Wat is de kwaliteit van onze
schoolgebouwen?

QuickScan kwaliteit onderwijshuisvesting

Demi de Ridder, Romy van Leeuwen, Eelco van
Aarsen, Ton Klein (Oberon), Bert Fransen (Sygma),
Marion van Binsbergen (KI), Edgar Tossijn (Elion)

Inhoudsopgave
1

Inleiding ......................................................................................................................................... 4
1.1 Aanleiding .................................................................................................................................... 4
1.2 Onderzoeksvragen ....................................................................................................................... 5
1.3 Leeswijzer .................................................................................................................................... 6

2

Onderzoeksopzet ........................................................................................................................... 7
2.1 Voorbereiding .............................................................................................................................. 7
2.2 Dataverzameling .......................................................................................................................... 9
2.3 Analyse en rapportage............................................................................................................... 10

3

Beschrijving van de schoolgebouwen .......................................................................................... 12
3.1 Bouwjaar.................................................................................................................................... 12
3.2 Oppervlakte en gebruik van beschikbare oppervlakte .............................................................. 13
3.3 Medegebruik en verhuur ........................................................................................................... 15
3.4 Uitbreidingen ............................................................................................................................. 16
3.5 Renovaties ................................................................................................................................. 16

4

Energieverbruik door de schoolgebouwen................................................................................... 18
4.1 Elektriciteitsverbruik.................................................................................................................. 18
4.2 Gasverbruik................................................................................................................................ 19

5

Bouwkundige staat en duurzaamheidsmaatregelen .................................................................... 21
5.1 Bouwkundige staat van het gebouw ......................................................................................... 21
5.2 Frisse scholen ............................................................................................................................ 22
5.3 Arbo-eisen ................................................................................................................................. 23
5.4 Duurzaamheidsmaatregelen ..................................................................................................... 24
5.5 Ventilatie en isolatie .................................................................................................................. 25
5.6 Verwarming en verlichting ........................................................................................................ 29

6

Functionele kwaliteit ................................................................................................................... 31

7

Conclusie en aanbevelingen......................................................................................................... 33

Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3

Toelichting analyse en weging .................................................................................. 35
Vragenlijst................................................................................................................. 37
Toelichting conditiescores NEN 2767-1:2017............................................................. 46

4

Oberon

1

Inleiding

1.1

Aanleiding

In 2021 kwam het Interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO) Onderwijshuisvesting ‘Een vak apart,
een toekomstbestendig onderwijshuisvestingsstelsel’ uit. Het IBO bevat een grondige analyse van de
knelpunten waarmee het huidige stelsel voor de huisvesting van het funderend onderwijs kampt. Het
IBO onderscheidt vijf centrale knelpunten:
1. Het huidige stelsel stimuleert een total-cost-of-ownership-benadering onvoldoende;
2. Er zijn geen eenduidige integrale eisen waar onderwijshuisvesting aan moet voldoen;
3. De beleidscyclus is niet gesloten: rijksambities, monitoring en toezicht zijn onvoldoende ingeregeld;
4. Er is gebrek aan goede koppeling tussen eisen, (bouw)kosten en beschikbare budgetten;
5. Er is gebrek aan expertise met betrekking tot ontwikkeling, realisatie en beheer van
onderwijshuisvesting bij schoolbesturen en gemeenten.
Deze knelpunten zorgen er volgens het IBO voor dat de uitkomsten van het stelsel te weinig
voorspelbaar zijn; de kwaliteit van de huidige onderwijshuisvesting is afhankelijk van toevalligheden
zoals een betrokken wethouder of een bevlogen onderwijsbestuurder.
De discussie over de kwaliteit van de huisvesting voor het funderend onderwijs is niet nieuw. In 2009
constateerde de Rijksbouwmeester in haar advies ‘Gezond en goed – Scholenbouw in topconditie’ dat
het binnenklimaat van veel scholen onder de maat was. Dat advies viel nagenoeg samen met de
publicatie van het eerste Programma van Eisen Frisse Scholen van RVO (toen: SenterNovem) dat
sindsdien een aantal malen is herzien en ook aanleiding heeft gegeven tot herziening van het
Bouwbesluit.
Ook in de jaren die daarop volgden heeft een aantal organisaties zich gebogen over de kwaliteit van (het
bekostigingsstelsel) onderwijshuisvesting en eventuele ingrepen daarin, zoals:
 Een fris alternatief voor de huisvesting van kinderen, Rebel Advisory i.o.v. PO-Raad, 2010;
 Scholen bouwen en beheren, Oberon i.o.v. Ministerie van OCW, 2010;
 De lat omhoog, toekomstvisie onderwijshuisvesting, Oberon i.o.v. VNG, 2015;
 Schoolgebouwen primair en voortgezet onderwijs: de praktijk gecheckt, Algemene Rekenkamer,
2016;
 Sectorale Routekaart Primair, Speciaal & Voortgezet Onderwijs, PO-Raad, VO-raad en vng (2019)
 Verkenning onderwijsvastgoed, Economisch Instituut voor de Bouw, 2020;
 Scholen bouwen in een gezond klimaat, VNG, 2020;
 Een verstevigd fundament voor iedereen, McKinsey & Company, 2020.
De Algemene Rekenkamer heeft de werking van het stelsel onderwijshuisvesting in de praktijk
vergeleken met hoe het bedoeld is. In haar hoofdconclusie spreekt zij over een grote variatie van
schoolgebouwen en onderscheidt zij belangrijke aspecten die invloed hebben op de kwaliteit van
onderwijshuisvesting, zoals demografische krimp, het niet handhavend optreden indien blijkt dat
gebouwen niet voldoen aan de wettelijke eisen, het lage tempo van vervanging en de behoefte aan
functionele kwaliteitsverbetering van gebouwen.

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

5

Het onderzoek van McKinsey richt zich op de doelmatigheid en toereikendheid van middelen voor het
funderend onderwijs. McKinsey concludeert dat het fundament onder druk staat. Waar Nederland
voorheen een van de beste onderwijssystemen van Europa kende, is dat niet langer het geval. Eén van
de redenen die McKinsey daarvoor aandraagt zijn onder-investeringen in onderwijshuisvesting.
McKinsey signaleert in zijn onderzoek dat door een gebrek aan inzicht en eenduidige ambitie geen
inschatting gemaakt kan worden van de daadwerkelijk benodigde investering in huisvesting. Er zijn
onvoldoende data beschikbaar over de huidige staat van schoolgebouwen. Tevens constateert McKinsey
dat niet duidelijk is wat de daadwerkelijke kwaliteitsstandaard voor schoolgebouwen is. Dit laatste
wordt bevestigd in het IBO: “Een deel van de schoolgebouwen voldoet niet aan de wettelijke eisen ten
aanzien van ventilatie, terwijl een slecht binnenklimaat de leerprestaties en gezondheid van leerlingen en
(onderwijs)personeel negatief beïnvloedt. Binnenklimaat is echter breder dan ventilatie en gaat
bijvoorbeeld ook over CO2-concentraties, temperatuur, fijnstof, geluid en (dag)licht. Er is helaas weinig
gestructureerde data over de staat van deze brede aspecten van het binnenklimaat in Nederlandse
schoolgebouwen.” Uit bijlage 7 van het IBO blijkt dat met name data over de functionele behoefte,
bouwkundige staat en het binnenklimaat beperkt beschikbaar is en bovendien voor een belangrijk deel
uit 2017 en 2007 dateert.
De hierboven beschreven punten gaven aanleiding voor het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap voor een vervolgonderzoek. Het huidige rapport is het resultaat van het dit onderzoek dat
is uitgevoerd door Oberon. Oberon heeft daarvoor samengewerkt met het Kohnstamm Instituut, Elion
en Team Sygma.

1.2

Onderzoeksvragen

Het doel van dit onderzoek is inzicht verkrijgen in de staat van schoolgebouwen op vier aspecten:
duurzaamheid, veiligheid, toegankelijkheid en adaptiviteit van het gebouw. Vanuit dit doel heeft het
Ministerie van OCW de volgende onderzoeksvragen opgesteld:
1.
2.
3.

4.

5.

Wat is het oorspronkelijke bouwjaar of het toegekende stichtingsjaar van uw schoolgebouw?
a. Is het schoolgebouw hierna nog uitgebreid/gerenoveerd? Wanneer? Met hoeveel m2?
Hoeveel m2 bedraagt de vloeroppervlakte van uw schoolgebouw, exclusief lokalen voor
bewegingsonderwijs?
In hoeverre past de oppervlakte van het gebouw bij de onderwijskundige wensen van de school?
a. Indien te groot/te klein: hoeveel m2?
b. Hoeveel m2 van het gebouw is in medegebruik? Is er sprake van een combinatiegebouw?
Wat was het jaarlijks energieverbruik van uw schoolgebouw in de periode 2018 t/m 2021?
a. Onderscheid tussen: elektriciteit, groene/grijze stroom (kWh), gas (m3), warmtelevering (GJ),
opgewekte en terug geleverde stroom (kWh).
b. Representativiteit laatst geregistreerde gebruik?
Hoe is de technische en bouwkundige staat van het gebouw?
a. Heeft een NEN-keuring plaatsgevonden?
b. Worden duurzaamheidsmaatregelen getroffen in het gebouw?
c. Hoe is het binnenklimaat van het gebouw: ventilatietype, frisse scholenclassificatie,
aanwezigheid werkend warmtesysteem, voldoen aan de Arbonormen?

6

Oberon

6.

Hoe is de functionele staat van het gebouw?
a. Hoe toegankelijk is het gebouw? Denk aan: aanwezigheid toilet voor mindervaliden, integrale
toegankelijkheid van alle bouwlagen en gebruiksruimtes, mogelijkheid tot gebruik van
voorzieningen door leerlingen met een lichamelijke beperking?
b. Hoe flexibel is het gebouw? Denk aan: mogelijkheid tot verkaveling, uitbreiding of afstoten
van de ruimten in het gebouw, mogelijkheid tot aanpassen van installatietechnische
voorzieningen?

1.3

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 beschrijven we eerst de opzet van het onderzoek. Vervolgens geven we in hoofdstuk 3
een algemene beschrijving van de schoolgebouwen uit de steekproef. In de hoofdstukken hierna maken
we een verdiepingsslag: eerst zoomen we in op het energieverbruik van de schoolgebouwen in
hoofdstuk 4. Dan analyseren we de technische- en bouwkundige staat van de gebouwen in hoofdstuk 5
en de functionele kwaliteit in hoofdstuk 6. We sluiten de rapportage in hoofdstuk 7 af met conclusies en
enkele aanbevelingen.
Met betrekking tot de genoemde percentages in de figuren en tabellen kan het zijn dat door
afrondingen de totalen niet altijd precies optellen tot 100%. We ronden in deze rapportage af op hele
getallen, tenzij het getal of percentage kleiner is dan een of door afronding op nul uitkomt. In dit geval
ronden we af op één getal achter de komma.

