S. van Dijk, A. Knispel, J. Nuijen

GGZ in tabellen

GGZ in tabellen

In dit handzame en informatieve naslagwerk zijn de belangrijkste cijfers over de
geestelijke gezondheidszorg (GGZ) (inclusief verslavingszorg en maatschappelijke
opvang) gebundeld. Voor een ieder die snel inzicht in deze cijfers wil hebben,
voorziet dit boekje ongetwijfeld in een grote behoefte. De gegevens zijn verzameld
in 2010 en de meest recent beschikbare cijfers zijn opgenomen.
In dit boek komen aan de hand van tabellen en grafieken met begeleidende
teksten, verdeeld over vijf hoofdstukken, achtereenvolgens cijfers over de volgende
aspecten van de GGZ aan bod:
• Het vóórkomen van psychische stoornissen
• Toegang en zorggebruik
• Zorgaanbod: capaciteit en productie
• Kosten en financiering
• Personeel

1
2

www.trimbos.nl

ISBN 978-90-5253-689-7

3

20
09

20
09

S. van Dijk, A. Knispel, J. Nuijen

GGZ in tabellen 2009

Trimbos-instituut,
Utrecht, 2010

Colofon
Opdrachtgever
Ministerie van VWS
Financiering
Ministerie van VWS
Projectleiding
Dr. J. Nuijen
Projectuitvoering
Drs. S. van Dijk
Drs. A. Knispel
Dr. J. Nuijen
Productiebegeleiding
L. Groeneveld
Met dank aan
Drs. E.G. Memeo; Ministerie van VWS
Drs. F. van Hoof; Trimbos-instituut
Opmaak en druk
Ladenius Communicatie BV, Houten
Productie
Ladenius Communicatie BV, Houten
ISBN 978-90-5253-689-7
Deze uitgave is te bestellen via www.trimbos.nl/webwinkel, onder vermelding van artikelnummer AF1011.
Trimbos-instituut
Da Costakade 45
Postbus 725
3500 AS Utrecht
T: 030-297 11 00
F: 030-297 11 11
© 2010, Trimbos-instituut, Utrecht
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt,
in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het Trimbos-instituut.

Inhoudsopgave
Inleiding	
5
		
1
Het vóórkomen van psychische stoornissen	
7
1.1
Het vóórkomen van psychische stoornissen in Nederland	
10
1.2
Het vóórkomen psychische stoornissen; een internationale vergelijking	
12
1.3
Comorbiditeit: het tegelijkertijd vóórkomen van twee of meer stoornissen 13
1.4
Toptien van ziekten met de grootste ziektelast in Nederland
14
1.5
Toptien van de kostbaarste ziekten in Nederland
15
		
2
Toegang en zorggebruik
17
2.1
Nederland: zorggebruik van mensen met een psychische stoornis 
18
2.2
Zorggebruik in internationaal perspectief 
20
2.3
Samenhang tussen de ernst van een psychische stoornis en zorggebruik	
21
2.4
Internationaal: opvattingen ten aanzien van hulp voor psychische problemen 23
2.5
Onvervulde zorgbehoefte op jaarbasis 	
25
2.6a Veel gebruikte psychofarmaca: aantal gebruikers 	
26
2.6b Veel gebruikte psychofarmaca: aantal DDD’s 	
28
2.6c Veel gebruikte psychofarmaca: aantal DDD’s per gebruiker 	
28
2.7a Minder vaak gebruikte psychofarmaca: aantal gebruikers 	
30
2.7b Minder vaak gebruikte psychofarmaca:aantal DDD’s 	
32
2.7c Minder vaak gebruikte psychofarmaca: aantal DDD’s per gebruiker 	
32
2.8
Meest gestelde psychische diagnosen in de huisartsenpraktijk 
34
2.9
Psychofarmaca bij psychische diagnosen in de huistartsenpraktijk	
35
2.10 Doorverwijzing van mensen met een psychische diagnose
in de huisartsenpraktijk	
36
2.11 Doorstroming van cliënten in de GGZ, per circuit 	
38
2.12 Aard van de zorg in de GGZ, per circuit	
40
2.13 Behandelduur in de GGZ 	
41
2.14a Wachttijden voor jeugdigen bij GGZ-instellingen in de tweede lijn	
42
2.14b Wachttijden voor volwassenen bij GGZ-instellingen in de tweede lijn	
42
2.14c Wachttijden voor ouderen bij GGZ-instellingen in de tweede lijn	
42
2.15a Wachtlijsten voor jeugdigen bij GGZ-instellingen in de tweede lijn	
44
2.15b Wachtlijsten voor volwassenen bij GGZ-instellingen in de tweede lijn	
44
2.15c Wachtlijsten voor ouderen bij GGZ-instellingen in de tweede lijn	
44
2.16 Aantal onvrijwillige opnemingen (RM en IBS)	
46
		
3
Zorgaanbod: capaciteit en productie	
49
3.1
Aantal en soort GGZ-instellingen 	
50
3.2
Formele klinische capaciteit van GGZ-instellingen	
54

Trimbos-instituut

3

3.3
Feitelijke klinische capaciteit van GGZ-instellingen	
3.4
Formele versus feitelijke klinische capaciteit van GGZ instellingen	
3.5
Europa: Ontwikkeling psychiatrische opname- en verblijfsplaatsen	
3.6
Productie van GGZ-instellingen	
3.7
Productie van GGZ-instellingen circuit kinderen en jeugdigen	
3.8
Productie van GGZ-instellingen circuit volwassenen en ouderen	
3.9
Productie van instellingen voor verslavingszorg	
3.10 Productie van instellingen voor ambulante verslavingszorg	
3.11	Opnameduur en aantal cliënten in de klinische zorg,
RIBW-vestigingen en ambulante zorg	
3.12 Formele en feitelijke capaciteit van TBS-instellingen	
3.13 Capaciteit van voorzieningen voor maatschappelijke opvang	
		
4
Kosten en financiering	
4.1
Uitgaven aan zorg	
4.2
Uitgaven aan GGZ naar zorgvorm	
4.3
Financieringsbronnen van uitgaven aan gezondheidszorg en GGZ	
		
5
Personeel	
5.1
Aantal fte’s in de zorgsector en de GGZ	
5.2
Aantal fte’s in de GGZ per type instelling	
5.3
Aantal werknemers in de GGZ per type instelling	
5.4
Aantal fte’s in de GGZ per type functie	
5.5
Ziekteverzuim in de GGZ en zorgsector	
5.6
Aantal vrijgevestigde psychiaters	
5.7
Aantal vrijgevestigde psychotherapeuten	
		
6
Geraadpleegde bronnen	
7
Afkortingen	
		

4

56
58
60
62
64
66
68
70
72
74
76
77
78
80
82
85
86
88
90
92
94
96
97
99
101

Trimbos-instituut

Inleiding
Tussen 1980 en 1998 werd jaarlijks ‘GGZ in tabellen’ uitgegeven; een verzameling tabellen
met cijfers over verschillende aspecten van de geestelijke gezondheidszorg (GGZ). Na een
periode van zeven jaar kreeg de serie ‘GGZ in tabellen’ in 2005 een vervolg. Sindsdien
brengt het Trimbos-instituut, in opdracht van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport, jaarlijks een geactualiseerde versie uit.
Voor u ligt de uitgave GGZ in tabellen 2009. In dit handzame en informatieve boekje
zijn de belangrijkste en meest recente cijfers over de GGZ (inclusief verslavingszorg en
maatschappelijke opvang) gebundeld. De cijfers zijn verzameld in 2010. In tabellen en
grafieken worden waar mogelijk geactualiseerde cijfers over de volgende aspecten van
de GGZ gepresenteerd
• Het vóórkomen van psychische stoornissen
• Toegang en zorggebruik
• Zorgaanbod (capaciteit en productie)
• Kosten en financiering
• Personeel
Voor de samenstelling van dit rapport hebben wij zo veel mogelijk gebruik gemaakt van
bronnen die voor iedereen toegankelijk zijn. De geraadpleegde bronnen staan achterin
deze uitgave vermeld. Daarnaast hebben wij databanken van instellingen geraadpleegd
en beheerders van registratiesystemen gevraagd cijfers aan te leveren. Gestreefd is
om zoveel mogelijk recente gegevens in dit naslagwerk op te nemen. Indien van een
onderwerp geen recente cijfers beschikbaar waren, werd op basis van de uniekheid van
de gegevens, de beleidsrelevantie en de kwaliteit van het onderzoek besloten of deze
opgenomen werden.
GGZ-instellingen zijn sinds 1 januari 2006 verplicht om informatie over de diagnose, de
aard en de duur van een Diagnose Behandel Combinatie (DBC) per patiënt te registreren.
Deze gegevens worden opgeslagen in het DBC-Informatiesysteem (DIS). Complete en
betrouwbare GGZ-cijfers gebaseerd op DIS zijn tijdens het schrijven van dit naslagwerk
nog niet beschikbaar en ontbreken in deze uitgave.

Trimbos-instituut

5

1 Het vóórkomen van
psychische stoornissen

Trimbos-instituut

7

NEMESIS
In dit hoofdstuk worden onder andere cijfers gepresenteerd die ontleend zijn aan NEMESIS-2
(Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-2), een omvangrijk onderzoek naar
de geestelijke gezondheid van volwassen Nederlanders uit de algemene bevolking, dat in de
jaren 2007-2009 door het Trimbos-instituut werd uitgevoerd (De Graaf et al., 2010).
NEMESIS-2 is het vervolg op NEMESIS-1. Dit eerste grootschalige onderzoek is uitgevoerd
tussen 1996 en 1999 en heeft een grote hoeveelheid gegevens opgeleverd, die zijn gepubliceerd in talrijke artikelen (zie voor een overzicht Vollebergh et al., 2003). De nieuwe studie
heeft als doel de informatie van NEMESIS-1 te actualiseren en gegevens te verzamelen over
niet eerder binnen NEMESIS onderzochte onderwerpen, zoals externaliserend probleemgedrag, in het bijzonder de gedragsstoornis, de antisociale persoonlijkheidsstoornis en de
aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD) bij volwassenen.
In NEMESIS-2 is onder meer onderzocht hoe vaak psychische stoornissen in de algemene
bevolking vóórkomen. Daarbij is gebruik gemaakt van het diagnostische classificatiesysteem DSM-IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders-IV). Het gaat om de
volgende psychische stoornissen:
Stemmingsstoornissen
• Depressieve stoornis
• Dysthymie
• Bipolaire stoornis
Angststoornissen
• Paniekstoornis
• Agorafobie zonder paniek
• Sociale fobie
• Specifieke fobie
• Gegeneraliseerde angststoornis
Middelenstoornissen
• Alcoholmisbruik
• Alcoholafhankelijkheid
• Drugsmisbruik
Waaronder cannabismisbruik
• Drugsafhankelijkheid
Waaronder cannabisafhankelijkheid
Aandachtstekort- of gedragsstoornissen
• ADHD
• Gedragsstoornis
• Oppositioneel-opstandige gedragsstoornis
Antisociale persoonlijkheidsstoornis

Trimbos-instituut

9

Tabel 1.1 Het vóórkomen van psychische stoornissen in de Nederlandse bevolking van 18-64 jaar
(ooit in het leven, op jaarbasis) (in procenten) (Bron: NEMESIS-2)
Ooit in het leven

Op jaarbasis

Mannen

Vrouwen

Totaal

Mannen

Vrouwen

Totaal

Stemmingsstoornis

14,4

25,9

20,1

4,8

7,4

6,1

Depressieve stoornis

13,1

24,3

18,7

4,1

6,3

5,2

Dysthymie

0,6

2,0

1,3

0,4

1,3

0,9

Bipolaire stoornis

1,2

1,4

1,3

0,7

1,0

0,8

Angststoornis

15,9

23,4

19,6

7,7

12,5

10,1

Paniekstoornis

2,8

4,7

3,8

1,0

1,5

1,2

Agorafobie zonder paniekstoornis

0,4

1,4

0,9

0,2

0,6

0,4

Specifieke fobie

5,5

10,3

7,9

3,5

6,6

5,0

Sociale fobie

7,7

10,9

9,3

3,2

4,4

3,8

Gegeneraliseerde angststoornis

3,6

5,4

4,5

1,3

2,2

1,7

Middelenstoornis

27,7

10,3

19,1

7,6

3,6

5,6

Alcoholmisbruik

21,9

6,6

14,3

5,6

1,8

3,7

Alcoholafhankelijkheid

3,1

0,9

2,0

1,0

0,5

0,7

Drugsmisbruik

4,8

2,7

3,8

0,9

0,8

0,9

Cannabismisbruik*

3,5

1,2

2,3

0,6

0,2

0,4

Drugsafhankelijkheid

3,0

1,5

2,2

0,8

0,7

0,7

Cannabisafhankelijkheid*

2,1

0,6

1,4

0,4

0,1

0,3

Enigerlei aandachtstekortof gedragsstoornis**

11,8

6,5

9,2

2,9

1,2

2,1

ADHD**

4,4

1,5

2,9

2,9

1,2

2,1

Gedragsstoornis**

7,4

3,8

5,6

-

-

-

Oppositioneel-opstandige
gedragsstoornis**

3,2

2,0

2,6

-

-

-

Antisociale
persoonlijkheidsstoornis

4,3

1,7

3,0

-

-

-

Alle onderzochte psychische
stoornissen tezamen

44,7

42,3

43,5

17,7

18,4

18,0

* Cannabismisbruik en cannabisafhankelijkheid zijn onderdeel van de aandoeningen drugsmisbruik en
drugsafhankelijkheid.
** Aandachtstekort- en gedragsstoornissen zijn alleen gemeten bij respondenten van 18 tot 44 jaar. Lifetime
aandachtstekort- en gedragsstoornissen betekent: in de kindertijd of vroege adolescentie.
Bron: De Graaf et al., 2010

Tabel 1.1 presenteert het percentage volwassen mannen en vrouwen in Nederland dat
ooit in het leven, respectievelijk op jaarbasis, een psychische stoornis heeft gehad.

10

Trimbos-instituut

De belangrijkste bevindingen:
• Psychische stoornissen komen frequent voor; in totaal heeft 43,5 procent van de
volwassen Nederlandse bevolking ooit in het leven een psychische stoornis gehad. Op
jaarbasis heeft bijna een vijfde van de volwassenen (ongeveer 1.896.700 personen)
een psychische stoornis.
• Stemmingsstoornissen, angststoornissen en middelenstoornissen komen op lifetime
basis ongeveer even vaak voor: één op de vijf volwassenen heeft ooit in het leven
zo’n stoornis gehad. Op jaarbasis is er sprake van een meer wisselend beeld: zes tot
tien procent van de volwassenen heeft jaarlijks een stoornis uit één van deze drie
hoofdcategorieën.
• Binnen de groep stemmingsstoornissen komt een depressieve stoornis relatief veel
voor. Dysthymie en de bipolaire stoornis komen verhoudingsgewijs minder vaak
voor. Binnen de groep angststoornissen komen de specifieke fobie en de sociale fobie
relatief veel, en de agorafobie zonder paniekstoornis relatief weinig voor. Binnen de
groep middelenstoornissen gaat het in hoofdzaak om alcoholproblemen.
• Vrouwen hebben vaker dan mannen stemmings- en angststoornissen (zowel ooit in
het leven als op jaarbasis). Mannen hebben daarentegen vaker een middelenstoornis
(vooral alcohol-gerelateerd) of een aandachtstekort- of gedragsstoornis.
Demografische determinanten van 12-maands aandoeningen
Uit verdere analyse van NEMESIS-2 gegevens (De Graaf et al., 2010) (niet opgenomen in
de tabel) blijkt dat, naast geslacht, ook andere demografische kenmerken samenhangen
met het vóórkomen van psychische stoornissen in het afgelopen jaar.
Volwassenen hebben op jongere leeftijd een grotere kans op een stemmingsstoornis,
ADHD in de volwassenheid en een middelenstoornis in de afgelopen 12 maanden. De
jongste leeftijdsgroep (18-24) heeft vergeleken met de oudste leeftijdsgroep (55-64)
zelfs 8 keer meer kans om een middelenstoornis te hebben. Een lager opleidingsniveau
hangt samen met een grotere kans op een stoornis uit alle hoofdgroepen (stemmings-,
angst- en middelenstoornissen) en ADHD in het afgelopen jaar. Dit geldt ook voor het
arbeidsongeschikt of werkloos zijn, het zonder partner wonen en het hebben van een
lager inkomen.
Een hogere urbanisatiegraad van de woonplaats verhoogt alleen de kans op een angststoornis in het afgelopen jaar. Hetzelfde geldt voor het hebben van een niet-westerse
achtergrond. Religieus zijn lijkt bescherming te bieden tegen een stemmingsstoornis.
Opgemerkt moet worden dat op basis van deze cross-sectionele gegevens niet zonder
meer kan worden aangenomen dat alle bovengenoemde demografische kenmerken
daadwerkelijk een rol spelen in het veroorzaken (of voorkómen) van een psychische
stoornis. Het is evengoed mogelijk dat het hebben van een psychische aandoening
invloed heeft op de manier van leven van patiënten. Om een voorbeeld te geven: het
feit dat men zonder vaste partner woont kan de kans op een psychische aandoening
vergroten, maar het is ook mogelijk dat het hebben van een psychische aandoening
invloed heeft op de kans een vaste partner te vinden of te behouden.

Trimbos-instituut

11

Tabel 1.2 Het vóórkomen van psychische stoornissen bij volwassenen van 18 jaar en ouder
(op jaarbasis); een internationale vergelijking (in procenten)
Nederland*
Stemmingsstoornis
Angststoornis

5,1

België

Duitsland

Italië

Spanje

Oekraïne

VS

5,3

3,3

3,4

4,4

8,9

9,5

8,6

7,6

8,1

6,0

6,2

6,8

18,1

Middelenstoornis

1,9**

1,8**

1,1**

0,2**

0,7**

6,4

3,8

Alle onderzochte
psychische stoornissen tezamen

13,4

12,7

10,9

8,4

9,3

20,9

26,2

* De Nederlandse ESEMeD cijfers vallen lager uit dan de percentages in NEMESIS-2 (zie Tabel 1.1). Dit wordt
o.a. veroorzaakt door de lagere respons in de Nederlandse ESEMeD studie, waardoor hier mogelijk sprake is
van een onderschatting.
** Deze studies maken deel uit van ESEMeD, waarin de prevalentie alleen is gebaseerd op alcoholstoornissen.
Bron: Kessler & Üstün, 2008 (meetperiode 2001-2004)

In Tabel 1.2 wordt een internationale vergelijking gemaakt van het aantal volwassenen
dat op jaarbasis last heeft van een psychische stoornis. Dit is mogelijk doordat de WHO
in verschillende landen dezelfde onderzoeksmethode heeft toegepast (Kessler & Üstün,
2008). Daardoor kan Nederland met andere landen vergeleken worden wat betreft het
vóórkomen van psychische stoornissen. Het blijft echter lastig om op internationaal
niveau cijfers te vergelijken. In de eerste plaats zijn er mogelijk culturele verschillen
in de wijze waarop mensen psychische klachten duiden en hun bereidheid hierover
openheid van zaken te geven. Daarnaast zijn er verschillen tussen de studies wat betreft
de respons en de procedure die is gevolgd. Zo is de respons in de ESEMeD studies,
die zijn uitgevoerd in Nederland, België, Duitsland, Italië en Spanje, lager dan die in
de Amerikaanse en Oekraïense studies. Omdat eerder onderzoek heeft aangetoond
dat mensen die niet aan een dergelijk onderzoek meewerken vaker een psychische
aandoening hebben (De Graaf et al., 2010), is er in de studies met een lagere respons
mogelijk sprake van een grotere onderschatting van de prevalenties.
De belangrijkste bevindingen:
• De Verenigde Staten worden gekenmerkt door het hoogste percentage volwassenen
dat op jaarbasis een psychische stoornis heeft (26,2 procent). In Spanje en Italië is dit
percentage aanzienlijk lager. Nederland neemt een tussenpositie in (13,4 procent).
• Angststoornissen komen overal het meest voor, met uitzondering van Oekraïne. Daar
staan de stemmingsstoornissen bovenaan.

