Sport in transitieregio’s
Ontwikkeling van de sport in gebieden met demografische uitdagingen

Jan-Willem van der Roest
Resie Hoeijmakers
Anouk Brandsema
Janine van Kalmthout

2

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Sport in transitieregio’s
Ontwikkeling van de sport in gebieden met demografische uitdagingen

Met steun van het ministerie van VWS

Jan-Willem van der Roest
Resie Hoeijmakers
Anouk Brandsema
Janine van Kalmthout
m.m.v. Karin Wezenberg-Hoenderkamp
in samenwerking met NOC*NSF en Kenniscentrum Sport

© Mulier Instituut
Utrecht, December 2017

Mulier Instituut
sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek
Postbus 85445 | 3508 AK Utrecht
Herculesplein 269 | 3584 AA Utrecht
+31 (0)30 721 02 20 | www.mulierinstituut.nl
info@mulierinstituut.nl | @mulierinstituut

4

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Inhoudsopgave
Samenvatting

7

1.

Inleiding
Aanleiding
Doelstelling en vraagstelling
Onderzoeksopzet
Leeswijzer

9
9
9
10
13

2.

Transitiegebieden: gebieden met (sportieve) uitdagingen
Transitie in de sport: de sport in beweging
Veranderende sport in een veranderende omgeving
Pilots Transitieatlas en open clubs

15
16
16
18

3.

Sportparticipatie in transitieregio’s

21

4.

De ontwikkeling van sportverenigingen in transitieregio’s
Organisatiekracht en open club gemeten
Verschil pilotregio en controleregio
Segmentering verenigingen
Volatiliteit

25
26
32
35
38

5.

Leefbaarheid in transitieregio’s

39

6.

De rol van sportverenigingen in het sociale domein

41

7.

Slotbeschouwing
Conclusies
Reflectie en aanbevelingen

47
47
50

Referenties

52

Bijlage 1 Dimensies Organisatiekracht en open club

55

Bijlage 2 Grafieken en tabellen

57

Bijlage 3 Gesprekslijst en topiclist interviews

74

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

5

6

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Samenvatting
Dit is het eindrapport van een effectmeting naar het project ‘Pilots Transitieatlas en open club 2015’
dat door NOC*NSF in samenwerking met Public Result en in afstemming met Kenniscentrum Sport, VSG,
het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en het Ministerie van Binnenlandse Zaken wordt
uitgevoerd. In deze pilots werd in enkele geselecteerde regio’s in Nederland de open club-gedachte bij
sportverenigingen gestimuleerd vanuit het oogpunt van demografische transitie. In dit rapport is een
vergelijking gemaakt tussen deze regio’s en een aantal controleregio’s: regio’s waar geen pilots zijn
uitgevoerd, maar die verder goed te vergelijken zijn met de geselecteerde pilotregio’s.
Het volledige onderzoek bestond uit drie fasen: in de winter van 2015-2016 is een start gemaakt met het
monitoren van de sportparticipatie en de stand van zaken bij sportverenigingen. In het najaar van 2016
is een tussenmeting gehouden en in het najaar van 2017 is een laatste analyse van de sportparticipatie
en de stand van zaken bij sportverenigingen gemaakt. De resultaten van al deze metingen zijn in dit
rapport terug te vinden. Bovendien is aan de hand van focusgroepinterviews en (telefonische) interviews
nagegaan in hoeverre de maatschappelijke partners een rol zien weggelegd voor sportverenigingen om
een bredere functie in de transitieregio’s te vervullen. De belangrijkste bevindingen van het onderzoek
zijn hieronder per deelvraag samengevat.
1)

Hoe ontwikkelt zich de sportparticipatie in twaalf Nederlandse transitiegebieden tussen 2015 en
2017, en doen zich daarbij verschillen voor tussen de zes gebieden waar wel, en de zes gebieden
waar geen pilotprojecten door NOC*NSF worden uitgevoerd?
-

In krimp- en anticipeerregio’s is de sportparticipatie tussen 2012 en 2016 en het
bondslidmaatschap tussen 2014 en 2016 gedaald.

-

In groeiregio’s is de sportparticipatie tussen 2012 en 2016 en het bondslidmaatschap tussen
2014 en 2016 relatief stabiel.

-

Tussen de zes transitiegebieden waar wel pilotprojecten zijn uitgevoerd en de zes
transitiegebieden waar geen pilotprojecten zijn uitgevoerd, zijn in ontwikkeling van de
sportparticipatie geen (grote) verschillen te zien.

2)

Hoe ontwikkelt zich het ledenbestand, het bestuur, de financiën, het aanbod, het kader en de
accommodatie van sportverenigingen in twaalf transitiegebieden tussen 2015 en 2017, en doen zich
daarbij verschillen voor tussen de zes gebieden waar wel, en de zes gebieden waar geen
pilotprojecten door NOC*NSF worden uitgevoerd?
-

Bijna alle transitieregio’s scoren op het gebied van organisatiekracht lager dan het
landelijk gemiddelde. Van de transitieregio’s scoren alleen Kop van Noord-Holland en
Maastricht-Mergelland bovengemiddeld.

-

Bijna alle transitieregio’s scoren op het gebied van open club-gedachte boven het landelijk
gemiddelde. Van de transitieregio’s scoort alleen de Hoeksche Waard lager.

-

Anders dan verwacht is de organisatiekracht en open club-gedachte in de groeiregio’s niet
het sterkst ontwikkeld.

-

De situatie in groeiregio Almere is zorgwekkend vanwege een sterke daling in de periode
2015-2017 op zowel organisatiekracht als mate van open club.

-

In krimpregio Maastricht-Mergelland is de organisatiekracht in de periode 2015-2017 sterk
verbeterd.

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

7

-

Tussen de zes transitiegebieden waar wel pilotprojecten zijn uitgevoerd en de zes
transitiegebieden waar geen pilotprojecten zijn uitgevoerd, zijn geen (grote) verschillen te
zien in ontwikkeling van de organisatiekracht en open club-gedachte.

3)

Hoe ontwikkelt zich de leefbaarheid in twaalf Nederlandse transitiegebieden tussen 2015 en 2017,
en doen zich daarbij verschillen voor tussen de zes gebieden waar wel, en de zes gebieden waar
geen pilotprojecten door NOC*NSF worden uitgevoerd?
-

Bijna alle transitieregio’s scoren bovengemiddeld op leefbaarheidsniveau.

-

Het leefbaarheidsniveau van anticipeerregio’s Midden-Limburg, Walcheren, Oost-Drenthe
en krimpregio’s Maastricht-Mergelland en de Achterhoek wordt zelfs beoordeeld tussen
goed en zeer goed.

-

Van de transitieregio’s hebben Amersfoort en Goeree-Overflakkee in de periode 2002-2016
de grootste ontwikkeling doorgemaakt.

-

Tussen de zes transitiegebieden waar wel pilotprojecten zijn uitgevoerd en de zes
transitiegebieden waar geen pilotprojecten zijn uitgevoerd, zijn geen (grote) verschillen te
zien in ontwikkeling van de leefbaarheid.

4)

Hoe kijken maatschappelijke partners in de door NOC*NSF geselecteerde transitiegebieden aan
tegen de rol van de sportverenigingen die hebben deelgenomen aan open club-sessies en aan
begeleiding op maat, en hoe hebben deze trajecten de rol van die sportverenigingen in het lokale
speelveld veranderd?
-

Maatschappelijke partners zien duidelijk het belang van open clubs voor de regio; namelijk
een bredere participatie van specifieke doelgroepen in de samenleving.

-

Doordat een maatschappelijke rol van sportverenigingen veelal samenhangt met
enthousiaste kartrekkers binnen een vereniging is meer behoefte aan borging van de
projecten.

Wat met dit onderzoek duidelijk is geworden is dat transitieregio’s met ontwikkelingen kampen die de
toekomst van sportverenigingen in gevaar kunnen brengen. Zowel de sportparticipatie als het
bondslidmaatschap is in krimp- en anticipeerregio’s in de afgelopen periode gedaald. Blijvende
aandacht voor sportverenigingen in transitiegebieden is dan ook gewenst. Aanbevolen wordt om met de
projecten door te gaan, waarbij de aanbevelingen van Vlasveld et al. (2017) worden gevolgd, de
meerwaarde van allianties voor sportverenigingen duidelijk wordt gepositioneerd en waarbij geld
beschikbaar wordt gesteld voor procesbegeleiding. Daarnaast is het belangrijk dat monitoring en
evaluatie blijft plaatsvinden, waarbij de effectmeting op plekken wordt aangepast zodat ontwikkelingen
beter in beeld kunnen worden gebracht.

8

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

1.

Inleiding
Aanleiding
De Nederlandse sport bevindt zich in uitdagende tijden. Veranderingen in de samenleving, zoals
vergrijzing, individualisering en nieuwe vormen van binding vragen om aanpassing van het sportaanbod
van lokale sportaanbieders. Deze uitdagingen laten zich voelen in het hele land, maar krijgen een extra
dimensie in gebieden die te maken hebben met demografische ontwikkelingen als krimp of groei. Vooral
in de krimpgebieden zorgen vergrijzing en migratie voor een verminderde instroom van (jeugd)leden en
een andere samenstelling van de sportaanbieders. Dit roept vele vragen op over de levensvatbaarheid
en het veranderende karakter van deze organisaties (Van Alkemade, Avric, Arends, Kunen, Veerman &
Gillieron, 2014).
Hoewel uit onderzoek van Hoekman, Bulsink en Van Kalmthout (2015) is gebleken dat krimpgebieden
een goede vertegenwoordiging van sportverenigingen kennen, zijn de zorgen over de toekomst van deze
organisaties zeker nog niet weggenomen. Zo spelen er nog steeds vragen over het
accommodatiegebruik, kaderproblematiek en de betaalbaarheid van de sport in krimpregio’s. Hoekman
et al. benoemen dan ook het belang van het blijven monitoren van de ontwikkelingen in krimpgebieden
en roepen gemeenten en ondersteuningsorganisaties op om verenigingen te (blijven) ondersteunen. Dit
belang is ook onderkend door het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), dat in het
kader van het programma ‘Sport en Bewegen in de Buurt’ een subsidie heeft toegekend aan NOC*NSF en
Kenniscentrum Sport om in zes transitiegebieden (krimpgebieden of gebieden met andere ingrijpende
demografische trends) pilotprojecten op te zetten. Binnen deze projecten worden sportverenigingen die
moeten bijdragen aan een kwantitatieve en kwalitatieve verbetering van het lokale sportaanbod
ondersteund. Naast de versterking van sportaanbieders hebben de pilotprojecten het doel om de
sportparticipatie te bevorderen. Dit rapport is het laatste deel van een drieluik rapporten die de
sportparticipatie en de stand van zaken bij sportverenigingen in de zes transitiegebieden monitort.

Doelstelling en vraagstelling
Dit onderzoek heeft ten doel om inzichtelijk te maken of de hierboven genoemde beoogde effecten in
de zes pilotregio’s optreden en of deze ontwikkelingen toe te schrijven zijn aan de gepleegde inzet. Om
de ontwikkeling in perspectief te kunnen plaatsten, wordt gebruikgemaakt van een controlegroep van
transitiegebieden waar geen pilot plaatsvindt. Wij stellen de volgende onderzoeksvragen in het
onderzoek centraal:
1.

Hoe ontwikkelt zich de sportparticipatie in twaalf Nederlandse transitiegebieden tussen 2015 en
2017, en doen zich daarbij verschillen voor tussen de zes gebieden waar wel, en de zes gebieden
waar geen pilotprojecten door NOC*NSF worden uitgevoerd?

2.

Hoe ontwikkelt zich het ledenbestand, het bestuur, de financiën, het aanbod, het kader en de
accommodatie van sportverenigingen in twaalf transitiegebieden tussen 2015 en 2017, en doen
zich daarbij verschillen voor tussen de zes gebieden waar wel, en de zes gebieden waar geen
pilotprojecten door NOC*NSF worden uitgevoerd?

3.

Hoe ontwikkelt zich de leefbaarheid in twaalf Nederlandse transitiegebieden tussen 2015 en
2017, en doen zich daarbij verschillen voor tussen de zes gebieden waar wel, en de zes gebieden
waar geen pilotprojecten door NOC*NSF worden uitgevoerd?

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

9

Eén van de ambities in de pilotprojecten die door NOC*NSF werden uitgevoerd, is samenwerking tussen
lokale partners stimuleren en de sportvereniging een grotere maatschappelijke rol laten innemen. De
vierde onderzoeksvraag gaat in op de vraag hoe maatschappelijke partners aankijken tegen de rol van
de sportvereniging in de regio.
4.

Hoe kijken maatschappelijke partners in de door NOC*NSF geselecteerde transitiegebieden aan
tegen de rol van de sportverenigingen die hebben deelgenomen aan open club-sessies en aan
begeleiding op maat, en hoe hebben deze trajecten de rol van die sportverenigingen in het lokale
speelveld veranderd?

In dit eindrapport wordt ingegaan op alle gestelde onderzoeksvragen. In een eerder rapport van Van der
Roest, Van Ginneken en Van Kalmthout (2016) zijn de uitkomsten van de nulmeting gepresenteerd. Dit
rapport vertoont veel gelijkenissen met het eerste rapport. Het bevat echter een update van de
antwoorden op de eerste drie onderzoeksvragen en de beantwoording van de vierde onderzoeksvraag.

Onderzoeksopzet
Om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden, heeft het Mulier Instituut naast de zes geselecteerde
transitiegebieden nog zes gebieden geselecteerd. Door ook in deze gebieden de sportparticipatie te
monitoren en de sportverenigingen te bevragen, kan een vergelijking worden gemaakt tussen de
gebieden waar interventies plaatsvinden en de gebieden waar dit niet gebeurt. Het is van belang om
hierbij op te merken dat het onderzoek niet in een laboratorium plaatsvindt. Ook in de
controlegebieden hebben interventies en ondersteuningsprocessen plaatsgevonden, met invloed op de
organisatiekracht en externe oriëntatie van verenigingen. Ondanks deze beperking van de
onderzoeksopzet, is het interessant om te bezien hoe de open club-regio’s zich verhouden tot de andere
regio’s, gezien de stevige aandacht die in de eerstgenoemde regio’s aan de open club-gedachte is
geschonken.
Het volledige onderzoek bestond uit drie fasen: in de winter van 2015-2016 is een start gemaakt met het
monitoren van de sportparticipatie en de stand van zaken bij sportverenigingen. In het najaar van 2017
is een laatste analyse van de sportparticipatie en de stand van zaken bij sportverenigingen gemaakt. De
resultaten van al deze metingen zijn in dit rapport terug te vinden.
Wij hebben dit onderzoek uitgevoerd bij drie groepen sportverenigingen:
1.

sportverenigingen in de door NOC*NSF geselecteerde transitiegebieden die deelnemen aan de
pilotprojecten van NOC*NSF;

2.

sportverenigingen in de door NOC*NSF geselecteerde transitiegebieden die niet deelnemen aan
de pilotprojecten van NOC*NSF; en

3.

sportverenigingen in overeenkomstige transitiegebieden die door NOC*NSF niet zijn geselecteerd.

Bovenstaande indicatoren worden in dit rapport vergeleken met het landelijke beeld dat uit de
resultaten van het (landelijke) Verenigingspanel naar voren komt. Bovendien vindt een vergelijking
tussen de verschillende gebieden in de tijd plaats. Door een vergelijkende onderzoeksopzet te
gebruiken, is het mogelijk om nauwkeurig na te gaan of en hoe de pilotprojecten bijdragen aan
sportvoorzieningen en sportaanbieders in transitiegebieden in Nederland (zie figuur 1).

10

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Figuur 1.1 Schematisch overzicht meetmomenten
Sportverenigingen in
interventiegebied, met
interventie
Sportverenigingen in
interventiegebied,
zonder interventie
Sportverenigingen
buiten interventiegebied

Winter 2015/2016

Najaar 2016

Najaar 2017

In dit onderzoek wordt ingegaan op de gebieden die door NOC*NSF zijn geselecteerd. In de
geselecteerde gebieden wordt een aantal interventies gepleegd om de sport te ontwikkelen aan de hand
van de open club-gedachte. Volgens de Sportagenda van NOC*NSF (2016a) zijn open clubs uitnodigend
en hebben zij aandacht voor wat zich in de omgeving afspeelt:
“Sportclubs die uitnodigend zijn binnen hun leefomgeving en inspelen op de behoefte van
hun leden, achterban en de buurt floreren en generen lokaal veel sportplezier en duurzame
sportparticipatie. Cruciaal wordt ook de specifieke aandacht vanuit de sportclub voor
bedienen van de niet-clubgebonden sporter in de buurt” (p. 20).
NOC*NSF voerde in de volgende zes gebieden interventies uit: de Achterhoek, Almere, GoereeOverflakkee, Kop van Noord-Holland, Midden-Limburg en Noordoost-Friesland. Deze gebieden zijn in de
kabinetsvisie naar aanleiding van de motie Barth c.s., de beleidsdoorlichting van het Programma
Bevolkingsdaling, en het rapport van het Team Midterm Review Bevolkingsdaling, aangemerkt als
respectievelijk groeigebied (Almere), anticipeergebied (Goeree-Overflakkee, Kop van Noord-Holland,
Midden-Limburg en Noordoost-Friesland) of krimpgebied (de Achterhoek). In hoofdstuk 2 gaan wij verder
in op de definities die in de kabinetsvisie zijn gegeven aan deze verschillende gebieden en op de
interventies die worden gepleegd om in te spelen op de demografische ontwikkelingen in deze regio’s.
Om de vergelijkbaarheid van dit onderzoek te garanderen, hebben wij in onze onderzoeksopzet gekozen
voor een vergelijkend case design. Dit betekent dat naast ieder gebied waar een interventie werd
gepleegd, een vergelijkingsgebied zonder interventie is gezet. In tabel 1.1 is een compleet overzicht
opgenomen van de door ons onderzochte gebieden.

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

11

Tabel 1.1 Onderzoeksopzet vergelijkend case-design sport in transitieregio’s met
bijbehorende gemeenten
Transitieregio’s met pilotprojecten

Transitieregio’s zonder pilotprojecten

Achterhoek (krimp)

Amersfoort (groei)

Aalten

Hoeksche Waard (anticipeer)

Berkelland

Binnenmaas

Bronckhorst

Cromstrijen

Doetinchem

Korendijk

Montferland

Oud-Beijerland

Oost Gelre

Strijen

Oude IJsselstreek

Maastricht-Mergelland (krimp)

Winterswijk

Eijsden-Margraten

Almere (groei)

Gulpen-Wittem

Goeree-Overflakkee (anticipeer)

Maastricht

Kop van Noord-Holland (anticipeer)

Meerssen

Den Helder

Vaals

Hollands Kroon

Valkenburg aan de Geul

Schagen

Noordwest-Friesland (anticipeer)

Texel

Franekeradeel

Midden-Limburg (anticipeer)

Harlingen

Echt-Susteren

Het Bildt

Leudal

Leeuwarderadeel

Maasgouw

Littenseradeel

Nederweert

Menaldumadeel

Roerdalen

Oost-Drenthe (anticipeer)

Roermond

Aa en Hunze

Weert

Borger-Odoorn

Noordoost-Friesland (anticipeer)

Coevorden

Achtkarspelen

Emmen

Dantumadeel

Walcheren (anticipeer)

Dongeradeel

Middelburg

Ferwerderadeel

Veere

Kollumerland C.A.