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

2

7

Onderzoeksopzet

Het onderzoek naar onderwijshuisvesting is uitgevoerd middels een plan van aanpak waarin drie fasen
doorlopen zijn: een voorbereidingsfase, een dataverzamelingsfase en een analyse en rapportage fase
(zie figuur 2.1).
Figuur 2.1. Plan van aanpak

Voorbereiding
• Startgesprek
• Deskresearch
• Steekproef trekken
• Instrumentontwikkeling

2.1

Dataverzameling
• Dataverzameling schoolbesturen
• Analyse en rapportage

Analyse
• Opstellen
tussenrapportage
• Opleveren databestand
• Opstellen beschrijvend
rapport

Voorbereiding

Ter voorbereiding op de instrumentontwikkeling is door de onderzoekers kennis genomen van relevante
onderzoeken en gesproken met diverse experts op het gebied van onderwijshuisvesting 1 om zo tot een
set van betrouwbare indicatoren te komen. We hebben o.a. gesproken met het Ministerie van OCW, de
sectorraden (PO-Raad en VO-raad) en VNG. Uit deze gesprekken kwam naar voren dat verschillende
partijen al inzicht hebben in een deel van de gevraagde gegevens. Op hun aanraden hebben we contact
gezocht met HEVO, Ruimte-OK, netbeheerders (Liander en Stedin), de Inspectie van het Onderwijs en
PBT-consult (over ITS-certificaat). Daarnaast hebben we toegang gekregen tot het BAG-register en EPonline, om een indruk te krijgen van dekking van de data. Uit deze activiteiten ontstaat het volgende
beeld:
 In het algemeen geven betrokkenen aan dat de benodigde informatie niet goed beschikbaar is in
bestaande databases. Eerdere onderzoeken bevatten data van een deel van de gebouwen over een
deel van de aspecten (bijvoorbeeld energie). Deze data kunnen door de partijen ook niet worden
geleverd omdat ze deel uitmaken van verschillende onderzoeken en vertrouwelijk zijn.
 Daarnaast zijn niet alle gegevens (snel) door de respondent boven tafel te krijgen. Sommige
besturen kunnen bijvoorbeeld snel gegevens over flexibiliteit opleveren maar niet over
duurzaamheidsmaatregelen of andersom. Ook zijn registraties vervuild omdat het gebouw niet
altijd de eenheid van registratie is.
 De BAG-registratie geeft een goed eerste beeld van bouwjaar/stichtingsjaar en vloeroppervlak van
de gebouwen op het adres van de schoolvestigingen. Deze moeten nog wel door de respondent
worden gecontroleerd, bijvoorbeeld na uitbreiding.
 Van dislocaties zijn adressen niet officieel geregistreerd waardoor een koppeling met BAG niet
vooraf gelegd kan worden.
 De netbeheerders kunnen tegen betaling en met toestemming van het bestuur informatie
verstrekken over gas- en elektraverbruik. Eigen opwekking en teruglevering is niet beschikbaar.

1

Oberon en Sygma beschikken over een uitgebreid netwerk van schoolbesturen. Daarnaast is op 13 september jl. de concept
vragenlijst en opzet van het onderzoek besproken tijdens een bijeenkomst van de expertgroep Onderwijshuisvesting PO.

8




Oberon

Het ITS-certificaat dat een oordeel geeft over de toegankelijkheid is slechts voor een zeer beperkt
aantal schoolgebouwen aangevraagd, en is daardoor onvoldoende bruikbaar voor ons onderzoek.
De Onderwijsinspectie heeft op stelselniveau goed zicht op de toegankelijkheid van gebouwen.

Dat leidt tot de volgende keuzes voor dit onderzoek:

Respondenten hebben de mogelijkheid bij ontbrekende informatie het antwoord open te laten.
Hiermee voorkomen we dat respondenten onnodig tijd kwijt zijn met het invullen van gegevens die
de dataset vooral vervuilen.

Om de invultijd te beperken vragen we respondenten alleen naar de gegevens die prioriteit
hebben en die eenduidig te beantwoorden zijn. Deze gegevens staan in het eerste voorstel van de
vragenlijst.

BAG-data stichtingsjaar en vloeroppervlak worden voorbedrukt en ter controle aan de respondent
voorgelegd.

Voor dislocaties vragen we de respondent naar het adres zodat hen hier in toekomstige metingen
ook naar kan worden gevraagd. In de huidige meting vragen we uitsluitend naar de gebouwen op
de adressen van de (hoofd- of neven)vestigingen.

Schoolbesturen krijgen ook de mogelijkheid de gevraagde gegevens in een Excel-bestand aan te
leveren.

In de vragenlijst bevragen we de volgende indicatoren:
1. Stichtingsjaar en laatste jaar van renovatie
2. Vloeroppervlak
3. Energieverbruik
4. Technisch/bouwkundige staat
5. Leegstand/medegebruik
6. Functionaliteit gebouw: flexibiliteit en toegankelijkheid
In de Tweede Kamer is tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen op 22 september jl. de motie van
Paternotte c.s. aangenomen om bij de zoektocht naar oplossingen voor het energie-intensieve mkb ook
te kijken naar gerichte ondersteuning van scholen en cultuurinstellingen en te kijken of gemeenten
daarbij een rol kunnen spelen. Als gevolg van deze motie zijn er vragen aan de enquête toegevoegd
omtrent aard van het energiecontract, verwachte kostenstijging en de mate waarin scholen in de
financiële problemen komen. In bijlage 2 staat de complete vragenlijst zoals gebruikt in dit onderzoek
weergegeven. De antwoorden op vragen over energiecontracten zijn inmiddels rechtstreeks naar het
ministerie van OCW gerapporteerd.
Steekproef
Vervolgens hebben we een steekproef getrokken van scholen in het po en vo op niveau van
BRIN-nummer van de vestiging (dus BRIN6). Met deze steekproef op vestigingsniveau kunnen we
precieze uitspraken doen over kenmerken van de totale populatie van schoolvestigingen en de
gebouwen die daarbij horen.
Tabel 2.1 geeft een overzicht van relevante aantallen weer ten aanzien van de populatie, de
gehanteerde steekproef en de beoogde respons, aangevuld met de behaalde respons. De vragenlijst is
in totaal ingevuld door 1413 respondenten (1054 uit het po en 359 uit het vo), maar een deel hiervan
heeft de vragenlijst niet afgemaakt. Respondenten die de vragenlijst deels hebben ingevuld zijn ten

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

9

behoeve van de analyses verwijderd uit de steekproef 2. In de kolom complete respons staat het aantal
respondenten die de gehele vragenlijst hebben ingevuld en daarachter het responspercentage t.o.v. de
eerste en tweede steekproef samen.
Tabel 2.1. Populatie, steekproef en beoogde respons (vestigingen)
Sector

Populatie

1e steekproef 2e steekproef

Beoogde
respons

Complete
respons

Responspercentage

Primair onderwijs

7103

2000

2000

1000

752

19%

Voortgezet onderwijs

1607

1000

400

500

211

15%

Totaal

8710

3000

2400

1500

963

18%

Voor dit onderzoek zijn twee steekproeven getrokken. We hebben op voorhand al zoveel mogelijk
gezorgd voor een representatieve groep scholen in de steekproef, door een onderscheid te maken
tussen scholen binnen het primair onderwijs 3 (stratum 1), en scholen binnen het voortgezet onderwijs
(stratum 2). Binnen de strata zijn vervolgens willekeurige vestigingen getrokken. Voor de eerste
steekproef waren dat er 2000 voor primair onderwijs en 1000 voor het voortgezet onderwijs. In de
tweede steekproef zijn er nog eens 2000 vestigingen in het primair onderwijs en 400 vestigingen in het
voortgezet onderwijs benaderd.
In de tweede steekproef is eerst één vestiging van ieder niet eerder benaderd bestuur uitgenodigd.
Vervolgens is de steekproef aangevuld met vestigingen van reeds benaderde besturen. Dit heeft ertoe
geleid dat alle schoolbesturen voor voortgezet onderwijs een uitnodiging voor deelname aan de
vragenlijst ontvangen hebben. Van de schoolbesturen voor het primair onderwijs heeft ongeveer 60%
een uitnodiging ontvangen.
Zoals eerder aangegeven is, in vervolg op de motie van Paternotte c.s. van 22 september jongstleden,
op verzoek van het Ministerie van OCW, een aantal vragen met betrekking tot energiecontracten aan de
vragenlijst toegevoegd. Deze extra vragen zijn voorgelegd aan alle respondenten uit de tweede
steekproef en aan een deel van de eerste steekproef die de vragenlijst op het moment van toevoeging
van de vragen nog niet geheel afgerond hadden.

2.2

Dataverzameling

De besturen van in totaal 5400 schoolgebouwen uit de steekproeven zijn per email benaderd via het bij
DUO geregistreerde emailadres voor deelname aan de vragenlijst middels een persoonlijke link. Deze
persoonlijke links maakten het mogelijk de voortgang te monitoren en automatisch te rappelleren.
Daarnaast heeft een aantal grotere schoolbesturen ons de benodigde informatie geleverd in Excel. Deze
gegevens zijn samengevoegd met de gegevens uit de vragenlijsten.
We hebben gebruik gemaakt van DUO-data om mogelijk relevante achtergrondgegevens toe te voegen
aan de steekproef. Denk hierbij aan zaken als leerlingenaantal, onderwijsaanbod (bao, (vs)so, pro, vmbo
kb-bb, vmbo-tl, havo/vwo), adres- en locatiegegevens en denominatie. Het vooraf koppelen van deze
gegevens zorgde voor zo min mogelijk belasting van respondenten.
2

3

Bij deze rapportage hoort een database met de verzamelde gegevens die wordt overgedragen en in beheer komt van het
Ministerie van OCW. In de database zijn ook de niet complete cases opgenomen. Ten behoeve van het aanleveren van een zo
volledig mogelijke database staat de vragenlijst nog tot eind 2022 open.
Onder het primair onderwijs vallen het basisonderwijs, speciaal basisonderwijs, speciaal onderwijs en voortgezet speciaal
onderwijs.

10

Oberon

2.3

Analyse en rapportage

Voor het verkrijgen van gegevens over actieve schoolgebouwen en schoolkenmerken is gebruik gemaakt
van de open onderwijsdata van DUO. Vervolgens zijn de basisgegevens van de gebouwen opgehaald uit
de Basis Administratie Gebouwen (BAG). Aan de hand van de data uit de BAG zijn de vragenlijsten voor
de verschillende po- en vo-gebouwen (deels) ingevuld. Bij het invullen van de vragenlijsten hoefden
respondenten de reeds ingevulde informatie alleen te controleren en aan te vullen.
De schoolgebouwen zijn onderverdeeld in vijf groepen op basis van het opgegeven bouwjaar. Deze vijf
groepen zijn gevormd op basis van de gevormde klassen in de Sectorale routekaart voor verduurzaming
van schoolgebouwen van de PO-Raad en VO-raad en VNG (2019) 4. Hierin wordt onderscheid gemaakt
tussen vooroorlogse gebouwen (tot 1946), wederopbouw (1946-1978), Londo (1978-1992) en
Bouwbesluit (1992-2015). Voor de gebouwen vanaf 2015 is een extra categorie opgenomen met de
naam ‘klimaatakkoord’ (vanaf 2015).
Van de meeste vooroorlogse gebouwen en gebouwen uit de wederopbouwperiode zijn de daken,
wanden en vloeren niet geïsoleerd en de kozijnen bevatten enkel glas. Omstreeks de invoering van de
Londo-bekostiging vonden de eerste isolatie-eisen hun weg naar de bouwregelgeving. Aanleiding
daarvoor was de oliecrisis van 1973. Vanuit hedendaags perspectief was de toen toegepaste isolatie
zeer beperkt. In 1992 wordt het Bouwbesluit ingevoerd. Vanaf dat moment worden de eisen aan de
energiezuinigheid van gebouwen geleidelijk strenger. Dat geldt ook voor de ventilatie-eisen. Op 1
januari 2015 worden de eisen ten aanzien van energiezuinigheid in het Bouwbesluit aanzienlijk
verzwaard met als doel gebouweigenaren te dwingen gebouwen energiezuiniger te maken.
De indeling van bouwjaarklassen is in eerste instantie gemaakt op basis van de data uit de BAG.
Vervolgens is in de vragenlijst ook naar het stichtingsjaar gevraagd. Hieruit komen slechts kleine
verschillen naar voren. Bij de verwerking van de data is gebruik gemaakt van de door de respondenten
opgegeven stichtingsjaren.
Een vergelijkbare procedure hebben we gevolgd voor de oppervlakte van de schoolgebouwen: we
hebben de data uit BAG ter controle voorgelegd aan de respondenten. Bij de verwerking van de data is
gebruik gemaakt van de gecorrigeerde gegevens door de respondenten. Daarbij hebben we waarden
kleiner dan 100m2 buiten beschouwing gelaten.
Representativiteit en betrouwbaarheid gegevens
Om de representativiteit van de uitkomsten te waarborgen is gebruik gemaakt van weging van de
responsdata. In bijlage 1 ‘Toelichting analyse en weging’ staat uitgebreid beschreven op welke wijze dit
gebeurd is. Tussen de gewogen data en de werkelijke data zaten slechts zeer kleine verschillen.
Alhoewel de getrokken steekproef zonder weging dus al representatief was, is ervoor gekozen om de
gewogen data en uitkomsten te gebruiken in dit rapport. Door het nemen van een grote en zeer
representatieve steekproef kunnen we met de data van de respondenten uitspraak doen over de
populatie schoolgebouwen in Nederland.
De betrouwbaarheid van de gegevens in dit rapport is goed te noemen. De 95 procent
betrouwbaarheidsmarges liggen, afhankelijk van de gevonden antwoordpercentages, tussen de plus en
min 0,6-2,9 procent. Wanneer bijvoorbeeld uit dit onderzoek blijkt dat 8 procent van de respondenten
4