12

Trimbos-instituut

Diagram 1.3 Comorbiditeit: het tegelijkertijd vóórkomen van twee of meer stoornissen
(Bron: NEMESIS-2)

Mensen met een angstoornis

Mensen met een
stemmingsstoornis

Mensen met een
middelstoornis

Diagram 1.3 toont welke combinaties van psychische stoornissen relatief vaak vóórkomen.
Het gebeurt vaak dat iemand met een psychische stoornis daarnaast nóg een psychische
stoornis heeft. Van de volwassen Nederlanders heeft 18,0 procent op jaarbasis een
psychische stoornis (Tabel 1.1). Eenderde (32,7 procent) van deze mensen heeft twee
of meer psychische stoornissen (De Graaf et al., 2010). Niet bij alle stoornissen is de
kans op een combinatie met een andere stoornis even groot.
De belangrijkste bevindingen:
• De combinatie stemmings- en angststoornis komt relatief vaak voor. In totaal heeft
ruim de helft (54 procent) van de volwassenen met een stemmingsstoornis daarnaast
een andere psychische stoornis, meestal is dat een angststoornis (48 procent). Een
relatief klein percentage van de volwassenen met een stemmingsstoornis heeft ook
een middelenstoornis (15 procent).
• Van de volwassenen met een angststoornis heeft 37 procent daarnaast een andere
psychische stoornis: 28 procent heeft een stemmingsstoornis en een relatief klein
percentage (13 procent) heeft een middelenstoornis.
• Van de volwassenen met een middelenstoornis heeft 32 procent daarnaast een
andere psychische stoornis: 16 procent heeft een stemmingsstoornis en een kwart
(24 procent) heeft een angststoornis.
• Van de mensen met ADHD op volwassen leeftijd heeft ruim de helft (58 procent) een
andere stoornis: 25 procent heeft een stemmingstoornis, 32 procent een angststoornis
en 28 procent een middelenstoornis.

Trimbos-instituut

13

Tabel 1.4 Toptien van ziekten met de grootste ziektelast in Nederland, 2007
Verloren levensjaren

Ziektejaar -equivalenten

DALY’s

Coronaire hartziekten

128.400

186.700

315.100

Beroerte

87.833

123.200

211.100

Angststoornissen

40

201.900

202.000

Depressie

184

168.400

168.600

Diabetes mellitus

33.926

132.100

166.100

Longkanker

148.284

9.800

158.100

COPD

59.548

86.700

146.200

Artrose

719

122.800

123.500

Ongeval letsel privé

31.051

76.300

107.300

Dementie

44.158

56.300

100.400

Bron: RIVM, 2010

In Tabel 1.4 wordt de toptien weergegeven van de ziekten met de grootste ziektelast,
uitgedrukt in DALY’s. De DALY’s worden berekend door het RIVM. De last die een ziekte
meebrengt, wordt uitgedrukt in Disability Adjusted Life Years (DALY’s). Een DALY staat
voor één levensjaar dat iemand als gevolg van een minder goede gezondheid verliest.
Wanneer men lijdt aan een ziekte kan men één of meer levensjaren verliezen, ofwel
omdat men overlijdt, ofwel omdat men niet optimaal functioneert. Het aantal verloren
levensjaren als gevolg van eerder overlijden staat in de eerste kolom, het aantal verloren
levensjaren als gevolg van minder goed functioneren in de tweede kolom. De som van
beiden (het aantal DALY’s) staat in de derde kolom vermeld. De vermindering van de
kwaliteit van leven die een ziekte veroorzaakt (kolom ziektejaar-equivalenten) is als
volgt gekwantificeerd: voor elke ziekte wordt door een panel van deskundigen vastgesteld welke gevolgen de ziekte heeft voor het dagelijkse functioneren. Dit levert een
wegingsfactor op: een cijfer tussen 0 (geen nadelige gevolgen) en 1 (overlijden). Door
het aantal mensen met een bepaalde ziekte te vermenigvuldigen met de wegingsfactor
voor deze ziekte, wordt het aantal ziektejaar-equivalenten verkregen.
De belangrijkste bevindingen:
• Longkanker is de belangrijkste veroorzaker van verloren levensjaren. Ook coronaire
hartziekten en een beroerte zorgen vaak voor eerder overlijden.
• Psychische stoornissen - zoals angststoornissen, depressie en dementie - behoren
tot de ziekten met de grootste ziektelast en zijn qua aantal DALY’s vergelijkbaar met
ernstige lichamelijke ziekten, zoals een beroerte, diabetes mellitus, longkanker en
COPD. Tussen 2003 en 2007 is dit beeld ongewijzigd gebleven.

14

Trimbos-instituut

Tabel 1.5 Toptien van de kostbaarste ziekten in Nederland, 2003 en 2005
2003*

2005

x mld euro

%

x mld euro

%

Hart- en vaatziekten

5,3

8,4

5,5

8,0

Spijsverteringsstelsel

4,6

7,3

4,6

6,7

Verstandelijke handicap

4,6

7,3

5,4

7,9

Symptomen**

4,2

6,6

4,8

7,0

Zenuwstelsel en zintuigen

3,6

5,6

3,9

5,6

Dementie

3,1

4,9

3,2

4,7

Bewegingsstelsel en bindweefsel

3,9

6,2

4,2

6,2

5

7,9

5,6

8,1

Ongevalsletsels en vergiftigingen

1,7

2,7

1,8

2,6

Ademhalingswegen

2,2

3,5

2,4

3,4

Kanker

2,4

3,8

2,7

3,9

Overige uitgaven

22,8

35,9

24,5

35,7

Totaal

63,4

100

68,5

100

Psychiatrische aandoeningen

* Niet alle cijfers over 2003 komen overeen met cijfers uit eerdere edities van ‘GGZ in tabellen’. Dit komt
doordat het CBS het welzijndsdeel van de Zorgrekeningen heeft uitgebreid, ondermeer met de kosten van
jeugdzorg en asielopvang. Deze tabel presenteert de gecorrigeerde cijfers.
** Symptomen en onvolledige omschreven ziektebeelden zijn in de ICD-9 opgenomen in hoofdgroep 16.
Deze hoofdgroep kent drie subgroepen: symptomen waaronder coma en hallucinaties, niet-specifieke afwijkende bevindingen zoals resultaten van laboratoriumonderzoek van bloed of urine en slecht omschreven en
onbekende oorzaken van ziekte en sterfte. In de laatste subgroep vallen bijvoorbeeld dood door ouderdom
en wiegendood.
Bron: RIVM, 2006 & 2008

In Tabel 1.5 wordt een overzicht gegeven van de toptien van kostbaarste ziekten in
Nederland in 2003 en 2005.
Het RIVM heeft de totale uitgaven die in de gezondheidszorg zijn gedaan verdeeld
over een aantal diagnosegroepen. Daarbij is gebruik gemaakt van ICD-9 (International
Statistical Classification of Diseases, injuries and causes of death, 9th revision), een
classificatie die alle diagnosen omvat die in de gezondheidszorg aan de orde zijn. De
ICD groepeert de diagnosen in 18 diagnosegroepen. Deze 18 diagnosegroepen heeft
het RIVM als uitgangspunt genomen. In de bovenstaande tabel zijn de kosten van de
diagnosegroep ‘psychische stoornissen’ uitgesplitst naar mensen met een verstandelijke
handicap, ouderen die lijden aan dementie en mensen met psychiatrische aandoeningen
zoals schizofrenie, depressie, angststoornissen en verslavingsproblematiek.

Trimbos-instituut

15

De belangrijkste bevindingen:
• Het RIVM becijferde de totale kosten van de gezondheidszorg in 2003 op 63,4 miljard
euro. In 2005 werden de totale kosten op 68,5 miljard becijferd (een toename van
8 procent).
• Vormden in 2003 hart- en vaatziekten nog de duurste diagnosegroep (5,3 miljard
euro), in 2005 brengen psychiatrische aandoeningen de hoogste kosten met zich mee
(5,6 miljard euro), op de voet gevolg door hart- en vaatziekten (5,5 miljard euro).
• De diagnosegroep verstandelijke handicap neemt met 0,8 miljard het grootste aandeel
in de absolute kostenstijging tussen 2003 en 2005 voor zijn rekening (16 procent),
gevolg door psychische stoornissen (12 procent) en de diagnosegroepen kanker,
bewegingsstelsel en bindweefsel en zenuwstelsel en zintuigen (6 procent).

16

Trimbos-instituut

2 Toegang en zorggebruik

Trimbos-instituut

17

Tabel 2.1 Zorggebruik in de afgelopen 12 maanden van de volwassen Nederlandse bevolking van
18-64 jaar met een psychische stoornis (in procenten) (Bron: NEMESIS-2)
Algemene
gezondheidszorg

GGZ

Informele zorg

Enigerlei zorg

Medicatie*

Stemmingsstoornis

51,4

37,4

15,3

58,7

36,8

Angststoornis

29,3

22,2

10,0

34,8

20,5

Middelenstoornis

26,0

17,3

7,4

29,0

15,3

ADHD

25,9

22,2

5,0

35,2

24,9

Enigerlei stoornis

28,5

20,5

8,5

33,8

19,6

* medicatie is niet meegeteld in ‘enigerlei zorg’, omdat het ontvangen van enigerlei zorg een voorwaarde is
voor het gebruik van medicatie.
Bron: De Graaf et al., 2010

Tabel 2.1 presenteert het percentage van de volwassenen met een psychische stoornis
dat hiervoor op jaarbasis hulp krijgt. Bron is de NEMESIS-2 studie. Het begrip hulpverlener werd in de NEMESIS-studie ruim opgevat. Er werd niet alleen gevraagd naar
hulpverleners binnen de GGZ (onder meer psychiater, psycholoog, psychotherapeut;
behandeling in een instelling voor GGZ of verslavingszorg), maar ook naar hulpverleners
binnen de algemene gezondheidszorg (onder meer huisarts, bedrijfsarts, maatschappelijk werker en medisch specialist) en binnen de informele zorg (onder meer alternatieve
genezer, telefonische hulpdienst, zelfhulporganisatie en pastoor).
De belangrijkste bevindingen:
• Eenderde van de volwassenen met een psychische stoornis krijgt op jaarbasis enigerlei
vorm van hulp. Dit betekent dat tweederde van de volwassenen met een psychische
stoornis hiervoor in de afgelopen 12 maanden geen enkele vorm van hulp heeft
gekregen.
Tussen de diagnosegroepen bestaan grote verschillen:
• Volwassenen met een stemmingsstoornis komen relatief veel in contact met alle
vormen van hulpverlening. Bijna drie op de vijf krijgt enigerlei vorm van hulp. In ongeveer de helft van de gevallen wordt hulp in de algemene gezondheidszorg gezocht.
Ruim eenderde van alle mensen met een stemmingsstoornis doet een beroep op de
GGZ. Daarnaast krijgt ruim eenderde medicatie voorgeschreven.
• Bijna tweederde van de volwassenen met een angststoornis krijgt hiervoor geen hulp.
Hoewel dit niet opgenomen is in de tabel, bestaan er grote verschillen tussen de
diverse angststoornissen. Mensen met een specifieke fobie maken weinig gebruik
van zorg. Mensen met een paniekstoornis, een gegeneraliseerde angststoornis of een
sociale fobie komen daarentegen vaker in contact met de hulpverlening.
• Volwassenen met middelenmisbruik of –afhankelijkheid komen relatief weinig in zorg
(29 procent op jaarbasis). Dit komt vooral doordat mensen die alcohol misbruiken
weinig gebruik maken van de verschillende zorgvoorzieningen. Van deze groep

18

Trimbos-instituut

ontvangt maar 14 procent enigerlei vorm van hulp. Alcoholafhankelijkheid en drugsmisbruik en –afhankelijkheid leiden tot aanzienlijk hogere percentages zorggebruik;
respectievelijk 48, 56 en 74 procent. Meestal wordt een beroep op de algemene
gezondheidszorg of de GGZ gedaan.
• Ongeveer een op de drie volwassenen met ADHD krijgt enigerlei vorm van hulp. Ook
hier gaat het vooral om de algemene gezondheidszorg en de GGZ.
Demografische determinanten van zorggebruik vanwege een psychische stoornis.
Uit verdere analyse van NEMESIS-2 gegevens blijkt dat naast het hebben van een psychische stoornis ook demografische factoren een rol spelen in het al dan niet ontvangen
van hulp (De Graaf et al., 2010). Alle vormen van zorg worden vaker gebruikt door
vrouwen, mensen zonder partner, mensen zonder betaald werk en mensen met een laag
inkomen. Verder doen volwassenen die in een grotere stad wonen vaker een beroep op
enigerlei vorm van zorg als ze last hebben van psychische problemen. Daarnaast blijkt
leeftijd een rol te spelen: hoe ouder iemand is, hoe groter de kans om gebruik te maken
van enigerlei zorgvoorziening.

Trimbos-instituut

19

Tabel 2.2 Zorggebruik (formeel en informeel1) in internationaal perspectief,
uitgesplitst naar type stoornis (ooit in het leven) (in percentages)
België

Frankrijk

Duitsland

Italië

Nederland

Spanje

Geen stoornis

13,5

16,8

14,4

4,8

17,2

8,2

Enigerlei stoornis

47,8

45,5

46,3

31,4

57,9

44,1

Enigerlei stemmingsstoornis

62,4

58,3

62,3

37,0

71,0

60,4

Enigerlei angststoornis

50,3

46,8

48,3

33,1

63,6

44,3

Enigerlei stemmings- én
angststoornis

68,3

67,5

70,8

45,0

78,9

67,5

Alcoholgerelateerde stoornis

35,1

30,8

40,3

16,5

45,9

16,1

Bron: Kovess-Masfety et al. (ESEMeD), 2007

Tabel 2.2 presenteert internationale cijfers over het percentage mensen met een psychische
stoornis dat hiervoor ooit in het leven enigerlei vorm van zorg ontving.
Belangrijkste bevinding:
• Hoewel een aanzienlijk percentage mensen met een psychische stoornis geen enkele
vorm van hulp krijgt, is in Nederland het percentage mensen met een psychische
stoornis dat hiervoor ooit in het leven formele of informele hulp krijgt relatief hoog in
vergelijking met andere Europese landen. Dat geldt voor alle diagnosegroepen.

1

Formele zorg = huisarts, bedrijfsarts, crisisdienst, Riagg, polikliniek psychiatrie, CAD, vrijgevestigde
psychiater,psycholoog of psychotherapeut, psychiatrische deeltijdbehandeling, psychiatrisch ziekenhuis, verslavingskliniek, sychiatrische afdeling, algemeen ziekenhuis, RIBW.
Informele zorg = alternatieve hulpverleners, traditionele genezers, zelfhulpgroep, dominee, pastoor, imam,
fysiotherapeut, haptonoom.

20

Trimbos-instituut

Tabel 2.3 Samenhang tussen de ernst van de psychische stoornis en zorggebruik op jaarbasis
(12 maanden); een internationale vergelijking (in procenten)*
Ernstige
stoornissen

Matige
stoornissen

Lichte
stoornissen

Geen
stoornis

%

%

%

%

21,3

13,8

10,0

1,0

China

11,0

23,5

1,7

2,9

Colombia

27,8

10,3

7,8

3,4

Zuid-Afrika

26,2

26,6

23,1

13,4

Oekraïne

25,7

21,2

7,6

4,4

Libanon

20,1

11,6

4,0

3,0

Mexico

25,8

17,9

11,9

3,2

België

60,9

36,5

13,9

6,8

Frankrijk

48,0

29,4

21,1

7,0

Israël

53,1

32,3

14,4

6,0

Duitsland

40,0

23,9

20,3

5,9

Italië

51,0

25,9

17,3

2,2

Japan

24,2

24,2

12,8

4,5

Nederland

50,4

31,3

16,1

7,7

Nieuw Zeeland

56,6

39,8

22,2

7,3

Spanje

58,7

37,4

17,3

3,9

Verenigde Staten

59,7

39,9

26,2

9,7

Laag inkomen
Nigeria
Laag-midden inkomen

Hoog-midden inkomen

Hoog inkomen

* De landen werden op basis van de criteria van de Wereldbank ingedeeld in één van de volgende
categorieën: ‘laag-inkomen’, laag-midden inkomen’, ‘hoog-midden inkomen’, ‘hoog inkomen’.
Bron: Wang et al. (WHO Mental Health Survey), 2007

In Tabel 2.3 wordt op internationaal niveau een overzicht gegeven van de samenhang tussen de ernst van de psychische stoornis en het zorggebruik op jaarbasis. De
onderzoeken zijn uitgevoerd in Afrika (Nigeria, Zuid-Afrika), Noord en Zuid-Amerika
(Colombia, Mexico, de Verenigde Staten), Europa (België, Frankrijk, Duitsland, Italië,
Nederland, Spanje, Oekraïne), Japan, Nieuw Zeeland, China en het Midden-Oosten
(Israël en Libanon). De landen werden ingedeeld in één van de volgende vier inkomenscategorieën: laag inkomen, laag-midden, hoog-midden en hoog inkomen. De
totale steekproef bestond uit 84.850 volwassenen van 18 jaar en ouder (variërend van
2.372 in Nederland tot 12.790 in Nieuw Zeeland). Het veldwerk werd uitgevoerd in de
periode 2001-2004. Psychiatrische stoornissen werden gemeten met behulp van een

Trimbos-instituut

21

gestandaardiseerd meetinstrument (WMH-CIDI). In het onderzoek werd de ernst van een
psychiatrische stoornis ingedeeld in één van de volgende drie categorieën: ernstig, matig
en lichte stoornis. Als ernstig werden de volgende psychiatrische stoornissen beschouwd:
bipolaire I stoornis of middelen-afhankelijkheid met een lichamelijk afhankelijkheidssyndroom, een suïcide poging ondernemen in samenhang met een andere psychiatrische
stoornis, het rapporteren van ernstige functionele beperkingen als gevolg van een
psychiatrische stoornis. Een psychiatrische stoornis werd als matig ernstig beschouwd
als er sprake was van een middelen-afhankelijkheid zonder lichamelijk afhankelijkheidsyndroom en als de functionele beperkingen die iemand ervoer gemiddeld ernstig
waren. Alle overige psychiatrische stoornissen werden als licht beschouwd. Zorggebruik
werd gemeten via de vraag of de respondent in de 12 maanden voorafgaand aan het
interview een professionele hulpverlener (psychiater, psycholoog, huisarts, therapeut)
of een informele hulpverlener (zoals bijvoorbeeld een dominee, alternatieve therapeut
of traditioneel genezer) heeft geraadpleegd voor emotionele of psychische problemen,
voor een gespannen gevoel of voor alcohol- of drugsgerelateerde problemen.
Belangrijkste bevindingen:
• Hoe ernstiger de psychiatrische stoornis, hoe meer volwassenen zorg ontvangen. Dit
patroon doet zich globaal in alle landen voor.
• Een substantieel percentage volwassenen met ernstige psychische stoornissen blijkt
geen zorg te ontvangen. Dit geldt voor landen waar de inwoners een hoog gemiddeld
inkomen hebben, maar nog meer voor landen waar de inwoners minder verdienen
(zoals Libanon, Mexico, Nigeria, Oekraïne en Zuid-Afrika). In de landen waar een laag
gemiddeld inkomen verdiend wordt, krijgen relatief weinig mensen met een ernstige
psychiatrische stoornis hulp.
• In Nederland lijkt de drempel om hulp te zoeken voor psychische of emotionele
problemen relatief laag in vergelijking met andere landen: 7,7 procent van de volwassen
Nederlanders zonder psychische stoornis zoekt op jaarbasis wel enige vorm van steun
of hulp bij een traditionele genezer, alternatieve therapeut, dominee, pastoor of bij
een psychiater, psycholoog of huisarts voor emotionele of psychische problemen,
zonder dat er bij deze mensen een psychische stoornis is gemeten in onderzoek.
Hiermee behoort Nederland tot de koplopers: alleen in Zuid-Afrika en de Verenigde
Staten ligt dit percentage hoger (respectievelijk 13,4 en 9,7 procent).