Vlissingen

Tietjerksteradeel

Bovenstaande gebieden zijn onderzocht op een aantal aspecten, zoals al eerder in dit onderzoeksverslag
vermeld. In totaal werden in 2015/2016 2.662 verenigingen uitgenodigd om aan het onderzoek mee te
doen, 669 verenigingen deden aan de nulmeting mee. Het responspercentage komt daarmee op 25%. De
respons is bij de één- en tweemeting afgenomen. In totaal werden voor de éénmeting 4.045
verenigingen uitgenodigd, 363 verenigingen deden mee (responspercentage van 8%). In het najaar van
2017 werden in totaal 4.315 verenigingen uitgenodigd, waarvan 399 verenigingen aan de tweemeting
deelnamen (responspercentage van 9%). In tabel 1.2 is een totaaloverzicht van de respons per
transitieregio weergegeven. De responsanalyse heeft uitgewezen dat deze verdeling representatief is
voor de verenigingen die voor het onderzoek zijn uitgenodigd.

12

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Tabel 1.2 Respons per transitieregio 2015-2017 (in aantallen en percentages)
Regio

Winter 2015/2016

Najaar 2016

Najaar 2017

Aantal

Respons

Aantal

Respons

Aantal

Respons

verenig-

(%)

verenig-

(%)

verenig-

(%)

ingen

ingen

ingen

Achterhoek (krimp)

143

60

101

Almere (groei)

30

37

19

Kop van Noord-Holland

66

73

18

Midden-Limburg (anticipeer)

91

39

5

Hoeksche Waard (anticipeer)

25

7

10

Maastricht-Mergelland (krimp)

65

26

47

Oost-Drenthe (anticipeer)

62

32

33

Walcheren (anticipeer)

25

24

45

Goeree-Overflakkee

22

9

34

Amersfoort (groei)

30

20

16

Noordoost-Friesland

63

19

24

47

16

28

(anticipeer)

(anticipeer)

(anticipeer)
Noordwest-Friesland
(anticipeer)
Totaal

669

25

362

8

399

9

Leeswijzer
In het volgende hoofdstuk beschrijven we de uitdagingen die demografische ontwikkelingen met zich
meebrengen en zoomen we in op de rol van de sport in gebieden die te maken hebben met
bevolkingsgroei of bevolkingskrimp. Ook behandelen we in hoofdstuk 2 de interventie die door NOC*NSF
in de geselecteerde gebieden wordt gepleegd. In hoofdstuk 3 gaan we in op de ontwikkeling van de
sportparticipatie, waarmee we een antwoord op de eerste onderzoeksvraag bieden. De tweede
onderzoeksvraag staat centraal in hoofdstuk 4, waarin aandacht is voor de ontwikkeling van de
verenigingen. We doen dit aan de hand van de organisatiekracht en de open club-index. In hoofdstuk 5
wordt de leefbaarheid in kaart gebracht. In hoofdstuk 6 wordt de rol van de sportvereniging in het
sociale domein beschreven. In hoofdstuk 7 volgt een slotbeschouwing, waarin de uitkomsten in
samenhang bijeen worden gebracht.

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

13

14

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

2.

Transitiegebieden: gebieden met (sportieve) uitdagingen
Ruim 30 procent van de Nederlandse bevolking woont op het platteland (Steenbekkers & Vermeij, 2013).
Volgens de kabinetsvisie naar aanleiding van de motie Barth c.s. (Blok, 2014) hebben plattelandsregio’s,
zeker die in de perifere grensregio’s, vaak te maken met ingrijpende demografische ontwikkelingen,
zoals een daling van het aantal inwoners en van het aantal huishoudens. Ook uit cijfers van het CBS
werd duidelijk dat in 2017 de krimp zich met name in gemeenten aan de randen van Nederland heeft
doorgezet (CBS, 2018). Deze ontwikkelingen hebben tot gevolg dat vraag en aanbod op het gebied van
wonen en voorzieningen niet op elkaar aansluiten (Planbureau voor de Leefomgeving, 2014). In
bovengenoemde kabinetsvisie wordt onderscheid gemaakt tussen krimp- en anticipeerregio’s. Daarnaast
worden verschillende stedelijke regio’s aangemerkt als regio’s in transitie. Veel steden hebben in de
afgelopen decennia immers ook een forse groei doorgemaakt en het is de verwachting dat veel steden,
zeker in de Randstad, zullen doorgroeien. Ook deze ontwikkeling kan een ‘mismatch’ tussen vraag en
aanbod van voorzieningen met zich meebrengen. In de paragrafen hieronder worden de kenmerken van
de verschillende regio’s uitgewerkt, alvorens wij de rol van sport in deze regio’s zullen toelichten.
Krimpregio’s
De regio’s in Nederland die voor de grootste uitdagingen staan, worden als krimpregio’s gekenmerkt. In
krimpregio’s is reeds langere tijd sprake van “bevolkingsdaling én huishoudensdaling, evenals
bovenmatige vergrijzing, ontgroening en daling van de beroepsbevolking” (Blok, 2014, p. 1). Door deze
ingrijpende veranderingen in de bevolkingssamenstelling ontstaan problemen op meerdere sociaalmaatschappelijke vlakken. Te denken valt aan problemen op de woningmarkt en de arbeidsmarkt. De
geschetste ontwikkelingen versterken elkaar bovendien, wat zorgt voor een vermindering van het
probleemoplossend vermogen, waardoor vicieuze cirkels van uitdagingen ontstaan.
Anticipeerregio’s
In anticipeerregio’s spelen veel problemen die ook in krimpregio’s spelen. Ook hier is sprake van
bevolkingsdaling, vergrijzing en ontgroening. In anticipeerregio’s wordt echter vooralsnog geen daling
van het aantal huishoudens voorzien (Blok, 2014). Er zal echter, wil de leefbaarheid in anticipeerregio’s
worden behouden, inzet gepleegd moeten worden om voorzieningen op orde te houden.
Groeiregio’s
Regio’s die met fundamenteel andere problematiek te maken hebben dan bovengenoemde gebieden,
zijn de stedelijke regio’s van het land. Steden zullen in de toekomst in toenemende mate gaan
zorgdragen voor de mondiale economische ontwikkeling (Blok, 2014). Ook in Nederland worden steden
gekenmerkt door bevolkingsgroei en verwacht wordt dat dit de komende jaren zal doorzetten.
Hoewel de uitdagingen voor krimp-, anticipeer- en groeiregio’s sterk verschillen, betekenen de
demografische ontwikkelingen in deze regio’s zeer waarschijnlijk dat de vraag naar sportaanbod zal
veranderen. Dit zal gevolgen hebben voor de sportparticipatie in deze regio’s en voor de
levensvatbaarheid van sportverenigingen. Sportverenigingen zullen immers moeten inspelen op de
veranderende samenstelling van de bevolking, en het is de vraag of verenigingen hiertoe in staat zijn. In
de volgende paragraaf richten we onze blik op de vraag wat de demografische trends betekenen voor de
sport in het algemeen en voor sportverenigingen in het bijzonder.

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

15

Transitie in de sport: de sport in beweging
Transitie is anno 2017 een belangrijk woord in de Nederlandse sport. In meerdere projecten die op dit
moment in de Nederlandse sportwereld plaatsvinden, hebben ‘transities’ een centrale rol (NOC*NSF,
2016b). Het project ‘Transitie in de sport’ moet duidelijk maken hoe de georganiseerde sport zich klaar
moet maken voor nieuwe vormen van binding met sportorganisaties. De veranderingen die in de
samenleving plaatsvinden, zoals individualisering, informatisering, informalisering en
internationalisering (Schnabel, 2004), staan daarbij centraal. Veel beleidsmakers, bestuurders en
onderzoekers in de sportwereld zoeken naar de exacte betekenis van deze veranderingen voor de sport.
Dát er veranderingen plaatsvinden, lijkt vast te staan. Het aandeel verenigingssporters in de totale
sportende bevolking boven de 18 jaar is in de afgelopen twee decennia afgenomen. Vooral de
gecommercialiseerde fitnesswereld en sport in de openbare ruimte hebben zich ontwikkeld tot serieuze
alternatieven voor het verenigingsaanbod. Dit betekent dat sportbonden en sportverenigingen zich voor
de vraag gesteld zien hoe hier mee om te gaan. Sommige bonden en verenigingen kiezen daarbij voor
het creëren van nieuw aanbod dat moet concurreren met het aanbod van commerciële aanbieders,
terwijl andere partijen kiezen voor het flexibiliseren van verenigingsactiviteiten om de concurrentie
met informele sportgroepen aan te kunnen gaan. Voor sommige partijen is de keuze voor het centraal
stellen van traditioneel aanbod een optie.
Naast de ontwikkeling van nieuw aanbod om andere sporters te binden, is de afgelopen jaren het
maatschappelijk karakter van sportverenigingen steeds belangrijker geworden. Door veranderingen in
het sociale domein en de afnemende structurele subsidie voor sportaccommodaties (Hoekman & Van
den Dool, 2015), wordt het voor verenigingen belangrijker om zich op allerlei maatschappelijke kwesties
te richten. Bij veel verenigingsbestuurders lijkt het besef te groeien dat de institutionele omgeving van
de vereniging belangrijk is voor de levensvatbaarheid van de organisatie. Echter, de toenemende
externe focus is niet voor iedere vereniging een vanzelfsprekendheid en vraagt een behoorlijke
organisatorische capaciteit (Misener & Doherty, 2009). De maatschappelijke uitdagingen vragen om een
krachtig bestuur dat kansen en mogelijkheden in de omgeving van de verandering herkent en daar
succesvol op weet in te spelen (Van der Roest, 2015). Dit geldt in het algemeen voor sportverenigingen
in Nederland, maar krijgt door demografische transities nog een extra dimensie. In regio’s die te maken
hebben met deze ingrijpende wijzigingen zou dus sprake kunnen zijn van een dubbele uitdaging: niet
alleen worden meer eisen gesteld aan de sportvereniging, ook hebben deze sportverenigingen te maken
met uitdagingen in de samenstelling van het ledenbestand. Door vergrijzing en ontgroening (in de krimpen anticipeerregio’s), of juist door een snelle instroom van veel jeugdleden (in de groeiregio’s), krijgen
de uitdagingen die zich in onze maatschappij toch al voordoen een extra dimensie. In de volgende
paragraaf lichten wij toe voor welke uitdagingen clubs komen te staan.

Veranderende sport in een veranderende omgeving
De grote veranderingen die in de huidige maatschappij plaatsvinden vragen, zoals in de vorige paragraaf
duidelijk werd, om verenigingen die zichzelf opnieuw weten uit te vinden. Dat het hier niet om
plotselinge processen gaat, moge duidelijk zijn. Succesvolle verenigingen weten zich stukje-bij-beetje
aan te passen aan de wensen van de leden en de omgeving. In een artikel in de Volkskrant over
amateurblaasorkesten werd dit als volgt verwoord: “Je kunt als vereniging niet blijven doen wat je al
veertig jaar doet” (De Bont, 2016). Hiermee refereert het artikel aan nieuwe wensen en eisen die zowel
leden als omgeving van een orkest stellen. Dit geldt net zo goed voor sportverenigingen. Wil de
vereniging een solide toekomst hebben, dan is aanpassing vereist. Voor de verschillende regio’s die in

16

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

dit onderzoek zijn aangemerkt, gelden verschillende contexten die allemaal een verschillende impact
op de vereniging hebben. De verenigingen die zich bevinden in de groeiregio’s lijken de gemakkelijkste
opgave te hebben. Immers, zij worden over het algemeen niet bedreigd door een stagnerend
ledenaantal. Echter, snelle groei kan voor verenigingen ook een behoorlijke impact hebben. De instroom
van veel nieuwe leden vraagt om een succesvolle strategie om nieuwe vrijwilligers te werven, hetgeen
door individualiseringsprocessen en mogelijk consumentisme onder nieuwe leden bemoeilijkt kan
worden. Bovendien zullen over het algemeen veel jonge kinderen instromen. De ouders van deze
kinderen bevinden zich in een drukke periode van hun leven, waarin – naast de vereniging - ook school,
werk en eigen vrijetijdsbesteding om tijd vragen (De Haan, 2010).
Voor de krimp- en anticipeerregio’s geldt juist dat door ontgroening en vergrijzing minder leden zullen
instromen (zie tabel 2.1). Hoewel ouderen steeds meer aan sport en bewegen doen (Van den Dool,
2017), ligt het deelnamepercentage nog altijd een stuk lager dan onder (schoolgaande) jeugd. Een
daling van het aantal leden ligt dus voor de hand bij het grootste deel van de verenigingen in krimp- en
anticipeerregio’s. Daarnaast ontstaat in deze gebieden waarschijnlijk een veelvoud aan processen dat
ervoor zorgt dat het verenigingsaanbod moeilijker valt te continueren. De verminderde beschikbaarheid
van betaalde arbeid (zowel aan de vraagkant als aan de aanbodzijde) zorgt voor een kleiner aanbod aan
geschikte vrijwilligers, waardoor sportverenigingen te maken krijgen met organisatorische problemen.
Enerzijds ontstaan vrijwilligerstekorten, anderzijds kan ook een tekort aan gekwalificeerde of geschikte
bestuurders ontstaan om deze vrijwilligerstekorten binnen de clubs te lijf te gaan.

Tabel 2.1 Percentage van de bevolking ouder dan 65 jaar in twaalf transitieregio’s ten
opzichte van Nederlands gemiddelde (in procenten)
Transitieregio

2017

2015

Almere (groei)

10,4

9,6

Amersfoort (groei)

14,1

13,4

Noordoost-Friesland (anticipeer)

19,8

19,5

Noordwest-Friesland (anticipeer)

21,1

19,8

Goeree-Overflakkee (anticipeer)

20,8

20,0

Hoeksche Waard (anticipeer)

21,2

20,1

Kop van Noord-Holland (anticipeer)

21,4

20,2

Achterhoek (krimp)

21,9

21,1

Midden-Limburg (anticipeer)

22,3

21,2

Oost-Drenthe (anticipeer)

22,4

21,4

Maastricht-Mergelland (krimp)

22,5

21,7

Walcheren (anticipeer)

22,5

21,7

Nederland

18,5

17,8

Bron: CBS, demografische kerncijfers per gemeente, 2015; regionale kerncijfers, 2017

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

17

Naast de vraagstukken op het personele vlak (leden en vrijwilligers) komt door krimp ook een aantal
andere ontwikkelingen op gang die de vereniging mogelijk negatief kunnen beïnvloeden. Zo zien Van
Alkemade et al. (2014) een daling van de inkomsten als gevolg van de verminderde instroom van leden
en merken Hoekman et al. (2015) op dat waarschijnlijk ook accommodatieproblematiek ontstaat
wanneer bevolkingskrimp de sportvereniging raakt. Voor gemeenten (die vaak eigenaar zijn van
sportaccommodaties) en verenigingen is het een flinke uitdaging om de accommodatie te kunnen blijven
benutten, zowel uit sportief oogpunt als uit het perspectief van de leefbaarheid in de krimp- en
anticipeerregio’s (zie Hoekman et al., 2015 voor een uitgebreide discussie over de gevolgen van
bevolkingskrimp voor krimp- en anticipeerregio’s). Om ervoor te zorgen dat het voorzieningenniveau en
de vitaliteit van sportverenigingen gewaarborgd blijft, hebben het ministerie van VWS, NOC*NSF en
Kenniscentrum Sport de in paragraaf 1.1 genoemde interventies gepleegd. In de volgende paragraaf
beschrijven we de interventies die in de transitieregio’s zijn uitgevoerd.

Pilots Transitieatlas en open clubs
Het ministerie van VWS heeft in samenwerking met het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) een subsidie verstrekt aan NOC*NSF om de pilots Transitieatlas en open clubs
uit te voeren (NOC*NSF, 2015). NOC*NSF is voor deze pilots de samenwerking aangegaan met
adviesbureau Public Result. Daarnaast heeft het ministerie van VWS een subsidie verstrekt aan NISB
(inmiddels Kenniscentrum Sport) om het proces van deze pilots te monitoren. Het Mulier Instituut is
verzocht om een effectmeting uit te voeren, waarvan dit rapport de afsluitende publicatie is.
In de zes transitiegebieden waarin een interventie is gepleegd, heeft in opzet een getrapte aanpak
plaatsgevonden (zie figuur 2.1). Ten eerste werd in het transitiegebied een ‘Transitieatlas sport’
uitgevoerd. Deze sessies, die door Public Result werden georganiseerd, maakten op interactieve wijze
duidelijk hoe een regio er demografisch gezien voor staat en wat de gevolgen van bevolkingskrimp of –
groei zijn voor het sportaanbod. Via een aantal scenario’s werd aan deelnemers van de sessie gevraagd
input te leveren door te stemmen voor een voor hen aantrekkelijk alternatief. Deze alternatieven
werden in kaartvorm aan de aanwezigen getoond. Door met betrokken partijen in gesprek te gaan,
hoopte Public Result bewustwording te creëren, dialoog te stimuleren en een opstap te maken naar een
concrete uitwerking naar samenwerking tussen clubs of het opener worden van clubs (Public Result,
z.j.). De sessie leverde bovendien een uitgewerkt verslag op, waarin de uitgangspunten voor de
verschillende scenario’s waren geformuleerd.
Ten tweede vond op regionaal en op lokaal niveau een ‘open club-sessie’ plaats. Deze sessies werden
door NOC*NSF georganiseerd om verenigingen te stimuleren zich open te stellen voor partijen en
mensen in de omgeving van de vereniging. De mogelijkheden voor verenigingen om een grotere
maatschappelijke rol te spelen werden onderzocht (NOC*NSF, z.j.a). In de open club-sessie was het de
bedoeling dat verenigingen onderling ervaringen uitwisselden en dat zij mogelijkheden tot
samenwerking opzochten. De uitkomsten van de open club-sessies en de ideeën die verenigingen in deze
sessies opdeden, leidden uiteindelijk tot een groslijst aan verenigingen die mogelijk in aanmerking
kwamen voor begeleiding op maat.
In de begeleidingstrajecten was vervolgens aandacht voor de verenigingen die, vaak in samenwerking
met andere verenigingen of sportaanbieders, waren geselecteerd om meer open te worden. Door
NOC*NSF is per alliantie een procesbegeleider aangesteld die deze organisaties moest helpen om dit
traject in te gaan. De trajecten leverden per sportaanbieder/alliantie/accommodatie een concreet

18

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

beleidsplan op, waarin werd aangegeven welke stappen naar het ‘open worden’ moeten worden gezet.
Deze concrete plannen zouden vervolgens kunnen leiden tot een Sportimpulsaanvraag. Naast deze
concrete output, moest ook het proces en de ideeënvorming op lokaal niveau energie opleveren om
meer open te worden en dit kon gelden voor de sportclubs die zelf in de begeleidingstrajecten
betrokken waren, maar er werd ook gehoopt op ‘spill-over’ naar andere verenigingen in de omgeving.
Een uitgebreide evaluatie van de pilotprojecten is uitgevoerd door Vlasveld, De Ridder en Burger (2017).
Zij concluderen dat sprake is van wisselend succes. De ‘Transitieatlas’-sessies zijn matig gewaardeerd,
terwijl de open club-sessies goed werden ontvangen. In algemene zin geven Vlasveld et al. aan dat het
moeilijk is om de impact van de pilots op de verenigingen na te gaan, omdat het project niet verder
heeft gereikt dan tot de planvormingsfase van het meer open worden.

Figuur 2.1 Opzet pilotprojecten in transitieregio’s

Regionaal

TRANSITIEATLAS
SPORT

Gemeentelijk/lokaal

OPEN CLUB
SESSIES

Lokaal/alliantie

OP-MAAT
BEGELEIDING

Mogelijk:
Lokaal/alliantie

Sportimpuls
aanvraag

Bron: NOC*NSF, 2015

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

19

20

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

3.

