.

Samenstelling en kentallen maatregelenpakketten t.b.v. Artikel 7

78

Bijlage D.

Toelichting analyse Artikel 7 in primaire termen in plaats van finale
termen

83

Bijlage E.

Vergelijking doelstellingen EED en ESR

87

Bijlage F.

Van finaal verbruik volgens CBS naar het finaal verbruik volgens Eurostat
90

Bijlage G.

Kosten en potentieel van energiebesparingsmaat-regelen
Huishoudens
Dienstensector
Landbouw
Industrie
Verkeer en vervoer

92
93
101
107
109
114

Samenvatting
S.1. Synopsis
Het voorstel tot herziening van de EED breidt de bestaande EED doelen uit naar 2030 en
daarna. De Commissie stelt voor de periode 2021-2030 een nationaal bindende
verplichting tot energiebesparing voor van jaarlijks 1,5% (Artikel 7). Bovendien stelt de
commissie voor Europa als geheel een bindende maximering voor van zowel het finale
als het primaire energiegebruik in 2030 (Artikel 3). Deze studie analyseert de mogelijke
consequenties van dit voorstel voor Nederland. Belangrijke bevindingen zijn:





Het huidige voorgenomen beleid in Nederland is onvoldoende om aan de
voorgestelde verplichting van Artikel 7 te voldoen. Om het doel te halen is voor
Nederland substantiële intensivering van het besparingsbeleid nodig.
Nederland heeft ruim voldoende technisch besparingspotentieel om aan de
verplichting van Artikel 7 te voldoen. De nationale kosten voor
energiebesparingsmaatregelen lopen sterk uiteen. De ontsluiting van dit
additionele potentieel en de totale nationale kosten om het doel te bereiken
hangen af van de beleidsintensiteit.
o Bij aanvullend beleid dat qua intensiteit vergelijkbaar is met het
huidige voorgenomen beleid kan Nederland het doel niet halen. De
maximaal haalbare energiebesparing met dergelijk beleid komt
slechts in de buurt van het doel en de nationale kosten die daar mee
verbonden zijn zijn hoog (circa 1,5 miljard euro in 2030).
o Bij intensiever beleid kan Nederland een groter deel van het
potentieel ontsluiten, waaronder van het potentieel met de laagste
nationale kosten. Nederland kan dan het doel wel halen. Bij
kostenoptimale invulling kan het doel dan bereikt worden met netto
negatieve kosten, dus baten, van enkele honderden miljoenen euro in
2030. In werkelijkheid zullen kosten overigens hoger liggen dan bij
kostenoptimale invulling, omdat beleid meestal niet in staat is om de
goedkoopste opties selectief te ontsluiten, en er vaak redenen zijn om
af te wijken van de op korte termijn goedkoopste invulling. Welke

ECN-E--17-003

7







8

precieze vormgeving van het beleid nodig is, valt buiten de scope van
deze studie.
De industrie heeft een relatief groot potentieel van maatregelen met negatieve
nationale kosten, dus baten. Als het beleid dit goedkope potentieel selectief
kan ontsluiten, zijn minder (duurdere) maatregelen in andere sectoren nodig
om aan de Artikel 7 verplichting te voldoen. Het daarvoor vereiste zwaardere
beleid, zoals normeringen, verplichtingen, belastingen of subsidiering, doet in
de regel wel in andere opzichten een beroep op politiek of maatschappelijk
draagvlak. Er is dus een afruil tussen kosten enerzijds en allerlei andere
ongewenste gevolgen van beleid anderzijds, zoals gevolgen voor
overheidsbegroting, lastenverdeling, administratieve lasten, keuzevrijheid,
gevolgen voor bedrijfsprocessen, etc .
Op dit moment is niet vast stellen welke bijdrage Nederland moet leveren aan
de vermindering van het energieverbruik in Europa met 30%, zoals voorgesteld
in Artikel 3. Dat komt omdat het voorstel niet aangeeft hoe de Europese
inspanning verdeeld moet worden naar de afzonderlijke lidstaten. Voor
Nederland geldt dat een eventuele een-op een- doorvertaling – 30% reductie
op het finale energieverbruik in Nederland – in de praktijk niet haalbaar is met
de door ons geïnventariseerde opties. Alleen in de zwaarste beleidsvariant en
tegen nationale kosten van ruim 10 miljard euro in 2030 komt die reductie in
zicht. Economische structuur- en volumeveranderingen zijn in de analyse niet
in ogenschouw genomen. Voor een 30% plafond op het primaire verbruik is
een breder palet aan maatregelen beschikbaar - zoals inzet van hernieuwbare
elektriciteit en efficiëntere omzetting van energie in de energiesector, maar
dit heeft de studie niet onderzocht. De haalbaarheid van een absoluut
verbruiksplafond is bijzonder gevoelig voor ontwikkelingen waarop het
energiebeleid geen greep heeft, zoals economische groei.
Energiebesparing leidt tot broeikasgasreductie en vormt een essentieel
onderdeel van een lange termijn broeikasgasreductiestrategie. Veel
energiebesparingsmaatregelen kunnen worden gerealiseerd met nationale
baten. Deze maatregelen met baten, die een belangrijk deel van het
kostenoptimale pakket voor Artikel 7 vormen, passen goed in een strategie die
stuurt op CO2-reductie tegen lage kosten. Besparingsmaatregelen die wel netto
nationale kosten hebben, zijn in een lange termijn
broeikasgasreductiestrategie ook nodig, maar welke maatregelen passen en
hoe die zich verhouden met bijvoorbeeld hernieuwbare energieopties, vereist
een integrale analyse van het gehele transitievraagstuk. In hoeverre het
vereiste beleid om besparingsmaatregelen te ontsluiten een claim doet op het
maatschappelijk draagvlak, en of die claim in balans is met de claim van
overige noodzakelijke stappen ten behoeve van de energietransitie, is in de
studie niet onderzocht.

S.2 Samenvatting
Op 30 november 2016 heeft de Europese Commissie een voorstel uitgebracht voor een
herziening van de energie-efficiëntie richtlijn (EED). Het omvat een herziening van een
aantal artikelen, inclusief een uitbreiding van die artikelen naar 2030 n.a.v. de doelen
die Europa voor 2030 heeft afgesproken. Deze studie richt zich op de gevolgen van de
uitbreiding van de EED naar 2030. Het gaat daarbij in de eerste plaats om Artikel 7, dat
lidstaten verplicht met nationaal beleid jaarlijks 1,5% energiebesparing te realiseren.
Daarnaast bespreekt de studie de mogelijke gevolgen voor Nederland van de herziening
van Artikel 3, dat het energiegebruik in de EU als geheel maximeert, ten behoeve van
een EU energie-efficiëntie doel van 30% in 2030.
Artikel 7
Artikel 7 voor 2030 is in veel opzichten vergelijkbaar met de huidige opgave voor 2020.
Het gaat om een cumulatieve besparingsopgave – 2021 tot en met 2030 - , ter grootte
van een jaarlijkse efficiencyverbetering op het finaal verbruik van 1,5%. Alleen
besparingen door een energiebesparingsverplichting of ander nationaal beleid tellen
mee voor de doelstelling. Evenals voor 2020 hoeft de transportsector niet mee te tellen
in de grondslag van het doel, en is er maximaal 25% ruimte voor alternatieve invulling
of verdere verkleining van de grondslag. Er zijn ook verschillen die beperkingen
opleveren voor het besparingseffect dat mag worden opgevoerd: ‘hernieuwbare
energie achter de meter’ kan alleen meetellen als onderdeel van de 25% alternatieve
invulling. Ook is het voorstel explicieter over de manier waarop lidstaten het effect van
beleid voor het doel moeten bepalen. Het voorstel impliceert dat deze beperkingen ook
van toepassing zijn op de verplichting voor het jaar 2020 (zie hoofdstuk 2 voor verdere
details).
Artikel 3
1

Artikel 3 maximeert het energieverbruik in de EU in 2030 tot 1321 Mtoe primaire
energie en 987 Mtoe finale energie, een reductie van 30% ten opzichte van het Primes
2007 referentiescenario. Het voorstel bevat geen verbruiksplafonds op lidstaatniveau,
maar de doelstelling is wel bindend voor de EU als totaal. Lidstaten moeten hun
ambities voor 2030 kenbaar maken, en de Europese Commissie gaat vervolgens met
lidstaten in gesprek als Europa daarmee haar doel niet haalt. Het voorstel biedt geen
houvast om tot een logische doorvertaling naar individuele plafonds per lidstaat te
komen.
Vraagstelling ministeries
Het ministerie van Economische Zaken heeft ECN gevraagd om de Nederlandse opgaven
te bepalen die voortkomen uit de voorgestelde uitbreiding van Artikel 7 en Artikel 3, en
de gevolgen ervan in kaart te brengen. Onderdeel daarvan zijn de kosten, er van
uitgaande dat Nederland tegen minimale nationale kosten aan de opgave voldoet,
rekening houdend met verschillende beleidsintensiteiten. Ook heeft het ministerie
gevraagd te verkennen in hoeverre de energiebesparingsverplichting uit Artikel 7 van de
EED aansluit bij een lange termijn strategie voor broeikasgasemissies en bij het principe
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
1

1 Mtoe komt overeen met 41,9 PJ.

ECN-E--17-003

9

´sturen op CO2´. Startpunt voor de studie is dat Nederland op kostenoptimale wijze aan
het ESR voorstel voldoet, conform de analyse van ECN en PBL uit december 2016.
De resultaten zijn bedoeld voor de oordeelsvorming over het voorstel door het
Nederlandse parlement en het kabinet, en bieden een handvat voor de Nederlandse
inbreng in het onderhandelingstraject over het voorstel in de Europese Unie.
Nationale kostenbegrip en kosten in 2030
De studie brengt de Nationale Kosten uit de methodiek milieukosten in kaart: de directe
kosten en baten van de betrokken maatregelen. Deze omvatten de geannualiseerde
(meer)investeringen, de jaarlijkse energiebaten en overige lopende kosten of baten in
2030. De studie kijkt naar de minimale kosten die nodig zijn om het doel te halen,
waarbij beleidsinstrumenten selectief de meest kosteneffectieve opties ontsluiten. In
werkelijkheid is dit niet mogelijk en praktisch; de werkelijke kosten zullen daarom hoger
liggen.
Opgave Artikel 7 voor Nederland
De opbouw van de opgave voor Artikel 7 is complex. Op basis van het verwachte finale
verbruik minus transport in de periode 2016-2018 is over de periode 2021-2030 de
totale Nederlandse cumulatieve besparingsverplichting 1208 PJ. De opgave gaat
vervolgens nog maximaal 25% omlaag door verkleining van de grondslag of alternatieve
invulling, waarna 906 PJ overblijft die Nederland met finale energiebesparing moet
invullen. Volgens de NEV 2016 realiseert Nederland met het vastgestelde en
voorgenomen nationale beleid 429 PJ finale energiebesparing. Dat betekent dat
Nederland bij het huidige beleid niet voldoet aan de doelstelling in Artikel 7 en dat extra
beleid nodig is. De aanvullende beleidsopgave voor 2021 tot en met 2030 bedraagt dan
nog 476 PJ.
Als Nederland op kostenefficiënte wijze aan het ESR voorstel voldoet, draagt dat 134PJ
bij aan het doel. Daarna resteert nog een aanvullende opgave van 342 PJ cumulatieve
finale energiebesparing. Tabel S-1 geeft de berekeningsstappen weer.

Tabel S-1: Doelopgave en referentiesituatie EED Artikel 7 voor Nederland

Opgave energiebesparing NL Artikel 7 (1,5% per jaar)

10

Cumulatieve
energiebesparing van
2021 tot en met 2030
(petajoule)
1208

Alternatieve invulling 25%

302

Opgave EED Art. 7 middels besparingsmaatregelen

906

Art. 7 besparing die reeds wordt gerealiseerd bij voorgenomen
beleid (NEV 2016)
Opgave Art. 7 t.o.v NEV

429

Art. 7 besparing als gevolg van maatregelen om te voldoen aan
het voorstel voor Effort Sharing Regulation (ESR)
Resterende opgave Art. 7 voor Nederland

134

476

342

Ruim voldoende potentieel voor Artikel 7; realisatie ervan vraagt afweging tussen
nationale kosten en andere effecten
Er is in Nederland ruim voldoende technisch potentieel om de Artikel 7 opgave te halen,
maar de ontsluiting van dit aanvullende potentieel hangt af van de beleidsintensiteit.
Minder ingrijpend beleid, qua intensiteit vergelijkbaar is met het huidige voorgenomen
beleid, ontsluit slechts een relatief klein deel van elke optie – waaronder de goedkope
opties. Dat betekent dat het beleid zich op een bredere range van opties – waaronder
ook duurdere – moet richten om toch een bepaald doel te halen. Zwaarder beleid, zoals
(scherpere) normeringen, (verdergaande) verplichtingen, hogere belastingen of meer
subsidiering, kan een groter deel van de goedkopere potentiëlen ontsluiten, en maakt
het dus mogelijk om eenzelfde doel tegen lagere kosten te halen. In verschillende
opzichten doet zulk zwaarder beleid echter een beroep op politiek of maatschappelijk
draagvlak, door bijvoorbeeld gevolgen voor overheidsbegroting, lastenverdeling,
administratieve lasten, keuzevrijheid, gevolgen voor bedrijfsprocessen, etc. Er bestaat
dus een afruil tussen kosten enerzijds en andere ongunstige gevolgen van beleid
anderzijds.
Deze studie is niet bedoeld om concrete beleidsinstrumenten te analyseren.
Tegelijkertijd is het niet reëel om in de berekeningen te veronderstellen dat het
volledige technische potentieel gerealiseerd kan worden. Er is daarom gekozen voor
drie beleidsintensiteiten die in abstracte vorm laten zien wat de kosten en baten zijn om
aan de resterende opgave te voldoen bij verschillende beleidsdruk. In variant A gaat
het om aanvullend beleid met een vergelijkbare intensiteit als het huidige en
voorgenomen beleid zoals dat in de NEV 2016 is meegenomen. In variant B gaat het om
verdergaand beleid, maar in lijn met bestaande ideeën voor aanvullend beleid. Denk
daarbij aan bijvoorbeeld verplichtingen voor besparing in de industrie, voor
energiebedrijven en/of woningcorporaties.. Variant C gaat uit van nieuwe zware
instrumenten die politiek of maatschappelijk controversieel kunnen zijn en/of zich op
deelsectoren richten die eerder grotendeels buiten schot bleven. De varianten A, B, C
zijn geen uitgewerkte beleidsbeelden, maar eerder oplopende niveaus van
beleidsintensiteit. Van A naar B naar C zullen er steeds sterkere prikkels en dwingende
elementen nodig zijn en wordt beleid minder vrijblijvend.
Opgave Artikel 7 niet mogelijk bij huidige beleidsintensiteit
Uit de analyses blijkt dat bij aanvullend beleid met vergelijkbare intensiteit als het
huidige besparingsbeleid (variant A) onvoldoende besparingspotentieel ontsluit maximaal 309 PJ - om de restopgave van 342 PJ in te vullen. Om het doel wel te halen is
dus tenminste voor een deel van het potentieel beleid met een hogere intensiteit nodig.
Omdat bij variant A ook opties met zeer hoge kosten moeten worden aangesproken,
zijn de totale nationale kosten met circa 1,5 miljard in 2030 relatief hoog.
Bij intensiever beleid kan Artikel 7 met nationale baten worden voldaan
Intensiever beleid kan meer besparingspotentieel ontsluiten. Met name in de industrie
bestaat een aanzienlijk besparingspotentieel met negatieve nationale kosten. Door
ontsluiting van een groter deel van dat potentieel kan Nederland de opgave van Artikel
7 met nationale baten halen. Bij inzet op minimale kosten kan Nederland in
beleidsvariant B het doel halen met nationale baten van circa 380 miljoen euro in 2030,
bij de intensievere variant C zijn de baten circa 500 miljoen euro (zie Tabel S-2).

ECN-E--17-003

11

Tabel S-2: Kosten en kostencomponenten om te voldoen aan de EED Art. 7 verplichting

Beleidsvariant A*
Beleidsvariant B

Nationale
kosten (mln
euro in 2030)

Kosten
marginale optie
(euro / GJ in
2030)

Investeringskos
ten totaal (mld
euro 20212030)

Energie- en
overige kosten
/ baten (mln
euro per jaar in
2030)

1500
-380
-500

900
6
0

23
3
2

550
760
760

Beleidsvariant C
* In beleidsvariant A bestaat onvoldoende potentieel om aan de EED Art 7 verplichting te voldoen. De
getoonde waarden zijn de resultaten bij inzet van het maximale pakket.

Belangrijke rol voor besparing in de industrie
Het pakket met minimale nationale kosten in variant B bestaat voor circa 75% uit
maatregelen in de industrie, in variant C is dat circa 90%. Berekening op basis van
eindgebruikersprijzen en sectorspecifieke discontovoet leert dat deze maatregelen ook
voor de sector economische baten oplevert. Er zijn dus andere redenen dat de sector
deze maatregelen bij het huidige beleid niet toepast. Dat kan onder andere komen door
diverse barrières zoals verborgen kosten, gebrek aan kennis en beschikbaarheid van
kapitaal, split incentives, en het relatieve kleine belang van energie in de totale kosten.
Ondersteunend beleid of beleid met een meer verplichtend karakter kan helpen de
barrières te overkomen.
Als het niet lukt voldoende goedkoop potentieel in de industrie te ontsluiten, is duurder
potentieel in de gebouwde omgeving, landbouw en/of transport nodig om de
doelstelling voor Artikel 7 te kunnen halen. Dit zal dan leiden tot lagere nationale baten
of zelfs kosten.
Ondanks onzekerheden is het beeld vrij robuust
Er zijn verschillende onzekerheden die gevolgen kunnen hebben voor haalbaarheid en
kosten van het doel, zoals de ontwikkeling van het energiegebruik, het effect van
nationaal beleid, de precieze uitwerking van de EED, het effect van Europees beleid en
de energieprijzen. Deze onzekerheden kunnen tot relatief grote afwijkingen van de
resterende opgave leiden, maar desondanks is het beeld voor Artikel 7 vrij robuust: bij
de huidige beleidsintensiteit is de doelstelling niet of slechts tegen bij hoge nationale
kosten haalbaar, bij aanscherping van de beleidsintensiteit is de doelstelling haalbaar
tegen negatieve kosten of zijn de kosten gering.
Consequenties van Artikel 3 voor Nederland nog onduidelijk
2
Artikel 3 maximeert het energieverbruik in de EU in 2030 tot 1321 Mtoe primaire
energie en 987 Mtoe finale energie, een reductie van 30% ten opzichte van het Primes
2007 referentiescenario. Het voorstel bevat geen doelstellingen op lidstaatniveau, maar
maakt de doelstelling wel bindend voor de EU als totaal. Het voorstel biedt geen
aangrijpingspunten om de Nederlandse bijdrage aan het Europese doel te bepalen. De
studie heeft daarom alleen gekeken hoe het besparingspotentieel in Nederland kan
bijdragen aan de doelstelling, en wat de kostenconsequenties daarbij zijn. Daarbij kijkt
de studie alleen naar het finale energiegebruik en naar de bijdrage van nationaal
ontsluitbare energiebesparingsmaatregelen. Hernieuwbare elektriciteit en
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
2

12

1 Mtoe komt overeen met 41,9 PJ.

energiebesparing door efficiëntere opwekking – die het primaire energiegebruik
verlagen – en Europees beleid vallen dus buiten de scope. Nederland kan het absolute
energiegebruik in principe ook beperken door veranderingen in economische structuur
of volume, maar ook dergelijke opties zijn buiten beschouwing gebleven.
In de NEV 2016 ligt het finale energiegebruik in Nederland in 2030 ongeveer 19% lager
dan de in Europa gebruikte referentie (Primes 2007). Bij voldoen aan de opgave uit het
ESR voorstel komt de reductie op ongeveer 20%. Een hypothetische een-op eendoorvertaling van het Europese doel naar lidstaten – 30% reductie op het finale
energieverbruik– is voor Nederland in de praktijk niet haalbaar met de
geïnventariseerde opties.
Zoals figuur S-1 laat zien, lopen de kosten voor het terugdringen van het energiegebruik
meer dan evenredig op bij verdergaande reductie. Dit gegeven is van groot belang bij
een eventuele bindende doorvertaling van het Europese doel naar doelen op
lidstaatniveau. Bovendien is het absolute verbruik bijzonder gevoelig voor
ontwikkelingen die buiten het bereik van het energiebeleid liggen, zoals (economische)
groei of krimp van bepaalde activiteiten. Een absoluut verbruiksdoel heeft daarmee een
veel groter kostenrisico dan een relatief besparingsdoel zoals bij Artikel 7, waarbij de
besparingsopgave niet af hangt van economische factoren.

Figuur S-1: Minimale nationale kosten bij het verminderen van het finaal verbruik in Nederland bij
verschillende beleidsintensiteiten. Omwille van leesbaarheid zijn de getoonde kosten begrenst op 4
miljard euro

Energiebesparing binnen energietransitiebeleid en ‘sturen op CO2’
In het energierapport heeft het kabinet aangegeven dat de overheid in het toekomstige
energietransitiebeleid wil ´sturen op CO2´. CO2 reductie is het hoofddoel van de
energietransitie; energiebesparing en hernieuwbare energie zullen daar aan bijdragen,
maar zijn middel en geen doel op zich.
Besparing van fossiele energie leidt tot broeikasgasreductie en vormt een essentieel
onderdeel van een lange termijn broeikasgasreductiestrategie. Veel
energiebesparingsmaatregelen kunnen worden gerealiseerd met nationale baten. Deze

ECN-E--17-003

13

maatregelen met baten, die een belangrijk deel van een kostenoptimaal pakket voor
Artikel 7 kunnen vormen, passen goed in een strategie die stuurt op CO 2-reductie tegen
lage kosten. Besparingsmaatregelen die wel netto nationale kosten hebben, zijn in een
lange termijn broeikasgasreductiestrategie ook nodig, maar welke
besparingsmaatregelen passen en hoe die zich verhouden met bijvoorbeeld
hernieuwbare energieopties, vereist een integrale analyse van het gehele
transitievraagstuk.
Voor de transitie op langere termijn zijn meer aspecten van belang, zoals voldoende
draagvlak voor alle elementen van de transitiestrategie en het tijdig voorbereiden van
nieuwe opties. Of zware inzet op de goedkoopste besparingsopties ook op deze
aspecten beter scoort dan inzet op andere opties, heeft deze studie niet onderzocht.

14

1
Inleiding en leeswijzer
1.1

Aanleiding en achtergronden studie

Op 30 november heeft de Europese Commissie een voorstel uitgebracht voor een
herziening van de energie-efficiëntie richtlijn (EED). De herziening maximeert het
energieverbruik in de EU (Artikel 3) voor 2030 en verlengt de verplichting van lidstaten
om jaarlijks een bepaalde hoeveelheid energiebesparing te realiseren (Artikel 7) naar de
periode 2021-2030.
Vraag ministerie
Het ministerie van Economische Zaken heeft ECN gevraagd om te bepalen welke
consequenties dit voorstel voor Nederland kan hebben (bovenop de in juli voorgestelde
Nederlandse reductieopgave voor niet-ETS broeikasgassen). De vraag is opgedeeld in
verschillende onderdelen. Ten eerste is gevraagd te bepalen welke opgave het voorstel
voor Nederland betekent in termen van de energievraag en energiebesparing.
Vervolgens is gevraagd hoe Nederland deze opgave tegen minimale kosten kan halen,
waarbij rekening dient te worden gehouden met verschillende varianten van
beleidsintensiteit. Tenslotte is gevraagd hoe de opgave aansluit bij de energietransitie
op de langere termijn, en het Nederlandse sturingsprincipe ´sturen op CO 2´.
De resultaten zijn bedoeld voor de oordeelsvorming over het voorstel door het
Nederlandse parlement en het kabinet, en bieden een handvat voor de Nederlandse
inbreng in het onderhandelingstraject over het voorstel in Europa. De studie richt zich
uitsluitend op Artikel 3 en Artikel 7 van de richtlijn, die betrekking hebben op algemene
besparingsopgaven.
Aanpak
Om de vraag van het ministerie te beantwoorden is in deze studie de volgende aanpak
gevolgd. Ten eerste is onderzocht welke fysieke opgaven voor Nederland volgen uit het
voorstel. Deze opgave is vergeleken met het verwachte verbruik (voor artikel 3) en de
verwachte energiebesparing(voor artikel 7) in het basispad, waarmee de resterende
(nog in te vullen) opgave is geïdentificeerd. Vervolgens zijn de verschillende

ECN-E--17-003

15

mogelijkheden geïnventariseerd die Nederland heeft om de opgave in te vullen (het
potentieel aan energiebesparingsmaatregelen) en is ingeschat welke beleidsintensiteit
nodig is om dit potentieel (deels) te ontsluiten. Met behulp van een rekenmodel is
vervolgens bepaald met welke mix van maatregelen de opgave, bij een bepaalde
beleidsintensiteit, tegen de laagste kosten kan worden voldaan. De resulterende
maatregelpakketten zijn vervolgens geduid, en tenslotte in perspectief van de
energietransitie op langere termijn geplaatst.
Basispad: Nationale Energieverkenning 2016 plus pakket maatregelen ESR
Als uitgangspunt voor deze studie is een specifieke referentie opgesteld. De basis van
die referentie wordt gevormd door de verwachte ontwikkelingen volgens de Nationale
Energieverkenning 2016, bij voorgenomen beleid. In aanvulling op dat beeld is
aangenomen dat. een pakket aanvullende maatregelen wordt gerealiseerd dat tegen
minimale kosten de Nederlandse beleidsopgave van het recente Europese voorstel voor
3
een Effort Sharing Regulation (ESR) bereikt. Het maatregelenpakket dat hiervoor wordt
4
gebruikt is het ´centrale´ pakket zoals beschreven in Daniëls, Hekkenberg en
Koelemeijer (2016) .
Zowel de opgaven volgend uit de EED, de mogelijkheden om aan de opgave te voldoen,
als de kosten zijn ten opzichte van deze referentie bepaald.

1.2 Leeswijzer
Hoofdstuk 2: Welke opgave stelt de herziening van de EED voor Nederland?
Het rapport start in hoofdstuk 2 met een beschrijving van de scope van het
herzieningsvoorstel voor Artikel 7 en Artikel 3 van de EED en een analyse van de
opgaven die volgen uit de herziening. Het hoofdstuk beschrijft aan de hand van de
gebruikte referentie welke opgave kan worden afgeleid en beschrijft daarna welke
factoren kunnen leiden tot afwijkingen van dit centrale beeld.
Hoofdstuk 3: Ontsluiting van besparingsmaatregelen: potentiëlen, beleid en
kostenbegrip
Hoofdstuk 3 beschrijft de in deze studie gehanteerde methodieken en definieert
begrippen. In paragraaf 3.1 wordt het gebruikte rekenmodel toegelicht. Paragraaf 3.2
bespreekt het technische besparingspotentieel dat in deze studie is geïdentificeerd
waarmee de Europese doelen ingevuld kunnen worden. Omdat in de praktijk niet al het
technisch potentieel gerealiseerd kan worden, wordt in paragraaf 3.3. ingegaan op het
beleid dat nodig is om het potentieel te ontsluiten. Ook wordt hier ingegaan op de
barrières die hiervoor overwonnen moeten worden bij eindverbruikers.
Hoofdstuk 4: Welke consequenties heeft de EED opgave voor Nederland?
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx

16

3

Dit voorstel betreft de reductie van broeikasgassen buiten het emissiehandelssysteem (ETS) in de periode 20212030.

4

Genoemde studie analyseert de consequenties van het ESR voorstel voor Nederland. Het ´centrale´ pakket is het
pakket behorend bij een cumulatieve emissiereductieopgave van 20 megaton, bij de middenvariant voor
beleidsintensiteit (variant ‘B’), zonder gebruik van flexibiliteitsopties

Hoofdstuk 4 laat zien tegen welke minimale Nationale Kosten, dat wil zeggen het saldo
van de directe kosten en baten vanuit maatschappelijk perspectief, Nederland de
beleidsopgaven kan realiseren. Het hoofdstuk toont kostencurves die de opties op
basis van oplopende kosten per hoeveelheid vermeden energiegebruik of
energiebesparing rangschikken. Selectie van de goedkoopste opties die samen tot de
benodigde besparing kunnen leiden, geeft het pakket van opties waarmee Nederland
het doel tegen minimale kosten kan bereiken. Omdat beleidsintensiteit hierbij van groot
belang is, worden hierbij verschillende beleidsvarianten vergeleken. In paragraaf 4.1
wordt ingegaan op de consequenties voor Nederland van de doelstelling uit Artikel 7 in
de EED. Paragraaf 4.2 bespreekt de mogelijke gevolgen voor Nederland van het
Europese energieverbruiksdoel in Artikel 3 van de EED. Naast effecten op
energieverbruik en besparing laat hoofdstuk 4 ook zien wat het effect van het
maatregelpakket is op de broeikasgasemissies in 2030.
Hoofdstuk 4 geeft ook een gevoeligheidsanalyse van de resultaten en analyseert de
consequenties bij eventuele afwijkende uitgangspunten die kunnen volgen uit de
onderhandelingen rond het voorstel.
Hoofdstuk 5: Hoe verhoudt een energiebesparingsdoel zich met CO2 reductie?
In het energierapport heeft het kabinet aangegeven dat de overheid in het toekomstige
energietransitiebeleid wil ´sturen op CO2´. CO2 reductie is dus het hoofddoel van de
energietransitie; energiebesparing en hernieuwbare energie zullen daar aan bijdragen,
maar zijn een middel en geen doel op zich. Hoofdstuk 5 bespreekt of en hoe
energiebesparingsmaatregelen en de door de Europese Commissie voorgestelde
besparingsdoelen passen binnen dit Nederlandse uitgangspunt en de energietransitie in
het algemeen. Daarbij wordt ook een vergelijking gemaakt met andere emissiereductie
opties.

ECN-E--17-003

17

2
Welke opgave stelt de
herziening van de EED voor
Nederland?
2.1 Waarover gaat de herziening van EED?
De EED omvat regulering van een verzameling onderwerpen op het gebied van
energiegebruik, energiebemetering en energiebesparing. De voorgestelde herziening
betreft een aantal onderdelen van de EED. Deze studie gaat uitsluitend in op de
voorgestelde herziening van Artikel 3 en Artikel 7 van de EED, en dan met name de
uitbreiding naar 2030. Artikel 3 gaat over het absolute energieverbruik van lidstaten en
de EU. Artikel 7 gaat over energiebesparing.
De bestaande EED omvat verplichtingen voor de periode tot en met 2020. De
verplichtingen in o.a. Artikel 7 hierin zijn complex en multi-interpretabel gedefinieerd.
Hierdoor worden er door EC en lidstaten verschillende interpretaties aan gegeven. Het
herzieningsvoorstel stelt aanpassingen voor om de looptijd van de EED te verlengen –
inclusief nieuwe verplichtingen voor de periode tot en met 2030 - en verheldert de
afbakening van de scope van verplichtingen en hun verificatiemethode. Dit kan
consequenties hebben voor de maatregelen die al dan niet mogen meetellen voor het
doelbereik.
Paragraaf 2.2 en 2.3 gaan in kwantitatieve termen in op de opgaves in Artikel 7 en
Artikel 3. In deze paragraaf wordt eerst de afbakening van de Artikelen kwalitatief
beschreven. Omdat Artikel 3 een gezamenlijk EU doel betreft en geen nationaal
bindende verplichtingen oplegt, ligt de primaire focus in het rapport op de verplichting
volgens Artikel 7 (die wel nationaal bindend is). De mogelijke implicaties van Artikel 3
voor Nederland komen daarna aan bod.

18

Artikel 7
Artikel 7 van het herzieningsvoorstel legt iedere lidstaat de verplichting op om in de
periode van 2021 tot en met 2030 jaarlijks een bepaalde hoeveelheid additionele
energiebesparing te realiseren. Onderstaande tekstbox ‘Wat is energiebesparing
volgens de EED?’ beschrijft wat volgens de EED onder energiebesparing wordt verstaan.
Alleen de extra energiebesparing die aantoonbaar door nationale beleidsmaatregelen
wordt gerealiseerd telt mee voor de verplichting in Artikel 7. Energiebesparing die
autonoom tot stand komt, of door Europees beleid wordt gerealiseerd draagt dus niet
bij aan Artikel 7. Artikel 7 heeft uitsluitend betrekking op het eindverbruik van energie.
De doelstelling kan daarbij naar keuze van de lidstaat worden weergegeven in finale of
in primaire termen (zie tekstbox ‘Primair energieverbruik versus eindverbruik’).
Omdat Artikel 7 een jaarlijkse verplichting betreft, heeft dit Artikel betrekking op de
gehele periode 2021-2030. Doordat verevening tussen jaren is toegestaan betreft
Artikel 7 de facto een cumulatieve opgave voor de periode 2021-2030. Veel
besparingsmaatregelen hebben een lange werkingsduur en kunnen daarom meerdere
jaren meetellen voor de opgave van Artikel 7. Maatregelen die eerder in de periode
2021-2030 worden genomen dragen daardoor in de regel meer bij aan het doelbereik
voor Artikel 7 dan maatregelen die later worden gerealiseerd.
De herziening van artikel 7 heeft ook implicaties tot 2020. Zo geeft de tekst van de
herziening veel duidelijker aan dat de besparingen die lidstaten mogen opvoeren het
effect moeten zijn van nationaal beleid. Lidstaten moeten namelijk voor iedere
beleidsmaatregel een baseline opleveren zonder dat beleid, en het verschil tussen het
verbruik met en zonder maatregel telt dan mee voor artikel 7.
Artikel 3
Het herzieningsvoorstel geeft in Artikel 3 een maximaal energiegebruiksniveau voor de
EU in 2030. Het doel betreft zowel het primaire energieverbruik als het eindverbruik (zie
tekstbox ‘Primair energieverbruik versus eindverbruik’). Het voorstel stelt echter geen
bindende doelstelling per lidstaat. Indien het verwachte, gezamenlijke, verbruik van de
lidstaten hoger is dan het doel zullen maatregelen moeten worden genomen om het
verbruik te verminderen. Die maatregelen zullen dan tussen commissie en lidstaten
nader overeengekomen moeten worden. Het commissie voorstel voor ´Governance of
the Energy Union´ beschrijft hoe dit zal worden gereguleerd.
Artikel 3 gaat over het momentane energiegebruik in 2030. Het energiegebruik in de
jaren voor 2030 is daarbij niet van belang.
Relatie tussen Artikel 7 en Artikel 3
Energiebesparing is één van de manieren om het energieverbruik te verminderen en
omvat veel verschillende soorten maatregelen. De maatregelen die meetellen voor de
verplichting in Artikel 7, zullen daarmee meestal ook bijdragen aan het omlaag brengen
van het energieverbruik ten behoeve van Artikel 3. Het energieverbruik wordt echter
ook beïnvloed door andere maatregelen en factoren. Naast energiebesparing kunnen
ook bijvoorbeeld verschuivingen in de economische structuur naar minder energieintensieve activiteiten, en veranderingen in demografische en economische omvang het
energieverbruik beïnvloeden. Ook efficiëntie verbetering in de energie- en
conversiesectoren en toepassing van hernieuwbare energie kunnen leiden tot een lager

ECN-E--17-003

19

energieverbruik. Deze laatste groep maatregelen hebben in het algemeen geen invloed
op het eindverbruik van energie, maar wel op het primaire energieverbruik.
Gegeven het langdurige effect dragen besparingsmaatregelen die bijdragen aan het
doelbereik voor Artikel 7 in de regel ook bij aan het doelbereik van Artikel 3. Alleen
maatregelen waarvan het effect niet tot 2030 voortduurt vormen daarop een
uitzondering. Gegeven de scope-verschillen dragen omgekeerd niet alle ontwikkelingen
die bijdragen aan vermindering van het energiegebruik volgens Artikel 3 bij aan het doel
voor Artikel 7.