22

Trimbos-instituut

Tabel 2.4 Opvattingen van de volwassen bevolking ≥ 18 jaar ten aanzien van professionele hulp voor
psychische problemen in zes Europese landen, in procenten (Bron: ESEMeD; Meetperiode:
2001-2003)
Nederland
(n=1094)

België
(n=1043)

Frankrijk
(n=1436)

Duitsland
(n=1323)

Italië
(n=1779)

Spanje
(n=2121)

%

%

%

%

%

%

Zou naar een professionele hulpverlener gaan bij ernstige psychische problemen
Zeker niet gaan

13,8

23,9

22,8

10,2

10,0

6,1

Waarschijnlijk niet gaan

21,6

19,4

17,4

24,4

9,6

5,6

Waarschijnlijk gaan

37,9

28,4

28,5

41,3

37,7

24,2

Zeker gaan

26,8

28,4

31,3

24,1

42,8

64,0

Zou zich op gemak voelen om over persoonlijke problemen te praten
Helemaal niet op gemak

8,0

15,9

15,9

16,0

15,5

7,4

Niet erg op gemak

24,5

19,1

22,5

40,6

17,7

19,6

Behoorlijk op gemak

53,5

37,8

37,4

33,2

41,9

37,2

Erg op gemak

14,0

27,3

24,2

10,2

24,9

35,8

1,6

Zou zich schamen als vrienden zouden weten over professionele hulp
Zeer schamen

2,6

3,8

5,8

5,8

7,5

Enigszins schamen

17,4

14,8

14,7

13,3

19,4

8,1

Niet erg schamen

20,3

23,5

22,4

35,7

27,8

20,2

Helemaal niet schamen

59,7

58,0

57,1

45,3

45,3

70,1

Waargenomen effectiviteit van professionele hulp
Slechter dan of gelijk
aan geen hulp

45,6

34,3

38,9

36,5

23,6

19,1

Een beetje beter dan
geen hulp

38,6

38,9

33,5

37,4

31,3

19,5

Aanzienlijk beter dan
geen hulp

14,2

20,8

22,3

23,1

32,7

34,9

Veel beter dan geen hulp

1,6

6,0

5,4

3,0

12,5

26,5

Bron: Ten Have et al., 2010

Tabel 2.4 geeft een overzicht van de attituden van de bevolking in zes verschillende
Europese landen ten aanzien van professionele hulp voor psychische problemen.
Belangrijkste bevindingen:
• Bijna tweederde van de Nederlanders geeft aan waarschijnlijk of zeker professionele
hulp te zoeken wanneer zij last zouden hebben van ernstige psychische problemen.
Ruim eenderde zegt dit waarschijnlijk of zeker niet te doen. In België, Frankrijk en
Duitsland zijn de meningen globaal op een vergelijkbare manier verdeeld. In Spanje
(80%) en Italië (88%) zegt de volwassen bevolking vaker waarschijnlijk of zeker
professionele hulp te gaan zoeken bij ernstige psychische problemen.

Trimbos-instituut

23

• Van de volwassen Nederlanders zegt ongeveer tweederde zich behoorlijk of erg op
zijn of haar gemak te voelen bij het praten over persoonlijke problemen met een
professioneel hulpverlener. Maar acht procent zou zich hierbij helemaal niet gemakkelijk voelen. Alleen in Spanje geeft men aan nog makkelijker over persoonlijke
problemen te praten met een professioneel hulpverlener. Duitsers geven opvallend
vaak aan zich waarschijnlijk of zeker niet gemakkelijk te voelen bij het praten over
persoonlijke problemen.
• Tachtig procent van de volwassen Nederlanders geeft aan zich niet erg, of helemaal
niet te schamen wanneer vrienden zouden weten dat hij of zij professionele hulp
gezocht heeft voor psychische problemen. Twintig procent zou zich in een dergelijk
geval enigszins of erg schamen. Dit beeld komt redelijk overeen met de meningen
in België, Frankrijk en Duitsland. De Italianen geven aan zich wat vaker enigszins of
erg te zullen schamen in een dergelijke situatie (27%). In Spanje zou men zich juist
minder schamen. Hier geeft ongeveer 90 procent aan zich niet erg, of helemaal niet
te zullen schamen in een dergelijke situatie.
• Vergeleken met de andere vijf Europese landen zijn de Nederlandse volwassenen
opmerkelijk negatief over de effectiviteit van professionele hulp bij psychische
problemen. Iets minder dan de helft van de Nederlandse volwassen bevolking is van
mening dat professionele hulp bij psychische klachten waarschijnlijk even goed werkt,
of zelfs slechter is dan geen hulp. Maar 16 procent van de Nederlanders denkt dat
professionele hulp aanzienlijk of veel effectiever is dan geen hulp.

24

Trimbos-instituut

Tabel 2.5 Onvervulde zorgbehoefte op jaarbasis (in procenten van het aantal volwassen Nederlanders
van 18-64 jaar met een psychische stoornis)(Bron: NEMESIS-2)
% totaal
Stemmingsstoornis

8,7

Angststoornis

5,9

Middelenstoornis

5,3

ADHD

5,1

Enigerlei stoornis

5,6

Comorbiditeit:
Een enkele stoornis

3,8

Twee of meer stoornissen

9,2

Bron: De Graaf et al. 2010

In Tabel 2.5 staat vermeld hoeveel volwassenen met een psychische stoornis op jaarbasis
behoefte aan professionele hulp hebben gehad, maar toch niet naar een hulpverlener
zijn gegaan.
De belangrijkste bevindingen:
• Van de groep volwassenen met een psychische stoornis zegt gemiddeld 5,6 procent wel
graag professionele hulp te willen ontvangen, terwijl geen enkele hulp is gezocht.
• De onvervulde behoefte aan hulp bij volwassen Nederlanders met twee of meer stoornissen is groter dan die van volwassenen met een enkelvoudige psychische aandoening. Ruim 9 procent van de volwassenen met comorbide psychische aandoeningen
zegt behoefte aan hulp te hebben gehad, maar deze hulp niet te hebben gezocht. Dit
tegenover 3,8 procent van de volwassenen met een enkelvoudige aandoening.
• Het percentage volwassenen met een onvervulde behoefte aan hulp is relatief hoog
bij mensen met een stemmingsstoornis (8,7%).

Trimbos-instituut

25

Tabel 2.6a Veel gebruikte psychofarmaca: aantal gebruikers, 1996-2008
ATC groep

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

Anxiolityca

1.349.700

1.305.400

1.337.000

1.315.700

1.344.000

1.319.900

1.308.000

Antidepressiva
(totaal)

524.460

574.560

652.290

705.400

791.510

835.240

867.700

TCA’s**

226.620

220.420

223.330

229.100

233.010

223.590

223.310

SSRI’s**

285.400

321.670

375.020

427.480

494.420

526.580

545.940

Hypnotica en
Sedativa

878.570

847.240

871.820

859.050

886.390

877.630

874.570

ATC groep

2003

2004

2005

2006*

2007

2008

Anxiolityca

1.297.700

1.313.000

1.251.000

1.206.000

1.186.000

1.236.000

Antidepressiva
(totaal)

883.030

936.350

922.360

922.480

911.040

978.330

TCA’s**

226.970

236.960

234.240

221.670

223.700

249.640

SSRI’s**

543.150

568.820

548.490

547.090

523.790

544.900

Hypnotica en
Sedativa

876.820

891.480

851.570

871.370

850.670

884.550

* Door de inwerkingtreding van de nieuwe ziektekostenverzekeringswet in 2006 zijn veel mensen van zorgverzekeraar gewisseld. Daardoor werd in sommige gevallen het medicijngebruik in dit jaar zowel door de oude als
door de nieuwe verzekeraar geregistreerd. Dit geeft mogelijk een overschatting van het aantal gebruikers.
** TCA’s (Tricyclische Antidepressiva) en SSRI’s (de Engelse afkorting voor Selectieve Serotonine Heropnameremmers) zijn veel gebruikte antidepressiva.
Bron: GIPdatabank (CVZ)

In Tabel 2.6a wordt een overzicht gegeven van het aantal gebruikers van verschillende veel
gebruikte psychofarmaca in de periode 1996-2008. In Grafiek 2.6 wordt dit geïllustreerd.
De belangrijkste bevindingen:
• Anxiolytica (vaak voorgeschreven bij angststoornissen) worden in de gehele periode
1996-2008 het meest gebruikt in Nederland, gevolgd door het aantal mensen dat antidepressiva krijgt voorgeschreven. Daarnaast worden hypnotica/sedativa (veel toegepast
bij angst en slaapproblemen) door veel personen gebruikt.
• Het aantal gebruikers van anxiolytica is over de hele periode iets gedaald (8%). Het
aantal mensen dat hypnotica/sedativa gebruikt is ongeveer gelijk gebleven. Dit, terwijl
het gebruik van antidepressiva met 87% is gestegen. Hierdoor is sinds 2003 het aantal
gebruikers van antidepressiva groter dan dat van hypnotica/sedativa. Dit is goed te zien
in Grafiek 2.6.
• Van alle antidepressiva worden de SSRI’s het meest voorgeschreven. Het aantal gebruikers van deze middelen stijgt daarnaast tussen 1996 en 2008 met 90%. De stijging in
het aantal gebruikers van TCA’s is met 10% over dezelfde periode minder sterk. De
stijgende trend in het aantal personen dat een antidepressivum ontvangt lijkt dus met
name bepaald te worden door de toename van het aantal gebruikers van SSRI’s.

26

Trimbos-instituut

Grafiek 2.6 Veel gebruikte psychofarmaca: aantal gebruikers, 1996-2008

1.400.000
1.300.000
1.200.000
1.100.000
1.000.000
900.000
800.000
700.000
600.000
500.000
1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Anxiolityca
Hypnotica en Sedativa
Antidepressiva (totaal)

Bron: GIPdatabank (CVZ)

Trimbos-instituut

27

Tabel 2.6b Veel gebruikte psychofarmaca: aantal voorgeschreven DDD’s, 1996-2008 (1= 1.000.000)
ATC groep

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

Anxiolityca

115,6

112

114,9

112,9

115,1

113,1

112,3

112,3

Antidepressiva
(totaal)

86,1

101

120,6

138,7

164,1

183,9

199,2

210,4

TCA’s

28,5

29

29,8

30,9

32,2

31,4

31,7

32,5

SSRI’s

50

60,3

73,4

89,2

109,4

123,7

134,3

140,2

Hypnotica en
Sedativa

134,2

131,5

134,3

130,6

134,1

135,1

134,3

135,7

ATC groep

2004

2005

2006

2007

2008

Anxiolityca

111,9

107,9

91,8

91,7

97,5

Antidepressiva
(totaal)

229,4

232,5

221,5

234,7

249

TCA’s

33,4

33,2

29,8

30,8

32,7

SSRI’s

151,9

151,8

144,9

151,6

158,5

Hypnotica en
Sedativa

136,2

131,7

121,1

119,4

125,9

Bron: GIPdatabank (CVZ)

Tabel 2.6c Veel gebruikte psychofarmaca: gemiddeld aantal voorgeschreven DDD’s per gebruiker,
1996-2008
ATC groep

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

Anxiolityca

86

86

86

86

86

86

86

87

Antidepressiva
(totaal)

164

176

185

197

207

220

230

238

TCA’s

126

131

134

135

138

141

142

143

SSRI’s

175

187

196

209

221

235

246

258

Hypnotica en
Sedativa

153

155

154

152

151

154

154

155

ATC groep

2004

2005

2006*

2007

2008

Anxiolityca

85

86

76

77

79

Antidepressiva
(totaal)

245

252

240

258

255

TCA’s

141

142

134

138

131

SSRI’s

267

277

265

290

291

Hypnotica en
Sedativa

153

155

139

140

142

* In 2006 is er mogelijk sprake van een overschatting van het aantal gebruikers door dubbele registratie van
een deel van de verzekerden. Hieruit volgt een mogelijke onderschatting van het gemiddeld aantal DDD’s
per gebruiker.
Bron: GIPdatabank (CVZ)

28

Trimbos-instituut

Een DDD (Defined Daily Dose, of standaard dagdosering) is een eenheid die door de
WHO is geïntroduceerd om het gebruik van verschillende geneesmiddelen beter met
elkaar te kunnen vergelijken. In plaats van het absolute aantal voorschriften of het
aantal voorgeschreven eenheden, wordt het aantal voorgeschreven DDD’s geteld. Als
uitgangspunt geldt dat een DDD overeenkomt met een gemiddelde onderhoudsdosering per dag voor een volwassen gebruiker, wanneer het middel wordt ingezet voor
bestrijding van de hoofdindicatie.
In Tabel 2.6b wordt een overzicht gegeven van het totaal aantal voorgeschreven DDD’s
van veel gebruikte psychofarmaca in de periode 1996-2008.
Tabel 2.6c geeft per psychofarmacon het gemiddeld aantal voorgeschreven DDD’s per
gebruiker in dezelfde periode weer.
Belangrijkste bevindingen:
• Sinds 1999 worden er in Nederland van antidepressiva de meeste DDD’s per jaar
voorgeschreven (Tabel 2.6b). Het aantal voorgeschreven DDD’s van antidepressiva
is tussen 1996 en 2008 bijna verdriedubbeld. Dit, terwijl het aantal voorgeschreven
DDD’s van anxiolytica en hypnotica/sedativa is gedaald met respectievelijk 16% en
6%. Deze dalingen zijn zichtbaar vanaf 2005.
• Kijkend naar het gemiddeld aantal voorgeschreven DDD’s per gebruiker, is globaal
hetzelfde beeld te zien (Tabel 2.6c): een toename wat betreft antidepressiva (55%),
dalingen wat betreft anxiolytica (8%) en hypnotica/sedativa (7%).
• De trends in het voorschrijven van antidepressiva worden met name bepaald door
ontwikkelingen in het voorschrijven van SSRI’s. Dit type antidepressivum wordt het
meest voorgeschreven en het totaal aantal standaard dagdoseringen is tussen 1996 en
2008 ongeveer verdrievoudigd (Tabel 2.6b). Het totaal aantal voorgeschreven DDD’s
van TCA’s is daarentegen met 15% veel minder sterk gestegen. Een soortgelijke trend
is ook te zien bij het gemiddeld aantal DDD’s per gebruiker: terwijl het aantal DDD’s
per gebruiker in het geval van de SSRI’s met 66% is gestegen, is er bij de TCA’s sprake
van een toename van maar 4% (Tabel 2.6c).
• Deze bevindingen geven aan dat antidepressiva, en met name SSRI’s, tussen 1996 en
2008 langduriger en/of in hogere dosering worden voorgeschreven. Daarentegen lijkt
er sprake van een toegenomen terughoudendheid van artsen bij het langdurig voorschrijven van anxiolytica en hypnotica/sedativa, mogelijk vanwege de verslavende
werking en negatieve bijwerkingen van deze middelen.

Trimbos-instituut

29

Tabel 2.7a Minder vaak gebruikte psychofarmaca: aantal gebruikers, 1996-2008
ATC groep

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

Antipsychotica

206.220

201.840

212.630

219.110

224.030

226.920

235.820

Middelen bij ADHD

22.750

28.040

35.020

43.080

47.820

47.400

50.940

Dementiemiddelen

-

-

1.160

4.850

7.060

8.300

10.050

Middelen bij alcoholverslaving

9.610

10.660

13.180

13.650

14.830

15.800

16.140

ATC groep

2003

2004

2005

2006*

2007

2008

Antipsychotica

247.720

261.850

270.140

247.910

255.200

278.370

Middelen bij ADHD

56.350

62.761

68.369

84.207

95.335

114.080

Dementiemiddelen

12.530

19.072

22.855

25.239

26.464

31.293

Middelen
bij alcoholverslaving

16.620

17.611

18.838

17.126

18.241

19.981

* Door de inwerkingtreding van de nieuwe ziektekostenverzekeringswet in 2006 zijn veel mensen van zorgverzekeraar gewisseld. Daardoor werd in sommige gevallen het medicijngebruik in dit jaar zowel door de oude als
door de nieuwe verzekeraar geregistreerd. Dit geeft mogelijk een overschatting van het aantal gebruikers.
Bron: GIPdatabank (CVZ)

In Tabel 2.7a wordt een overzicht gegeven van het aantal gebruikers van verschillende
relatief minder vaak gebruikte psychofarmaca in de periode 1996-2008. In Grafiek 2.7
wordt dit geïllustreerd.
De belangrijkste bevindingen
• Sinds er in 1998 dementiemiddelen op de markt zijn gekomen, is het aantal gebruikers
elk jaar sterk gestegen. Dit geldt ook voor middelen bij ADHD: het aantal mensen dat
deze middelen krijgt voorgeschreven is over de gehele periode vervijfvoudigd.
• Ook het aantal gebruikers van antipsychotica (veel toegepast bij psychosen) en middelen
bij alcoholverslaving is gestegen. Deze toename is relatief gezien echter minder sterk dan
de stijging in het aantal gebruikers van dementiemiddelen en middelen bij ADHD.

30

Trimbos-instituut

Grafiek 2.7 Minder vaak gebruikte psychofarmaca: aantal gebruikers, 1996-2008

300.000

250.000

200.000

150.000

100.000

50.000

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

Antipsychotica

Middelen bij alcoholverslaving

Dementiemiddelen

Middelen bij ADHD

2005

2006

2007

2008

Bron: GIPdatabank (CVZ)

Trimbos-instituut

31

Tabel 2.7b Minder vaak gebruikte psychofarmaca: aantal voorgeschreven DDD’s*, 1996-2008
(1= 1.000.000)
ATC groep

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

Antipsychotica

27,6

29

31,4

32,9

34,8

35,6

37,4

Middelen bij ADHD

2,7

3,5

4,7

6,3

7,5

7,9

8,7

Dementiemiddelen

-

-

0,1

0,5

1

1,3

1,7

Middelen bij alcoholverslaving

1,1

1,2

1,5

1,6

1,7

1,9

2

ATC groep

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Antipsychotica

40,3

43,6

46,1

39,8

41,8

46,5

Middelen bij ADHD

9,9

11,6

13

16

20,9

26

Dementiemiddelen

2,1

3

3,9

4,9

5,6

6,7

Middelen bij alcoholverslaving

2,1

2,2

2,4

2,2

2,4

2,7

* Voor de definitie van DDD, zie begeleidende tekst Tabel 2.6b en 2.6c.
Bron: GIPdatabank (CVZ)

Tabel 2.7c Minder vaak gebruikte psychofarmaca: aantal voorgeschreven DDD’s per gebruiker,
1996-2008
ATC groep

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

Antipsychotica

134

144

148

150

155

157

159

middelen bij ADHD

117

125

134

147

158

167

171

Dementiemiddelen

-

-

60

110

137

152

166

Middelen bij alcoholverslaving

110

113

113

114

114

117

122

ATC groep

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Antipsychotica

163

166

171

160

164

167

middelen bij ADHD

176

185

190

190

219

228

Dementiemiddelen

165

156

170

193

211

213

Middelen bij alcoholverslaving

126

126

129

129

131

134

* In 2006 is er mogelijk sprake van een overschatting van het aantal gebruikers door dubbele registratie van
een deel van de verzekerden. Hieruit volgt een mogelijke onderschatting van het gemiddeld aantal DDD’s
per gebruiker.
Bron: GIPdatabank (CVZ)

In Tabel 2.7b wordt een overzicht gegeven van het totaal aantal voorgeschreven DDD’s
van minder vaak gebruikte psychofarmaca in de periode 1996-2008.
Tabel 2.7c geeft per psychofarmacon het gemiddeld aantal voorgeschreven DDD’s per
gebruiker in dezelfde periode weer.

32

Trimbos-instituut

De belangrijkste bevindingen
• Sinds er in 1998 dementiemiddelen op de markt zijn gekomen, is het totaal aantal
voorgeschreven DDD’s elk jaar sterk gestegen. Ook het gemiddeld aantal DDD’s dat
per persoon voorgeschreven wordt is sindsdien toegenomen, hoewel relatief gezien
minder sterk.
• Het aantal voorgeschreven standaard dagdoseringen van middelen bij ADHD is tussen
1996 en 2008 bijna vertienvoudigd; het gemiddeld aantal DDD’s per gebruiker is
bijna verdubbeld.
• Ook bij de antipsychotica en middelen bij alcoholverslaving zijn stijgingen te zien in
het totaal aantal voorgeschreven DDD’s en het gemiddeld aantal DDD’s per gebruiker.
Wel zijn deze toenames relatief minder sterk dan bij dementiemiddelen en middelen
bij ADHD.
• Deze bevindingen duiden erop dat in de periode 1996-2008 niet alleen steeds meer
personen de bovengenoemde psychofarmaca zijn gaan gebruiken, maar ook dat artsen
de middelen langduriger en/of in een hogere dosering zijn gaan voorschrijven.