Sportparticipatie in transitieregio’s
De demografische uitdagingen die de verschillende transitieregio’s in dit onderzoek ondergaan, kunnen
een behoorlijke impact hebben op de sportparticipatie. Voor krimp- en anticipeerregio’s geldt, gezien
de vergrijzing en ontgroening in deze gebieden, dat een daling van de sportparticipatie te verwachten
valt. Ondanks de groeiende sportdeelname onder oudere groepen in de bevolking, is de participatie
onder kinderen en jongeren nog altijd hoger (CBS/RIVM, 2015). Een groeiend aandeel ouderen zal dus
logischerwijs zorgen voor minder sportdeelname in het algemeen. Voor de groeiregio’s valt een
tegengestelde ontwikkeling te verwachten: door een snelle groei van het aantal kinderen en jongeren
groeit de vraag naar sportvoorzieningen juist. Beide ontwikkelingen zullen hun uitwerking op de
sportaanbieders in de regio hebben. Een veranderende sportdeelname zorgt immers voor een
veranderende vraag naar verenigingsaanbod, met directe gevolgen voor het kader, de accommodatie en
de sportactiviteiten zelf. Een andere zorg die verband houdt met bovenstaande ontwikkeling is de
vitaliteit van de inwoners van krimp- en anticipeerregio’s. Een vergrijzende samenleving brengt een
verhoogde zorgvraag met zich mee. Voldoende sport- en beweegdeelname kan in dit verband preventief
werken.

Figuur 3.1 Wekelijkse sportdeelname in twaalf transitieregio’s, volwassenen van 19 jaar en
ouder, afgezet tegen Nederlands gemiddelde 2012 en 2016 (in procenten)
60
50
40
30
20
10
0

2012
Nederlands gemiddelde 2012

2016
Nederlands gemiddelde 2016

Bron: GGD, CBS & RIVM (2013; 2017). Gezondheidsmonitor volwassenen 2012, 2016.
* Voor Oost-Drenthe waren in 2012 geen specifieke cijfers bekend. Hier is het percentage voor de gehele
provincie Drenthe gerapporteerd.

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

21

Aan de hand van de sportdeelnamecijfers die door GGD, CBS en RIVM in het kader van de
Gezondheidsmonitor worden verzameld, monitoren wij de sportparticipatie, de beweegnormen en de
fitnorm in de onderzochte gebieden. Aan de hand van de KISS-cijfers (Kennis- en Informatiesysteem
Sport) van NOC*NSF wordt ook een overzicht gegeven van het percentage van de bevolking dat lid is van
een sportvereniging. Hierbij is zowel de startsituatie, voorafgaand aan de interventies die door NOC*NSF
zijn uitgevoerd, als de situatie in 2016 (laatst bekende cijfers) weergegeven. Voor de
sportdeelnamecijfers en de beide normen geldt dat cijfers uit de Gezondheidsmonitor (GGD, CBS &
RIVM, 2013; GGD, CBS & RIVM, 2017) zijn gepresenteerd.
De sportdeelnamecijfers in figuur 3.1 representeren het aantal wekelijkse sporters in de verschillende
regio’s. Het percentage Nederlandse sporters dat gemiddeld minimaal één keer per week (minimaal 40
weken per jaar) sport lag in 2012 op 53 procent en daalde in 2016 naar 51 procent. Zoals verwacht is in
de meeste krimp- en anticipeerregio’s de sportdeelname tussen 2012 en 2016 gedaald, terwijl deze in
de groeiregio’s steeg. Alleen in de Achterhoek en in Noordwest-Friesland bleef de sportdeelname
ongeveer stabiel. Amersfoort en de Achterhoek zijn de enige regio’s in het onderzoek die een hogere
sportdeelname kennen dan het Nederlands gemiddelde.
Tabel 3.1 Norm gezond bewegen in twaalf transitieregio’s ten opzichte van Nederlands
gemiddelde, 2012-2016 (in procenten)
2012

2016
19 tot

65 jaar

19 tot

65 jaar

Totaal

65 jaar

en ouder

Totaal

65 jaar

en ouder

Walcheren (anticipeer)

71

66

82

67

65

74

Achterhoek (krimp)

67

65

72

65

63

70

Kop van Noord-Holland (anticipeer)

68

65

75

63

61

71

Oost-Drenthe (anticipeer)*

62

59

71

63

61

68

Noordwest-Friesland (anticipeer)

64

61

77

61

59

55

Midden-Limburg (anticipeer)

62

57

75

51

59

56

Amersfoort (groei)

62

60

73

58

57

66

Noordoost-Friesland (anticipeer)

64

61

75

58

56

64

Goeree-Overflakkee (anticipeer)**

57

55

65

57

55

65

Hoeksche Waard (anticipeer)

58

55

67

56

52

67

Maastricht-Mergelland (krimp)

58

54

67

54

51

62

Almere (groei)

52

51

64

53

51

64

Nederland

63

60

72

61

59

68

Bron: GGD, CBS & RIVM (2013; 2017). Gezondheidsmonitor volwassenen 2012, 2016.
* Voor Oost-Drenthe waren in 2012 geen specifieke cijfers bekend. Hier is het percentage voor de gehele
provincie Drenthe gerapporteerd.
** Voor Goeree-Overflakkee waren in 2012 geen specifieke cijfers bekend. Hier is het percentage voor de
gehele GGD-regio Rotterdam-Rijnmond gerapporteerd.

Bij de beweeg- en fitnorm valt op dat in alle regio’s het aandeel mensen dat voldoet aan de norm is
toegenomen. Dit kan deels worden verklaard doordat vooral ouderen in de afgelopen vier jaar actiever
zijn geworden; bij de 65-plussers is de grootste stijging te zien. Daarnaast kan dit effect gelegen zijn in
compositieveranderingen binnen een regio’s. Het aandeel ouderen kan door vergrijzing een groter deel

22

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

van de inwoners van een regio zijn gaan uitmaken. Deels kunnen echter ook wijzigingen in
onderzoeksmethoden per GGD een verklaring zijn voor de (soms grote) stijgingen. Wanneer de regio’s
met elkaar worden vergeleken, valt vooral de laagste score op beide normen van groeiregio Almere op.
Walcheren, de Achterhoek en de Kop van Noord-Holland scoren op beide normen juist relatief hoog.
Deze regio’s scoren in de leeftijdsgroep tot 65 jaar en in de leeftijdsgroep van 65 jaar en ouder zowel
op de norm gezond bewegen als de fitnorm relatief hoog. Ook vergeleken met het Nederlands
gemiddelde zijn de scores van deze regio’s hoog te noemen. Overigens geldt voor beide normen dat in
alle regio’s de norm vaker door 65-plussers wordt gehaald dan door de groep van 19 tot 65 jaar. Ook
hier geldt dus dat wanneer sprake is van vergrijzing en ontgroening in krimp- en anticipeerregio’s, hier
rekening mee gehouden moet worden, bijvoorbeeld in mogelijkheden voor (sportieve) recreatie als
wandelen en fietsen.

Tabel 3.2 Fitnorm in twaalf transitieregio’s ten opzichte van Nederlands gemiddelde,
2012-2016 (in procenten)
2012

2016
19 tot

65 jaar

19 tot

65 jaar

Totaal

65 jaar

en ouder

Totaal

65 jaar

en ouder

Walcheren (anticipeer)

33

24

55

30

24

51

Achterhoek (krimp)

31

25

49

28

22

50

Kop van Noord-Holland (anticipeer)
Noordwest-Friesland (anticipeer)

29

21

49

28

22

46

29

20

52

26

21

40

Amersfoort (groei)

28

23

50

23

19

44

Midden-Limburg (anticipeer)

27

20

43

24

20

39

Oost-Drenthe (anticipeer)*

27

20

44

24

19

41

Noordoost-Friesland (anticipeer)

27

19

50

23

18

40

Hoeksche Waard (anticipeer)

25

19

40

25

20

40

Goeree-Overflakkee (anticipeer)**

21

18

35

21

18

35

Maastricht-Mergelland (krimp)

19

17

25

18

17

22

Almere (groei)

19

16

37

17

15

33

Nederland

26

21

45

25

20

42

Bron: GGD, CBS & RIVM (2013; 2017). Gezondheidsmonitor volwassenen 2012, 2016.
* Voor Oost-Drenthe waren in 2012 geen specifieke cijfers bekend. Hier is het percentage voor de gehele
provincie Drenthe gerapporteerd.
** Voor Goeree-Overflakkee zijn geen specifieke cijfers bekend. Hier is het percentage voor de gehele GGDregio Rotterdam-Rijnmond gerapporteerd.

De pilotprojecten zijn vooral gericht op het versterken van sportverenigingen. In hoofdstuk 4 wordt dan
ook aandacht geschonken aan de vraag hoe deze verenigingen zich ontwikkelen. Het is echter ook van
belang om de lidmaatschapscijfers van deze verenigingen te monitoren. Vooral voor verenigingen in
regio’s met teruglopende bevolkingsaantallen is het immers van belang een goede basis in het aantal
leden te behouden. Mocht dit niet het geval zijn, dan wordt het voor een vereniging steeds moeilijker
om activiteiten te blijven organiseren. Uiteindelijk zal een dalend ledental noodzakelijkerwijs zelfs
leiden tot een (gedwongen) fusie of het opheffen van de vereniging.

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

23

Tabel 3.3 Sportbondleden in twaalf transitieregio’s ten opzichte van Nederlands
gemiddelde, 2014-2016 (in procenten)
Bondslidmaatschap in procenten

Verschil in

2016

2014

procentpunten

Achterhoek (krimp)*

32

32

0

Noordwest-Friesland (anticipeer)

31

35

-4

Oost-Drenthe (anticipeer)

30

32

-2

Noordoost-Friesland (anticipeer)*

29

31

-2

Kop van Noord-Holland (anticipeer)*

28

29

-1

Hoeksche Waard (anticipeer)

27

28

-1

Amersfoort (groei)

26

27

-1

Midden-Limburg (anticipeer)*

24

25

-1

Goeree-Overflakkee (anticipeer)*

24

25

-1

Walcheren (anticipeer)

23

24

-1

Maastricht-Mergelland (krimp)

20

21

-1

Almere (groei)*

18

18

0

Nederland

26

25

+1

Bron: NOC*NSF/KISS (2015; 2017). Sportbondleden 2014, 2016.
* transitieregio’s met pilotprojecten

Uit tabel 3.3 blijkt vooral dat het gemiddelde lidmaatschapspercentage in de twaalf transitieregio’s nog
behoorlijk op orde is in vergelijking met het Nederlands gemiddelde. In 2012 scoorden slechts drie
regio’s lager dan het Nederlands gemiddelde, maar in 2016 kwam dit aantal op vijf. Sowieso is in alle
gebieden sprake van een daling in het lidmaatschap ten opzichte van 2014, terwijl het Nederlands
gemiddelde in die periode juist steeg. Vooral de forse daling in Noordwest-Friesland valt op. Er lijken
overigens geen verschillen te zijn tussen de regio’s waarin pilotprojecten zijn uitgevoerd en de
controleregio’s. Tot slot valt de lage score van Almere op. 18 procent van de inwoners van deze
gemeente is lid van een sportvereniging. Slechts in acht gemeenten in Nederland ligt dat percentage
lager. Overigens ligt de op één na slechtst scorende gemeente in Maastricht-Mergelland (Vaals, 14,7%).
In de krimp- en anticipeerregio’s is op dit moment nog voldoende verenigingsaanbod te vinden (zie ook
Hoekman et al.,2015). De cijfers in tabel 3.3 onderschrijven dat nog steeds veel mensen bereidwillig
zijn om zich bij verenigingen aan te sluiten, maar ze laten ook zien dat het percentage lidmaatschappen
daalt. Het is dan ook de vraag of de verenigingen in deze regio’s voldoende organisatiekracht kunnen
behouden om verenigingsactiviteiten te (blijven) organiseren. Hoe is het bijvoorbeeld gesteld met hun
financiële positie en hebben zij voldoende kader om toekomstbestendig te kunnen blijven organiseren?
Daarnaast is het de vraag in hoeverre deze verenigingen zich openstellen voor de omgeving en
samenwerkingsverbanden opzoeken. Hiermee zouden zij, naast het verzekeren van hun eigen toekomst,
kunnen bijdragen aan de leefbaarheid in hun omgeving. In hoofdstuk 4 gaan we in op de ontwikkeling
van de verenigingen, terwijl we in hoofdstuk 5 de leefbaarheid in kaart zullen brengen.

24

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

4.

De ontwikkeling van sportverenigingen in transitieregio’s
Om de ontwikkeling van sportverenigingen in Nederland te kunnen volgen, zet het Mulier Instituut in het
Verenigingspanel al enkele jaren vragenlijsten uit om te meten hoe sportverenigingen in Nederland zich
ontwikkelen. Voor dit onderzoek gebeurt dit aan de hand van vragen die op twee assen te verdelen zijn.
Op de ene as wordt de organisatiekracht van verenigingen gemeten. Uit deze index moet blijken hoe
goed verenigingen in staat zijn hun (sport)activiteiten te kunnen organiseren. De andere index, open
club, meet in hoeverre verenigingen voor hun omgeving open staan. De open club-index volgt de
definitie die door NOC*NSF aan dit concept is gegeven (en is geoperationaliseerd in regelmatig overleg
tussen NOC*NSF, Mulier Instituut, Kenniscentrum Sport en Hogeschool Arnhem Nijmegen).
De definitie van de open club die door NOC*NSF wordt gegeven luidt als volgt: “Een open club kenmerkt
zich door een open houding van de kartrekkers en betrokkenen bij de club. Een dergelijke club is een
ontmoetingsplek waarbij zij eigen leden, andere regelmatige bezoekers van de club en de
buurtbewoners uitnodigt om te sporten en om bij de vereniging betrokken te raken en te blijven. Een
open club is ondernemend en richt zich op een langetermijnvisie en staat daarom nooit stil. Zij denkt
vraag- en buurtgericht en gaat steeds opnieuw na wat de behoeften zijn en speelt daarop in. De club
gaat (mogelijk in samenwerking met andere sportclubs en partijen uit andere sectoren) gericht aan de
slag om activiteiten aan te bieden, die haar hoofdactiviteit versterken. Ook voert de club actief en
continu beleid op de ontwikkeling, kwaliteit en opleiding van sporttechnisch, arbitrerend en bestuurlijk
kader. En zij streeft naar een betere bezettingsgraad van de accommodatie. Dit alles leidt tot
ledenbinding, -behoud en/of -groei, meer ‘reuring’ op de club en continuïteit van het bestaansrecht.”
(NOC*NSF, z.j.b).
Door beide assen met elkaar te kruisen, ontstaat een goed beeld van hoe verenigingen ervoor staan.
Voor dit onderzoek naar transitieregio’s is gekozen om de ontwikkeling van verenigingen aan de hand
van deze metingen in kaart te brengen.

Figuur 4.1 Meting organisatiekracht en open club in verenigingen
Open club

-

Organisatiekracht
+

-

+

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

25

De organisatiekrachtindex en de open club-index bevatten beide meerdere onderliggende dimensies. De
organisatiekrachtindex bestaat uit dimensies die peilen in hoeverre leden (ontwikkeling), kader,
accommodatie, financiën en beleid goed georganiseerd zijn. De open club-index bestaat uit de
dimensies vraaggerichtheid, samenwerkingszin, open cultuur en ondernemerszin. Een volledig overzicht
van alle dimensies, inclusief de onderliggende vragen, is te vinden in bijlage 1.
Naast de meting in de twaalf onderzochte transitieregio’s, waarmee een overzicht kan worden
verkregen van de uitgangssituaties in de gebieden waar wel en geen pilotprojecten worden uitgevoerd,
heeft het Mulier Instituut in het voorjaar van 2016 een meting in het Verenigingspanel verricht. Hierdoor
kan ook een vergelijking met het gemiddelde in Nederland worden gemaakt.

Organisatiekracht en open club gemeten
Om de ontwikkeling in organisatiekracht en de open club-gedachte bij de onderzochte verenigingen in
kaart te brengen en op waarde te schatten, zijn enkele vergelijkingen op basis van regionale indeling
gemaakt. In bijlage 2 zijn verdere analyses te vinden, met aandacht voor de achtergrondkenmerken van
verenigingen en de onderliggende dimensies van de organisatiekracht- en open club-indices.
Figuur 4.2 biedt een overzicht van de in 2017 gemeten organisatiekracht in de twaalf transitieregio’s,
gerangschikt naar de score op voldoende/goed. In alle regio’s heeft een groot aantal verenigingen een
matige tot onvoldoende organisatiekracht. In vergelijking met het Nederlandse gemiddelde, dat in 2016
door het Mulier Instituut bij 501 verenigingen is gemeten, blijkt dat de organisatiekracht van
verenigingen in transitiegebieden minder sterk is dan in de rest van het land. Van de transitiegebieden
scoren alleen de regio’s Kop van Noord-Holland en Maastricht-Mergelland hoger dan het landelijk
gemiddelde.
Figuur 4.2 Organisatiekracht in twaalf transitieregio’s in 2017 (n=399) en Nederland in
2016 (n=501) (in procenten)
100
25
80

32

39

27

60
40

44
49

40
20

19
0

5

43

17

22

10
29

44

17

23

36

40

44

25

29
21

21
3

8

29
5

17

12

25
11

30
10

20

31

32

29

Goed
Voldoende

20

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel 2016 en 2017

26

13
37

50

50

20

36

25

26

24

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

11

11

17

Matig
Onvoldoende

Anders dan wellicht verwacht had mogen worden, zijn het niet de groeiregio’s die aan kop gaan als het
om organisatiekracht gaat. Zo is groeiregio Almere één van de minst ontwikkelde regio’s op het gebied
van organisatiekracht. Almere heeft ten opzichte van 2015 een flinke daling doorgemaakt. Waar in 2015
nog 30 procent van de verenigingen een matige tot onvoldoende organisatiekracht kende (zie bijlage 2,
figuur B.2.1) is dit in 2017 gestegen naar 43 procent. Almere kent daarentegen wel een opvallend grote
groep (37%) verenigingen met een goede score, wat betekent dat verenigingen in deze regio op het
gebied van organisatiekracht sterk van elkaar verschillen. Daarnaast valt op dat de twee krimpgebieden,
Maastricht-Mergelland en de Achterhoek, het op het gebied van organisatiekracht ten opzichte van de
andere gebieden goed doen. Hierbij is de organisatiekracht in Maastricht-Mergelland sterk verbeterd ten
opzichte van 2015. Waar in 2015 44 procent van de verenigingen een matige tot onvoldoende
organisatiekracht had (zie bijlage 2, figuur B.2.1) is dit in 2017 gedaald naar 24 procent.
Kijkend naar de ontwikkeling in organisatiekracht uitgesplitst naar groei-, anticipeer- en krimpregio in
figuur 4.3, valt op dat de organisatiekracht in de krimpgebieden in de periode 2015-2017 nagenoeg
gelijk is gebleven. De grootste verandering heeft in het groeigebied plaatsgevonden, waar zowel de
groep die het goed doet, als de groep waar het matig tot onvoldoende gesteld is met de
organisatiekracht, groter is geworden.

Figuur 4.3 Organisatiekracht in groei-, anticipeer- en krimpregio’s, 2015-2017 (2015, n=669;
2016, n=362; 2017, n=399) (in procenten)
100
27

18
30

24

21

42

47

19

26

26

29

48

39

80

60
35

48
37

44
42

40
24
20
14
0

Goed
25

9

22

12

26

8

25

6

27

23

22

Matig

23
9

10

3

Voldoende

10

Onvoldoende

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel 2015, 2016 en 2017

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

27

Om de organisatiekracht in kaart te brengen en hoe deze zich in de periode 2015-2017 in de
onderzochte gebieden heeft ontwikkeld, is organisatiekracht in figuur 4.4 uitgesplitst naar
accommodatie, leden(ontwikkeling), financiën, kader en beleid. Hieruit blijkt dat verenigingen in de
transitieregio’s op het gebied van organisatiekracht met name problemen ervaren bij het organiseren
van beleid en financiën. In 2017 vond 40 procent van de verenigingen in de onderzochte gebieden dat
het matig tot onvoldoende gesteld was met het beleid en 36 procent van de verenigingen vond dat het
matig tot onvoldoende gesteld was met de financiën. De problemen ten aanzien van het beleid en de
financiën zijn in de periode 2015-2017 licht verbeterd, maar blijven het grootste aandachtspunt op het
gebied van organisatiekracht.