Wat is energiebesparing volgens de EED?
Het begrip energiebesparing is niet eenduidig. Soms worden onder energiebesparing
alle ontwikkelingen beschouwd die leiden tot verminderd energiegebruik. Deze studie
gaat er van uit dat voor de EED de definitie uit de Europese ‘Richtlijn energiediensten’
(2006/32/EG) geldt. In de EED is energiebesparing niet opnieuw gedefinieerd.
Energiebesparing is in die definitie een “hoeveelheid bespaarde energie die wordt
vastgesteld door meting en/of raming van het verbruik [bij eindverbruikers] voor en na
de uitvoering van één of meer maatregelen ter verbetering van de energie-efficiëntie”.
Die maatregelen kunnen van technologische, gedrags‑ en/of economische aard zijn.
Daarbij moeten “de externe omstandigheden die het energieverbruik beïnvloeden,
genormaliseerd worden”. Dat betekent dat bijvoorbeeld “toevallige” of trendmatige
afname van een activiteitenniveau (zoals minder productie of een lager comfortniveau),
of lager energiegebruik door weersinvloeden niet gelden als energiebesparing.
Wanneer de afname van een activiteitenniveau echter door aanwijsbare (beleids-)
maatregelen wordt bewerkstelligd zou de energieverbruiksvermindering wel als
energiebesparing gelden.
Energiebesparing bestaat volgens deze definitie dus alleen in eindverbruikerssectoren.
Verbetering van de efficiëntie in energie- en omzettingssectoren, en daarmee het
vermijden van conversie- of energietransportverliezen door (lokale) toepassing van
hernieuwbare energie tellen daarom niet als energiebesparing. WKK geldt volgens
Europese energiestatistiek per definitie niet als eindverbruik en dus ook niet als
eindverbruiksbesparing. Ook de toepassing van hernieuwbare energiebronnen als
zodanig geldt niet als energiebesparing, wanneer het finale energiegebruik er niet door
verandert. Hernieuwbare energie ‘achter de meter’ is in het nieuwe EED voorstel
expliciet buiten de meetellende besparingsmaatregelen gesteld. In de bestaande EED
was dat niet het geval. Een verdere uitzondering wordt gevormd door
conversieverliezen direct bij eindgebruikers. Deze verliezen tellen mee met het
eindverbruik, waardoor het vermijden van deze verliezen wel als besparing kan worden
beschouwd. Dat geldt bijvoorbeeld bij het overschakelen op andere energiedragers in
de eindverbruikssectoren (zoals van motorbrandstof of aardgas op (hernieuwbare)
elektriciteit of warmte).
Energiebesparingsdoelstellingen stellen naast algemene definities soms extra
voorwaarden aan welke besparingen mee mogen tellen. In de EED is voor Artikel 7 de

20

specifieke voorwaarde dat de besparing door nieuwe nationale beleidsinstrumenten
moet zijn bewerkstelligd. De besparing moet daarmee bovenop een baseline zonder de
specifieke beleidsinstrumentatie plaatsvinden.
In het Energieakkoord is de gehanteerde definitie van besparing anders dan hierboven
beschreven. Bij de besparing in het energieakkoord gaat het specifiek om de effecten
van maatregelen die in het akkoord zijn afgesproken. Omdat dat niet allemaal
aanvullende of nationale maatregelen betreft, tellen niet alle
energieakkoordmaatregelen mee voor het doelbereik voor Artikel 7 van de EED.

Primair energiegebruik versus eindverbruik
Voor het bepalen van het energiegebruik bestaan verschillende, (internationaal)
afgestemde methoden. Het belangrijkste onderscheid is dat tussen primair
energiegebruik en eindgebruik (ofwel finaal energiegebruik). Tussen de winning
van energie en de nuttige toepassing van energie vinden in de regel omzettingen
en verliezen plaats. Daardoor is er verschil in de hoeveelheid energie die
gemeten kan worden op verschillende plekken in de energie-keten tussen
winning en eindverbruik. Primaire energie is de eerst meetbare en bruikbare
vorm van energie, terwijl eindgebruik juist kijkt naar de laatste vorm van energie
voordat deze nuttig wordt toegepast. Het eindverbruik heeft per definitie alleen
betrekking op eindverbruikssectoren (te weten gebouwde omgeving, landbouw,
transport en industrie). Het verbruik van energiesector en conversiesectoren
(zoals raffinaderijen) maakt dus geen deel uit van het eindverbruik.
Artikel 3 van de EED heeft betrekking op zowel het primaire als het eindverbruik.
Daarbij gaat dit artikel over het energetisch verbruik, dat wil zeggen het
energiegebruik exclusief de energiedragers die als grondstof voor producten
worden gebruikt.
Primaire versus finale termen
Artikel 7 van de EED gaat over energiebesparing bij eindverbruikers en heeft
daarmee alleen betrekking op het maatregelen met effect op het eindverbruik
(zie tekstbox ‘Wat is energiebesparing?’). De effecten kunnen evenwel worden
weergegeven in zowel finale als primaire termen. Bij het gebruik van finale
termen wordt het effect van de maatregel op het eindverbruik als zodanig
weergegeven. Bij gebruik van primaire termen wordt het effect op het
eindgebruik omgerekend naar het effect op het primaire energiegebruik, door
middel van vastgestelde omrekeningsfactoren.
Europese versus Nederlandse energiestatistiek
Voor de bepaling van de opgaven uit de EED is de Europese statistiek van
toepassing. Door definitieverschillen bestaan tussen de nationale en Europese
energiestatistieken verschillen, onder andere in de omvang van het finaal
energiegebruik.

ECN-E--17-003

21

Bruto eindverbruik
Het finaal energiegebruik dat als basis dient voor de EED moet niet verwart
worden met het bruto finaal verbruik, dat als grondslag van de Europese Richtlijn
Hernieuwbare Energie wordt gehanteerd. De basis van deze bruto
eindverbruiksmethode is het energetisch eindverbruik in eindverbruikssectoren,
echter vinden daarop enkele aanpassingen plaats. Het bruto finaal verbruik
omvat naast het finaal energieverbruik ook distributieverliezen en het eigen
verbruik van energiecentrales. Daarnaast is juist het verbruik in de internationale
luchtvaartbunkers in de bruto eindverbruiksmethode gemaximeerd. Het verschil
tussen beide is per saldo voor Nederland beperkt.

2.2 Doelstelling Artikel 7
2.2.1 Wat vraagt Artikel 7?
Artikel 7 in het kort
Artikel 7 legt lidstaten de verplichting op om een cumulatieve energiebesparing te
realiseren tussen 2021 en 2030 ter grootte van 1,5% efficiencyverbetering per jaar in
die periode. Voor het berekenen van de te bereiken cumulatieve besparingen gelden
hele specifieke voorschriften, evenals voor de manier waarop besparingen mee mogen
tellen. Het voorstel van de commissie voor Artikel 7 zou Nederland verplichten tot
cumulatieve besparingen van circa 906 PJ tussen 2021 en 2030.
Opbouw opgave
 Als grondslag voor de besparingsopgave geldt de gemiddelde levering van
energie aan eindverbruikers in de periode 2016-2018, waarbij lidstaten
transport uit de grondslag weg mogen laten. Er van uitgaande dat Nederland
inderdaad transport weglaat uit de grondslag, bedraagt de grondslag 1464 PJ,
uitgaande van de projectie voor die periode in de NEV 2016 bij voorgenomen
beleid.
 De vereiste additionele besparingen door een efficiencyverbetering op
eindverbruik bedragen jaarlijks 1,5% van de grondslag. In de periode 20212030 betekent dat een cumulatieve besparingsopgave van 82,5% van de
grondslag, d.w.z. 1208 PJ.
 Lidstaten mogen tot een maximum van 25% van deze opgave alternatief
invullen of in mindering brengen door een van de 4 volgende posten:
o Het weglaten uit de grondslag van industriële bedrijven onder het ETS
o Het meetellen van efficiency-verbetering bij aanbod en transport van
energie (energie-omzetting, distributie en transmissie inclusief
warmte- en koudenetten)
o Het meetellen van besparingen door acties vanaf 2008, mits deze na
2020 nog steeds besparing opleveren na 2020

22

o

Het meetellen van vermindering van de energielevering ten gevolge
van opgewekte hernieuwbare energie in of op gebouwen.

Nederland heeft met deze posten ruime mogelijkheden om 25% van de opgave
te vullen. Er van uitgaande dat Nederland van deze mogelijkheid gebruik
maakt, bedraagt de cumulatieve opgave middels efficiencyverbetering op
eindverbruik dan 906 PJ in de periode 2021-2030.
Expliciete status hernieuwbare energie aan of op gebouwen
In afwijking van Artikel 7 in de huidige EED vermeldt de herziening expliciet dat
hernieuwbare energie in of op gebouwen mee mag tellen, maar binnen de beperking
van 25% van de totale doelstelling.
Primaire of finale termen
Het is aan de lidstaten om de doelstelling uit te drukken in finale of in primaire termen.
In het eerste geval tellen besparingen op brandstoffen en elektriciteit even zwaar, in het
tweede geval telt besparing op elektriciteit zwaarder vanwege de omzettingsverliezen
bij de opwekking. Op dit moment hanteert Nederland de doelstelling in finale termen.
Explicietere criteria voor toeschrijving aan nationaal beleid
Ook vraagt de herziening explicieter om het aantoonbaar aan nationaal beleid toe te
wijzen zijn van de gerealiseerde energiebesparing, onder andere door in de
berekeningsmethode gebruik te maken van een referentie zonder de betreffende
beleidsinstrumenten.

2.2.2 Wat is de realisatie voor Artikel 7 in de referentie?
Artikel 7 richt zich op de bijdrage van nationaal beleid aan het vergroten van energie
efficiëntie bij eindgebruikers. Alhoewel bij veel beleid het grootste effect op de kortere
termijn plaatsvindt, hebben verschillende instrumenten (ook) voor de periode 20212030 effecten. Voor zover het huidige beleid in die periode leidt tot extra
energiebesparingsmaatregelen kunnen deze effecten een deel van de Artikel 7 opgave
invullen.
Ruwe inschatting cumulatieve besparing door Nederlands beleid
De NEV 2016 heeft niet onderzocht in welke mate energiebesparing in de periode 20212030 is toe te schrijven aan nationaal beleid. Om toch een beeld te krijgen van de
bijdrage die reeds in de referentie bestaat is daarom een ruwe aanvullende analyse
uitgevoerd. De analyse concludeert dat in de NEV bij voorgenomen beleid circa 429 PJ
cumulatief zou bijdragen aan de EED Artikel 7. Verreweg het grootste deel van die
bijdrage komt op het conto van beleid in de gebouwde omgeving. In industrie, transport
en landbouw is nog weinig Nederlands beleid gedefinieerd voor de periode na 2020.
Bijdrage ESR-pakket
Deze studie gaat er bovenop de NEV van uit dat Nederland zal voldoen aan de nationale
ESR doelstelling, via het maatregelenpakket zoals beschreven in ECN/PBL 2016. In dat
pakket wordt ten opzichte van de NEV cumulatief 134 PJ finale energie bespaard in de

ECN-E--17-003

23

periode 2021-2030. Het uitgangspunt voor deze studie is daarmee dat in de referentie
reeds 564 PJ energiebesparing wordt gerealiseerd die mee mag tellen voor Artikel 7.

2.2.3 Welke opgave resteert voor Artikel 7 ?
De doelstelling in Artikel 7 betekent dat Nederland in de periode 2021- 2030 bovenop
de referentie van NEV + ESR pakket nog cumulatief 342 PJ energiebesparing zou
moeten realiseren, middels nationaal energiebeleid gericht op efficiencyverbetering van
het eindverbruik (zie Tabel 1: ).

Tabel 1: Doelopgave en referentiesituatie Nederland voor EED Artikel 7 (petajoule cumulatief)
1,5%
Vereiste besparing NL Artikel 7

1208

Alternatieve invulling 25%

302

Opgave EED Art. 7 middels besparingsmaatregelen

906

Verwachte EED besparing in NEV 2016

429

Opgave EED Art. 7 t.o.v NEV

476

EED besparing in ESR pakket

134

Resterende opgave EED Art. 7

342

2.2.4 Welke onzekerheden zijn relevant voor de
doelstelling voor Artikel 7?
Onzekerheid in verwachte ontwikkelingen
De berekende waarden voor de doelstelling en de realisatie in de referentie kennen de
nodige onzekerheid. De doelstelling wordt gebaseerd op het finale verbruik in de
periode 2016-2018, exclusief transport. Het exacte verbruik in deze periode is uiteraard
nog niet bekend. Verschillende factoren kunnen het verbruik in die periode
beïnvloeden. In de NEV is geen onzekerheidsbandbreedte voor dit specifieke deel van
het eindverbruik en in deze periode berekend. De onzekerheid in het totale (bruto)
eindverbruik in de NEV is +/- 2 a 3% in 2016 en 2020. Daarin is nog geen rekening
gehouden met weersinvloeden, die van jaar op jaar aanzienlijke afwijkingen kunnen
opleveren. Het gedeelte van de doelstelling dat op alternatieve wijze mag worden
voldaan bedraagt 25%. Bij een wijzigende grondslag, verandert dit gedeelte in absolute
zin dus mee. Een wijziging van de grondslag van 10 PJ leidt tot een wijziging van de
5
verplichting van 6,2 PJ . Gegeven bovenstaande is rondom de opgave van de
verplichting voor Nederland een bandbreedte in de ordegrootte van +/- 50PJ reëel.
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
5

24

10 PJ x (1-25%) x (1,5% * 55)

Onzekerheid in effect nationaal en Europees beleid
Een deel van de onzekerheid in het verwachte verbruik hangt samen met het effect van
beleid. Ook voor de periode 2021-2030 is het effect van beleid onzeker. De verwachte
realisatie van EED-besparingen in de referentie is daarmee dus ook onzeker. De NEV
heeft deze onzekerheid voor de periode 2021-2030 niet in kaart gebracht, maar
gegeven de in de NEV beschreven onzekerheid rond besparingen in de periode 20132020 volgens de EED en volgens het Energieakkoord is duidelijk dat de onzekerheid
rond beleidseffecten aanzienlijk is. De schatting van de EED besparing die in de NEV in
de periode 2021-2030 reeds wordt gerealiseerd is hierdoor zeer onzeker. Een
bandbreedte van +/- 25% (oftewel ongeveer +/ - 100 PJ) lijkt daarvoor niet overdreven.
Voor deze realisatieonzekerheid geldt evenwel dat eventuele ‘onder- of overrealisatie’
grotendeels doorwerkt in de resterende potentiëlen. Voor wat betreft de nationale
kosten heeft onder- of overrealisatie daarmee vooral effect op of de kosten als
onderdeel van de referentie of als onderdeel van de opgave worden gezien.
In dat licht zijn ook eventuele aanscherpingen van het beleid te plaatsen, bijvoorbeeld
om er voor te zorgen dat het doel van 100PJ energiebesparing uit het energieakkoord
zal worden bereikt. Indien extra maatregelen voldoen aan de EED scope, kunnen deze
mogelijk ook meetellen voor het bereiken van het Artikel 7 doel.
Onzekerheid in precieze uitwerking EED kwantificering
Ook de voortgaande discussie tussen lidstaten en de Europese commissie over de
besparingen die aan de doelstelling mogen worden toegerekend leidt tot onzekerheid.
Alhoewel het herzieningsvoorstel meer duidelijkheid verschaft dan de bestaande EED
over de wijze waarop beleidseffecten moeten worden gemonitord of ingeschat, is de
precieze mate waarin dit uitwerkt voor het kwantificeren van beleidseffecten nog
onduidelijk. Dit geeft een extra onzekerheid ten aanzien van bovenbeschreven
beleidseffectiviteit.
Onzekerheid in verband met Europees beleid
Er bestaat ook een onzekerheid rondom de effecten van Europees beleid. In
tegenstelling tot bij Artikel 3, dragen de besparingen die door Europees beleid worden
gerealiseerd niet bij aan de nationale opgave voor Artikel 7. Daar waar Europees beleid
een deel van het potentieel ontsluit, blijft een kleiner potentieel over voor nationale
maatregelen. Daarmee kan Europees beleid het realiseren van het nationale doel dus
moeilijker maken. Daar tegenover staat dat bijvoorbeeld Europees innovatiebeleid ook
nieuw of goedkoper potentieel op kan leveren dat door nationaal beleid ontsloten kan
worden en gedeeltelijk mee mag tellen voor Artikel 7.
Onderhandelingen over het voorstel in Europa
Tenslotte is vooralsnog slechts sprake van een voorstel. In de onderhandelingen over de
EED in Europa kunnen onderdelen van het voorstel gewijzigd worden. Deze wijzigingen
kunnen zowel gaan over de scope als over de hoogte van de verplichting en kan de
opgave aanzienlijk wijzigen. Als voorbeeld nemen we in deze studie een op het oog
relatief kleine verhoging van het jaarlijkse besparingspercentage van 1,5% naar 1,7%. Bij
de gegeven grondslag komt dat neer op verhoging van de jaarlijkse besparing met
ongeveer 2PJ, dus circa 20PJ in 10 jaar. Voor de resterende cumulatieve opgave
betekent dat evenwel een toename van 342 PJ naar 463 PJ, dus ruim een derde extra.

ECN-E--17-003

25

Meetellen hernieuwbaar achter de meter?
6
Nederland telt conform haar notificatie ten behoeve van de huidige EED ook de
consumptie van hernieuwbare energie achter de meter mee als besparing op finaal
verbruik. De tekst van het voorstel tot herziening van de EED lijkt te impliceren dat dit in
de toekomst niet langer het geval kan zijn, buiten de 25% van de doelstelling die
middels alternatieve invulling mag worden voldaan. In de NEV 2016 is hernieuwbare
energie achter de meter in de gebouwde omgeving goed voor cumulatief 182 PJ in de
periode 2021-2030. Indien in de onderhandelingen de tekst zodanig wordt aangepast
dat hernieuwbaar achter de meter in de herziene EED wel zou mogen meetellen, dan
zou de resterende opgave voor Nederland, bij een jaarlijkse besparing van 1,5%, ruim
de helft kleiner zijn, en nog 160 PJ cumulatief bedragen.

2.3 Doelstelling Artikel 3
2.3.1 Wat vraagt Artikel 3?
Het voorstel van de commissie voor Artikel 3 is het totale energieverbruik in de EU in
7
2030 te beperken tot 1321 Mtoe primaire energie en 987 Mtoe finale energie. Deze
waarden zijn afgeleid van het verwachte verbruik in 2030 volgens de baseline PRIMES
2007, waarop een reductiedoel van 30% is toegepast. De gegeven absolute waarden
zijn bindend voor de EU als totaal.
Het voorstel bevat geen bindende doelstelling op lidstaatniveau. De EC monitort de
plannen en verwachte realisaties per lidstaat en het totaal. Als lidstaten samen niet aan
de doelstelling lijken te voldoen kan de EC via het voorgestelde ‘governance regime’ zelf
extra EU brede maatregelen nemen, of in gesprek gaan met individuele lidstaten om
aanvullende maatregelen te ondernemen. Het lijkt aannemelijk dat lidstaten die relatief
minder bijdragen aan de gezamenlijke doelstelling daarbij indringender zullen worden
aangesproken. In het voorstel voor het governance regime wordt daarbij aangegeven
dat lidstaten in hun indicatieve bijdrage aan het EU doel rekening mogen houden met
onder andere het resterende kosteneffectieve besparingspotentieel, economische groei
en zogenaamde ‘early actions’. Het is zonder uitvoerige analyse van de ontwikkelingen
in de andere lidstaten niet mogelijk om aan te geven welke bijdrage voor Nederland
binnen deze context door de EC verwacht zal worden.
Als vingeroefening kan wel het Europese percentage van 30% op het Nederlandse
verbruik volgens PRIMES wordt toegepast, om te bezien welke consequenties dat voor
Nederland zou hebben. In het licht van een mogelijke toekomstige discussie met de
Europese Commissie over de Nederlandse bijdrage in het geval de EU-lidstaten
gezamenlijk het EU verbruiksplafond overschrijden is het daarnaast van belang de
mogelijkheden die Nederland heeft om het energiegebruik te reduceren ten opzichte
van de verwachting in de NEV in kaart te brengen.
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx

26

6

Daniëls et al (2014), Energy Efficiency Directive Artikel 7 Nederlandse invulling, ECN, Petten.

7

1 Mtoe komt overeen met 41,9 PJ.

De basis voor de Artikel 3 doelstelling is het (primair dan wel finaal) energiegebruik in
2030 volgens PRIMES 2007. Het Nederlandse energieverbruik zou volgens deze baseline
in 2030 3259 PJ primair verbruik, en 2498 PJ eindverbruik bedragen. Een 30%
verbruiksvermindering resulteert voor Nederland in een hypothetisch primair
verbruiksplafond van 2281 PJ in 2030 en een hypothetisch eindverbruiksplafond van
1749 PJ.

2.3.2 Wat is het uitgangspunt voor Artikel 3 in de
referentie?
De verwachte realisatie in 2030 volgens de NEV 2016 (bij voorgenomen beleid) ligt op
8
2531 PJ primair en op 2015 PJ finaal . Het verbruik volgens de NEV 2016 ligt dus reeds
substantieel lager dan de PRIMES baseline: ten opzichte daarvan respectievelijk 22%
(primair energieverbruik) en 19% (eindverbruik) lager. Deze studie gaat er bovenop de
NEV van uit dat Nederland zal voldoen aan de nationale ESR doelstelling, die is
beschreven in ECN/PBL 2016. Daarin is sprake van een cumulatieve niet-ETS
emissiereductie van 20 megaton CO2 equivalenten. Het maatregelenpakket om aan de
ESR doelstelling te voldoen zorgt ten opzichte van de NEV voor 19 PJ minder primaire
9
energie en 23 PJ minder finale energie in 2030. Het primair energieverbruik dat als
uitgangspunt dient voor deze studie is daarmee 2512 PJ, het finale energiegebruik 1992
PJ.
Verschil met analyse energie en klimaatdoelen uit 2014
ECN en PBL hebben in 2014 een eerste analyse gemaakt van de Europese doelen voor
10
energie en klimaat . Ten tijde van die studie was nog onduidelijk op welke
energiegrootheid het aangekondigde energie-efficiëntie doel van toepassing zou zijn. In
samenspraak met het ministerie is er destijds van uit gegaan dat de doelstelling van de
commissie zou slaan op het bruto finaal verbruik – zoals dat ook voor hernieuwbare
energie wordt gehanteerd. Inmiddels is duidelijk geworden dat niet het bruto finaal
gebruik, maar het finaal energieverbruik de basis voor het doel is. Per saldo zijn de
verschillen hiertussen voor Nederland beperkt. Wel is het (verwachte) eindverbruik in
de afgelopen jaren fors (met ruim 150 PJ) omlaag bijgesteld. Deze bijstelling leidt
uiteraard tot verschillen in de bevindingen tussen de studie uit 2014 en deze studie.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
8

De definitie van finaal energieverbruik die in het kader van de EER wordt gehanteerd is niet gelijk aan die van het
bruto finaal gebruik die wordt gerapporteerd in de NEV (welke wordt gehanteerd bij de bepaling van het aandeel
hernieuwbare energie). Het bruto finaal verbruik omvat naast het finaal energieverbruik ook distributieverliezen
en eigen verbruik van energiecentrales, maar het verbruik in internationale luchtvaartbunkers is erin
gemaximeerd. Het verschil tussen beide is per saldo voor Nederland beperkt.

9

De vermindering van het finaal verbruik is groter dan de vermindering van het primaire verbruik; dat wordt
veroorzaakt doordat elektrificatie-opties in het pakket het primair verbruik verhogen terwijl deze het finaal
verbruik verlagen. Er wordt uitgegaan van het pakket bij beleidsintensiteit ‘B’.

10

Daniëls en Koelemeijer (2014), EU doelen klimaat en energie 2030: Impact op Nederland, ECN en PBL, Petten

ECN-E--17-003

27

2.3.3 Welke opgave resteert voor Artikel 3?
Het hypothetische verbruiksdoel van 30% vermindering ten opzichte van de PRIMES
baseline betekent dat Nederland bovenop de referentie van NEV + ESR pakket het
primaire energieverbruik in 2030 met 231 PJ zou moeten verminderen. Het finale
energieverbruik in 2030 zou Nederland met 244 PJ moeten verminderen (zie Tabel 2).

Tabel 2: Hypothetische opgave EED Artikel 3 bij 30% vermindering van primair en finaal energieverbruik
in 2030 (petajoule)
Primair 30%

Finaal 30%

Indicatief plafond NL o.b.v. 30% reductie t.o.v. PRIMES

2281

1749

Verbruik NEV

2531

2015

Indicatieve opgave EED Artikel 3 t.o.v. NEV

250

266

Vermindering verbruik door ESR pakket

19

23

Hypothetische restopgave EED Artikel 3 na ESR pakket

231

244

2.3.4 Welke onzekerheden kent de doelstelling voor
Artikel 3?
EU-doel duidelijk
De Europese doelstelling voor Artikel 3 is in het voorstel ondubbelzinnig beschreven. De
tekst van de EED geeft de bij dit doel behorende absolute waarden voor het
11
energieverbruik, te weten 1321 Mtoe primaire energie en 987 Mtoe finale energie .
Deze waarden zijn afgeleid van de PRIMES 2007 baseline, maar in feite is voor de
opgave die voortvloeit uit het Artikel de achtergrond van deze waarden niet van belang.
De doelstelling kan slechts wijzigen wanneer in de onderhandelingen rond het voorstel
uiteindelijk afwijkende uitgangspunten worden overeengekomen.
Nationaal doel niet
Over de vertaling van het Europese plafond naar een nationale opgave is het voorstel
zoals vermeld niet concreet. Het voorstel zegt alleen iets over de factoren waarmee de
EC in elk geval rekening wil houden in een eventuele discussie met lidstaten over
aanscherping van nationale plannen. Het is daarom op dit moment eigenlijk niet goed
aan te geven waar Nederland rekening mee moet houden. Onderstaande onzekerheden
gelden voor een absoluut plafond als zodanig.
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
11

28

Door definitieverschillen tussen de Europese energiestatistiek, nationale energiestatistiek, en de aansluitende
energiemodellen die worden gebruikt in de nationale energieverkenning kan de scope van het geprojecteerde
energiegebruik in beperkte mate afwijken van de scope die in Europa wordt gehanteerd. Bijlage F gaat in op
enkele verschillen.

Absoluut plafond kent specifieke risico’s
De onzekerheid rond het Nederlandse energieverbruik in 2030 is in de NEV groot. Voor
het eindverbruik is deze onzekerheid in de orde van +/- 10%. Voor het primair
energieverbruik is de onzekerheid zelfs groter en ligt deze in de ordegrootte van +/15%. Bij een absoluut verbruiksdoel voor Nederland zouden dergelijke onzekerheden
direct doorwerken in de opgave. De opgave voor Artikel 3, oftewel het verschil tussen
het verbruik en een verbruiksplafond, is dus vooral afhankelijk van de factoren die de
ontwikkelingen van het energiegebruik beïnvloeden. Deels zijn dergelijke factoren al bij
de onzekerheden rond de Artikel 7 verplichting genoemd. In veel belangrijkere mate
vallen bij een absoluut verbruiksplafond echter ook factoren buiten de reikwijdte van
het energiebeleid, zoals economische groei en bevolkingsomvang. Het primair
energieverbruik is daarnaast ook afhankelijk van de ingroei hernieuwbare energie en
import of export van elektriciteit uit het buitenland. De zwaarte van een absoluut
verbruiksdoel zoals in Artikel 3 is daarmee afhankelijk van allerlei moeilijk
beïnvloedbare ‘omgevingsfactoren’, die de opgave voor Nederland bij een vast
verbruiksplafond in extreme mate zouden kunnen doen toe- of afnemen. Een sterke
toename van het verbruik door dit soort factoren kan leiden tot hoge kosten om toch
onder een bepaald plafond te komen en is niet altijd met alleen besparingsmaatregelen
op te vangen. Het is onduidelijk op welke manier de commissie in gevallen waarbij een
EU-brede toename aan de orde is, invulling wil geven aan de bindende doelstelling op
EU niveau.

ECN-E--17-003

29

3
Ontsluiting van
besparingsmaatregelen:
potentiëlen, beleid en
kostenbegrip
Algemeen
Nederland kan een breed palet aan maatregelen inzetten om aan de beleidsopgave in
het commissievoorstel te voldoen. De kosten die hiermee gemoeid zijn hangen af van
de in te zetten opties, de mate waarin beleid er in slaagt de potentiëlen van de opties te
ontsluiten, en de mate waarin opties elkaars effect beïnvloeden. Dit hoofdstuk
beschrijft op hoofdlijnen het geïdentificeerde potentieel en de uitgangspunten met
betrekking tot beleidsintensiteit. Ook gaat het hoofdstuk in op enkele begrippen die van
belang zijn voor een goede duiding van de resultaten en op de gevolgde methodiek.
Voor meer details wordt daarbij verwezen naar de bijlagen.

3.1

Methode

3.1.1 Rekenmodel combineert overlap en beleidsontsluiting tot beleidspakket bij specifieke opgave
Om te bepalen op welke manier Nederland aan de opgaven van de EED kan voldoen zijn
allereerst de verschillende opties voor energiebesparing in Nederland geïnventariseerd.
Daarbij is in kaart gebracht welk besparingspotentieel deze opties hebben. Op basis van
expert-judgement is daarbij een inschatting gemaakt welk type beleid
(beleidsintensiteit) gevoerd zou kunnen worden om dit potentieel te ontsluiten. Ook is

30

in kaart gebracht welke kosten en baten gemoeid gaan met realisatie van de
besparingsmaatregelen. In onderstaande paragrafen wordt dieper ingegaan op het
geïdentificeerde potentieel en de aannames rond beleidsintensiteit.
Vervolgens is een rekenmodel ontwikkeld, dat op basis van deze gegevens uitrekent
welk pakket aan maatregelen de gestelde opgave kan voldoen tegen de laagste
nationale kosten. Het model rangschikt daarbij de verschillende maatregelen op
nationale kosten, waardoor een zogenaamde kostencurve ontstaat. Daarbij wordt op
hoofdlijnen rekening gehouden met wisselwerking tussen maatregelen, zodat eventuele
overlap wordt gecompenseerd. Het gebruik van drie beleidsvarianten geeft een
belangrijke extra dimensie aan de kostencurve-aanpak: om een steeds grotere opgave
te realiseren kan ofwel minder ingrijpend beleid op steeds duurdere potentiëlen
worden gericht, of kan juist zwaarder beleid meer van de (wellicht reeds aangesproken)
goedkopere potentiëlen ontsluiten. Daarmee bestaat dus een afruil tussen kosten
enerzijds en eventuele weerstanden tegen zwaarder beleid anderzijds. Meer informatie
over de gebruikte rekenmethodiek is beschreven in bijlage B. Onderstaand wordt de
betekenis van de resulterende kosten geduid.

Pakketten tegen zo laag mogelijke kosten: werkelijke kosten hoger
Deze studie beschrijft de minimale nationale kosten die Nederland zal moeten maken
om aan de doelstelling van het commissievoorstel te voldoen. Alle berekende
maatregelpakketten zijn (bij benadering) de goedkoopste manier om de doelen te
halen, gegeven het veronderstelde realiseerbare potentieel bij de gestelde
beleidsintensiteit. In werkelijkheid is het meestal niet mogelijk en praktisch op de
goedkoopste manier de doelen te halen: beleid is vaak niet in staat om selectief de
goedkoopste maatregelen ontsluiten, en bij het beleid spelen bovendien andere
overwegingen mee. De berekende kosten zijn dus de minimale kosten die nodig zijn om
een beleidsopgave te halen, en de werkelijke kosten zullen wat hoger liggen.
Er zijn soms ook goede redenen om duurder potentieel te ontsluiten, ook wanneer dat
niet nodig is om de doelen op korte termijn te halen. Bijvoorbeeld omdat dat een basis
legt voor toekomstige verdere stappen in de energietransitie: inzet op nu nog dure
maatregelen kan zorgen voor innovatie en kostendalingen. Ook kost het realiseren van
bepaalde potentiëlen die nodig zijn in 2050 vaak veel tijd, waardoor het nodig is om
vroegtijdig te beginnen.
Nationale Kosten in 2030
In de studie wordt het nationale kosten begrip gehanteerd. Onderstaande tekstbox
geeft een beknopte beschrijving van dit begrip. Voor de meeste maatregelen geldt dat
investeringen nodig zijn om energiebesparing te realiseren. Vervolgens kunnen
maatregelen kosten met zich mee brengen voor bedrijfsvoering en beheer.
Daartegenover staan baten: uitgespaarde kosten voor energie en andere kostenposten,
zoals bijvoorbeeld emissierechten. De verschillende posten worden in deze studie
vergelijkbaar gemaakt door de investeringskosten te annualiseren. Daarbij wordt
berekend welk jaarlijks kostenniveau overeenkomt met de investering, rekening
houdend met de economische levensduur en een discontovoet (zie tekstbox voor meer
details).

ECN-E--17-003

31

Daardoor ontstaat een kostenbeeld voor één specifiek jaar. In deze studie wordt
daarvoor het jaar 2030 gekozen. Doordat wordt verwacht dat de energieprijzen in de
loop der tijd veranderen, geldt dit kostenniveau niet voor andere jaren. Gegeven de
verwachte stijging van energieprijzen worden de verwachte baten van besparingsopties
in de loop der tijd groter. Het beeld op basis van verwachte prijzen in 2030 zal daarmee
in het algemeen gunstiger zijn dan het beeld op basis van bijvoorbeeld huidige prijzen.
Voor de meeste maatregelen wordt aangenomen dat deze, om te voldoen aan het EED
doel in 2030, gradueel ‘ingroeien’ in de loop der tijd. Het totale maatregelenpakket zal
daardoor pas in 2030 volledig zijn gerealiseerd. Het besparingseffect is in 2030 dan ook
maximaal. De kosten effecten lopen echter ook na 2030 door voortduring van o.a.
onderhoud, bedrijfsvoering en vermeden energie. De financiële consequenties van het
voorstel zijn daarmee dynamisch. Voor de kosten van het voorstel lijken de verwachte
nationale kosten in 2030 echter een goede indicatie.
De nationale kosten in 2030 zijn echter geen adequate graadmeter voor de rentabiliteit
van opties voor eindverbruikers gedurende de beschouwde periode van 2021-2030. Ten
eerste worden eindverbruikers geconfronteerd met andere kostenposten. Belastingen,
heffingen en subsidies zorgen voor verschuivingen in de kosten- en batenposten.
Daarnaast geldt dat de kosten voor de baten uitgaan; eerst moet worden geïnvesteerd,
alvorens gedurende een periode van enkele tot tientallen jaren de energiebaten als
vruchten kunnen worden geplukt. Gegeven de bewegende prijzen is het moment van
investeren daarbij op de rentabiliteit van invloed. Tijdsvoorkeuren, andere
toekomstverwachtingen ten aanzien van prijzen en risico kunnen de financiële afweging
bij eindverbruikers anders laten uitpakken.

32

Nationale kosten
Nationale kosten
De getoonde kosten zijn de jaarlijkse nationale kosten in uit de methodiek
milieukosten (VROM 1994, 1998, 2004) uitgedrukt in euro’s van 2015. De
nationale kosten zijn het saldo van de directe jaarlijkse kosten en baten vanuit
maatschappelijk perspectief. Ze omvatten (geannualiseerde) investeringen,
bedienings- en onderhoudskosten, energie kosten/baten op basis van
internationale handelsprijzen en de kosten/baten van benodigde CO2emissierechten in het ETS. In deze studie alle voor peiljaar 2030. Ze omvatten
dus geen externe effecten of indirecte effecten op de economie. Specifiek voor
opties in de transportsector is er nog een aanvullende post: het effect op de
reistijd. Bijlage A licht de kostenmethodiek verder toe.
Kosteneffectiviteit voor effect op eindverbruik van energie.
De getoonde kostencurves laten de kosteneffectiviteit zien van opties die
energie besparen in verschillende sectoren: de nationale kosten per gigajoule
vermindering van het eindverbruik in 2030.
Kosten: bedragen in 2030
De getoonde kosten zijn de jaarlijkse kosten van de betreffende optie / pakket in
het jaar 2030. Gegeven het ingroeitraject van bepaalde potentiëlen,
veranderende energieprijzen, en toenemende overlap tussen opties bij grotere
toepassing, zal voor andere jaren een (iets) andere kosteneffectiviteit gelden. De
meeste kosten zullen ongeveer proportioneel met de ingroei van maatregelen
oplopen richting 2030. Kosten in andere jaren zijn in deze studie echter niet
onderzocht. De bedragen zijn specifiek voor het getoonde pakket en ten opzichte
van de gebruikte referentie (zie ook tekstbox kostencurves).
NEV 2016
De kostenberekeningen gaan uit van de ontwikkeling van energieprijzen en de
ontwikkelingen van technologiekosten in de NEV 2016. Met name energieprijzen
zijn erg volatiel. Hogere prijzen voor fossiele brandstoffen leiden meestal tot
lagere netto kosten, hogere biomassa-prijzen tot hogere netto-kosten. Ook de
onderlinge verhoudingen tussen opties kunnen veranderen bij prijswijzigingen.
De resultaten omvatten echter geen gevoeligheidsanalyse voor andere
energieprijzen.

ECN-E--17-003

33

3.2 Potentiëlen
3.2.1 Besparingspotentieel volgens Artikel 7
Artikel 7 uit de EED heeft betrekking het verbeteren van de energie-efficiëntie in
Nederland in de periode 2021-2030. Alleen de additionele besparing die door nationaal
beleid is gerealiseerd telt mee (zie ook hoofdstuk 2).
De individuele opties die aan de doelstelling kunnen bijdragen worden beschreven in
12
Bijlage C , inclusief hun technische potentieel en kosten. Omdat opties soms hetzelfde
energiegebruik als aangrijpingspunt hebben kunnen de individuele potentiëlen niet
zonder meer bij elkaar worden opgeteld om tot een totaal potentieel te komen. De
mate van overlap hangt daarbij af van de mate van inzet van de verschillende opties.
Gecorrigeerd voor overlappen betreft het geïdentificeerde technisch maximale
momentane potentieel circa 360 PJ finaal en circa 390 PJ primaire energie in 2030. Bij
het aangenomen ingroeipad bedraagt dit cumulatief ruim 2100 PJ finaal en ruim 2300
PJ primair in de periode 2021-2030.