Sectorale Routekaart Primair, Speciaal & Voortgezet Onderwijs, PO-Raad, VO-raad en vng (2019) https://www.ruimteok.nl/sites/default/files/2020-10/sectorale-routekaart-onderwijshuisvesting-po-raad-vo-raad-vng.pdf

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

aangeeft dat hun schoolgebouw een energielabel heeft, dan bedraagt de 95 procent
betrouwbaarheidsmarge 1,86 procent. Dat betekent dat je met 95 procent zekerheid kunt zeggen dat
tussen de 6,14 tot 9,86 procent van alle Nederlandse po-vo schoolgebouwen een energielabel heeft.
Voor vragen van kwantitatieve aard zijn gemiddelden en standaardafwijkingen 5 berekend op de
gewogen resultaten. Voor kwalitatieve vragen zijn absolute en relatieve frequenties van de gewogen
aantallen gebruikt. Van enkele variabelen zijn combinaties gemaakt. Zo is bijvoorbeeld de opgewekte
stroom als percentage van het verbruik berekend.

-

verbruik ook uitsplitsen op soort stroom.

5

De standaarddeviatie of -afwijking is een statistische maat voor de spreiding van een variabele.

11

12

Oberon

3

Beschrijving van de schoolgebouwen

In dit hoofdstuk beschrijven we de Nederlandse schoolgebouwen aan de hand van een aantal
basisgegevens die zijn uitgevraagd met de vragenlijst. We gaan voor iedere school achtereenvolgens in
op het aantal gebouwen (per school), de bouwjaarklasse, eventuele uitbreidingen en/of renovaties, de
oppervlakte van het gebouw en de mate waarin de oppervlakte van het gebouw aansluit bij de
onderwijskundige wensen van de school.

3.1

Bouwjaar

Figuur 3.1 toont de verdeling van het aantal schoolgebouwen per bouwjaarklasse. Zoals hieruit blijkt,
zijn de meeste schoolgebouwen in de periode 1946 tot 1978 gebouwd (32,2%), gevolgd door de periode
van 1992 tot 2015, waarin 26,5 procent van de schoolgebouwen uit de steekproef gebouwd zijn.
Ongeveer een vijfde van de schoolgebouwen is gebouwd tussen 1978 en 1992 en een kleinere groep
vóór 1946 (12,8%). De kleinste groep schoolgebouwen waarvan het bouwjaar bekend is, betreft
gebouwen vanaf 2015 (7,8%). Van 0,3% van de gebouwen is het bouwjaar onbekend.
Opgemerkt dient te worden dat de bouwjaarklassen niet allemaal even lang zijn. Bouwjaarklasse 1946
tot 1978 beslaat bijvoorbeeld 32 jaar terwijl de klasse 1978 tot 1992 14 jaar beslaat.
Figuur 3.1. Percentage schoolgebouwen per bouwjaarklasse (n = 961).
0%

5%

10%

Voor 1946

15%

20%

25%

30%

12,8%

1946 tot 1978

32,2%

1978 tot 1992

20,4%

1992 tot 2015

26,5%

Vanaf 2015
Onbekend

35%

7,8%
0,3%

Wanneer we de verschillen in de verdeling naar bouwjaarklasse uitsplitsen voor het po en vo, dan zien
we slechts kleine verschillen in de bouwjaarklassen van schoolgebouwen die vóór 1946, tussen 1978 en
1992 of vanaf 2015 gebouwd zijn. We zien daarentegen dat in het po relatief meer oudere en in het vo
relatief meer nieuwere gebouwen te vinden zijn: bouwjaarklasse 1946 tot 1978 bevat relatief meer
po-gebouwen en bouwjaarklasse 1992 tot 2015 bevat relatief meer vo-gebouwen. Gemiddeld zijn de
schoolgebouwen in het po 44 jaar oud (bouwjaar 1978) en zijn de schoolgebouwen in het vo 40 jaar oud
(bouwjaar 1982).

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

13

Figuur 3.2. Percentage schoolgebouwen per bouwjaarklasse in het po (n = 750) en vo (n = 211).
40%

27%

30%
20%

35%

34%
21%
13%

24%
19%

11%

8%

10%
0%

Voor 1946

1946 tot 1978

1978 tot 1992
PO

3.2

1992 tot 2015

9%

Vanaf 2015

VO

Oppervlakte en gebruik van beschikbare oppervlakte

Van de 961 schoolgebouwen waar informatie over ontvangen is, maken 69 scholen (7%) gebruik van
meerdere gebouwen op hetzelfde adres en 105 scholen (11%) geven aan één of meerdere gebouwen op
een ander adres te hebben. Veruit het grootste aantal scholen (798; 83%) maakt gebruik van één
gebouw. De gemiddelde oppervlakte in het po is voor de verschillende bouwjaarklassen redelijk
vergelijkbaar, terwijl in het vo gebouwen die tussen 1978 en 2015 gebouwd zijn beduidend groter zijn
dan gebouwen uit overige jaarklassen (figuur 3.3). De hoofdgebouwen van de scholen hebben in het po
een gemiddelde oppervlakte van 1603 m2 (SD = 1182) en in het vo een gemiddeld oppervlakte van 6532
m2 (SD = 4116). Van de scholen die uit meerdere gebouwen bestaan, is er in het po gemiddeld 1466 m2
(SD = 1923) en het vo gemiddeld 6456 m2 (SD = 7300) aan extra oppervlakte beschikbaar in andere
gebouwen buiten het hoofdgebouw.
Figuur 3.3 Gemiddelde oppervlakte in m2 van schoolgebouwen in het po en vo naar bouwjaarklasse.
8374

9000
8000

7165

7000

5871

6000

5800

5431

5000
4000
3000
2000

1577

1481

1433

1791

1697

1000
0

PO
Voor 1946

VO
1946-1978

1978-1992

1992-2015

Vanaf 2015

Er is een verschil tussen de gepercipieerde en de normatieve ruimtebehoefte. Aan de respondenten is
gevraagd of het schoolgebouw te ruim, passend of te krap in omvang is. Dit betreft de gepercipieerde
capaciteit van gebouw. Daarnaast is per gebouw bepaald wat de oppervlakte (capaciteit) en de

14

Oberon

normatieve ruimtebehoefte is. De normatieve ruimtebehoefte wordt bepaald aan de hand van het
aantal leerlingen dat gebruik maakt van het betreffende gebouw. Door de normatieve ruimtebehoefte
te vergelijken met de oppervlakte, is de normatieve leegstand of ruimtetekort berekend. Als
uitgangspunt voor deze berekening is de modelverordening 6 van de VNG uit november 2020
gehanteerd. Voor het po is als passende oppervlakte een marge van 55 m2 en voor het vo een marge
van 10% om de brutovloeroppervlakte van het schoolgebouw genomen 7. Indien de normatief
berekende ruimtebehoefte binnen deze marges viel, is het label ‘passend’ toegekend. Wanneer de
brutovloeroppervlakte kleiner of groter dan de berekende ruimtebehoefte was, zijn respectievelijk de
labels ‘te klein’ en ‘te groot’ toebedeeld. De respondenten hoefden dit niet zelf te berekenen.
Figuur 3.4 toont dat in het vo gebouwen relatief vaker als passend worden ervaren (63% van de vogebouwen) dan in het po (56% van de po-gebouwen). Daarnaast geeft 17 procent van de respondenten
in het po en 8 procent in het vo aan dat er meer oppervlakte beschikbaar is dan nodig; er is dan sprake
van overschot/leegstand. Tot slot ervaren de respondenten bij ongeveer een kwart van de
schoolgebouwen een ruimtetekort; zowel in het po (27%) als in het vo (28%). Als we deze uitkomsten
naast de cijfers van de normatieve ruimtebehoefte leggen, zien we dat het aantal te kleine gebouwen
normatief kleiner is in zowel het po (23% vergeleken met 27%) als het vo (18% vergeleken met 28%).
Het aantal gebouwen met meer oppervlakte dan nodig is echter aanzienlijk groter wanneer deze
normatief berekend wordt. Volgens de berekeningen van de normatieve ruimtebehoefte heeft 64% van
de gebouwen in het po een groter oppervlakte dan nodig, terwijl dit percentage volgens de
gepercipieerde ruimtebehoefte op 17% ligt. In het vo is dit verschil zelfs nog groter: volgens de
percepties van de schoolbesturen is slechts 8% van de schoolgebouwen groter dan nodig, terwijl uit de
normatieve berekeningen blijkt dat dit voor 64% het geval is. Tot slot zien we een tegenovergestelde
trend voor de categorie ‘passend’. Dit label wordt vaker volgens subjectieve observaties toebedeeld dan
blijkt uit normatieve berekeningen, zowel in het po (56% versus 13%) als in het vo (63% versus 18%).

6

7

Gemeenten vertalen de modelverordening van de VNG naar een lokale verordening. Daarbij hebben ze de mogelijkheid lokaal
maatwerk toe te passen, bijvoorbeeld in de vorm van afwijkende ruimtenormen. De in het kader van dit onderzoek berekende
normatieve oppervlakte kan dus afwijken van de lokale verordening die van toepassing is op individuele scholen.
Bij de berekening van de normatieve oppervlakte is onderscheid gemaakt naar de normering die geldt per onderwijssoort. Dat
heeft geleid tot een ruimtebehoefte per school (BRIN6). Voor het basisonderwijs geldt dat de achterstandsscore (voorheen
‘gewichtenregeling’) ook in de ruimtebehoefteberekening is verwerkt. Conform bijlage III deel C van de modelverordening is
vervolgens het verschil tussen de capaciteit van het gebouw en de normatieve ruimtebehoefte bepaald. Indien het verschil
tussen de capaciteit en de behoefte groter is dan de drempels in bijlage III, deel C, paragraaf C.1.2. van de modelverordening
is sprake van een ruimtetekort of ruimteoverschot. Indien het verschil kleiner is dan de drempel, is sprake van een passend
gehuisveste school.
In de berekening van de capaciteit zijn oppervlaktenormen die van toepassing waren ten tijde van de realisatie van het
schoolgebouw buiten beschouwing gelaten. De huidige feitelijke oppervlakte bepaalt immers de capaciteit van het gebouw. Er
is niet geanalyseerd op eventuele oppervlaktecorrecties voor ongunstige bruto-nettoverhoudingen.
VNG Modelverordening voorzieningen huisvesting onderwijs’ van 3 november 2020, ledenbrief nummer 20/080
(Ontwikkelingen onderwijshuisvesting en wijziging VNG Model Verordening voorzieningen huisvesting onderwijs | VNG).