Figuur 4.4 Ontwikkeling in organisatiekracht in twaalf transitieregio’s uitgesplitst naar
accommodatie, leden, financiën, kader en beleid, 2015-2017 (2015, n=669; 2016, n=362;
2017, n=399) (in procenten)
100

80

41 39 39

37 34 34

45 42 43
55 56

60

26 26 25

19

47 49 47

23

20 16
29

40

27 25

23 25 23

22 23
16 17 18

11 16

14

20

20 20 21
11

23

18 19
0

49

18

25

27

16
13 13

12 9

9

17

16

14 9 14

Goed
Voldoende
Matig

20 19 21

Onvoldoende

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel 2015, 2016 en 2017

Kijkend naar de open club-gedachte, zoals weergegeven in figuur 4.5, scoort de meerderheid van de
verenigingen in transitiegebieden enigszins of niet of nauwelijks op deze index. Echter vergeleken met
het Nederlands gemiddelde, dat in 2016 door het Mulier Instituut bij 501 verenigingen verspreid door
Nederland is gemeten, doen de verenigingen in de transitieregio’s het niet slecht op het gebied van de
open club-gedachte. Van de onderzochte transitieregio’s is de open club alleen in de Hoeksche Waard
minder aanwezig dan gemiddeld het geval is. Uitgesplitst naar de score per regio, valt op dat Almere
net als op het gebied van organisatiekracht, ook wat betreft de open club-score een flinke daling heeft
doorgemaakt. In 2015 scoorde Almere met 37 procent van de verenigingen een voldoende als beste regio
van de onderzochte gebieden (zie bijlage 2, figuur B.2.4). In 2017 is dit aantal flink gedaald naar 16
procent van de verenigingen dat kan worden bestempeld als open club. Daarnaast is Oost-Drenthe een
opvallende regio. Daar waar Oost-Drenthe relatief laag scoort op organisatiekracht, scoort het in
vergelijking tot de andere transitiegebieden hoog op mate van open club-gedachte.

28

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Figuur 4.5 Open club in twaalf transitieregio's in 2017 (n=399) en Nederland in 2016
(n=501) (in procenten)
100

1

11

15
30

80

60

29

21

20

11

5

7

14

11

2
15

17

42

44

16

16

10

14
33

49
38

33

42

40

48

33
60
63

80

Vergaand

68
20

35

32

38

44

36

33

42

Grotendeels

51
40
21

30

Enigszins
Niet of nauwelijks

0

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel 2016 en 2017

Op basis van figuur 4.6 waar de open club-gedachte uitgesplitst is naar groei-, anticipeer- en
krimpregio, zijn in 2017 geen grote verschillen te zien tussen de regio’s. Echter kijkend naar het verschil
in ontwikkeling tussen groei-, anticipeer- en krimpregio’s vanaf 2015, valt op dat de open club-gedachte
in de groeiregio’s sterk is gedaald. Van 27 procent van de verenigingen die als een open club kan worden
bestempeld in 2016, naar 19 procent in 2017. Dit verschil komt met name voort uit de daling die regio
Almere heeft doorgemaakt. Ook in de krimpregio’s is het aandeel open clubs licht gedaald (van 22% in
2015 naar 18% in 2017). In de anticipeerregio’s daarentegen is de open club-gedachte licht verbeterd
(van 18% in 2015 naar 21% in 2017), al tellen deze regio’s tegelijkertijd de grootste groep verenigingen
met een onvoldoende (43% in 2015 en 42% in 2017).

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

29

Figuur 4.6 Open club in groei-, anticipeer- en krimpregio’s, 2015-2017 (2015, n=669; 2016,
n=362; 2017, n=399) (in procenten)
100

5

2

14

25

49

37

2
25

19

1

1

14

17

45

39

1
18

12

43

53

22

80

60

37
42

40

40

Vergaand
Grotendeels

20

32

37

33

42

40

43

39

38

Enigszins
Niet of nauwelijks

0

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel 2015, 2016 en 2017

30

34

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Om in kaart te brengen op welke manier verenigingen in de transitiegebieden in de periode 2015-2017
gestalte geven aan de open club-gedachte en hoe deze in de onderzochte gebieden is ontwikkeld, is
open club in figuur 4.7 uitgesplitst naar samenwerking, vraaggericht, open cultuur en ondernemerszin.
Hieruit blijkt dat de mate van ondernemerszin en samenwerking bij verenigingen in transitiegebieden
door de jaren heen sterk schommelt. Van 34 procent van de verenigingen dat samenwerkt in 2015 naar
15 procent in 2016 en 33 procent in 2017. Op het gebied van ondernemerszin scoort 14 procent van de
verenigingen voldoende of goed in 2015; dat was in 2016 35 procent en in 2017 17 procent. Van de vier
aspecten is ondernemerszin het minst ontwikkeld bij verenigingen in transitiegebieden.
Figuur 4.7 Ontwikkeling in open club in twaalf transitieregio’s uitgesplitst naar
ondernemerszin, open cultuur, vraaggericht en samenwerking, 2015-2017 (2015, n=669;
2016, n=362; 2017, n=399) (in procenten)
100

8

2
13

25

7

12

27

6
21

22

80

14

8

13

22
24

23

8
22

6
29

20

27
60

32
36

39

2
15

32

36

37

40

29

32

36

34

3
11

57

Vergaand
41

20

Grotendeels

28
0

Enigszins
30

33

31

34

26

37

62

29

57

Niet of nauwelijks

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel 2015, 2016 en 2017

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

31

Verschil pilotregio en controleregio
Hoewel niet alle verenigingen direct betrokken zijn geweest bij de door NOC*NSF gehouden
pilotprojecten in de regio, is de verwachting dat in de regio’s waar de pilotprojecten hebben
plaatsgevonden, verbeteringen te zien zijn. De bedoeling van de door NOC*NSF georganiseerde
regionale, gemeentelijke en lokale sessies en de begeleidingstrajecten is dat de direct betrokken clubs
meer open worden, en dat de open club-gedachte ook naar andere verenigingen in de regio overslaat.
De projecten komen dus naar verwachting de hele regio ten goede.
Kijkend naar de ontwikkeling in de periode 2015-2017 tussen de regio’s waar pilotprojecten hebben
plaatsgevonden en de controleregio’s waar geen projecten hebben plaatsgevonden, valt op dat er
weinig sprake is van spillovereffecten. Zoals in figuur 4.8 weergegeven, is de organisatiekracht in de
pilotregio’s in de periode 2015-2017 licht gedaald (68% dat voldoende of goed scoort in 2015 naar 66%
dat voldoende of goed scoort in 2017). De organisatiekracht is juist in de controleregio’s verbeterd (van
62% dat voldoende of goed scoort in 2015 naar 66% in 2017).

Figuur 4.8 Organisatiekracht naar deelname aan pilotprojecten per regio, 2015-2017 (2015,
n=669; 2016, n=362; 2017, n=399) (in procenten)
100
25

24

41

46

22

27

24

20

24

24

24

42

44

44

80

60

43

42
39

49

40
Goed
20

25

25

24

28

25

Voldoende
25

22

26

24

6

9

Matig
Onvoldoende

0

9

6

10

10

6

10

9

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel 2015, 2016 en 2017

32

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Niet alle 399 verenigingen die hebben deelgenomen aan de meting in 2017, hebben ook de metingen in
2015 en 2016 ingevuld. Om de ontwikkeling in organisatiekracht specifieker te toetsen, is in figuur 4.9
de verandering in organisatiekracht weergegeven voor de 71 verenigingen die zowel de nul-, één- als
tweemeting hebben ingevuld. Omdat de N voor deze groep verenigingen beperkt is, kan aan de
percentages niet veel waarde worden gehecht. Kijkend naar de trend, valt op dat de ontwikkeling van
de verenigingen die alle metingen hebben ingevuld niet sterk afwijkt van de totale meting weergegeven
in figuur 4.8. De organisatiekracht voor de verenigingen in de pilotregio is licht verslechterd ten
opzichte van 2015.
Figuur 4.9 Ontwikkeling organisatiekracht naar deelname aan pilotprojecten per regio,
2015-2017 (n=71) (in procenten)
100
26

24

41

46

22

80

60

43

30

33

22

52

30

41

27

39

25

27

48

43

40

20

0

24

10

25
6

24

19
10

7

Goed

23

30
30

7

25
11

25

Voldoende
Matig

2

5

Onvoldoende

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel 2015, 2016 en 2017

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

33

Nog opvallender is dat de pilotprojecten ook op het gebied van open club-gedachte niet geleid hebben
tot een verbetering. Uit figuur 4.10 blijkt dat de mate van open club-gedachte in de periode 2015-2017
in de pilotregio’s niet gestegen is (van 20% dat een open club is in 2015 naar 19% in 2017). Ook hier
heeft juist in de controleregio’s een lichte verbetering plaatsgevonden (van 19% in 2015 dat een open
club is naar 21% in 2017). Opvallend is dat de verenigingen die de open club-gedachte vergaand hebben
ingevoerd niet in de pilotregio’s liggen, maar in de controlegebieden.
Figuur 4.10 Open club naar deelname aan pilotprojecten per regio, 2015-2017 (2015, n=669;
2016, n=362; 2017, n=399) (in procenten)
100

2

1

18

15

19

40

46

40

4
17

2

1

15

18

42

36

1
18

15

20

43

47

42

80

60

36

40
Vergaand
20

40

38

41

43

40

45

38

37

38

Grotendeels
Enigszins
Niet of nauwelijks

0

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel 2015, 2016 en 2017

In figuur 4.11 is wederom een uitsplitsing gemaakt naar de verenigingen die zowel de nul-, één- als
tweemeting hebben ingevuld. Ook hier kan vanwege de lage N niet veel waarde aan de percentages
worden gehecht. Wel valt op dat ook bij deze uitsplitsing de verenigingen in de pilotregio’s op het
gebied van open club-gedachte in 2017 geen verbetering hebben ondergaan ten opzichte van 2015.

34

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Figuur 4.11 Ontwikkeling open club naar deelname aan pilotprojecten per regio, 2015-2017
(n=71) (in procenten)
100

2
18

1
15

19

2

11
22

15

23

20

23

80
37
60

40

46

41

40

37

34

41
52

40
Vergaand

52
20

41

38

41

41

44

43

36
25

Grotendeels
Enigszins
Niet of nauwelijks

0

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel 2015, 2016 en 2017

Kortom, de pilotprojecten in transitiegebieden, die vooral aan de open club-gedachte moesten
bijdragen, hebben in de periode 2015-2017 niet geleid tot een verbetering van de organisatiekracht of
de mate van open club-gedachte in de pilotregio’s ten opzichte van de controleregio’s.

Segmentering verenigingen
Wanneer de dimensies organisatiekracht en open club met elkaar worden gekruist, ontstaat een schema
met vier kwadranten waarin verenigingen zijn in te delen (zoals ook te zien is in figuur 4.1). De vier
kwadranten zijn te typeren als open clubs (rechtsonder), krachtige verenigingen (rechtsboven),
kwetsbare verenigingen (linksboven) en kwetsbare open clubs (linksonder).
In de zes pilotregio’s kan in 2017 geen enkele vereniging als een optimale open club worden beschouwd
(figuur 4.13), die ‘goed’ scoort op beide indexen. 13 procent valt in het segment open clubs. Deze
verenigingen scoren voldoende of goed op beide indexen. Dit is een vereniging met een krachtige
organisatie die werkt vanuit het gedachtegoed van de open club. Dit is 4 procent lager dan in 2015 (zie
figuur 4.12).
28 procent van de verenigingen scoort in 2017 zowel op organisatiekracht als open club onder de maat,
de zogenaamde kwetsbare verenigingen. In 2015 was dit 30 procent. 5 procent (in 2015 3 procent) is te
benoemen als kwetsbare open vereniging: een vereniging die een open cultuur heeft, maar onvoldoende
organisatiekracht. 53 procent van de verenigingen behoort tot het segment krachtige verenigingen. Zij
scoren voldoende tot goed op organisatiekracht, maar vervullen niet of nauwelijks een open clubfunctie in de pilotregio’s. Dit is een lichte stijging ten opzichte van 2015 (50%).

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

35

Omdat in de pilots vooral de open club-gedachte wordt gestimuleerd, zou verwacht mogen worden dat
in 2017 meer verenigingen doorgestroomd zouden zijn naar het segment ‘open clubs’. Vooral vanuit het
kwadrant ‘krachtige verenigingen’ zou doorstroom naar dat segment kunnen plaatsvinden. Deze
verenigingen hebben een sterke basis aan organisatiekracht, die aangewend zou kunnen worden om de
clubs meer open te laten staan voor hun omgeving. Dit is in de periode 2015-2017 echter niet gebeurd.

Figuur 4.12 Matrix organisatiekracht en open club in pilotregio’s 2015 (n=415) (in
procenten van verenigingen)

Organisatiekracht totaal

Open club totaal

Onvoldoende
Matig
Kwetsbare verenigingen

Voldoende
Goed
Krachtige verenigingen

Onvoldoende

5

10

17

5

Matig

4

11

18

10

Kwetsbare open clubs

Open clubs

Voldoende

0

3

9

8

Goed

0

0

0

0

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel 2015/2016

Figuur 4.13 Matrix organisatiekracht en open club in pilotregio’s 2017 (N=265) (in
procenten van verenigingen)
Organisatiekracht totaal

Open club totaal

Onvoldoende
Matig
Kwetsbare verenigingen

Voldoende
Goed
Krachtige verenigingen

Onvoldoende

6

12

15

5

Matig

2

8

22

10

Kwetsbare open clubs
Voldoende

1

4

5

8

Goed

0

0

0

0

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel 2017

36

Open clubs

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

In de zes controleregio’s is een vergelijkbaar beeld te zien als in de pilotregio’s, hoewel in 2017 in de
controleregio 2 procent van de verenigingen als optimale open club te typeren is (figuur 4.15). In totaal
valt 17 procent binnen het segment van de open club, dit is een lichte stijging ten opzichte van 2015
(14%) (figuur 4.14). Net als in 2015 is ongeveer een derde (31%) te typeren als kwetsbare vereniging. 3
procent valt in het segment kwetsbare open club. In 2015 was dit 6 procent. Ook in de controleregio’s is
ongeveer de helft (48%) van alle verenigingen een krachtige vereniging. Dit is vergelijkbaar ten opzichte
van 2015 (49%). Opvallend is dat ondanks het ontbreken van directe stimulering van de open clubgedachte, verenigingen in de controlegroep wel doorstromen naar het segment ‘open clubs’, terwijl dit
in de pilotregio’s niet is gebeurd.

Figuur 4.14 Matrix organisatiekracht en open club in controleregio’s 2015 (n=254) (in
procenten van verenigingen)
Organisatiekracht totaal

Open club totaal

Onvoldoende
Matig
Kwetsbare verenigingen

Voldoende
Goed
Krachtige verenigingen

Onvoldoende

6

15

19

5

Matig

3

8

16

9

Kwetsbare open clubs

Open clubs

Voldoende

1

5

7

6

Goed

0

0

0

1

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel 2015/2016

Figuur 4.15 Matrix organisatiekracht en open club in controleregio’s 2017 (n=134) (in
procenten van verenigingen)
Organisatiekracht totaal

Open club totaal

Onvoldoende
Matig
Kwetsbare verenigingen

Voldoende
Goed
Krachtige verenigingen

Onvoldoende

7

13

14

9

Matig

1

10

16

9

Kwetsbare open clubs

Open clubs

Voldoende

1

2

7

7

Goed

0

0

1

2

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel 2017

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

37

Volatiliteit
Processen van individualisering en commercialisering kunnen leiden tot consumentistische neigingen
onder leden van verenigingen (Van der Roest, 2015). Vooral de transitieregio’s die met bevolkingsgroei
te maken hebben, kunnen te maken krijgen met ‘shoppende leden’. Omdat in groeiregio’s veel keuze in
het aantal verenigingen is, bestaat het gevaar dat leden zich gemakkelijk aan- en afmelden bij een
vereniging en weinig binding met de vereniging ontwikkelen. Dit kenmerk van consumentisme staat in
de wetenschappelijke literatuur bekend als ‘volatiliteit’ (Steen-Johnsen & Enjolras, 2011), oftewel:
beweeglijkheid of vluchtigheid. In de vragenlijst hebben wij dit kenmerk gemeten door te vragen naar
het aantal aan- en afmeldingen in een sportseizoen. In tabel 4.1 worden de cijfers per regio
gepresenteerd. Hieruit blijkt dat de groeiregio’s inderdaad te maken hebben met de hoogste
volatiliteit, een teken van de grotere keuzevrijheid in deze regio’s. Volatiliteit blijkt echter niet alleen
in groeiregio’s voor te komen. Ook regio Maastricht-Mergelland, één van de krimpgebieden, kent een
groot aantal aan- en afmeldingen.
Kijkend naar de ledentalontwikkeling in de transitiegebieden, valt op dat het niet de krimpgebieden zijn
die in 2017 meer af- dan aanmeldingen hebben gehad. De vier regio’s die in 2017 met ledendaling te
maken hebben gehad, zijn de anticipeerregio’s Goeree-Overflakkee, Midden-Limburg, de Hoeksche
Waard en groeiregio Almere. Met name in de anticipeerregio Hoeksche Waard valt het hoge percentage
afgemelde leden ten opzichte van het percentage nieuwe aanmeldingen op. Er lijkt echter vooralsnog
geen sprake te zijn van een structurele terugloop in het ledenaantal in deze regio’s. In geen van de
regio’s is het ledental zowel in 2017 als in 2015 gedaald.
Tabel 4.1 Gemiddeld aantal aan- en afmeldingen in het afgelopen seizoen per transitieregio
in 2015 en 2017 (2015, n=669; 2017, n= 399) (in procenten ten opzichte van het totale
ledenbestand)
2017

2015

Aanmeldingen

Afmeldingen

Aanmeldingen

Afmeldingen

Achterhoek (krimp)

9

9

8

8

Noordoost-Friesland (anticipeer)

12

9

9

8

Noordwest-Friesland (anticipeer)

10

8

9

8

Goeree-Overflakkee (anticipeer)

10

11

11

9

Kop van Noord-Holland (anticipeer)

11

10

8

10

Oost-Drenthe (anticipeer)

10

10

10

11

Midden-Limburg (anticipeer)

10

12

11

11

Hoeksche Waard (anticipeer)

5

9

12

11

Maastricht-Mergelland (krimp)

15

13

11

12

Walcheren (anticipeer)

12

9

9

13

Amersfoort (groei)

18

12

12

13

Almere (groei)

12

14

13

13

38

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

5.