Trimbos-instituut

33

Tabel 2.8 Meest gestelde psychische diagnosen bij volwassenen van 18-64 jaar in de
huisartsenpraktijk, 2002-2008 (aantal diagnosen per 1000 volwassenen)
2002

2004

2006

2008

n=193.752*

n=114.209*

n=178.760*

n=203.237*

Depressie (p76)

25,4

28,8

27,0

25,5

Slapeloosheid/andere slaapstoornis (p06)

20,7

23,1

20,8

21,3

Angstig/nerveus/gespannen gevoel (p01)

18,8

21,4

18,3

18,2

Angststoornis/angsttoestand (p74)

10,2

10,3

11,0

11,8

Neurasthenie/surmenage (p78)

10,1

11,0

8,8

10,1

Down/depressief gevoel (p03)

7,7

10,4

8,9

9,4

Crisis/voorbijgaande stress reactie (p02)

9,0

8,6

8,4

9,0

Depressie (p03+p76)

32,2

37,6

34,8

34,1

Angst (p01+p74)

28,2

30,7

28,5

29,3

Problematisch alcoholgebruik (p15+p16)

2,9

3,1

3,5

4,5

Specifieke diagnose (ICPC code**)

Diagnose hoofdgroepen (ICPC code**)

Psychotische stoornis (p71+p72+p98)
Enigerlei psychische diagnose

2,1

2,3

2,4

3,0

111,2

120,1

115,9

127,9

* n= aantal huisartspatiënten. Het aantal praktijken waarvan de gegevens gebruikt zijn bedroeg resp. 69 in
2002, 43 in 2004, 69 in 2006 en 82 in 2008.
** Diagnoses worden binnen LINH gecodeerd met behulp van het classificatiesysteem voor huisartsen, de
‘International Classification of Primary Care’ (ICPC).
Bron: Verheij et al., 2009

Tabel 2.8 geeft een overzicht van de meest gestelde psychische diagnosen in de huisartsenpraktijk. De gegevens zijn afkomstig van het Landelijk Informatienetwerk Huisartsenzorg
(LINH) (Verheij et al., 2009).
De belangrijkste bevindingen:
• De drie meest gestelde psychische diagnosen zijn:
- Depressie
- Slapeloosheid
- Angstig, nerveus of gespannen gevoel
• In de periode 2002-2008 zijn er geen grote veranderingen geweest in de top 7 van
diagnosen die de huisarts het vaakst stelt.
• De frequentie waarmee enigerlei psychische diagnose gesteld wordt laat een inconsistent patroon zien tussen 2002 en 2008.
• Een diagnose uit de hoofdgroep problematisch alcoholgebruik wordt consistent vaker
gesteld tussen 2002 en 2008. Dit geldt ook voor een diagnose uit de hoofdgroep
psychotische stoornissen. Voor alle andere veel voorkomende diagnosen is er geen
duidelijk zichtbare trend aan te wijzen in dezelfde periode.

34

Trimbos-instituut

Tabel 2.9 Percentage volwassenen van 18-64 jaar in de huisartsenpraktijk met een psychische diagnose dat psychofarmaca voorgeschreven krijgt, 2002-2008 (naar type psychofarmocon)
2002

2004

2006

2008

n=16.290*

n=15.048*

n=19.792*

n=25.365*

Antidepressiva

34,7

35,7

33,9

32,8

SSRI’s**

24,3

24,8

22,7

21,2

TCA’s**

6,8

7,0

6,1

6,3

Overige antidepressiva

5,7

6,2

7,1

7,5

Anxiolytica

31,1

31,1

29,3

28,0

Hypnotica, sedativa

22,6

23,4

22,4

21,6

Antipsychotica

4,8

5,1

5,3

6,1

Middelen bij alcoholverslaving

0,5

0,6

0,6

0,8

Type psychofarmocon

* n= aantal huisartspatiënten. Het aantal praktijken waarvan de gegevens gebruikt zijn bedroeg resp. 53 in
2002,49 in 2004, 63 in 2006 en 78 in 2008.
** SSRI’s (Selectieve Serotonine Heropnameremmers) en TCA’s (Tricyclische Antidepressiva) zijn veel gebruikte
typen antidepressiva.
Bron: Verheij et al., 2009

In Tabel 2.9 wordt een overzicht gegeven van de frequentie waarmee psychofarmaca
in de huisartsenpraktijk worden voorgeschreven. Het gaat hier om het voorschrijven
van medicatie aan volwassenen tussen 18 en 64 jaar oud, bij wie de huisarts enigerlei
psychische diagnose gesteld heeft. Ook deze gegevens zijn afkomstig uit het huisartsenregistratiesysteem LINH.
Belangrijkste bevindingen:
• Antidepressiva zijn in de huisartsenpraktijk het meest voorgeschreven type psychofarmocon. Ongeveer eenderde van alle volwassenen met een psychische diagnose
krijgt dit type medicatie. Sinds 2004 is een lichte daling zichtbaar in het percentage
volwassenen met een voorschrift van een antidepressivum.
• SSRI’s zijn veruit het meest voorgeschreven type antidepressivum. Het percentage
volwassenen dat van de huisarts een SSRI ontvangt neemt tussen 2004 en 2008 wel
iets af. Daarentegen worden de antidepressiva uit de categorie ‘overig’ in de periode
2002-2008 steeds vaker voorgeschreven.
• Tussen 2002 en 2008 worden kalmeringsmiddelen (anxiolytica) en slaapmiddelen
(hypnotica en sedativa) relatief vaak voorgeschreven aan volwassenen met een psychische diagnose. Wel daalt het percentage volwassenen dat deze middelen ontvangt in
beide gevallen licht vanaf 2004.
• Antipsychotica en middelen bij alcoholverslaving worden relatief weinig voorgeschreven
in de huisartsenpraktijk. Wel gebeurt dit steeds vaker tussen 2002 en 2008.

Trimbos-instituut

35

Tabel 2.10 Percentage volwassenen van 18-64 jaar in de huisartsenpraktijk met een psychische
diagnose dat doorverwezen wordt naar de psychische hulpverlening, 2002-2008 (naar
type hulpverlening)
2002

2004

2006

2008

n=10.552*

n=11.265*

n=12.253*

n=16.119*

Eerstelijnspsycholoog

2

2

2,7

3,2

Maatschappelijk werk

1,1

1,1

1

0,9

0

0

0,5

0,2

Psycholoog/ psychotherapeut**

1,3

2,4

2,8

4,7

Psychiatrie

2,4

3,7

4,6

4,5

RIAGG

2,8

2,3

2,5

2,2

Consultatiebureau alcohol & drugs**

0,1

0,2

0,6

0,7

Naar eerstelijns GGZ

Sociaal psychiatrisch verpleegkundige**
Naar tweedelijns GGZ***

* n= aantal huisartspatiënten. Het aantal praktijken in de registratie bedroeg resp. 34 in 2002,
36 in 2004, 37 in 2006 en 49 in 2008.
** Registratie van deze verwijzing is binnen het LINH facultatief. De verwijspercentages zijn daarom een
onderschatting.
*** Het gaat hierbij alleen om nieuwe verwijzingen.
Bron: Verheij et al., 2009

Tabel 2.10 presenteert het percentage volwassenen van 18-64 jaar met een psychische
diagnose dat door de huisarts naar de eerste- of tweedelijns GGZ wordt doorverwezen.
Deze gegevens zijn afkomstig van het LINH.
Belangrijkste bevindingen:
• Het percentage volwassenen met een psychische diagnose dat door de huisarts wordt
doorverwezen naar de verschillende typen gespecialiseerde hulp is niet erg hoog. Wel
stijgt het verwijspercentage in veel gevallen.
• Als er naar de eerstelijns GGZ wordt doorverwezen, gebeurt dit tussen 2002 en 2008
steeds vaker naar de eerstelijnspsycholoog.
• Wat betreft de tweedelijns GGZ stijgt het percentage volwassenen dat tussen 2002 en
2008 naar de psychiatrie, een psycholoog of psychotherapeut wordt doorverwezen.
Het percentage volwassenen dat naar een RIAGG wordt doorverwezen stagneert
in dezelfde periode. Dit komt mogelijk mede doordat steeds meer RIAGG’s op zijn
gegaan in een grotere GGZ instelling.
• Hoewel weinig volwassenen doorverwezen worden naar een Consultatiebureau voor
alcohol & drugs, stijgt dit verwijspercentage relatief sterk tussen 2002 en 2008.

36

Trimbos-instituut

ZORGIS/Wachtlijstregistratie GGZ Nederland
ZORGIS
In dit hoofdstuk is een aantal tabellen ontleend aan Zorgis, het zorgregistratiesysteem
van lidinstellingen van GGZ Nederland. De gegevens binnen Zorgis omvatten onder
meer informatie over de doorstroom van cliënten en de zorg die hen verleend werd.
De gegevens beperken zich tot geïntegreerde GGZ-instellingen, algemene psychiatrische ziekenhuizen, klinieken voor kinder- en jeugdpsychiatrie, regionale instellingen
voor ambulante geestelijke gezondheidszorg (RIAGG’s), en regionale instellingen
voor beschermd wonen (RIBW’s). Zorgis omvat geen informatie van vrijgevestigde
GGZ-professionals, psychiatrische afdelingen van algemene ziekenhuizen (PAAZ’en)
en psychiatrische universiteitsklinieken (PUK’en). Ook gegevens van instellingen voor
verslavingszorg en voor forensische psychiatrie zijn niet meegenomen.
GGZ Nederland hanteert een indeling in circuits: kinderen en jeugd (0-17 jaar), volwassenen (18-64 jaar), ouderen (65 jaar en ouder) en RIBW. GGZ Nederland gebruikt
sinds 2003 een nieuwe systematiek om de omvang van het aantal cliënten per circuit
te bepalen, waarbij alle personen die zorg ontvangen bij een circuit worden meegeteld
(dus ook degenen die buiten de leeftijdscategorie vallen). Zo worden bij het circuit
kinderen en jeugd ook de ouders die bij de jeugdafdeling zorg ontvangen meegeteld
in de statistieken. Verder is eind 2006 de gegevensaanlevering door instellingen aan
Zorgis beëindigd. In 2007 heeft een alternatieve gegevensverzameling plaatsgevonden
die sterk verwant is aan Zorgis. Bijgevolg worden op de volgende pagina’s uitsluitend
cijfers gepresenteerd over de periode 2003-2007. Daarbij is, vanwege de alternatieve
dataverzameling in 2007, voorzichtigheid geboden bij het vergelijken van cijfers van
2007 met voorgaande jaren.
Om tot een landelijk beeld te komen zijn de gegevens van de ontbrekende instellingen
geëxtrapoleerd (‘bijgeschat’). Dit gebeurde zowel op basis van gegevens die bekend
waren uit voorgaande jaren als op basis van financiële parameters (GGZ Nederland, 2009).
Bedacht dient te worden dat het extrapoleren van gegevens een bron van vertekening kan
vormen. Zo kunnen de instellingen die gegevens hebben aangeleverd per jaar verschillen,
waardoor verschillen tussen jaren in de periode 2003-2007 ook (deels) extrapolatieverschillen kunnen zijn.

Wachtlijstregistratie
GGZ Nederland verzorgt ook rapportages over wachttijden. Hierbij worden drie leeftijdsgroepen onderscheiden: kinderen en jeugdigen (0-17 jaar), volwassenen (18-64 jaar) en
ouderen (65 jaar enouder). Verzameling van deze gegevens is ook na 2007 gecontinueerd (GGZ Nederland, 2010).

Trimbos-instituut

37

Tabel 2.11 Doorstroming van cliënten in de GGZ, per circuit (bij de geïntegreerde GGZ-instellingen, de APZ’en,
de RIAGG’s, RIBW en KJP), 2003-2007 (x 1.000)²
Kinderen en jeugd

Volwassenen

‘03

‘04

‘05

‘06

‘07

‘03

‘04

‘05

‘06

‘07

Aanwezig op
1 januari

80

86

93

99

122

211

230

251

251

264

Inschrijvingen
gedurende jaar

87

92

87

95

116

189

225

225

223

240

Actief bestand

167

178

180

194

238

400

456

476

475

504

Uitschrijvingen

76

77

80

83

114

171

207

218

202

223

Aanwezig op
31 december

91

101

100

111

124

229

249

258

273

281

Ouderen

Beschermd wonen

Totaal

‘03

‘04

‘05

‘06

‘07

‘03

‘04

‘05

‘06

‘07

‘03

‘04

‘05

‘06

‘07

Aanwezig op
1 januari

32

36

41

41

39

9

11

14

17

21

332

364

399

409

446

Inschrijvingen
gedurende jaar

37

41

41

40

38

2

4

5

5

5

315

362

357

363

399

Actief bestand

69

77

82

81

77

11

15

19

21

26

647

726

757

772

845

Uitschrijvingen

33

37

39

38

37

1

2

4

4

5

281

322

341

327

380

Aanwezig op
31 december

36

40

43

43

40

10

12

15

17

20

366

403

416

445

465

Bron: GGZ Nederland

In Tabel 2.11 wordt een overzicht gegeven van de doorstroming van GGZ-cliënten per circuit.
In Grafiek 2.11 wordt dit gevisualiseerd. Onder actief bestand wordt verstaan: alle cliënten
die in de loop van het jaar tenminste één contact met een lidinstelling hebben gehad.
De belangrijkste bevindingen:
• Over de gehele linie is het aantal cliënten dat instroomt (aantal inschrijvingen) en het
aantal cliënten dat valt onder het actieve bestand in de periode 2003-2007 toegenomen.
Was er tussen 2005 en 2006 nog een lichte daling zichtbaar in het aantal cliënten dat
uitstroomt (aantal uitschrijvingen), sinds 2006 is dit aantal weer toegenomen (rechterkolom ‘totaal’).
• Het actieve bestand bestaat in 2007 voor bijna tweederde uit cliënten van het circuit
volwassenen, voor ruim een kwart uit cliënten van het circuit kinderen en jeugdigen,
voor een tiende deel uit cliënten van het circuit ouderen en voor het resterende deel
uit cliënten van het circuit beschermd wonen. Bij de instroom van nieuwe cliënten is
ongeveer dezelfde verhouding zichtbaar.
• Binnen de circuits kinderen en jeugd en volwassenen is het aantal cliënten dat in- en
uitstroomt en het aantal cliënten dat valt onder het actieve bestand toegenomen. Bij het
circuit ouderen is het aantal dat in- en uitstroomt redelijk stabiel en is het aantal cliënten
dat valt onder het actieve bestand licht afgenomen.

38

Trimbos-instituut

Grafiek 2.11 Doorstroming van cliënten, 2003-2007 (x 1.000)2

900
800
700
600
500
400
300
200
100
2003

2004

2005

Aanwezig op 1 januari

Aanwezig op 31 december

Uitschrijvingen

Actief bestand

2006

2007

Inschrijvingen gedurende het jaar

Bron: GGZ Nederland

2

Verschillen in het aantal cliënten op 31 december en op 1 januari van het volgende jaar worden volgens GGZ
Nederland veroorzaakt door administratieve opschoning, hersteloperatie bij de instellingen en extrapolatieverschillen: niet ieder jaar leveren dezelfde instellingen gegevens aan.

Trimbos-instituut

39

Tabel 2.12 Aard van de zorg in de GGZ, per circuit (bij de ­geïntegreerde GGZ-instellingen, de APZ’en, de
RIAGG’s, RIBW en KJP), 2004-2007 (in procenten)
Kinderen en jeugd

Volwassenen

‘04

‘05

‘06

‘07

‘04

‘05

‘06

‘07

Ambulant

96

96

96

96

86

86

86

87

Deeltijd

1

1

1

1

2

2

2

2

Residentieel*

2

2

2

3

8

8

8

7

Gemengd
residentieel*

1

1

1

1

4

4

4

4

100

100

100

100

100

100

100

100

‘04

‘05

‘06

‘07

‘04

‘05

‘06

‘07

‘04

‘05

‘06

‘07

Ambulant

88

88

88

88

41

43

46

61

88

87

88

89

Deeltijd

2

2

2

2

0,5

0,5

0

0

2

2

2

1

Residentieel*

8

7,5

7

7,5

58

56

53

38

7

8

7

7

Gemengd
residentieel*

2

2,5

3

2,5

0,5

0,5

1

1

3

3

3

3

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

Totaal

Ouderen

Totaal

Beschermd wonen**

Totaal

* Cliënten bij wie het aandeel klinische zorg 90 procent of meer is, worden ingedeeld in de categorie ‘residentieel’.
Als het aandeel klinische zorg lager is (<90 procent) en cliënten daarnaast een andere vorm van zorg ontvangen, dan
worden zij ingedeeld in de categorie ‘gemengd residentieel’.
** De percentages binnen dit circuit hebben betrekking op cliënten van zelfstandige RIBW’s als ook op cliënten die bij
andere instellingen RIBW-zorg ontvangen.
Bron: GGZ Nederland

In Tabel 2.12 wordt een overzicht gegeven van de aard van de zorg die cliënten hebben
ontvangen per circuit in de periode 2004-2007. De tabel heeft betrekking op het actieve
cliëntenbestand van de genoemde instellingen, dat wil zeggen alle cliënten die in de
loop van dat jaar tenminste één contact hebben gehad.
De belangrijkste bevindingen:
• Het merendeel van de cliënten uit de circuits kinderen en jeugd, volwassenen en ouderen
ontvangt ambulante zorg. Slechts een klein aantal cliënten ontvangt residentiële zorg.
• Het aantal cliënten uit het circuit beschermd wonen dat residentiele zorg ontvang is
sinds 2006 afgenomen. Het aantal cliënten uit het circuit beschermd wonen dat ambulante zorg ontvangt neemt sinds 2006 toe.
• In de periode 2004-2007 is de aard van de zorg die GGZ-cliënten ontvangen constant.

40

Trimbos-instituut

Tabel 2.13 Behandelduur in de GGZ (bij geïntegreerde GGZ-instellingen, APZ’en, RIAGGS’s, RIBW en
KJP), 2003-2007 (in dagen/procenten)
2003

2004

2005

2006

2007

Gemiddelde behandelduur (in dagen)

292

290

290

304

361

1 dag

18

18

19

17

16

tot 3 maanden

27

28

28

28

27

3 maanden tot 1 jaar

29

30

29

29

31

langer dan 1 jaar

25

24

24

25

26

Totaal

100

100

100

100

100

Bron: GGZ Nederland

Tabel 2.13 geeft de behandelduur weer van cliënten bij de geïntegreerde GGZ-instellingen, APZ’en, RIAGG’s, RIBW en instellingen voor kinder- en jeugdpsychiatrie.
De tabel heeft betrekking op alle behandelingen die in de loop van het jaar zijn afgesloten. Voor elke afgesloten behandeling is het aantal dagen berekend dat verlopen is
tussen het eerste en het laatste contact. Behandelingen die aan het einde van het jaar
nog niet waren afgesloten (waaronder een aantal langdurende behandelingen), zijn
buiten beschouwing gelaten.
De belangrijkste bevindingen:
• Een cliënt was in 2007 gemiddeld bijna 12 maanden in behandeling. Er is sprake van
een toename ten opzichte van 2006.
• Driekwart van de cliënten ontvangt na één jaar geen behandeling meer. Bijna eenvijfde
van de cliënten heeft maar één behandelcontact (dit betreft een eenmalig informatief
gesprek of een doorverwijzing) en bijna de helft van de cliënten is na drie maanden
uit de zorg.