Cumulatieve of momentane besparingen:
Artikel 7 betreft een doelstelling voor cumulatieve besparingen in de periode 20212030. Voor het berekenen van de cumulatieve besparingen is het noodzakelijk om
aannames te doen over de ingroei van de betreffende maatregelen. Hiertoe is per
maatregel een bepaald, vaststaand, ingroeipad verondersteld. Artikel 3 gaat over het
‘momentane’ energiegebruik in 2030. Daarbij is dus slechts het effect van maatregelen
op het energieverbruik in 2030 van belang. Bij een lineair ingroeipad tussen 2020 en
2030 is het cumulatieve effect van een maatregel 5,5 maal zo groot als het momentane
effect in 2030. Bij vergelijking van de momentane en cumulatieve effecten dient met dit
verschil rekening te worden gehouden.

Figuur 1: geeft de kostencurve van het volledige geïdentificeerde potentieel aan
besparingsmaatregelen bovenop de referentie van NEV + ESR pakket. Het potentieel is
uitgedrukt in cumulatieve, finale besparing in de periode 2021-2030 en sluit daarmee
aan bij de doelstelling voor Artikel 7. In de figuur is rekening gehouden met overlap
tussen verschillende maatregelen, maar nog niet met de mate waarin de verschillende
potentiëlen door beleid ontsloten kunnen worden. De ‘opties’ zijn verdeeld over de
sectoren en kennen een grote variatie aan kosten.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
12

34

Alhoewel de studie zoveel mogelijk compleetheid heeft nagestreefd is niet uitgesloten dat andere opties bestaan
die aanvullende besparingen zouden kunnen bewerkstelligen. De verwachting is evenwel dat de belangrijkste
opties in beeld zijn en eventuele aanvullende opties het totaalbeeld niet wezenlijk zullen veranderen, doordat
eventuele aanvullende opties vaak concurreren met opties die wel in beeld zijn.

De grafiek maakt duidelijk dat er in theorie ongeveer 400 PJ aan cumulatieve
besparingspotentieel met negatieve kosten bestaat, ofwel: maatregelen die nationale
13
baten opleveren . Nog eens ongeveer 500 PJ aan theoretisch potentieel heeft relatief
beperkte nationale kosten van minder dan 10 euro/GJ. Verdere besparingsopties zorgen
voor nogmaals ruimschoots verdubbelen van het potentieel, maar daarbij gelden fors
hogere nationale kosten. Een deel van dat potentieel heeft dermate hoge kosten dat
deze in de figuur niet goed weer te geven zijn.

Figuur 1: Totaal cumulatief technisch besparingspotentieel in 2030 ten opzichte van NEV + ESR pakket.
Omwille van leesbaarheid is de getoonde kosteneffectiviteit begrenst op 60 euro/GJ

Verreweg de meeste van de opties met nationale baten betreffen maatregelen in de
sector industrie. Aangezien kostenoptimale opties bij niet-ETS sectoren reeds in het ESR
pakket zijn opgenomen, betreffen de resterende opties met nationale baten alleen
opties bij ETS bedrijven. Opgemerkt wordt dat bij de inventarisatie van industrie opties
duurdere opties buiten beschouwing zijn gebleven, omdat deze in de huidige
marktomstandigheden vooralsnog niet tot wasdom komen. Er bestaan in theorie wel
duurdere mogelijkheden, maar deze zijn daarom niet in kaart gebracht.
De grafiek maakt duidelijk dat de meeste opties bij huishoudens, diensten, verkeer en
landbouw wel –soms hoge - nationale kosten met zich meebrengen. Enkele opties in de
sector handel, diensten en overheid (HDO) gericht op verlichting en
energiemanagement hebben nationale baten terwijl in diezelfde sector ook
maatregelen zijn met hoge nationale kosten. In Bijlage G staat een uitgebreide
beschrijving van alle opties.
Onafhankelijk van de kosten is voor al het geïdentificeerde potentieel additioneel beleid
nog om het te kunnen ontsluiten. Dit geldt ook voor het potentieel met negatieve
kosten; immers, dit potentieel blijkt bij de uitgangspunten in de referentie niet
ontsloten te worden. De volgende paragraaf gaat in op de vraag welke barrières naast
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
13

Bij lagere realisaties is er in het algemeen sprake van kleinere overlap tussen maatregelen, waardoor potentiëlen
van individuele opties groter kunnen zijn, en relatieve kosten in het algemeen lager liggen.

ECN-E--17-003

35

kosten kunnen optreden. Daarbij is specifieke aandacht voor het geïdentificeerde
potentieel met negatieve kosten in de industrie.

3.2.2 Besparingspotentieel volgens Artikel 3
Artikel 3 in de EED is gericht op zowel het finaal energieverbruik als op het primaire
energieverbruik. Het verminderen van het eindverbruik leidt in de meeste gevallen ook
tot vermindering van het primaire verbruik, alhoewel hier met name bij elektrificatieopties soms uitzonderingen op bestaan. In grote lijnen dragen de
energiebesparingsopties die in voorgaande paragraaf zijn beschreven daarmee bij aan
zowel het reduceren van het finale als het primaire energiegebruik.
Bij het primaire verbruik gaat het om het energiegebruik inclusief bijvoorbeeld
omzettingsverliezen bij elektriciteitscentrales en het energieverbruik van raffinaderijen,
maar exclusief het verbruik voor niet-energetische toepassingen. Het primaire verbruik
wordt daardoor niet alleen bepaald door de vraag en efficiëntie van het gebruik door
eindverbruikers, maar ook door de efficiëntie van de energiesector en het transport en
distributie van energie. Verhogen van de efficiëntie van energieaanbod opties, zoals
14
door grootschalige hernieuwbare energie , efficiëntere opwekking, of warmte-kracht
koppeling (WKK) kan dus het primaire energieverbruik verlagen zonder dat het
eindverbruik erdoor verandert. Deze opties zijn in het kader van deze studie echter niet
geïnventariseerd. De studie beschouwd daarom alleen een verbruiksdoel voor het finale
energiegebruik.
Het absolute energiegebruik in Nederland kan in theorie ook worden beperkt door
bepaalde activiteiten niet meer of minder in Nederland te verrichten. Denk bijvoorbeeld
aan minder industriële productie, minder landbouw of minder transport. Dergelijke
‘krimpopties’ zijn niet meegenomen in de opties, omdat dit vaak alleen verplaatsing van
economische activiteit naar het buitenland oplevert en dus niet wezenlijk bijdraagt aan
emissiereductie of energiebesparing op wereldschaal. Tenslotte is ook verschuiving van
economische activiteit van energie-intensieve naar energie-extensieve sectoren buiten
beschouwing gebleven, alhoewel ook dat tot een daling van het verbruik kan leiden.
De analyse ten aanzien van Artikel 3 geeft daarmee geen volledig beeld van de
mogelijkheden. De studie analyseert ten aanzien van Artikel 3 in feite op welke wijze
energiebesparingsopties aan de opgave kunnen bijdragen. Figuur 2: geeft het in
voorgaande paragraaf beschreven besparingspotentieel weer, uitgedrukt in
momentane reductie van het eindverbruik in 2030.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
14

36

Bijvoorbeeld voor hernieuwbare elektriciteitsopwekking gelden boekhoudkundige regels die zorgen voor een
opwekkingsrendement van 100%. Hierdoor leidt hernieuwbare elektriciteitsproductie in plaats van productie in
elektriciteitscentrales tot een sterke daling van het primaire energieverbruik.

Figuur 2: Totaal geïdentificeerd momentaan besparingspotentieel in 2030 ten opzichte van NEV + ESR
pakket. Omwille van leesbaarheid is de getoonde kosteneffectiviteit begrenst op 60 euro/GJ.

3.3 Beleid
3.3.1 Realiseerbaar potentieel afhankelijk van beleid
Deze studie is niet bedoeld om concrete beleidsinstrumenten te analyseren.
Tegelijkertijd is het niet reëel om in de berekeningen te veronderstellen dat het
volledige technische potentieel gerealiseerd kan worden. Er is daarom gekozen voor
drie beleidsintensiteiten die in abstracte vorm laten zien wat de kosten en baten zijn om
aan de resterende opgave te voldoen bij verschillende beleidsdruk.
In de praktijk zijn er bijna oneindig veel mogelijkheden voor combinaties van
beleidsinstrumenten die invulling kunnen geven aan steeds verder oplopende
beleidsdruk. De drie varianten moeten gezien worden als illustraties van drie
voorbeelduitwerkingen binnen dit spectrum. In variant A gaat het om aanvullend beleid
met vergelijkbare intensiteit als het huidige en voorgenomen beleid zoals dat in de NEV
2016 is meegenomen. In variant B gaat het om verdergaand beleid, maar in lijn met
bestaande ideeën voor aanvullend beleid. Denk daarbij aan bijvoorbeeld verplichtingen
voor besparing in de industrie, voor energiebedrijven en/of woningcorporaties. Variant
C gaat uit van nieuwe zware instrumenten die politiek of maatschappelijk controversieel
kunnen zijn en/of zich op deelsectoren richten die eerder grotendeels buiten schot
bleven. De varianten A, B, C zijn dus niet bedoeld als uitgewerkte beleidsbeelden, maar
eerder oplopende niveaus van beleidsintensiteit. Van A naar B naar C worden er, bij alle
maatregelpotentiëlen, steeds sterkere prikkels en dwingende elementen verondersteld
en wordt beleid minder vrijblijvend. In de praktijk kan uiteraard ook een mix worden
gevormd van verschillende intensiteiten ten aanzien van verschillende maatregelen. De

ECN-E--17-003

37

volgende paragraaf beschrijft op hoofdlijnen enkele concretere uitwerkingen van de
beleidsvarianten. Ook de tekstbox ‘Beleidsvarianten’ gaat verder in op de
beleidsvarianten.
De aanname is dat hoe zwaarder het beleid is, hoe groter het potentieel is dat per
technische maatregel kan worden ontsloten. Van ieder ‘blokje’ uit de theoretische
kostencurve wordt als het ware een steeds groter deel ontsloten. Dat geldt in principe
zowel voor de relatief goedkope maatregelen als de relatief duurdere, alhoewel bij
zwaarder beleid soms ook ´nieuwe´ maatregelen ontsloten worden. Daardoor hoort bij
iedere beleidsvariant een andere kostencurve. Hoe zwaarder het beleid, hoe
‘uitgerekter’ de kostencurve wordt. Ter illustratie geeft Figuur 3: de kostencurves voor
het totaal ontsluitbare potentieel bij de in deze studie gekozen beleidsvarianten. Het
totaal ontsluitbare potentieel bedraagt bij beleidsvariant ´A´ ongeveer 15% (circa 300PJ)
van het totaal geïdentificeerde technisch potentieel, bij beleidsvariant ´B´ ongeveer 35%
(circa 750 PJ) en bij beleidsvariant ´C´ bijna 70% (circa 1500 PJ).

38

Figuur 3: Kostencurve bij maximaal ontsluitbaar (cumulatief) potentieel bij beleidsvariant A (boven), B
(midden) en C (onder).

ECN-E--17-003

39

3.3.2 Met welke beleidsintensivering kan het potentieel
worden ontsluiten?
Zoals in paragraaf 3.1 is beschreven bestaat er een scala aan besparingsmaatregelen die
in de projecties niet worden gerealiseerd. Er is extra beleid nodig om dit potentieel te
ontsluiten. Om inzicht te geven in de inspanning die eindverbruikers en de overheid
hiervoor moeten plegen, naast de gerelateerde kosten, is het van belang om hier een
beeld van te geven. Het is evenwel niet het doel van deze studie om te komen tot
concreet uitgewerkte beleidsinstrumenten. Daarom is er in deze studie gewerkt met
drie globale beleidsvarianten.
In variant A gaat het om intensivering van huidig en voorgenomen beleid zoals dat in de
NEV 2016 is meegenomen. In variant B gaat het om nieuw beleid, maar wel op basis van
gangbare beleidsinstrumenten en scope. Variant C gaat uit van nieuwe zware
instrumenten die politiek controversieel zijn en/of deelsectoren aanpakken die eerder
buiten schot bleven. In Tabel 3 is de beleidsdruk zoals die is gehanteerd in de drie
beleidsvarianten gespecificeerd. Opgemerkt wordt dat de varianten gezien moeten
worden als specifieke voorbeelduitwerkingen binnen een continu spectrum, waarbij in
de praktijk elementen van verschillende varianten gecombineerd kunnen worden.
Tabel 3: Illustratie van instrumentatie in sectoren die qua intensiteit past bij de gehanteerde varianten

40

Variant A

Variant B

Variant C

Algemene
toelichting

In variant A gaat het om
intensivering van huidig
en voorgenomen beleid
zoals dat in de NEV 2016
is meegenomen.

In variant B gaat het
om nieuw beleid,
maar wel op basis van
gangbare
beleidsinstrumenten
en bereik.

Variant C gaat uit van
nieuwe zware
instrumenten die
politiek controversieel
zijn en/of deelsectoren
aanpakken die eerder
buiten schot bleven.

Huishouden
s

Intensiveren voorlichting,
financiële ondersteuning en
facilitering van eigenaar
bewoners. Huursector naar
gemiddeld label A in 2030

Meer verplichtend beleid,
bijvoorbeeld in de vorm
van een
besparingsverplichting
voor energieleveranciers
of een tendersysteem voor
energiebesparing.

Verdergaand beleid gericht
op woningeigenaren zelf,
zoals een labelverplichting
of belastingprikkels. In
huursector inzetten op
groot aandeel
energieneutrale renovaties

Diensten

Uitbreiden van de 5 jaar
terugverdientijden is uit de
Wet Milieubeheer met
bedrijven die nu niet onder de
eis vallen of de TVT-eisen
verruimen naar meer dan 5
jaar.

Verplichting op
gebouwniveau
bijvoorbeeld alle
gebouwen in de
dienstensector naar
verplicht label C niveau

Verplichting op
gebouwniveau bijvoorbeeld
alle gebouwen in de
dienstensector naar
verplicht label A niveau

Industrie

Variant A gaat uit van
intensiveren van bestaand
beleid, bijvoorbeeld door
verstevigen van de EnergieEfficiëntie Plannen met hogere

Variant B betreft nieuw
beleid in de vorm van
verduurzamingscontracten
met sectoren, bestaande
uit resultaatverplichtingen

Niveau C Hetzelfde als B,
maar gericht op
verdergaande
verduurzaming richting
2050 en minder vrijwillig

Algemene
toelichting

Landbouw

Variant A

Variant B

Variant C

In variant A gaat het om
intensivering van huidig
en voorgenomen beleid
zoals dat in de NEV 2016
is meegenomen.

In variant B gaat het
om nieuw beleid,
maar wel op basis van
gangbare
beleidsinstrumenten
en bereik.

Variant C gaat uit van
nieuwe zware
instrumenten die
politiek controversieel
zijn en/of deelsectoren
aanpakken die eerder
buiten schot bleven.

eisen voor terugverdientijd tot
5 jaar, initiatieven oppakken
m.b.t. circulaire economie
betreffende verbeterde
plasticrecycling, verpakkingen,
luiers, etc., Green deals: éénop-één projecten faciliteren en
aantrekkelijker financieren.
Verhogen en verbreden EIA,
meer innovatiesubsidies onder
andere voor demoprojecten.

waarmee maatregelen
getroffen worden tot 7-10
jaar terugverdientijd en
waar aantoonbaar nodig
ook financiële
ondersteuning. Tevens
financiële ondersteuning
voor verdere
verduurzaming op basis
van vrijwillige initiatieven
bedrijven.

karakter met meer
industrie dekkende bereik
en bijbehorend hogere
financieringsinzet.

Voor variant A is uitgegaan van
een grotere toepassing van
technische maatregelen uit het
bestaande programma Kas als
Energiebron (KaE), door
bijvoorbeeld het verbeteren
van het investeringsklimaat
met exportsubsidies en
garanties (mits niet in strijd
met EU regulering), het helpen
van tuinders om meer afzet te
creëren in handelsmissies. Ook
kan gedacht worden aan sloop
en subsidieregelingen voor
nieuwbouw, stimuleren
ontsluiting nieuwe locaties
voor nieuwbouw of herlocatie
bedrijven.

Variant B is een
intensivering van variant
A, waarbij de overheid
meer budget uitrekt voor
gerichte
steunprogramma’s zoals
het KaE
Kennisverspreiding binnen
de sector wordt door de
overheid actief gestuurd
bijvoorbeeld door het
mede-organiseren en
actief ondersteunen van
telers- en
teeltadviseurbijeenkomste
n over HNT en het
uitbreiden van opdrachten
voor studies onder KaE
naar WUR en telers.

Variant C betreft zwaar
verplichtend beleid gericht
op vergaande
verduurzaming, verdere
besparing bij kasrenovaties
en relocatie van bedrijven
om aan te sluiten op
infrastructuur projecten
(geothermie,
warmtenetten). Hieronder
valt bijvoorbeeld verplichte
sloop en nieuwbouw, met
subsidie of andere
compensatie.

Voor variant B is uitgegaan
van de maatregelen in
variant A +
- Verlagen maximum

Voor variant C is uitgegaan
van variant A en B +:
Kilometerheffing
personenverkeer

Geothermieprojecten,
warmtenetten en biomassa
kunnen worden gestimuleerd
door bijvoorbeeld de
garantieregeling geothermie
uit te breiden, SDE regeling
voor biomassa en een
warmteplan. De overheid kan
verder bijvoorbeeld regelingen
als de MEI, EIA, SDE of
belastingvrijstelling aardgas
uitbreiden om bestaande
trends te versnellen.
Verkeer en
vervoer

Voor variant A is uitgegaan van
de volgende instrumenten:
-Fiscalisering toepassing
zuiniger banden

ECN-E--17-003

41

Algemene
toelichting

Variant A

Variant B

Variant C

In variant A gaat het om
intensivering van huidig
en voorgenomen beleid
zoals dat in de NEV 2016
is meegenomen.

In variant B gaat het
om nieuw beleid,
maar wel op basis van
gangbare
beleidsinstrumenten
en bereik.

Variant C gaat uit van
nieuwe zware
instrumenten die
politiek controversieel
zijn en/of deelsectoren
aanpakken die eerder
buiten schot bleven.

-Fiscale stimulering FEVs na
2020

snelheid snelwegen; 130 ->
120
- Kilometerheffing
vrachtverkeer (Maut)

“Beleidsvarianten”: varianten voor potentieelontsluiting
De berekeningen omvatten drie varianten: ‘A’, ‘B’ en ‘C’, die onderling
verschillen in de ontsluitingspercentages van het technische potentieel. De
sectorexperts van ECN en PBL hebben per optie een indicatieve inschatting
gemaakt van het deel van het potentieel dat met oplopende beleidsintensiteit te
ontsluiten is. Het gaat daarbij niet om uitgewerkte beleidsmaatregelen.
Beleidsvariant ‘A’ gaat uit van de minst intensieve instrumentatie, die qua
intensiteit vergelijkbaar is met maatregelen die nu reeds vastgesteld of
voorgenomen beleid vormen, variant ‘B’ is wat zwaarder en variant ‘C’ kent de
zwaarste beleidsintensiteit. In de centrale berekeningen wordt variant B als
uitgangspunt gekozen. Bijlage E laat per optie de veronderstelde
ontsluitingspercentages in de verschillende beleidspakketten zien.
Realistischer
De reden om met beleidsvarianten en ontsluitingspercentages te werken is dat
alleen technische potentiëlen en nationale kosten een onrealistisch en veel te
optimistisch beeld geven. Het gaat immers in alle gevallen om potentiëlen die
burgers en bedrijven niet vanzelf nemen: anders zou dat in de baseline al
gebeuren. Er zijn dus allerlei barrières – kosten, financieringsproblemen,
rompslomp, overlast, ontbrekende kennis, andere prioriteiten – die het beleid
moet ondervangen of waaraan het tegenwicht moet bieden. Naarmate dat
beleid zwaarder is, en daar dus beter in slaagt, zal invoering van dat beleid zelf
vaak ook weer op toenemende weerstand en barrières stuiten: politiek en
maatschappelijk draagvlak, juridische barrières, kosten voor overheid of burgers
en bedrijven.
Zonder dat dit voor alle individuele opties concreet te maken is, gaat het dus bij
variant C om in allerlei opzichten lastiger en als vervelender ervaren beleid dan
in B, en is B weer lastiger dan A. De resultaten voor de verschillende varianten
maken daarmee enigszins de afruil zichtbaar tussen nationale kosten en de
inspanning die het vergt om met beleid de potentiëlen te ontsluiten.

42

3.3.3 Welke barrières bestaan er voor het ontsluiten van
potentieel, naast kosten?
Kosten van maatregelen vormen uiteraard een belangrijke barrière bij het ontsluiten
van besparingspotentieel. Maatregelen die zichzelf niet of pas na lange tijd
terugverdienen kunnen door stakeholders en door beleidsmakers worden gezien als
onaantrekkelijk. Kosten zijn echter niet het enige besliscriterium. Uit de
potentieelinventarisatie blijkt dat er, met name in industrie, nog veel onbenut
kosteneffectief besparingspotentieel is. Daartegenover staat dat er in de referentie van
uit wordt gegaan dat sommige maatregelen wel worden genomen, terwijl die relatief
hogere kosten met zich mee brengen. Dat roept de vraag op: “Waarom worden
besparingsmaatregelen die geld opleveren voor de Nederlandse samenleving niet
automatisch toegepast?” Oftewel, welke andere barrières spelen er voor het ontsluiten
van potentieel naast de kosten? Dit heeft voornamelijk te maken met de keuzes die
gemaakt worden door eindverbruikers. Het zijn immers huishoudens, verhuurders,
gebouweigenaren, ondernemers en agrariërs die bepalen of technische maatregelen
getroffen worden. Hun individuele belangen en mogelijkheden zijn niet per sé in lijn
met nationale kostenoptimalisatie. Vanwege het grote geïdentificeerde
kosteneffectieve potentieel in de industrie richt deze paragraaf zich vooral op die
sector, alhoewel veel van de argumenten ook in andere sectoren en ook voor nietkosteneffectieve maatregelen kunnen gelden. Overigens zijn er ook vanuit
beleidsperspectief verschillende redenen waarom nationale kostenoptimalisatie niet
altijd wordt nagestreefd.
Uitgedrukt in eindverbruikerskosten neemt kosteneffectief potentieel toe
In de nationale kosten zijn overdrachten, zoals belasting naar de overheid en
winstmarges naar andere partijen niet meegerekend. Op nationaal niveau kunnen
immers de kosten van de één weggestreept worden tegen de opbrengsten van de
ander. Eindgebruikers moeten deze kosten uiteraard wel maken. Daar tegenover staat
dat de opbrengstendoor bespaarde energiekosten, met name door energiebelasting,
ook hoger zijn. Ook als de kosten worden uitgedrukt in eindgebruikerskosten blijken
dezelfde opties daardoor kosteneffectief uit te pakken. Dit geldt voor industriële
eindverbruikers, maar in nog sterkere mate voor de dienstensector en huishoudens. Uit
deze analyses valt op te maken dat kosten niet het doorslaggevende argument zijn
waarom maatregelen niet toegepast worden.
Bij huidige energieprijzen zijn besparingsopties minder aantrekkelijk
Wat wel belangrijk is om in ogenschouw te nemen, is dat in de analyse rekening is
gehouden met een stijging van de energieprijzen ten opzichte van het huidige niveau.
De huidige energieprijzen liggen aanzienlijk lager dan de projecties. Bij de huidige
prijzen vallen de baten dus aanzienlijk lager uit dan bij de verwachte toekomstige
prijzen. Dit draagt er aan bij dat industriële bedrijven op dit moment minder bereidheid
hebben om te investeren in energiebesparing. Bij de huidige energieprijzen heeft een
aanzienlijk deel van het potentieel een terugverdientijd van meer dan 5 jaar. De huidige
prijzen zijn evenwel ook slechts een momentopname; volgens de NEV 2016 bevinden de
prijzen zich momenteel in een dal. Ook in het verleden, toen prijzen juist hoger lagen

ECN-E--17-003

43

dan nu, vormden de kosten blijkbaar geen doorslaggevend argument voor het nemen
van besparingsmaatregelen.
Organisatorische barrières verhinderen benutting potentieel
Naast kosten zijn er andere barrières die maken dat het beschreven
besparingspotentieel nu niet wordt toegepast. In 2012 heeft ECN barrières in kaart
gebracht voor energiebesparing in de industrie. (Daniëls et al, 2012). Hoewel de studie
specifiek gericht was op de industrie, spelen de genoemde barrières ook een rol in de
dienstensector of in de landbouw. De studie identificeert 5 typen barrières die maken
dat energiebesparingsopties niet altijd worden toegepast in de praktijk. Hieronder
worden deze barrières kort besproken. Een uitgebreide toelichting is te vinden in
(Daniëls et al, 2012).
I.
Onzekerheden en risico
Bij een hogere risicoperceptie worden doorgaans hogere eisen gesteld aan het
rendement van de investering. Risico’s die meewegen voor het nemen van een
investeringsbeslissing zijn onder andere de algemene economische ontwikkeling, de
ontwikkeling van energieprijzen en daaraan verbonden terugverdientijden en
onzekerheid over toekomstig (overheids-)beleid. Verder spelen vooral in de industrie
technische risico’s een rol. Bedrijven willen voorkomen dat bedrijfsprocessen door de
toepassing van besparende maatregelen verstoord raken.
II.
Verborgen kosten
Het kost bedrijven geld om informatie te verzamelen of in te huren, de mogelijkheden
voor energie-efficiëntie te identificeren en het proces te doorlopen van een idee naar
een definitieve investeringsbeslissing. Ook kunnen er extra kosten nodig zijn voor
bijvoorbeeld het inpassen van de technologie in het bestaande bedrijfsproces.
Toepassing van een nieuwe technologie kan verstoringen van het bedrijfsproces
veroorzaken. Een andere kostenpost ontstaat wanneer installaties of machines
vervangen worden terwijl die nog niet volledig afgeschreven zijn.
III.
Organisatorische barrières
Organisatorische barrières kunnen zowel betrekking hebben op de motivatie, als op de
mogelijkheden. Als voor de toepassing meerdere bedrijven of andere actoren nodig zijn,
kunnen ook bedrijfsoverstijgende barrières een rol spelen. Als de ene partij de
mogelijkheid en de kosten heeft, en de andere het voordeel, is er sprake van splitincentives. Een klassiek voorbeeld is de verhuur van gebouwen, waarbij de verhuurder
van het gebouw de mogelijkheid heeft om energiebesparende maatregelen te nemen,
en de huurder profiteert van de lagere energiekosten. De organisatie van bedrijven is
gericht op het uitvoeren van hun corebusiness. Dat betekent dat informatie die daarbij
aansluit meestal een hogere prioriteit heeft en makkelijker verwerkt kan worden door
een bedrijf, dan informatie die niets met de corebusiness te maken heeft.
IV.
Informatie en kennis
Potentiële investeerders kunnen gebrek aan informatie hebben over welke
energiebesparende technologieën beschikbaar zijn en over het energiegebruik van het
bedrijf. Voor het accepteren en toepassen van de informatie is het daarnaast een
voorwaarde dat de informatie ook als betrouwbaar beschouwd wordt. Daarnaast moet
het bedrijf in staat zijn om de kennis toe te passen en moet de capaciteit hiervoor
beschikbaar zijn.

44

V.
Beschikbaarheid en allocatie van kapitaal
Kapitaal kan intern beschikbaar zijn, maar het kan ook zijn dat het bedrijf afhankelijk is
van externe kapitaalverstrekkers. Als deze kapitaalverstrekkers niet bereid zijn
investeringen in energie-efficiëntie te financieren, dan kan de investering daardoor
worden verhinderd. Naast algemene barrières die gelden voor (industriële) organisaties
zijn er ook specifieke barrières bij huishoudens, diensten en landbouw.
Specifieke barrières bij huishoudens
Kosteneffectiviteit is slechts één van de factoren van belang voor woningeigenaren bij
de keuze om te investeren in energiebesparende maatregelen. In het menselijk
keuzegedrag spelen tal van onbewuste psychologische mechanismen (biases) een rol,
15
zoals verliesaversie, risicomijding en cognitieve dissonantie. Verder zijn er barrières
die verhinderen dat huishoudens investeren in kosteneffectieve maatregelen. Denk aan
toegang tot kapitaal, gebrek aan informatie en toegang tot aanbieders van
energiebesparende maatregelen. Hoewel deze barrières ook bij organisaties een rol
spelen, zijn ze bij huishoudens meer dominant.
Voor huurwoningen geldt een split-incentives probleem, wat betekent dat besparingen
op de energierekening terecht komen bij de huurder, terwijl investeringen moeten
worden gedaan door de verhuurders. Voor sociale huurwoningen is in Nederland de
huurprijs gerelateerd aan de energetische kwaliteit waardoor dit probleem verminderd
is.
Specifieke barrières bij diensten
Een belangrijke barrière in de dienstensector is het relatief kleine belang dat
energielasten spelen binnen deze sector. Loonkosten zijn een veel grotere kostenpost.
Voor commerciële bedrijven geldt dat focus op het primaire proces van bedrijven veel
belangrijker is, dan kostbare tijd besteden aan relatief beperkte kostenbesparing op
energie.
Specifieke barrières bij landbouw
Het LEI en ECN hebben in 2015 externe factoren in kaart gebracht die van invloed zijn
16
op de realisatie van energiebesparing in de landbouw . De belangrijkste zijn:
 Overaanbod van producten waardoor de prijsvorming onder druk staat;
hierdoor zijn er minder financiële middelen voor investeringen in
energiebesparing en duurzame energie.
 Door toename van de aardgasprijs en de daling van de prijs voor de verkoop
van elektriciteit nemen de netto (inkoop - verkoop) energiekosten toe en daalt
de gebruiksduur van de wk-installaties.
 Door toename van de netto energiekosten wordt energiebesparing en
duurzame energie gestimuleerd.
Het zijn deze barrières die maken dat kosteneffectief potentieel toch niet toegepast
wordt in de praktijk. Er is sectorspecifiek beleid nodig om deze barrières te slechten.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
15

Uyterlinde, J.C.M., Kwalitatieve verdieping koopsector - Achtergrondstudie NEV 2015,
https://www.ecn.nl/publicaties/ECN-E--15-061

16

Sivis, H. et al (2015, Opties voor energieneutrale agrosectoren in 2025, https://www.ecn.nl/publicaties/ECN-O-16-005

ECN-E--17-003

45

4
Welke consequenties heeft
de EED opgave voor
Nederland?
In Hoofdstuk 2 is beschreven welke verplichtingen de EED met zich meebrengt. Duidelijk
is daaruit dat de nationaal bindende verplichting uit Artikel 7 verder gaat dan met
vastgestelde en voorgenomen beleid uit de NEV 2016 wordt gerealiseerd. Nederland zal
dus aanvullende maatregelen moeten nemen om aan de Artikel 7 verplichting te
voldoen. Dit hoofdstuk gaat in op de vraag wat deze aanvullende opgave voor
Nederland betekent.
In de analyse wordt er daarbij van uit gegaan dat Nederland ook maatregelen neemt
om aan de opgave uit het voorstel van de Europese Commissie voor Effort Sharing
Regulation te voldoen, zoals beschreven in Daniels et al 2016. In dat ´ESR pakket´ zitten
ook besparingsmaatregelen die mogen meetellen voor EED Artikel 7. De resterende
opgave voor EED Artikel 7 voor Nederland wordt bij realisatie van het ESR-pakket dus
kleiner, maar nog altijd resteert dan een opgave. De consequenties van die restopgave
staan in dit hoofdstuk centraal, en worden beschreven in paragraaf 4.1.
Hoofdstuk 2 heeft verder aangegeven dat de opgave die voor Nederland volgt uit EED
Artikel 3 nog niet precies te bepalen is. Het Artikel geeft geen specifieke reductieopgave
die bindend is op lidstaatniveau en geeft ook geen concrete handvatten voor de
verdeling van de Europees bindende opgave over de lidstaten. Paragraaf 4.2 kijkt
daarom naar de verbruiksreductie die Nederland zou kunnen bijdragen aan het
Europese doel. Er wordt daarbij met name ingegaan op de kostenconsequenties van het
terugdringen van het finaal verbruik in Nederland met besparingsmaatregelen. Ook
wordt daarin verder ingegaan op de mogelijke consequenties wanneer de lidstaten
samen niet voldoen aan het op Europese schaal bindende verbruiksplafond.

46

4.1

Welke consequenties heeft Artikel 7 voor
Nederland?

Zoals beschreven in hoofdstuk 3 is er technisch gezien ruim voldoende potentieel
beschikbaar om aan de verplichting van Artikel 7 te voldoen. Om extra maatregelen te
kunnen realiseren is echter in alle gevallen extra beleid nodig. In de referentie situatie
worden de maatregelen immers niet gerealiseerd. Dat geldt voor zowel de maatregelen
die (nationale) kosten hebben, als voor maatregelen met nationale baten. In hoofdstuk
3 is ingegaan op de vraag welke barrières er naast de kosten bestaan voor het uitvoeren
van maatregelen. Zwaarder beleid - bijvoorbeeld meer normeren, verplichten,
belasten, subsidiëren, met gevolgen voor lastenverdeling, privacy etc - kan in meer
gevallen dit soort barrières opheffen of overkomen, waardoor meer (en) goedkoper
potentieel kan worden ontsloten, maar het invoeren van zwaarder beleid zal ook op
meer weerstanden stuiten. In een integrale afweging kan zwaarder beleid aantrekkelijk
worden gevonden dan hogere kosten, of vice versa. Een dergelijk integrale afweging zal
van geval tot geval verschillen en afhankelijk zijn van het totaalbeeld.
In deze studie is daarom voor drie varianten van beleidsintensiteit geïnventariseerd
welk gedeelte van het potentieel er mee kan worden ontsloten (zie paragraaf 3.3) en
welke kosten vervolgens samenhangen met de opgave zoals bepaald in Hoofdstuk 2. Op
die manier komt naast de kostencomponent van de opgave van de EED ook de
component van beleidsintensiteit in beeld. De beleidsvarianten zijn hypothetisch en
illustratief van aard. Er zijn voor het ontsluiten van de potentiëlen in het algemeen
verschillende instrumenten denkbaar. Op specifieke vormgevingsdetails van
instrumenten is in deze studie bovendien niet ingegaan, terwijl die voor het effect van
groot belang kunnen zijn. Enkele voorbeelden van instrumentering die representatief
zijn voor de beleidsintensiteit in variant A, B en C zijn beschreven in paragraaf 3.3.2.
Bij de analyse van de consequenties van Artikel 7 voor Nederland wordt omwille van de
beknoptheid met name ingegaan op de resultaten bij beleidsvarianten A en B. Die
resultaten maken helder dat de keuze van de beleidsintensiteit een relevante factor is
bij de gegeven opgave. De resultaten van beleidsvariant C voegen aan het beeld niets
wezenlijks toe.

4.1.1 Kostenoptimaal pakket van opties om te voldoen
aan Artikel 7
Zoals in Hoofdstuk 2 beschreven betekent de opgave voor Artikel 7 dat ten opzichte van
de referentiesituatie NEV + ESR pakket nog 342 PJ cumulatieve energiebesparing moet
worden gerealiseerd.

ECN-E--17-003

47

Minimale nationale kosten voor de EED Artikel 7 doelstelling
De minimale kosten om aan de doelstelling van Artikel 7 te voldoen zijn zeer afhankelijk
van het gevoerde beleid. Bij de minst zware beleidsvariant (A) is het ontsluitbare
17
potentieel onvoldoende om het doel te realiseren . Zoals in Hoofdstuk 3 beschreven,
wordt de beleidsintensiteit in deze variant geacht in lijn te zijn met die van huidige
instrumenten, zoals die zijn opgenomen in het vastgestelde en voorgenomen beleid uit
de NEV 2016. Dat betekent dat tenminste op onderdelen zwaarder beleid ingezet zal
moeten worden om aan de doelstelling van Artikel 7 te kunnen voldoen. Door de
gebruikte methode moeten de resultaten echter niet te zwart-wit worden beschouwd.
Zeker aan de randen van het haalbare is het beeld met flinke onzekerheden omgeven.
De resultaten van het maximaal haalbare potentieel bij variant A kunnen daardoor
desondanks illustratief zijn voor de consequenties van de opgave bij de huidige
beleidsintensiteit.
Het volledig ontsluiten van al het potentieel bij beleidsvariant A leidt daarbij tot
nationale kosten van circa 1,5 miljard euro in 2030. Een belangrijk deel van die kosten
wordt veroorzaakt door de dure maatregelen in de ´staart´ van de kostencurve (zie
Figuur 4: ): de duurste 10% van het potentieel zorgt voor ruwweg 75% van de kosten.
De duurste optie in dit maatregelpakket heeft een nationale kosteneffectiviteit van circa
900 euro per gigajoule energiebesparing in 2030. Inzet van verdergaand beleid op
goedkopere maatregelen, zodat inzet van duurdere maatregelen niet nodig is, kan
zodoende forse kostenbesparingen opleveren. Dit volgt ook uit de analyse bij grotere
beleidsintensiteit.
Uitgaande van de beleidsvariant (B), kan de doelstelling bijvoorbeeld met nationale
baten van circa 380 miljoen euro in 2030 worden bereikt. Figuur 5: laat zien dat deze
resterende opgave voor het grootste deel kan worden ingevuld met maatregelen met
negatieve nationale kosten. De duurste optie in dit maatregelpakket heeft een
nationale kosteneffectiviteit van circa 6 euro per gigajoule energiebesparing in 2030.
Bij variant C zijn de baten nog groter, omdat dan meer goedkoop potentieel,
voornamelijk in de industrie, bereikt kan worden. De nationale baten in die variant zijn
circa 500 miljoen euro. Alle opties in het pakket hebben baten vanuit de nationale
kostenmethodiek. De duurste optie heeft een nationale kosteneffectiviteit van circa -1
euro per gigajoule energiebesparing in 2030.
De vergelijking van de varianten geeft daarmee een ogenschijnlijk paradoxaal beeld: Er
is meer beleidsdruk nodig om het kosteneffectievere potentieel te bereiken.
Onderstaand wordt deze ogenschijnlijke paradox verder toegelicht.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
17

48

De maximaal ontsluitbare opgave in variant A bedraagt 309 PJ cumulatief. Resultaten dichtbij de uiterste
waarden zijn zeer gevoelig voor modelaannames, waardoor de resultaten minder betrouwbaar zijn.