Leefbaarheid in transitieregio’s
Naast de positieve effecten die vitale sportverenigingen kunnen hebben op de sportparticipatie, en
daarmee mogelijk op de gezondheid van sporters, is een voldoende aanbod van verenigingsactiviteiten
ook van belang voor de leefbaarheid in een kern. Zeker in krimp- en anticipeerregio’s geldt dat aan
sport een belangrijke rol wordt toegeschreven met betrekking tot leefbaarheid (Hoekman & Van der Bol,
2014). De relatie tussen het aanbod van sportvoorzieningen en leefbaarheid is echter lang niet altijd
evident en het is van belang dat, vanuit het oogpunt van leefbaarheid, er een goede match is tussen een
sportvereniging en de inwoners van een bepaalde regio (Hoekman et al., 2015). Hoekman et al.
benadrukken in hun rapport dat sportverenigingen gerekend kunnen worden tot de belangrijkste
voorzieningen in krimp- en anticipeerregio’s, omdat zij in grote mate uitgaan van zelforganisatie.
Daardoor bestaan ze vaak langer dan andere voorzieningen en zijn zij vaak de laatste voorziening die
een dorp ‘bij elkaar kan houden’ en van een identiteit kan voorzien.
Voor dit onderzoek worden de effecten van de pilotprojecten gemonitord met behulp van de
Leefbaarometer (Ministerie van Binnenlandse Zaken, z.j.) Het monitoren van de leefbaarheid van de
verschillende anticipeerregio’s met behulp van de Leefbaarometer is niet zonder haken of ogen. Het
voorzieningenniveau is slechts een onderdeel van de totale leefbaarheidsscore. De score ontwikkelt zich
bovendien langzaam en is meer gericht op grootstedelijke problematiek, waardoor plattelandsregio’s
over het algemeen beter scoren (Hoekman et al., 2015). Niettemin geeft de score op de Leefbaarometer
een aardig inzicht in de ontwikkeling van de leefbaarheid in de verschillende regio’s.
Leefbaarheid wordt gedefinieerd als ‘de sociale cohesie, de veiligheid en de fysieke kwaliteit van de
woonomgeving’ (De Hart, Knol, Maas-de Waal & Roes, 2002). In de Leefbaarometer wordt daarbij
aandacht geschonken aan de woningvoorraad, fysieke omgeving, voorzieningen, bewoners en veiligheid
(Leidelmeijer et al., z.j.). Het voortbestaan van het (sport)verenigingsleven kan invloed hebben op
meerdere van deze indicatoren. Niet alleen maken sportvoorzieningen deel uit van het brede
voorzieningenniveau van een regio, maar het kan (indirect) ook effect hebben op de andere dimensies.
De score van de Leefbaarometer is een samengestelde score van een wijk/gemeente/regio op de vijf
dimensies die in de vorige alinea naar voren kwamen. De verschillende dimensies hebben daarbij niet
allemaal hetzelfde gewicht, maar verschillen qua aandeel (zie figuur 5.1).

Figuur 5.1 Gewicht dimensies Leefbaarometer (in procenten)

Fysieke
omgeving 18% Woningen 18%

Veiligheid 24%

Bevolking 15%

Voorzieningen
25%
Bron: Ministerie van Binnenlandse Zaken/Leefbaarometer, 2015

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

39

De score op de Leefbaarometer loopt van 1 tot en met 9, waarbij ‘1’ staat voor zeer onvoldoende en ‘9’
voor uitstekend. Gemiddeld genomen ligt de leefbaarheid in Nederland op de grens van ruim voldoende
en goed (tussen de zes en zeven in figuur 5.21). De leefbaarheid van de twaalf transitieregio’s ligt
daarmee over het algemeen hoger, zeker in de laatste jaren. Midden-Limburg heeft in 2016 de hoogste
score, terwijl Amersfoort en Goeree-Overflakkee in de periode 2002-2016 de grootste ontwikkeling
hebben doorgemaakt. Alleen Almere en Goeree-Overflakkee scoren op leefbaarheid lager dan het
Nederlands gemiddelde.

Figuur 5.2 Ontwikkeling leefbaarheid in transitieregio’s, 2002-2016
9
8
7
6
5
4
3
2

2002

1

2008

0

2012
2014
2016

Bron: Ministerie van Binnenlandse Zaken/Leefbaarometer, 2017

Doordat transitieregio’s over het algemeen bovengemiddeld scoren op leefbaarheid, lijkt het
leefbaarheidsniveau weinig overlap te vertonen met de beneden gemiddelde sportparticipatie en
organisatiekracht van de transitieregio’s. Daarmee lijken de bedenkingen van Hoekman et al. (2015) ook
voor dit onderzoek te gelden. Zij brachten naar voren dat er geen een-op-eenrelatie zichtbaar is tussen
leefbaarheid en het aanbod van voorzieningen, omdat leefbaarheid wordt veroorzaakt door veel meer
factoren dan voorzieningen alleen.

1

Meer informatie over het Nederlands gemiddelde is niet beschikbaar.

40

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

6.

De rol van sportverenigingen in het sociale domein
Eén van de ambities in de pilotprojecten die door NOC*NSF worden uitgevoerd, is door de open clubgedachte samenwerking tussen lokale partners te stimuleren en de sportvereniging hiermee een grotere
maatschappelijke rol te laten innemen. In dit hoofdstuk wordt op basis van focusgroepen en
(telefonische) interviews in kaart gebracht hoe maatschappelijke partners aankijken tegen de rol van de
sportvereniging in de regio en of deze trajecten de rol van die sportverenigingen in het lokale speelveld
hebben veranderd. Bijlage 3 bevat een overzicht van de gesprekken en onderwerpen die zijn besproken.

De betekenis van (georganiseerde) sport voor maatschappelijke partners
De maatschappelijke organisaties die hebben meegedaan aan de pilotprojecten van NOC*NSF zien
duidelijk de meerwaarde van sport en bewegen voor hun doelgroepen. De meerwaarde van sport en
bewegen verschilt sterk per maatschappelijke organisatie die participeert in de pilotprojecten. Voor
zorg- en welzijnsorganisaties is beweging an sich goed voor de gezondheid van hun cliënten, maar ligt
de meerwaarde van sport in het laten participeren van cliënten in de bredere maatschappij. Dit
betekent dat zij graag samenwerken met sportverenigingen, omdat deze een ontmoetingsplaats zijn:
“Wat je beoogt is dat ze op andere plekken komen, dat ze participeren in de samenleving” (Leger des
Heils, Almere). Het laten sporten van speciale doelgroepen wordt dan ook door de maatschappelijke
partners als middel gezien en niet als een op zichzelf staand doel. “Sport en bewegen kan worden
ingezet als middel voor veel meer maatschappelijke effecten dan alleen gezondheidsbevordering”
(Sportservice Den Helder, Julianadorp). Als de meerwaarde enkel in het laten bewegen van doelgroepen
zou liggen, zouden maatschappelijke organisaties zelf bewegingstrajecten starten en zou met
sportverenigingen geen alliantie gezocht hoeven te worden.
Vanuit deze visie zijn maatschappelijke partners met behulp van de pilotprojecten van NOC*NSF
samenwerkingsverbanden met sportverenigingen aangegaan. Zo is in de Achterhoek door verschillende
maatschappelijke organisaties en sportverenigingen het vluchtelingenproject ‘Samen Doetinchem’
gestart op basis van de constatering dat de statushouders in de regio eenzaam waren. “De insteek is dat
statushouders gaan participeren door allerlei activiteiten. We hebben projecten opgezet met sporten,
want sport verbindt” (Graafschapscollege ROC, Achterhoek). In Den Helder is het doel van het project
‘Julianadorp in beweging’ dat 65-plussers in de regio in beweging komen en blijven. Het participeren in
een sportvereniging wordt hierbij belangrijk gevonden met het idee dat hoewel de zorginstellingen over
voldoende kennis en kunde beschikken, niet alles gemedicaliseerd moet worden. “Het is juist leuk om
een jong dementerende gewoon met de sportvereniging mee te laten gaan naar het zwembad in plaats
van met de duofiets en de bewegingsagoog” (Zorgorganisatie, Julianadorp).
In Almere zijn allianties tussen zorginstellingen en sportverenigingen tot stand gekomen met als doel
maatschappelijke activiteiten te organiseren voor specifieke doelgroepen zoals verstandelijk
gehandicapten en cliënten van het Leger des Heils. Opvallend is dat dit juist gebeurt op de momenten
waarop ook de andere leden van sportverenigingen actief zijn. Terwijl veel (gemeentelijk) beleid zich
richt op het benutten van leegstaande accommodaties door specifieke doelgroepen overdag te laten
sporten, heeft men er in Almere voor gekozen dit niet te doen: “Wij bieden sport en beweging in de
vrijetijd aan, niet overdag. Want bewegen is een middel, maar niet het doel” (Zorgorganisatie Triade,
Almere).
Een ander type project richt zich meer op de sociale functie van de sportvereniging voor
dorpsbewoners. In Kollumerzwaag is de Open Dorp-groep opgezet waarin de buurtvereniging, het

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

41

dorpshuis en verschillende sportverenigingen bij elkaar komen met als doel de sociale cohesie in het
dorp te vergroten. Door regelmatig met elkaar te overleggen, af te stemmen en zaken vanuit een ander
perspectief te bekijken, is het doel om een sterkere gemeenschap met een solide basis aan vrijwilligers
neer te zetten. “We willen voorkomen dat sportverenigingen concurreren om dezelfde vrijwilligers”
(Dorpshuis, Kollumerzwaag). Bij de Bengele Beweegt in Nederweert is het doel om de traditionele
sportparken te transformeren naar buurtparken die dé sociale ontmoetingsplaatsen van Nederweert
moeten worden. De inzet is om zowel de accommodaties als het aanbod meer aan te laten sluiten bij de
behoeften van de maatschappelijke partners en de buurt. In beginsel zijn sportverenigingen, de
basisschool en de kinderopvang een samenwerkingsverband gestart, maar inmiddels hebben partners
vanuit allerlei werkvelden aansluiting gezocht. “Met als gedachte hoe we door samenwerking sterker
staan en hoe we de accommodaties beter kunnen benutten” (Sportvereniging, Nederweert).
Ondanks dat de maatschappelijke partners die aan de projecten hebben meegedaan overtuigd lijken te
zijn in de waarde van sport, blijkt dit niet altijd breed binnen hun organisaties te worden gedragen.
“Zorg en welzijn denkt van nature zelden aan sport, er is geen natuurlijke verbinding. Daar kan veel
gewonnen worden” (Sportvereniging, de Achterhoek). Ook in Almere kost het medewerkers van zorg- en
welzijnsorganisaties de nodige overtuigingskracht om intern draagvlak te bereiken. “Bij onze organisatie
komt er geen geld voor binnen. Wij zijn op de achtergrond, we moeten ook laten zien dat we dit
allemaal doen” (Zorgorganisatie, Almere). “Het is een zeer moeizaam proces om allerlei redenen. Dus
niet alleen zijn de cliënten moeilijk, dat weten we. Maar ook het groene licht krijgen binnen de
organisatie” (Leger des Heils, Almere).
Kortom, de maatschappelijke partners die deelgenomen hebben aan de pilotprojecten van NOC*NSF
doen dit op basis van een duidelijke visie over het belang van sportverenigingen in het sociale domein.
Sport en bewegen wordt als middel ingezet om specifieke doelgroepen te laten participeren in de
maatschappij. Echter, in verspreiding van deze visie binnen maatschappelijke organisaties kan nog een
slag worden geslagen. Op dit moment zijn ‘trekkers’ binnen de maatschappelijke organisaties van groot
belang. De afhankelijkheid van personen is vaak te groot en de inzet van de organisaties zou beter
verankerd moeten worden binnen de organisaties. Buurtsportcoaches die een integrale rol spelen in het
verbinden van zorg en sport kunnen hierin van grote betekenis zijn (vgl. Leenaars, 2017).

De betekenis van maatschappelijke betrokkenheid voor sportverenigingen
Ook sportverenigingen zien meerwaarde in het oppakken van een maatschappelijke rol. “Als je een
combinatie kunt aangaan met andere verenigingen of scholen of noem maar op, dan kun je toch weer
wat mensen werven en binnen boord houden of krijgen” (Sportvereniging, Nederweert). “Een open club
vergroot de binding met leden, binding met de buurt, het verbetert het imago van de club en trekt
andere sponsoren aan” (Sportvereniging, de Achterhoek).
Hoewel de sportverenigingen die meedoen aan de pilotprojecten overtuigd lijken te zijn van de
meerwaarde van het zijn van een open club, geven maatschappelijke partners aan dat dit niet een
dominante of wijdverspreide visie onder sportverenigingen is. “Wij zien de meerwaarde voor sport en
sociaal domein wel, maar de meeste sportverenigingen zijn nog niet zover om ‘groot’ te denken. Die
moeten eerst nog wennen aan de gedachte van ‘oh, maar ik heb ook nog een buurman, misschien
kunnen we samen wat organiseren’” (Sportservice Den Helder, Julianadorp). “Verandering is altijd
spannend. Het is dan best moeilijk om iedereen met de neuzen dezelfde kant op te krijgen”
(Sportvereniging, Nederweert). Regelmatig wordt van maatschappelijke partners overtuigingskracht

42

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

gevraagd om verenigingen de meerwaarde van een maatschappelijke rol te laten zien. “Als ik er tien
aanbied en er lukt er één, dan is dat magistraal” (Leger des Heils, Almere).
Naast een gebrek aan inzicht over wat het zijn van een open club de sportverenigingen kan opleveren,
geven maatschappelijke partners aan dat lang niet alle sportverenigingen een maatschappelijke rol op
zich kunnen nemen. “Soms moet je accepteren dat verenigingen ‘achter’ zullen blijven en alleen hun
eigen ding blijven doen” (Sportservice Den Helder, Julianadorp). Volgens de regiomanager van
Sportservice Den Helder is het voor succesvolle projecten essentieel om vooraf in kaart te brengen of de
sportvereniging in staat is om een maatschappelijke rol op zich te nemen, oftewel: “heeft de interne
organisatie goed voor elkaar en wil zich maatschappelijk inzetten” (Sportservice Den Helder,
Julianadorp). Dit betekent dat bij projecten in eerste instantie gefocust moet worden op verenigingen
die goed scoren op vitaliteit. “Daar zit energie en die kunnen andere verenigingen vertellen en laten
zien wat het oplevert” (Sportservice Den Helder, Julianadorp). “Als het bestuur niet draait en er geen
visie is, kom je ook niet tot open club. Dan worden kansen niet gepakt” (Zorgorganisatie, de
Achterhoek). Het hebben van een visie, structuur en de durf tot vernieuwing worden hierbij door
maatschappelijke organisaties als minimale vereisten verondersteld. “Er moet wel een zekere structuur
zijn. Al gaat het over dat er vaste vrijwilligers zijn die mensen opvangen die weten waar het over gaat”
(Leger des Heils, Almere). “Sommige verenigingen kunnen die omslag maken. De oude, traditionele
sportbestuurders hebben het daar moeilijker mee” (Zorgorganisatie, Julianadorp).
Naast capaciteiten is de wil om maatschappelijk actief te zijn essentieel om een succesvolle open club
te zijn. Ook dit aspect is niet alom aanwezig bij sportverenigingen. “Die fietsclub die zag dat helemaal
niet zitten. Die hadden zoiets van: jeetje daar kunnen we onze leden niet mee opzadelen. Wij komen
lekker om te fietsen en hebben geen zin in al dat gedoe” (Leger des Heils, Almere). Ook door de
verenigingen in de Achterhoek wordt aangegeven dat het zijn van een open club moet passen bij de
cultuur van de vereniging. “DZC is altijd een hele open club geweest, alles wordt geaccepteerd en
daarom hebben we de keus gemaakt een open club te zijn die midden in de samenleving staat”
(Sportvereniging, de Achterhoek). Belangrijk hierbij is dat de cultuur van een vereniging een
samensmelting is van zowel de opvattingen van leden als het bestuur en dat dit niet gezocht moet
worden in slechts één van de twee. “Het bestuur is altijd de eerste die om tafel zit, die zijn altijd wel
enthousiast. En dan wordt dat op de ledenvergadering besproken dat ze [het bestuur] mensen met een
verstandelijke handicap training willen gaan geven en bij de club willen laten komen. En je ziet de
leden dan van ‘oh, oh, ik kom eigenlijk hier om lekker te lopen’” (Zorgorganisatie, Almere). Maar ook
andersom is het belangrijk dat een open cultuur bestuurlijk verankerd is. “Het idee kan in de vereniging
ontstaan, maar het moet gedragen worden door het bestuur” (Sportvereniging, de Achterhoek). Soms
ligt de reden van verenigingen om maatschappelijk betrokken te zijn niet in een open cultuur, maar in
het imago dat een vereniging wil opbouwen. Projecten zijn dan symbolisch, oppervlakkig en niet gericht
op het helpen van specifieke doelgroepen. “Maar het was ook van kijk ons” (Leger des Heils, Almere).
Maatschappelijke partners moeten hiervoor beducht zijn omdat het doelgroepen kan schaden. “En dat
kennen onze cliënten, dat er iets komt en weer voorbij gaat. Dus daar moet je voor waken, dat er weer
zo’n mislukking komt” (Leger des Heils, Almere).
Kortom, voor veel sportverenigingen is de meerwaarde van het innemen van een maatschappelijke rol
minder algemeen aanwezig dan bij maatschappelijke partners. Algemeen begrip van de meerwaarde van
de open club lijkt bij sommige sportverenigingen te ontbreken. Een groot gedeelte blijkt niet in staat te
zijn tot succesvolle en duurzame samenwerkingsverbanden vanwege een gebrek aan capaciteiten en
open cultuur. Daarnaast ligt het gevaar van symbolische samenwerking op de loer. Voor de groep

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

43

verenigingen die wel vanuit een gestructureerde visie en met draagvlak onder de leden richting een
open club werkt, zijn echter voldoende mogelijkheden om zich te ontwikkelen.

De invloed van de omgeving
De subsidie die voor de pilotprojecten van NOC*NSF beschikbaar is gesteld, is gebaseerd op het besef
dat de veranderingen in de transitiegebieden tot problemen kunnen leiden in het accommodatiegebruik,
kaderproblematiek en de betaalbaarheid van de sport. Bewustzijn over ligging in een transitiegebied
lijkt van invloed te zijn op het aangaan van samenwerkingsverbanden door sportverenigingen. “Krimp is
overstijgend aan de sportvereniging” (Gelderse Sport Federatie, de Achterhoek) en “nu komt
langzaamaan het besef dat ze wat moeten” (Sportservice Den Helder, Julianadorp). “Overdag zie je wel
mensen tennissen, maar naar de toekomst toe moet je toch proberen om het ledenaantal stabiel te
houden” (Sportvereniging, Nederweert). Het besef zit met name in het ervaren van vergrijzing en
ledendaling. “Verenigingen moeten meegaan met die ontwikkeling. Er zijn meer ouderen” (Sportservice
Doetinchem, de Achterhoek). “Terugloop van leden wordt nu een probleem omdat verenigingen te klein
worden” (Zorgorganisatie, Den Helder). “Aantal jeugdleden neemt elk jaar wel iets af en dat baart
zorgen voor de toekomst” (Sportvereniging, Nederweert). Krimp betekent vaak ook dat het lastiger is
voor verenigingen om voldoende vrijwilligers te vinden. “Door de krimp merken we dat verenigingen te
maken hebben met schaarste in het aantal vrijwilligers dat in het gebied beschikbaar is” (Dorpshuis,
Kollumerzwaag).
Kijkend vanuit het perspectief van de maatschappelijke organisaties speelt context ook een rol. Daar
waar in een wijk ook buurt- of wijkcentra bestaan, is de noodzaak om een sportvereniging te betrekken
minder groot. “Kleine kernen waar nog één sportvereniging zit, en die valt om, dan trekt het sociaal
instrument uit zo’n kern weg. En daar is die noodzaak wellicht veel hoger om wel die sportvereniging te
ondersteunen en die maatschappelijke rol meer op te pakken, omdat je anders de binding in het dorp
verliest omdat er niets anders meer is” (Zorgorganisatie, Julianadorp).
Ook de mate van saamhorigheid in de regio en bekendheid met elkaar lijkt een rol te spelen. “Er is wel
een goed wij-gevoel in Julianadorp” (Sportservice Den Helder, Julianadorp). In Doetinchem wordt
aangegeven dat saamhorigheid ook ontstaat door bekendheid met elkaar. “Wat hier in Doetinchem echt
anders is, is dat men elkaar kent. Als er een idee is, zit je heel snel om tafel” (Scholengemeenschap, de
Achterhoek). Maar dat de regio al een geschiedenis of cultuur heeft waarin wordt samengewerkt, is niet
noodzakelijk. Zo was de samenwerking tussen de sportverenigingen in Den Helder minimaal voordat het
pilotproject van start ging. “Het zijn nu vaak op zichzelf staande clubjes, met eigen besturen, eigen
kantine, eigen aanbod” (Zorgorganisatie, Julianadorp).
Kortom, besef dat sportverenigingen zich in transitiegebieden bevinden waardoor het bestaansrecht van
de vereniging in gevaar kan komen, lijkt van invloed te zijn op de rol die sportverenigingen in de regio
op zich nemen. Naast krimp kan ook een succesvolle sportvereniging in de regio een bedreigend effect
voor een sportvereniging hebben. Zij kunnen daarmee een versterkend effect hebben op de
verminderde instroom bij andere verenigingen. Sportverenigingen vissen allemaal in dezelfde vijver als
het gaat om het binden van leden en vrijwilligers. Sportverenigingen werken veelal samen vanuit het
idee dat samenwerkingsverbanden meer leden kunnen opleveren en vanwege de efficiëntie die behaald
kan worden op het gebied van vrijwilligersbeleid. “Dat je elkaar niet als concurrenten ziet, maar dat je
de aanvulling ziet” (Sportvereniging, Nederweert) en “dat je dingen samen organiseert en je niet op
elkaars vrijwilligers aast” (Dorpshuis, Kollumerzwaag).