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

15

Figuur 3.4 Perceptie van de beschikbare oppervlakte (n = 863) en normatieve ruimtebehoefte (n = 902) in
schoolgebouwen.
23%

PO

te klein
13%

passend
te groot

VO

27%
56%
64%

17%

te klein

18%

passend

18%

te groot

28%
63%
64%

8%
0%

10%

20%

30%
Normatief

3.3

40%

50%

60%

70%

Subjectief

Medegebruik en verhuur

De onderwijswetten bieden een schoolbestuur de mogelijkheid ruimten in een schoolgebouw in
medegebruik te geven aan een andere school of een maatschappelijke instelling. Ook kan een
schoolbestuur ruimten verhuren aan een derde partij. Zowel bij medegebruik als bij verhuur geldt dat
dit slechts mogelijk is indien deze ruimten niet nodig zijn voor het onderwijs van de school, bijvoorbeeld
omdat de ruimten permanent leeg staan (ruimteoverschot) of omdat de ruimten buiten reguliere
schooltijden in medegebruik of verhuur worden gegeven.
Uit de verzamelde gegevens blijkt dat bij 38 procent van de schoolgebouwen sprake is van medegebruik
en/of verhuur. Gemiddeld wordt 276 m2 (SD = 1256) in medegebruik en/of verhuur gegeven, wat
ongeveer 12 procent (SD = 17,6) van de bruto vloeroppervlakte is. Dit betreft voornamelijk poschoolgebouwen (97%). Dit verschil zou verklaard kunnen worden door het feit dat integrale kindcentra
vrijwel uitsluitend in het po voorkomen. Schoolgebouwen in het voortgezet onderwijs worden dus
nauwelijks in medegebruik gegeven of verhuurd. Gemiddeld is het medegebruik en/of verhuur in het po
kleiner (206 m2) dan in het vo (2875 m2). Dit is gezien de gemiddelde grootte van een po- en vo-school
niet verwonderlijk. Daarnaast blijkt uit Figuur 3.5 dat schoolgebouwen die wel in medegebruik en/of
verhuur worden gegeven, vaker een grotere ruimtecapaciteit hebben dan schoolgebouwen die niet in
medegebruik en/of verhuur worden gegeven (76% versus 54%).

16

Oberon

Figuur 3.5 Normatieve ruimtebehoefte voor schoolgebouwen met en zonder medegebruik en/of verhuur
15%

te klein
9%

passend

28%

19%

te groot
0%

10%

20%

30%

wel medegebruik/verhuur

3.4

76%

54%
40%

50%

60%

70%

80%

geen medegebruik/verhuur

Uitbreidingen

De respondenten gaven aan dat ongeveer de helft van de schoolgebouwen (n = 454) na het
oorspronkelijke bouwjaar is uitgebreid. Vooral po-schoolgebouwen zijn uitgebreid (84%) en in mindere
mate vo-schoolgebouwen (16%).

3.5

Renovaties

Renovatie is geen eenduidig begrip in het funderend onderwijs. Het wordt gebruik voor de beschrijving
van een veelheid van onderhouds- en verduurzamingsingrepen in schoolgebouwen. In het kader van dit
onderzoek is renovatie gedefinieerd als ‘een volwaardig alternatief voor nieuwbouw met een
levensduurverlenging van tenminste 25 jaar’.
Volgens de respondenten hebben bij 30 procent van de schoolgebouwen (n = 290) renovaties
plaatsgevonden. De helft van deze groep gerenoveerde gebouwen is gebouwd tussen 1946 en 1978 (n =
149). De vo-schoolgebouwen zijn vaker gerenoveerd dan de po-schoolgebouwen. Dit geldt voor alle
bouwjaren. Renovaties aan schoolgebouwen die na 2015 gebouwd zijn, komen in beiden sectoren
logischerwijs niet voor.

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

17

Figuur 3.6 Aandeel gerenoveerde schoolgebouwen in het po en vo, per bouwjaarklasse.

PO

Voor 1946

60%

1946 tot 1978

50%

1978 tot 1992

50%

32%

1992 tot 2015

68%

11%

89%

Voor 1946
VO

40%

83%

1946 tot 1978

17%

64%

1978 tot 1992

36%

48%

1992 tot 2015

52%

19%
0%

10%

81%
20%

30%

gerenoveerd

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

niet gerenoveerd

In een open vraag over renovaties melden meerdere respondenten dat in de nabije toekomst
maatregelen worden genomen of binnenkort nieuwbouw plaatsvindt. Enkele respondenten melden een
sedumdak, gebruik van hoogfrequente verlichting en warmte-koudeopslag/bodemwarmte als
duurzaamheidsmaatregel, net als waterbesparende maatregelen, vernieuwing van de cv-ketel of
toepassing van een pelletkachel, en spaarlampen 8. Uit deze open vragen blijkt dat de respondenten het
begrip renovatie ruimer hebben opgevat dan onze definitie en ook andere maatregelen als renovatie
hebben beschouwd.
Vanaf 2010 zijn er voor de hele populatie schoolgebouwen in het funderend onderwijs ieder jaar
gemiddeld circa 90 nieuwe po-schoolgebouwen opgeleverd. Voor het vo was dit aantal gemiddeld circa
10.

8

Enkele van de door respondenten genoemde maatregelen worden niet (meer) gezien als verduurzaming, zoals houtgestookte
CV-installaties en spaarlampen. Daarnaast sluit een aantal van de door de respondent genoemde maatregelen niet aan bij de
in de vraag benoemde definitie van ‘levensduurverlenging van tenminste 25 jaar’.

18

4

Oberon

Energieverbruik door de schoolgebouwen

In het vorige hoofdstuk hebben we een beeld geschetst van de schoolgebouwen in de steekproef. In dit
hoofdstuk zetten we deze gegevens van de schoolgebouwen af tegen het energiegebruik per gebouw.
Daarnaast maken we een verdiepingsslag: welke soorten van energieopwekking komen we tegen in
deze gebouwen en hoe verhouden deze zich tot elkaar?

4.1

Elektriciteitsverbruik

In figuur 4.1 kunnen we zien hoeveel elektriciteit (gemeten in kilowatt per uur) schoolgebouwen
gemiddeld gebruiken per vierkante meter vloeroppervlakte. We hebben dit bekeken voor de periode
2018 t/m 2021 en de gebouwen uitgesplitst naar de vijf bouwjaarklassen. Over het algemeen geldt dat
het gemiddelde stroomverbruik jaarlijks iets afnam tussen 2018 en 2020, maar in 2021 weer licht steeg.
Gebouwen uit de eerste drie bouwjaarklassen (gebouwd voor 1992) hebben een gemiddeld
stroomverbruik dat zeer vergelijkbaar is. Gebouwen vanaf 1992 hebben relatief een hoger
stroomverbruik. Deze recentere gebouwen beschikken vaker over mechanische ventilatie en
warmtepompen dan de schoolgebouwen die voor 1992 zijn gebouwd.
Figuur 4.1. Gemiddeld stroomverbruik in kWh per bouwjaarklasse per m2 vloeroppervlakte.
0

5

10

15

20

25

Voor 1946

24

1946 tot 1978

20

1978 tot 1992

21

30
26

35

40

45

27

25

23

21

24
24

27

29

1992 tot 2015

41
41

36
37
40

Vanaf 2015

41
44

2018

2019

50

2020

46

2021

In verband met corona zijn scholen vanaf de zomer van 2021 aangespoord extra te ventileren. Dat kan
enerzijds hebben geleid tot extra stroomverbruik voor mechanische ventilatie (indien aanwezig in het
schoolgebouw) en anderzijds tot extra energieverbruik voor het verwarmen en koelen van
schoolgebouwen. Een lager energieverbruik door de schoolsluitingen in deze periode blijkt niet uit de
data.

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

19

Het jaarlijks stroomverbruik voor (bijna) energie neutrale scholen is gemiddeld 21,8 kWh per m2 voor
schoolgebouwen met een ENG-label (Energie Neutraal Gebouw; n = 16) en 25,9 kWh per m2 voor
schoolgebouwen met een BENG-label (Bijna Energie Neutraal Gebouw; n = 43). 9
Als we kijken naar scholen mét en zonder gasaansluiting dan zien we dat scholen met gasaansluiting
minder stroom verbruiken dan scholen zonder gasaansluiting: gemiddeld 27,6 kWh per m2 met gas en
32,1 kWh per m2 zonder gasaansluiting.

4.2

Gasverbruik

Vervolgens hebben we eenzelfde uitsplitsing naar jaren en bouwjaarklasse gemaakt voor het
gemiddelde gasverbruik (in kubieke meter) per vierkante meter vloeroppervlakte. Waar
schoolgebouwen vanaf 1992 jaarlijks gemiddeld meer stroom verbruiken, zien we dat schoolgebouwen
in deze bouwjaarklasse gemiddeld juist minder gas verbruiken. Uit figuur 4.2 blijkt: hoe ouder het
gebouw, des te hoger het gasgebruik. Daarbij zien we slechts kleine verschillen in jaarlijks gasverbruik
tussen de drie bouwjaarklassen vóór 1992. In 2021 stijgt het gemiddelde gasverbruik voor
schoolgebouwen in iedere bouwjaarklasse ten opzichte van de voorgaande jaren. Dat laatste hangt
mogelijk samen met extra ventilatiemaatregelen in het kader van corona.
Figuur 4.2. Gemiddeld gasverbruik in m3 per bouwjaarklasse per m2 vloeroppervlakte.

12
12

Voor 1946

11
11

1946 tot 1978

7
7

1992 tot 2015

12

6
0

2

4

6
2018

2019

12

8
7

Vanaf 2015

9

7

14

12

11
11
10

1978 tot 1992

12

8

7
8
2020

10

12

14

2021

De scholen met ENG- en BENG-label zijn na 2015 gebouwd. De grote meerderheid van scholen in deze categorie heeft dit label
echter niet. Het gemiddelde stroomverbruik voor deze groep scholen bedraagt 47 kWh per m2.

16

20

Oberon

Wanneer we in figuur 4.3 inzoomen op de verschillende soorten energieverbruik zien we dat het
aandeel gebouwen dat alternatieve energiebronnen gebruikt nog klein is. Zo heeft 90 procent van de
schoolgebouwen een gasaansluiting. De resterende 10 procent is aangesloten op een warmtenet (4%) of
beschikt over een warmtepomp (10%, zie figuur 5.5). Voor een klein deel van de schoolgebouwen zal
gelden dat sprake is van een hybride warmtepomp waarbij het gebouw zowel over een gasaansluiting
beschikt als over een warmtepomp. 10
Bijna de helft van de schoolgebouwen gebruikt groene stroom 11. Ook wekt ongeveer een kwart van de
schoolgebouwen (27%) eigen stroom op. In 2020 en 2021 wekten deze scholen meer stroom op dan ze
verbruikten.
Figuur 4.3. Soorten energieverbruik in schoolgebouwen (n = 961).
0%

20%

Maakt uw schoolgebouw gebruik van groene
stroom?