Trimbos-instituut

41

Tabel 2.14a Gemiddelde wachttijden (in weken) voor jeugdige cliënten (0-17 jaar) en het percentage
cliënten dat langer wacht dan maximaal aanvaardbaar3, 2007-2009

Wachtfase

2007

2008

2009

Aanmelding

6 (51%)

6 (51%)

6 (49%)

Beoordeling

6 (41%)

7 (44%)

6 (40%)

Behandeling

7 (32%)

7 (32%)

6 (28%)

Bron: GGZ Nederland, 2010

Tabel 2.14b Gemiddelde wachttijden (in weken) voor volwassen cliënten (18-64 jaar) en het percentage cliënten dat langer wacht dan maximaal aanvaardbaar3, 2007-2009

Wachtfase

2007

2008

2009

Aanmelding

3 (26%)

3 (25%)

3 (25%)

Beoordeling

4 (30%)

4 (31%)

4 (32%)

Behandeling

6 (26%)

5 (24%)

5 (23%)

Bron: GGZ Nederland, 2010

Tabel 2.14c Gemiddelde wachttijden (in weken) voor oudere cliënten (≥65 jaar) en het percentage
cliënten dat langer wacht dan maximaal aanvaardbaar3, 2007-2009

Wachtfase

2007

2008

2009

Aanmelding

2 (16%)

2 (17%)

2 (16%)

Beoordeling

3 (25%)

3 (27%)

3 (27%)

Behandeling

6 (23%)

5 (22%)

5 (21%)

Bron: GGZ Nederland, 2010

Voordat cliënten na doorverwijzing daadwerkelijk hulp ontvangen in de tweedelijns
GGZ worden zij op een wachtlijst geplaatst. Er worden drie wachtfasen onderscheiden:
de aanmeldingswachtfase (de tijd tussen aanmelding en het eerste gesprek met een
hulpverlener); de beoordelingswachtfase (de tijd tussen het eerste gesprek en de datum
waarop de indicatie wordt gesteld); en de behandelingswachtfase (de tijd tussen de
indicatiestelling en het eerste behandelcontact).
Tabellen 2.14a, 2.14b en 2.14c geven per leeftijdsgroep (resp. kinderen en jeugdigen,
volwassenen en ouderen) de gemiddelde wachttijden in weken weer van cliënten in
de drie wachtfasen. Daarnaast wordt per leeftijdsgroep en per wachtfase het percentage cliënten weergegeven dat langer moet wachten dan de zorgverzekeraars en de
zorgaanbieders zelf maximaal aanvaardbaar vinden, de zogenaamde Treeknormen3.
3

42

Zorgaanbieders en verzekeraars hebben afspraken gemaakt over aanvaarbare wachttijden in de zorg.
Deze maximaal aanvaardbare wachttijden worden ‘treeknormen’ genoemd. Het betreffen de volgende
maximaal aanvaardbare wachttijden in de GGZ: aanmeldingsfase (Treeknorm = 4 weken), beoordelingsfase
(Treeknorm = 4 weken), behandelingsfase (Treeknorm = 6 tot 13 weken).

Trimbos-instituut

De gegevens hebben betrekking op de bij GGZ Nederland aangesloten zorgaanbieders.
Gegevens over ‘wachtenden’ bij instellingen voor forensische psychiatrie en bij vrijgevestigde psychiaters en psychologen zijn daarbij niet meegenomen.
De belangrijkste bevindingen:
Kinderen en jeugdigen
• Uit Tabel 2.14a blijkt dat in de periode 2007-2009 in iedere wachtfase een substantieel percentage van de jeugdige cliënten langer moet wachten dan de Treeknormen
toestaan. Met name in de aanmeldingswachtfase moeten relatief veel kinderen en
jeugdigen langer wachten dan maximaal aanvaardbaar wordt geacht. In 2009 lijkt
een verbetering op te treden ten opzichte van 2008. Vooral in de beoordelings- en
de behandelingswachtfase daalt het percentage jeugdige cliënten met wachttijden die
de Treeknormen overschrijden.
Volwassenen
• Tabel 2.14b laat zien dat in iedere wachtfase een substantieel deel van de volwassen
cliënten langer moet wachten dan maximaal aanvaardbaar wordt geacht. De percentages
liggen wel lager dan bij de jeugdige cliënten. Het relatieve aantal volwassen cliënten met
wachttijden die de Treeknormen overschrijden blijft de laatste jaren betrekkelijk stabiel.
Ouderen
• Uit Tabel 2.14c blijkt dat in de periode 2007-2009 ook een substantieel deel van de
oudere cliënten langer moet wachten dan maximaal aanvaardbaar wordt geacht.
Wel zijn de percentages ‘lang-wachtenden’ minder hoog dan onder volwassen en
jeugdige cliënten. Het relatieve aantal ouderen met wachttijden die de Treeknormen
overschrijden is tussen 2007 en 2009 vrij stabiel gebleven.

Trimbos-instituut

43

Tabel 2.15a Aantal jeugdige cliënten (0-17 jaar) dat langer wacht dan de Treeknormen4
voorschrijven, 2008-2010 (peildatum 1 januari)

Wachtfase

1-1-2008

1-1-2009

1-1-2010

Aanmelding

4.900

4.700

4.500

Beoordeling

3.500

4.800

4.100

Behandeling

1.800

1.700

1.500

Totaal

10.200

11.200

10.100

Bron: GGZ Nederland, 2010

Tabel 2.15b Aantal volwassen cliënten (18-64 jaar) dat langer wacht dan de Treeknormen4
voorschrijven, 2008-2010 (peildatum 1 januari)

Wachtfase

1-1-2008

1-1-2009

1-1-2010

Aanmelding

5.600

5.100

5.500

Beoordeling

5.700

7.900

8.400

Behandeling

3.300

2.600

2.800

Totaal

14.600

15.600

16.700

Bron: GGZ Nederland, 2010

Tabel 2.15c Aantal oudere cliënten (≥65 jaar) dat langer wacht dan de Treeknormen4
voorschrijven, 2008-2010 (peildatum 1 januari)

Wachtfase

1-1-2008

1-1-2009

1-1-2010

Aanmelding

300

300

300

Beoordeling

400

600

500

Behandeling

200

200

200

Totaal

900

1.100

1.000

Bron: GGZ Nederland, 2010

Tabellen 2.15a, 2.15b en 2.15c geven per leeftijdsgroep en per wachtfase het aantal
cliënten weer dat langer wacht dan de Treeknormen4 voorschrijven op de peildata 1
januari 2008, 2009 en 2010. In Grafiek 2.15 wordt per leeftijdsgroep het totaal aantal
cliënten met wachttijden die de Treeknormen overschrijden gevisualiseerd.

4

44

Zorgaanbieders en verzekeraars hebben afspraken gemaakt over aanvaarbare wachttijden in de zorg.
Deze maximaal aanvaardbare wachttijden worden ‘treeknormen’ genoemd. Het betreffen de volgende
maximaal aanvaardbare wachttijden in de GGZ: aanmeldingsfase (Treeknorm = 4 weken), beoordelingsfase
(Treeknorm = 4 weken), behandelingsfase (Treeknorm = 6 tot 13 weken).

Trimbos-instituut

Grafiek 2.15 Totaal aantal cliënten dat langer wacht dan de Treeknormen voorschrijven per
leeftijdsgroep, 2008-2010 (peildatum 1 januari)

18.000
16.000
14.000
12.000
10.000
8.000
6.000
4.000
2.000
1 januari 2008
Jeugd

Volwassenen

1 januari 2009

1 januari 2010

Ouderen

Bron: GGZ Nederland

De belangrijkste bevindingen:
Kinderen en jeugdigen
• Uit Tabel 2.15a blijkt dat het totaal aantal jeugdige cliënten dat langer moet wachten
dan de Treeknormen voorschrijven tussen begin 2008 en begin 2009 met bijna 10
procent is toegenomen, om begin 2010 weer met ongeveer hetzelfde percentage af te
nemen. Een soortgelijk patroon is ook te zien wanneer specifiek gekeken wordt naar
de beoordelings-wachtfase. In de aanmeldings- en behandelingswachtfase neemt het
aantal ‘lang-wachtenden’ consistent licht af tussen begin 2008 en begin 2010.
Volwassenen
• Uit Tabel 2.15b blijkt dat het totaal aantal volwassen cliënten dat langer wacht op zorg
dan maximaal aanvaarbaar geacht wordt tussen begin 2008 en begin 2010 jaarlijks
met ongeveer 7% is toegenomen. Kijkend naar de verschillende wachtfasen, dan is
er alleen in de beoordelingswachtfase een consistente toename te zien. In de andere
wachtfasen is er alleen tussen begin 2009 en begin 2010 sprake van een toename van
aantal ‘lang-wachtenden’.
Ouderen
• Tabel 2.15c laat zien dat het totaal aantal oudere cliënten dat langer wacht dan de
Treeknormen voorschrijven met ruim 20 procent is toegenomen tussen begin 2008 en
begin 2009, om daarna weer met 10 procent te dalen begin 2010. Dit wordt veroorzaakt
door de toename van het aantal ‘lang-wachtenden’ in de beoordelingswachtfase tussen
begin 2008 en begin 2009.
Trimbos-instituut

45

Tabel 2.16 Aantal onvrijwillige opnemingen, 2002-2009*
2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

IBS

6.867

6.923

7.402

7.700

8.022

8.031

8.065

8.386

RM

6.245

7.071

8.010

8.600

8.931

9.381

9.635

10.285

Voorlopige machtiging

3.349

3.979

3.916

4.064

4.163

4.395

4.492

4.673

Machtiging voortgezet verblijf

2.776

3.249

3.133

3.212

2.678

2.796

2.917

3.012

Voorwaardelijke machtiging

30

57

860

1.256

1.960

2.081

2.158

2.519

Machtiging eigen verzoek

90

86

101

68

78

72

50

78

Observatiemachtiging**

-

-

-

-

52

37

17

1

Zelfbindingsmachtiging***

-

-

-

-

-

-

1

2

Totaal aantal onvrijwillige
opnamen

13.112

13.994

15.412

16.300

16.953

17.412

17.700

18.671

* De tabel heeft betrekking op onvrijwillige opnemingen in intramurale instellingen voor GGZ, psycho­
geriatrische verpleeghuizen en instellingen voor verstandelijk gehandicapten. Vrijwel alle onvrijwillige
opnemingen werden gerealiseerd in GGZ- instellingen.
** Sinds 1 januari 2009 is het niet meer mogelijk een observatiemachtiging aan te vragen. Lopende
aanvragen werden nog behandeld.
*** Sinds 2008 is het voor patiënten mogelijk een zelfbindingsmachtiging op te stellen.
Bron: Bopzis-4

In Tabel 2.16 wordt een overzicht gegeven van het aantal onvrijwillige opnemingen in
de periode 2002-2009. In Grafiek 2.16 wordt dit gevisualiseerd. De tabel en grafiek zijn
samengesteld aan de hand van gegevens van het door de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) gehouden registratiesysteem betreffende de wet BOPZ (Bopzis). Bopzis is een
actieve database.
Onvrijwillige opnemingen vloeien voort uit maatregelen op grond van de Wet Bijzondere
Opnemingen in Psychiatrische Ziekenhuizen (Wet BOPZ). Deze maatregelen kunnen ofwel
via een inbewaringstelling (IBS), ofwel via een rechterlijke machtiging (RM) tot stand komen.
Een IBS is een noodmaatregel die door de burgemeester kan worden genomen wanneer
iemand een ernstig gevaar vormt voor zichzelf of zijn omgeving. Een RM gaat altijd via de
rechter en wordt o.a. afgegeven op basis van een geneeskundige verklaring van een onafhankelijk psychiater. Er zijn verschillende vormen van RM. De belangrijkste vormen zijn:
• De voorlopige machtiging, die voor maximaal 6 maanden kan worden afgegeven wanneer
iemand gevaar voor zichzelf en/of anderen veroorzaakt en nog niet gedwongen is opgenomen.
• De machtiging voortgezet verblijf, die voor maximaal een jaar wordt ingezet wanneer een
voorlopige machtiging afloopt, maar het gevaar nog niet geweken is. Wanneer iemand 5
jaar onafgebroken gedwongen is opgenomen, mag deze machtiging voor maximaal twee
jaar worden afgegeven.
• De voorwaardelijke machtiging, waarbij de betrokkene niet gedwongen wordt opgenomen, mits de betrokken persoon zich aan een vooraf omschreven behandelingsplan
houdt en hierdoor het gevaar dat hij of zij veroorzaakt wordt afgewend.
46

Trimbos-instituut

Grafiek 2.16 Aantal onvrijwillige opnemingen (RM en IBS), 2002-2009

12.000

10.000

8.000

6.000

4.000

2.000

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

IBS
RM

Bron: Bopzis-4

Belangrijkste bevindingen:
• In Nederland vinden steeds meer onvrijwillige opnemingen plaats. Tussen 2002 en
2009 is het aantal onvrijwillige opnemingen met 42 procent toegenomen.
• Het aantal opnemingen met een RM neemt sneller toe dan het aantal opnemingen
met een IBS (ten opzichte van 2002 respectievelijk met 65 en 22 procent). Tussen
2006 en 2008 is er slechts een zeer lichte stijging te zien in het aantal afgegeven
inbewaringstellingen.
• Sinds de officiële invoering van de voorwaardelijke machtiging in 2004, stijgt het
aantal meldingen van opnamen met dit type machtiging sterk. De invoering van
dit type RM lijkt samen te hangen met de daling van het aantal machtigingen voor
voortgezet verblijf in 2006.
• Sinds 1 januari 2008 is de wet BOPZ uitgebreid met de mogelijkheid van een zelfbindingsmachtiging, waarmee iemand met een psychische stoornis zelf aangeeft
gedwongen te willen worden opgenomen wanneer de situatie verslechtert en het
ziekte-inzicht achteruit gaat. Van deze mogelijkheid wordt nog nauwelijks gebruik
gemaakt.
 

Trimbos-instituut

47

3 Zorgaanbod: capaciteit en productie

Trimbos-instituut

49

Tabel 3.1 Aantal en soort GGZ-instellingen, 2000-20095
2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Geïntegreerde GGZinstellingen

30

32

35

39

41

40

41

37

33

31

APZ

12

10

8

5

3

3

3

3

2

2

RIAGG

19

15

12

12

10

9

7

7

6

6

RIBW

26

24

24

23

21

21

20

20

19

20

Instelling voor kinder- en
jeugdpsychiatrie

10

10

10

10

10

10

10

10

10

9

Geïntegreerde instelling
voor ­verslavingszorg

12

12

11

9

8

9

9

7

7

7

Instelling voor ambulante
verslavingszorg

8

8

9

9

6

4

4

4

4

2

TBS-inrichting
Totaal

7

7

7

7

7

7

6

6

6

6

124

118

116

114

106

103

100

94

87

83

Bron: GGZ Nederland

Tabel 3.1 geeft een beeld van het aantal lidinstellingen van GGZ Nederland in de periode
2000-2009. In Grafiek 3.1 wordt dit visueel weergegeven.
De belangrijkste bevindingen:
• Rondom de invoering van de nieuwe zorgverzekeringswet en de toename van
marktwerking in de zorg zijn er verschillende fusietrends waarneembaar tussen geïntegreerde GGZ-instellingen. Tot 2006 fuseerden veel GGZ instellingen binnen regio’s,
waardoor steeds meer geïntegreerde GGZ instellingen ontstonden. Na 2006 vonden
er fusies plaats tussen geïntegreerde GGZ instellingen in verschillende regio’s. Als
gevolg van deze laatste fusies is dan ook een afname van het aantal geïntegreerde
GGZ-instellingen waarneembaar vanaf 2006.
• Het aantal zelfstandige APZ’en, RIAGG’s en RIBW’s neemt geleidelijk af.
• Het aantal instellingen voor ambulante verslavingszorg is tussen 2008 en 2009 gehalveerd.
• Het aantal instellingen voor kinder- en jeugdpsychiatrie en het aantal TBS inrichtingen
is de afgelopen jaren vrijwel constant.

5

50

Het beeld is niet compleet, aangezien de PAAZ’en en PUK’en, de vrijgevestigde psychiaters en psychotherapeuten en andere organisaties die niet aangsloten zijn bij GGZ Nederland niet in de tabel zijn opgenomen.

Trimbos-instituut

Grafiek 3.1 Aantal en soort GGZ-instellingen, 2000-2009

45
40
35
30
25
20
15
10
5
2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Geïnt. GGZ-instellingen

APZ

RIAGG

RIBW

Instelling voor kinder- en jeugdpsychiatrie

Geïntegreerde instelling voor verslavingszorg

Instelling voor ambulante verslavingszorg

TBS-inrichting

2009

Bron: GGZ Nederland

Trimbos-instituut

51

Nederlandse zorgautoriteit (NZa)
In het volgende deel zijn zeven tabellen opgenomen die zijn samengesteld op basis van
data-analyse uitgevoerd door de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa).
De cijfers zijn gebaseerd op gebudgetteerde instellingen waaronder de geïntegreerde
GGZ-instellingen, de zelfstandig gebleven APZ’en, RIAGG’s, RIBW’s, de kinder- en
jeugdpsychiatrische ziekenhuizen, de verslavingsklinieken, ambulante verslavingszorg,
de PAAZ’en, de PUK’en (sinds 2008), forensische GGZ (voor zover deze niet strafrechtelijk is en door het Ministerie van Justitie wordt gefinancierd) en landelijk werkende
GGZ-instellingen voor zover deze instellingen onder de AWBZ en/of de Zvw vallen. In
de tabellen zijn geen cijfers meegenomen over vrijgevestigde psychiaters en psychotherapeuten. Daarvoor zijn andere bronnen geraadpleegd.
Vanaf 2008 is de data van de NZa betreffende de GGZ opgesplitst in AWBZ en Zvw
gefinancierde zorg. In GGZ in tabellen zijn deze cijfers samen genomen om vergelijking
met voorgaande jaren mogelijk te maken.

Trimbos-instituut

53

Tabel 3.2 Formele klinische capaciteit van GGZ-instellingen verdeeld naar sectoren, 1993-2008
1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

904

922

970

1.008

994

1.001

1.222

1.230

Volwassenen en
ouderen

22.210

22.420

22.384

22.489

22.777

22.894

22.879

22.885

Verslavingszorg

1.052

1.156

1.201

1.268

1.385

1.508

1.573

1.589

Beschermd
wonen

4.110

4.497

4.845

5.170

5.456

5.697

6.422

6.687

Totaal

28.276

28.995

29.400

29.935

30.612

31.100

32.096

32.391

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Kinderen en
jeugdigen*

1.254

1.355

1.409

1.639

1.688

1.725

1.906

1.835

Volwassenen en
ouderen

23.028

24.121

24.398

23.682

23.650

23.187

23.521

21.232

Verslavingszorg

1.504

1.565

1.598

1.750

1.824

1.950

2.111

2.256

Beschermd
wonen

7.053

7.596

7.989

8.181

8.922

10.225

11.808

13.278

Totaal

32.839

34.637

35.394

35.252

36.084

37.087

39.346

38.601

Kinderen en
jeugdigen*

* Inclusief toelating logeerplaatsen.
Bron: NZa

Tabel 3.2 presenteert de formele klinische capaciteit van GGZ-instellingen in de periode
1993-2008. In Grafiek 3.2 wordt dit visueel weergegeven. De formele klinische capaciteit verwijst naar het aantal bedden waarover de GGZ-instellingen in de afgelopen jaren
hebben kunnen beschikken en wordt uitgedrukt in het aantal toegelaten bedden. Het
geeft weer wat de capaciteit van zorgaanbieders zou mogen zijn.
De belangrijkste bevindingen:
• De totale klinische capaciteit van de gezamenlijke GGZ-instellingen is vanaf 1993
toegenomen met 36,5 procent.
• Veruit het grootste deel van de formele klinische capaciteit is gesitueerd in de circuits
volwassenen en ouderen. Tussen 2003 en 2006 nam de formele klinische capaciteit
in deze circuits licht af. In 2007 was er een lichte toename met daarop volgend een
afname van 9,7 procent in 2008 tot een formele klinische capaciteit van 21.232
bedden. Dit is het laagste aantal bedden voor deze circuits in de gehele tijdreeks.
• De formele capaciteit groeit het sterkst in het circuit beschermd wonen. Sinds 1993
is deze capaciteit verdrievoudigd.
• In de periode 1997-2007 nam de formele klinische capaciteit in de kinder- en jeugdpsychiatrie geleidelijk aan toe. De cijfers laten in 2008 een daling zien van 3,7 procent
ten opzichte van 2007.
• In de verslavingszorg nam de formele klinische capaciteit sinds 2001 geleidelijk toe.