44

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Open club beperkingen en vervolg
Maatschappelijke partners zien dat sportverenigingen die aan de trajecten meedoen een belangrijke rol
spelen in het sociaal domein. Door de pilottrajecten worden speciale doelgroepen zoals ouderen,
jongeren, verstandelijk beperkten en thuis- en daklozen de kans geboden om in de maatschappij mee te
draaien en uit hun sociaal isolement te stappen. Daarnaast, omdat bij verenigingen nog weinig sprake is
van een open cultuur, gelden de trajecten als inspiratiebron voor andere organisaties in de regio. “Dit
project heeft wel een vlekwerking, er sluiten steeds meer aan bij Samen Doetinchem” (Gelderse Sport
Federatie, de Achterhoek). Echter, maatschappelijke partners geven op basis van hun ervaringen met de
projecten een aantal factoren aan die de rol van sportverenigingen in het sociaal domein beperken.

Cultuuromslag
Maatschappelijke partners geven aan dat programma’s niet gericht zijn op een cultuurverandering bij
verenigingen. Programma’s zijn specifiek gericht op het verbeteren van sportaanbod voor een bepaalde
doelgroep, en niet om een open cultuur bij sportverenigingen te bewerkstelligen: “Bij Sportimpuls weet
je, nou ik moet 2 á 3 keer per week een G-programma rond voetbal hebben, maar er zijn natuurlijk veel
meer mensen met bagage die dat misschien ook wel zouden willen. En daar ook heel moeilijk of niet
komen en daar staan ze helemaal niet bij stil. Er vindt geen transfer plaats van opvattingen en
gedachtes” (Leger des Heils, Almere). Dit betekent dat de maatschappelijke rol van sportverenigingen
over het algemeen niet verder gaat dan het faciliteren van sport voor de doelgroepen, afgesproken in de
programma’s. Een overtuiging dat sportverenigingen meer kunnen doen ontbreekt vaak, waardoor de
maatschappelijke rol van sportverenigingen beperkt blijft.

Borging
Om in het sociale domein van betekenis te zijn, dient aandacht voor speciale doelgroepen langdurig van
aard te zijn. “Als je je als vereniging committeert aan onze populatie, dan zit je daaraan vast” (Leger
des Heils, Almere). Echter, de borging van projecten binnen sportverenigingen die ervoor zorgt dat
sportverenigingen zich niet enkel incidenteel maatschappelijk inzetten, ontbreekt nu vaak. “Je hebt
tijd nodig om in jouw vereniging een structuur neer te zetten om daarna als de jongens weer komen, ze
daar kunnen blijven” (Zorgorganisatie, Almere). “Elk initiatief heeft geen kans van slagen als je er niet
iets van een structuur in biedt, een soort van methode die door mensen gevolgd kan worden” (Leger des
Heils, Almere). Maar zowel de verenigingen als de maatschappelijke partners geven aan dat dat op dit
moment erg moeilijk is. “Om het programma te verankeren, dat is heel moeilijk. Elk jaar moet het geld
weer losgekregen worden” (Zorgorganisatie, de Achterhoek). “Het mooiste zou zijn dat de gemeente
ziet dat we een bewezen project zijn en een jaarlijks budget geeft. Dan kunnen we het nog verder
uitrollen en nog meer mensen bedienen” (Gelderse Sport Federatie, de Achterhoek). “Als ik kijk hoe het
nu bij ons zit, we hebben die borging wel beschreven want dat moet bij die Sportimpulsaanvragen, dat
er in ieder geval een aantal mensen moet doorstromen naar een sportclub, dat ze contributie kunnen
betalen, dat ze een aantal taken of dingen doen, maar dat gaat heel moeizaam en dat wordt ook niet
goed gestuurd” (Leger des Heils, Almere). Ook de procesbegeleiding kan hierbij een grotere rol spelen
door meer concrete afspraken te maken. “Onder de huidige omstandigheden is het gedoemd dat
iedereen zijn eigen weg gaat. Maar als je meer afspreekt, een soort van traject, dan is het anders
volgens mij” (Leger des Heils, Almere). “Het moet gevolgd blijven worden. We hebben dát afgesproken,
wát is er mee gebeurd? (Leger des Heils, Almere). Belangrijk voor het innemen van een
maatschappelijke rol is dus dat projecten structureel zijn. “Als iets niet goed gaat, wel blijven doorgaan
en opnieuw proberen” (Sportvereniging, de Achterhoek).

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

45

Professionele krachten
Sportverenigingen bestaan voornamelijk uit vrijwilligers die veelal de tijd, kennis en kunde missen om
speciale doelgroepen te bieden wat ze nodig hebben. “Die werkzaamheden die diegene vervult, die kan
je niet aan een vrijwilliger overlaten, dat is veel te zwaar” (Zorgorganisatie, Almere). Het aanstellen
van professionele krachten wordt door maatschappelijke partners als vereiste genoemd. “Als bestuur
moet je het lef hebben om te investeren. Met alleen vrijwilligers lukt het niet. Dus ook betaalde
krachten inhuren” (Gelderse Sport Federatie, de Achterhoek). “Dat je bij elke vereniging iemand hebt
die zich daar voor inzet en dat overziet en dat aanjaagt. Als je dat niet doet, dan kun je dat vergeten”
(Leger des Heils, Almere). Daarnaast wordt aangegeven dat professionals vanuit de zorg ingezet moeten
worden die de brug slaan naar de sport en niet andersom zoals nu voornamelijk het geval is. “Je moet
kijken vanuit de zorg. De zorg dient de mens meer dan de sport. En als je geld neerlegt bij de sport,
betekent het niet dat het bij de mensen komt” (Zorgorganisatie, Almere). “Iemand vanuit de zorg
neemt de mensen bij de hand en neemt ze mee naar de vereniging. Daarnaast neemt hij de organisatie
op zich en brengt hij expertise mee naar de vereniging. De vereniging hoeft dan alleen nog maar te
zorgen voor vrijwilligers” (Zorgorganisatie, Almere).

46

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

7.

Slotbeschouwing
In deze laatste rapportage van het project ‘Sport in transitieregio’s’ is de balans opgemaakt. Aan de
hand van de sportparticipatie, de organisatiekracht, het open club-gehalte en de leefbaarheid in twaalf
transitiegebieden in Nederland is in kaart gebracht hoe de sport, in het bijzonder de sportvereniging,
zich in twaalf transitiegebieden ontwikkelt. Dit rapport biedt daarmee een nader antwoord op vragen
met betrekking tot het belang van sportverenigingen voor de leefbaarheid in deze gebieden. Naar
aanleiding van vragen van mevrouw Bruins Slot (CDA) in de Tweede Kamer kwam dit onderwerp op de
(onderzoeks)agenda. Hoekman et al. (2015) concludeerden eerder dat sportverenigingen in krimp- en
anticipeerregio’s nog goed vertegenwoordigd zijn, maar dat door veranderende omstandigheden de
vraag ‘hoe staan sportverenigingen in krimp- en anticipeerregio’s ervoor?’ actueel blijft. Ook voor de
groeiregio’s is het relevant om hun positie in de veranderende samenleving scherp in het oog te houden.
Directe aanleiding voor deze rapportage zijn de pilotprojecten die NOC*NSF in zes transitieregio’s heeft
uitgevoerd. Het Mulier Instituut heeft gepoogd de onderliggende succes- en faalfactoren in kaart te
brengen. Deze rapportage biedt dan ook een meer cijfermatige blik op de ontwikkeling van de sport in
transitieregio’s in Nederland. Een procesevaluatie van de pilotprojecten werd eerder opgeleverd door
Kenniscentrum Sport (Vlasveld et al., 2017).

Conclusies
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden, zijn drie metingen van organisatiekracht en open clubgedachte uitgevoerd: eenmaal in de winter van 2015/2016, een keer in het najaar van 2016 en een keer
in het najaar van 2017. Daarnaast is aan de hand van focusgroepinterviews en (telefonische) interviews
nagegaan in hoeverre de maatschappelijke partners een rol zien weggelegd voor sportverenigingen om
een bredere functie in de transitieregio’s te vervullen. In dit rapport is antwoord gegeven op vier
vragen. Per vraag worden hieronder de belangrijkste conclusies van het onderzoek gepresenteerd.

Sportparticipatie: daling in krimp- en anticipeerregio’s
Allereerst is in dit onderzoek de sportparticipatie in twaalf transitiegebieden in de periode 2015-2017 in
kaart gebracht. Een veranderende sportdeelname heeft namelijk invloed op de vraag naar
verenigingsaanbod, met directe gevolgen voor het kader, de accommodatie en de sportactiviteiten zelf.
De deelvraag die hierbij centraal staat is: Hoe ontwikkelt zich de sportparticipatie in twaalf
Nederlandse transitiegebieden tussen 2015 en 2017, en doen zich daarbij verschillen voor tussen de zes
gebieden waar wel, en de zes gebieden waar geen pilotprojecten door NOC*NSF worden uitgevoerd?
Vanuit de demografische ontwikkeling in krimp- en anticipeerregio’s en reeds bekende cijfers over
sportdeelname valt een daling van de sportparticipatie en het lidmaatschap van sportverenigingen en
–bonden te verwachten. Ouderen sporten over het algemeen minder vaak dan jongeren en zij doen dit
zeker minder vaak binnen georganiseerd verband (Tiessen-Raaphorst en Van den Dool, 2014). Uit de
cijfers in deze rapportage blijkt dat deze dalingen tussen 2012 en 2016 (sportparticipatie) en 2014 en
2016 (bondslidmaatschap) inderdaad hebben voorgedaan. Dit mag geen verrassing heten, maar gezien
het vorige onderzoek van Hoekman et al. (2015) is het toch opvallend te noemen. Uit dat rapport bleek
namelijk dat, in ieder geval aan de aanbodzijde, er nog weinig zorgen over de sport in krimp- en
anticipeerregio’s geuit hoefden te worden. De belangrijkste conclusies van Hoekman et al. waren dat
sportverenigingen nog steeds goed vertegenwoordigd zijn, sportverenigingen niet sneller verdwijnen uit
deze regio’s en dat verenigingen nog steeds een belangrijke rol spelen in de leefbaarheid. Uit het

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

47

huidige onderzoek blijkt aan de vraagzijde wel een verschuiving zichtbaar te zijn: in krimp- en
anticipeerregio’s zijn minder mensen actief in de (georganiseerde) sport. Dit kan sportverenigingen op
termijn bedreigen in hun voortbestaan. Voor de groeiregio’s geldt deze bedreiging niet. Zij hebben te
maken met een relatief stabiel beeld in sportparticipatie en lidmaatschap. Kijkend naar de zes
transitiegebieden waar wel pilotprojecten zijn uitgevoerd en de zes transitiegebieden waar geen
pilotprojecten zijn uitgevoerd, zijn geen (grote) verschillen te zien in ontwikkeling van de
sportparticipatie.

Vitaliteit sportvereniging: zorgen om organisatiekracht in groeiregio’s
Naast de mate van sportparticipatie in transitieregio’s, is in dit onderzoek de vitaliteit van de
sportverenigingen in de transitiegebieden gemonitord. Veranderingen in de omgeving van de
sportvereniging kunnen namelijk van invloed zijn op de vitaliteit van de organisatie. De deelvraag die
hierbij centraal staat is: Hoe ontwikkelt zich het ledenbestand, het bestuur, de financiën, het aanbod,
het kader en de accommodatie van sportverenigingen in twaalf transitiegebieden tussen 2015 en 2017,
en doen zich daarbij verschillen voor tussen de zes gebieden waar wel, en de zes gebieden waar geen
pilotprojecten door NOC*NSF worden uitgevoerd?
Om de vitaliteit van sportverenigingen in transitiegebieden in kaart te brengen is de organisatiekracht
en de mate van open club bij de verenigingen in transitiegebieden op drie momenten gemeten. Op het
gebied van organisatiekracht in transitiegebieden zijn in 2017 problemen te zien. Van de
transitiegebieden in dit onderzoek scoren enkel Kop van Noord-Holland (anticipeerregio) en MaastrichtMergelland (krimpregio) beter dan het landelijk gemiddelde. In de andere transitiegebieden heeft meer
dan een derde van de verenigingen een matige tot onvoldoende organisatiekracht. Anders dan wellicht
verwacht had mogen worden, zijn het niet de groeiregio’s die aan kop gaan als het om organisatiekracht
gaat. Zo is groeiregio Almere één van de minst ontwikkelde regio’s op het gebied van organisatiekracht.
De situatie in Almere is zorgwekkend omdat Almere ten opzichte van 2015 een flinke daling heeft
doorgemaakt. Daarnaast valt op dat de twee krimpgebieden, Maastricht-Mergelland en de Achterhoek,
het op het gebied van organisatiekracht ten opzichte van de andere transitiegebieden goed doen. Met
name de organisatiekracht in Maastricht-Mergelland is sterk verbeterd ten opzichte van 2015.
Vergeleken met het Nederlands gemiddelde doen de verenigingen in de transitieregio’s het niet slecht
op het gebied van de open club-gedachte. Van de onderzochte transitieregio’s is de open club alleen in
anticipeerregio de Hoeksche Waard minder aanwezig dan gemiddeld het geval is. Uitgesplitst naar de
score per regio, valt op dat groeiregio Almere net als op het gebied van organisatiekracht, ook wat
betreft de open club-score een flinke daling heeft doorgemaakt. Daarnaast is anticipeerregio OostDrenthe een opvallende regio. Daar waar Oost-Drenthe relatief laag scoort op organisatiekracht, scoort
het in vergelijking tot de andere transitiegebieden, hoog op mate van open club-gedachte. Vergeleken
met 2015 lijken de pilotprojecten op basis van dit onderzoek (nog) niet geleid te hebben tot een
verbetering van de organisatiekracht en open club-gedachte in de regio’s waar de pilotprojecten hebben
plaatsgevonden.

Leefbaarheid: bovengemiddeld leefbaarheidsniveau transitiegebieden
De sportvereniging is van belang voor de leefbaarheid in een kern. Met name in krimp- en
anticipeerregio’s zijn sportverenigingen vaak de laatste voorzieningen die een dorp ‘bij elkaar kunnen
houden’ en van een identiteit voorzien. De deelvraag die hierbij centraal staat is: Hoe ontwikkelt zich
de leefbaarheid in twaalf Nederlandse transitiegebieden tussen 2015 en 2017, en doen zich daarbij

48

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

verschillen voor tussen de zes gebieden waar wel, en de zes gebieden waar geen pilotprojecten door
NOC*NSF worden uitgevoerd?
Uit de cijfers van de Leefbaarometer blijkt dat voorlopig weinig zorgen hoeven te bestaan over de
leefbaarheid in de onderzochte transitieregio’s. Bijna alle transitieregio’s scoren bovengemiddeld,
waarbij het leefbaarheidsniveau van anticipeerregio’s Midden-Limburg, Walcheren, Oost-Drenthe en
krimpregio’s Maastricht-Mergelland en de Achterhoek zelfs wordt beoordeeld tussen goed en zeer goed.
Hierbij zijn geen (grote) verschillen te zien tussen de zes transitiegebieden waar wel pilotprojecten zijn
uitgevoerd en de zes transitiegebieden waar geen pilotprojecten zijn uitgevoerd. Wel dient te worden
aangetekend dat er enkele beperkingen zijn met betrekking tot de totstandkoming van de scores in de
Leefbaarometer. Sportverenigingen zijn in deze index namelijk niet meegenomen. De bijdrage die
sportverenigingen aan de leefbaarheid van transitieregio’s leveren lijkt wel vast te staan. Dit geldt
uiteraard voor krimp- en anticipeerregio’s, waar de sportvereniging vaak één van de laatste
voorzieningen is, maar zeker ook voor de groeiregio’s, waar de sportvereniging een samenbindend
karakter kan hebben. Overigens moet worden aangetekend dat het belang van sportverenigingen in
transitieregio’s in hoge mate afhankelijk is van de aanwezigheid van andere voorzieningen. Wanneer
meer voorzieningen aanwezig zijn, bestaat de kans dat de sportvereniging zich meer op de achtergrond
opstelt.
Opinie in het sociale domein: behoefte aan borging van projecten
Eén van de ambities in de pilotprojecten die door NOC*NSF werden uitgevoerd, is samenwerking tussen
lokale partners stimuleren en de sportvereniging een grotere maatschappelijke rol laten innemen. In dit
onderzoek is de opvatting van maatschappelijke partners ten aanzien van de sportverenigingen die
hebben deelgenomen aan de trajecten in kaart gebracht. De deelvraag die hierbij centraal staat is: Hoe
kijken maatschappelijke partners in de door NOC*NSF geselecteerde transitiegebieden aan tegen de rol
van de sportverenigingen die hebben deelgenomen aan open club-sessies en aan begeleiding op maat,
en hoe hebben deze trajecten de rol van die sportverenigingen in het lokale speelveld veranderd?
Maatschappelijke organisaties zien duidelijk het belang van open clubs voor de regio. Een open club
betekent bredere participatie van specifieke doelgroepen in de samenleving. Ook vanuit
sportverenigingen wordt meerwaarde ervaren in het innemen van een grotere maatschappelijke rol. Dit
uit zich met name in het relevant laten blijven van de sportvereniging naar de toekomst toe in verband
met ledendaling en vergrijzing. Bij sportverenigingen is besef over het belang van het innemen van een
maatschappelijke rol echter minder aanwezig. Het hangt veelal samen met enthousiaste bestuurders die
op dat moment bij de club aanwezig zijn en zich voor samenwerking willen inzetten. De rol van
sportverenigingen in het sociale domein blijft hierdoor vrij beperkt. Om de rol van sportverenigingen in
het sociale domein uit te breiden van incidentele projecten naar verankering in de regio, lijkt gestuurd
te moeten worden naar een cultuuromslag binnen sportverenigingen. Door projecten te starten met
goede procesbegeleiding, professionele inzet en een structurele aanpak kan de rol van de
sportvereniging in het sociaal domein groter worden. Zaak is om de meerwaarde voor sportverenigingen
duidelijk te profileren door het tonen van goede voorbeelden en geld beschikbaar te blijven stellen voor
structurele programma’s met professionele begeleiding vanuit de zorg waarbij samenwerking wordt
gezocht met vitale verenigingen.