40%

60%

46%

Heeft uw schoolgebouw een gasaansluiting?

26%

90%

80%

100%

28%

7%
3%

Is uw schoolgebouw aangesloten op een
warmtenet?

4%

Wekt uw schoolgebouw eigen stroom op?

27%

Ja

10
11

90%

Nee

6%

69%

4%

Onbekend

Hierdoor tellen de percentages op tot >100%: er waren meerdere antwoorden mogelijk.
In de vragenlijst is geen definitie voor groene stroom opgenomen. De respondent heeft dus zelf bepaald wat groene stroom is,

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

5

21

Bouwkundige staat en duurzaamheidsmaatregelen

In dit hoofdstuk beschrijven we de technische- en bouwkundige staat van de schoolgebouwen in
Nederland. In paragraaf 5.1 beschrijven we de bouwkundige staat van de schoolgebouwen. Vervolgens
kijken we in de tweede paragraaf naar eventuele duurzaamheidsmaatregelen die in gebouwen zijn
getroffen omtrent ventilatie, isolatie, verwarming en verlichting.

5.1

Bouwkundige staat van het gebouw

De NEN2767 geldt als de standaard voor het meten van de onderhoudsstaat van een schoolgebouw. Een
meting volgens de NEN2767 legt de conditie waarin een schoolgebouw verkeert op objectieve,
eenduidige en persoonsonafhankelijke wijze vast. Het doel van de meting is de vaststelling van de
technische toestand van een bouwdeel op basis van de waargenomen gebreken op het moment van de
inspectie. De conditiemeting kent nadrukkelijk een technische invalshoek en kijkt enkel naar de
onderhoudsstaat; aspecten als functionele en onderwijskundige geschiktheid, arbo, toegankelijkheid,
daadwerkelijke prestaties binnenklimaat/energie et cetera maken geen onderdeel uit van de meting.
De conditiescore van een bouwdeel wordt weergegeven aan de hand van zes punten (zie bijlage 3 voor
uitgebreidere toelichting):
Conditiescore 1: uitstekende conditie, incidenteel geringe gebreken
Conditiescore 2: goede conditie, incidenteel beginnende veroudering
Conditiescore 3: redelijke conditie, plaatselijk zichtbare veroudering, functievervulling van bouw- en
installatiedelen niet in gevaar
Conditiescore 4: matige conditie, functievervulling van bouw- en installatiedelen incidenteel in
gevaar
Conditiescore 5: slechte conditie, de veroudering is onomkeerbaar
Conditiescore 6: zeer slechte conditie, technisch rijp voor sloop
De optelsom 12 van de afzonderlijke conditiescores van de individuele bouwdelen van een schoolgebouw
leidt tot de geaggregeerde conditiescore voor het gehele gebouw.
De ervaring leert dat NEN2767-metingen bij schoolgebouwen doorgaans voor drie doelen worden
ingezet, namelijk (1) het verkrijgen van inzicht in de onderhoudsstaat van gebouwen bij aanvang van de
ontwikkeling van een integraal huisvestingplan, (2) ter ondersteuning van een
meerjarenonderhoudsplan 13 of (3) ten behoeve van een aanvraag voor vervangende huisvesting 14.
Uit de enquête blijkt dat de conditiemeting NEN 2767 bij 41 procent van de schoolgebouwen is
uitgevoerd. Deze groep schoolgebouwen is representatief voor alle schoolgebouwen in Nederland. 15 Bij
een iets kleiner deel van de schoolgebouwen is de meting niet uitgevoerd (36%) en de overige
respondenten gaven aan dat deze informatie hen onbekend is (23%). In figuur 5.1 is te zien dat
12
13

14

15

De rekenmethodiek om te komen tot een geaggregeerde conditiescore volgt uit de NEN2767
Onderhoudsconditie 3 (op onderdelen soms 4) wordt doorgaans als ondergrens aangehouden voor de onderhoudsstaat van
schoolgebouwen.
De VNG adviseert haar leden om de NEN2767 te gebruiken bij de beoordeling van aanvragen voor vervangende nieuwbouw.
Veel gemeenten volgen dat advies. Doorgaans wordt gesteld dat een schoolbestuur recht heeft op vervangende nieuwbouw
vanaf onderhoudsconditie 5.
Representatief naar onderwijssector, bouwjaarklasse, denominatie en landelijk versus stedelijk.

22

Oberon

schoolgebouwen waar een meting is uitgevoerd (n = 408), meestal in redelijke (41%) of goede conditie
(28%) zijn. 9 procent van de schoolgebouwen heeft een conditiescore van 4 of 5. Voor alle
schoolgebouwen in Nederland is dat een aantal van 784. Dit zijn vooral scholen die in de periode 19481978 zijn gebouwd en buiten de grote steden staan. In verhouding zijn het vrijwel evenveel po- als vogebouwen.
Figuur 5.1. Geaggregeerde conditiescores van schoolgebouwen met een NEN-keuring (n=408).
0%

10%

Conditiescore 1: Uitstekende Conditie

20%

41%

Conditiescore 4: Matige Conditie

Onbekend

5.2

50%

28%

Conditiescore 3: Redelijke Conditie

Conditiescore 6: Zeer Slechte Conditie

40%

7%

Conditiescore 2: Goede Conditie

Conditiescore 5: Slechte Conditie

30%

7%
2%
0%
14%

Frisse scholen

Naast de NEN2767-keuring geeft ook de ‘Frisse Scholen’-classificatie een indicatie van de conditie van
een schoolgebouw. Volgens het Programma van Eisen Frisse Scholen 2021 is een ‘Frisse School’ een
schoolgebouw met een goed binnenmilieu en een lage energierekening. Het programma van eisen gaat
in op vijf thema’s: energie, lucht, temperatuur, licht en geluid.
Voor ieder thema zijn drie ambitieniveaus vastgesteld, klasse A (uitmuntend), klasse B (goed) en klasse C
(voldoende). Aan iedere klasse zijn (prestatie)eisen gekoppeld. Klasse C is het basisniveau conform
geldende wet- en regelgeving, aangevuld met relevante basisuitgangspunten voor een gezond en
comfortabel binnenklimaat. De eisen van klasse C gelden ook voor klasse B en A, tenzij daar een
zwaardere eis is opgenomen.
Bij aanvang van een scholenbouwproject wordt doorgaans een ambitieniveau voor het gehele gebouw,
per thema of zelfs per afzonderlijke eis geformuleerd. Aan de in het programma van eisen opgenomen
ambitieniveaus is geen rekensystematiek gekoppeld. In tegenstelling tot de NEN2767 kan dus geen
geaggregeerde frisse scholenscore worden bepaald.
Van de ondervraagde respondenten geeft 11 procent aan dat het gebouw beschikt over een ‘Frisse
Scholen’ classificatie. Bijna een vijfde van de respondenten is niet bekend met ‘Frisse Scholen’ en de
overige 71 procent beschikt niet over de classificatie. Schoolgebouwen die wél over de classificatie
beschikken (n = 108), vallen meestal onder klasse B; goed (61%) of klasse C; acceptabel (21%).

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

5.3

23

Arbo-eisen

Schoolbesturen zijn verantwoordelijk voor een veilige en prettige werkplek. De arbo-eisen aan
schoolgebouwen volgen uit de Arbowetgeving en zijn nader uitgewerkt in een Arbo catalogus voor het
primair respectievelijk voortgezet onderwijs. In het kader van dit onderzoek is een selectie gemaakt van
arbo-eisen aan schoolgebouwen. Dit is uitgewerkt in figuur 5.2. We kunnen concluderen dat vrijwel alle
schoolgebouwen beschikken over lokalen met vrij zicht naar buiten en waar daglicht naar binnen kan
komen. Ook beschikken de meeste schoolgebouwen (85%) over zonwering op zonbelaste gevels en zijn
voldoende verlicht (69%). Bij dit laatste punt merken we op dat slechts 4% aangeeft dat er sprake is van
onvoldoende kunstverlichting. De overige respondenten geven aan deze vraag niet te kunnen
beantwoorden.
Op het gebied van het binnenklimaat van schoolgebouwen ligt dit genuanceerder. Het binnenklimaat in
de winter wordt door 63 procent van de respondenten als prettig ervaren. Over de zomerperiode zijn de
respondenten minder positief. In slechts 34 procent van de gevallen wordt het binnenklimaat in de
zomer als prettig ervaren. De groep schoolgebouwen waarin het klimaat per lokaal geregeld kan worden
is ongeveer even groot als de groep schoolgebouwen waarin dat niet mogelijk is. Tot slot geeft iets
minder dan de helft (42%) van de respondenten aan dat lokalen beschikken over voldoende akoestische
demping.
Figuur 5.2. Mate waarin schoolgebouwen (n = 964) aan arbo-eisen voldoen
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Kan er daglicht binnenkomen in de lokalen?

98%

2%
1%

Is er in de lokalen uitzicht naar buiten mogelijk?

98%

2%
1%

Beschikken alle daglichtopeningen aan de oost-,
zuid- en westzijde over buitenzonwering?

9% 6%

85%

Bedraagt het verlichtingsniveau van de
groepsruimten/lokalen minimaal 300 lux?

69%

Hebben de groepsruimten/lokalen een prettige
temperatuur in de winter?

63%

4%
26%

Kan de temperatuur in groepsruimten/lokalen,
lokaal/individueel geregeld worden?

47%

Beschikken groepsruimten over voldoende
akoestische demping?

42%

Beschikken de onderwijsruimten over
helderheidswering?

40%

40%

Hebben de groepsruimten/lokalen een prettige
temperatuur in de zomer?

34%

55%

Ja

Nee

27%
12%

40%
25%

13%
34%
20%
11%

Onbekend

Veruit de meeste schoolgebouwen hebben minstens één van bovengenoemde aspecten (98%). Van
deze groep heeft 87 procent minstens vier van deze vragen met ‘ja’ beantwoord en 57 procent heeft
voor minstens zes elementen aangegeven hierover te beschikken. 7 procent van de scholen geeft aan te

24

Oberon

voldoen aan alle negen aspecten. Dit zijn overwegend nieuwe schoolgebouwen evenredig verdeeld over
po/vo en G44 versus platteland.