Figuur 4: Kostencurve maximaal ontsluitbaar potentieel na NEV + ESR bij beleidsvariant A (309 PJ).

Figuur 5: Kostencurve EED doel na NEV + ESR (342 PJ) bij beleidsvariant B

4.1.2 Kostencomponenten en terugverdientijden
Naast de reeds besproken nationale kosten en de kosten van de marginale optie
kunnen ook de kostencomponenten, zoals de totale investeringskosten en de
resulterende energiebaten inzicht bieden in de opgave, evenals uitsplitsing van kosten
naar sectoren.
Tabel 4 geeft daarom ter indicatie deze kostenkentallen voor de drie beleidsvarianten.
De cijfers voor beleidsvariant A in deze tabel behoren bij het maximaal haalbare pakket,
dat zoals beschreven onvoldoende is om aan de verplichting te voldoen.

ECN-E--17-003

49

Tabel 4: Kosten en opbouw kosten bij kostenoptimaal voldoen aan de EED Art. 7 verplichting bij
verschillende beleidsintensiteit
Nationale kosten
in 2030

Kosten marginale
optie in 2030

Investeringskoste
n totaal 20212030

Jaarlijkse baten in
2030 door
vermeden
energie- en
overige kosten

(mln euro)

(euro / GJ)

(mld euro)

(mln euro)

Beleidsintensiteit
A*

1500

900

23

550

Beleidsintensiteit
B

-380

6

3

760

Beleidsintensiteit
C

-500

0

2

760

* In beleidsvariant A bestaat onvoldoende potentieel om aan de EED Art 7 verplichting te voldoen. De
getoonde waarden zijn de resultaten bij inzet van het maximale pakket.

De totale investeringen om het maximum potentieel bij beleidsvariant A te ontsluiten
bedragen 23 miljard euro in de periode 2021-2030. Voor het kostenoptimale pakket bij
beleidsvariant B bedragen de investeringskosten circa 3 miljard euro en bij
beleidsvariant C circa 2 miljard. Het grote verschil tussen beide wordt verklaard doordat
in het maximale pakket ook opties met zeer hoge investeringskosten worden ingezet.
De duurste 10% van het potentieel in de curve bij beleidsvariant A omvat meer dan de
helft van het investeringsbedrag.
Tegenover de investeringskosten staan jaarlijkse baten door vermeden energiekosten
en overige kosten. Deze bedragen respectievelijk circa 550 miljoen euro in 2030 bij
variant A en circa 760 miljoen euro bij variant B en C. De energiebaten zijn uiteraard
afhankelijk van de energieprijzen, waardoor de baten per jaar kunnen verschillen.
Bovendien gaat het om nationale kosten en baten in 2030: voor eindverbruikers
veranderen subsidies en belastingen het beeld.
Met de investeringskosten en lopende kosten en baten kunnen ook terugverdientijden
worden uitgerekend. Terugverdientijden zijn vooral van belang voor eindverbruikers,
om te bezien of investeringen binnen acceptabele tijd kunnen worden terugverdiend.
Daarom zijn in Tabel 5 de gewogen gemiddelde terugverdientijden van de opties in
pakket B weergegeven gebaseerd op eindverbruikerskosten per sector. De kosten van
sommige opties in pakket A zijn dermate hoog dat deze niet binnen de technische
levensduur kunnen worden terugverdiend, waardoor ook gemiddelden niet zinvol
kunnen worden uitgerekend.
Tabel 5 geeft naast de terugverdientijden op basis van de verwachte prijzen in 2030 ook
de terugverdientijden bij de energieprijzen van 2016 weer. De tabel laat zien dat de
verwachte prijsstijging leidt tot duidelijke verkorting van de terugverdientijd. De
tekstbox Energieprijzen geeft meer uitleg over de invloed van de onzekerheid rond
energieprijzen op de resultaten.

50

Tabel 5: Gewogen gemiddelde en range van terugverdientijden van opties in het kostenoptimale
pakket t.b.v. voldoen aan Artikel 7 boven referentie van NEV + ESR, beleidsvariant B, bij
eindverbruikerskosten
Sector

Prijzen 2016

Prijzen 2030

HDO

5,3

(1 - 8)

3,1

(1 - 5)

Huishoudens

11,0

(0 - 24)

7,1

(0 - 16)

Industrie

2,4

(0 - 12)

1,3

(0 - 4)

Landbouw

22

(0 - 24)

9,9

(0 - 11)

Tekstbox Energieprijzen: De invloed van energieprijzen op de kosten van
energiebesparing
Deze tekstbox gaat in op de rol van energieprijzen voor de netto kosten van
energiebesparing en het beleid. Energieprijzen zijn veranderlijk, en het is de
vraag in hoeverre dit het beeld dat het Artikel 7 doel tegen negatieve kosten
haalbaar is, kan beïnvloeden.
Kosten en baten van energiebesparing
Bij energiebesparingsmaatregelen bestaan de directe kosten meestal alleen uit
extra investeringen, en de directe baten meestal alleen uit vermeden
energiekosten (inclusief vermeden aankoop van ETS-rechten). In sommige
gevallen zijn er extra posten (bijvoorbeeld hogere/lagere bedienings- en
onderhoudskosten, verandering productkwaliteit). Maar in het merendeel van
de gevallen bestaan de kosten alleen uit investeringen, en de baten uit de
vermeden kosten van energie. Een verdubbeling van de energieprijs halveert dan
dus de terugverdientijd, en een stijging van de energieprijs met bijvoorbeeld 2
euro/GJ verlaagt de netto kosten van energiebesparing met 2 euro/GJ.
Nationale Kosten 2030
Voor de Nationale Kosten zijn alleen de internationale handelsprijzen van belang.
De bandbreedtes ten opzichte van de projectie in de NEV in 2030 zijn
aanzienlijk; bijvoorbeeld +1 en -4 euro/GJ voor gas, + 3 en -6 euro/GJ voor olie
en +7 en -9 euro/GJ voor elektriciteit.
Ondanks de mogelijkheid van fors lagere energieprijzen zullen de netto baten
voor de varianten pakket B en C voor Artikel 7 niet zo maar omslaan in netto
kosten: de gemiddelde kosteneffectiviteit van maatregelen in pakket B is -6
euro/GJ, en die in pakket C -8 euro/GJ. Bij pakket B is dus alleen de afwijking bij
elektriciteit voldoende groot om de negatieve kosten om te laten slaan in
positieve (van min 6 naar plus 3), maar slechts ongeveer een derde van de
besparing bestaat uit elektriciteit.
Dat de pakketten ook bij flink lagere energieprijzen netto baten opleveren, is dus
vrij robuust, maar geldt niet voor de wat duurdere opties binnen de pakketten.
Daarbij zullen de netto baten vaak wel omslaan in netto kosten.

ECN-E--17-003

51

Eindgebruikerskosten
De kosten van een maatregel voor eindgebruikers kunnen zowel hoger als lager
zijn dan de nationale kosten. Doordat energiebelasting de energieprijzen hoger
maakt zijn de baten van energiebesparingsmaatregelen voor eindgebruikers
hoger. Voor de investeringen geldt dat subsidies deze voor de eindgebruiker
kunnen verlagen. Echter doordat eindgebruikers in het algemeen hogere
rendementseisen stellen levert annualiseren van de investeringskosten juist
hogere kosten op. Voor maatregelen waarbij de investeringskosten het totale
kostenbeeld relatief zwaar bepalen, zijn eindgebruikerskosten daardoor vaak
hoger dan nationale kosten, maar voor maatregelen met relatief beperkte
investeringskosten zijn de eindverbruikerskosten hierdoor meestal juist lager. Dit
mechanisme zorgt ervoor dat maatregelen met negatieve kosten in
eindverbruikerskosten nog gunstiger scoren dan in nationale kosten. De
mogelijke variatie in energieprijzen zal daarom ook het beeld in
eindverbruikerskosten niet snel doen omslaan. Ook hier geldt dat bij individuele
opties de netto baten wel om kunnen slaan in netto kosten. Dit kan voor het
beleid belangrijke consequenties hebben. Zo zal een verplichting voor
maatregelen met een bepaalde terugverdientijd bij lagere prijzen een kleiner
effect hebben. Het beleid kan daar bijvoorbeeld op reageren door de eisen van
de verplichting aan te scherpen of de energiebelasting te verhogen.

4.1.3 Sectorale verdeling van de opgave
In Paragraaf 3.2 is besproken dat de kosten van het technisch potentieel scheef
verdeeld zijn over de sectoren. De kostencurves laten zien dat het meeste
kosteneffectieve potentieel te vinden is binnen de industrie, terwijl maatregelen bij
huishoudens vaak hoge kosten per eenheid energiebesparing hebben. Een
waarschijnlijke verklaring daarvoor is dat voor het terugdringen van energiegebruik
tussen sectoren verschillende beleidsdruk bestaat. Het deel van de Artikel 7 doelstelling
dat in de NEV reeds wordt voldaan bestaat bijvoorbeeld voor het grootste deel uit
besparingen in de gebouwde omgeving. De besparingen in het ESR pakket zijn meer
verdeeld over de sectoren, maar die zijn logischerwijze gericht op maatregelen buiten
het ETS. Het potentieel in de industrie, en met name de bedrijven die onder het ETS
vallen, is zodoende relatief weinig ‘ontgonnen’.
Door deze scheve verdeling betekent de toename van beleidsintensiteit tussen de
varianten niet alleen een grotere ontsluiting van goedkoper potentieel, maar ook een
verschuiving van de bijdrage aan de opgave tussen sectoren. Figuur 6: laat deze
verschuiving zien. Bij variant A moeten besparingsopties in alle sectoren worden
ontsluiten, terwijl bij variant B, en nog sterker in variant C, industriemaatregelen
duidelijk de overhand hebben. De tabellen Tabel 6 en Tabel 7 laten zien dat dat ook
consequenties heeft voor de benodigde investeringen per sector. Met name bij de
industriebedrijven die vallen binnen het ETS wordt potentieel geïdentificeerd met

52

18

negatieve nationale kosten . Bij toenemende beleidsintensiteit kan van dat potentieel
meer worden ontsloten, zodat het duurdere potentieel in met name de huishoudens,
en in minder mate de landbouw voor de doelstelling niet hoeft te worden
aangesproken. Dat betekent dan echter wel hogere investeringskosten in de industrie.
De verplichting voor Nederland van EED Artikel 7 betekent daarmee een afweging
tussen zwaardere beleidsintensiteit en hogere investeringen in de industrie, of het
accepteren van hogere kosten elders.
Vanwege het belang van het besparingspotentieel in de industrie wordt dit in
onderstaande verder uitgelicht. In hoofdstuk 5 wordt ingegaan op de rol van
energiebesparing in een integrale energietransitiestrategie. In paragraaf 5.4 wordt
daarbij specifiek ingegaan op verschillende (andere) mogelijkheden tot emissiereductie
in de industrie.
Aandeel sectoren in halen doelstelling
[%]

Variant A

28%

Variant B 3%

18%

37%

17%

74%

Variant C 3%5%
Huishoudens

17%

6%

90%
HDO

Industrie

1%
Landbouw

Figuur 6: Aandeel van verschillende sectoren in halen besparingsdoel bij drie beleidsvarianten

Tabel 6: Nationale investeringskosten en baten om te voldoen aan Artikel 7 restopgave na NEV + ESR
(342 PJ) bij beleidsvariant A
Sector

Investeringskosten totaal

Energiebaten per jaar in 2030

periode 2021 t/m 2030
Miljard euro

Miljard euro

Industrie

0,3

0,18

HDO

4,8

0,15

Huishoudens

16,4

0,15

Landbouw

1,9

0,07

TOTAAL

23,5

0,55

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
18

Voor de volledigheid moet nog herhaald worden dat het hier gaat om potentieel dat bovenop de al in de NEV
meegenomen besparing wordt gerealiseerd en het potentieel dat al in het kader van de reductie van non-ETS
emissies wordt toegepast.

ECN-E--17-003

53

Tabel 7: Nationale investeringskosten en baten Artikel 7 restopgave na NEV + ESR (342 PJ,
beleidsvariant B)
Sector

Investeringskosten (nationaal)

Energiebaten per jaar (nationaal)

Miljard euro

Miljard euro

Industrie

1,4

0,52

HDO

1,0

0,19

Huishoudens

0,3

0,02

Landbouw

0,5

0,03

TOTAAL

3,2

0.76

Energiebesparingsmaatregelen in de industrie
De efficiency-opties in de industrie zijn zeer divers. Het kan gaan om meer generieke
opties als isolatie van stoomleidingen, allerlei gebouwgebonden maatregelen,
efficiëntere regelsystemen, elektromotoren en pompen, maar ook om maatregelen die
heel specifiek zijn voor bepaalde processen. Sectorspecifieke energiebesparingsopties
zijn bijvoorbeeld het Hisarnaproces als alternatief voor de hoogovens in de
staalindustrie, inerte anodes bij de productie van aluminium, nieuwe
ontwateringstechnieken in de papierindustrie, procesintegratie in de crude en
vacuumdestillatieunits bij raffinaderijen, procesintegratie en membraanscheiding in de
basischemie.
Veel besparingsopties zijn niet beperkt tot een specifieke subsector of proces, maar
kunnen in verschillende processen en sectoren toepast worden. Generieke
verbeteropties die specifieke inpassing vereisen op het gebied van de stoomsystemen
zijn bijvoorbeeld: leidingisolatie, klep- en afsluiterisolatie, voedingswater economisers,
warmtewisselaars, condensaat-terugvoer, verbeterd spuien, stoomrecompressie, flash
condensaat, luchtcondensor, cyclus optimalisatie. Generieke besparingsopties met
minder specifieke inpassing zijn bijvoorbeeld zuiniger ketels, elektromotoren en
regelschakelingen.
Opgemerkt moet worden dat het geïdentificeerde kosteneffectieve potentieel in de
industrie in studies al vaak naar voren is gekomen als onderdeel van kostenoptimale
maatregelenpakketten ten behoeve van energie- of klimaatbeleid. Kosteneffectief
potentieel wordt vaak gezien als ‘laag hangend fruit’. Zoals in paragraaf 3.3.3 besproken
zijn er echter naast kosten ook andere barrières die het ontsluiten van potentieel
kunnen belemmeren. Tot dusverre is het ondanks het gunstige kostenbeeld van deze
industriemaatregelen niet gelukt de barrières te overkomen. Met verdergaand beleid is
dat naar verwachting in toenemende mate wel mogelijk. De aangenomen toename van
beleidsintensiteit in deze studie betreft toenemende mate en scope van verplichtingen
die samengaan met toenemende mate van financiële ondersteuning (zie hoofdstuk 3).

54

4.1.4 Overige effecten energie en klimaat
Het ministerie van EZ wil CO2 reductie leidend laten zijn voor beleidskeuzes in de
energietransitie. Het pakket om aan de Artikel 7 verplichting te voldoen leidt tot
aanvullende emissiereductie bovenop de referentie van NEV + ESR pakket in 2030. Bij
de minst zware beleidsvariant (A) valt een gedeelte van deze emissiereductie buiten het
ETS, bij middelzwaar beleid (B) en de zwaarste beleidsvariant (C) vallen vrijwel alle
emissie-effecten in het ETS. Daarvan bestaat ongeveer de helft uit besparing van
fossiele energiedragers in het eindverbruik van ETS bedrijven, en de andere helft uit
indirecte emissiereductie door besparing op elektriciteitsverbruik. Van deze laatste
categorie is vanwege de gekoppelde energiemarkt in Europa niet a priori te bepalen in
welk land deze plaatsvinden. Tabel 8 geeft een overzicht van de emissiereductie die
gerealiseerd wordt in de verschillend uitgewerkte varianten om het doel uit Artikel 7
van de EED te realiseren. In Hoofdstuk 5 wordt uitgebreid ingegaan op de bijdrage van
energiebesparing aan emissiereductie op de lange termijn. Zowel de rol van
energiebesparing in het algemeen ten opzichte van andere emissiereductie-opties als
de specifieke bijdrage van de pakketten om te voldoen aan EED Artikel 7 komen in dat
hoofdstuk aan de orde.

Tabel 8: Emissie-effecten in 2030 van besparingsmaatregelen gericht op het halen Artikel 7 van de EED
Variant
A

Variant
B

Variant
C

0,1

-0,1a

2,5

2,8

3,1

2,8

Non-ETS emissiereductie

Mton

3,2

ETS directe emissiereductie

Mton

1,3

ETS indirecte emissiereductie

Mton

-0,1

b

a

Dit negatieve emissiereductie effect wordt verklaard doordat in dit pakket grotere toepassing van
energiezuinige lampen in niet-ETS sectoren lagere warmte-uitstraling, de warmtevraag (aardgas) vergroot.
b
Dit negatieve indirecte emissiereductie effect wordt veroorzaakt doordat besparende
elektrificatiemaatregelen in dit pakket leiden tot een netto toename van het elektriciteitsverbruik.

4.1.5 Gevoeligheidsanalyse doelstelling Artikel 7
In paragraaf 2.2.4 zijn er verschillende onzekerheden beschreven rond de opgave van
Artikel 7 voor Nederland in het voorstel. Kort samengevat gaat het daarbij om
onzekerheid in 1) verwachte ontwikkelingen, 2) het effect van nationaal beleid, 3)
precieze uitwerking EED kwantificering en tenslotte 4) het effect van Europees beleid.
De gevoeligheid van de resultaten voor deze verschillende onzekerheden is met een
gevoeligheidsanalyse onderzocht. In de gevoeligheidsanalyse is geanalyseerd met welke
kosten de verplichting in Artikel 7 gepaard zou gaan wanneer deze een grotere of
kleinere restopgave zou betekenen dan waarin in de centrale analyse is uitgegaan, in
stappen van 50 PJ. Alhoewel sommige onzekerheden ook invloed kunnen hebben op de
(resterende) potentiëlen van maatregelen, is in deze gevoeligheidsanalyse uitgegaan
van gelijkblijvende potentiëlen. Er is geen integrale onzekerheidsbandbreedte bepaald,

ECN-E--17-003

55

maar gegeven de verschillende onzekerheden lijkt ieder van de doorgerekende
waarden voorstelbaar.

Tabel 9: Resultaten gevoeligheidsanalyse

Doelstelling

Resterende
opgave
– 100 PJ
242

Resterende
opgave
– 50 PJ
292

Centrale analyse
1,5%
342

Resterende
opgave
+ 50 PJ
392

Resterende
opgave
+ 100 PJ
442

Nationale kosten (mln euro)
A

-62

627

1500*

B

-405

-406

-380

-322

-254

C

-460

-493

-500

-482

-457

Kosten marginale optie (euro / GJ besparing)
A

31

112

900*

B

-3

2

6

6

11

C

-7

-3

0

2

4

 Doelstelling niet haalbaar, waarde voor maximaal ontsluitbaar potentieel (309 PJ)

Mogelijke afwijkingen door onderhandelingen in Europa
Naast de gevoeligheid van de resultaten voor onzekere factoren zijn ook een tweetal
cases onderzocht voor punten waarop mogelijk onderhandelingen plaatsvinden in
Europa. Enerzijds is dat het jaarlijkse reductiepercentage van 1,5%. Onderzocht is wat
het voor de Nederlandse opgave en de bijbehorende minimale nationale kosten zou
betekenen wanneer dit percentage lager of hoger zou komen te liggen, namelijk op
1,3% of 1,7% per jaar. Tabel 10 laat de resultaten van deze analyse zien. De opgave voor
Nederland zou dan met 121 PJ cumulatief (d.w.z. ongeveer 22 PJ momentaan in 2030)
af- of toenemen tot 221 PJ respectievelijk 463 PJ in de periode 2021-2030. Een
percentage van 1,3% maakt de verplichting ook bij beleidsintensiteit A haalbaar met
negatieve nationale kosten. Een percentage van 1,7% is bij beleidsintensiteit A niet
haalbaar; bij beleidsintensiteit B en C is bij deze opgave evenwel nog altijd sprake van
netto baten.
De tabel laat ook zien wat het zou betekenen als hernieuwbare energie achter de meter
toch mee zou mogen tellen voor de doelstelling. Hierdoor zouden bijvoorbeeld
maatregelen als zon-PV en warmtepompen (meer) bijdragen aan de doelstelling. In de
NEV 2016 leidt hernieuwbaar achter de meter al tot 182 PJ aan cumulatieve energie. De
opgave voor Artikel 7 zou bij meetellen van hernieuwbaar achter de meter dus flink
afnemen, tot 160 PJ cumulatief. In dit geval zou de opgave ook in de beleidsvariant A
gehaald kunnen worden tegen nationale baten. De baten worden bij beleidsvariant B en
C in dit geval lager dan in de basisuitwerking, omdat minder opties nodig zijn om aan de
lagere opgave te voldoen. Er blijven dan opties met nationale baten ongerealiseerd.

56

Tabel 10: Nationale kosten Artikel 7 bij hypothetische doelstelling van 1,3 en 1,7% per jaar in plaats van
1,5% en bij de aanname dat hernieuwbare energie achter de meter wel mee mag tellen voor de
doelstelling

Verschil jaarlijks besparingstempo
1,3%

1,5%

1,7%

1,5% Hernieuwbaar
achter de meter
telt mee

Resterende cumulatieve
opgave bovenop
referentie
(PJ cumulatief)

221

342

463

160

Nationale kosten variant
A (mln euro)

-139

Nationale kosten variant
B (mln euro)

-390

-380

-210

-320

Nationale kosten variant
C (mln euro)

-436

-500

-430

-340

Niet mogelijk met opties in deze studie

-220

4.1.6 Doelstelling Artikel 7 in primaire termen?
De EED laat het vrij aan landen om de doelstelling en gerealiseerde besparing voor
Artikel 7 in finale of primaire termen uit te drukken. In het laatste geval wordt het
finale verbruik, dat als grondslag dient voor het besparingsdoel, met primaire factoren
omgerekend naar een finaal verbruik in primaire termen. Dit verbruik is dan hoger,
zodat ook 1,5% besparing leidt tot een hogere doelstelling. Daar tegenover staat dat het
uitdrukken van finale besparing in primaire termen zorgt dat besparing op elektriciteit
zwaarder meetelt. Wel is het zo dat opties die zorgen voor meer elektriciteit verbruik
zoals warmtepompen juist minder effect opleveren.
Analyses van beide opties laten zien dat er geen wezenlijk verschil is tussen beide opties
voor de inspanning die Nederland moet doen. De totale nationale kosten blijven
nagenoeg gelijk en ook de in te zetten opties om tegen minimale kosten aan de opgave
te voldoen zijn vrijwel gelijk. Ook geldt voor beide opties dat intensivering van het
huidige beleid (variant A) niet afdoende is, maar dat verdergaand beleid (variant B of C)
nodig is voor het halen van het doel. In Tabel 11 zijn de twee opties naast elkaar gezet.
Bijlage D beschrijft de bevindingen van de analyse in primaire termen in meer detail.

Tabel 11: Vergelijking Artikel 7 opgave in finale of primaire termen
Resterende
doelstelling na
NEV + ESR

Nationale kosten voorhalen doel bij verschillende
beleidsvarianten [mln. Euro]
Variant A

Variant B

Variant C

Finale termen

342 PJ

Niet mogelijk

-380

-500

Primaire termen

484 PJ

Niet mogelijk

-370

-500

ECN-E--17-003

57

4.2 Welke consequenties heeft Artikel 3 voor
Nederland?
Doordat Artikel 3 een doelstelling betreft die bindend is voor de EU als geheel, maar die
niet is doorvertaald naar opgaven op lidstaatniveau, is vooralsnog onduidelijk welke
consequenties dit Artikel voor Nederland zal hebben. De mate waarin de lidstaten in
hun notificaties gezamenlijk al voldoen aan, of tekortschieten voor, de doelstelling zal,
via een diffuus omschreven beoordelingsproces en via onderhandelingen met de
Europese Commissie, leiden tot mogelijke extra benodigde inspanningen. In deze
paragraaf wordt op basis van huidige inzichten geanalyseerd welke nationale kosten
voor Nederland samenhangen met het reduceren van het finale energiegebruik via
energiebesparingsmaatregelen. Zoals eerder beschreven heeft Artikel 3 ook betrekking
19
op het primaire energiegebruik, maar wordt dit in deze analyse niet beschouwd . Ook
de mogelijkheid van ‘krimpopties’ en economische structuurverandering om het
energiegebruik te verminderen worden niet geanalyseerd.

4.2.1 Kosten voor het reduceren van het finaal
energiegebruik t.b.v. Artikel 3
Zoals in Hoofdstuk 3 beschreven bestaat er in Nederland een breed palet aan
besparingsmaatregelen die het energieverbruik kunnen reduceren. In Hoofdstuk 2 is
20
beschreven dat een hypothetische reductie van 30% voor Nederland nog een reductie
zou vereisen van 244 PJ, ten opzichte van het verwachte energieverbruik in de NEV
2016 en de reductie die daarop aanvullend door het ESR pakket wordt gerealiseerd.
Figuur 7: laat zien dat de mate waarin Nederland met besparingsmaatregelen kan
bijdragen aan het Europese verbruiksdoel en de minimale nationale kosten die daarbij
horen afhankelijk zijn van de beleidsintensiteit. De figuur laat ook zien dat naar mate de
bijdrage dichter bij het maximaal ontsluitbare potentieel ligt, de nationale kosten snel
oplopen.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx

58

19

Daarvoor zou een bredere analyse nodig zijn, die ook opwekkingsopties omvat. Dergelijke opties zijn geen
onderdeel van de huidige studie

20

Zoals al eerder gemeld biedt de EED geen houvast voor een specifieke doorvertaling van het Europese plafond
naar lidstaten. De 30% is dus puur hypothetisch.

Nationale kosten (mln. euro in 2030)

4000
3500
3000
2500
2000
1500
1000
500
0
-500
-1000

Beleidsintensiteit A
Beleidsintensiteit B
Beleidsintensiteit C

Vermindering finaal verbruik tov EU-referentie

Figuur 7: Minimale nationale kosten bij het verminderen van het finaal verbruik in Nederland bij
verschillende beleidsintensiteiten. Omwille van leesbaarheid zijn de getoonde kosten begrenst op 4
miljard euro

Het maximaal ontsluitbare potentieel bij beleidsvariant A en B komt met 56 PJ
respectievelijk 136 PJ niet in de buurt van een dergelijke reductie. Met het
geïdentificeerde potentieel is bij de zwaarste beleidsvariant (C) een maximale reductie
van 241 PJ te realiseren. Daarmee blijft de 30% reductie dus nog net buiten bereik. Ook
wanneer nog enige rek in de potentiëlen wordt verondersteld is 30% reductie voor
Nederland in de praktijk onhaalbaar met de geïdentificeerde besparingsmaatregelen:
de nationale kosten voor het ontsluiten van het volledige potentieel bij
beleidsintensiteit C zouden in 2030 ruim 10 miljard euro bedragen en de totale
investeringskosten die daarmee gemoeid zouden zijn bedragen bijna 140 miljard euro.
Gegeven de benodigde zeer zware beleidsintensivering en hoge kosten is 30% reductie
van het finaal verbruik voor Nederland in de praktijk niet realistisch. Gegeven de
21
bevindingen van de EC in haar Impact Assessment bij het voorstel , is een dergelijke
inspanning buitenproportioneel in vergelijking met de daarin geanalyseerde totale
Europese opgave.

Bijdrage Artikel 7 verplichting aan het reduceren van het energieverbruik conform
Artikel 3
Bij de aanname dat maatregelen vanaf 2020 worden ingezet en hun effect lineair
ingroeit tot 2030, bestaat er een verhouding van 5,5 tussen de cumulatieve besparing
volgens Artikel 7 en de momentane reductie van het energiegebruik conform Artikel 3.
De opgave van 342 PJ voor Artikel 7 betekent op die manier een vermindering van het
verbruik in 2030 van ongeveer 62 PJ. Bij voldoen aan de Artikel 7 verplichting zou het
finaal verbruik in Nederland ongeveer 23% lager liggen dan gehanteerd in de Europese
referentie PRIMES 2007.
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
21

European Commission (2016) Impact assessment accompanying the document Proposal for a Directive of the
European Parliament and of the Council amending Directive 2012/27/EU on Energy Efficiency, EC, Brussels

ECN-E--17-003

59

4.2.2 Onzekerheden en gevoeligheid van de
consequenties van Artikel 3
Artikel 3 in de EED is een doelstelling voor het absolute energieverbruik in Europa in
2030. Het energiegebruik op relatief lange termijn kent per definitie grote
onzekerheden. Dit komt doordat niet alleen onzekerheden in beleid een rol spelen,
maar ook zaken als economisch ontwikkeling, verandering in economische structuur,
demografie et cetera. Kortom alle externe onzekerheden komen samen in een dergelijk
absoluut verbruiksniveau. Het energieverbruik is ook slechts deels stuurbaar door het
energiebeleid.
Figuur 7: laat zien dat nationale kosten snel kunnen oplopen bij oplopende ´opgave´.
Deze notie is van groot belang bij een eventuele bindende doorvertaling van het
Europese doel naar doelen op lidstaatniveau. Een absoluut verbruiksdoel is namelijk
bijzonder gevoelig voor ontwikkelingen die buiten het bereik van het energiebeleid
liggen, zoals economische groei. Dergelijke ontwikkelingen kunnen een absolute
reductie-opgave sterk laten afwijken van de verwachtingswaarden uit gehanteerde
modellen. Een absoluut verbruiksdoel heeft daarmee een veel groter kostenrisico dan
een relatief besparingsdoel zoals in Artikel 7.
Een belangrijke kanttekening hierbij is dat deze studie alleen nationale
beleidsmogelijkheden heeft geïnventariseerd. Nieuw Europees beleid kan maatregelen
ontsluiten in sectoren die moeilijk met nationaal beleid te bereiken zijn, en daardoor de
nationale opgave verkleinen. Ook kan Europees beleid kan gericht zijn op maatregelen
die in de studie al wel zijn geïdentificeerd en deze helpen te ontsluiten.
Ook is het goed hier nogmaals te noemen dat Artikel 3 geen bindende nationale doelen
stelt, maar slechts op Europees niveau bindend is. ´Tegenvallers´ die leiden tot een
hoger gebruik in Nederland, kunnen gecompenseerd worden door ´meevallers´ in
andere lidstaten. De voorgestelde bindende doelstelling op Europees niveau suggereert
echter geen flexibiliteit in het geval van hoger energieverbruik in Europa in den brede.
Afwijkende onderhandelingsuitkomsten
Zoals in Hoofdstuk 2 beschreven is de doelstelling in het voorstel 30%
verbruiksvermindering. Over deze doelstelling zal in Europa onderhandeld worden,
waardoor de uiteindelijke doelstelling ook hoger of lager kan uitvallen.

60

5
Hoe verhoudt een
energiebesparingsdoel zich
met CO2-reductie?
5.1

Welke maatregelen dragen bij aan welke
doelen?

Het energie- en klimaatbeleid in Europa bestaat uit een raamwerk van deels
overlappende domeinen. Het reduceren van broeikasgassen is deels gereguleerd via het
emissiehandelssysteem (ETS) en deels via nationale doelen voor niet-ETS sectoren, het
meest recentelijk volgens het voorstel voor de ESR van juli 2016. Het energiegebruik is
onderwerp van de in deze studie behandelde EED, maar wordt daarnaast ook
gereguleerd via andere Europese reguleringen en verordeningen en nationale
instrumenten. Bijlage E geeft een overzicht van de relatie tussen ETS, ESR en het
werkingsgebied van EED Artikelen 7 en 3.
Energiebesparing draagt (vrijwel) altijd bij aan CO2-emissiereductie, maar naast
energiebesparing zijn er nog veel andere, deels goedkopere maatregelen, die ook tot
emissiereductie leiden. Bovendien gaat ook de bijdrage van maatregelen aan een
efficiencydoel (Artikel 7) en een verbruiksplafond (Artikel 3) niet altijd gelijk op. Tabel
12 laat voor een aantal soorten maatregelen zien wat het positieve of negatieve effect
is voor doelen op emissies, verbruik en efficiency. De verschillende score van
maatregelen ten opzichte van doelgrootheden impliceert dat de optimalisatie van
maatregelenpakketten verschillend uit zal pakken bij keuze voor een andere
doelgrootheid. Dit maakt duidelijk dat het zinnig is om de bijdrage van maatregelen in
integraal perspectief te beschouwen. In de beschrijving van de maatregelen in Bijlage G
is naast kostenefficiëntie voor energiebesparing ook de kostenefficiëntie voor CO2reductie opgenomen.

ECN-E--17-003

61

Tabel 12: Opties en effect op de verschillende doelgrootheden
Optie

BKG

Verbruiksplafond

Totaal

Niet-

*

ETS

Wind, zon-PV

+

Warmtevraag vermindering

+

ETS*

Primair

Artikel 7

Finaal

*
+

+

Primaire

Finale

termen

termen

+
+

+

+

+

+

+

+

+

+

~0

+

niet-ETS sectoren
Elektriciteitsvraagverminder

+

+

ing ETS en niet-ETS,
warmtevraagvermindering
ETS
Zonneboilers, geothermie

+

+

Elektrische warmtepompen

+

+

-

-

Elektrische auto’s

~0

+

-

~0

Grootschalige WKK

+

+

+

Kleinschalige WKK

+

+

+

CCS centrales

+

+

-

0

CCS industrie

+

+

-

-

-

* Totale en ETS emissie-effecten op basis van het directe emissie-effect in het ETS, zonder rekening te houden
met het waterbedeffect.

5.2 Sturen op CO2: Welke
energiebesparingsopties hebben de grootste
bijdrage aan CO2-reductie?
In het energierapport heeft het kabinet aangegeven het toekomstige
energietransitiebeleid vorm te willen geven door te ´sturen op CO2´. Het uitgangspunt
dat het kabinet daarmee stelt, is dat voor de energietransitie CO2-reductie het
hoofddoel is; energiebesparing en hernieuwbare energie kunnen daar aan bijdragen,
maar moeten in het licht van de transitie gezien worden als middel en niet als doel op
zich.
Vanuit dat perspectief lijkt het zinnig om energiebesparingsopties langs een CO2meetlat te leggen: welke energiebesparingsopties hebben de grootste of efficiëntste
bijdrage aan CO2-reductie? In de beschrijving van de maatregelen in Bijlage G is naast
de kostenefficiëntie voor energiebesparing ook de kostenefficiëntie voor CO2-reductie
opgenomen. In het licht van de energietransitie is het echter onverstandig om die
scores als universeel maatgevend criterium te hanteren.
De vraagstelling suggereert namelijk een eenduidigheid die in werkelijkheid niet zinvol
bestaat. Het emissiereductie-effect van verschillende besparingsopties kan weliswaar

62

verschillen, maar dit geeft vanuit transitieperspectief geen antwoord op de vraag welke
maatregelen het beste in de transitiestrategie passen. Besparing op finaal
energiegebruik leidt in de regel tot emissiereductie, al bestaan er bij het gebruik van de
geldende rekenregels incidenteel uitzonderingen.
Het emissie-effect van besparingsmaatregelen hangt onder meer af van de
energiedrager waarop bespaard wordt. Doordat elektriciteitsopwekking in de huidige
omstandigheden gemiddeld met relatief veel emissie gepaard gaat scoort
elektriciteitsbesparing relatief goed op emissiereductie. Besparing op benzine en diesel
heeft een lagere emissiereductie per energiehoeveelheid, en besparing op gas heeft de
laagste emissiereductie factor. In de transitie zullen de emissie-effecten van de
energiedragers echter gaan veranderen. Afhankelijk van de mate waarin hernieuwbare
elektriciteit, hernieuwbare brandstoffen of gassen hun intrede zullen doen, zal de score
van verschillende besparingsopties op emissies daarmee ook verschuiven. Hypothetisch
uitgaande van een volledig hernieuwbare energievoorziening zou energiebesparing op
termijn helemaal geen emissie-effect meer hebben.
Daarnaast is soms de emissiefactor niet zo eenduidig, doordat er combinatie-effecten
optreden. Bijvoorbeeld bij toepassing van warmtepompen gaat het verminderen van
het gasgebruik gepaard met een toename van elektriciteitsgebruik en
omgevingswarmte. Bovendien wordt bij deze optie een boekhoudhoudkundig
besparingseffect gerealiseerd, doordat in het geval van ketelverwarming het
conversieverlies als eindverbruik geldt, terwijl bij warmtepompen in de definities van
het energiegebruik geen verliezen bestaan. Afhankelijk van de relatieve grootte van de
emissie- en besparingseffecten van deze combinaties kan in dergelijke ‘complexere’
gevallen een groot of juist klein emissie-effect per besparingseffect optreden.
Toepassing van hernieuwbare warmte, restwarmte of hernieuwbare gassen of
brandstoffen kan in gevallen ook leiden tot extra energiegebruik. Bij vergaande
emissiereductie is het daarbij soms ook zinnig om maatregelen te nemen die op zichzelf
geen emissiereductie realiseren, maar die het wel mogelijk maken elders in het systeem
verder te kunnen reduceren.
Voor een zinnig antwoord op de vraag welke energiebesparingsopties het meest
passend zijn in een transitiestrategie is het daarom beter het totale portfolio aan opties
behorend bij een bepaalde emissiebron te bekijken. Het gaat er vervolgens om een
afweging te maken tussen het verder reduceren van de energievraag of het voorzien in
die energievraag middels emissiearme energie – van een lokale of een externe bron.
Daarbij is het bovendien verstandig om in te tijd te optimaliseren door rekening te
houden met de maatregelen die nodig zijn op de langere termijn, dan enkel op de
geldende tussendoelen te optimaliseren. Zie voor een discussie over het stellen van
intermediaire doelen in een lange termijn transitie strategie (Hekkenberg et al 2016).