54

Trimbos-instituut

Grafiek 3.2 Formele klinische capaciteit van GGZ-instellingen, 1993-2008

30.000

25.000

20.000

15.000

10.000

5.000

1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Kinderen en jeugdigen

Verslavingszorg

Volwassenen en ouderen

Beschermd wonen

Bron: NZa

Trimbos-instituut

55

Tabel 3.3 Feitelijke klinische capaciteit van GGZ-instellingen, 1993-2008
1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

Bedden

23.922

23.980

23.858

23.920

23.868

22.756

22.615

22.265

Plaatsen
beschermd
wonen

4.173

4.574

4.913

5.253

5.573

5.443

6.025

6.087

Totaal

28.095

28.554

28.771

29.173

29.441

28.199

28.640

28.352

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Bedden

21.087

22.516

21.947

22.115

22.200

22.233

22.245

20.127

Plaatsen
beschermd
wonen

5.994

6.370

6.946

7.384

8.421

9.868

11.427

12.674

Totaal

27.081

28.886

28.893

29.499

30.621

32.101

33.672

32.801

Bron: NZa

In Tabel 3.3 wordt de feitelijke klinische capaciteit van GGZ-instellingen weergegeven.
De feitelijke klinische capaciteit wordt uitgedrukt in het aantal bezette bedden en
plaatsen voor beschermd wonen. In Grafiek 3.3 wordt dit visueel weergegeven.
De belangrijkste bevindingen:
• De totale feitelijke klinische capaciteit is in de periode 1993-2003 redelijk constant.
Vanaf 2003 tot en met 2007 is er sprake van een lichte stijging; dit is het resultaat van
een relatief sterke toename van het aantal bezette plaatsen voor beschermd wonen
(een toename van 64,5 procent in de periode 2003-2007).
• Tussen 2007 en 2008 is er een daling waar te nemen in de totale feitelijke klinische
capaciteit van 2,6 procent. Het aantal plaatsen voor beschermd wonen steeg evenwel
(met 10,9 procent).

56

Trimbos-instituut

Grafiek 3.3 Feitelijke klinische capaciteit van GGZ-instellingen, 1993-2008

30.000

25.000

20.000

15.000

10.000

5.000

1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
totaal
Bedden
Plaatsen beschermd wonen

Bron: NZa

Trimbos-instituut

57

Tabel 3.4 Formele versus feitelijke klinische capaciteit van GGZ instellingen, 2005-2008
2005

2006

2007

Formeel

Feitelijk

Verschil

Formeel

Feitelijk

Verschil

Formeel

Feitelijk

Verschil

Verslavingszorg

1.824

1.764

-3,4%

1.950

1.891

-3,1%

2.111

2.052

-2,8%

Forensische
psychiatrie + KIB*

676

676

0,0%

697

697

0,0%

770

770

0,0%

Volwassenen en
ouderen

23.650

18.254

-29,5%

23.187

18.079

-28,3%

23.521

18.449

-21,6%

Kinder- en
jeugdpsychiatrie

1.688

1.506

-12,1%

1.726

1.565

-10,3%

1.906

1.744

-8,5%

Beschermd
wonen

8.922

8.421

-5,9%

10.225

9.868

-3,6%

11.808

11.427

-3,2%

Totaal

36.760

30.621

-20%

37.785

32.100

-17,5%

40.116

34.442

-14,1%

Formeel

Feitelijk

Verschil

Verslavingszorg

2.256

2.184

-3,2%

Forensische
psychiatrie +
KIB*

303

303

0,0%

Volwassenen en
ouderen

21.109

16.047

-24,0%

Kinder- en
jeugdpsychiatrie

1.835

1.707

-7,0%

Beschermd
wonen

13.278

12.674

-4,5%

Totaal

38.781

32.915

-15,1%

2008

* Kliniek voor Intensieve Behandeling.
Bron: NZa

In Tabel 3.4 wordt per circuit de verhouding weergegeven tussen de formele en feitelijke
klinische capaciteit in de periode 2005-2008. De cijfers omtrent forensische psychiatrie zijn
gebaseerd op wat via de AWBZ en Zvw bekostigd wordt. De totale formele en feitelijke
klinische capaciteit wijkt iets af van de cijfers in Tabel 3.3 en Tabel 3.2. Reden is dat de
forensische psychiatrie + KIB is opgenomen in bovenstaande tabel, terwijl deze niet zijn
opgenomen in Tabel 3.3 en Tabel 3.2.
De belangrijkste bevindingen:
• De formele capaciteit is over de gehele linie groter dan de feitelijke capaciteit in de
periode 2005-2008. Dit verschil werd tussen 2005 en 2007 steeds kleiner maar nam
in 2008 toe.
• Het verschil tussen de formele en feitelijke capaciteit is in 2008 het grootst in de circuits
volwassenen en ouderen (verschil van 24 procent), gevolgd door het circuit kinderen en
jeugd (verschil van zeven procent).
• Uitzondering vormt de forensische psychiatrie: daar is de formele klinische capaciteit gelijk
aan de feitelijke capaciteit.

58

Trimbos-instituut

Grafiek 3.4 Formele versus feitelijke klinische capaciteit van GGZ instellingen, 1993-2008

45000

40.000

35.000

30.000

25.000

20.000

15.000

1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Formele klinische capaciteit
Feitelijke klinische capaciteit

Bron: NZa

Grafiek 3.4 geeft een totaaloverzicht van de formele en feitelijke klinische capaciteit van
GGZ-instellingen in de periode 1993-2008. De cijfers in Grafiek 3.4 zijn afkomstig uit
de Tabellen 3.3 en 3.2.
De belangrijkste bevinding:
• De marge tussen de formele en feitelijke klinische capaciteit neemt tot 2004 toe.
Vanaf 2004 tot en met 2006 neemt de marge geleidelijk af, als gevolg van een grotere
toename van de feitelijke klinische capaciteit ten opzichte van de formele klinische
capaciteit. Vanaf 2007 loopt de marge weer op.

Trimbos-instituut

59

Tabel 3.5 Ontwikkeling psychiatrische opname- en verblijfplaatsen per 100.000 inwoners in een aantal
Europese landen, 1986 - 2007
1986

1991

1996

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

% verandering
1986 -2007

België

215

179,3

164,3

152,8

149

148,2

147,8

149,9

149,7

148,8

-30,8

170,8

91,8

80

75,3

72,8

70,3

66,5

59,8

62,7

60,4

-64,6

…

138

111

107,5

105,7

106,6

106,8

107

108,4

…

-21,4

Finland

318,4

216,2

120,3

100,4

100,6

98,2

94,2

86,7

86,4

84

-73,6

Frankrijk

199,9

154,2

120

105,3

101,9

97

95,3

93,9

92,6

…

-53,7

**

Griekenland

130,6

91,6

83,2

93,3

92,5

87,9

89,5

86,7

87,3

…

-33,2

**

Ierland

326,5

252,9

170,2

128,6

116,3

108,9

101,9

96,2

91,9

85,1

-73,9

Italië

100

62,8

39,1

13,8

14

13,4

13,1

13,2

13

…

-87

**

Denemarken
Duitsland

...

…

…

…

…

…

…

-34,7

******

99,6

83,3

82,5

81,8

63,3

…

…

…

-76,8

*****

176,6

171,8

153,9

138,2

136

133,7

137,9

138,1

137,1

-18,1

81,4

68,2

66,8

65,8

64,1

57

60

59,4

57

-53,8

118,2

95,8

70,5

55,6

57,7

56,2

55,5

57

58,9

62,9

-46,8

90,8

85,9

72,8

65,2

60,3

63

63

61,8

…

…

-31,9

85,6

67,7

58,8

50,9

50,3

48,6

47,6

45,8

56,6

…

-33,8

**
******

IJsland

180,5

142,3 117,9*

Luxemburg

272,9

205,9

Nederland

167,5

Noorwegen

123,5

Oostenrijk
Portugal
Spanje
Verenigd
Koninkrijk

235,4

165,1

85,7

...

…

…

…

…

…

…

-63,6

Zweden

229,3

150,5

82,3

58,7

54,8

51,4

50,1

48,1

49,3

48,8

-78,7

Nederlandse cijfers: exclusief beschermd wonen
* 1995.
** 1986-2006.
*** 1986-2005.
**** 1991-2006.
***** 1986-2004.
****** 1986-1996.
Bron: WHO European Health For All Database, 2007-2009

60

****

Trimbos-instituut

***

In Tabel 3.5 wordt ontwikkelingen geschetst van psychiatrische opname- en verblijfplaatsen
per 100.000 inwoners in een aantal Europese landen in de periode 1986 - 2007.
De belangrijkste ontwikkelingen:
• De psychiatrische opname- en verblijfscapaciteit in de Europese landen nam tussen
1986 en 2007 gemiddeld met 52 procent af.
• In de periode 1986-2007 nam in Nederland het aantal opname- en verblijfsplaatsen per
100.000 het minst sterk af van alle Europese landen (een afname van 18,1 procent).

Trimbos-instituut

61

Tabel 3.6 Productie van GGZ-instellingen (uitgedrukt in verpleegdagen, deeltijdbehandelingen,
dagen beschermd wonen en ambulante contacten), 1993-2008 (x 1.000)
1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

Verpleegdagen

8.469

8.535

8.469

8.389

8.532

8.034

7.844

7.490

Deeltijdbehandelingen

735

778

848

883

1.099

1.140

1.193

1.189

Dagen beschermd
wonen

1.473

1.614

1.734

1.854

1.967

1.921

2.127

2.148

Ambulante
contacten

4.081

4.229

4.409

4.742

4.953

4.744

4.685

4.668

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007*

2008

Verpleegdagen

7.280

7.303

7.603

7.723

7.815

7.921

8.104

7.530

Deeltijdbehandelingen

1.296

1.365

1.511

1.559

1.517

1.498

-

1.513

Dagen beschermd
wonen

2.116

2.248

2.452

2.674

3.022

3.412

3.952

4.113

Ambulante
contacten

4.539

5.022

5.471

8.484

9.384

10.932

11.515

13.716

* Er zijn geen cijfers beschikbaar over het aantal deeltijdbehandelingen in 2007.
Bron: NZa

In Tabel 3.6 worden de absolute productiecijfers weergegeven die de gezamenlijke
GGZ-instellingen in de jaren 1993-2008 hebben gerealiseerd. In Grafiek 3.6 worden
deze cijfers gevisualiseerd.
De productiecijfers zijn uitgedrukt in verpleegdagen, deeltijdbehandelingen, dagen
beschermd wonen en contacten. ‘Contacten’ betreffen de ambulante en poliklinische
contacten van de APZ’en, de RIAGG’s, de PAAZ’en, PUK’en (sinds 2008) en de instellingen voor kinder- en jeugdpsychiatrie. De contacten van de RIBW zijn hier niet in
opgenomen. Het werk dat wordt verricht door de afdelingen voor dienstverlening en
preventie is niet in de tabel opgenomen.

62

Trimbos-instituut

Grafiek 3.6 Productie van GGZ-instellingen (uitgedrukt in verpleegdagen, deeltijdbehandelingen,
dagen beschermd wonen en ambulante contacten), 1993-2008 (x 1.000)

16000
14000
12000
10000
8000
6000
4000
2000

1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Verpleegdagen

Deeltijdbehandelingen

Dagen beschermd wonen

Ambulante contacten

Bron: NZa

De belangrijkste bevindingen:
• De klinische productie toont een dalende trend tot 2001, gevolgd door een lichte
stijging tot en met 2007. Deze stijgende trend lijkt in 2008 te worden doorbroken met
een afname van de klinische productie.
• Een stijging is zichtbaar in het aantal ambulante contacten. Er is sprake van een plotselinge stijging vanaf 2003. Deze plotselinge stijging heeft (voor een deel) administratieve
oorzaken; volgens de NZa zouden met ingang van 2004 ook telefonische contacten
meegeteld zijn in de registratie van ambulante contacten.
• Wat betreft de klinische en ambulante productie zijn er in 2008 duidelijke veranderingen
te zien ten opzichte van 2007. Het kan niet uitgesloten worden dat deze veranderingen
(onder andere) samenhangen met administratieve oorzaken (zoals de inwerkingtreding
van de Zvw in de GGZ).
• Dagen Beschermd Wonen zijn meer dan verdubbeld in de periode 1993-2008. Deeltijdbehandelingen zijn verdubbeld in de periode 1993-2008. Sinds 2003 ligt het aantal
deeltijdbehandelingen rond de 1,5 miljoen. (De NZa kon geen gegevens over deeltijdbehandelingen aanleveren over 2007).

Trimbos-instituut

63

Tabel 3.7 Productie van GGZ-instellingen circuit kinderen en jeugdigen, 1993-2008 (x 1.000)
1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

Verpleegdagen

317

333

351

365

360

358

434

387

Deeltijdbehandelingen

51

54

70

84

77

98

111

118

Ambulante contacten

606

630

663

712

668

591

594

559

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007*

2008

Verpleegdagen

396

427

479

495

501

523

580

621

Deeltijdbehandelingen

138

156

175

187

212

254

-

340

Ambulante contacten

491

515

636

835

872

1.013

1.289

1.565

* Er zijn geen cijfers beschikbaar over het aantal deeltijdbehandelingen in 2007.
Bron: NZa

In Tabel 3.7 zijn de productiecijfers van de zelfstandige klinieken voor kinder- en jeugdpsychiatrie en van de kinder- en jeugdafdelingen van de APZ’en en RIAGG’s in kaart
gebracht. In Grafiek 3.7 worden deze cijfers gevisualiseerd.
Het circuit kinderen en jeugdigen is sterk in beweging en wordt uitgebreid. In veel
regio’s zijn deze afdelingen opgenomen in een brede GGZ-instelling.
De belangrijkste bevindingen:
• Cliënten in dit circuit worden vooral ambulant geholpen. Na een daling vanaf 1996, is
het aantal ambulante contacten sinds 2001 meer dan verdrievoudigd. De opmerkelijke
stijging in 2004 (31,3 procent) heeft vermoedelijk administratieve oorzaken. Volgens
de NZa zijn vanaf 2004 ook telefonische contacten meegeteld in de registratie van
ambulante contacten.
• Ook de klinische zorg en het aantal deeltijdbehandelingen zijn sinds 1993 toegenomen.
De NZa kon geen gegevens over deeltijdbehandelingen aanleveren over 2007. Uit de
cijfers van 2008 blijkt dat het aantal deeltijdbehandelingen blijft toenemen.

64

Trimbos-instituut

Grafiek 3.7 Productie van GGZ-instellingen circuit kinderen en jeugdigen, 1993-2008 (x 1.000)

1800
1600
1400
1200
1000
800
600
400
200
1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Verpleegdagen

Ambulante contacten

Deeltijdbehandelingen

Bron: NZa

Trimbos-instituut

65

Tabel 3.8 Productie van GGZ-instellingen circuits volwassenen en ouderen, 1993-2008 (x 1.000)
1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

7.789

7.794

7.691

7.578

7.680

7.141

6.853

6.597

684

724

777

799

980

988

1.022

1.011

Dagen beschermd wonen

1.473

1.614

1.734

1.854

1.967

1.921

2.127

2.148

Ambulante contacten

3.475

3.598

3.746

4.030

4.284

4.153

4.091

4.110

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007*

2008

Verpleegdagen

6.384

6.330

6.529

6.370

6.410

6.487

6.515

6.090

Deeltijdbehandelingen

1.099

1.140

1.259

1.230

1.192

1.133

-

1.070

Dagen beschermd wonen

2.116

2.248

2.452

2.674

3.022

3.412

3.952

4.113

Ambulante contacten

4.048

4.506

4.835

7.017

7.696

8.399

9.133

10.858

Verpleegdagen
Deeltijdbehandelingen

* Er zijn geen cijfers beschikbaar over het aantal deeltijdbehandelingen in 2007.
Bron: NZa

In Tabel 3.8 worden de productiecijfers gepresenteerd van de circuits volwassenen en
ouderen die deel uitmaken van brede GGZ-instellingen en van zelfstandig gebleven
APZ’en, RIAGG’s, RIBW’s, PAAZ’en en PUK’en. In Grafiek 3.8 worden de productiecijfers gevisualiseerd. De productie van de afdelingen voor forensisch-psychiatrische
patiënten (FPA’s en FPK’s) maken ook onderdeel hiervan uit (voor zover deze niet door
het Ministerie van Justitie wordt gefinancierd).
De belangrijkste bevindingen:
• De productie van de klinische zorg fluctueert sinds 1993 enigszins met soms een
daling en soms groei. De grootste uitschieter was in 1998 met een daling van 7
procent. In 2005 tot en met 2007 was het aantal verpleegdagen relatief stabiel,
gevolgd door een daling in 2008 van 6,5 procent.
• Het aantal deeltijdbehandelingen is geleidelijk toegenomen (met uitzondering van
2000), maar daalt vanaf 2004 licht.
• Het aantal dagen beschermd wonen is sinds 1993 meer dan verdubbeld.
• Het aantal ambulante contacten neemt toe. Een plotselinge stijging is zichtbaar in
2004. Vermoedelijk heeft deze toename administratieve oorzaken; volgens het NZa
zouden vanaf 2004 ook telefonische contacten meegeteld zijn in de registratie van
ambulante contacten.

66

Trimbos-instituut

Grafiek 3.8 Productie van GGZ-instellingen circuits volwassenen en ouderen, 1993-2008 (x 1.000)

12000

10000

8000

6000

4000

2000

1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Verpleegdagen

Deeltijdbehandelingen

Dagen beschermd wonen

Ambulante contacten

Bron: NZa

Trimbos-instituut

67

Tabel 3.9 Productie van instellingen voor verslavingszorg, 1993-2008 (x 1.000)

Verpleegdagen
Deeltijdbehandelingen

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

362

407

428

446

493

535

557

505

-

-

-

-

41

54

60

60

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007*

2008

Verpleegdagen

512

546

596

625

659

687

732

761

Deeltijdbehandelingen

59

69

76

121

90

88

-

93

* Er zijn geen cijfers beschikbaar over het aantal deeltijdbehandelingen in 2007.
Bron: NZa

In Tabel 3.9 wordt het aantal verpleegdagen en deeltijdbehandelingen van de zelfstandige instellingen voor verslavingszorg en van de afdelingen voor verslavingszorg
van meer omvattende GGZ-instellingen weergegeven. In Grafiek 3.9 wordt dit visueel
weergegeven.
In de tabel is niet het aantal ambulante contacten opgenomen dat deze instellingen of
afdelingen produceren. Deze cijfers staan vermeld in Tabel 3.10.
De belangrijkste bevindingen:
• Het aantal verpleegdagen neemt vanaf 2001 geleidelijk toe met gemiddeld 5,3
procent (range: 1,4% – 9,2%). In 2008 nam het aantal verpleegdagen toe met 3,9
procent.
• Het aantal deeltijdbehandelingen is meer dan verdubbeld tussen 1997 en 2008. Sinds
2005 lijkt het aantal deeltijdbehandeling relatief stabiel.

68

Trimbos-instituut

Grafiek 3.9 Productie van instellingen voor verslavingszorg, 1993-2008 (x 1.000)

800
700
600
500
400
300
200
100

1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Verpleegdagen
Deeltijdbehandelingen

Bron: NZa

Trimbos-instituut

69

Tabel 3.10 Productie van instellingen voor ambulante verslavingszorg, 2000-2008*
2000

2001

2002

2003

2004

Alcohol

192.906

156.130

167.484

229.659

294.229

Drugs

297.838

205.041

227.725

288.302

329.942

Overige middelen

30.294

19.924

20.185

26.227

32.708

Contacten totaal

521.038

381.095

415.394

544.188

656.879

2005

2006

2007

2008

Alcohol

326.081

480.932

625.409

611.220

Drugs

398.545

576.156

755.467

762.896

Contacten i.v.m.

Contacten i.v.m.

Overige middelen

31.390

42.522

47.150

41.954

Contacten totaal

756.016

1.099.610

1.428.026

1.416.070

* De cijfers over 2000-2008 werden aangeleverd door het IVZ en zijn verkregen via analyses op het databestand LADIS. Door nieuwe, meer nauwkeurige berekeningsmethoden, waarmee alle jaren vanaf 2000 zijn
nagecalculeerd, komen de cijfers niet meer overeen met de cijfers in eerdere publicaties van GGZ in tabellen.
Bron: LADIS (IVZ)

In Tabel 3.10 wordt een overzicht gegeven van het aantal ambulante contacten dat
grote verslavingszorginstellingen, de consultatiebureaus voor alcohol en drugs (CAD’s)
en de afdelingen voor verslavingszorg van de grote GGZ-instellingen hadden in 20002008. In Grafiek 3.10 worden deze productiecijfers gevisualiseerd.
De belangrijkste bevindingen:
• Het totaal aantal contacten in de ambulante verslavingszorg is in de periode 2000-2008
met ongeveer 170 procent toegenomen. De sprong omlaag tussen 2000 en 2001 is
volgens IVZ (Stichting Informatie Voorziening Zorg) deels toe te schrijven aan een wijziging van het registratiesysteem. In 2008 lijkt de sterk stijgende trend die vanaf 2005
is ingezet niet door te zetten. In de komende jaren zal blijken of er sprake is van een
trendbreuk.
• De meeste mensen in de ambulante verslavingszorg worden behandeld voor problemen
met drugs. Tussen 2000-2008 nam het aantal mensen dat hulp zoekt voor drugsproblemen toe met 156 procent.
• Ook het aantal mensen dat wordt behandeld voor problemen met alcohol stijgt sterk. In
de periode 2000 en 2008 wordt ruim een verdrievoudiging waargenomen.
• Het aantal contacten van mensen die verslaafd zijn aan andere middelen dan drugs of
alcohol stijgt tussen 2000 en 2008 minder snel: met 39 procent.