5.4

Duurzaamheidsmaatregelen

Eigenaren van utiliteitsgebouwen zijn verplicht een energielabel te laten opstellen indien een nieuw
utiliteitsgebouw wordt opgeleverd of (deels) wordt verhuurd. Deze verplichting geldt ook voor
schoolgebouwen 16, bijvoorbeeld bij vervangende nieuwbouw of bij verhuur van een deel van een
schoolgebouw aan kinderopvang. Een energielabel is tien jaar geldig en dient te worden vernieuwd
zodra zich opnieuw een van voorgenoemde situaties voordoet.
Naast voorgenoemde labelplicht geldt dat overheidsgebouwen die door veel publiek worden bezocht
moeten beschikken over een energielabel 17. Deze labelplicht is niet van toepassing op reguliere
schoolgebouwen, maar slechts op multifunctionele gebouwen waarin naast onderwijsruimten ook een
baliefunctie van de gemeente is opgenomen.
In de Regeling energieprestatie gebouw is de klassenindeling van energie labels voor
onderwijsgebouwen vastgelegd. De meest energiezuinige gebouwen beschikken over energielabel
A+++++; de gebouwen die het meeste energie verbruiken krijgen label G. De letter of lettercombinatie
wordt bepaald aan de hand van het primair fossiel energiegebruik. Het primair fossiel energiegebruik
van een schoolgebouw bestaat uit de som van het primair energiegebruik voor verwarming, koeling,
warmtapwaterbereiding, ventilatie, verlichting en bevochtiging (indien aanwezig). Indien de school over
zonnepanelen beschikt, mag de opbrengst van deze panelen worden afgetrokken van het primair
energiegebruik. Het energiegebruik omvat dus enkel het gebouwgebonden energiegebruik. De
verbruikscijfers van gas en elektriciteit in hoofdstuk 4 van dit rapport betreffen zowel het
gebouwgebonden als het niet-gebouwgebonden energiegebruik.
Een goed energielabel wil niet automatisch zeggen dat een schoolgebouw daadwerkelijk weinig energie
verbruikt. Er kan bijvoorbeeld sprake zijn van een hoog niet-gebouwgebonden energiegebruik. Ook
kunnen installaties die in basis wel energiezuinig zijn meer energie verbruiken dan verwacht,
bijvoorbeeld omdat ze slecht zijn ingeregeld of inefficiënt worden gebruikt.
Energie labels van onderwijsgebouwen zijn ingedeeld in de volgende klassen 18:
Klasse
Primair fossiel energiegebruik (kWh/m2.jr)
A+++++
Kleiner of gelijk aan 0,00
A++++
0,01 t/m 50,00
A+++
50,01 t/m 100,00
A++
100,01 t/m 150,00
A+
150,01 t/m 200,00
A
200,01 t/m 235,00
B
235,01 t/m 260
C
260,01 t/m 295,00
D
295,01 t/m 330,00

16

17
18

Zie artikel 2.1 leden 2 en 3 van het Besluit energieprestatie gebouwen. Eigendomsoverdracht om niet is in dit kader niet
beschouwd als verkoop in de zin van artikel 2.1 lid 4 van het Besluit energieprestatie gebouwen.
Zie artikel 2.1 lid 6 van het Besluit energieprestatie gebouwen
Regeling energieprestatie gebouwen, bijlage 1a

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

25

E
330,01 t/m 360,00
F
360,01 t/m 395,00
G
Groter dan 395,00
Uit de vragenlijst komt naar voren dat 8% van de schoolgebouwen beschikt over een energielabel 19.
De respondenten is tevens gevraagd aan te geven of sprake is van een bijna energieneutraal gebouw
(BENG), energieneutraal gebouw (ENG) of een nul op de metergebouw (NOM). Een BENG-schoolgebouw
heeft een primair fossiel energiegebruik 20 van maximaal 70 kWh/m2.jr. Een ENG-schoolgebouw heeft
een primair fossiel energiegebruik dat kleiner of gelijk is aan 0 kWh/m2.jr. Omdat bij BENG en ENG het
niet-gebouwgebonden energiegebruik buiten beschouwing blijft, kan op het eind van het jaar nog
steeds sprake zijn van een totaal energiegebruik dat hoger ligt dan voorgenoemde grenswaarden. Bij
een NOM-schoolgebouw is de som van het totale gebouwgebonden en niet-gebouwgebonden
energiegebruik op jaarbasis kleiner 21 of gelijk aan nul.
Uit dit onderzoek blijkt dat 6,5% van de schoolgebouwen voldoet aan BENG (4,5%), ENG (1,7%) of NOM
(0,3%).

5.5

Ventilatie en isolatie

Goede ventilatie in schoolgebouwen is belangrijk voor zowel de gezondheid als leer- en werkprestaties
van leerlingen en leerkrachten. Sinds de covid-19 pandemie is de aandacht voor goede ventilatie in
schoolgebouwen toegenomen en konden scholen de Specifieke uitkering ventilatie in scholen (SUVIS)
aanvragen om het binnenklimaat van bestaande schoolgebouwen te verbeteren.
Schoolgebouwen kennen verschillende typen ventilatiesystemen waarbij onderscheid wordt gemaakt
tussen natuurlijke toe- en/of afvoer en mechanische toe- en/of afvoer. Daarbij worden vier
ventilatietypen onderscheiden 22:
A. Natuurlijke ventilatie: natuurlijke toe- en afvoer
Bij systeem A zijn in de gevels regelbare ventilatiecomponenten zoals ventilatieroosters en ramen
opgenomen. Verse lucht wordt aangevoerd via deze ventilatiecomponenten. De afvoer vindt op
natuurlijke wijze plaats via verticale ventilatiecomponenten zoals afvoerkanalen. Dwarsventilatie
vindt plaats via de gevel en voor zover nodig via openingen in binnenwanden.
B. Mechanische toevoer en natuurlijke afvoer
Bij systeem B wordt mechanisch verse lucht toegevoerd in het gebouw. De afvoer vindt plaats via
verticale ventilatiecomponenten zoals afvoerkanalen, voor zover nodig via openingen in
binnenwanden.
C. Natuurlijke toevoer en mechanische afvoer
Bij systeem C zijn in de gevels regelbare ventilatiecomponenten voor verse lucht, zoals
ventilatieroosters, aanwezig. De afvoer vindt plaats middels een mechanische afzuiging, voor zover
nodig via openingen in binnenwanden.
19
20

21
22

Ter vergelijking: in 2020 had 48% van de woningen een energielabel en 44% van de kantoorgebouwen (die energielabel C
plichtig zijn).
Uit de BENG-eisen volgen tevens minimale eisen ten aanzien van de lokale energieproductie. Die eisen zijn hier niet verder
uitgewerkt.
Een gebouw kan ook energiepositief zijn, dus op jaarbasis meer energie produceren dan gebruiken.
Deze systeembeschrijvingen zijn deels ontleend aan de NPR1088:1999.

26

Oberon

D. Gebalanceerde ventilatie: mechanische toe- en afvoer
Bij systeem D wordt verse lucht mechanisch toegevoerd. De afvoer vindt, voor zover nodig via
opening in binnenwanden, ook plaats middels mechanische afzuiging. Bij gebalanceerde ventilatie
wordt vaak gebruik gemaakt van warmteterugwinning waarbij de warmte uit uitgaande lucht wordt
gehaald en wordt toegevoegd aan koude inkomende verse lucht.
Figuur 5.3 laat zien in hoeverre de verschillende ventilatietypen voorkomen bij schoolgebouwen uit
verschillende bouwjaarklassen en voor alle po- en vo-schoolgebouwen. Zo zien we ventilatietype A
(natuurlijke toe- en afvoer) overwegend in gebouwen uit gebouwd tussen 1946 en 1978 en komt dit
ventilatietype bij gebouwen gebouwd vanaf 1992 zelden nog voor. Dat laatste hangt samen met de
bouwregelgeving die steeds strengere eisen is gaan stellen aan de ventilatie van gebouwen. Dat zien we
terug in de gebalanceerde ventilatie (ventilatietype D) die voornamelijk in schoolgebouwen vanaf 1992
wordt toegepast.
Figuur 5.3. Ventilatietypen in de schoolgebouwen per bouwjaarklasse en totaal (n = 891).

Voor 1946

47%

1946-1978

13%

15%

5%

19%

51%

1978-1992

47%

5%

23%
16%

18%

2%
8%

20%

PO

10%

1992-2015

7%

9%

Vanaf 2015

8%

6%

21%

33%

Voor 1946

37%

7%
5%

34%

9%

9%

8%

42%

15%

36%

3%

18%

41%

1978-1992

9%

83%

Totaal

1946-1978

54%

12%

7%
30%

17%

1%

VO

37%

1992-2015

8%

Vanaf 2015

12%

Totaal

7%

16%

4%

85%
23%

0%

65%

10%

20%

9%

14%

30%

40%

A

C

B

4%
51%

50%
D

60%

onbekend

70%

3%
80%

90%

100%

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

27

Wanneer we verder inzoomen op de ventilatiesystemen van schoolgebouwen zien we dat meer dan de
helft van de gebouwen niet over een warmteterugwinsysteem beschikt (figuur 5.4). Wel beschikt bijna
de helft van de gebouwen over een tijdschakeling waarmee de ventilatie tijdelijk uitgezet kan worden.
Slechts een vijfde van de schoolgebouwen beschikt over een energiezuinige ventilator, maar
tegelijkertijd geeft bijna de helft van de respondenten aan niet te weten of het huidige
ventilatiesysteem energiezuinig is.

28

Oberon

Figuur 5.4. Ventilatie en isolatie van schoolgebouwen (n = 964).
0%

20%

Beschikt de ventilatie over een tijdschakeling om
aanstaan van ventilatie buiten bedrijfstijd te
voorkomen?

45%

Zijn de warmwaterleidingen en -appendages in
onverwarmde ruimten geïsoleerd?

44%

Is bestaand enkel/dubbel glas vervangen door HR++
glas?

40%

Zijn de ventilatiekanalen in onverwarmde ruimtes
geïsoleerd?

31%

Beschikt de ventilatie over een
warmteterugwinsysteem?

30%

Is het dak van uw schoolgebouw geïsoleerd met een
minimale Rc-waarde van 2,1 m2K/W of beter bij een
koud dakconstructie en een minimale Rc-waarde van 3,7
m2K/W of beter bij een warm dakconstructie?

30%

Beschikt de ventilatie over een energiezuinige ventilator
(IE4-elektromotor of beter met toerenregeling)?

Ja

Nee

20%

40%

60%

80%

19%

36%

26%

100%

30%

17%

44%

34%

35%

15%

55%

26%

38%

44%

43%

Onbekend

Ook bij isolatie zien we een aantal onderwerpen waarmee respondenten onbekend zijn: iets meer dan
een derde geeft aan niet te weten of de ventilatiekanalen in onverwarmde ruimtes geïsoleerd zijn en
bijna de helft is onbekend met de specificering van de isolatie van het dak. Daarentegen is een aantal
andere vragen wel eenvoudiger te beantwoorden voor respondenten. Ze geven bijvoorbeeld aan dat
warmwaterleidingen en -appendages in onverwarmde ruimten vaak wel geïsoleerd zijn. Het aandeel
schoolgebouwen waarbij bestaand glas is vervangen door HR++ glas, is ongeveer gelijk aan de groep die
dit (nog) niet heeft gedaan. Gebouwen die bestaand glas hebben vervangen door HR++ glas (n = 380)
zijn daarnaast overwegend gebouwd tussen 1992-2015 (36%), 1946-1978 (27%) en vanaf 2015 (18%) .
Voor een belangrijk deel betreft dit dus relatief jonge schoolgebouwen die mogelijk tijdens de realisatie
al zijn voorzien van HR++ glas.
Samenvattend beschikt ruim 70 procent van de schoolgebouwen over minstens één van de
voorzieningen in figuur 5.4. Hiervan heeft 13 procent alle elementen met ‘ja’ beantwoord. Deze groep
die over alle bevraagde ventilatie- en isolatie-elementen beschikt, bevat voornamelijk poschoolgebouwen (83%) en zijn grotendeels vanaf 1992 gebouwd (80%).