ECN-E--17-003

63

5.3 Hoe verhoudt zicht het
energiebesparingsdoel voor 2030 in de EED
met de lange termijn emissiereductieopgave?
De lange-termijn reductieopgave rol en kosteneffectiviteit van verschillende
soorten reductie-opties
Uit allerlei studies blijkt dat er voor het halen van de lange termijn
reductieopgave een breed scala aan opties nodig is. Energiebesparing hoort daar
bij, maar is zeker niet de enige of zelfs de grootste optie. Deze paragraaf zet een
aantal overwegingen op een rij over wat het anticiperen op de lange-termijn
opgave betekent voor de inzet op energiebesparing in 2030. Niet alleen kosten,
maar ook het maatschappelijk draagvlak en het vermogen van de samenleving
om de grote veranderingen te accommoderen die nodig zijn voor de
energietransitie, zijn daarbij van belang.
Wat is nodig in 2050?
De kostencurve in Figuur 8 is een voorbeeld uit een eerdere studie in 2012 naar
22
de kosten en baten van de BKG-emissiereductiedoelen . De curve geeft de
Nationale kosten en de totale BKG-effecten weer in 2050 van opties ten opzichte
van het toenmalige business-as-usual beeld voor Nederland. Het gaat om een
kostenoptimale invulling van de reductieopgave en dat betekent dat zowel de
goedkoopste als de duurste maatregelen uit de curve nodig zijn om het doel op
de goedkoopste manier te halen. De curve geeft dus geen keuzepakket weer:
alles is nodig.

Figuur 8: Kostencurve voor 80% emissiereductie uit Daniels et al (2012).
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
22

64

Daniëls et al (2012) Kosten en baten van CO2-emissiereductie maatregelen, ECN, Petten.

Kosteneffectiviteit (euro/ton CO2)

Energiebesparing
Evenals in de huidige studie is energiebesparing goed vertegenwoordigd in het
laagste deel van de curve, met negatieve kosten. Maar energiebesparing is
daarnaast verspreid door de gehele curve heen aanwezig, tot in de duurste
regionen. Besparing is dus niet altijd goedkoper dan andere maatregelen, en niet
alleen de goedkoopste besparingsmaatregelen zijn voor de lange termijn nodig.
800
600
400
200
0
-200
-400

Categorie opties

Figuur 9: Kostenranges van energiebesparing in de maatregelpakketten A,B en C in deze studie
vergelijken met kostenranges van emissiereductie-opties t.b.v. verregaande emissiereductie.

Hoe passen de pakketten voor het behalen van het Artikel 7 doel in een lange
termijn strategie?
Het pakket besparingsmaatregelen voor het halen van het Artikel 7 doel bij variant A
in deze studie kent een brede range van kosteneffectiviteit. De kosteneffectiviteit
van een deel van de maatregelen ligt hoger dan die van andere reductie-opties en
ligt ook hoger dan het kostenniveau van besparingsmaatregelen in de studie van
Daniels et al (2012). Alhoewel voor een verregaande reductiestrategie ook relatief
dure besparingsopties nodig zullen zijn, lijkt aannemelijk dat een deel van de
maatregelen in pakket A niet passen binnen een kostenoptimale
emissiereductiestrategie. De pakketten bij variant B en C scoren qua kosten heel
gunstig ten opzichte van de andere categorieën maatregelen, doordat ze met fors
beleid selectief het goedkopere deel van het besparingspotentieel aanspreken (zie
Figuur 9). De maatregelen in pakket B en C zijn daarmee in de regel wel onderdeel
van een kostenoptimaal pakket gericht op de lange termijn. Echter, met het oog op
de lange termijn is het ook nodig om al duurdere maatregelen te ontsluiten. De
curve laat immers zien dat ook het dure besparingspotentieel in 2050 nodig is en het
is zeer waarschijnlijk dat het aanspreken van dat duurdere potentieel al voor 2030
moet beginnen.

ECN-E--17-003

65

Voldoende draagvlak en maatschappelijk vermogen tot veranderen
Er kan nog een ander probleem optreden. Doordat in pakket B, en meer nog bij pakket
C, in relatief korte tijd een groot deel van bepaalde potentiëlen (zoals in de industrie)
ontsloten moet worden, doen deze pakketten mogelijk een fors beroep op het
draagvlak en vermogen tot veranderen van de samenleving en de betreffende
doelgroepen. Een onbeantwoorde vraag is daarom welke claim eventueel zwaar beleid
doet op het maatschappelijk draagvlak, en of die gerechtvaardigd kan worden door het
additionele effect.
Daarbij is het van belang dat ook voor het implementeren van andere categorieën
maatregelen het beleid een beroep zal moeten doen op het vermogen van de
samenleving om veranderingen te accommoderen. Een succesvolle energietransitie
hangt af van de juiste balans tussen de maatregelen. De vraag is of het daarbij
uiteindelijk beter volhoudbaar is op een meer geleidelijke uitrol te sturen over een
breed front, verdeeld over verschillende stakeholders dan een zware inzet op een smal
potentieel. Om toch voldoende voortgang te maken, impliceert dat dan wel dat het
beleid zich ook voor 2030 al op duurdere maatregelen moet richten.

5.4 Energiebesparing versus overige
emissiereductie-opties in de industrie
Besparingsopties in de industrie vormen volgens de analyse in deze studie een
belangrijk potentieel, dat de maatschappelijke kosten om te voldoen aan de opgave van
Artikel 7 kan beperken. Naast energiebesparing bestaan er evenwel andere
mogelijkheden om de CO2-emissie in de industrie te reduceren. Voor een goede
afweging in een lange termijn strategie is het van belang de verschillende opties in
perspectief te plaatsen. Niet alleen kosten, maar ook de totale betekenis voor de
emissiereductie, de marktrijpheid en lange-termijn perspectieven passeren de revue.
Alternatieven noodzakelijk voor vergaande emissiereducties
Industriële energiebesparing komt in deze studie als verreweg de belangrijkste optie
naar voren om tegen de laagst mogelijke kosten besparingsdoelen voor 2030 te
halen. Dat is niet zo vreemd: in de industrie zijn – vergeleken met andere sectoren –
de prikkels om het verbruik te verminderen verreweg het kleinst. Hier is dus nog
veel relatief laag hangend fruit. Het is echter niet zo dat energiebesparing in de
industrie daarmee ook de belangrijkste optie voor vergaande CO2-emissreductie op
lange termijn is in de industrie. Andere opties zullen op de lange termijn een veel
groter aandeel in de emissiereductie gaan vertegenwoordigen.
Ondanks een aanzienlijk besparingspotentieel in absolute zin, is het potentieel van
energiebesparing in de industrie ten opzichte van het totale energieverbruik in de
industrie relatief beperkt. Daarom zijn voor verdere CO2 reductie ook andere
maatregelen vereist. Deze maatregelen zijn veelal duurder dan het
besparingspotentieel in deze studie, maar bieden de veel grotere
reductiemogelijkheden die nodig zijn richting 2050. Om die reducties tijdig te

66

realiseren is het wel nodig om voor 2030 de basis er voor te leggen. Dat betekent
dat de eerste toepassing van dergelijke opties al voor 2030 moet plaatsvinden,
waarmee ze ook voor 2030 al bij zullen dragen aan de emissiereducties.
De besparing is dus zeker onderdeel van een kostenoptimaal pakket, maar
daarnaast zijn andere – duurdere – maatregelen nodig die een veel groter potentieel
vertegenwoordigen.
Energiebesparing
Besparing is in de industrie een belangrijke en vaak relatief goedkope optie om CO 2emissies te reduceren. De in deze studie in kaart gebrachte opties zijn beperkt tot de
goedkopere besparingsmaatregelen: conventionele besparingsmaatregelen en
incidenteel een meer innovatieve optie. Het emissiereductiepotentieel dat ze
vertegenwoordigen ligt op circa 4,8 megaton directe reducties door
brandstofgebruik en 3,0 megaton indirect via de elektriciteitsvraag. Daarmee
beslaan ze maximaal ongeveer een zesde van de totale directe emissies in de
23
industrie en ongeveer een zevende van de elektriciteitslevering aan de industrie.
De directe emissies zijn voor de langere termijn het belangrijkst, omdat
verduurzaming van de elektriciteitsopwekking de indirecte emissies al flink omlaag
zal brengen. De range van de kosteneffectiviteit van de kaart gebrachte opties loopt
van negatief tot circa 50 euro/ton CO2. Bij beleidsvariant B wordt in het
kostenoptimale pakket om te voldoen aan de EED Artikel 7 ongeveer de helft van
het geïdentificeerde potentieel ontsloten.
Meer vergaande en duurdere energiebesparingsopties zijn vaak nog in een pril
stadium en daarom omgeven met onzekerheden over haalbaarheid en potentieel.
Tot 2030 zal de rol van dergelijke radicalere procesinnovatie beperkt zijn.
Hierbij speelt ook een rol dat er voor ontwikkelaars en leveranciers van duurdere
energiezuinige concepten er op dit moment eigenlijk nergens op de wereld een
markt van betekenis is: de - concurrentiegevoelige - energie-intensieve industrie is
overal gevrijwaard van hoge energiebelastingen, accijnzen en vergaande
besparingsverplichtingen. Dergelijk concepten blijven dus vaak op de plank liggen,
en zullen pas weer in beeld komen voor verdere ontwikkeling bij toenemende
(prijs)druk in een voldoende grote markt.
Dit is een belangrijk verschil met bijvoorbeeld de gebouwde omgeving en de
transportsector. Daar loopt de prijsprikkel vanuit belastingen en accijnzen nu al vaak
op tot honderden euro’s per ton CO2, en is er bovendien dien vaak sprake van
verplichtingen die technieken met nog hogere kosten per ton CO2-emissiereductie
afdwingen. In die sectoren zijn veel duurdere opties dan ook al veel langer gangbaar.
CCS
CO2-afvang en -opslag biedt mogelijkheden om CO2-emissies vergaand terug te
dringen tegen kosten tussen de 70 en 110 euro per ton CO2. Dat begint dus
ongeveer op het niveau waar de voor deze studie in kaart gebrachte
besparingsopties ophouden. Bij enkele specifieke gevallen met geconcentreerde
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
23

Inclusief eigen WKK, maar zonder de joint venture WKK’s

ECN-E--17-003

67

CO2-bronnen liggen de kosten nog wat lager, maar dit zijn geen grote potentiëlen.
CCS vergt extra energie voor de scheiding van CO2 uit de verbrandingsgassen, het
onder druk brengen van de CO2 en het transport naar de opslag.
Als er voldoende opslagcapaciteit voor de CO2 beschikbaar is – en dat is in eerste
instantie waarschijnlijk meer een kwestie van maatschappelijk draagvlak dan van
fysieke restricties - kan CCS de belangrijkste optie vormen voor het terugbrengen
van de industriële CO2-emissies naar bijna nul. In dat geval kan de kostprijs van CCS
lange tijd een natuurlijke boven limiet vormen voor kosten van andere CO2emissiereductieopties in de industrie: na grootschalige toepassing van CCS zijn er
immers niet veel emissies over om nog verder terug te brengen.
De opslagcapaciteit in Nederland is waarschijnlijk toereikend om meerdere
24
25
decennia tientallen megatonnen per jaar op te slaan . Maatschappelijk draagvlak
kan hierbij wel een issue zijn. Ook bij de in dit opzicht minder problematische opslag
onder de zeebodem is de capaciteit echter ruim.
CCS wordt nog nergens op commerciële schaal toegepast als CO2emissiereductieoptie. Dat betekent niet automatisch dat de techniek nog erg
onzeker is: De samenstellende technieken die nodig zijn voor CCS zijn vaak al
gangbaar. Verwijdering van CO2-uit gassen is bij voorbeeld onderdeel van bepaalde
industriële processen. Ook gangbaar is injectie van afgevangen CO2bij enhanced oil
recovery, gericht op het vergroten van het winbare deel van oliereserves.
Biomassa
Biomassa is een mogelijke bron van hoge temperatuur warmte en kracht. Installaties
die biomassa verstoken zijn duurder dan conventionele gasketels, en de bediening
en onderhoudskosten liggen ook hoger. Ook belangrijk is de prijs van biomassa zelf.
De totale kosteneffectiviteit ligt in veel gevallen onder de 100 euro/ton CO2.
Biomassa is zeer breed inzetbaar, ook voor toepassingen waar weinig alternatieven
voor zijn zoals vliegverkeer, en de hoeveelheid biomassa is gelimiteerd.
Grootschalige inzet in de industrie is daarom niet vanzelfsprekend: in de industrie
zijn er – met name in de vorm van CCS - ook andere mogelijkheden om de reducties
vergaand terug te brengen.
Inzet in combinatie met CCS – BECCS - leidt tot negatieve emissies, en zou mogelijk
kunnen zijn in industrie en elektriciteitsopwekking. Dergelijke negatieve emissies
bieden andere sectoren eventueel ruimte om moeilijke en dure emissiereducties
wat langer uit te stellen, en zijn volgens veel mondiale emissiescenario’s nodig om
de 1,5-2 graden doelstelling nog te kunnen halen.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx

68

24

Gedurende deze periode zal dan een helderder beeld moeten ontstaan over de vraag op welke wijze
emissiereductie na deze periode kan worden gecontinueerd

25

Zie o.a. PBL en ECN (2011) Naar een schone economie in 2050 – routes verkend, PBL, Den Haag.

Elektrificatie (en CO2-vrije elektriciteitsopwekking)
Bij de inzet van elektriciteit komt geen CO2 vrij, en elektrificatie kan dan ook een
belangrijke rol spelen bij het decarboniseren van de warmtevraag. Het grote
voordeel van elektriciteit is dat het op grote schaal en ver van de plek waar het
gebruikt wordt, gewonnen kan worden uit hernieuwbare bronnen. Elektrificatie in
zijn meest eenvoudige vorm – weerstandverwarming – heeft zeer beperkte
investeringskosten. Meer geavanceerde opties – warmtepompen – hebben hogere
investeringskosten, maar ook hogere rendementen.
Bij een forse groei van intermitterend hernieuwbaar –wind en zon – zullen er steeds
meer momenten van overaanbod voorkomen waarop curtailment aan de orde is. In
dat geval kan gedeeltelijke elektrificatie – elektrische hulpverwarming die
aanschakelt wanneer het elektriciteitsaanbod hoog is en de prijzen laag zijn – een
belangrijke optie vormen. Gedeeltelijke elektrificatie draagt dan bij aan
emissiereductie, inpassing van hernieuwbaar en een kleiner beslag op mogelijk
schaarse CO2-opslagcapaciteit.
Als grootschalige toepassing van intermitterende bronnen tot sterk fluctuerende
elektriciteitsprijzen leidt, ligt volledige elektrificatie minder voor de hand bij processen
waar continuïteit van de bedrijfsvoeringminder van belang is. Flexibiliteit in de
verwarmingsbron kan in die gevallen immers gebruikt worden om kosten te
minimaliseren.

ECN-E--17-003

69

Bijlage A. Kostenmethodiek
Dit is een bewerkte versie van de bijlage uit het IBO rapport (Daniëls en Koelemeijer,
2016). De bijlage beschrijft de nationale kosten uit de milieukostenmethodiek, en gaat
in op andere kosten en baten die geen onderdeel zijn van de nationale kosten.
Nationale kosten uit de milieukostenmethodiek
De kosten zoals berekend zijn de nationale kosten volgens de milieukostenmethodiek
(VROM, 1994; 1998; 2004). Dit is het saldo van directe kosten én baten vanuit
maatschappelijk kostenperspectief. De kosten omvatten:
 Kapitaalkosten
 Bedienings- en onderhoudskosten
 Baten van vermeden energiegebruik
 Effect op aankoop of verkoop van CO2-rechten in het Europese
emissiehandelssysteem.
De kosten worden uitgedrukt in jaarlijkse kosten, en kunnen dan ook gebruikt worden
om in combinatie met de jaarlijkse effecten de kosteneffectiviteit van maatregelen te
berekenen, uitgedrukt als euro per eenheid gerealiseerd effect (ton CO2 eq, PJ
besparing, PJ hernieuwbaar). Hieronder worden bovenstaande kostenposten toegelicht.
Kapitaalkosten
Investeringen worden bij de milieukostenmethodiek voor de nationale kosten tegen
26
een maatschappelijke disconteringsvoet (4% ) en met een afschrijvingstermijn van 10
tot 25 jaar afgeschreven. Voor bouwtechnische kosten geldt een afschrijvingstermijn
van 25 jaar, voor elektromechanische een afschrijvingstermijn van 10 jaar. Omdat veel
maatregelen bestaan uit een mix van bouwtechnische en elektromechanische
componenten, en omdat bij veel maatregelen deze componenten niet altijd aan te
wijzen zijn, vindt de berekening vaak plaats met een gewogen gemiddelde levensduur
of de meest representatieve levensduur. Waar de levensduur duidelijk langer is dan de
25 jaar, gaan de berekeningen in deze rapportage uit van die langere levensduur.
Bediening en onderhoudskosten
Bediening en onderhoudskosten tellen als jaarlijks terugkerende kostenpost mee in de
nationale kosten.
Energiekosten en baten
De baten van vermeden energiegebruik bestaan voor Nederland uit de vermindering
van de import van die energiedragers. De relevante prijzenzijn dus internationale
handelsprijzen.
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
26

70

De berekening sluit met een disconteringsvoet van 4% aan bij eerdere studies naar de kosten en baten van
energie- en klimaatbeleid, waaronder de IBO energie- en klimaatbeleid (en de impactanalyse van Europese
klimaat- en energiedoelen uit 2014 () . Inmiddels is er het “RAPPORT WERKGROEP DISCONTOVOET 2015” van
een werkgroep van o.a. ministeries, planbureaus, DNB en externe experts, dat aanbeveelt om een standaard
discontovoet te hanteren van 3 procent, die in een aantal specifieke situaties af kan wijken (o.a. voor
infrastructuur en reistijden). Voor de waardering van klimaat geldt ook 3 procent. Daarmee zullen de kosten
over de hele linie iets lager komen te liggen dan in de huidige analyse.

CO2-rechten
Beprijzing van energie en/of emissies is niet relevant voor de nationale kosten, zolang
dit beprijzing door de Nederlandse overheid is. Bij CO 2-rechten in het Europese
emissiehandelssysteem ligt dit anders: dit is een grensoverschrijdend handelssysteem.
Dat betekent dat minder emissies bij ETS-bedrijven leidt tot een lagere behoefte aan
27
CO2-rechten. Dit vertegenwoordigt een baat binnen de nationale kosten .
Relatie tot MKBA’s
De nationale kosten zijn qua gebruikte grootheden zoals energieprijzen en rentevoeten
ruwweg in lijn met de aanpak in maatschappelijke kostenbatenanalyses (MKBA’s). Een
belangrijk verschil dat MKBA’s behalve de directe kosten en baten ook allerlei andere
kosten en baten in beeld brengen. De nationale kosten vormen een smal kostenbegrip:
allerlei ‘bredere’ kosten zoals indirecte effecten en externe kosten zijn er geen
onderdeel van. Verder wordt in MKBA’s doorgaans een netto contante waarde
berekend, waarbij kosten en baten in de toekomst worden vertaald in kosten in het
heden, in plaats van jaarlijkse kosten in zichtjaren.
In deze studie enkele maatregelen in de transportsector onderzocht die primair gericht
zijn op het beïnvloeden van het gedrag (terugdraaien snelheidsverhoging op snelwegen
en kilometerheffingen bij personen- en vrachtverkeer). Voor die maatregelen is een
quickscan maatschappelijke kosten-baten analyse (MKBA) uitgevoerd, waardoor ook
o.a. de welvaartseffecten van veranderingen in dit gedrag in de kosten zijn opgenomen.
In de betreffende factsheets zijn deze effecten nader toegelicht.
Nationale kosten versus eindgebruikerskosten
Leveringstarieven en energiebelasting zijn overdrachten binnen Nederland, en zijn
daarmee geen onderdeel van de nationale kosten. De baten voor de ene partij in
Nederland zijn juist kosten voor een ander, maar voor de bv. Nederland is er geen netto
effect. Een vermindering in afgedragen energiebelastingen levert dus voor de bv
Nederland geen kost of baat op: tegenover de baat voor bijvoorbeeld een huishouden
staat een verlies voor de overheid. Ook subsidies vormen geen onderdeel van de
nationale kosten.
Voor de eindgebruiker is dit uiteraard wel relevant, en subsidies en belastingen zijn dan
ook wel onderdeel van de eindgebruikerskosten, evenals bijvoorbeeld marges op
geleverde energie.
Verder geldt bij eindgebruikerskosten voor de berekening van kapitaalskosten vaak een
hogere disconteringsvoet: 10% voor bedrijven, en 5% voor de landbouw. Alleen voor de
overheid geldt de 4%, en ook voor huishoudens. De laatste kunnen maatregelen aan de
eigen woning vaak hypothecair financieren, en als ze eigen geld inzetten gelden als
kapitaalkosten alleen de opportuniteitskosten voor gederfde rente op spaargeld. In
werkelijkheid kunnen financieringskosten binnen doelgroepen uiteraard sterk variëren.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
27

Het “RAPPORT WERKGROEP DISCONTOVOET 2015” beveelt ook aan om nader vast te stellen met welke CO2
prijzen moet worden gerekend, de methodiek daarvoor is nu zo goed als voltooid.

ECN-E--17-003

71

Kosten van infrastructuur
De uitgevoerde berekening van de nationale kosten houdt geen rekening met
kostenbesparingen op netwerken. De reden is dat deze kostenbesparingen op
afzienbare termijn nog heel gering zullen zijn. Bij bijvoorbeeld een lagere behoefte aan
capaciteit in bestaande elektriciteits- of gasnetwerken materialiseert dit pas in
eventuele lagere kosten als uitbreiding, onderhoud of vervanging van die netwerken
aan de orde is. Bovendien zijn dergelijke besparingen meestal niet een op een af te
leiden van de veranderingen in de benodigde energie.
Ook een toename van infrastructuur kosten is denkbaar, bijvoorbeeld bij grilliger
vraagpatronen of een toename van intermittent hernieuwbaar. Waar extra
investeringen in infrastructuur direct gekoppeld zijn aan een specifieke optie, zoals het
net op zee voor wind offshore, is dit wel onderdeel van de kapitaalkosten.
Overige opmerkingen bij nationale kosten
De nationale kosten geven een goede eerste indicatie van de maatschappelijke kosten
voor Nederland. Dat wil echter niet zeggen dat lage nationale kosten betekenen dat een
optie dus per definitie aantrekkelijk is, zomin als hoge nationale kosten een optie per
definitie onaantrekkelijk maken. Implementatie van dure opties kan om verschillende
redenen wenselijk zijn, bijvoorbeeld:
 Implementatie biedt perspectief op kostendalingen van de optie en daarmee op
een kostenvoordeel op langere termijn
 Een optie zal op langere termijn hoe dan ook nodig zijn, maar om op die termijn het
volledige potentieel te realiseren moet nu al begonnen worden, hoewel het
kostenniveau nu boven de marginale kosten van de huidige doelen ligt.
 Een optie heeft overige baten die tegenwicht bieden aan de hoge kosten.
Woningisolatie kan bijvoorbeeld tot belangrijke comfortwinst leiden.
Niet gekwantificeerd: Bredere maatschappelijke kosten en baten
Zoals al vermeld spelen bij een complete maatschappelijke kosten-baten analyse nog
veel meer posten een rol, die geen onderdeel zijn van de nationale kosten uit de
Milieukostenmethodiek.
Voorbeelden zijn: reguleringskosten van beleid, structurele effecten op de economie,
baten van verminderde emissies door lagere schade (emissies van broeikasgassen, maar
ook bijvoorbeeld luchtverontreinigende emissies), baten ten gevolge van verminderde
importafhankelijkheid. Dergelijke kosten en baten zijn veel onzekerder en ook vaak
subjectiever van aard dan de directe kosten en baten. Ook gelden soms specifieke
criteria waaronder bepaalde kosten en baten wel of niet mee mogen tellen. Dat laatste
geldt bijvoorbeeld voor baten die grotendeel neerslaan in het buitenland, zoals de
baten van vermeden broeikasgasemissies of – in mindere mate – de baten van
verminderde uitstoot van luchtverontreinigende stoffen.
Een analyse van de bredere kosten en baten met een uitgebreide toelichting staat in
https://www.ecn.nl/publications/PdfFetch.aspx?nr=ECN-E--12-008. Hieronder staat een
toelichting bij een aantal posten van dit rapport.

72

CO2-baten
Hierbij spelen twee componenten een rol. Enerzijds de maatschappelijke “willingness to
pay”, anderzijds de vermeden kosten voor de koop van emissierechten op de Europese
of mondiale emissiehandel. De twee componenten mogen niet dubbel geteld worden.
Bij de “willingness to pay” component is een complicatie dat de baten van Nederlandse
maatregelen mondiaal neerslaan, omgekeerd geldt dat dus ook voor maatregelen die
het buitenland neemt. De baten gelden dus alleen onder de veronderstelling van
wederkerigheid. Die wederkerigheid geldt bijvoorbeeld als er sprake is van een bindend
mondiaal klimaatakkoord. De CO2-baten ten gevolge van vermeden schadekosten zijn
geen onderdeel van de nationale kosten.
Wel onderdeel van de nationale kosten zijn de baten als bedrijven minder CO 2-rechten
hoeven te kopen op de Europese emissiehandelsmarkt. Bij elektriciteit is het effect van
de CO2-prijs al onderdeel van de energiebaten: de CO 2-prijs beïnvloedt immers de
groothandelsprijs van elektriciteit. Bij andere fossiele energiedragers zit de CO 2-prijs
niet in de groothandelsprijs, en is het apart in de berekening meegenomen.
Externe effecten luchtverontreiniging
Maatregelen gericht op het vermijden van CO2-emissies hebben in de meeste gevallen
ook effect op de uitstoot van luchtverontreinigende stoffen. Voor de producent of
consument die de uitstoot veroorzaakt is dit een extern effect, omdat hij of zij de kosten
van de vervuiling niet betaalt. Luchtverontreiniging is in veel gevallen voelbaar tot ver
over de grenzen, wat de vraag oproept wie de kosten van dit extern effect moet dragen.
Een maatschappelijke kosten-batenanalyse waardeert de vervuiling door de
hoeveelheid van de uitstoot te berekenen en een prijs voor de vervuiling te bepalen.
Maatregelen die leiden tot minder consumptie van fossiele brandstoffen hebben
meestal een gunstig effect op de uitstoot van luchtverontreinigende stoffen, maar
maatregelen die leiden tot meer inzet van biomassa hebben vaak een ongunstig effect.
Voorzieningszekerheid en importafhankelijkheid
Afhankelijkheid van fossiele brandstoffen en geïmporteerde biomassa betekent
afhankelijkheid van prijsschommelingen op de wereldmarkt. Bij prijsstijgingen,
bijvoorbeeld oliecrises of politieke onrust in olieproducerende landen, zien
consumenten hun koopkracht afnemen en worden bedrijven aangetast in hun
investeringsvermogen. Op lange termijn kan dit leiden tot onzekerheid bij investeerders
in de energiesector en daarbuiten. Door een lager energiegebruik of overgang op eigen
hernieuwbare opwekking neemt de afhankelijkheid van geïmporteerde brandstoffen af
en treedt er een maatschappelijke baat op.
Bestedingsimpuls
Een CO2-emissiereductiedoelstelling van 80 procent betekent dat er grootschalig moet
worden geïnvesteerd in allerlei schone maatregelen. In economisch mindere tijden
(laagconjunctuur) genereren deze investeringen extra vraag naar goederen en diensten
en geven daarmee een stimulans aan de binnenlandse productie en werkgelegenheid.
Dit is een korte termijn effect. Op langere termijn en in economisch goede tijden
(hoogconjunctuur) reageren alleen de prijzen van goederen en diensten (o.a. via hogere
loonkosten) op de extra vraag en is er dus geen effect op de binnenlandse productie en
werkgelegenheid. Ook is het effect afhankelijk van het gevoerde overheidsbeleid, de
wijze waarop de overheid de investeringen in ‘duurzaam’ afdwingt of stimuleert.

ECN-E--17-003

73

Structurele groei
De investeringen in CO2-reducerende maatregelen kunnen op de lange termijn leiden
tot veranderingen in de economische structuur. Door investeringen in CO 2emissiereductiemaatregelen kan bijvoorbeeld de Nederlandse productie
kapitaalintensiever worden en wordt er kenniskapitaal opgebouwd en verspreid. Dit zou
dan de Nederlandse economie productiever maken: per eenheid kapitaal en arbeid
wordt meer toegevoegde waarde (BBP) geproduceerd. Dit stimuleert het structurele
groeivermogen van de economie.
Reguleringskosten
Reguleringskosten van overheidsbeleid omvatten de indirecte effecten van beleid op de
economie, en niet de uitvoeringskosten van dit beleid. Grootschalige energietransitie
komt immers niet vanzelf tot stand. Er is overheidsbeleid nodig om deze investeringen
te stimuleren, dan wel af te dwingen. In de eerste categorie bevinden zich subsidies, die
het schone alternatief aantrekkelijker maken ten opzichte van CO2-emitterende
alternatieven, en CO2-prijzen en -belastingen, die het CO2-emitterende alternatief
duurder en dus onaantrekkelijker maken ten opzichte van schone alternatieven. Bij het
afdwingen van CO2-reducerende maatregelen valt te denken aan normen, bijvoorbeeld
een energieprestatienorm voor woningen en voertuigen of een verplichting voor
energiebedrijven om een bepaald percentage duurzame energie te produceren.
Andere niet opgenomen posten
Andere effecten die mogelijk in kosten te vertalen zijn omvatten de schade door inzet
van niet-duurzame biomassa en de risico’s van kernenergie

74

Bijlage B. Berekeningsmethodiek pakketten en
status resultaten
Deze bijlage beschrijft de gevolgde aanpak bij het samenstellen van de
maatregelpakketten.
Benadering van minimale kosten, maar geen exacte optimalisatie
De aanpak leidt tot een benadering van de pakketten die tegen de laagst mogelijke
kosten de vereiste beleidsopgave realiseren. Het resultaat is dus geen bewezen
kostenoptimaal pakket zoals dat uit optimalisatiemodellen resulteert, maar zal daar wel
in de buurt komen.
Samenvatting aanpak
De berekening vindt plaats in een rekentool in Excel. De berekening start met een
maximaal pakket van maatregelen, gegeven een beleidsscenario dat het
ontsluitingspercentage bepaalt. Het effect van dit pakket is hoger dan het te bereiken
doel. Door telkens de duurste maatregel weg te laten, gaat het gezamenlijk emissieeffect omlaag richting het doel. Bij elke tussenstap bepaalt de rekentool wat effect en
kosteneffectiviteit van de opties is, gegeven de toepassing van de andere opties. Ook
houdt het tool bij of de toepassing van concurrerende opties gezamenlijk niet boven het
geldende maximum komt. Een uitgebreidere beschrijving van interactie en concurrentie
volgt hieronder.

Interactie tussen opties
Vaak hebben opties invloed op elkaars effecten en kosteneffectiviteit. Betere isolatie
van een woning zal de warmtevraag verminderen, en dat verkleint het effect van
bijvoorbeeld een warmtepomp in diezelfde woning. De kosten van de warmtepomp
veranderen echter niet, waardoor de kosteneffectiviteit van die warmtepomp
ongunstiger wordt. Dat geldt vooral voor maatregelen die lokaal aangrijpen, dat wil
zeggen direct op een specifiek eindverbruik. Naarmate het specifieke verbruiksniveau al
lager is heeft het stapelen van maatregelen steeds minder effect in absolute zin. Voor
verdergaande reducties zijn daarbij vaak andere (duurdere) maatregelen nodig dan voor
minder vergaande reductie, maar maatregelen zijn niet altijd met elkaar compatibel (en
hun effecten dus niet optelbaar).
Bij toepassing van meer opties tegelijkertijd – nodig om verdergaande emissiereducties
te bereiken - zullen dit soort interacties frequenter en sterker optreden, waardoor
verder gaande reducties relatief duurder worden. De berekening houdt op een grove
manier rekening met dit soort effecten. Dat heeft gevolgen voor de daadwerkelijk
emissiereducties en kan ook de kosteneffectiviteit beïnvloeden

ECN-E--17-003

75

Vermindering emissie-effecten
De berekening gaat er als vuistregel van uit dat opties die betrokken zijn bij dezelfde
energiefunctie in een sector – bijvoorbeeld ruimteverwarming bij koopwoningen –
elkaars effect verminderen naar rato van het relatieve effect dat ze zelf hebben op het
energiegebruik en emissies. Als bijvoorbeeld isolatiemaatregelen de warmtevraag met
25% verminderen, dan zal het effect van een hybride warmtepomp ook 25% lager zijn
dan zonder die isolatie.
Kosten
De (investerings)kosten van opties blijven daarbij soms hetzelfde, soms ook niet. Bij
bijvoorbeeld huishoudens zullen de kosten van een verwarmingstechniek meestal niet
lager liggen bij vergaande isolatie. In zo’n geval wordt de kosteneffectiviteit van de
afzonderlijke technieken iets slechter: de investeringen blijven hetzelfde, terwijl de
effecten kleiner worden. Maar in bijvoorbeeld grotere gebouwen kan isolatie het
mogelijk maken om met kleinere of minder verwarmingsinstallaties te werken. In zo’n
geval hoeft de kosteneffectiviteit niet slechter te worden. De rekentool maakt het
mogelijk om het effect op de kosten te differentiëren tussen 0 en 100%.
Ontsluiting van maatregelpotentieel
Tenslotte is ook de mate waarin maatregelpotentiëlen ontsloten kunnen worden
afhankelijk van allerlei factoren. Afnemende marginale baten voor de eindverbruiker
maken het toepassen van extra maatregelen steeds minder vanzelfsprekend, en dus zal
het beleid steeds harder moeten drukken om de kostendrempel over te komen en toch
extra maatregelen te bewerkstelligen. Naast kosten zijn er echter ook andere factoren
die ervoor zorgen dat verdere groei van lokaal aangrijpende maatregelen niet
plaatsvindt. Voor burgers spelen bijvoorbeeld gewoontes, (on-)gemak, (gepercipieerde)
capaciteit, handelingsperspectief en prioritering in relatie tot andere activiteiten een
belangrijke rol bij de beslissing om maatregelen (niet) toe te passen. Voor bedrijven en
andere organisaties spelen dergelijke factoren ook een rol, alhoewel bij deze actoren
relatief de financiële kaders vaak relatief belangrijker zijn. Ook ten aanzien van centrale
verduurzaming kunnen niet-financiële overwegingen een belangrijke rol spelen in het
draagvlak voor en daarmee het doorvoeren ervan.
Om het potentieel te ontsluiten kunnen verschillende typen beleidsinstrumenten
worden in gezet. De mate waarin het beleid er in slaagt om bepaalde potentiëlen te
ontsluiten is van invloed op de kosten die gemaakt moeten worden voor het bereiken
van een bepaald doel. Indien van relatief goedkopere maatregelen een kleiner deel
ontsloten kan worden, dienen immers duurdere maatregelen te worden ingezet.
Daardoor kunnen ook weer nieuwe interacties ontstaan, die de kosten verder kunnen
beïnvloeden.
Kostencurves
Er is een grote hoeveelheid technische, gedragsmatige en volume maatregelen om de
emissies in sectoren te verminderen. Maatregelen hebben in het algemeen
verschillende potentiëlen en kosten. Bijlage C beschrijft de maatregelen die in deze
studie zijn geïdentificeerd, en geeft van elke maatregel de potentiëlen en kosten.
Wanneer deze maatregelen worden gerangschikt op hun kosten – met inachtneming
van de interactie - ontstaat een specifieke kostencurve. Specifiek, omdat de curve alleen

76

geldt voor de gegeven set van maatregelen, met gegeven ontsluitingspercentages, die
samen optellen tot het boogde doel.
De kostencurve biedt overzicht
De kostencurve beidt inzicht in de effecten van opties en de onderlinge volgorde van
kosteneffectiviteit. De totale (maatschappelijke) kosten voor het behalen van een doel
zijn dan een optelsom van de kosten van de individuele maatregelen, en worden
gerepresenteerd door de oppervlakte onder de curve. De kostencurve kan ook
bedrieglijk zijn: er gaat immers de suggestie van uit dat je door de curve af te lopen voor
verschillende doelen kunt afleiden wat de kosten zijn. Vanwege de eerder genoemde
interacties tussen opties is dat echter niet zo.