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

49

Reflectie en aanbevelingen
Op basis van dit onderzoek lijkt het project ‘Pilots transitieatlas en Open Club 2015’ van NOC*NSF niet
geleid te hebben tot een verbetering van de sportparticipatie, vitaliteit van de sportvereniging en
leefbaarheid in transitieregio’s ten opzichte van de transitieregio’s waar de pilots en open club sessies
niet hebben plaatsgevonden. Dit betekent echter niet dat het project van NOC*NSF geen effect heeft
gehad. Aan de hand van de pilots zijn achttien allianties tot stand gekomen die een grote variëteit aan
plannen hebben ontwikkeld en als inspiratie dienen voor sportverenigingen en maatschappelijke
partners in dezelfde of andere regio’s. Daarnaast blijkt uit de procesevaluatie van Kenniscentrum Sport
dat betrokkenen de projecten overwegend positief waarderen (Vlasveld et al., 2017). Vlasveld et al.
(2017) concluderen dat bij deelnemers inzicht is ontstaan in de problematiek waar de transitiegebieden
mee hebben te maken en is kennisgemaakt met andere partijen die men zonder de projecten nooit had
ontmoet. Dit biedt perspectief voor de toekomst.

Inzoomen
Dat op basis van dit onderzoek geen effecten zijn te constateren heeft met een aantal factoren te
maken. Allereerst lijken de projecten in deze fase het effect van een druppel op een gloeiende plaat te
hebben gehad. Zoals uit de evaluatie van Vlasveld et al. (2017) blijkt, was de aanwezigheid van
sportverenigingen bij de sessies niet altijd even groot. Verschillende sessies verliepen stroef of konden
geen doorgang vinden vanwege een gebrek aan animo onder de deelnemers. Hierdoor is het
onwaarschijnlijk dat effecten zichtbaar zijn in de gehele regio. Het is dan ook aan te bevelen om met
vervolgonderzoek verder in te zoomen op de kernen waar allianties zijn gevormd. Met een effectmeting
bij sportverenigingen waar de plannen daadwerkelijk tot uitvoering zijn gebracht kan worden bezien
hoe de vitaliteit bij deze verenigingen in verloop van tijd ontwikkelt. Een effectmeting kan ook de
draagkracht voor andere sportverenigingen vergroten. Aanbeveling van Vlasveld et al. (2017) is om met
de projecten aansluiting te zoeken bij de sportverenigingen die welwillend en enthousiast tegenover de
projecten staan. Dit verhoogt de kans van slagen van de projecten. Vervolgens kunnen de projecten als
inspiratiebron dienen voor andere sportverenigingen om iets soortgelijks te doen, waardoor een
sneeuwbaleffect ontstaat. Belangrijk is dus om de meerwaarde voor sportverenigingen sterker te
positioneren door het tonen van goede voorbeelden. In het kader van het laten zien van meerwaarde
kan een succesvolle effectmeting terughoudende sportverenigingen overtuigen.

Driemeting
De tweede factor is dat de meerwaarde van de projecten wellicht pas in de toekomst is te merken. Een
cultuurverandering, zoals het meer open worden van sportverenigingen, is niet van de één op andere
dag te realiseren. Dit blijkt ook uit de procesevaluatie. Vlasveld et al. (2017) constateren dat de
Achterhoek, een regio waar al veel projecten lopen die als doel hebben om verenigingen te laten
anticiperen op de krimp, de regio is waar het grootst aantal allianties zijn voortgekomen.
Sportverenigingen lijken zich bewust van de krimpsituatie in de regio en zijn bereid samenwerkingen
aan te gaan om ondanks de krimp te kunnen blijven voortbestaan. Dit lijkt erop te duiden dat een
langere periode van aandacht aan problematiek en oplossingen van invloed is geweest op de mate van
betrokkenheid bij de projecten en dat mogelijke effecten pas na langere periode zichtbaar zijn.
Daarnaast blijkt uit de procesevaluatie van Vlasveld et al. (2017) dat het proces van het opstarten van
de allianties in de verschillende regio’s niet overal even snel verliep. Kijkend naar deze aanloopperiode
en het gebrek aan draagkracht in de regio’s blijkt achteraf dat de periode tussen de nul-, één- en
tweemeting een te korte periode is geweest. Het is dan ook aan te bevelen om een driemeting te doen
waarbij rekening wordt gehouden met de langere aanlooptijd van de projecten en zichtbaarheid van de
effecten.

50

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Zachte indicatoren
Een derde factor die een rol lijkt te spelen in dit onderzoek is dat effecten van de sessies niet direct
zichtbaar zijn in harde indicatoren. De effecten van met name de kennissessies waarbij de problematiek
wordt besproken, zit wellicht meer in zachte indicatoren, zoals opvattingen, gevoel van noodzaak en
welwillendheid om met anderen samen te werken. De effectmeting in dit onderzoek bestaat uit een
samenvoeging van harde en zachte indicatoren. Vervolgonderzoek is wenselijk waarbij meer aandacht
wordt besteed aan het loskoppelen van deze indicatoren om te bezien of effecten wel zichtbaar zijn in
opvattingen, gevoel van noodzaak en welwillendheid om met anderen samen te werken. Een
verandering in de zachte indicatoren kan een voorstadium zijn van daadwerkelijke veranderingen.

Ander type sport en bewegen
Ondanks het blijvende belang van de sportvereniging in transitieregio’s, blijkt uit de cijfers over de
Fitnorm en de Nederlandse Norm Gezond Bewegen dat sport in de openbare ruimte steeds belangrijker
wordt. De vergrijzing van de krimp- en anticipeerregio’s brengt een ander type sport en bewegen met
zich mee, dat meer is geënt op recreatieve beweging. De sportvereniging zal daarom moeten zoeken
naar verbinding met dit nieuwe type sport. Dit kan zij bijvoorbeeld doen door de accommodatie
startpunt te laten zijn van wandel- en fietsroutes. Voor veel verenigingen zal dit echter nog een
behoorlijke omslag in het denken teweeg moeten brengen. In de groeiregio’s zal ook rekening gehouden
moeten worden met nieuwe vormen van sport- en beweegdeelname. Het groeiende belang van het
gezondheidsmotief zorgt er bijvoorbeeld voor dat mensen die voorheen stopten met sporten nu wel
actief blijven. Zij zullen dit echter doen in vormen die passen binnen hun drukke levensstijl. Ook dit
zorgt voor toenemend gebruik van de openbare ruimte als sportvoorziening.
Kortom, wat duidelijk is geworden is dat transitieregio’s met ontwikkelingen kampen die de toekomst
van sportverenigingen in gevaar kunnen brengen. Zoals uit dit onderzoek blijkt is in de krimp- en
anticipeerregio’s zowel de sportparticipatie tussen 2012 en 2016 als het bondslidmaatschap tussen 2014
en 2016 gedaald. Blijvende aandacht voor sportverenigingen in deze gebieden is gewenst want dat er
sprake is van problematiek in de transitiegebieden is met dit onderzoek bevestigd. Aanbevolen wordt
dan ook om met de projecten door te gaan, waarbij de aanbevelingen van Vlasveld et al. (2017) worden
gevolgd, de meerwaarde van allianties voor sportverenigingen duidelijk wordt gepositioneerd en waarbij
geld beschikbaar wordt gesteld voor procesbegeleiding. Daarnaast is het belangrijk dat monitoring en
evaluatie blijft plaatsvinden, waarbij de effectmeting op plekken wordt aangepast zodat ontwikkelingen
beter in beeld kunnen worden gebracht.

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

51

Referenties
Alkemade, J. van, Avric, B., Arends, H., Kunen, M., Veerman, H. & Gillieron, R. (2014). Themadossier
sport en leefbaarheid in krimp- en anticipeerregio’s. Utrecht/Ede/Arnhem: Movisie/ NISB/ NOC*NSF.
Blok, S.A. (2014). Kabinetsvisie naar aanleiding van de motie Barth c.s., de beleidsdoorlichting van het
Programma Bevolkingsdaling & het rapport van het Team Midterm Review Bevolkingsdaling. Den Haag:
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Bont, F. de (2016). 'Je kunt als vereniging niet blijven doen wat je al veertig jaar doet'. De Volkskrant, 7
juni 2016.
CBS (2015). Demografische kerncijfers per gemeente 2015. Den Haag: Centraal Bureau voor de
Statistiek.
CBS (2018). Bevolking in bijna kwart van gemeenten gedaald. Geraadpleegd op 3 januari 2018 van
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/01/bevolking-in-bijna-kwart-van-gemeenten-gedaald.
CBS/RIVM (2015). Wekelijkse sporters. Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor.
Geraadpleegd op 3 augustus 2016 van
https://www.volksgezondheidenzorg.info/sport/kernindicatoren/sportdeelname-enclublidmaatschap#node-sportdeelname-wekelijks.
Dool, R. van den (2017). Ontwikkeling sportdeelname naar leeftijd. Fachtsheet 2017/15. Utrecht:
Mulier Instituut.
GGD, CBS & RIVM (2013). Gezondheidsmonitor volwassenen 2012. Utrecht/Den Haag/Bilthoven:
Gemeentelijke/gewestelijke Gezondheidsdienst/Centraal Bureau voor de Statistiek & Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu.
Hoekman, R., Bulsink, A. & Kalmthout, J. van (2015). Sportverenigingen in krimpkernen. Het belang van
sportverenigingen voor de leefbaarheid in krimpkernen. Utrecht: Mulier Instituut.
Haan, J. de (2010). Transities in de levensloop als context voor sport. In: Tiessen-Raaphorst, A.,
Verbeek, D., De Haan, J. & Breedveld, K. (red.). Rapportage sport 2010. Sport: een leven lang. Den
Haag/’s- Hertogenbosch: Sociaal en Cultureel Planbureau/W.J.H. Mulier Instituut.
Hart, J. de, Knol, F., Maas-de Waal, C. & Roes, T. (2002). Zekere banden: sociale cohesie, leefbaarheid
en veiligheid. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Hoekman, R. & Dool, R. van den (2015). Gemeentelijke uitgaven aan sport. Een overzicht van de
ontwikkelingen (2010-2015). Utrecht: Mulier Instituut.
Hoekman, R. & Bol, P. van der (2014). Sport in collegeprogramma's 2014. Van armoedebeleid tot
zelfredzaamheid. Utrecht: Mulier Instituut.

52

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Leidelmeijer et al. (z.j.). Leefbaarometer 2.0: instrumentontwikkeling.
http://doc.leefbaarometer.nl/resources/Leefbaarometer%202.0%20Instrumentontwikkeling.pdf. ().
Ministerie van Binnenlandse Zaken (z.j.). Leefbaarometer. Geraadpleegd op 30 mei 2016 van
http://www.leefbaarometer.nl/home.php.
Misener, K. & Doherty, A. (2009). A Case Study of Organizational Capacity in Nonprofit Community
Sport. Journal of Sport Management, 23, p. 457-482.
Mulier Instituut (2016). Verenigingspanel voorjaar 2016. Utrecht: Mulier Instituut
NOC*NSF (z.j.a). Open club sessies. Geraadpleegd op 25 mei 2016 van
http://www.nocnsf.nl/cms/showpage.aspx?id=14969.
NOC*NSF (z.j.b). Open clubs. Geraadpleegd op 25 mei 2016 van http://www.nocnsf.nl/openclubs.
NOC*NSF (2015). Aanvraag Pilots Transitieatlas en open clubs 2015. Arnhem: NOC*NSF.
NOC*NSF (2016a). Sportagenda 2017+. Arnhem: NOC*NSF.
NOC*NSF (2016b). Toekomstbeeld van de Nederlandse sport in een veranderende wereld. Geraadpleegd
op 30 mei 2016 van http://nocnsf.nl/cms/showpage.aspx?id=21795.
NOC*NSF/KISS (2015). Sportbondleden 2014. Geraadpleegd op 3 augustus 2016 van
https://www.volksgezondheidenzorg.info/sport/sportopdekaart/lidmaatschappen-sportvereniging.
Planbureau voor de Leefomgeving (2014). Wat zijn de gevolgen van demografische krimp voor de
woningmarkt en de economie? Geraadpleegd op 3 augustus 2016 van
http://www.pbl.nl/onderwerpen/krimp/vraag-en-antwoord/wat-zijn-de-gevolgen-van-demografischekrimp-voor-de-woningmarkt-en-de-economie.
Public Result (z.j.). Sportatlas Sport. Geraadpleegd op 30 mei 2016 van
http://www.publicresult.nl/product/transitieatlas-sport/.
Roest, J. van der (2015). From participation to consumption? Consumerism in voluntary sport clubs.
Utrecht: Universiteit Utrecht.
Roest, J. van der, Ginneken, Z.J.M.S. van & Kalmthout, J. van (2016). Sport in transitieregio’s.
Ontwikkeling van de sport in gebieden met demografische uitdagingen. Utrecht: Mulier Instituut.
Schnabel, P. (red.) (2004). Individualisering en sociale integratie. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Steen-Johnsen, K. & Enjolras, B. (2011). Norway – towards a volatile civil society? In: Wijkström, F. &
Zimmer, A. (red.) Nordic Civil Society at a Cross-Roads. Tranforming the Popular Movement Tradition
(pp. 55-71). Baden-Baden: Nomos.

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

53

Steenbekkers, A. & Vermeij, L. (red.) (2013). De dorpenmonitor. Ontwikkelingen in de leefsituatie van
dorpsbewoners. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Tiessen-Raaphorst, A. & Dool, R. van den (2014). Sportdeelname. In: Tiessen-Raaphorst, A. (red.).
Rapportage sport 2014. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Vlasveld, A., Ridder, E. de & Burger, R. (2017). Rapportage Monitoring & Evaluatie van het project
‘Pilots Transitieatlas en Open Clubs 2015’. Ede: Kenniscentrum Sport.

54

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Bijlage 1 Dimensies Organisatiekracht en open club
Organisatiekracht
Leden
Stabiel of groeiend ledental nu en in de toekomst.
Ontwikkeling ledental vormt geen bedreiging in de toekomst.
Aanwezigheid leden(groei)ambitie.
Hoge opkomst bij trainingen, activiteiten en toernooien.
Kader
Voldoende vrijwilligers en trainers.
Voldoende gekwalificeerde trainers/begeleiders.
Nauwelijks vacatures voor vrijwilligers en betaalde medewerkers.
Actueel vrijwilligersbeleid op papier.
Accommodatie
Beschikbaarheid accommodatie nu en in de toekomst.
Kwaliteit accommodatie.
Exploitatie (financiering, onderhoud, beheer).
Financiën
Gezonde financiële positie.
Ruimte in de begroting voor onvoorziene zaken.
Financieel meerjarenplan.
Beleid
Gedragen missie en visie voor de lange termijn.
Beleidsplannen en taakomschrijving functies op papier.
Peilen wat er leeft bij leden.
Open club
Vraaggerichtheid
De club staat open voor/gaat actief op zoek naar vragen van leden, betrokkenen en omgeving, waarbij
gekeken wordt of deze op functionele wijze verbonden kunnen worden met de belangen en
mogelijkheden van de club en haar leden.
Uit zich door gastvrijheid, sociaal kapitaal inzichtelijk (willen) maken, luisteren
naar/aandacht/oprechte interesse in mensen.
Samenwerkingszin
De club zoekt de oplossing van interne en externe vraagstukken in samenwerking en verbinding met
derden (co-creatie). Synergie en wederkerigheid zijn hierbij sleutelbegrippen.
Blijkt uit soorten en aantal samenwerking, (eigen)belang van de samenwerking, aard van de
samenwerking, mate van verbinding, al dan niet sector overschrijdend.

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

55

Open Cultuur
Breed gedragen overtuiging dat interactie en verbinding met (partijen uit) de omgeving van de club
bijdraagt aan versterking van de hoofdactiviteit van de club en onderdeel is van de kernactiviteiten van
een sportclub.
Samenwerking en verbinding met organisaties uit de omgeving (wijk, dorp, gemeente) worden
belangrijk gevonden en zijn formeel vastgelegd.
Leden zijn actief betrokken bij projecten in de buurt.
Ondernemerszin
Onder de leden van de club heerst een sterke focus op het initiëren en/of signaleren van nieuwe
initiatieven die de club kunnen versterken.
Daarbij is de vereniging actief met het organiseren van nieuwe sport- en spelactiviteiten en
nevenactiviteiten voor verschillende groepen leden en niet-leden.

56

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Bijlage 2 Grafieken en tabellen
Figuur B.2.1 Organisatiekracht in twaalf transitieregio's 2015 (in procenten, n=669)
100
22

25

17

12

13
23

23

80

60

43

43

58

31

23

23

50

60
47

47

37

46

18

17

20

19

41

40

32

31

36

37

43

40

20

0

25

9

26

20

24

26

5

6

4

4

20

22

24

10

9

7

23

23

27

30

Goed
Voldoende
Matig

11

13

14

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

13

12

13

Onvoldoende

57

Figuur B.2.2 Organisatiekracht naar achtergrondkenmerken vereniging 2015 (in procenten,
n=669)
100

22

17

17
27 27

28

16

18
29

29

25 27

20

14

16
27

28

21 24

80

45

60
43

39

43

42

44

37
45

42

43

44

47

46
47

42

39

45

40

54

40

20

25

28

30

29

23
24

21

19

30

28

21

29

20

27

28
23

27

22

Voldoende
15

9
0

58

11 11

4

9 10

8 10

8 11

Goed

4

Matig
10

11 9

8

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

10 9

9 9

Onvoldoende

Figuur B.2.3 Organisatiekracht naar achtergrondkenmerken vereniging 2017 (in procenten,
N= 399)
100
18

18
31 30

16 18

20
31

33

33

80

27

29

21

18
27

24
31

28

26

60

41

44

44
34
46

37 46
39

53

40

20

9 11 8
0

0

24

20

6

13

7
0

31

29

25
16

41

23

11
0

5

42

32

29
28 23

41
43

38

42

39

42

28

24

20

8 26
11

Goed

25

24 21

Voldoende
Matig

11

9

8

0

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

13

9
0

10

7

7

Onvoldoende

0

59

Figuur B.2.0. Open club in twaalf transitieregio's 2015 (in procenten, n=669)

100

1

1

19

15

2

37

80

24

2
22

1
22

2
21

17

5
14

18

13

12

10

43

48

51

4

48
30
60

40

27

49

35

42

40

41

39

Goed

40

40

Voldoende
Matig

20

41

47
35

42

51
36

40

41

42

43

23
0

60

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

40

40

48

Onvoldoende

Figuur B.2.5 Open club naar achtergrondkenmerken vereniging 2015 (in procenten, n=669)
100

1

1
19

13

2

14

21
28

80

1

1
25

1

1

14
26

16

15 14

27

1

1

1

2

20 22

16

15

1

1
11

22

23

31
37
60

40

38

37

38
44

44
39

42

42

40

54

30 44

38
41

41

44

40

20

41

49

48
35

31

32

30

58

49

47
30

39

31

38

47

40

47
36

32

Goed
Voldoende
Matig
Onvoldoende

0

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

61

Figuur B.2.6 Open club naar achtergrondkenmerken vereniging 2017 (in procenten, n=380)
100

2

1 3 3
10

2 1
9

2 1

28

26

11

18
24 26

28

80
37

35

2 1 1

1
8

2

1 1

1 2
9

12

26

22

22

22

34

37

36

45
60 40

34
44

45

44

49

40

44

43

46

40

54
20 40

39
29

0

62

56

54

54

27

27

22
0

0

35

Grotendeels

42
33

33

23
0

0

Vergaand

0

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

0

Enigszins
Niet of
nauwelijks

Figuur B.2.7 Organisatiekracht per dimensie 2015 (in procenten, n=669)
100
80

67

60
40
20
0

64

18

14

9

25

25

16

13

43

70

23

29

34

39

47

49

18

Goed (>80% vd punten)
66

59
16

21

14

21

27

Voldoende (60% - 79%
vd punten)
Matig (40% - 59% vd
punten
Onvoldoende (<40% vd
punten)
% punten behaald

Figuur B.2.8 Open club per dimensie 2015 (in procenten, n=669)
100

3
11

8

7

14

27

22

23

80

Goed (>80% vd punten)

29
60
45

40

49

50

32
32

36

36
57

20

Voldoende (60% - 79%
vd punten)
Matig (40% - 59% vd
punten
Onvoldoende (<40% vd
punten)

37

% punten behaald
0
Open cultuur

Ondernemerszin

31

30

Vraaggericht

Samenwerking

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

63

Tabel B2.1 Wekelijkse sportdeelname naar gemeente (in procenten)
Regio

Gemeente

2012

2016

Nederland

53

51

Achterhoek (krimp)

54

54

Aalten

53

48

Berkelland

53

54

Bronckhorst

53

58

Doetinchem

56

54

Montferland

56

54

Oost Gelre

59

59

Oude IJsselstreek

51

54

Winterswijk

50

53

Almere (groei)

48

50

Amersfoort (groei)

57

57

Goeree-Overflakkee (anticipeer)

44

41

Hoeksche Waard (anticipeer)

47

45

Binnenmaas

44

45

Cromstrijen

47

48

Korendijk

43

40

Oud-Beijerland

54

50

Strijen

48

44

48

47

Den Helder

44

45

Hollands Kroon

48

46

Schagen

51

54

Texel

49

44

50

47

Eijsden-Margraten

51

49

Gulpen-Wittem

50

42

Maastricht

52

52

Meerssen

52

49

Vaals

48

46

Valkenburg aan de Geul

47

44

Kop van Noord-Holland (anticipeer)

Maastricht-Mergelland (krimp)

64

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Tabel B2.1 Wekelijkse sportdeelname naar gemeente (in procenten, vervolg)
Regio

Gemeente

Midden-Limburg (anticipeer)

51

46

49

43

Leudal

54

48

Maasgouw

50

45

Nederweert

55

48

Roerdalen

51

47

Roermond

45

45

Weert

51

48

46

41

Achtkarspelen

49

42

Dantumadiel

46

39

Dongeradeel

45

38

Ferwerderadiel

47

44

Kollumerland c.a.