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

5.6

29

Verwarming en verlichting

Als we over verduurzaming van schoolgebouwen spreken, spelen verwarming en verlichting ook een
belangrijke rol. Figuur 5.5 en 5.6 laten zien op welke onderdelen schoolgebouwen nog het meest
kunnen verbeteren. Over het algemeen is het aandeel gebouwen waar verduurzamingsmaatregelen
worden genomen ten behoeve van verlichting groter dan de groep schoolgebouwen die de verwarming
van gebouwen aanpakt. Zo beschikt slechts een tiende van de schoolgebouwen over een (hybride)
warmtepomp, maar beschikt ongeveer de helft van de binnenverlichting in schoolgebouwen over LEDlampen. Een aantal aspecten was voor de respondenten onbekend 23: zo geeft bijna de helft van de
respondenten aan niet te weten of het verwarmingssysteem van het gebouw over toerengeregelde
pompen beschikt. Voor ongeveer een kwart is niet bekend of de temperatuur van het
verwarmingswater automatisch weersafhankelijk geregeld wordt en of de buitenverlichting wordt
geschakeld door een tijdklok en/of bewegingssensor.
Figuur 5.5. Verwarming van schoolgebouwen (n = 964).
0%
Wordt de temperatuur van het verwarmingswater
automatisch weersafhankelijk geregeld?
Is de temperatuur per ruimte na te regelen middels
klokthermostaten en overwerktimers?
Beschikt het verwarmingssysteem over
toerengeregelde pompen?
Beschikt het gebouw over een (hybride)
warmtepomp?
Ja

20%

40%

60%

Nee

21%
85%

10%

14%

50%

36%

100%

27%

25%

47%

36%

80%

43%
5%

Onbekend

Voor figuur 5.5 hebben we wederom gekeken naar het aantal met ‘ja’ beantwoorde vragen. Tachtig
procent van de respondenten heeft aangegeven over minstens één van de verwarmingselementen uit
figuur 5.5 te beschikken. Het aantal respondenten dat één, twee, drie of vier vragen met ‘ja’
beantwoord heeft, is gelijkmatig verdeeld (respectievelijk 23%, 28%, 27% en 21%). De 21 procent die
alle vragen bevestigend beantwoord heeft, zijn vooral schoolgebouwen die na 1992 gebouwd zijn. Ze
zijn evenredig verdeeld over po/vo en stedelijk (G44) versus platteland.

23

De onderdelen waarop de respondenten zijn bevraagd (zoals weergegeven in figuur 5.3) zijn ontleend aan een lijst met
erkende maatregelen in het kader van de Wet milieubeheer. Grootverbruikers zijn verplicht deze maatregelen door te voeren
in hun gebouw. Een deel van de scholen is grootverbruiker in de zin van de Wet milieubeheer. Om voorbereid te zijn op de
toekomst is ook de nieuwe concept lijst met erkende maatregelen (2023) die ten tijde van het onderzoek ter consultatie lag
meegenomen bij het bepalen van de verduurzamingsmaatregelen.

30

Oberon

Figuur 5.6. Verlichting van het gebouw (n = 964).
0%

20%

Beschikken vluchtwegarmaturen over LED-lampen?

40%

60%

80%

61%

Beschikt de binnenverlichting over LED-lampen?

49%

Wordt de buitenverlichting geschakeld middels
tijdklok en/of bewegingssensor?

48%

27%

100%
12%
7%

43%
27%

25%

Beschikt de buitenverlichting over LED-lampen?

41%

47%

12%

Bevat de binnenverlichting een schakeling zodat
deze buiten gebruikstijden niet onnodig brandt?

38%

47%

15%

Ja

Nee

Onbekend

Tachtig procent van de schoolgebouwen beschikt over minstens één van de elementen in figuur 5.6. De
groep hierbinnen die voorzien is van alle bevraagde verlichtingselementen (18%) bestaat grotendeels uit
scholen die na 1992 gebouwd zijn (64%). Ze zijn evenredig verdeeld over po/vo en stedelijk (G44) versus
platteland.

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

6

31

Functionele kwaliteit

Ter afsluiting bespreken we in dit hoofdstuk de functionele staat van de schoolgebouwen uit de
steekproef. Uit het Interdepartementale Beleidsonderzoek (IBO) bleek al dat veel Nederlandse
schoolgebouwen achterblijven bij de maatschappelijke verwachtingen ten aanzien van bijvoorbeeld
inclusief onderwijs. In dit hoofdstuk kijken we hoe toegankelijk de Nederlandse schoolgebouwen zijn.
Daarnaast kijken we ook in welke mate de schoolbouwen flexibel zijn: zijn er mogelijkheden tot
eventuele aanpassingen in de toekomst?
Figuur 6.1 en 6.2 geven achtereenvolgens weer in hoeverre de ondervraagde schoolgebouwen
toegankelijk en flexibel zijn. Over het algemeen kunnen we stellen dat gemiddeld over de verschillende
vragen ongeveer driekwart van de gebouwen toegankelijk is voor verschillende groepen leerlingen en
personeel. Op bijna 80 procent van de schoolgebouwen is een toilet voor mindervaliden aanwezig, maar
in bijna een kwart van de gebouwen zijn niet alle voorzieningen toegankelijk voor leerlingen met een
lichamelijke beperking. Op grond van het Bouwbesluit dienen nieuwe schoolgebouwen (groter dan 400
m2) integraal toegankelijk te zijn. Dat geldt niet voor bestaande schoolgebouwen.
Figuur 6.1. Toegankelijkheid van schoolgebouwen (n = 964).
Toilet voor mindervaliden (MiVa-toilet) aanwezig

78%

15%

7%

Alle bouwlagen integraal toegankelijk

73%

23%

4%

Alle gebruiksruimten integraal toegankelijk

73%

21%

6%

Voorzieningen toegankelijk voor leerlingen met een
lichamelijke beperking

70%

24%

7%

Ja

Nee

Onbekend

Vervolgens hebben we ingezoomd op de groep schoolgebouwen waar minstens één van de
voorzieningen uit figuur 6.1 aanwezig is. Binnen deze groep beschikt 63 procent van de schoolgebouwen
over alle genoemde voorzieningen. Daarnaast beschikt 15 procent over drie van de vier voorzieningen,
voorziet 9 procent van de gebouwen in de helft en geeft 13 procent van de respondenten aan dat
slechts één van de genoemde voorzieningen aanwezig is.
Wanneer we kijken naar flexibiliteit zijn binnen ongeveer een vijfde van de schoolgebouwen één of
meerdere opties mogelijk om het gebouw aan te passen, mocht dit in de toekomst nodig zijn. Of de
drager en inbouw van elkaar gescheiden zijn en of installatietechnische voorzieningen aanpasbaar zijn, is
voor een grotere groep respondenten niet bekend.

32

Oberon

Figuur 6.2. Flexibiliteit en adaptief vermogen van schoolgebouwen (n = 963).
Drager en inbouw zijn gescheiden

18%

41%

42%

Mogelijkheid tot 'verkavelen'

26%

60%

15%

Mogelijkheid tot toekomstig uitbreiden

23%

61%

16%

Mogelijkheid tot toekomstig afstoten

19%

67%

14%

Ruimten zijn bouwkundig/installatietechnischmakkelijk
op te splitsen/samen te voegen
Installatietechnische voorzieningen zijn tegen redelijke
investeringen aanpasbaar
Ja

Nee

14%
15%

67%
58%

19%
28%

Onbekend

Ook voor figuur 6.2 hebben we weer gekeken in hoeverre dezelfde scholen steeds ‘ja’ antwoorden op
de vragen. Ongeveer de helft (49%) van de respondenten heeft geen van de vragen met ‘ja’ beantwoord
(n = 467). Van de schoolgebouwen waarbij minstens één van de zes indicatoren uit figuur 6.2 van
toepassing is (n = 495), geldt dit voor 43 procent van de gebouwen voor slechts één keer de indicatoren
(n = 213). Daarnaast zijn voor 23 procent van de gebouwen twee indicatoren van toepassing, voor 15
procent drie- en voor 10 procent vier indicatoren van toepassing. Een kleine groep respondenten heeft
vijf (7%) of zes (2%) indicatoren aangekruist.

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

7

33

Conclusie en aanbevelingen

Het doel van dit onderzoek is inzicht te verkrijgen in de staat van Nederlandse schoolgebouwen in het
funderend onderwijs op vier aspecten: duurzaamheid, veiligheid (arbo-eisen en bouwkundige staat),
toegankelijkheid en adaptiviteit van het gebouw. In dit hoofdstuk concluderen we op basis van de
onderzoeksresultaten voor elk van deze aspecten hoe de schoolgebouwen ervoor staan. Ook doen we
enkele aanbevelingen voor de toekomst. Voordat we dit beeld per aspect schetsen, beschrijven we eerst
hoe de Nederlandse schoolgebouwen in het funderend onderwijs eruit zien.
Beschrijving schoolgebouwen in het funderend onderwijs
Een po-schoolgebouw is gemiddeld 44 jaar (bouwjaar 1978) en in het vo 40 jaar oud (bouwjaar 1982).
De meeste schoolgebouwen (32,2%) zijn in de periode 1946 – 1978 gebouwd, gevolgd door de periode
1992 – 2015 (26,5 %). Het gemiddelde vloeroppervlak van het hoofdgebouw in het po bedraagt 1603 m2
en in het vo 6456 m2.
38% van de schoolgebouwen wordt ook door andere partijen gebruikt of gehuurd. Dit zijn vrijwel altijd
(97%) po-schoolgebouwen. Dit wordt mogelijk verklaard door het feit dat integrale kindcentra (IKC’s)
vrijwel uitsluitend in het po voorkomen.
47% van alle schoolgebouwen is na het oorspronkelijke bouwjaar uitgebreid. Dit gebeurde met name in
het po (84%) en minder in het vo (16%). 30% van de scholen is in de loop der jaren gerenoveerd. Dit
betrof vooral schoolgebouwen die in de periode 1946 – 1978 zijn gebouwd (53% po en 43% vo).
Overigens moeten deze gegevens ten aanzien van renovatie met de nodige voorzichtigheid worden
geïnterpreteerd: uit de antwoorden op de open vragen blijkt dat respondenten renovatie erg ruim
hebben geïnterpreteerd (bijvoorbeeld ook kleinere ingrepen aan het gebouw).
Vanaf 2010 zijn er ieder jaar gemiddeld circa 90 nieuwe po- en 10 vo-schoolgebouwen opgeleverd.
Duurzaamheid
In stroomverbruik zien we in de periode 2018 – 2021 een duidelijk verschil tussen scholen die voor en na
1992 gebouwd zijn. Voor 1992 varieerde het jaarlijkse stroomverbruik van 20 – 29 kWh per m2 terwijl
dat na 1992 varieerde van 36 – 46 kWh per m2. Daar staat tegenover dat het jaarlijkse gasverbruik voor
de oude groep scholen veel hoger is: scholen gebouwd voor 1992 verbruiken in de periode 2018-2021
tussen de 10 – 14 m3 per m2 terwijl het gasverbruik van de nieuwere scholen (na 1992 gebouwd) in
diezelfde periode varieert van 6 – 8 m3 per m2. Qua duurzame energievoorziening is er nog een wereld
te winnen: 7% van de schoolgebouwen is gasloos, 4% is aangesloten op een warmtenet, 4,5% voldoet
aan BENG, 1,7% aan ENG en 0,3% aan NOM.
Om te zien hoe duurzaam een schoolgebouw is, geeft het energielabel een eerste indicatie 24. Slechts 8%
van de Nederlandse scholen beschikt over een dergelijk energielabel. Dit zou naar ons idee in de
toekomst moeten veranderen: verplicht een energielabel voor alle scholen. 25 Omdat slechts een kleine
groep scholen over dit label beschikt, hebben we naar afzonderlijke verduurzamingsmaatregelen
gekeken die de afgelopen jaren zijn uitgevoerd. 36% van de schoolgebouwen beschikt over (de meest
optimale) ventilatie met mechanische toe- en afvoer. 20 – 43% van de scholen beschikt over een
duurzame vorm van isolatie en ventilatie. Bij ten hoogste 47% van de scholen zijn
energiebesparingsmaatregelen getroffen bij de verwarming (o.a. weersafhankelijk regelen van

24
25

Zoals eerder in de tekst aangegeven zegt het weinig over daadwerkelijke energieverbruik door de gebruikers van het gebouw.
In het Tweede Kamerdebat van 1 december jl. werd de verwachting uitgesproken dat toekomstige Europese wet- en
regelgeving hierin gaat voorzien.