ECN-E--17-003

77

Bijlage C. Samenstelling en
kentallen maatregelenpakketten t.b.v. Artikel 7
Deze bijlage geeft de individuele opties weer die deel uitmaken van de pakketten om te
voldoen aan de Artikel 7 opgave. Weergegeven zijn de maatregel (optie), de sector en
deelsector waar de maatregel plaats vindt, de cumulatieve besparingseffecten in de
periode 2021-2030, het momentane besparingseffect in 2030, de kosteneffectiviteit van
de maatregel in euro / GJ besparing in 2030, en de effecten op directe en indirecte
emissies.

Tabel C-1: Maximaal realiseerbaar potentieel met beleidsvariant A
Optie

78

Sector

Deelsector

Cum.
effect
20212030
PJ

Effect
2030

Kosten
effectivi
teit

Emissie effect
2030

PJ

€/GJ

Dir.
kton

Indir.
kton

0

0

-36

-

37

0

0

-33

-1

3

0

0

-17

-

4

1

0

-16

-

45

LED verlichting kassen niet-ETS

Landbouw

LED verlichting kassen ETS

Landbouw

Extra besparing electra
grondgebonden landbouw

Landbouw

Pompschakelaar
vloerverwarming
Veegpulsschakeling

Huishoudens

Glastuinbouw
niet-ETS
Glastuinbouw
ETS
Grondgebond
en
activiteiten
Alle

HDO

WMb

6

1

-16

-

179

Vrije koeling toepassen

HDO

Niet WMb

1

0

-14

-

34

Vrije koeling toepassen

HDO

WMb

4

1

-14

-

130

Procesefficiency industrie 0 ETS

Industrie

Alle ETS

20

4

-12

160

122

Ketenefficiency: recycling 1 ETS

Industrie

Alle ETS

25

5

-11

288

78

Procesefficiency industrie 1 ETS

Industrie

Alle ETS

42

8

-10

346

263

Restwarmte industrie aan
industrie
Procesefficiency industrie 2 ETS

Industrie

Alle

2

0

-9

-

-

Industrie

Alle ETS

6

1

-9

50

38

Procesefficiency industrie 3 ETS

Industrie

Alle ETS

10

2

-7

80

61

Bij vervangen koelkast kiezen
voor A+++
Restwarmte industrie aan
gebouwde omgeving
Aanwezigheidsdetectie

Huishoudens

Alle

1

0

-5

-

20

Industrie

Alle

2

0

-2

-

-

HDO

WMb

1

0

0

-

23

Aanwezigheidsdetectie

HDO

Niet WMb

0

0

0

-

8

Bij vervangen wasdroger kiezen
voor A+++
LED verlichting

Huishoudens

Alle

1

0

1

-

22

HDO

WMb

24

4

2

-

762

Elektrificatie, trendmatig ETS

Industrie

Alle ETS

2

0

2

59

-108

KaE kas ETS

Landbouw

Glastuinbouw

4

1

4

39

-1

Optie

Sector

Deelsector

Cum.
effect
20212030
PJ

Effect
2030

Kosten
effectivi
teit

Emissie effect
2030

PJ

€/GJ

Dir.
kton

Indir.
kton

1

0

5

-

-

46

8

6

-

-15

13

2

7

-

20

0

0

8

-

-

0

0

9

-

-

5

1

11

-

-

0

0

11

-

4

2

0

15

-

-

2

0

16

-

9

1

0

17

-

-

5

1

18

-

-52

9

2

21

-

-97

0

0

23

-

0

0

0

23

-

0

0

0

28

-

1

ETS
Buitengevelisolatie

Huishoudens

KaE kas niet-ETS

Landbouw

Spouwmuurisolatie

HDO

Enkel naar HR++ glas

Huishoudens

Enkel naar HR++ glas

Huishoudens

Modulerende, zelflerende
kamerthermostaat, met
condenserend instellen HRketel
Bij vervangen vriezer kiezen
voor A+++
Vloerisolatie

Huishoudens

Actieve feedback systemen

Huishoudens

Vloerisolatie

Huishoudens

Bij vervangen ketel kiezen voor
Hybride WP
Bij vervangen ketel kiezen voor
Hybride WP
Warmtepompboiler

Huishoudens

Warmtepompboiler

Huishoudens

Bij vervangen wasmachine
kiezen voor A+++
Daglichtafhankelijke regeling

Huishoudens

Bestaande
bouw Kp
Bestaande
bouw Kp
Bestaande
bouw Hr
Bestaande
bouw Kp
Bestaande
bouw Hr
Alle

HDO

Niet WMb

1

0

31

-

23

Daglichtafhankelijke regeling

HDO

WMb

0

0

31

-

0

Dakisolatie

Huishoudens

3

1

32

-

-

Douche warmteterugwinning

Huishoudens

Bestaande
bouw Kp
Alle

5

1

37

-

-

Dakisolatie

Huishoudens

3

1

38

-

-

Vraag gestuurde decentrale
ventilatie met
warmteterugwinning koop
Zonneboiler

Huishoudens

3

1

43

-

-20

HDO

WMb

0

0

44

-

-

Zonneboiler

HDO

Niet WMb

0

0

44

-

-

WP lucht-water groot (10-70
kW)
Dubbel naar HR++ glas

HDO

Niet WMb

0

0

46

-

-25

Huishoudens

1

0

50

-

0

Dubbel naar HR++ glas

Huishoudens

1

0

52

-

0

Zonneboiler

Huishoudens

2

0

57

-

9

Vraag gestuurde decentrale
ventilatie met
warmteterugwinning huur
Zonneboiler

Huishoudens

Bestaande
bouw Kp
Bestaande
bouw Hr
Bestaande
bouw Kp
Bestaande
bouw Hr

5

1

58

-

-24

2

0

62

-

3

Elektrificatie, power to heat
ETS

Industrie

3

1

63

317

-867

ECN-E--17-003

Bestaande
bouw Kp
Glastuinbouw
niet-ETS
WMb
Bestaande
bouw Kp
Bestaande
bouw Hr
Alle

Huishoudens

Alle

Huishoudens

Bestaande
bouw Hr
Alle

Huishoudens
Huishoudens

Huishoudens

Bestaande
bouw Hr
Bestaande
bouw Kp

Bestaande
bouw Hr
Alle ETS

79

Optie

Deelsector

Gelijkstroomventilatoren

Huishoudens

Alle

Elektrificatie, power to heat
niet-ETS
Bijna Energieneutrale woning warmtelevering ipv gas
Bijna Energieneutrale woning warmtelevering ipv gas
Bijna Energieneutrale
Gebouwen- all-electric
NOM-renovatie (1,5 mln.
koopwoningen)
Dubbel naar HR++ glas

Industrie

Alle niet-ETS

Huishoudens

HDO

Nieuwbouw
Kp
Nieuwbouw
Hr
Nieuwbouw
HDO
Bestaande
bouw Kp
WMb

Dubbel naar HR++ glas

HDO

Niet WMb

NOM-renovatie (1 mln.
huurwoningen)
Hybride MWT

Huishoudens

Huishoudens
HDO
Huishoudens

Cum.
effect
20212030
PJ

Effect
2030

Kosten
effectivi
teit

Emissie effect
2030

PJ

€/GJ

Dir.
kton

Indir.
kton

0

0

76

-

10

1

0

78

-

-289

7

1

88

-

-

3

1

88

-

-

0

0

90

-

-0

6

1

103

-

-192

0

0

107

-

1

0

0

108

-

0

9

2

112

-

-297

1

0

132

-

-

0

0

179

-

-0

3

0

256

-

-

Warmtepomp

Huishoudens

Bijna Energieneutrale
Gebouwen - warmtelevering
Warmte koude opslag

HDO
HDO

Bestaande
bouw Hr
Grondgebond
en
activiteiten
Bestaande
bouw Kp
Nieuwbouw
HDO
WMb

0

0

258

-

-27

Buitengevelisolatie

HDO

Niet WMb

0

0

268

-

0

Buitengevelisolatie

HDO

WMb

1

0

268

-

2

Warmtepomp stalverwarming

Landbouw

Veeteelt

1

0

273

-

-8

Inregelen installaties

Huishoudens

Alle

5

1

279

-

-

Waterzijdig inregelen

Huishoudens

Alle

5

1

294

-

-

Vloerisolatie

HDO

WMb

0

0

434

-

0

Vloerisolatie

HDO

Niet WMb

0

0

436

-

0

Warmtepomp

Huishoudens

Bestaande
bouw Hr

0

0

897

-

-0

88

16

79

-

-558

56

10

23

-

1,13
0

113

21

-7

1,301

-703

53

10

12

38

21

Huishoudens
HDO
Industrie
Landbouw

80

Sector

Landbouw

Tabel C-2: Technische opties om beleidsdoel te halen in beleidsvariant B
Optie

Sector

Deelsector

Cum.
effect
20212030
PJ

Effect
2030

Kosten
effectivit
eit

Emissie effect
2030

PJ

€/GJ

Dir.
kton

Indir.
kton

1

0

-36

75

-17

0

0

-33

6

0

0

0

-17

9

0

LED verlichting kassen niet-ETS

Landbouw

LED verlichting kassen ETS

Landbouw

Extra besparing electra
grondgebonden landbouw

Landbouw

Pompschakelaar
vloerverwarming
Veegpulsschakeling

Huishoudens

Glastuinbouw
niet-ETS
Glastuinbouw
ETS
Grondgebond
en
activiteiten
Alle

3

1

-16

90

0

HDO

Niet WMb

3

1

-16

102

0

Veegpulsschakeling

HDO

WMb

6

1

-16

179

0

Vrije koeling toepassen

HDO

Niet WMb

1

0

-14

34

0

Vrije koeling toepassen

HDO

WMb

4

1

-14

130

0

Procesefficiency industrie 0 ETS

Industrie

Alle ETS

18

3

-12

113

0

Ketenefficiency: recycling 1 ETS

Industrie

Alle ETS

37

7

-11

117

0

Procesefficiency industrie 1 ETS

Industrie

Alle ETS

39

7

-10

245

0

Restwarmte industrie aan
industrie
Ketenefficiency: recycling 2 ETS

Industrie

Alle

2

0

-9

0

0

Industrie

Alle ETS

47

9

-8

146

0

Procesefficiency industrie 2 ETS

Industrie

Alle ETS

9

2

-8

54

0

Procesefficiency industrie 3 ETS

Industrie

Alle ETS

28

5

-7

172

0

Bij vervangen koelkast kiezen
voor A+++
Procesefficiency industrie 4 ETS

Huishoudens

Alle

1

0

-5

40

0

Industrie

Alle ETS

35

6

-5

218

0

Procesefficiency industrie 5 ETS

Industrie

Alle ETS

24

4

-3

151

0

Restwarmte industrie aan
gebouwde omgeving
Procesefficiency industrie 6 ETS

Industrie

Alle

2

0

-2

0

0

Industrie

Alle ETS

8

1

-1

47

0

Aanwezigheidsdetectie

HDO

Niet WMb

2

0

0

50

0

Aanwezigheidsdetectie

HDO

WMb

5

1

0

155

0

Bij vervangen wasdroger kiezen
voor A+++
LED verlichting

Huishoudens

Alle

1

0

1

45

0

HDO

Niet WMb

14

2

2

422

0

LED verlichting

HDO

WMb

24

4

2

762

0

Elektrificatie, trendmatig ETS

Industrie

Alle ETS

5

1

2

-216

0

KaE kas ETS

Landbouw

6

1

4

-2

0

Buitengevelisolatie

Huishoudens

4

1

5

0

37

KaE kas niet-ETS

Landbouw

Glastuinbouw
ETS
Bestaande
bouw Kp
Glastuinbouw
niet-ETS

14

3

6

-4

144

Huishoudens

9

2

-3.7

175

37

HDO

59

11

-2.6

1,834

-

Industrie

253

46

-7.7

1,047

-

Landbouw

21

4

3.4

83

127

ECN-E--17-003

81

Tabel C-3: Technische opties om beleidsdoel te halen in beleidsvariant C
Optie

Sector

Landbouw

Cum.
effect
20212030
PJ

Effect
2030

Kosten
effectivit
eit

Emissie effect
2030

PJ

€/GJ

Dir.
kton

Indir.
kton

4

1

-36

375

-84

0

0

-33

30

0

0

0

-17

13

0

7

1

-16

225

0

Huishoudens

Glastuinbouw
niet-ETS
Glastuinbouw
ETS
Grondgebonden
activiteiten
Alle

HDO

Niet WMb

3

1

-16

102

0

Veegpulsschakeling

HDO

WMb

6

1

-16

179

0

Vrije koeling toepassen

HDO

Niet WMb

1

0

-14

34

0

Vrije koeling toepassen

HDO

WMb

4

1

-14

135

0

Procesefficiency industrie 0
ETS
Ketenefficiency: recycling 1
ETS
Procesefficiency industrie 1
ETS
Restwarmte industrie aan
industrie
Ketenefficiency: recycling 2
ETS
Procesefficiency industrie 2
ETS
Procesefficiency industrie 3
ETS
Bij vervangen koelkast kiezen
voor A+++
Procesefficiency industrie 4
ETS
Procesefficiency industrie 5
ETS
Restwarmte industrie aan
gebouwde omgeving
Procesefficiency industrie 6
ETS
Aanwezigheidsdetectie

Industrie

Alle ETS

18

3

-12

111

0

Industrie

Alle ETS

37

7

-11

114

0

Industrie

Alle ETS

38

7

-10

239

0

Industrie

Alle

6

1

-9

0

0

Industrie

Alle ETS

74

13

-8

230

0

Industrie

Alle ETS

8

2

-8

52

0

Industrie

Alle ETS

27

5

-6

168

0

Huishoudens

Alle

3

1

-5

101

0

Industrie

Alle ETS

34

6

-5

213

0

Industrie

Alle ETS

36

6

-3

223

0

Industrie

Alle

9

2

-2

0

0

Industrie

Alle ETS

22

4

-1

139

0

HDO

WMb

4

1

0

111

0

10

2

-12.8

326

-

LED verlichting kassen niet-ETS
LED verlichting kassen ETS

Landbouw

Extra besparing electra
grondgebonden landbouw
Pompschakelaar
vloerverwarming
Veegpulsschakeling

Landbouw

Huishoudens

82

Deelsector

HDO

18

3

-12.0

561

-

Industrie

309

56

-7.2

1,487

-

Landbouw

5

1

-34.1

418

-84

Bijlage D. Toelichting
analyse Artikel 7 in primaire
termen in plaats van finale
termen
De EED laat het vrij aan landen om de doelstelling en gerealiseerde besparing voor
Artikel 7 in finale of primaire termen uit te drukken. In het laatste geval wordt het
finale verbruik, dat als grondslag dient voor het besparingsdoel, met primaire factoren
omgerekend naar een finaal verbruik in primaire termen. ECN heeft analyses uitgevoerd
om vast te stellen of een keuze voor de ene of de andere definitie van wezenlijke
invloed is op de inspanning die Nederland moet doen om het doel te realiseren. Hieruit
is geconcludeerd dat het geen wezenlijk verschil maakt of gerekend wordt in finale of
primaire termen. De opties en kosten blijven min of meer gelijk. Deze bijlage geeft
toelichting op de analyses die gedaan zijn in vier delen:
 Doelstelling oprekenen naar primaire termen
 De besparingseffecten van opties omrekenen naar primaire termen
 Bepalen van het kostenoptimale pakket in primaire termen
 Conclusies analyses over Artikel 7 doel in primaire termen
Doelstelling oprekenen naar primaire termen
De grondslag voor de doelstelling betreft het finale energieverbruik in de periode 20162018. Om het eindverbruik in finale termen om te rekenen in primaire termen worden
zogenaamde Primaire Energie Factoren (PEF) gehanteerd. Voor warmte wordt
uitgegaan van een PEF van 1,11 en de gemiddelde PEF voor elektriciteit is in de periode
2016-2018 2,32. Wanneer het finale verbruik in de eindsectoren via deze PEFs wordt
omgezet naar verbruik in finale termen bedraagt het totale eindverbruik in primaire
termen 2667 PJ. Volgens de EED mag een lidstaat er voor kiezen het verbruik in de
transportsector buiten de grondslag te laten. Deze aftrekpost is in primaire termen
procentueel minder groot dan in finale termen, omdat in de transportsector relatief
weinig elektriciteit wordt verbruikt. Na aftrek blijft een grondslag t.b.v. het EED doel van
1971 PJ over.
De opgave van 1,5% per jaar bedraagt op basis van deze grondslag 1627 PJ cumulatief in
primaire termen.
Ook in dit geval kan Nederland gebruik maken van de mogelijkheid 25% van de
doelstelling in te vullen op alternatieve wijze. De mogelijkheid het energieverbruik in de
industrie voor zover onder ETS buiten de grondslag te laten is hiertoe voldoende.
Daarnaast heeft Nederland ook de mogelijkheid van andere alternatieven gebruik te
maken, zoals invulling via hernieuwbare energie achter de meter. Er van uitgaande dat
Nederland gebruik maakt van de mogelijkheid de doelstelling voor 25% op deze of

ECN-E--17-003

83

andere alternatieve wijze te voldoen, resteert een opgave van 1220 PJ cumulatief in
primaire termen die via besparingen in het eindverbruik gerealiseerd moet worden.
Volgens de NEV vindt in de periode 2021-2030 reeds besparing plaats die bij kan dragen
aan de EED Artikel 7 opgave. Op basis van een ruwe analyse van de NEV-resultaten
bedraagt de besparing in de NEV in primaire termen circa 620 PJ. Bovenop de NEV moet
in primaire termen dus nog 600 PJ cumulatief worden bespaard.
Het ESR pakket levert een besparing in primaire termen van 116 PJ. Daarmee zou dan
nog een opgave van 484 PJ resteren.
De besparingseffecten van opties omrekenen naar primaire termen
Onafhankelijk van in welke termen de doelstelling voor Artikel 7 wordt uitgedrukt, blijft
deze uitsluitend betrekking hebben op besparingsmaatregelen die het finale
energieverbruik verminderen. Dat betekent dat de toegestane opties dezelfde zijn als
die bij finale termen gelden. Qua kosten efficiëntie in euro’s per GJ besparing verandert
hun onderlinge rangschikking echter, met name doordat elektriciteitsbesparing
zwaarder weegt.
Door het gebruik van primaire factoren anders dan 1, zullen opties die invloed hebben
op het verbruik van elektriciteit of warmte anders scoren in primaire dan in finale
termen. In de periode 2021-2030 is de cumulatief gewogen gemiddelde PEF voor
elektriciteit 2,28. Daardoor zullen vooral opties die elektriciteit besparen beter scoren in
primaire termen. Voor warmte - met een PEF van 1,11 - is het effect kleiner. Opties die
echter meer elektriciteit (elektrificatie) of warmte gebruiken zullen in primaire termen
juist slechter scoren. Sommige opties die in finale termen energie besparen leiden
hierdoor in primaire termen zelfs tot ‘ontsparing’. Dit geldt bijvoorbeeld voor
toepassing van warmtepompen. Dit soort opties dragen bij gebruik van primaire termen
dus niet bij aan de doelstelling van Artikel 7. De ranking van opties is zodoende
afhankelijk van de gehanteerde methodiek. In grote lijnen blijft het beeld voor de
meeste opties echter gelijk: goedkopere opties in finale termen zijn veelal ook de
goedkopere opties in primaire termen. Van de 29 opties die samen het pakket vormen
dat in beleidsvariant B voldoet aan de EED Artikel 7 opgave in finale termen, horen 28
ook bij de goedkoopste opties in primaire termen. Uitzondering is de elektrificatie in de
industrie die bij een doel in primaire termen vervangen wordt door
elektriciteitsbesparing in huishoudens.
Bepalen van het kostenoptimale pakket in primaire termen
Bij beleidsvariant B is de opgave van Artikel 7 in primaire termen te voldoen met vrijwel
uitsluitend opties die nationale baten opleveren. De totale nationale baten die horen bij
dit pakket bedragen circa 370 miljoen euro in 2030. Het maatregelpakket dat het doel
tegen minimale kosten kan bereiken is vrijwel identiek aan het pakket dat de opgave in
finale termen zou kunnen voldoen. Het pakket bestaat uit vrijwel alle opties die ook het
pakket bij finale termen vormen. Wel kennen de opties in primaire termen onderling
een iets andere rangschikking. Figuur D-1 geeft de kostencurve behorende bij het
pakket met minimale kosten om te voldoen aan de opgave van Artikel 7 in primaire
termen, bij beleidsvariant B.

84

Figuur D-1 Kostencurve maatregelenpakket bij primaire doelstelling 484PJ variant B

Bij beleidsvariant A is de opgave in zowel finale als primaire termen niet te bereiken.
Conclusies analyses over Artikel 7 doel in primaire termen
 Het maakt geen wezenlijk verschil of gerekend wordt in finale of primaire
termen. De opties en kosten blijven min of meer gelijk.
 Voor zowel het halen van de doelstelling in finale als in primaire termen is
verdergaand beleid nodig (variant B of C). Intensivering van het huidige beleid
(variant A) is niet genoeg, ongeacht in welke termen het doel is uitgedrukt
 Energieverbruik in primaire termen staat dichter bij CO2 reductie op korte
termijn, maar het meten van energiebesparing in primaire termen sluit minder
goed aan bij sturen op CO2 vanuit een lange termijn perspectief.
 Het uitdrukken van finale besparing in primaire termen leidt er toe dat opties
die extra elektriciteit gebruiken slechter scoren t.b.v. de doelstelling, of ertoe
helemaal niet meer bijdragen. Het betreft dan echter opties die vaak wel zinnig
worden geacht in een lange termijn decarbonisatiestrategie, zoals
warmtepompen, elektrische voortuigen en power to heat. Deze opties zorgen
voor reductie van de directe emissies in eindverbruiksectoren, maar voor een
deel komen deze emissies terug in de energiesector. Netto is daarbij meestal
sprake van emissiereductie, zeker wanneer rekening gehouden wordt met het
overall plafond op emissies binnen het ETS. In een decarbonisatiestrategie kan
dat verstandig zijn, omdat reductie van emissies in de energiesector
gemakkelijker wordt geacht. Het recente en huidige energiebeleid stimuleert
(daarom) deze opties.
 Ook wanneer de doelstelling voor Artikel 7 in primaire termen wordt
uitgedrukt, blijft deze uitsluitend betrekking hebben op besparingsmaatregelen
die het finale energieverbruik verminderen. Dat betekent dat de toegestane
opties dezelfde zijn als die bij finale termen gelden. Qua kostenefficiëntie
uitgedrukt in euro per vermeden GJ verandert hun onderlinge rangschikking
echter, met name doordat elektriciteitsbesparing zwaarder meetelt.
 De resterende opgave na NEV+ESR bedraagt in primaire termen 477 PJ
cumulatief.

ECN-E--17-003

85



86

De opgave van Artikel 7 is bij beleidsvariant B in primaire termen is net iets
moeilijker te bereiken dan in finale termen. Het pakket van opties die dit doel
tegen minimale kosten kunnen bereiken bestaat uit bijna alle opties die ook
het pakket bij finale termen vormen, met uitzondering van elektrificatie in de
industrie die vervangen wordt door elektriciteitsbesparing in huishoudens. Dit
levert echter slechts zeer beperkte meerkosten, waardoor de nationale kosten
vergelijkbaar zijn als in finale termen: baten van circa 380 miljoen euro in 2030.

Bijlage E. Vergelijking
doelstellingen EED en ESR
Vergelijking scope op hoofdlijnen
In juli 2016 heeft de Europese Commissie een voorstel voor ‘effort sharing regulation’
(ESR) gepubliceerd, dat van Nederland een reductie van broeikasgasemissie in niet-ETS
sectoren vraagt van 36% ten opzichte van 2005. Het EED voorstel vraagt in Artikel 3 een
reductie van het totale Europese energieverbruik met 30% ten opzichte van de PRIMES
referentie en vraagt in Artikel 7 het jaarlijks realiseren van 1,5% energiebesparing in het
eindverbruik door nationaal beleid in lidstaten.
De doelen voor ESR, EED Artikel 3 en EED Artikel 7 hebben daarmee betrekking op
verschillende deelverzamelingen van de energiehuishouding, hebben een verschillende
grondslag, en vragen een andere relatieve opgave. De doelen zijn daarmee niet één op
één met elkaar te vergelijken. Wel bestaat er een gedeeltelijke overlap tussen de
doelen, waardoor maatregelen vaak bijdragen aan meerdere doelen.
Onderstaande Figuur E-1 geeft de relatie tussen verschillende doelen op hoofdlijnen
weer. Door specifieke rekenregels ten aanzien van de energieboekhouding kunnen
effecten van specifieke maatregelen op detailniveau afwijken van het hier geschetste
beeld, met name wanneer meerdere energiedragers of energiebronnen betrokken zijn.
Besparingsactiviteiten die bijdragen aan het doelbereik voor EED Artikel 7 dragen in
principe ook bij aan de reductie van het finaal energieverbruik (EED Artikel 3 finaal).
Veranderingen in het finaal energieverbruik werken in principe ook door in het primair
energieverbruik (EED Artikel 3 primair), waarbij conversierendementen in de
energiesector het precieze effect beïnvloeden. Evenwel is de scope van Artikel 3 ruimer
dan Artikel 7. Ook autonome ontwikkelingen (zoals economische groei, demografie,
energieprijzen) en effecten van EU beleid dragen bij aan veranderingen van het finale
energiegebruik. De inzet van hernieuwbare elektriciteit is een belangrijke variabele die
in principe geen invloed heeft op het finale energiegebruik, maar wel op het primair
energieverbruik, doordat hiermee conversieverliezen in de energieproductie kunnen
worden voorkomen. Ook inzet van hernieuwbare warmte en biomassa voor energie
kunnen invloed hebben op het primaire energieverbruik wanneer hun winning een
ander conversierendement heeft dan bestaande productie van energiedragers.
De doelstelling in de EED is gebaseerd op de Europese energiestatistiek. Tussen de
nationale energiestatistiek en de Europese bestaan enkele belangrijke verschillen. Zo
worden de luchtvaartbunkers in de nationale energiestatistiek niet tot het verbruik
gerekend, maar in Europa wel. De zogenaamde ‘overige omzettingen’ van steenkool in
de basismetaal telt in de nationale statistiek alleen als primair verbruik, maar in
Europese statistiek (ook) als finaal. Het gebruik van energiedragers als grondstoffen
hoort in beide statistieken wel bij het primaire energiegebruik, maar valt buiten de
scope van EED Artikel 3. Bijlage F gaat dieper in op de verschillen tussen nationale en
Europese statistiek.

ECN-E--17-003

87

De scope van de ESR doorsnijdt de scopes van de energiedoelstellingen.
Besparingsmaatregelen leiden in het algemeen tot emissiereductie, maar de ESR betreft
dat gedeelte van het energiegebruik dat buiten ETS sectoren valt.
Besparingsmaatregelen die bijdragen aan Artikel 7 van de EED kunnen daarmee
bijdragen aan het ESR doel, zolang ze toegepast worden binnen niet-ETS sectoren.
Daarnaast kunnen ook autonome ontwikkelingen, EU beleid, en de inzet van
hernieuwbare warmte of brandstoffen in niet-ETS sectoren bijdragen aan het ESR doel.
Naast energie gerelateerde emissies vallen ook de meeste overige broeikasgasemissies
en emissies uit landgebruik, landgebruiksverandering en bosbouw (LULUCF) onder de
ESR regulering.

88

Figuur E-1: Overzicht scopes ESR, EED art 3 en EED art 7.

ECN-E--17-003

89

Bijlage F. Van finaal
verbruik volgens CBS naar
het finaal verbruik volgens
Eurostat
In Nederland is de energiestatistiek van het CBS leidend, echter de Europese doelen
voor besparing en hernieuwbare energie worden afgeleid van de energiestatistiek
volgens Eurostat. Hier zitten een aantal verschillen in. In deze bijlage worden deze
verschillen uitgelegd en hoe daar mee om wordt gegaan in dit rapport.
Het finaal verbruik volgens Eurostat (final energy consumption) heeft als basis het finaal
energetisch verbruik volgens het CBS. Echter Eurostat ziet de verliezen bij de
basismetaal ijzer en staal van de omzettingen van kolengrondstoffen en cokes naar
hoogovengas ook als energetisch verbruik. In principe kan er vanuit worden gegaan dat
met de verliezen warmte wordt geproduceerd waarmee het ijzererts wordt gesmolten.
Tevens ziet Eurostat het verbruik van de internationale luchtvaart als nationaal
energetisch verbruik. Bij het CBS zit dit bij de luchtvaartbunkers. Als laatste grote
verschillen gebruikt Eurostat de methode dat alle energie die verhandeld wordt tot de
energiesector hoort en dat binnen de eindverbruikssectoren geen energieconversie
plaatsvindt. Dit heeft tot gevolg dat als binnen een bedrijf warmte wordt opgewekt met
een WKK en deze warmte zelf wordt gebruikt, het CBS dit ziet als finaal warmteverbruik
en Eurostat dit terugrekent naar finaal verbruik van de brandstof die de WKK is
ingegaan.
Naast deze grote fundamentele verschillen zijn er nog een aantal posten die tot
verschillen leiden maar die aan verandering onderhevig zijn. Met ingang van het
verslagjaar 2017 wordt de benutte omgevingswarmte voor de warmtepompen ook
gerapporteerd door Eurostat onder het finaal verbruik. Als laatste gebruikt het CBS een
energiedrager (de andere energiedragers) die tot nu toe niet door Eurostat gezien
wordt. Deze wordt dan ook niet gerapporteerd aan Eurostat. Het is mogelijk dat deze in
toekomst wel gerapporteerd gaat worden. In tabel F-1 staan voor 2014 de verschillen
getalsmatig weergegeven.

90

Tabel F-1: Verschillen tussen finaal energetisch verbruik CBS en final energy consumption Eurostat
Finaal energetisch verbruik voor eindverbruikers CBS

1758 PJ

Internationale luchtvaart

151 PJ

+

Saldo overige omzettingen kolen basismetaal ijzer en staal

59 PJ

+

Eigen verbruik warmte uit WKK zien als verbruik brandstof

15 PJ

+

Finaal energetisch verbruik ‘andere energiedragers’

4 PJ

-

Final energy consumption Eurostat

1980 PJ

In dit rapport wordt uitgegaan van een gemiddeld verbruik over de periode 2016-2018
en het verbruik in 2030. Voor deze jaren zijn nog geen statistieken beschikbaar en
worden de resultaten uit de Nationale Energieverkenning (NEV) gebruikt. Omdat de
benutte omgevingswarmte bij de warmtepompen vanaf 2017 in het finaal verbruik
wordt meegenomen, wordt dit nu ook al in dit rapport meegenomen.
Daarnaast wordt in de NEV niet gekeken of door bedrijven geproduceerde warmte
verkocht wordt aan een ander bedrijf (in de NEV gaat alles per sector en daarin zijn
eindverbruikssectoren zo goed als altijd per saldo warmteverkrijgende sectoren). Dit
speelt zowel bij warmte vanuit een WKK (waardoor het finaal verbruik naar boven zou
moeten worden bijgesteld), als bij warmte uit ketels (waardoor het finaal verbruik naar
beneden zou moeten worden bijgesteld). Deze laatste categorie ziet het CBS, net als
Eurostat, niet als finaal verbruik, maar in de projecties dus wel. Vanwege de grote
onzekerheid rond deze getallen (WKK neemt in de loop van de tijd af, wordt de
warmtelevering dan overgenomen door ketels?) wordt deze post niet meegenomen in
de correctie.
In onderstaande tabel F-2 staan de gebruikte posten voor de berekening van het
gemiddelde verbruik over 2016-2018 (gebruikt voor Artikel 7, excl. transport) en dat in
2030 (gebruikt voor Artikel 3).

Tabel F-2: Posten voor de berekening van het energiegebruik t.b.v. Artikel 7 en Artikel 3
2016-2018
Art 7
1401

2030
Art 3
1781

PJ

nvt

165

PJ

+

Saldo overige omzettingen kolen basismetaal ijzer en staal

64

70

PJ

+

Finaal energetisch verbruik 'andere energiedragers'

2

2

PJ

-

1464

2015

PJ

Fin. ener. verbruik voor eindverbr. (incl. omg.warmte
warmtepompen)
Internationale luchtvaart

Final energy consumption

ECN-E--17-003

91

Bijlage G. Kosten en
potentieel van energiebesparingsmaatregelen
In deze bijlage is een overzicht gegeven van de in dit rapport beschouwde opties voor
energiebesparing. Het betreft technische potentiëlen voor energiebesparing in het jaar
2030; de cumulatieve energiebesparing voor de periode 2021-2030, de
kosteneffectiviteit voor energiebesparing in euro per GJ besparing in 2030 en de
kosteneffectiviteit uitgedrukt in euro per ton emissiereductie voor zowel ETS als nietETS-emissies. Ook zijn ‘ontsluitingspercentages’ gegeven voor drie in dit rapport
beschouwde denkbare beleidsvarianten. De ontsluitingspercentages bij de
beleidsvarianten (A, B, C) geven de mate waarin het technisch potentieel wordt
ontsloten. De beleidsvarianten zijn zo geconstrueerd dat ze een indruk geven van welk
deel van het potentieel ontsloten zou kunnen worden met beperkte intensivering van
huidig beleid (variant A), een verdergaande intensivering (variant B) en een nog
verdergaande intensivering (variant C).
Baseline

Alle potentiëlen en ontsluitingspercentages zijn additioneel ten opzichte van de NEV
2016, variant met voorgenomen beleid. Een overzicht van de beleidsmaatregelen die
daarin zitten is te downloaden op: https://www.ecn.nl/nev
Variatie: Potentiëlen niet uniform
De hier gepresenteerde kosteneffectiviteiten zijn representatieve gemiddelden. Binnen
de afzonderlijke potentiëlen kan nog een aanzienlijk variatie zijn. Afhankelijk van
bijvoorbeeld woningkarakteristieken en gedrag van bewoners kan de kosteneffectiviteit
van een specifieke optie als spouwmuurisolatie op de ene plaats veel gunstiger zijn dan
op de andere. Die variabiliteit is hier dus niet zichtbaar.
Onzekerheden
De onzekerheid in de besparings- en emissie-effecten en kosteneffectiviteit is groter
dan de precisie van de hier gepresenteerde cijfers doet vermoeden. De effecten hebben
doorgaans een waarschijnlijke onzekerheid van orde 10%. De kosteneffectiviteit wordt
o.a. sterk beïnvloed door de veronderstelde prijzen van energie, die hier zijn
overgenomen uit de NEV2016. Andere veronderstellingen zullen leiden tot een andere
ordening van maatregelen in termen van kosteneffectiviteit.
Momentane en cumulatieve energiebesparing
De tabellen laten zowel de momentane als de cumulatieve energiebesparing zien. De
verhouding tussen beide hangt af van het ingroeitraject en het startjaar. Voor de
meeste opties is het uitgangspunt een lineair ingroeitraject dat start in 2021. In dat
geval is de verhouding tussen de cumulatieve en momentane reductie 5,5. Andere
gevallen komen ook voor: een optie kan ook vanaf het moment dat beleid er op inzet al
meteen (bijna) het maximale effect hebben, zoals bij verandering van de
maximumsnelheid.

92

Huishoudens
Overzichtstabel technische energiebesparingsmaatregelen huishoudens
In Tabel G-1 staan alle in de berekening meegenomen technische opties voor de sector
huishoudens en de bijbehorende energiebesparing en kosteneffectiviteit. Ook staat per
optie een schatting van het percentage van het technisch potentieel dat bij
verschillende beleidsintensiteiten gerealiseerd kan worden.