41

36

Tytsjerksteradiel

48

44

47

47

Franekeradeel

47

45

Harlingen

51

48

Het Bildt

41

40

Leeuwarderadeel

45

56

Littenseradiel

49

49

Menaldumadeel/Menameradiel

46

47

48

42

Aa en Hunze

.

46

Borger-Odoorn

.

44

Coevorden

.

43

Emmen

.

37

47

46

Middelburg

48

45

Veere

49

48

Vlissingen

45

44

Noordwest-Friesland (anticipeer)

1

Walcheren (anticipeer)

₁

2016

Echt-Susteren

Noordoost-Friesland (anticipeer)

Oost-Drenthe (anticipeer)

2012

Voor 2012 zijn alleen de cijfers van de provincie Drenthe bekend.

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

65

Tabel B2.2 Norm gezond bewegen en fitnorm in 2012 naar gemeente (in procenten)
Voldoet aan norm gezond
bewegen
19 tot
Regio

Gemeente

Voldoet aan fitnorm

65 jaar

Totaal 65 jaar en ouder

19 tot

65 jaar

Totaal

65 jaar

en ouder

Nederland

61

59

68

25

20

42

Achterhoek (krimp)

65

62

71

28

22

50

Aalten

68

68

68

29

22

53

Berkelland

63

60

73

28

20

52

Bronckhorst

65

64

70

26

21

40

Doetinchem

64

61

75

29

22

52

Montferland

63

60

73

27

19

55

Oost Gelre

66

66

66

29

24

51

Oude IJsselstreek

63

63

64

30

26

45

Winterswijk

64

61

73

29

22

50

Almere (groei)

53

51

64

17

15

33

Amersfoort (groei)

58

57

66

23

19

44

57

55

65

21

18

35

56

52

67

25

20

40

Binnenmaas

54

50

68

25

20

42

Cromstrijen

56

54

64

27

22

42

Korendijk

52

49

65

22

18

36

Oud-Beijerland

60

56

74

28

24

46

Strijen

56

54

63

22

18

35

63

61

71

28

22

46

Den Helder

61

59

68

26

20

46

Hollands Kroon

60

57

71

25

22

40

Schagen

63

Texel

70

68

74

31

25

50

54

51

62

18

17

22

Eijsden-Margraten

57

55

64

21

20

26

Gulpen-Wittem

50

47

57

12

14

9

Maastricht

58

57

61

22

19

34

Meerssen

59

56

66

23

22

27

Vaals

47

41

63

14

12

17

54

52

60

17

15

20

Goeree-Overflakkee
(anticipeer)1
Hoeksche Waard
(anticipeer)

Kop van NoordHolland (anticipeer)

MaastrichtMergelland (krimp)

Valkenburg aan de
Geul

66

30

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Tabel B2.2 Norm gezond bewegen en fitnorm in 2012 naar gemeente (in procenten,
vervolg)
Voldoet aan norm gezond
bewegen
19 tot
Regio

Gemeente

Totaal

Midden-Limburg

Voldoet aan fitnorm

65 jaar

65 jaar en ouder

19 tot
Totaal

65 jaar

65 jaar en ouder

59

56

67

24

20

39

Echt-Susteren

52

48

65

22

18

36

Leudal

61

58

71

25

20

40

Maasgouw

58

56

64

25

21

37

Nederweert

58

55

68

25

21

41

Roerdalen

63

61

68

24

18

41

Roermond

56

55

62

23

19

36

Weert

61

59

70

27

21

43

58

56

64

23

18

40

Achtkarspelen

63

64

59

24

21

36

Dantumadiel

56

50

.

21

16

.

Dongeradeel

51

48

61

23

18

39

Ferwerderadiel

61

59

68

19

14

38

Kollumerland c.a.

55

52

64

24

20

38

Tytsjerksteradiel

63

61

68

28

21

48

61

59

67

26

21

40

Franekeradeel

56

53

67

25

20

44

Harlingen

75

73

79

31

25

49

Het Bildt

58

57

63

27

24

38

Leeuwarderadeel

61

60

62

26

21

43

Littenseradiel

57

55

62

17

15

27

60

54

.

29

21

.

63

61

68

24

19

41

Aa en Hunze

.

.

.

.

.

.

Borger-Odoorn

.

.

.

.

.

.

Coevorden

.

.

.

.

.

.

Emmen

.

.

.

.

.

.

67

65

74

30

24

51

Middelburg

65

62

74

31

22

56

Veere

70

66

81

32

24

51

Vlissingen

68

68

67

29

24

44

(anticipeer)

Noordoost-Friesland
(anticipeer)

Noordwest-Friesland
(anticipeer)

Menaldumadeel/
Menameradiel
Oost-Drenthe (anticipeer)2

Walcheren (anticipeer)

1Alleen cijfers GGD-regio Rotterdam Rijnmond bekend
2Alleen de cijfers van de provincie Drenthe bekend.

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

67

Tabel B2.3 Norm gezond bewegen en fitnorm in 2016 naar gemeente (in procenten)
Voldoet aan norm gezond
bewegen
19 tot
Regio

Gemeente

Voldoet aan fitnorm

65 jaar

Totaal 65 jaar en ouder

19 tot

65 jaar

Totaal

65 jaar

en ouder

Nederland

63

60

72

26

21

45

Achterhoek (krimp)

67

65

72

31

25

49

Aalten

70

68

76

32

25

51

Berkelland

64

62

72

29

22

48

Bronckhorst

65

62

71

30

24

42

Doetinchem

65

63

72

33

26

53

Montferland

65

64

66

29

22

47

Oost Gelre

68

66

76

33

26

55

Oude IJsselstreek

65

63

70

31

24

49

Winterswijk

70

68

74

34

27

52

Almere (groei)

52

51

64

19

16

37

Amersfoort (groei)

62

60

73

28

23

50

57

55

65

21

18

35

58

55

67

25

19

40

Binnenmaas

56

53

65

25

20

39

Cromstrijen

58

55

67

26

20

41

Korendijk

52

47

68

22

17

36

Oud-Beijerland

65

63

72

26

20

46

Strijen

60

58

65

25

21

39

68

65

75

29

21

49

Den Helder

63

61

69

25

18

45

Hollands Kroon

66

63

74

26

19

44

Schagen

69

66

78

31

24

49

Texel

73

71

79

34

25

57

58

54

67

19

17

25

Eijsden-Margraten

60

56

69

22

20

27

Gulpen-Wittem

54

46

71

15

13

20

Maastricht

61

61

64

23

21

32

Meerssen

60

57

69

22

17

32

Vaals

58

54

66

15

13

17

57

53

65

18

16

22

Goeree-Overflakkee
(anticipeer)
Hoeksche Waard
(anticipeer)

Kop van NoordHolland (anticipeer)

MaastrichtMergelland (krimp)

Valkenburg aan de
Geul

68

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Tabel B2.3 Norm gezond bewegen en fitnorm in 2016 naar gemeente (in procenten,
vervolg)
Voldoet aan norm gezond
bewegen
19 tot
Regio

Gemeente

Midden-Limburg

Voldoet aan fitnorm

65 jaar

Totaal 65 jaar en ouder

19 tot

65 jaar

Totaal

65 jaar

en ouder

62

57

75

27

20

43

Echt-Susteren

60

55

72

26

20

43

Leudal

64

60

74

27

21

42

Maasgouw

62

57

76

26

20

43

Nederweert

60

56

72

25

19

40

Roerdalen

65

58

81

27

20

43

Roermond

61

57

75

25

19

43

Weert

60

54

76

31

25

47

64

61

75

27

19

50

Achtkarspelen

64

61

72

26

19

49

Dantumadiel

64

63

.

25

19

.

Dongeradeel

64

59

78

31

22

57

Ferwerderadiel

62

.

72

29

.

44

Kollumerland c.a.

66

62

79

25

17

52

Tytsjerksteradiel

66

63

76

28

20

49

64

61

77

29

20

52

Franekeradeel

58

52

76

29

19

58

Harlingen

71

68

78

30

19

57

Het Bildt

60

53

80

23

15

48

Leeuwarderadeel

72

68

83

35

25

60

Littenseradiel

60

.

74

29

.

45

65

63

71

28

22

46

62

59

71

27

20

44

Aa en Hunze

65

63

72

29

22

45

Borger-Odoorn

60

56

69

25

17

43

Coevorden

64

59

76

29

22

48

Emmen

60

58

67

25

20

40

71

66

82

33

24

55

Middelburg

68

63

81

31

23

55

Veere

72

67

83

35

26

54

Vlissingen

73

69

83

32

23

57

(anticipeer)

Noordoost-Friesland
(anticipeer)

Noordwest-Friesland
(anticipeer)

Menaldumadeel/
Menameradiel
Oost-Drenthe
(anticipeer)

Walcheren
(anticipeer)

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

69

Tabel B2.4 Sportbondleden naar gemeente (in procenten)
Regio

Gemeente

2012

2016

Nederland

25

26

Achterhoek (krimp)

32

32

Aalten

31

33

Berkelland

37

35

Bronckhorst

35

34

Doetinchem

28

29

Montferland

30

29

Oost Gelre

37

36

Oude IJsselstreek

30

30

Winterswijk

33

34

Almere (groei)

18

18

Amersfoort (groei)

27

26

Goeree-Overflakkee (anticipeer)

25

24

Hoeksche Waard (anticipeer)

28

27

Binnenmaas

29

29

Cromstrijen

29

27

Korendijk

29

25

Oud-Beijerland

28

27

Strijen

27

25

29

28

Den Helder

22

22

Hollands Kroon

35

32

Schagen

34

33

Texel

28

24

21

20

Eijsden-Margraten

26

24

Gulpen-Wittem

25

24

Maastricht

16

15

Meerssen

24

22

Vaals

15

15

Valkenburg aan de Geul

21

20

Kop van Noord-Holland (anticipeer)

Maastricht-Mergelland (krimp)

70

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Tabel B2.4 Sportbondleden naar gemeente (in procenten, vervolg)
Regio

Gemeente

Midden-Limburg (anticipeer)

2012

2016

25

24

Echt-Susteren

22

20

Leudal

29

27

Maasgouw

23

23

Nederweert

29

28

Roerdalen

25

23

Roermond

21

20

Weert

25

25

31

29

Achtkarspelen

31

30

Dantumadiel

28

28

Dongeradeel

27

27

Ferwerderadiel

36

34

Kollumerland c.a.

28

28

Tytsjerksteradiel

35

30

35

31

Franekeradeel

29

29

Harlingen

27

26

Het Bildt

36

31

Leeuwarderadeel

39

30

Littenseradiel

40

36

Menaldumadeel/Menameradiel

39

37

32

30

Aa en Hunze

35

34

Borger-Odoorn

35

31

Coevorden

34

31

Emmen

25

26

24

23

Middelburg

21

21

Veere

30

27

Vlissingen

22

21

Noordoost-Friesland (anticipeer)

Noordwest-Friesland (anticipeer)

Oost-Drenthe (anticipeer)

Walcheren (anticipeer)

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

71

Tabel B2.5 Leefbaarheid naar gemeente
Leefbaarheidssituatie
Regio

Gemeente

Achterhoek (krimp)

2002

2008

2012

2014

2016

6,6

6,7

6,8

6,9

7,1

Aalten

6,0

6,0

6,0

6,0

7,0

Berkelland

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

Bronckhorst

8,0

8,0

8,0

8,0

8,0

Doetinchem

6,0

6,0

6,0

7,0

7,0

Montferland

6,0

7,0

7,0

7,0

7,0

Oost Gelre

6,0

7,0

7,0

7,0

7,0

Oude IJsselstreek

6,0

6,0

6,0

6,0

7,0

Winterswijk

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

Almere (groei)

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

Amersfoort (groei)

6,0

7,0

7,0

7,0

7,0

Goeree-Overflakkee (anticipeer)

5,0

5,0

6,0

6,0

6,0

Hoeksche Waard (anticipeer)

6,2

6,0

6,4

6,4

6,7

Binnenmaas

6,0

6,0

7,0

7,0

7,0

Cromstrijen

6,0

6,0

6,0

6,0

7,0

Korendijk

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

Oud-Beijerland

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

Strijen

7,0

6,0

7,0

7,0

7,0

Kop van Noord-Holland (anticipeer)

6,3

6,3

6,5

6,8

6,8

Den Helder

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

Hollands Kroon

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

Schagen

6,0

6,0

7,0

7,0

7,0

Texel

7,0

7,0

7,0

8,0

8,0

Maastricht-Mergelland (krimp)

72

6,8

6,8

6,8

6,8

7,2

Eijsden-Margraten

8,0

8,0

8,0

8,0

9,0

Gulpen-Wittem

7,0

7,0

7,0

7,0

8,0

Maastricht

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

Meerssen

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

Vaals

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

Valkenburg aan de Geul

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Tabel B2.5 Leefbaarheid naar gemeente (vervolg)
Leefbaarheidssituatie
Regio

Gemeente

2002

2008

2012

2014

2016

6,8

6,8

6,8

6,8

7,6

Echt-Susteren

7,0

7,0

7,0

7,0

8,0

Leudal

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

Maasgouw

7,0

7,0

7,0

7,0

8,0

Nederweert

7,0

7,0

8,0

7,0

8,0

Roerdalen

7,0

7,0

8,0

8,0

8,0

Roermond

6,0

6,0

6,0

6,0

7,0

Weert

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

6,3

6,5

6,5

6,5

6,6

Achtkarspelen

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

Dantumadiel

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

Dongeradeel

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

Ferwerderadiel

6,0

6,0

6,0

6,0

7,0

Kollumerland en

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

Tytsjerksteradiel

6,0

7,0

7,0

7,0

7,0

6,5

6,5

6,5

6,5

6,8

Franekeradeel

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

Harlingen

6,0

6,0

6,0

6,0

7,0

Het Bildt

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

Leeuwarderadeel

7,0

7,0

7,0

7,0

8,0

Littenseradiel

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

Menaldumadeel/Menameradiel

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

6,8

7,0

7,3

7,3

7,3

Aa en Hunze

7,0

7,0

8,0

8,0

8,0

Borger-Odoorn

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

Coevorden

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

Emmen

6,0

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

7,3

7,3

Middelburg

7,0

7,0

7,0

7,0

7,0

Veere

8,0

8,0

8,0

9,0

9,0

Vlissingen

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

Midden-Limburg (anticipeer)

Noordoost-Friesland (anticipeer)

Nieuwkruisland

Noordwest-Friesland (anticipeer)

Oost-Drenthe (anticipeer)

Walcheren (anticipeer)

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

73

Bijlage 3 Gesprekslijst en topiclist interviews
Tabel B3.1 Gesprekslijst interviews
Regio
De Achterhoek

Methode
Focusgroep

Persoon
Debby Heltzel
Martine Merkx
Manon Zwakenberg
Max Riekel
Jan Minkhorst
Wilko Kloppenburg

Almere

Telefonisch
gesprek
Focusgroep

Joke Roeterdink
Pascal Kamperman
René Langeslag
Hubert Lafaard
Kirsha de Vries

Kop van
Noord-Holland

Focusgroep

MiddenLimburg

Focusgroep

Peter Meulen
Myrna vd Weerden
Erna Bouten

Noord-Oost
Friesland

Telefonisch

Tetsje-Wijke van

gesprek

der Meulen-

Jeen Bijma
Lydia Noord
Loes Smits

Functie
Graafschapcollege (ROC),
Directeur basisschool en bestuurslid
volleybalvereniging
Verenigingsconsulent bij Sportservice Doetinchem
Manager breedtesport bij voetbalclub DZC
Voorzitter DZC en werkzaam bij NOC*NSF (thema
bestuurlijk kader binnen de sportvereniging)
Zo Zijn (welzijnsorganisatie voor mensen met een
beperking)
Projectcoördinator Gelderse Sport Federatie
KNVB, vertegenwoordigt Achterhoek in Beweging
Triade, zorgorganisatie voor mensen met een
verstandelijke beperking
Leger des Heils
Omring, zorgorganisatie in de kop van NoordHolland
Opbouwwerker bij Stichting Mee & De Wering
Sportservice Den Helder
Regiomanager van Sportservice Den Helder,
Schagen en Texel
Voorzitter tennisvereniging NTC’72
Combinatiefunctionaris
Directeur van de basisschool De Bongerd en De
Karneel
Plaatselijk Belang Kollumerzwaag & Veenklooster

Wiersma
Henk Hiemstra

74

Dorpshuis De Trije Doarpen

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

Tabel 3.2 Topiclist interviews
Persoon
-

Naam?

-

Functie?

-

Organisatie?
o

Welke doelgroep wordt bediend?

o

Welke aanpak wordt hierbij gehanteerd?

o

Welke doelgroepen zijn hierbij vooral van belang?

Context
-

Karakter van het dorp?

-

Welke problemen confronteren het dorp?

-

Rol van sportvereniging in het dorp?

o

Problemen te maken met bevolkingskrimp?

Relatie met sportverenigingen
-

Welke relatie was er al met sportverenigingen?
o

-

Hoe werd dit vormgegeven?

Hoe is de relatie op dit moment?
o

Hoe verlopen de contacten?

o

Wordt er vaak overleg gevoerd?

o

Wat betekent de omgang met vrijwilligers voor de relatie?

Sport in het sociale domein
-

Welke rol speelt de sportvereniging in het sociale domein?

-

Welke rol zou een sportvereniging kunnen spelen in het sociale domein?

-

o

Wat kun je verwachten van een sportvereniging?

o

Welke eisen kun je stellen aan een samenwerking?

Op welke manier is geprobeerd om sportvereniging in te zetten voor maatschappelijke doeleinden?
o

Bij wie lag het initiatief?
o

Aandacht voor versporting van het sociale domein tegenover vermaatschappelijking
van de sport

-

Is dit de juiste manier?

-

Was er voldoende draagvlak?

-

Wat zijn verbeterpunten?

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut

75

76

Sport in transitieregio’s | Mulier Instituut