34

Oberon

verwarmingswater en/of toerengeregelde pompen) en ten hoogste 61% over duurzame verlichting (LED
en/of tijd- en bewegingssensoren).
Veiligheid: arbo-eisen en bouwkundige staat
76% van de Nederlandse schoolgebouwen is qua bouwkundige staat voldoende in orde (NENconditiescore 1-3), 9% van alle Nederlandse schoolgebouwen (n=784) is dat qua onderhoudsstaat niet
(NEN-conditiescore 4-6). Voor de overige gebouwen is de bouwkundige kwaliteit onbekend. We
adviseren om in de toekomst de NEN-keuring voor alle scholen verplicht te stellen.
98% van de Nederlandse schoolgebouwen voldoet aan één van de negen arbo-eisen die aan een
schoolgebouw wordt gesteld, 7% van de scholen voldoet aan alle negen aspecten. Vooral in de zomer
laat het binnenklimaat in de scholen te wensen over: 55% ervaart de temperatuur in het klaslokaal ’s
zomers als niet prettig.
Toegankelijkheid, flexibiliteit en adaptiviteit
63% van de scholen voldoet aan alle voorzieningen die aan toegankelijkheid worden gesteld: toilet voor
minder validen, alle bouwlagen en gebruiksruimten integraal toegankelijk en voorzieningen toegankelijk
voor leerlingen met een lichamelijke beperking.
In het po ervaart 56% hun schoolgebouw als passend, 27% als te klein en 17% als te groot. In het vo
liggen deze percentages op 63% (passend), 28% (te klein) en 8% (te groot). Als we naar de feitelijke
normen kijken dan ziet dit beeld er heel anders uit: zowel in het po als vo is 64% van de scholen te
groot.
Tenslotte geeft 9% van de scholen op minimaal vijf van de zes indicatoren aan dat hun schoolgebouw
voldoende flexibel en adaptief is (o.a. mogelijkheden om te ‘verkavelen’, uit te breiden of af te stoten).

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

35

Bijlage 1 Toelichting analyse en weging
Voor het verwerken en analyseren van de responsdata is gebruik gemaakt van R, een programmeertaal
en softwarepakket waarin statistische analyses uitgevoerd kunnen worden.
Van de ontvangen responsen zijn alleen de antwoorden behouden indien de vragenlijst volledig
afgerond was. Van de 1413 respondenten die de vragenlijst gestart hadden, hebben 963 deze volledig
afgerond. Hieronder wordt verstaan dat de vragenlijst volledig doorlopen is, mogelijk waarbij vragen
overgeslagen zijn. Vervolgens is gecontroleerd op ontbrekende waarden voor het merendeel van de
vragen. Hierdoor zijn geen respondenten verwijderd. Verder zijn er een aantal consistentiechecks
uitgevoerd. Zo zouden de ingevoerde jaartallen waarin uitbreiding heeft plaatsgevonden niet lager
mogen zijn dan het bouwjaar en mochten alle jaartallen niet groter zijn dan 2022. Er zijn hierdoor geen
responsen verwijderd. Tot slot is voor alle vragen met numerieke uitkomsten gekeken naar enkele
statistieken zoals het gemiddelde, de mediaan, de standaarddeviatie en de minimale en maximale
waarden. Op basis hiervan hebben wij geen extreme waarden ontdekt, welke wij voor de betreffende
vragen buiten beschouwing gelaten hebben.
De responsdata is gewogen op een aantal kenmerken: denominaties, onderwijssoort (WEC, WPO,
WVO), omvang van het bestuur, omvang van de gemeente, aantal leerlingen en het bouwjaar. We
hebben gebruik gemaakt van sample balancing (raking). De resultaten van de weging en de verschillen
ten opzichte van de daadwerkelijke steekproef zijn weergegeven in de onderstaande reeks tabellen).
Hieruit blijkt dat de respons zonder weging reeds sterk representatief was en dat de weging slechts
minimale correcties uitgevoerd heeft om de representativiteit te verbeteren. Voor alle resultaten die
hierna beschreven worden, is gebruik gemaakt van analyses op gewogen aantallen.
Tabel B1 De weegcorrectie van het aandeel openbaar en niet-openbaar in de respons
Type openbaar

Populatie

Respons

Weegcorrectie

Niet-openbaar

0,7

0,71

0

Openbaar

0,3

0,29

0

Totaal

1

1

0

Tabel B2 De weegcorrectie van het aandeel in onderwijssoort per categorie in de respons
Wet

Populatie

Respons

Weegcorrectie

WEC

0,07

0,08

-0,01

WPO

0,78

0,7

0,08

WVO

0,15

0,22

-0,07

Totaal

1

1

0,16

Tabel B3 De weegcorrectie van het aandeel grootteklasse bestuur per categorie in de respons
Grootteklasse bestuur

Populatie

Respons

Weegcorrectie

1-11 scholen

0,33

0,41

-0,08

11-22 scholen

0,33

0,3

0,04

22-62 scholen

0,33

0,3

0,04

Totaal

1

1

0,15

36

Oberon

Tabel B4 De weegcorrectie van het aandeel grootteklasse gemeenten per categorie in de respons
Grootteklasse gemeente

Populatie

Respons

Weegcorrectie

2-22 scholen

0,33

0,31

0,02

22-46 scholen

0,33

0,3

0,03

47-322 scholen

0,33

0,39

-0,06

Totaal

1

1

0,12

Tabel B5 De weegcorrectie van het aandeel aantal leerlingen per categorie in de respons
Aantal leerlingen

Populatie

Respons

Weegcorrectie

2-149

0,33

0,33

0

149-271

0,33

0,33

0

272-2435

0,34

0,34

-0,01

Totaal

1

1

0,02

Tabel B6 De weegcorrectie van het aandeel bouwjaarklasse (volgens BAG) per categorie in de respons
Bouwjaarklasse

Populatie

Respons

Weegcorrectie

Voor 1946

0,09

0,13

-0,04

1946 tot 1978

0,34

0,33

0,01

1978 tot 1992

0,19

0,2

-0,01

1992 tot 2015

0,3

0,28

0,02

na 2015

0,08

0,06

0,02

Totaal

1

1

0,1

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

Bijlage 2 Vragenlijst

37

38

Oberon

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

39

40

Oberon

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

41

42

Oberon

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

43

44

Oberon

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

45

46

Oberon

Bijlage 3 Toelichting conditiescores NEN 2767-1:2017
Conditie 1: uitstekende conditie
Geen of zeer beperkte veroudering. Gebreken aan bouwdelen als gevolg van veroudering komen niet of
zeer incidenteel voor. Installaties functioneren storingsvrij zonder bedrijfsonderbrekingen als gevolg van
uitval.
Gebreken, meestal in de vorm van lichte beschadigingen of van esthetische aard, kunnen incidenteel
worden aangetroffen. Reparaties kunnen het gebrek direct volledig herstellen en brengen het bouwdeel
terug naar de beoogde basiskwaliteit.
Ten aanzien van het totale gebrekenbeeld, geldt dat bouwdelen in een uitstekende en vakkundig
uitgevoerde staat verkeren.
Conditie 2: goede conditie
Beginnende veroudering. Gebreken aan bouwdelen in de vorm van materiaalaantasting, veroudering
van afwerklagen en componenten komen incidenteel voor. Installaties functioneren, op een enkele
uitzondering na, storingsvrij.
Gebreken, zoals verweringsverschijnselen, worden slechts plaatselijk gesignaleerd. Bouwdelen kunnen
zichtbare vuilaantasting vertonen.
Ten aanzien van het totale beeld van gebreken geldt dat de bouwdelen als goed kunnen worden
beoordeeld. Dit duidt op een goede basiskwaliteit, goede detaillering, alsook een gedegen uitvoering en
montage.
Conditie 3: redelijke conditie
Het verouderingsproces is plaatselijk op gang gekomen. Bouwdelen vertonen plaatselijk gebreken aan
afwerklagen, materialen en componenten. Het functioneren van de installaties kan een enkele keer
worden verstoord zonder dat het bedrijfsproces wordt geschaad.
Gebreken, in de vorm van verwering enz., kunnen plaatselijk tot regelmatig voorkomen. Regelmatig
kunnen goed uitgevoerde en duurzame reparaties worden vastgesteld. Ook kunnen plaatselijk
reparaties met minder geschikte middelen zijn uitgevoerd. Een bouwdeel kan in zijn geheel een
zichtbare veroudering vertonen.
Ten aanzien van het totale beeld van de gebreken wordt de technische staat als redelijk gekwalificeerd.
De kwaliteit van de toegepaste materialen en/of de basiskwaliteit, detaillering en uitvoering kunnen
hierin een rol van betekenis spelen.
Conditie 4: matige conditie
Het verouderingsproces wordt met regelmaat geconstateerd. Bouwdelen vertonen regelmatig gebreken
aan afwerklagen, materialen en componenten. Plaatselijk kunnen storingen in het functioneren van het
bouwdeel optreden. Er kunnen regelmatig (ernstige) gebreken voorkomen die kunnen leiden tot
functieverlies. De bedrijfszekerheid van installaties is matig gewaarborgd. Er kunnen
bedrijfsonderbrekingen voorkomen.

Wat is de kwaliteit van onze schoolgebouwen?

47

Ten aanzien van het totale gebrekenbeeld worden de bouwdelen als matig beoordeeld. Dit kan mede
worden veroorzaakt door fouten in materiaalkeuze, gebrekkige basiskwaliteit en/of uitvoering.
Conditie 5: slechte conditie
Het verouderingsproces is min of meer onomkeerbaar geworden. Bouwdelen vertonen in aanzienlijke
mate gebreken aan afwerklagen, materialen en componenten. De primaire functies van onderdelen die
het functioneren van bouwdelen beïnvloeden, zijn dan niet meer gewaarborgd. Het functioneren van de
installaties is niet meer gewaarborgd. Er kunnen veel (ernstige) gebreken voorkomen die leiden tot
functieverlies. Regelmatig kunnen bedrijfsonderbrekingen plaatsvinden.
Het totale gebrekenbeeld van de bouwdelen is slecht. Oorzaak kan zijn: structurele gebreken in de
materialen, de oorspronkelijk gebrekkige basiskwaliteit en/of de uitvoering.
Conditie 6: zeer slechte conditie
Maximaal gebrekenbeeld. De conditie van bouwdelen is zo slecht dat het niet meer te classificeren is
onder conditie 5. Er is sprake van een maximaal gebrekenbeeld en voortdurend treden storingen op in
de functievervulling van bouwdelen. Het bouwdeel is onbruikbaar en technisch rijp voor sloop.

48

Postbus 1423, 3500 BK Utrecht
t 030 230 60 90
info@oberon.eu | www.oberon.eu

Utrecht, januari 2023
In opdracht van Ministerie van OCW

Oberon