Tabel G-1: Overzicht technische energiebesparingsopties huishoudens
Optie

Besparin
g 2030

Cumulatiev
e besparing
2021-2030

Kosteneffectivitei
t

(PJ)

(PJ)

(€/GJ)

Kosteneffectivitei
t ETS en
niet-ETS
(euro/ton)

Vloerisolatie

7

40

16

Spouwmuurisolatie
Buitengevelisolatie
Dakisolatie
Enkel naar HR++ glas
Dubbel naar HR++ glas
Vraag gestuurde
decentrale ventilatie
met
warmteterugwinning

8
3
20
0
3
18

47
18
112
1
18
101

15

Ontsluitingspercentage
s

A

B

C

286

3%

20%

35%

-4
5
31
7
48
43

-63
86
553
133
871
1452

3%
3%
3%
3%
3%
3%

20%
20%
20%
20%
20%
20%

35%
35%
35%
35%
35%
35%

82

172

2014

20%

50%

100
%

3
30

18
167

23
18

133
1028

3%
3%

20%
20%

35%
35%

14
36

78
200

57
101

419
4079

3%
3%

20%
20%

35%
35%

4
2
1
7
1
2
9

20
9
7
36
4
11
47

12
-4
-2
32
7
44
58

218
-71
-40
579
123
811
1680

10%
10%
10%
10%
10%
10%
10%

20%
20%
20%
20%
20%
20%
20%

50%
50%
50%
50%
50%
50%
50%

2

13

791

5813

20%

50%

100
%

2
18

13
102

23
18

133
1028

10%
10%

20%
20%

50%
50%

4
18

24
97

62
105

471
4246

10%
10%

20%
20%

50%
50%

1

7

88

258

100%

100

100

Bestaande bouw Koop:

Extra ingroei
warmtenetten
woningen
Warmtepomp
Bij vervangen ketel
kiezen voor Hybride WP
Zonneboiler
NOM-renovatie (1,5
mln. koopwoningen)
Bestaande bouw huur:
Vloerisolatie
Spouwmuurisolatie
Buitengevelisolatie
Dakisolatie
Enkel naar HR++ glas
Dubbel naar HR++ glas
Vraag gestuurde
decentrale ventilatie
met
warmteterugwinning
Extra ingroei
warmtenetten
woningen
Warmtepomp
Bij vervangen ketel
kiezen voor Hybride WP
Zonneboiler
NOM-renovatie (1 mln.
huurwoningen)
Nieuwbouw koop:
Bijna Energieneutrale

ECN-E--17-003

93

Optie

Besparin
g 2030

Cumulatiev
e besparing
2021-2030

Kosteneffectivitei
t

(PJ)

(PJ)

(€/GJ)

Kosteneffectivitei
t ETS en
niet-ETS
(euro/ton)

Ontsluitingspercentage
s

A

B

woning %
warmtelevering i.p.v.
gas
Nieuwbouw Huur:
Bijna Energieneutrale
1
3
88
258
100%
100
woning %
warmtelevering i.p.v.
gas
Huishoudens overig:
Modulerende,
4
23
11
198
20%
50%
zelflerende
kamerthermostaat, met
condenserend instellen
HR-ketel
Actieve feedback
1
8
16
203
20%
50%
systemen
Bij vervangen koelkast
2
13
-5
-30
5%
10%
kiezen voor A+++
Bij vervangen
3
14
1
6
5%
10%
wasdroger kiezen voor
A+++
Bij vervangen
0
1
28
165
5%
10%
wasmachine kiezen
voor A+++
Bij vervangen vriezer
0
2
11
66
5%
10%
kiezen voor A+++
Gelijkstroomventilatore
1
3
76
445
10%
20%
n
Douche
10
54
37
657
10%
20%
warmteterugwinning
Inregelen installaties
10
54
276
4900
10%
20%
Waterzijdig inregelen
9
48
292
5172
10%
20%
Pompschakelaar
3
14
-16
-95
10%
20%
vloerverwarming
LET OP! In verband met overlap tussen opties, kunnen maatregelen niet zonder meer
opgeteld worden.

C
%

100
%

70%

70%
25%
25%

25%

25%
50%
50%
50%
50%
50%

Toelichting ontsluitingspercentage huishoudens
Inleiding
In Tabel G-1 is het technisch potentieel van verschillende besparingsmaatregelen bij
huishoudens weergegeven. In de praktijk zal meestal niet dit hele potentieel te
realiseren zijn. Het is afhankelijk van de bereidheid van de doelgroep of maatregelen
getroffen. De weergegeven potentiëlen zijn additionele potentiëlen ten opzichte van
het voorgenomen beleidsscenario uit de Nationale Energie Verkenning 2016 (NEV
2016). Dat wil zeggen dat voor deze maatregelen de bereidheid van huishoudens niet
zodanig is dat het hele technische potentieel wordt benut in de periode tot 2030. Er is
dus extra beleid nodig om dit additionele potentieel te benutten. In Tabel G-1 is voor
drie beleidsintensiteiten (A, B en C) weergegeven hoeveel procent van het technische
potentieel ontsloten kan worden. In variant A gaat het om intensivering van huidig en
voorgenomen beleid zoals dat in de NEV 2016 is meegenomen. In variant B gaat het om
nieuw beleid, maar wel op basis van gangbare beleidsinstrumenten en scope. Variant C
gaat uit van nieuwe zware instrumenten die politiek controversieel zijn en/of
deelsectoren aanpakken die eerder buiten schot bleven.

94

Aannames ontsluitingspercentages koopsector
Het huidige beleid gericht op koopwoningen gaat uit van voorlichting, financiële
ondersteuning en facilitering. De keuze voor woningeigenaren om maatregelen te
treffen blijft echter vrijwillig. In variant A kan deze aanpak verder worden
geïntensiveerd, maar het extra effect zal beperkt zijn. Er is uitgegaan dat hierdoor 3%
van het technische potentieel wordt bereikt. In variant B wordt meer verplichtend
beleid verondersteld. Dit zou kunnen in de vorm van een besparingsverplichting voor
energieleveranciers of een tendersysteem voor energiebesparing. Ook hier is het bereik
afhankelijk van medewerking van de woningeigenaar, maar marktpartijen zullen veel
intensiever besparingsproducten aanbieden, zodat we het bereik inschatten op 20%. Bij
nog verdergaande beleid gericht op woningeigenaren zelf, zoals een labelverplichting of
belastingprikkels kan wellicht tot 35% van het potentieel worden ontsloten (variant C).
Aannames ontsluitingspercentages huursector
De huursector in Nederland bestaat uit een beperkt aantal partijen, voornamelijk
woningcorporaties, die eenvoudiger aanspreekbaar zijn dan individuele
woningeigenaren. Er is daarom verondersteld dat meer technisch potentieel met beleid
kan worden ontsloten. Variant A gaat er van uit dat de huidige aanpak met convenanten
wordt doorgezet nar 2020, waarbij gestreefd wordt naar gemiddeld label A in 2030. Een
grove schatting is dat dit 10% van het potentieel aanspreekt. Als in variant B ook een
energiebesparingsverplichting voor energieleveranciers van kracht is, dan zou dit 20%
kunnen ontsluiten. Bij heel intensieve aanpak van de huursector, met veel
energieneutrale renovaties, kan in variant C tot 50% worden bereikt.
Aannames ontsluitingspercentages nieuwbouw
Nieuwbouw moet vanaf 2020 Bijna Energie Neutraal (BENG) gebouwd worden. In de
huidige invulling is het ook mogelijk om dit met aardgasgestookte
verwarmingssystemen in te vullen. Door deze eis zodanig aan te passen dat alleen
gasloze varianten mogelijk zijn, wordt 100% van het potentieel voor emissiereductie in
nieuwbouw ontsloten. Deze aanname is gedaan in alle drie de varianten.
Aannames ontsluitingspercentages overig
Voor warmtenetten in bestaande bouw geldt dat overheidsbeleid nodig is om ze
aantrekkelijk genoeg te maken. Dit kan door financiële ondersteuning en/of met
ruimtelijke ordeningsbeleid. In de varianten is uitgegaan van een oplopend
ambitieniveau van 20, 50 en 100% van het potentieel. Overigens is in dit potentieel al
rekening gehouden met vele praktische beperkingen. Slimme thermostaten en
feedbacksystemen zijn aantrekkelijke producten, maar nog wel redelijk kostbaar.
Afhankelijk van de mate van ondersteuning is 20%, 50% en 70% ontsluiting
verondersteld in variant A, B en C.

ECN-E--17-003

95

Toelichting maatregelen huishoudens
Vloerisolatie
Isoleren van vloeren zorgt voor energiebesparing en comfortverbetering. Bij de
potentieelbepaling is gebruik gemaakt van de WoON 2012 energiemodule. Voor het
bepalen of een vloer nageïsoleerd kan worden, is gekeken naar woningen waar minder
dan 90% van de vloer een RC waarde heeft van 1,3 of meer. In deze woningen is
verondersteld dat alle vloeren met RC waarde van minder dan 1,3 worden nageïsoleerd
met een RC-waarde van 3,65. Er is voor de kosten uitgegaan van de investeringskosten
van RVO voor vloerisolatie aan de onderkant van de vloer.
Spouwmuurisolatie en Buitengevelisolatie
Veel spouwmuren in Nederland zijn ongeïsoleerd. Bij de potentieel bepaling is gebruik
gemaakt van de WoON 2012 energiemodule. Voor het bepalen of een spouwmuur
nageïsoleerd kan worden, is gekeken naar woningen waar minder dan 90% van de muur
een RC waarde heeft van 1,3 of meer. In deze woningen is verondersteld dat alle
spouwmuren met RC waarde van minder dan 1,3 worden nageïsoleerd. De dikte van de
spouw en RC-waarde na isolatie hangt af van het bouwjaar en de daaraan verbonden
spouwmuurdikte. Spouwmuren uit bouwjaar 1930 t/m 1969 krijgen RC-waarde 1,36,
1970 t/m 1984 RC-waarde 2,11 en vanaf 1985 RC-waarde 2,86. Woningen van ruwweg
voor 1930 hebben geen spouw. Bij buitenmuren zonder spouw is verondersteld dat ze
worden geïsoleerd naar RC-waard 2,86. Dit komt overeen met 10 cm isolatie.
Dakisolatie
Circa 10% van de daken in Nederland is helemaal niet geïsoleerd. Verder zijn veel daken
matig geïsoleerd en ook hier kan nog eenvoudig extra besparing worden gerealiseerd.
Bij de potentieel bepaling is gebruik gemaakt van de WoON 2012 energiemodule. Voor
het bepalen of een dak nageïsoleerd kan worden, is gekeken naar woningen waar
minder dan 90% van het dak een RC waarde heeft van 1,97 of meer. In deze woningen
is verondersteld dat alle daken met RC -waarde van minder dan 1,97 worden
nageïsoleerd met een RC-waarde van 3,47. Afhankelijk van het type dak en of de zolder
verwarmd wordt is voor de investeringskosten uitgegaan plat dak, hellend dak of
zoldervloerisolatie.
Enkel naar HR++ glas
Het meeste enkel glas is in Nederland vervangen door dubbel glas, maar soms is in
slaapkamers nog enkel glas aanwezig. Bij de potentieel bepaling is gebruik gemaakt van
de WoON 2012 energiemodule. Al het enkel glas is in de schatting verondersteld
vervangen te worden door HR++ glas met een U-waarde van 1,2.
Dubbel naar HR++ glas
Dubbel glas vervangen door HR++ glas levert een vergelijkbare besparing op als enkel
glas vervangen door dubbel glas. Bij de potentieel bepaling is gebruik gemaakt van de
WoON 2012 energiemodule. Al het dubbel glas is in de schatting verondersteld
vervangen te worden door HR++ glas met een U-waarde van 1,2.
Warmtepomp
Combi lucht-water warmtepompen leveren zowel warmte voor ruimteverwarming als
voor warmwater. Bij de potentieel bepaling is gebruik gemaakt van de WoON 2012
energiemodule. In de effectschatting is uitgegaan van vervanging van alle gasgestookte
CV-ketels door combi lucht-water warmtepompen, zowel de individuele als de
collectieve ketels. Omdat Warmtepompen relatief lage temperatuur leveren en moeilijk

96

piekbelasting kunnen opvangen, worden in de praktijk dergelijke systemen
gecombineerd met lage temperatuurverwarming en vergaande isolatie. In de tabel
wordt de maatregel echter op zichzelf staand weergegeven. In de kostencurves wordt
rekening gehouden met de combinatie van deze maatregelen.
Warmtepompboiler
Een warmtepompboiler is een speciale warmtepomp die met energie uit de buitenlucht
of afgezogen ventilatielucht tapwater opwarmt. Ze vormen een alternatief voor een
‘standaard’ elektrische boiler en hebben dus een besparend effect op elektriciteit.
Bij vervangen ketel kiezen voor Hybride WP
In een hybride systeem wordt een warmtepomp gecombineerd met een HR-107
combiketel. Hoewel er vele verschillende configuraties mogelijk zijn, wordt in de basis
de warmtepomp gebruikt voor de ‘basislast’ van de ruimteverwarming. De HR-ketel
wordt gebruikt om piekvragen op koude momenten op te vangen en voor het maken
van warmwater dat minimaal 60 graden moet zijn.
Zonneboiler
Een zonneboiler bestaat uit een zonnecollector die het zonlicht opvangt en omzet in
warmte en een voorraadvat dat de warmte opslaat. Hoewel zonneboilers ook toegepast
kunnen worden voor ruimteverwarming, worden ze in Nederland vrijwel altijd
toegepast om warm water te produceren. Omdat warmwater altijd tot minimaal 60
graden moet kunnen worden opgewarmd, is voor minder zonnige dagen verwarming
nodig. In de berekeningen zijn we er van uitgegaan dat op woningen met een eigen dak
een individuele zonneboiler wordt geïnstalleerd. Deze levert een gasbesparing van circa
3
250 m aardgas per woning en kost ongeveer 3.400,- euro.
Zon PV individuele systemen
Pv panelen zetten zonlicht om in elektriciteit. Bij de potentieel bepaling is gebruik
gemaakt van de WoON 2012 energiemodule. Hierin is gekeken hoeveel geschikt
dakoppervlak er is . Bij eengezinswoningen met een eigen dak kan gemiddeld maximaal
2
circa 38 m dak gebruikt worden voor zonnepanelen. Dit levert ongeveer 3300 kWh per
woning op en kost ongeveer 10.000 euro aan investeringen.
Zon PV collectieve systemen
Ook op meergezinswoningen kan PV worden geïnstalleerd. Bij de potentieel bepaling is
gebruik gemaakt van de WoON 2012 energiemodule. Per meergezinswoning kan
2
gemiddeld max. 24 m PV worden geïnstalleerd. Dit levert gemiddeld 2.200 kWh per
jaar aan opbrengst op en kost ongeveer 6600 euro per woning.
Modulerende, zelflerende kamerthermostaat, met condenserend instellen HR-ketel
Een modulerende verwarmingsregeling kan de branderhoogte van de ketel op
verschillende standen laten branden. Hierdoor wordt gezorgd voor een nauwkeurige
temperatuurregeling, en wordt de branderactiviteit van de ketel precies aangepast aan
de warmtebehoefte. Een zelflerende thermostaat past automatisch het stookpatroon in
de woning aan op basis van bijvoorbeeld weeromstandigheden en de aanwezigheid van
de bewoner. Een HR-ketel wint warmte terug uit waterdamp door condensatie. Dit kan
alleen als de retourtemperatuur van het water laag genoeg is. Sommige slimme
thermostaten kunnen de ketel automatisch instellen, zodat de ketel condenseert. In de
berekeningen is verondersteld dat dergelijke slimme thermostaten 10% kunnen
besparen op het gasverbruik. De kosten voor slimme thermostaten variëren sterk. In de
berekeningen is uitgegaan van een consumentenprijs van 250 euro.

ECN-E--17-003

97

Actieve feedback systemen
Er is een grote variëteit aan feedback systemen die bewoners inzicht geven in hun
28
energiegebruik. Er zijn websites, apps maar ook displays voor in de woning die
feedback geven over het energiegebruik. Het besparende effect is sterk afhankelijk van
het type en hier wordt nog volop onderzoek naar gedaan. Voor onze berekeningen zijn
we uitgegaan van een besparing van 5% op het gas- en elektriciteitsverbruik van
huishoudens.
Bij vervangen koelkast kiezen voor A+++
Veel elektrische apparaten worden steeds zuiniger onder meer door Europese
Ecodesign richtlijnen. Vanaf 2014 mogen in Europa alleen koelkasten verkocht worden
met een Energy Efficiency Index (EEI) van 42 of lager. Dit komt overeen met
29
energielabel A+. Het verbruik dat hiermee gepaard gaat is afhankelijk van het type en
de afmetingen van het apparaat, maar gemiddeld verbruikt een koelkast met EEI 42,
280 kWh per jaar. De verwachting is dat veel huishoudens uit zichzelf een koelkast
kopen die zuiniger is dan de wettelijke eis. Hierdoor zal het gemiddelde verbruik van
een koelkast in 2030 dalen naar 187 kWh/jaar. Een A+++ koelkast gebruikt gemiddeld
110 kWh/jaar en is dus 77 kWh zuiniger. Als alle ruim 10 miljoen koelkasten in 2030 op
A+++ niveau worden gebracht, bespaart dit ruim 2,3 PJ aan elektriciteit. De meerkosten
zijn naar schatting ongeveer 86 euro per apparaat ten opzichte van het gemiddelde.
Bij vervangen wasdroger kiezen voor A+++
Vanaf 2015 mogen in Europa alleen wasdrogers verkocht worden met een Energy
30
Efficiency Index (EEI) van 76 of lager. Dit komt overeen met energielabel B. Het
verbruik dat hiermee gepaard gaat is afhankelijk van het type en de afmetingen van het
apparaat, maar gemiddeld verbruikt een wasdroger met EEI 76, 339 kWh per jaar. De
verwachting is dat veel huishoudens uit zichzelf een wasdroger kopen die zuiniger is dan
de wettelijke eis. Hierdoor zal het gemiddelde verbruik van een wasdroger in 2030
dalen naar 210 kWh/jaar. Een A+++ wasdroger gebruikt gemiddeld 89 kWh/jaar en is
dus 121 kWh zuiniger. Als alle ruim 5,7 miljoen wasdrogers in 2030 op A+++ niveau
worden gebracht, bespaart dit ruim 2,6 PJ aan elektriciteit. De meerkosten zijn naar
schatting ongeveer 145 euro per apparaat ten opzichte van het gemiddelde.
Bij vervangen wasmachine kiezen voor A+++
Vanaf 2015 mogen in Europa alleen wasmachines verkocht worden met een Energy
31
Efficiency Index (EEI) van 59 of lager. Dit komt overeen met energielabel A+. Het
verbruik dat hiermee gepaard gaat is afhankelijk van het type en de afmetingen van het
apparaat, maar gemiddeld verbruikt een wasmachine met EEI 59, 157 kWh per jaar. De
verwachting is dat veel huishoudens uit zichzelf een wasdroger kopen die zuiniger is dan
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx

98

28

Zie bijvoorbeeld de website https://www.energieverbruiksmanagers.nl/ voor een overzicht.

29

COMMISSION REGULATION (EC) No 643/2009of 22 July 2009, implementing Directive 2005/32/EC of the
European Parliament and of the Council with regard to ecodesign requirements for household refrigerating
appliances, http://www.eceee.org/static/media/uploads/site-2/ecodesign/products/domestic-fridges-andfreezers/refrigerating-applicances-regulation-090723.pdf

30

COMMISSION REGULATION (EU) No 932/2012 of 3 October 2012, implementing Directive 2009/125/EC of the
European Parliament and of the Council with regard to ecodesign requirements for household tumble driers,
http://www.eceee.org/static/media/uploads/site-2/ecodesign/products/laundry-driers/household-tumbledriers-regulation-121012.pdf

31

COMMISSION REGULATION (EU) No 1015/2010 of 10 November 2010, implementing Directive 2009/125/EC of
the European Parliament and of the Council with regard to ecodesign requirements for household washing
machines, http://www.eceee.org/static/media/uploads/site-2/ecodesign/products/domestic-washingmachines/ecodesign-regulation-wm-10nov2010.pdf

de wettelijke eis. Hierdoor zal het gemiddelde verbruik van een wasdroger in 2030
dalen naar 118 kWh/jaar. Een A+++ wasmachine gebruikt gemiddeld 113 kWh/jaar en is
dus 5 kWh zuiniger. Als alle ruim 8 miljoen wasmachines in 2030 op A+++ niveau
worden gebracht, bespaart dit minder dan 0,2 PJ aan elektriciteit. De meerkosten zijn
naar schatting ongeveer 79 euro per apparaat ten opzichte van het gemiddelde.
Bij vervangen vriezer kiezen voor A+++
Vanaf 2014 mogen in Europa alleen vriezers verkocht worden met een Energy Efficiency
32
Index (EEI) van 42 of lager. Dit komt overeen met energielabel A+. Het verbruik dat
hiermee gepaard gaat is afhankelijk van het type en de afmetingen van het apparaat,
maar gemiddeld verbruikt een vriezer met EEI 42, 220 kWh per jaar. De verwachting is
dat veel huishoudens uit zichzelf een vriezer kopen die zuiniger is dan de wettelijke eis.
Hierdoor zal het gemiddelde verbruik van een koelkast in 2030 dalen naar 183
kWh/jaar. Een A+++ vriezer gebruikt gemiddeld 151 kWh/jaar en is dus 32 kWh zuiniger.
Als alle ruim 3,8 miljoen vriezers in 2030 op A+++ niveau worden gebracht, bespaart dit
ruim 0,4 PJ aan elektriciteit. De meerkosten zijn naar schatting ongeveer 189 euro per
apparaat ten opzichte van het gemiddelde.
Vraaggestuurde decentrale ventilatie met warmteterugwinning
Bij ventilatie treden warmteverliezen op. De koude lucht van buiten moet weer worden
opgewarmd, wat energie kost. Ook gebruiken mechanische ventilatiesystemen
elektriciteit. Vraagsturing maakt dat alleen geventileerd wordt als dat nodig is. Dit kan
met een tijdsklok maar er zijn ook meer geavanceerde systemen met sensoren die het
CO2 gehalte of relatieve vochtigheid meten. Ook kan er warmte worden teruggewonnen
uit ventilatielucht waarmee inkomende lucht voorverwarmd kan worden. Dit wordt ook
wel balansventilatie genoemd. In deze optie is het besparende effect van beide
33
besparingsmethodes gecombineerd. Er zijn tegenwoordig systemen op de markt die
relatief eenvoudig in bestaande woningen aangebracht kunnen worden. Het
besparingspotentieel is bepaald aan de hand van de Energiemodule uit het WoON 2012
onderzoek. Voor woningen met natuurlijke ventilatie of met mechanische afzuiging is
gekeken hoeveel vraaggestuurde ventilatie bespaart.
Gelijkstroomventilatoren
Gelijkstroomventilatoren zijn zuiniger dan wisselstroomventilatoren. Volgens
MilieuCentraal is de besparing ongeveer 135 tot 275 kWh per jaar. Er zijn in 2020 nog
ongeveer 2,1 miljoen woningen waar wisselstroomventilatoren kunnen worden
vervangen.
Douche warmteterugwinning
Een douche warmteterugwinning gebruikt het wegstromende warme douchewater om
het ‘nieuwe’ nog koude douchewater alvast voor te verwarmen. In de berekening is
uitgegaan van circa 20% besparing op het gasverbruik voor warmwater.
Inregelen installaties
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
32

COMMISSION REGULATION (EC) No 643/2009of 22 July 2009, implementing Directive 2005/32/EC of the
European Parliament and of the Council with regard to ecodesign requirements for household refrigerating
appliances, http://www.eceee.org/static/media/uploads/site-2/ecodesign/products/domestic-fridges-andfreezers/refrigerating-applicances-regulation-090723.pdf

33

RVO ()2014), Infoblad Ventilatiesystemen in energiezuinige nieuwbouwwoningen,
http://www.rvo.nl/sites/default/files/2014/10/Infoblad%20Ventilatiesystemen%202014.pdf

ECN-E--17-003

99

Een niet goed ingeregelde verwarmingsinstallatie zorgt vaak voor onvoldoende comfort
in huis. De inregeling van een cv- of klimaatinstallatie moet goed aansluiten bij de
werkelijke koude- en warmtebehoefte. Een installateur kan de cv-installatie opnieuw
instellen.
Waterzijdig inregelen
Waterzijdig inregelen is het optimaliseren van de volumestromen naar radiatoren,
zodat naar elke radiator op de juiste snelheid de juiste hoeveelheid water stroomt die
nodig is om de ontwerptemperatuur in de ruimte te realiseren. Het waterzijdig
inregelen van een installatie moet worden uitgevoerd door een installateur of
34
adviseur. Door het installeren van thermostaatkranen en sensoren kan het
verwarmingssysteem geoptimaliseerd worden. Verondersteld is dat ongeveer 3%
bespaard kan worden op het gasverbruik.
Pompschakelaar vloerverwarming
In naar schatting 350 duizend woningen is elektrische vloerverwarming geïnstalleerd.
Het gaat dan vrijwel altijd om een beperkt oppervlak in bijvoorbeeld de badkamer. Deze
verwarming is alleen nodig op een specifieke moment. Als door goede schakelingen de
gebruiksduur gehalveerd kan worden, dan bespaart dit 200 kWh per woning.
Bijna energieneutrale woning - all-electric in plaats van gas
In de Europese Richtlijn Energieprestatie van gebouwen (EPBD) is vastgelegd dat alle
nieuwbouw vanaf 2020 bijna energieneutraal moet zijn. Alle lidstaten hebben zelf
invulling gegeven aan de invulling van deze eis. In Nederland zijn er drie eisen bepaald
35
waar gebouwen aan moeten voldoen. Voor woningen geldt :
1.
2.
3.

De maximale energiebehoefte per vierkante meter gebruiksoppervlak per jaar mag
2
niet meer zijn dan 25 kWh/m .jr
Het maximale primair fossiel energiegebruik per vierkante meter gebruiksoppervlak
2
per jaar mag niet meer zijn dan 25 kWh/m .jr
Het minimale aandeel hernieuwbare energie moet 50% zijn.

Binnen deze drie randvoorwaarden zijn verschillende concepten nodig. Ook concepten
op basis van aardgas, waarbij het gasgebruik gecompenseerd wordt met hernieuwbare
opwekking is mogelijk.
Bijna energieneutrale woning - warmtelevering in plaats van gas
Zie beschrijving Bijna energieneutrale woning - all-electric in plaats van gas. De kosten
voor de aansluiting van een individuele woning op een warmtenet zijn iets hoger dan
die voor een standaard HR-107 ketel.
NOM-renovatie (1 mln. huurwoningen)
“Bij een Nul op de Meter woning zijn de in- en uitgaande energiestromen voor
gebouwgebonden energie (o.a. ruimteverwarming, -koeling, warm tapwater gebruik) en
het gebruik van huishoudelijke apparatuur op jaarbasis per saldo nul, onder standaard
klimaatcondities zoals die gelden in Nederland en bij gemiddeld gebruik van de woning,
zoals vastgelegd in de ontwerpuitgangspunten en onderbouwd door Nederlandse
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx

100

34

http://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/gebouwen/duurzamegebouwen/gebouwfasen/beheer-en-onderhoud/klimaatinstallaties/waterzijdig-inregelen

35

http://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/gebouwen/wetten-en-regelsgebouwen/energieprestatie-beng/wettelijke-eisen

36

normen.” De netto reductie per woning is dus gelijk aan het totale gasverbruik en
elektriciteitsverbruik per jaar. In het Stroomversnellingsprogramma waarin op grote
schaal woningen gerenoveerd moeten worden naar NOM-niveau, wordt uitgegaan van
een kostendaling naar 45.000 euro per jaar per woning. Er is nog veel infrastructuur en
capaciteit in de bouw nodig om op grote schaal woningen te renoveren. Vanwege deze
beperking zijn we uitgegaan van maximaal 1 miljoen nom-renovaties in de huursector
t/m 2030 extra bovenop de afgesproken 111.000 renovaties die al in de NEV zijn
meegenomen.
NOM-renovatie (1,5 mln. koopwoningen)
Zie beschrijving NOM-renovatie (1 mln. huurwoningen). Omdat koopwoningen
gemiddeld groter zijn dan huurwoningen en minder projectmatig gewerkt kan worden,
is verondersteld dat de investeringen voor koopwoningen 60.000 euro per woning
bedragen. De besparing per woning is ook groter. Vanwege de beperkingen in capaciteit
gaan we uit van maximaal 1,5 miljoen NOM-renovaties tot en met 2030.

Dienstensector
Overzichtstabel technische energiebesparingsmaatregelen dienstensector
In Tabel G-2 staan alle in de berekening meegenomen technische opties voor de
dienstensector en de bijbehorende energiebesparing en kosteneffectiviteit. Ook staat
per optie een schatting van het percentage van het technisch potentieel dat bij
verschillende beleidsintensiteiten gerealiseerd kan worden.

Tabel G-2: Overzicht technische energiebesparingsopties dienstensector
Optie

Besparin
g 2030

Cumulatiev
e besparing
2021-2030

Kosteneffectivitei
t

(PJ)

(PJ)

(€/GJ)

Kosteneffectivitei
t ETS en
niet-ETS
(euro/ton)

3

15

-13

2

10

1

Dienstensector
vallend onder Wet
Milieubeheer:
Energieverbruik
registratie en
ondernemen acties
Controleren of binnenen buitenvoelers op
een representatieve
plek zijn geïnstalleerd
Gebruikstijden
instellen
Optimaliserende
regeling
Vrije koeling
toepassen
Waterzijdig inregelen
Weerafhankelijke
regeling

Ontsluitingspercentage
s

A

B

C

-97

75%

75%

75%

-5

-85

75%

75%

75%

6

-12

-109

75%

75%

75%

1

4

-7

-108

75%

75%

75%

1

6

-14

-81

75%

75%

75%

1

4

-5

-85

75%

75%

75%

1

3

-8

-138

75%

75%

75%

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
36

http://www.energielinq.nl/document/definities-nul-op-meter/

ECN-E--17-003

101

Optie

Aanwezigheidsdetecti
e
Daglichtafhankelijke
regeling
LED verlichting
Veegpulsschakeling
Spouwmuurisolatie
Enkel naar HR++ glas
Balansventilatie met
warmteterugwinning
Vloerisolatie
Buitengevelisolatie
Dakisolatie
Dubbel naar HR++ glas
Vraaggestuurde
ventilatie obv CO2
WP lucht-water groot
(10-70 kW)
Zonneboiler
Warmte koude opslag
Dienstensector niet
vallend onder Wet
Milieubeheer:
Energieverbruik
registratie en
ondernemen acties
Controleren of binnenen buitenvoelers op
een representatieve
plek zijn geïnstalleerd
Gebruikstijden
instellen
Optimaliserende
regeling
Vrije koeling
toepassen
Waterzijdig inregelen
Weerafhankelijke
regeling
Aanwezigheidsdetecti
e
Daglichtafhankelijke
regeling
LED verlichting
Veegpulsschakeling
Spouwmuurisolatie
Enkel naar HR++ glas
Balansventilatie met
warmteterugwinning
Vloerisolatie
Buitengevelisolatie
Dakisolatie
Dubbel naar HR++ glas
Vraaggestuurde
ventilatie obv CO2

102

Besparin
g 2030

Cumulatiev
e besparing
2021-2030

Kosteneffectivitei
t

(PJ)

(PJ)

(€/GJ)

Kosteneffectivitei
t ETS en
niet-ETS
(euro/ton)

5

25

0

12

68

6

Ontsluitingspercentage
s

A

B

C

0

3%

20%

35%

31

181

3%

20%

35%

33

2

9

75%

75%

75%

1

8

-16

-92

75%

75%

75%

3

18

7

105

75%

75%

75%

3

19

44

715

0%

75%

75%

9

48

2

28

0%

0%

30%

0

2

415

6909

3%

20%

35%

7

39

257

4169

3%

20%

35%

4

21

12

202

0%

75%

75%

2

12

102

1650

3%

20%

35%

0

2

36

336

0%

0%

30%

2

11

45

-430

3%

20%

35%

0

1

44

346

3%

20%

35%

2

10

246

464

3%

20%

35%

2

10

-12

-102

75%

75%

75%

1

4

-5

-85

75%

75%

75%

1

7

-11

-117

75%

75%

75%

1

4

-6

-110

75%

75%

75%

0

1

-14

-81

75%

75%

75%

1

4

-5

-85

75%

75%

75%

1

4

-8

-139

75%

75%

75%

1

8

0

0

3%

20%

35%

5

25

31

181

3%

20%

35%

3

18

2

9

0%

75%

75%

1

4

-16

-92

0%

75%

75%

2

8

7

118

0%

75%

75%

3

14

44

755

0%

75%

75%

3

16

2

34

0%

0%

30%

0

1

415

7181

3%

20%

35%

3

17

257

4418

3%

20%

35%

1

6

13

217

0%

75%

75%

1

6

102

1760

3%

20%

35%

0

1

37

442

0%

0%

30%

Optie

Besparin
g 2030

Cumulatiev
e besparing
2021-2030

Kosteneffectivitei
t

(PJ)

(PJ)

(€/GJ)

Kosteneffectivitei
t ETS en
niet-ETS
(euro/ton)

1

4

45

0

0

44

WP lucht-water groot
(10-70 kW)
Zonneboiler

Ontsluitingspercentage
s

A

B

C

-425

3%

20%

35%

346

3%

20%

35%

Nieuwbouw
Dienstensector
Bijna Energieneutrale
0
3
90
-3635
100% 100% 100%
Gebouwen- all-electric
Bijna Energieneutrale
0
3
256
252
100% 100% 100%
Gebouwen warmtelevering
LET OP! In verband met overlap tussen opties, kunnen maatregelen niet zonder meer opgeteld
worden.