70

Trimbos-instituut

Grafiek 3.10 Productie van instellingen voor ambulante verslavingszorg, 2000-2008

1.600.000
1.400.000
1.200.000
1.000.000
8.00.000
600.000
400.000
200.000

2000

2001

2002

2003

2004

2005

Contacten i.v.m. alcohol

Contacten i.v.m. drugs

Contacten i.v.m. overige middelen

Contacten totaal

2006

2007

2008

Bron: LADIS (IVZ)

Trimbos-instituut

71

Tabel 3.11 Gemiddelde opnameduur en gemiddeld aantal cliënten per 1000 volwassen inwoners per
kalenderjaar in de klinische zorg, RIBW-vestigingen en ambulante zorg, 1990-2004
1990

1994

1998

2002

2003

2004

% groei

Duur klinische opname in
dagen

441

455

429

397

424

460

4%

Aantal klinische cliënten

3.41

3.91

3.72

3.98

4.22

4.40

29%

Duur RIBW opname in
dagen

80

118

151

223

237

235

196%

Aantal RIBW-bewoners

.29

.40

.54

.74

.75

.74

153%

Lengte zorgepisode

119

167

235

289

333

366

208%

Aantal cliënten

.79

1.28

1.59

2.12

2.30

2.68

239%

216

281

326

391

439

542

151%

23.10

28.37

30.20

38.92

43.62

51.59

123%

Klinische zorg

RIBW

Intensieve ambulante zorg

Extensieve ambulante zorg
Aantal contacten met
poli’s en RIAGG’s
Aantal cliënten
Bron: Pijl, 2007

In Tabel 3.11 wordt de gemiddelde opnameduur en het gemiddeld aantal cliënten per
1000 volwassen inwoners per kalenderjaar weergegeven dat klinische of ambulante
zorg ontving of verbleef in een RIBW-vestiging. De cijfers zijn gebaseerd op gegevens
van de psychiatrische casusregisters (Pijl et al., 2007).

72

Trimbos-instituut

De belangrijkste bevindingen:
• Alle vormen van GGZ-zorg laten vanaf de jaren negentig een toename zien, zowel wat
betreft duur van de opname/zorgepisode als wat betreft aantal cliënten.
• Sterkste groei is – zowel wat betreft duur van de opname/zorgepisode als aantal patiënten –
zichtbaar bij intensieve ambulante zorg, minst sterke groei bij de klinische zorg.
• In de periode 2002-2004 is zowel de duur van een RIBW-opname als het aantal
RIBW-bewoners constant. Hier heeft de sterkste groei zich voorgedaan in de jaren
negentig.

Trimbos-instituut

73

Tabel 3.12a Formele capaciteit van TBS-instellingen, 1994-2008
1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

Plaatsen

607

650

803

866

970

1.175

1.183

1.222

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Plaatsen

1.264

1.303

1.401

1.637

1.738

1.854

1.992

Bron: DJI

Tabel 3.12b Feitelijke capaciteit van TBS instellingen, 2005-2009

Plaatsen

2005

2006

2007

2008

2009

1.502

1.703

1.836

1.944

2.084

Bron: DJI

In Tabel 3.12a wordt een overzicht gegeven van de formele capaciteit van TBS-instellingen (aantal plaatsen) in de periode 1994-2008. Tabel 3.12b laat het aantal feitelijk
bezette plaatsen in TBS- instellingen zien tussen 2005 en 2009. In Grafiek 3.12 wordt
deze formele en feitelijke capaciteit gevisualiseerd.
In Nederland zijn acht TBS-klinieken en vier Forensisch Psychiatrisch Klinieken (FPK’s). In
FPK’s worden TBS-behandelplaatsen ingekocht. Tegenwoordig dragen de TBS-klinieken
en de FPK’s de gezamenlijke naam Forensisch Psychiatrische Centra (FPC’s). De Dienst
Justitiële Inrichtingen beheert twee Forensisch Psychiatrische Centra (FPC Oostvaarderskliniek en FPC Veldzicht). Dit zijn nog de enige twee rijksklinieken, veel klinieken
zijn particulier.
De belangrijkste bevindingen:
• De formele capaciteit van de TBS-inrichtingen is in de periode 1994-2008 toegenomen van 607 naar 1992 plaatsen, ruim een verdrievoudiging. Tussen 2005 en 2008
is er een toename van 355 plaatsen (ongeveer 22 procent).
• De feitelijke capaciteit neemt in de periode 2005-2009 toe van 1502 naar 2084 plaatsen,
een toename van ongeveer 39 procent. Ter vergelijking met de formele capaciteit:
tussen 2005 en 2008 nam de formele capaciteit met 29 procent toe.
• Doordat de feitelijke capaciteit de laatste jaren sneller is toegenomen dan de formele
capaciteit, is vanaf 2006 de feitelijke capaciteit bijna gelijk aan de formele capaciteit.

74

Trimbos-instituut

Grafiek 3.12 Formele en feitelijke capaciteit van TBS-instellingen, 1994-2008

2.100
1.900
1.700
1.500
1.300
1.100
900
700
500
300

1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Plaatsen formeel
Plaatsen feitelijk

Bron: DJI

Trimbos-instituut

75

Tabel 3.13 Samengestelde capaciteit van de voorzieningen voor maatschappelijke opvang, 2005-2008
2005

2006

2007

2008

Nachtopvang

1393

1403

1783

1794

24-uurs woonvoorziening

3570

3461

3780

4165

24-uurs meerzorg

709

802

749

811

24-uur (crisis)opvang

784

718

903

879

Dagopvang

2616

2701

3047

3687

Totaal

9072

9085

10262

11336

24-uurs woon partieel

822

923

904

963

24-uurs woonvoorziening

950

916

949

1033

24-uurs (crisis)opvang

277

270

305

358

Nachtopvang

43

43

23

27

Maatschappelijke Opvang

Vrouwenopvang

Dagopvang

86

131

210

210

2178

2283

2391

2591

Begeleid wonen

3837

3908

4938

6355

Sociale activering

-

20

30

460

Preventieprojecten

-

28

111

278

3837

3956

5079

7093

Totaal
Maatschappelijke opvang/ vrouwenopvang

Totaal
Bron: Monitor Maatschappelijke opvang

Tabel 3.13 geeft de samengestelde capaciteit van de voorzieningen voor maatschappelijke opvang weer voor de periode 2005-2008. Bij de samengestelde capaciteit gaat het
om een geschatte 100 procent capaciteit van de bij de Federatie Opvang aangesloten
instellingen die in 2008 opvang leverden.
De belangrijkste bevinding:
• Het vergelijken van de verschillende jaren moet met de nodige voorzichtigheid
gebeuren.
• Voorzichtig kan geconcludeerd worden dat bij elke voorzieningensoort een stijging te
zien is tussen 2005-2008. Het is moeilijk te zeggen of er daadwerkelijk sprake is van
toegenomen capaciteit. De reden voor de toename zou ook de steeds wisselende set
van responderende instellingen kunnen zijn.

76

Trimbos-instituut

4 Kosten en financiering

Trimbos-instituut

77

Tabel 4.1 Uitgaven aan zorg, 2007-2009 (x 1 mln euro)
2007

%BBP

2008*

%BBP

2009*

%BBP

Gezondheidszorg

43.138

7,5%

46.026

7,7%

48.602

8,5%

GGZ

4.634

0,8%

4.894

0,8%

5.470

1,0%

Welzijnszorg

28.183

4,9%

30.223

5,1%

32.106

5,6%

Beleids- en beheersorganisaties

3.040

0,5%

2.992

0,5%

3.100

0,5%

Totale zorg

74.362

13,0%

79.241

13,3%

83.809

14,7%

* Voorlopige cijfers.
Bron: CBS: Statline, gereviseerde cijfers

Het CBS is bezig met een revisie van de cijfers in de Zorgrekeningen. De cijfers vanaf
2007 zijn reeds gereviseerd en worden in Tabel 4.1 gepresenteerd. De gereviseerde cijfers
tot en met 2006 zijn nog niet gereed, maar zullen in een volgende uitgave van GGZ in
tabellen weergegeven worden. (De gereviseerde cijfers kunnen niet zonder meer met de
‘oude’ cijfers vergeleken worden, vandaar dat we de oude cijfers niet meer gebruiken in
de tabellen). In Grafiek 4.1 wordt de tabel gevisualiseerd.
De belangrijkste bevindingen:
• In 2009 kwamen de uitgaven aan de totale zorgsector overeen met 14,7 procent van
het Bruto Binnenlands Product. Dit percentage ligt hoger dan in voorgaande jaren.
Dit hogere percentage wordt zowel veroorzaakt door een stijging in de uitgaven aan
de gezondheidszorg, als een daling van het BBP tussen 2008 en 2009.
• Gezondheidszorg: In 2009 bedragen de kosten aan de gezondheidszorg 48,6 miljard
euro. Hiervan wordt 11,3 procent (5,5 miljard euro) uitgegeven aan de GGZ.
• G
 GZ: Het aandeel van de GGZ-uitgaven in de totale gezondheidszorguitgaven is redelijk
constant, namelijk ongeveer 10 tot 11 procent van de totale uitgaven aan de gezondheidszorg. Dit was ook zo in de ‘oude’ cijfers van de Zorgrekeningen van het CBS.

78

Trimbos-instituut

Grafiek 4.1 Uitgaven aan zorg, 2007-2009 (x 1 mln euro)

60.000

50.000

40.000

30.000

20.000

10.000

2007
Gezondheidszorg
Welzijnszorg

2008*

2009*

GGZ
Beleids- en beheersorganisaties
* voorlopige cijfers

* Voorlopige cijfers.
Bron: CBS

Trimbos-instituut

79

Tabel 4.2 Uitgaven aan GGZ naar zorg- en financieringsvorm, 2008 (in procenten)
Ambulant

Intramuraal en beschermd wonen

Zvw tweede lijn

31

Zvw eerste lijn

4

AWBZ

4

Totaal ambulant

40

Zvw

36

AWBZ inclusief beschermd wonen

24

Totaal intramuraal

60

Totaal

100

Bron: CVZ, 2009

Tabel 4.2 presenteert de verdeling van de uitgaven aan de verschillende typen zorg en
financieringsbronnen in 2008.

80

Trimbos-instituut

De belangrijkste bevindingen:
• De tabel laat zien dat de intramurale voorzieningen 60 procent van de GGz-uitgaven
voor hun rekening nemen. Hiervan is meer dan de helft bestemd voor op genezing
gerichte zorg. Aan op genezing gerichte ambulante hulp wordt ruim een derde van
het GGz-budget besteed.

Trimbos-instituut

81

Tabel 4.3a Financieringsbronnen van uitgaven aan zorg (x 1 mln euro)
2007

2008*

2009*

Overheid

10.654

11.515

12.155

Sociale Verzekeringen

50.610

53.869

57.461

- ZF/Zvw**

27.543

32.226

34.433

- AWBZ

23.067

21.643

23.028

Particuliere zorgverzekeringen

3.146

3.154

3.280

Eigen betalingen

7.115

7.808

7.826

Overige financiers

2.837

2.894

3.087

Totale uitgaven

74.362

79.241

83809

* Voorlopige cijfers.
** Ziekenfonds/Zorgverzekeringswet. Per 2006 is het ziekenfonds vervangen door de zorgverzekeringswet
(basisverzekering).
Bron: CBS (gereviseerde cijfers)

Tabel 4.3b Financieringsbronnen uitgaven GGZ (x 1 mln euro)
2007

2008*

2009*

Overheid

558

642

707

Sociale Verzekeringen

4052

4228

4738

0

2531

2948

4052

1698

1790

Particuliere zorgverzekeringen

0

0

0

Eigen betalingen

0

0

0

Overige financiers

24

23

25

Totale uitgaven

4634

4894

5470

Zvw
AWBZ

* Voorlopige cijfers.
Bron: CBS, gereviseerde cijfers

In Tabel 4.3a en 4.3b wordt een overzicht gegeven van de financieringsbronnen van de
uitgaven aan de zorg en de GGZ. Deze cijfers worden gevisualiseerd in Diagram 4.3a
en 4.3b.
De belangrijkste bevindingen:
• Zorg: Van de uitgaven aan de zorg wordt in 2009 bijna 70 procent betaald door de
sociale verzekeringen (Zvw en AWBZ).
• GGZ: Van de uitgaven aan de GGZ wordt in 2009 87 procent betaald door de sociale
verzekeringen. Binnen de sociale verzekeringen bestaat ruim 60 procent uit Zvw
financiering en een kleine 40 procent uit AWBZ financiering.

82

Trimbos-instituut

Diagram 4.3a Financieringsbronnen uitgaven gezondheidszorg en GGZ in 2009 (in procenten)

Zorg
4%
9%

15%
Overheid

4%

Zvw
Zorg
4%

27%

9%

AWBZ
15%

41%

Particuliere zorgverzekering
Overheid
Eigen betalingen

4%

Zvw
Overige financiers
AWBZ
41%

Bron: CBS
27%

Particuliere zorgverzekering
Eigen betalingen

GGZ

Overige financiers

0% 0% 0%
13%

Diagram 4.3b Financieringsbronnen uitgavenOverheid
GGZ in 2009 (in procenten)
33%

Zvw
GGZ

AWBZ

0% 0% 0%
13%

54%

Particuliere zorgverzekeringen
Overheid
Eigen betalingen

33%

Zvw
Overige financiers
AWBZ
54%

Particuliere zorgverzekeringen
Eigen betalingen
Overige financiers

Bron: CBS

Trimbos-instituut

83

5 Personeel

Trimbos-instituut

85

Tabel 5.1 Aantal fte’s in de zorgsector en de GGZ, 2001-2006

Ziekenhuizen

2001

2002

2003

2004

2005

2006

156.910

164.350

170.770

173.300

175.000

176.580

Gehandicaptenzorg

72.893

76.481

83.009

85.084

85.668

87.320

Verpleeg- en
verzorgingshuizen

130.740

135.738

142.715

145.504

147.784

-

Thuiszorg

58.780

63.700

69.370

68.403

68.842

-

GGZ

43.990

45.895

49.340

50.998

52.649

55.840

Totaal

463.313

486.164

515.204

523.289

529.943

-

Bron: Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn

In Tabel 5.1 wordt het aantal fte’s per zorgsector weergegeven. In Grafiek 5.1 wordt dit
gevisualiseerd. Cijfers verpleeg- en verzorghuizen en thuiszorg over 2006 zijn tijdens het
schrijven van dit rapport (augustus 2010) niet beschikbaar. Als gevolg hiervan kan het
totaal aantal fte’s over 2006 niet bepaald worden.
Het aantal arbeidsplaatsen wordt uitgedrukt in fte’s (full equivalenten). De cijfers hebben
betrekking op bezette arbeidsplaatsen van personeel in loondienst. Ze hebben geen
betrekking op oproepkrachten, uitzendkrachten, gedetacheerd personeel en vrijwilligers.
Informatie over de sectoren is afkomstig van Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn
(www.azwinfo.nl). Tot de GGZ wordt gerekend: de brede GGZ-instellingen, APZ’en, de
zelfstandig gebleven RIAGG’s, verslavingszorg, MKD en MKT en de RIBW’s. PAAZ’en,
PUK’en en de vrijgevestigde psychiaters en psychotherapeuten vallen hier niet onder.
De belangrijkste bevindingen:
• Over de gehele linie neemt het aantal fte’s in de zorgsector toe, namelijk met ruim
14 procent in de periode 2001-2005.
• Het merendeel van het personeel in de zorg is werkzaam in ziekenhuizen.
• In totaal is ongeveer 10 procent van het personeel werkzaam in de GGZ in de periode
2001-2005. Het aantal fte’s in de GGZ is in de periode 2001-2005 gestegen met
ruim 19 procent. Een vergelijkbare groei zien we in de gehandicaptenzorg en de
thuiszorg. Het aantal fte’s in verpleeg- en verzorgingshuizen groeit iets langzamer
(13 procent).

86

Trimbos-instituut

Grafiek 5.1 Aantal fte’s in de zorgsector en de GGZ, 2001-2006

200.000
180.000
160.000
140.000
120.000
100.000
80.000
60.000
40.000
20.000
2001

2002

2003

2004

Ziekenhuizen

Gehandicaptenzorg

Verpleeg- en verzorgingshuizen

Thuiszorg

2005

2006

GGZ

Bron: Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn

Trimbos-instituut

87

Tabel 5.2 Aantal fte’s in de GGZ, per type instelling, 1998-2008
1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Brede GGZinstellingen

20.251 22.042 28.105 29.510 31.685 34.935 37.217 39.965 41.929 44.620 45.760

Algemene en categorale ziekenhuizen

13.854 12.266

7.713

6.970

6.510

7.070

5.979

4.523

5.108

5.790

6.360

RIAGG’s

3.239

2.960

2.089

1.795

1.645

1.490

1.496

1.090

1.130

930

960

RIBW’s

2.148

2.075

2.165

2.260

2.340

2.420

2.664

3.131

3.455

4.540

5.090

Verslavingszorg

3.696

3.225

3.214

3.445

3.715

3.425

3.643

3.940

4.216

4.220

4.430

Totaal

43.188 42.568 43.268 43.990 45.895 49.340 51.000 52.649 55.838 60.100 62.600

Bron: GGZ Nederland

In Tabel 5.2 wordt het aantal fte’s in de GGZ uitgesplitst naar type instelling: brede GGZinstellingen, algemene psychiatrische ziekenhuizen (APZ) en categorale psychiatrische
ziekenhuizen (Kinder en Jeugd/ Forensisch), RIAGG’s, RIBW’s en verslavingszorg.

88

Trimbos-instituut

De belangrijkste bevindingen:
• Het totale personeelsbestand van de GGZ is in de periode 1998-2008 toegenomen
(45 procent).
• Brede GGZ-instellingen hebben de meeste mensen in dienst. Sinds 1998 is het aantal
fte’s meer dan verdubbeld.
• Bij de RIAGG’s en bij de algemene en categorale psychiatrische ziekenhuizen is
een omgekeerde ontwikkeling te zien. Daar nam het aantal fte’s tot 2005 af. Deze
ontwikkeling hangt samen met de fusiegolf in de GGZ die eind jaren negentig haar
hoogtepunt bereikte. Een steeds groter deel van de arbeidsplaatsen werd ondergebracht in brede GGZ-instellingen. Vanaf 2006 is echter weer een lichte stijging van
het aantal fte’s bij de categorale psychiatrische ziekenhuizen zichtbaar.
• Het aantal fte’s bij instellingen voor verslavingszorg is sinds 1998 geleidelijk toegenomen met 20 procent.
• Bij de RIBW’s is de personeelsomvang sneller toegenomen (toename van 137 procent
sinds 1998).