Toelichting ontsluitingspercentage dienstensector
Aannames ontsluitingspercentage bestaande gebouwen in dienstensector
Het huidige beleid gericht op de dienstensector is voornamelijk gebaseerd op het
handhaven van de 5 jaar terugverdientijdeis uit de Wet Milieubeheer. De
ontsluitingspercentages in variant A in Tabel G-2 zijn gebaseerd op het verder
uitbreiden van deze eisen. Dit kan betekenen dat ofwel bedrijven die nu niet onder de
eis vallen, omdat hun verbruik onder de verbruiksgrenzen valt alsnog onder de eis
worden gebracht, of wel dat de TVT-eisen verruimd worden naar een ruimere
terugverdientijd dan 5 jaar. Voor de meest technische potentiëlen geldt dan dat ze op
die wijze te ontsluiten zijn. Wel is verondersteld dat er een bepaald uitvalpercentage is
zodat maximaal 75% van het potentieel te bereiken is. In variant B is het uitgangspunt
niet alleen kantoren maar alle gebouwen in de dienstensector verplicht label C niveau
moeten hebben in 2030 en in variant C minimaal label A niveau.
Aannames ontsluitingspercentages nieuwbouw
Nieuwbouw moet vanaf 2020 Bijna Energie Neutraal (BENG) gebouwd worden. In de
huidige invulling is het ook mogelijk om dit met aardgasgestookte
verwarmingssystemen in te vullen. Door deze eis zodanig aan te passen dat alleen
gasloze varianten mogelijk zijn, wordt 100% van het potentieel voor emissiereductie in
nieuwbouw ontsloten. Deze aanname is gedaan in alle drie de varianten.
Toelichting maatregelen Dienstensector
Gebruikstijden instellen
Door het instellen van de klimaatregeling kan worden voorkomen dat buiten
gebruikstijd gekoeld, verwarmd of geventileerd wordt. Ook wordt voorkomen dat
gelijktijdig gekoeld en verwarmd wordt. De besparing is 5% op het gasverbruik en 2% op
het elektriciteitsverbruik.
Energieverbruik registratie en ondernemen acties
Door het energiegebruik te monitoren kunnen mogelijkheden voor energiebesparing
worden gevonden. Zo wordt bijvoorbeeld duidelijk dat er ook buiten bedrijfstijd
energiegebruik is dat kan worden voorkomen door tijdschakelaars toe te passen. Deze
maatregel is aanvullend aan de maatregel gebruikstijden instellen en richt zich ook op
verlichting en apparaten. De besparing is 5% van het gas- en elektriciteitsverbruik.
Controleren of binnen- en buitenvoelers op een representatieve plek zijn
geïnstalleerd
Temperatuursensoren zijn een belangrijk onderdeel van een klimaatinstallatie.
Wanneer deze zich op een verkeerde plaats bevinden kan de installatie niet effectief

ECN-E--17-003

103

reageren op veranderingen. Vaak hangen temperatuurvoelers in eerste instantie goed.
Maar bij interne verschuiving, functieverandering of verbouwing worden ze regelmatig
vergeten. Het gevolg is dat het gebouw niet energie-efficiënt verwarmd, gekoeld en/of
geventileerd wordt. Deze maatregel bepaalt als regelfactor het rendement van de CVketel.
Optimaliserende regeling
Een optimaliserende regeling regelt de opstarttijd van de cv-installatie automatisch. Een
dergelijke regeling zorgt ervoor dat het opwarmen van een gebouw (vanuit nachtbedrijf
naar dagbedrijf) zo kort mogelijk duurt. Op basis van verschillende parameters bepaalt
een optimaliserende regeling hoeveel tijd de cv-installatie nodig heeft om het gebouw
te verwarmen. Hierdoor is het gebouw op een gewenst tijdstip op de gewenste
temperatuur zonder dat de installatie onnodig veel energie verbruikt. De regeling zorgt
er voor dat de klimaatinstallatie vroeger begint met opwarmen als het buiten kouder is.
Deze maatregel bepaalt als regelfactor het rendement van de CV-ketel.
Vrije koeling toepassen
In plaats van elektrische koeling met airconditioners kan ook gebruik gemaakt worden
van vrije koeling. Het gebouw wordt dan gekoeld met koude buitenlucht. Dat kan zodra
de temperatuur onder de 16 °C graden Celsius komt, bijvoorbeeld tijdens een
zomernacht.
Waterzijdig inregelen
Waterzijdig inregelen is het optimaliseren van de volumestromen naar radiatoren,
zodat naar elke radiator op de juiste snelheid de juiste hoeveelheid water stroomt die
nodig is om de ontwerptemperatuur in de ruimte te realiseren. Het waterzijdig
inregelen van een installatie moet worden uitgevoerd door een installateur of
37
adviseur. Bij installaties die niet goed waterzijdig zijn ingeregeld, treedt geen goede
warmteverdeling en warmteafgifte op. Dit levert comfortklachten op, maar ook
energieverlies bijvoorbeeld door een te hoge retourtemperatuur.
Deze maatregel bepaalt als regelfactor het rendement van de CV-ketel.
Weersafhankelijke regeling
Een stooklijn legt de relatie vast tussen de buitentemperatuur en de temperatuur van
het ketelwater. Een weersafhankelijke regeling past de temperatuur van het CV water
aan de buitentemperatuur. Deze maatregel bepaalt als regelfactor het rendement van
de CV-ketel
Aanwezigheidsdetectie
Bij aanwezigheidsdetectie schakelt het kunstlicht aan bij binnenkomst van de gebruiker
en weer uit bij het verlaten van de ruimte. Toepassing van aanwezigheidsdetectie kan
38
het elektriciteitsverbruik reduceren met 10 tot 30 procent.
Daglichtafhankelijke regeling
Met een daglichtafhankelijke regeling schakelt de lamp automatisch uit als er
voldoende daglicht aanwezig is.
De regeling vindt plaats per armatuur. Ieder armatuur moet worden voorzien van een
39
dimbaar hoogfrequent elektronisch voorschakelapparaat en een daglichtsensor.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx

104

37

http://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/gebouwen/duurzamegebouwen/gebouwfasen/beheer-en-onderhoud/klimaatinstallaties/waterzijdig-inregelen

38

AgentschapNL ,Slim licht werkt beter in kantoorgebouwen, Snel en eenvoudig kosten besparen met
energiezuinige verlichting, http://www.rvo.nl/file/1476

39

https://www.uneto-vni.nl/consumenten/verlichting/hoe-regelt-u-het-licht/hoe-regelt-u-het-licht-uneto-vni

LED verlichting
Oude TL verlichting (T8) in utiliteitsgebouwen kan vervangen worden door energieefficiënte TL verlichting (T5) maar ook door LED verlichting. De LED verlichting is ook in
de vorm van een TL buis te koop zodat deze ook kan worden toegepast in bestaande
armaturen.
Veegpulsschakeling
Met een veegschakeling wordt op een bepaald tijdstip de gehele verlichting
uitgeschakeld in een gebouw, zodat het licht niet onnodig ’s avonds en s‘ nachts aan
blijft staan. De besparing ligt tussen de 10 en 25% op elektriciteitsverbruik voor
40
verlichting.
Spouwmuurisolatie
Door een spouwmuur vol te spuiten met glaswolvlokken of polystyreen parels wordt de
gevel geïsoleerd. Alleen gebouwen gebouwd voor 1975 hebben oorspronkelijk een
spouwmuur zonder isolatie. Heel oude gebouwen, gebouwd voor 1920 hebben een
enkel steens muur en kennen geen spouw. Spouwmuurisolatie gebeurt ook autonoom
in het kader van renovatie en staat op de erkende maatregelenlijst van de Wet
Milieubeheer.
Enkel naar HR++ glas
Bij HR++ glas is de spouw tussen de 2 lagen dubbel glas gevuld met een isolerend
edelgas. Hoe goed glas isoleert hangt af van de zogenaamde U-waarde (uitgedrukt in
Watt per m² Kelvin). Het getal geeft aan hoe groot de warmtestroom door een
constructie is. Hoe lager de U-waarde, hoe beter het glas isoleert. Bij het vervangen van
enkel door HR++ glas verbetert de U-waarde van 5,6 naar 1,8.
Dubbel naar HR++ glas
Bij HR++ glas is de spouw tussen de 2 lagen dubbel glas gevuld met een isolerend
edelgas. Hoe goed glas isoleert hangt af van de zogenaamde U-waarde (uitgedrukt in
Watt per m² Kelvin). Het getal geeft aan hoe groot de warmtestroom door een
constructie is. Hoe lager de U-waarde, hoe beter het glas isoleert. Bij het vervangen van
enkel door HR++ glas verbeterd de U-waarde van 2,8 naar 1,8 HR++glas isoleert 50%
beter dan dubbel glas.
Balansventilatie met warmteterugwinning
Bij een gebouw dat zowel mechanische toevoer als mechanische afvoer van lucht heeft,
kan de uitgaande warme lucht gebruikt worden om de koude inkomende lucht op te
warmen. Dat kan met een warmte terugwinningsunit waarin een warmtewisselaar is
geplaatst.
WP lucht-water groot (10-70 kW)
Een warmtepomp met buitenlucht als bron heeft een SPF van 2,6. We gaan uit van een
bivalent systeem, dat wil zeggen dat een gasgestookte ketel blijft staan als back up. De
warmtepomp kan, uitgaande van 20% van het vermogen, 60% van de warmtevraag
dekken, De besparing is afhankelijk van de bedrijfstijd van het gebouwtype.
Vloerisolatie
Vloerisolatie van de begane grond vloer kan de warmtevraag van een gebouw
reduceren. Gebouwen met een bouwjaar voor 1975 zijn oorspronkelijk zonder isolatie
opgeleverd. We gaan uit van na-isolatie van 10 cm dik met een Rc van 3,5.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
40

http://www.ecwf.nl/kennisbank/veegschakeling

ECN-E--17-003

105

Buitengevelisolatie
Buitengevelisolatie kan de warmtevraag van een gebouw reduceren. Gebouwen met
een bouwjaar voor 1975 zijn oorspronkelijk zonder isolatie opgeleverd. We gaan uit van
na-isolatie van 10 cm dik met een Rc van 3,5.
Dakisolatie
Dakisolatie kan de warmtevraag van een gebouw reduceren. Gebouwen met een
bouwjaar voor 1975 zijn oorspronkelijk zonder isolatie opgeleverd. We gaan uit van naisolatie van 10 cm dik met een Rc van 3,5.
Zonneboiler
In de utiliteitsbouw wordt veel tapwater gemaakt met kleine elektrische boilers. Dat is
een goede keuze wanneer de tappunten erg verspreid over het gebouw zijn en de
tapwatervraag beperkt is. Alleen in zorginstellingen, sportaccommodaties, horeca en
hotels is er een grotere warmtevraag die normaliter met een gasgestookte ketel wordt
voorzien. Op die warmtevraag kan 40% bespaard worden door een zonneboiler te
installeren.
Zon PV individuele systemen
Zonnepanelen voor elektriciteitsopwekking kunnen op de daken van utiliteitsgebouwen
in de dienstensector worden toegepast.
Vraaggestuurde ventilatie op basis van CO2
Ventilatie draagt bij aan warmteverlies, de koude lucht van buiten moet weer worden
opgewarmd, wat energie kost. Ook gebruiken mechanische ventilatiesystemen
elektriciteit. Vraagsturing maakt dat alleen geventileerd wordt als dat nodig is. Dit kan
met een tijdklok maar er zijn ook meer geavanceerde systemen met sensoren die het
CO2 gehalte in de lucht meten.
Warmte koude opslag
Een Warmte Koude Opslag (WKO) installatie wordt gebruikt voor het verwarmen en
koelen van gebouwen waarbij grondwater wordt gebruik als warmtebuffer. Met behulp
van een warmtewisselaar wordt ’s winters koud water en ’s zomers warm water
opgeslagen. Het opgeslagen koude water wordt ’s zomers gebruikt voor koelen en het
opgeslagen warme water ’s winters voor verwarming van gebouwen. De besparing is
afhankelijk van de bedrijfstijd van het gebouwtype. De besparing op koeling wordt
berekend met een COP van 8 t.o.v. een COP van 4 voor een compressiekoelmachine. De
besparing op aardgasverbruik is afhankelijk van de koudevraag. Een WKO systeem
levert evenveel koude als warmte. Voor verwarming is een COP van 4 aangehouden.

106

Landbouw
Overzichtstabel technische energiebesparingsmaatregelen landbouw
In Tabel G-3 staan alle in de berekening meegenomen technische opties voor de
landbouw en de bijbehorende energiebesparing en kosteneffectiviteit. Ook staat per
optie een schatting van het percentage van het technisch potentieel dat bij
verschillende beleidsintensiteiten gerealiseerd kan worden. Deze aannames bij de
percentages en de maatregelen zelf worden hier toegelicht.

Tabel G-3: Overzicht technische energiebesparingopties landbouw
Optie

Besparin
g 2030

Cumulatiev
e besparing
2021-2030

Kosteneffectivitei
t

(PJ)

(PJ)

(€/GJ)

Kosteneffectivitei
t ETS en
niet-ETS
(euro/ton)

2

13

273

hybride MWT

3

14

aanpassen/optimalisere

0

Ontsluitingspercentage
s

A

B

C

-27857

5%

10%

15%

132

1806

10%

25%

50%

1

-15

-202

10%

50%

100%

0

1

-17

-102

10%

20%

30%

0

1

-33

-78

5%

10%

50%

3

14

4

78

27%

40%

75%

1

8

-36

-86

5%

10%

50%

Landbouw – Veeteelt
warmtepomp
stalverwarming
Landbouw
grondgebonden

n veldwerk
Extra besparing
elektriciteit
grondgebonden
landbouw
Landbouw Glastuinbouw ETS
LED verlichting kassen
KaE kas
Landbouw Glastuinbouw niet-ETS
LED verlichting kassen
KaE kas

32
174
6
105
27%
40%
LET OP! In verband met overlap tussen opties, kunnen maatregelen niet zonder meer
opgeteld worden.

75%

Toelichting ontsluitingspercentages landbouw
De ontsluitingspercentages voor maatregelen gericht op het energiegebruik in de
landbouw zijn gebaseerd op verschillende aannames per deelsector. Voor de
glastuinbouw, de belangrijkste energieverbruiker in de sector, zijn de percentages
gebaseerd op het areaal dat door de maatregel bereikt kan worden. Voor variant A is
uitgegaan van een verhoogde toepassing vergeleken met het referentiescenario, vaak
gebaseerd op historische implementatiegraden die nu niet meer gehaald worden, door
bv een lager areaal nieuwbouw per jaar. Naast het investeringsklimaat voor de tuinder,
kan de overheid verder stimulerende acties ondernemen om bestaande trends te

ECN-E--17-003

107

versnellen. Variant B bouwt hierop voort. Variant C betreft zwaar verplichtende
ondersteuning vanuit het beleid. Voor de veeteelt zijn de ontsluitingspercentages
gebaseerd op het aantal bedrijven dat bereikt kan worden, rekening houdend met het
feit dat niet elk bedrijf technisch geschikt is om de maatregel in te voeren. Voor de
grondgebonden landbouw, voornamelijk akkerbouw, zijn de percentages afgeleid van
het energieverbruik van de betrokken activiteiten, zoals afgeleid door LEI in de studie
“Energieneutrale landbouw 2025” (2015). Veeteelt en grondgebonden landbouw vallen
volledig onder het niet-ETS, voor de glastuinbouw is er uitgegaan van een verdeling van
de effecten en kosten van 7,5% onder ETS en 92,5 % onder niet-ETS.
De ontsluitingspercentages voor maatregelen gericht op overige broeikasgassen zijn
ruwe inschattingen van wat met voorlichting, convenanten, subsidiemaatregelen en of
verplichtingen zou kunnen worden gerealiseerd. In beleidsvariant A kan gedacht
worden aan voorlichting, convenanten en subsidies met relatief beperkt budget, in
beleidsvariant B en C en in geval van verdergaande ontsluitingspercentages kan gedacht
worden aan forsere subsidies en/of verplichtingen. Er is rekening gehouden met
bedrijfsomstandigheden zoals beschikbare ruimte bij bedrijven om
vergistingsinstallaties te plaatsen of buitenopslagen voor mest te realiseren.
Toelichting maatregelen landbouw
Warmtepomp stalverwarming
Warmtepompen kunnen toegepast worden op die veehouderbedrijven die een vrij
constante warmtevraag hebben. Te denken valt hierbij aan bedrijven met jongvee. De
optie gaat er van uit dat alle fossiele en biomassagestookte verwarmingssystemen
vervangen worden door een warmtepomp. Omdat dit een nieuwe techniek is in deze
sector en omdat niet alle gebouwen geschikt gemaakt kunnen worden voor toepassing,
is het ontsluitingspotentieel beperkt.
Hybride MWT
In de studie “ Energieneutrale landbouw 2025” is door LEI en Probos ingeschat dat de
toepassing van hybride bosbouwmachines 17,5% op het brandstofverbruik kan
besparen. Dit besparingspercentage is toegepast op de volledige inzet van mobiele
werktuigen in de landbouw. Voor de inschatting van het effect is ervan uitgegaan dat
3000 tractoren – als representatief voor de sector – per jaar vervangen kunnen worden.
Maar niet alle landbouwvoertuigen zijn geschikt voor een hybride versie, vandaar dat
een maximum van 50% is aangehouden waarop de besparing mogelijk is.
Aanpassen/optimaliseren veldwerk
Deze optie betreft optimalisatie van planning en rijpatronen bij veldwerk in de
grondgebonden landbouw, voornamelijk de akkerbouw. Dit kan gebeuren met de
bestaande mobiele werktuigen en tractoren. Als zodanig zijn er geen kosten verbonden
aan deze optie. Het effect wordt geschat op 1% besparing op het brandstofverbruik.
Extra besparing elektriciteit grondgebonden landbouw
Dit betreft een combinatie van allerlei elektriciteitsbesparende toepassing in de
grondgebonden landbouw. Te denken valt aan efficiëntere aandrijfmotoren voor
ventilatoren, pompen, maar ook aan intelligente regelsystemen voor verlichting,
koeling, etc. Het effect van deze maatregel is door LEI begroot op 0,25 PJ
elektriciteitsbesparing (Energieneutrale landbouw 2025).

108

LED verlichting kassen (niet-ETS en ETS)
Verlichting in kassen is de grootste elektriciteitsverbruiker in de glastuinbouw. Door
verdere intensivering van de teelten, zowel in volumes als in teeltseizoenslengte, neemt
deze vraag alleen maar toe. Hoewel LED reeds bestaat is de toepassing ervan in de
glastuinbouw nog volop in ontwikkeling. Effecten op plantontwikkeling en opbrengst
worden in demonstratieprojecten bestudeerd. De verwachting is dat steeds meer
soorten teelt van LED gebruik kunnen gaan maken. Voor de opties is er van uitgegaan
dat in 2030 1500 hectare gebruik maakt van LED verlichting, met 1900 branduren per
jaar. Vergeleken met de standaardverlichting kan LED een besparing van 60% realiseren.
Volgens de Kwalitatieve Informatie voor de Glastuinbouw (KWIN, ed. 23) is de kostprijs
van LED vergelijkbaar met die van assimilatiebelichting. Verder is rekening gehouden
met de gederfde warmteproductie door assimiliatiebelichting bij vervanging door LED,
door uit te gaan van een opslag op het gasverbruik van 4%. Omdat de techniek toch
relatief nieuw en onbekend is, en er uitgegaan wordt van installatie bij natuurlijke
momenten, is het maximale ontsluitingspercentage op 50% gezet.
Kas als Energiebron (niet-ETS en ETS)
Een van de ambities van het programma Kas als Energiebron (KaE) is om tegen 2020
kastypes op de markt te hebben die 50% minder energie gebruiken dan de huidige
types. Conform de NEV2016 wordt hier ook uitgegaan van de helft van de
areaalvernieuwing van 100 ha per jaar tegen 2020 en volledig daarna. Dit is de grootte
van de ombouw bij natuurlijke momenten. In variant A gebeurt de ombouw ook bij nietnatuurlijke momenten, a rato van bijkomend 150 ha/jaar na 2020. In variant B is dit 200
ha per jaar en in variant C is driekwart van het areaal omgebouwd naar dit
energiezuinige type kas. Voor de kosten is uit KWIN geput met extra kosten voor
energieschermen, speciaal glas, be- en ontvochtigingssystemen en regelsystemen. Deze
optie heeft ook effect op de volgende opties die een technologiewisseling voor de
warmtevoorziening beschrijven.

Industrie
Overzichtstabel technische energiebesparingsmaatregelen industrie
In G-4 staan alle in de berekening meegenomen technische opties in de industrie en de
bijbehorende energiebesparing en kosteneffectiviteit. Ook staat per optie een schatting
van het percentage van het technisch potentieel dat bij verschillende
beleidsintensiteiten gerealiseerd kan worden. Deze aannames bij percentages en de
maatregelen zelf worden hier toegelicht.
De efficiency-opties in de industrie zijn zeer divers. Het kan gaan om meer generieke
opties als isolatie van stoomleidingen, allerlei gebouwgebonden maatregelen,
efficiëntere regelsystemen, elektromotoren en pompen, maar ook om maatregelen die
heel specifiek zijn voor bepaalde processen. De efficiency-opties zijn daarom
samengevoegd in clusters van opties met een vergelijkbare kosteneffectiviteit.

ECN-E--17-003

109

Tabel G-4: Overzichtstabel technische energiebesparing maatregelen industrie
Optie

Besparing
2030

Cumulatieve
besparing
2021-2030

Kosteneffectiviteit

(PJ)

(PJ)

(€/GJ)

Kosteneffectiviteit
ETS en
niet-ETS
(euro/ton)

10

52

-11

19

105

5

Ontsluitingspercentages

A

B

C

-141

50%

80%

80%

-9

-109

0%

50%

80%

27

-12

-149

75%

75%

75%

10

58

-10

-129

75%

75%

75%

2

13

-9

-110

50%

75%

75%

7

41

-7

-90

25%

75%

75%

9

52

-6

-70

0%

75%

75%

10

54

-4

-51

0%

50%

75%

6

34

-2

-31

0%

25%

75%

3

16

-1

-11

0%

0%

75%

3

15

1

9

0%

0%

75%

12

64

2

28

0%

0%

50%

23

125

4

48

0%

0%

25%

1

8

2

-21

30%

60%

90%

2

10

63

-65

30%

40%

50%

1

3

-10

-121

50%

80%

80%

1

6

-7

-88

0%

50%

80%

1

4

-11

-134

75%

75%

75%

2

9

-9

-114

75%

75%

75%

ETS – Industrie:
Ketenefficiency:
recycling 1
Ketenefficiency:
recycling 2
Procesefficiency
industrie 0
Procesefficiency
industrie 1
Procesefficiency
industrie 2
Procesefficiency
industrie 3
Procesefficiency
industrie 4
Procesefficiency
industrie 5
Procesefficiency
industrie 6
Procesefficiency
industrie 7
Procesefficiency
industrie 8
Procesefficiency
industrie 9
Procesefficiency
industrie 10
Elektrificatie,
trendmatig
Elektrificatie,
power to heat
Non-ETS–
Industrie:
Ketenefficiency:
recycling 1
Ketenefficiency:
recycling 2
Procesefficiency
industrie 0
Procesefficiency
industrie 1

110

Optie

Procesefficiency

Besparing
2030

Cumulatieve
besparing
2021-2030

Kosteneffectiviteit

(PJ)

(PJ)

(€/GJ)

Kosteneffectiviteit
ETS en
niet-ETS
(euro/ton)

0

2

-8

1

7

2

Ontsluitingspercentages

A

B

C

-95

50%

75%

75%

-6

-75

25%

75%

75%

8

-4

-55

0%

75%

75%

2

9

-3

-36

0%

50%

75%

1

6

-1

-16

0%

25%

75%

0

3

0

4

0%

0%

75%

0

2

2

23

0%

0%

75%

2

10

3

43

0%

0%

50%

4

20

5

63

0%

0%

25%

1

8

6

-53

30%

60%

90%

1

3

78

-80

30%

40%

50%

industrie 2
Procesefficiency
industrie 3
Procesefficiency
industrie 4
Procesefficiency
industrie 5
Procesefficiency
industrie 6
Procesefficiency
industrie 7
Procesefficiency
industrie 8
Procesefficiency
industrie 9
Procesefficiency
industrie 10
Elektrificatie,
trendmatig
Elektrificatie,
power to heat
LET OP! In verband met overlap tussen opties, kunnen maatregelen niet zonder meer
opgeteld worden.

Toelichting op ontsluitingspercentages industrie
Voor industrie is in kaart gebracht tegen welke kosteneffectiviteit maatregelen
getroffen kunnen worden. Bij de inschatting van de ontsluitingspercentages is
verondersteld dat een steeds grotere beleidsdruk nodig is om minder kosteneffectieve
maatregelen te ontsluiten. Verondersteld is dat deze druk in variant B hoger is dan in A
en in variant C hoger dan in variant B. Als algemene aanname is verondersteld dat er
25% van het potentieel niet bereikbaar is, zodat het maximaal ontsluitingspercentage
75% is. Voor trendmatige elektrificatie is uitgaan van een toenemende beleidsdruk in
variant A tot en met C waardoor het ontsluitingspercentage toeneemt van 30%, 60%
naar 90%.
Toelichting op maatregelen industrie
41
Restwarmte industrie naar gebouwde omgeving
Restwarmtelevering vanuit de industrie naar woning- en utiliteitsbouw is een relatief
gunstige optie ten opzichte van levering door AVI’s of centrales. Bij beide gaat dit ten
koste van de elektriciteitsproductie. Het restwarmteaanbod van de industrie is echter
laag ten opzichte van AVI’s en centrales, volgens (Daniëls 2011) is het ongeveer 60 PJ bij
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
41

Deze paragraaf is grotendeels gebaseerd op de notitie Benutting restwarmte (Wetzels, 2010).

ECN-E--17-003

111

de raffinage, 60 PJ bij de chemie en 10 PJ bij de overige industrie, op een totaal van 440480 PJ. Wat overblijft aan netto besparingspotentieel van dat totaal is 10-25 PJ waarbij
bruto 25-45 PJ restwarmte wordt geleverd. Distributieverliezen zijn dus aanzienlijk.
Proportioneel zou het netto besparingspotentieel vanuit de zowel industrie als raffinage
ieder circa 2 PJ zijn bij een de levering van 5 PJ warmte. Voor de uitgangspunten van
warmtenetten wordt verwezen naar de desbetreffende paragraaf onder gebouwde
omgeving.
Restwarmte industrie naar andere industrie (inclusief raffinage)
Restwarmtepotentieel van de industrie naar de industrie heeft een meer incidenteel
karakter, het moet net passen maar dan is het ook interessant en relatief goedkoper
dan levering aan de gebouwde omgeving. Hier wordt een extra potentieel
verondersteld van 5 PJ levering, 4 PJ netto, op een kostenniveau van 50-100 euro per
ton CO2-reductie.
Procesefficiency industrie
Deze opties zijn niet afzonderlijk per techniek en sector weer te geven, maar
42
opgenomen in stappen van kosteneffectiviteit . Deze scope van energiebesparing
betreft procesefficiency , inclusief restwarmtebenutting en materiaalefficiency op de
inrichting, nieuwe processen etc. De output van het proces blijft hetzelfde maar de
input en hardware kan anders zijn. Elektrificatie maakt ook deel uit van dit onderdeel,
voor zover er primaire besparing mee wordt bereikt, bijvoorbeeld met warmtepompen.
De potentiëlen voor procesefficiency zijn groot maar een groot deel is onder de
baselinecondities niet kosteneffectief. Veel opties in de duurdere segmenten zijn in de
optiek van de industrie denkbaar maar nog niet realistisch. Het reductiepotentieel dat
betrekking heeft op het niet-ETS deel tot en met het hoogste hier gehanteerde
kostenniveau bedraagt 0,67 megaton, met bijbehorende besparing van 14,7 PJ finaal.
Het hoogste kostenniveau betreft hier een investering van 100 euro (2013)/GJprimair
bespaard. Een GJ aardgas kost volgens de NEV2016 in 2020 marginaal 7,8 euro en in
2030 11,5 euro. De huidige (2016) groothandelsprijzen liggen rond 5 euro/GJ.
Extra trendmatige elektrificatie stimuleren
In veel bedrijfstakken, met name in metaalelektro, voeding, bouwmaterialen en overige
industrie is de groeivoet van het elektriciteitsverbruik 1-2% hoger dan van het
gasverbruik. Er vindt dus trendmatige substitutie plaats. Het betreft bijvoorbeeld
industriële warmtepompen, mechanisch ontwateren, warmtetoepassingen in de lichte
industrie (glas louteren, gieterijen en hardingsovens metaal, vriesdrogen in de voeding,
steriliseren met licht, drogen in de grafische industrie, etc.). De optie betreft het
versnellen van de substitutie t.o. de baseline, bijvoorbeeld om 0,5% extra groeiverschil
te stimuleren met een combinatie van prijsprikkel en technologiestimulatie via EIA. In
de genoemde sectoren levert dat 7 PJ aardgas (0,4 megaton CO2) reductie in 2030 op.
Tenminste de helft daarvan zit buiten het ETS. De meerinvestering van dit soort
technologie is per saldo beperkt omdat er meestal aanzienlijke bijkomende voordelen
zijn: betere productkwaliteit, een beter gecontroleerd proces, voordelen voor
arbeidsomstandigheden of milieu. Toename van elektriciteitsverbruik is gemiddeld
ingeschat op 60% van de gasbesparing in finale termen. Per saldo is de finale besparing
dan 1,4 PJ ETS en 1,4 PJ non-ETS. Primair is sprake van 2,6 PJ ontsparing.
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
42

112

De gegevens zijn gebaseerd op literatuurgegevens verwerkt in modelberekeningen, en gekalibreerd op
geëxtrapoleerde data uit de energie-efficiencyplannen voor 2013-2016 (RVO.nl).

Power to heat
Deze elektrificatie opties hebben de vorm van het verder elimineren van het
brandstofverbruik, waarbij elektriciteit wordt ingezet. Het betreft hier niet specifieke
technologie maar eenvoudige weerstandsverwarming in verwarmingsketels. Hier
vervangt 0,9 PJ elektriciteit ongeveer 1 PJ aardgas. Dit wordt interessant bij
elektriciteitsprijzen die in dalperioden rond 20 euro/MWh liggen tegenover gasprijzen
3
van 0,25 ct/m . De break-even elektriciteitsprijs per sector verschilt. In 2030 wordt de
optie interessant voor de zware industrie, bij elektriciteitsprijsniveaus van 15-21
euro/MWh. Deze optie is toepasbaar voor vrijwel het gehele potentieel voor
verwarmingstoepassingen in de industrie (enkele honderden PJ), kan dus bij elke sector
specifiek toegevoegd worden. De investeringen die nodig zijn voor deze optie zijn laag
indien dit wordt meegenomen in de geplande ketelvervanging. Voldoende elektrische
capaciteit in de nabijheid van ketels is belangrijk, bijvoorbeeld bij WKK-installaties.
Investeringskosten bedragen circa 0,2 cent per kWh verbruik bij 15 jaar en 2000
draaiuren per jaar. Het totale verbruik van lagere temperatuur stoom ligt in de
grootteorde van 100 PJ, daarvan zou bij 2000 draaiuren flexibele substitutie dus 25 PJ
met elektriciteit gemaakt kunnen worden. Voor power to heat wordt geen finale
besparing ingeboekt maar alleen CO2-reductie: bij 25 PJ gas is dat 1,5 megaton. Geschat
wordt dat het 25% non-ETS, 75% ETS kan betreffen. Als instrumentering kan gebruik
gemaakt worden van extra stimulering van intermitterend hernieuwbare
elektriciteitsopwekking, of flexibele afnamecontracten met elektriciteitsproducenten of
netbeheerders.
Stimuleren recycling en upstream ketenefficiency
Tot deze optie behoren drie concepten, afgeleid uit de ketenopties onder de
convenanten MEE en MJA3. Ten eerste betreft het acties bij de Nederlandse
verwerkende industrie die leiden tot materiaalbesparing met een volume-effect bij
Nederlandse materiaalproducenten. Ten tweede verbeteringen in materiaalspecificaties
bij Nederlandse materiaalproducenten waardoor Nederlandse afnemers minder volume
nodig hebben. Ten derde vergroting van de secundaire stromen bij Nederlandse
materiaalproducenten, met name kunststoffen, waardoor primaire productie
vermindert. Een analyse van de convenantenrapportage en opschaling naar 2030 wijst
uit dat dit in de baseline 28 PJ besparing in Nederland oplevert. Dit is echter geen finale
besparing in de zin van het Energieakkoord of de EU EED. Geschat wordt een potentieel
van nog eens 30 PJ dat instrumenteerbaar is met vergaand beleid, waarvan 10 PJ
relatief makkelijk te ontsluiten is met extra convenanten, zie bijvoorbeeld (I&M brief
circulaire economie b.v. productterugname verplichtingen bij verpakkingen en luiers).
Hier zitten slechts beperkte nationale kosten, maar waarschijnlijk ook baten. Bij
verdergaande verplichtingen zijn er mogelijk wel maatschappelijke kosten, dit is echter
43
moeilijk te kwantificeren. De CO2-reductie zit vooral onder het ETS . Aangenomen
wordt dat er 5% van de besparing en het CO2-effect optreedt bij het niet-ETS-deel. Het
is aan te nemen dat materiaalbesparing gestimuleerd kan worden door
innovatiesubsidies. De nationale kosten voor deze besparingen zijn daarom relatief laag,
cq er kunnen ook baten zijn.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
43

Namelijk voor 95%, ongeveer 2 megaton. Dat is exclusief rebound-effecten bijvoorbeeld als de producent
primaire productie op peil houdt en meer gaat exporteren.

ECN-E--17-003

113

Verkeer en vervoer
Overzichtstabel technische energiebesparingsmaatregelen verkeer en vervoer
In Tabel G-5 staan alle in de berekening meegenomen opties voor verkeer en vervoer
en de bijbehorende energiebesparing en kosteneffectiviteit. Ook staat per optie een
schatting van het percentage van het technisch potentieel dat bij verschillende
beleidsintensiteiten gerealiseerd kan worden. Deze aannames bij percentages en de
maatregelen zelf worden hier toegelicht.

Tabel G-5: Overzichtstabel emissiereductiemaatregelen verkeer en vervoer
Optie

Besparing
2030

Cumulatieve
besparing
2021-2030

Kosteneffectiviteit

(PJ)

(PJ)

(€/GJ)

Kosteneffectiviteit
ETS en
niet-ETS
(euro/ton)

4

36

-21

2

16

5

Ontsluitingspercentages

A

B

C

-298

80%

80%

80%

11

161

0%

100%

100%

46

30

461

0%

100%

100%

29

289

31

448

0%

0%

100%

2

14

5

-367

100%

100%

100%

Verkeer en vervoer wegverkeer
Fiscalisering
toepassing zuiniger
banden
Verlagen maximum
snelheid snelwegen;
130 -> 120
Kilometerheffing
vrachtverkeer (Maut)
Kilometerheffing
personenverkeer
Fiscale stimulering
FEVs na 2020

Toelichting op ontsluitingspercentages verkeer en vervoer
De in kaart gebrachte potentiëlen voor verkeer en vervoer zijn al geïnstrumenteerd. Dat
wil zeggen dat de effecten gekoppeld zijn aan beleid. Voor het bepalen van het
ontsluitingspercentage per beleidsvariant is daarom gekeken in welke mate een
bepaalde aanpak als intensivering van huidig beleid (variant A), nieuw beleid (variant B)
of vergaand nieuw beleid (variant C) kan worden beschouwd. Efficiencyverbetering
vrachtauto’s, normstellingbestelauto’s en Fiscale stimulering FEVs na 2020 wordt gezien
als intensivering van huidig beleid. Het verlagen van de maximum snelheid naar 120
km/u wordt gezien als nieuw beleid net als kilometerheffing voor vrachtverkeer. Een
kilometerheffing van personenverkeer wordt gezien als vergaand nieuw beleid.
Toepassing zuiniger banden wordt gezien als intensivering van huidig beleid. Omdat
Nederlands beleid niet 100% benutting van het potentieel garandeert, is gekozen voor
80% als maximum effect.
Toelichting op maatregelen verkeer en vervoer
Efficiencyverbetering vrachtauto's
In tegenstelling tot de CO2-emissies van personen- en bestelauto’s zijn de CO2-emissies
van vrachtauto’s nog niet gereguleerd. In mei 2014 heeft de Europese Commissie een
strategie uitgebracht over het terugdringen van de CO 2-emissies van vrachtverkeer (EC,
2014a). De eerste stap daarin is het ontwikkelen van protocollen voor het bepalen van
de CO2-uitstoot tijdens de typekeuring van nieuwe vrachtauto’s. Regelgeving is

114

complexer dan bij personen- en bestelauto’s, omdat bij vrachtauto’s er een grote
diversiteit is in types. Als typekeuringsprocedures zijn vastgesteld kan normstelling
daarop worden gebaseerd. In de doorrekening is uitgegaan van een normstelling
zodanig dat de efficiency van vrachtauto’s 1,1% per jaar verbetert tussen 2020 en 2030.

Verplichte toepassing zuiniger banden
Autobanden moeten in de EU voorzien worden van een label dat de prestaties aangeeft
voor een drietal aspecten: de brandstofefficiency, de gemeten waarde van de
rolgeluidsemissie en de grip op nat wegdek (EC, 2009a). Het label beoogt consumenten
te stimuleren tot het kiezen van energiezuinigere, stillere en veiligere banden. De
brandstofefficiency van banden is verdeeld tussen label G (minst zuinige band) tot label
A (zuinigste band). Bij deze beleidsoptie is verondersteld dat er vanaf 2017 verkoop van
label-A banden wordt gestimuleerd via een bonus/malus heffing voor autobanden. In
Daniëls en Koelemeijer (2016) is een verplichting opgenomen voor de verkoop van
label-A, maar omdat dat besluitvorming zou vergen op EU-niveau, is hier uitgegaan van
een bonus/malus regeling. In Daniëls en Koelemeijer is uitgegaan van gemiddeld 4,5%
brandstofbesparing van label-A banden ten opzichte van de referentie, gebaseerd op
TNO (2014). Er is echter twijfel gerezen of dit niet een te (theoretisch) optimistisch
beeld schetst. Een aantal bandentests (Consumentenbond en ANWB) suggereren dat er
momenteel weinig verschil is tussen banden met een zuinig label en een minder zuinig
label. Deels zou dit kunnen komen doordat het label soms weinig zegt over het
daadwerkelijke gebruik. Vanwege deze onzekerheid is in deze studie het effect met
driekwart verlaagd ten opzichte van de veronderstellingen in het TNO-rapport.
Verlagen maximum snelheid snelwegen; 130 -> 120
Deze optie behelst het terugdraaien van de verhoging van de maximumsnelheden op
44
het hoofdwegennet die sinds 2012 stapsgewijs is ingevoerd . Op wegvakken waar nu
130 km/u mag worden gereden gaat de maximumsnelheid terug naar 120 km/u. En op
wegvakken waar de maximumsnelheid in afgelopen jaren is verhoogd van 80 naar 100
of van 100 naar 120 km/u wordt de maximumsnelheid verlaagd naar het niveau uit
2011.
Kilometerheffing vrachtverkeer (Maut)
Deze optie behelst de invoering van een kilometerheffing voor vrachtauto’s in
Nederland. In verschillende Europese landen, waaronder Duitsland, geldt al een
kilometerheffing voor vrachtauto’s. Nederland kent momenteel geen kilometerheffing,
maar heeft samen met vier landen (Denemarken, Luxemburg, Zweden en tot 1 april
2016 België) het Eurovignet voor vrachtwagens boven de 12 ton die gebruik maken van
het snelwegennet. In deze optie wordt op het hele Nederlandse wegennet een
kilometerheffing ingevoerd van gemiddeld 15 cent per kilometer voor alle vrachtauto’s
met een maximaal gewicht hoger dan 3,5 ton. Bij de invoering van de kilometerheffing
vervalt het Eurovignet en wordt de MRB teruggebracht tot het Europese
minimumniveau.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
44

In deze doorrekening zijn de effecten voor 2020 en 2030 gebaseerd op het terugdraaien van de reeds per
verkeersbesluit vastgestelde snelheidsverhogingen dan wel de snelheidswijzigingen die gerelateerd zijn aan
projecten met de status van ten minste voorkeursvariant (en financiële dekking), zoals opgenomen in de
basisprognose autonetwerken van WVL van april 2015.

ECN-E--17-003

115

Kilometerheffing personenverkeer
Deze optie behelst de invoering van een kilometerheffing voor personenauto’s in
Nederland. In deze optie wordt op het hele Nederlandse wegennet een
kilometerheffing ingevoerd van gemiddeld 7 cent per kilometer voor alle
personenauto’s. De heffing is op alle wegen en gedurende de gehele dag van
toepassing. De invoering van de kilometerheffing voor personenverkeer gaat gepaard
met het afschaffen van de motorrijtuigenbelasting (mrb) en de belasting op
personenauto’s en motorrijwielen (bpm).
Fiscale stimulering FEVs na 2020
In de NEV2020 loopt de fiscale stimulering van volledig elektrische auto’s tot 2020 door,
maar stopt daarna. In deze optie is een vorm van fiscale stimulering van volledig
elektrische auto’s verondersteld na 2020, waardoor de instroom 50% hoger ligt dan in
de NEV2016 is verondersteld. De kosten zijn gebaseerd op veronderstellingen in Daniëls
en Koelemeijer (2016).

116