Trimbos-instituut

89

Tabel 5.3 Aantal GGZ-werknemers, per type GGZ-instelling, 2001-2006
2001

2002

2003

2004

2005

2006

Brede GGZ-instellingen

38.400

41.305

46.300

48.874

53.580

54.235

Algemene en categorale
ziekenhuizen

9.360

8.775

9.550

8.143

6.460

6.815

RIAGG’s

2.460

2.275

2.105

2.040

1.480

1.510

RIBW’s

2.955

3.110

3.230

3.483

4.010

4.480

Verslavingszorg

4.355

4.715

4.565

4.600

4.970

5.235

Totaal

57.530

60.180

65.750

67.180

70.500

72.275

Bron: GGZ Nederland

Tabel 5.3 toont het aantal werknemers per type GGZ-instelling in de periode 20012006. In Grafiek 5.3 wordt dit gevisualiseerd. Het is niet mogelijk de tabel van actuele
cijfers te voorzien. De gegevens worden niet meer gepubliceerd door GGZ Nederland.
De belangrijkste bevindingen:
• Het totaal aantal GGZ-werknemers is in de periode 2001-2006 met ruim 25 procent
toegenomen.
• Het merendeel van het personeel werkt in een brede GGZ-instelling. Dit aantal is
sinds 2001 met ruim 40 procent toegenomen. Deze ontwikkeling hangt samen met
de fusiegolf in de GGZ die eind jaren negentig haar hoogtepunt bereikte. Een steeds
groter deel van deze arbeidsplaatsen is ondergebracht in brede GGZ-instellingen.
• Het aantal mensen dat werkzaam is bij RIBW’s neemt in de periode 2001-2006
geleidelijk toe.
• De gemiddelde deeltijdfactor (het aantal FTE’s per werknemer) van de arbeidscontracten is de afgelopen jaren redelijk constant gebleven (rond de 0.75).6

6

90

De deeltijdfactor is de verhouding tussen het aantal fte’s in de GGZ (zie Tabel 5.1) en het aantal GGZmedewerkers (zie Tabel 5.3) en geeft de gemiddelde aanstellingsomvang per medewerker aan.

Trimbos-instituut

Grafiek 5.3 Aantal GGZ-werknemers, per type instelling, 2001-2006

60.000

50.000

40.000

30.000

20.000

10.000

2001

2002

2003

2004

2005

Brede GGZ-instellingen

Algemene en categorale ziekenhuizen

RIAGG's

RIBW's

2006

Verslavingszorg

Bron: GGZ Nederland

Trimbos-instituut

91

Tabel 5.4 Aantal fte’s in de GGZ per type functie, 2001-2008
2001

2002

2003

2004

2005

2006

Medisch personeel

5.366

5.553

5.943

6.642

6.277

6.568

Behandelend en
begeleidend personeel

7.301

7.527

8.584

9.360

9.054

9.244

Verplegend personeel

18.209

19.184

19.879

19.527

21.316

21.554

Overig behandelend
personeel

2.382

2.341

2.422

2.638

4.077

4.371

Hotelpersoneel

3.989

3.993

4.466

4.104

3.788

Subtotaal behandelend
personeel

37.216

38.598

41.294

42.271

Algemeen en
administratief personeel

6.773

7.297

8.046

Totaal

43.989

45.895

49.340

2007

2008

%-groei

6.975

7.400

37,9

10.325

10.525

44,2

20.875

22.025

21,0

4.575

4.650

95,2

3.794

3.950

4.357

9,7

44.512

45.532

46.700

48.975

31,6

8.729

9.360

10.307

11.825

11.600

71,3

51.000

53.872

55.838

58.525

60.575

37,7

Bron: GGZ Nederland

In Tabel 5.4 wordt het aantal fte’s in de GGZ uitgesplitst naar functie. In Grafiek 5.4
wordt dit gevisualiseerd.
De belangrijkste bevindingen:
• Het merendeel van het personeel in de GGZ heeft een verplegende of behandelende
functie.
• Het aantal fte’s is in de periode 2001-2008 bij alle functies toegenomen. De sterkste
groei is zichtbaar bij het behandelend en begeleidend personeel, het overig behandelend personeel en het algemeen en administratief personeel. De minst sterke groei
is zichtbaar bij het hotelpersoneel.

92

Trimbos-instituut

Grafiek 5.4 Aantal fte’s in de GGZ per type functie, 2001-2008

25000

20000

15000

10000

5000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

Medisch personeel

Behandelend en begeleidend personeel

Verplegend personeel

Overig behandelend personeel

Hotelpersoneel

Algemeen en administratief personeel

2007

2008

Bron: GGZ Nederland

Trimbos-instituut

93

Tabel 5.5 Ziekteverzuim in de GGZ en de zorgsector, 1999-2008 (in procenten)
Ziekteverzuim

1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008*

Algemene ziekenhuizen (excl. zwang.)

6,2

6,6

6,3

5,6

5,1

4,8

4,7

4,4

4,3

Algemene ziekenhuizen (incl. zwang.)

7,5

8

7,7

6,9

6,3

6,1

6

5,7

5,6

Gehandicaptenzorg (excl. zwang.)

8,1

8,7

8,1

7,3

6,5

6

5,7

5,3

5,4

Gehandicaptenzorg (incl. zwang.)

9,4

10,1

9,5

8,6

7,9

7,5

7

6,8

6,9

Verpleeg- en verzorgingshuizen
(excl. zwang.)

8,4

8,8

8,3

7,4

6,5

6,1

5,8

5,4

5,4

Verpleeg- en verzorgingshuizen
(incl. zwang.)

10

10,3

9,8

8,8

7,8

7,4

7

6,7

6,6

Thuiszorg (excl. zwang.)

9,4

10,2

10,1

8,5

7,6

7,1

6,5

6

6,3

Thuiszorg (incl. zwang.)

10,6

11,3

11,5

9,8

8,9

8,5

7,8

7,2

7,5

GGZ-instellingen (excl. zwang.)

7,1

7,4

6,9

5,9

5,3

5,1

5

4,6

4,7

4,7

GGZ-instellingen (incl. zwang.)

8

8,4

7,9

6,7

6,2

6

5,9

5,7

5,8

5,9

Totaal excl. zwangerschapsverlof

7,5

8

7,7

6,8

6,1

5,7

5,4

5

5,1

5

Totaal incl. zwangerschapsverlof

8,8

9,3

9,1

8,1

7,3

7

6,6

6,3

6,3

6,3

* Alleen de cijfers over de GGZ en de totale gezondheidszorg zijn beschikbaar voor 2008.
Bron: Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn

In Tabel 5.5 wordt een overzicht gegeven van het ziekteverzuim in de GGZ en de totale
zorgsector. Dit wordt gevisualiseerd in de Grafiek 5.5a.
De belangrijkste bevindingen:
• Het ziekteverzuim is tussen 1999 en 2008 over de gehele linie afgenomen of gestabiliseerd.
• Het ziekteverzuim in de GGZ is in 2007 relatief laag in vergelijking met andere zorgsectoren.
• Het ziekteverzuim (exclusief de vrouwen met zwangerschapsverlof) in de zorg (5
procent) en de GGZ (4,7 procent) is in 2008 iets hoger dan het landelijk gemiddelde
(4,3 procent) (niet in de tabel).

94

Trimbos-instituut

Grafiek 5.5 Ziekteverzuim GGZ en zorgsector, 1999-2008 (in procenten, incl. zwangerschapsverlof)

14
12
10
8
6
4
2

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

Algemene ziekenhuizen (incl)

Gehandicaptenzorg (incl.)

Verpleeg- en verzorgingshuizen (incl.)

Thuiszorg (incl.)

GGZ (incl.)

Totaal incl. zwangerschapsverlof

2007

2008

Bron: Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn

Trimbos-instituut

95

Tabel 5.6 Aantal vrijgevestigde psychiaters, per provincie (2004-2009)
2004
Aantal

2006

Per
Aantal
100.000
inwoners

2007

Per
Aantal
100.000
inwoners

2008

Per
Aantal
100.000
inwoners

2009

Per
Aantal
100.000
inwoners

Per
100.000
inwoners

Groningen

19

3,3

26

4,5

28

4,9

26

4,5

29

5,1

Friesland

7

1,1

15

2,3

15

2,3

16

2,5

18

2,8

Drenthe

15

3,1

21

4,3

11

2,3

10

2

10

2

Overijssel

21

1,9

29

2,6

28

2,5

29

2,6

32

2,8

Gelderland

30

1,5

77

3,9

57

2,9

61

3,1

63

3,2

Flevoland

8

2,2

0

0

0

0

0

0

0

0

Utrecht

38

3,2

68

5,7

60

5

54

4,5

54

4,5

Noord-Holland

184

7,1

223

8,5

197

7,5

204

7,8

211

8

Zuid-Holland

63

1,8

97

2,8

90

2,6

82

2,4

88

2,5

Zeeland

6

1,6

8

2,1

6

1,6

4

1,1

4

1

Noord-Brabant

44

1,8

50

2,1

45

1,9

46

1,9

48

2

Limburg

18

1,6

26

2,3

27

2,4

29

2,6

34

3

Buitenland

17

Onbekend
Heel Nederland

17

38
453

2,8

640

3,4

564

3,4

616

1
3,8

609

3,7

Bron: NVvP

Tabel 5.6 geeft een overzicht van het aantal vrijgevestigde psychiaters per provincie. De
cijfers hebben betrekking op psychiaters die een eigen praktijk voeren. Het begrip psychiater heeft betrekking op een persoon die voor het specialisme psychiatrie is geregistreerd
in het specialistenregister van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij tot bevordering
der Geneeskunst (KNMG). De gegevens zijn afkomstig van de Nederlandse Vereniging
voor Psychiatrie (NVvP), sectie Psychiatrie door Zelfstandig Gevestigden (PZG).
De belangrijkste bevindingen:
• H
 et aantal vrijgevestigde psychiaters is tussen 2004 en 2006 toegenoemen. In de periode
daarna (2006-2009) zijn er jaarlijks schommelingen.
• In de provincie Noord-Holland zijn de meeste psychiaters per 100.000 inwoners werkzaam.

96

Trimbos-instituut

Tabel 5.7 Aantal vrijgevestigde psychotherapeuten, per provincie (2005-2009)
2005

2006

2008

2009

Aantal

Per
100.000
inwoners

Aantal

Per
100.000
inwoners

Aantal

Per
100.000
inwoners

Aantal

Per
100.000
inwoners

Groningen

24

4,2

24

4,2

28

4,9

32

5,6

Friesland

15

2,3

15

2,3

17

2,6

20

3,1

Drenthe

26

5,4

25

5,2

23

4,7

25

5,1

Overijssel

49

4,4

37

3,3

37

3,3

40

3,6

Gelderland

124

6,3

137

6,9

134

6,8

146

7,3

Flevoland

11

3

8

2,1

8

2,1

9

2,3

Utrecht

157

13,4

163

13,8

154

12,8

169

14

Noord-Holland

338

13,1

344

13,2

337

12,8

355

13,4

Zuid-Holland

158

4,6

166

4,8

149

4,3

164

4,7

Zeeland

3

0,8

6

1,6

6

1,6

7

1,8

Noord-Brabant

96

4

93

3,8

79

3,3

89

3,7

Limburg

50

4,4

51

4,5

52

4,6

57

5,1

1.051

6,5

1.069

5,5

1.024

6,2

1.113

6,8

Heel Nederland

Bron: NVVP

Tabel 5.7 geeft een overzicht van het aantal vrijgevestigde psychotherapeuten per
provincie. De cijfers hebben betrekking op psychotherapeuten die een eigen praktijk
voeren. Het begrip psychotherapeut verwijst naar een persoon die als zodanig is ingeschreven in het BIG-register. In de tabel zijn uitsluitend psychotherapeuten met een
eigen praktijk opgenomen, die lid zijn van de Nederlandse Vereniging van Vrijgevestigde
Psychotherapeuten (NVVP). Er is geen overlap met Tabel 5.6. Wanneer een psychotherapeut tevens psychiater is, is hij of zij uitsluitend vermeld in Tabel 5.6.
De belangrijkste bevindingen:
• Het aantal vrijgevestigde psychotherapeuten is tussen 2005 en 2009 redelijk stabiel
gebleven. Van jaar tot jaar worden er lichte schommelingen waargenomen.
• In de provincies Noord-Holland en Utrecht zijn relatief de meeste vrijgevestigde psychotherapeuten met een lidmaatschap van de NVVP werkzaam. Bijna een derde van alle
psychotherapeuten is gevestigd in de provincie Noord-Holland.

Trimbos-instituut

97

Geraadpleegde bronnen
College voor zorgverzekeringen (2006). CVZorgcijfers 2000-2005. Diemen:
College voor zorgverzekeringen.
College voor zorgverzekeringen (CVZ) (2007). GIPdatabank. Gebruik van
psychofarmaca. www.cvz.nl
College voor zorgverzekeringen. (2008). Zorgcijfers. Kwartaalbericht 2008. Financiële
ontwikkelingen in de Zvw en de AWBZ. 1e kwartaal 2008. Met meerjarige
trendcijfers 2002-2007. Diemen: College voor zorgverzekeringen.
De Graaf, R., Ten Have, M. & Van Dorsselaer, S. (2010). De psychische gezondheid
van de Nederlandse bevolking. NEMESIS-2: Opzet en eerste resultaten. Utrecht:
Trimbos-instituut.
Dienst Justitiële Inrichtingen. (2007). Jaarbericht 2006. Den Haag: DJI.
Dienst Justitiële Inrichtingen. (2008). TBS in getal 2008. Den Haag: DJI.
Dienst Justitiële Inrichtingen. (2010). TBS in getal 2010. Den Haag: DJI.
GGZ Nederland (2006). Toenemende Zorg. Sectorrapport GGZ 2003-2005. Amersfoort:
GGZ Nederland.
GGZ Nederland (2007). Toenemende Zorg Update. Sectorrapport GGZ 2004-2006.
Amersfoort: GGZ Nederland.
GGZ Nederland (2009). Zorg op waarde geschat. Sectorrapport GGZ 2009. Amersfoort:
GGZ Nederland.
GGZ Nederland (2010). Wachttijden in ggz-instellingen 2009. Amersfoort: GGZ
Nederland.
Kovess-Masfety, V., Alonso, J., Brugha, T.S., Angermeyer, M.C., Haro, J.M. & SevillaDedieu, C. (2007). Differences in lifetime use of services for mental health problems
in six European countries. Psychiatric Services, 58: 213-220.
Kessler & Üstün (2008). The WHO World Mental Health Surveys: Global perspectives
on the epidemiology of mental disorders. New York: Cambridge University Press.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2009). Kamerbrief
‘Voortgangsrapportage maatschappelijke opvang 2008’. Den Haag: Ministerie van
Volksgezondheid Welzijn en Sport.
Pijl, Y.J., Driessen, G.A.M., Wierdsma, A.I. & Sytema, S. (2005). Evaluatie van het
extramuraliseringsbeleid in de GGZ. Achtergrondstudie Nationale Monitor
Geestelijke Gezondheid. Utrecht: Trimbos-instituut.
Pijl, Y.J. (2007). Kerncijfers ggz voor drie psychiatrische casusregisters. (Unpub).
Poos, M.J.J.C., Smit, J.M., Groen, J., Kommer, G.J. & Slobbe, L.C.J. (2008). Kosten van
Ziekten in Nederland 2005. Zorg voor euro’s – 8. Bilthoven: RIVM/CBS.
Slobbe, L.C.J., Kommer, G.J., Smit, J.M., Groen, J., Meerding, W.J. & Polder, J.J. (2006).
Kosten van Ziekten in Nederland 2003. Zorg voor euro’s 1. Bilthoven: RIVM.
Ten Have, M., De Graaf, R., Ormel, J., Vilagut, G., Kovess, V. & Alonso, J. (2010)
Attituden aangaande zoeken van professionele hulp voor psychische problemen en

Trimbos-instituut

99

werkelijk hulpzoekgedrag: verschillen in Europa. Tijdschrift voor Psychiatrie, 52:
205-217.
Van der Lucht, F & Polder, J.J. (2010). Van gezond naar beter: Volksgezondheid
Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM.
Vollebergh, W., De Graaf, R., Ten Have, M., Schoemaker, C.G., Van Dorsselaer,
S., Spijker, J. & Beekman, A.T.F. (2003). Psychische stoornissen in Nederland:
overzicht van de resultaten van NEMESIS. Utrecht: Trimbos-instituut.
Verheij, R.A., Van Dijk, C.E., Abrahamse, H., Davids, R., Van den Hoogen,
H., Braspenning, J. & Van Althuis, T. (2009). Landelijk Informatienetwerk
Huisartsenzorg. Feiten en cijfers over huisartsenzorg in Nederland. Utrecht/
Nijmegen: NIVEL/IQ.
Wang, P.S., Aguilar-Gaxiola, S., Alonso, J., Angermeyer, M.C., Borges, G., Bromet,
E.J., Bruffaerts, R., De Girolamo, G., De Graaf, R., Gureje, O., Haro, J.M., Karam,
E.G., Kessler, R.C., Kovess, V., Lane, M.C., Lee, S., Levinson, D., Ono, Y., Petukhova,
M., Posada-Villa, J., Seedat, S. & Wells, J.E. (2007). Use of mental health services
for anxiety, mood, and substance disorders in 17 countries in the WHO world
mental health surveys. Lancet, 37: 841-850.
World Health Organization Regional Office for Europe (2007). European health for
all database (HFA-DB). http://data.euro.who.int/hfadb

100

Trimbos-instituut

Afkortingen
APZ
AWBZ
BBP
BIG
BOPZ
Bopzis
CAD
CBS
COTG
CPZ
CTG
CVZ
DALY
DJI
DSM
FPA
FPK
FTE
GGZ
GIP
IBS
ICD
IGZ
IVZ
KLIMOP
KNMG
LADIS
LINH
MMO
MKD
MKT
NEMESIS
NMG
NVAGG
NVvP
NVVP
NZa
PAAZ
PIGGz

Algemeen Psychiatrisch Ziekenhuis
Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
Bruto Binnenlands Product
Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (wet)
Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische Ziekenhuizen (wet)
Registratiesysteem van IGZ betreffende de wet BOPZ
Consultatiebureau voor Alcohol en Drugs
Centraal Bureau voor de Statistiek
Centraal Orgaan Tarieven Gezondheidszorg
Categoraal Psychiatrisch Ziekenhuis
College Tarieven Gezondheidszorg
College voor Zorgverzekeringen
Disability Adjusted Life Years
Dienst Justitiële Inrichtingen
Diagnostic and Statistical Manual of mental disorders
Forensisch-psychiatrische afdeling
Forensisch-psychiatrische kliniek
Fulltime Equivalent
Geestelijke gezondheidszorg
Genees- en hulpmiddelen Informatie Project
Inbewaringstelling
International Statistical Classification of Diseases, injuries and causes of death
Inspectie voor de Gezondheidszorg
Stichting Informatie Voorziening Zorg
Registratiesysteem van de Federatie Opvang
Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst
Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem
Landelijk Informatienetwerk Huisartsenzorg
Monitor Maatschappelijke Opvang
Medisch Kinderdagverblijf
Medisch Kindertehuis
Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study
Nationale Monitor Geestelijke Gezondheid
Nederlandse Vereniging voor Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg
Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie
Nederlandse Vereniging van Vrijgevestigde Psychotherapeuten
Nederlandse Zorgautoriteit
Psychiatrische afdeling van algemeen ziekenhuis
Patiëntenregister Intramurale Geestelijke Gezondheidszorg

Trimbos-instituut

101

PUK
RIAGG
RIBW
RIVM
RM
SIG
SSRI
TBS
TCA
VWS
WAO
WHO
Zorgis
Zvw

102

Psychiatrische Universiteitskliniek
Regionale Instelling voor Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg
Regionale Instelling voor Beschermd Wonen
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Rechterlijke Machtiging
Stichting Informatiecentrum voor de Gezondheidszorg
Specifieke serotinine-heropnameremmer
Terbeschikkingstelling
Tricyclisch Antidepressivum
Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering
World Health Organization
Zorginformatiesysteem van GGZ Nederland
Zorgverzekeringswet

Trimbos-instituut

S. van Dijk, A. Knispel, J. Nuijen

GGZ in tabellen

GGZ in tabellen

In dit handzame en informatieve naslagwerk zijn de belangrijkste cijfers over de
geestelijke gezondheidszorg (GGZ) (inclusief verslavingszorg en maatschappelijke
opvang) gebundeld. Voor een ieder die snel inzicht in deze cijfers wil hebben,
voorziet dit boekje ongetwijfeld in een grote behoefte. De gegevens zijn verzameld
in 2010 en de meest recent beschikbare cijfers zijn opgenomen.
In dit boek komen aan de hand van tabellen en grafieken met begeleidende
teksten, verdeeld over vijf hoofdstukken, achtereenvolgens cijfers over de volgende
aspecten van de GGZ aan bod:
• Het vóórkomen van psychische stoornissen
• Toegang en zorggebruik
• Zorgaanbod: capaciteit en productie
• Kosten en financiering
• Personeel

1
2

www.trimbos.nl

ISBN 978-90-5253-689-7

3

20
09

20
09