Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

29 754

Terrorismebestrijding

Nr. 448

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID, VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID, VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT EN VOOR BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS EN MEDIA
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 april 2018
Radicalisering blijft, een serieuze en permanente dreiging voor onze
nationale veiligheid.1 Hoewel het fysieke kalifaat van ISIS uiteen is
gevallen, blijft de terroristische organisatie voortbestaan en het jihadistisch gedachtengoed verspreid. Radicalisering schaadt ook de ontwikkeling van jongeren en jong volwassenen en hun omgeving (gezinnen en
gemeenschappen) en ondermijnt de democratische rechtsorde. Onze
opgave is dat te voorkomen, schade te beperken en de maatschappelijke
weerbaarheid te vergroten. Een integrale aanpak, waarin repressie en
preventie elkaar aanvullen, blijft nodig om bestaande extremistische
bewegingen te bestrijden en nieuwe aanwas te voorkomen.
In de notitie «Integrale aanpak terrorisme»2 staat de inzet van het kabinet
langs de lijnen van de brede Nationale Contraterrorismestrategie
2016–20203. In deze brief lichten wij de preventieve aanpak van radicalisering eruit, conform het verzoek van 8 februari 2018 van de vaste
Kamercommissie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). Zoals
verzocht op 21 februari 2018 nemen we hierin tevens een reactie mee op
berichtgeving rondom de aanpak in Amsterdam.4
Deze brief begint met onze gezamenlijke opgave. Daarna geven wij aan
hoe wij de huidige aanpak gaan verbreden en verdiepen. Tot slot geven
wij aan op welke wijze we de Kamer in het vervolg informeren over de
integrale aanpak, waaronder preventie.

1

Openbare samenvatting Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 47, bijlage bij Kamerstuk 29 754,
nr. 440.
2
Kamerstuk 29 754, nr. 436.
3
Kamerstuk 29 754, nr. 391.
4
«Ramp-ambtenaren hadden vrij spel», De Telegraaf, 19 februari 2018.

kst-29754-448
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 754, nr. 448

1

Een gezamenlijke opgave
Net als bij andere complexe maatschappelijke (veiligheids)problemen is er
niet één partij die alleen de oplossing in handen heeft en is het zaak dat er
een gevoel van gedeelde verantwoordelijkheid heerst. De kracht zit in de
verbinding van verschillende disciplines en netwerken, waarbij ieder
betrokken departement en beleidsterrein vanuit hun eigen rol en expertise
een essentiële bijdrage aan preventie van radicalisering leveren.
De aanpak van radicalisering staat niet op zichzelf. Het bevorderen van
sociale cohesie, het stimuleren van democratisch burgerschap, het
bevorderen van arbeidsparticipatie van migranten en het aanpakken van
discriminatie zijn belangrijke bouwstenen. Dagelijks zetten vele docenten,
jongerenwerkers, wijkagenten, zorgverleners, ouders en vrijwilligers zich
in om jongeren een positieve start te geven, kwetsbare groepen beter mee
te laten komen en een veilige, stabiele en democratische samenleving te
waarborgen.
De gezamenlijke ondertekening van deze brief onderstreept het belang dat
het kabinet aan deze brede aanpak hecht en de gedeelde opgave om tot
een effectief preventiebeleid te komen. Samen werken we aan een
weerbare, veilige en democratische samenleving door excessen als
extremisme, vergaande polarisatie en maatschappelijke spanningen tegen
te gaan. Het kabinet staat voor een inclusieve samenleving waarin voor
discriminatie, haatzaaien en geweld tegen andersdenkenden geen plaats
is.
De basisstructuren van de preventieve aanpak staan
De afgelopen jaren heeft het kabinet met vele landelijke en lokale partners
intensief gewerkt aan de preventie van radicalisering. Onder meer door
het Actieprogramma Integrale Aanpak Jihadisme5 zijn in korte tijd de
benodigde basisstructuren en randvoorwaarden voor de aanpak opgezet.
Weerbaarheid van (lokale) overheidspartijen, van eerstelijns professionals,
van jongeren en hun omgeving en weerbaarheid tegen extremistische
boodschappen staan hierbij centraal.
Weerbare gemeenten
De aanpak van radicalisering vindt voor een belangrijk deel lokaal plaats.
Gemeenten spelen als regiehouder een cruciale rol. Waar nodig staat het
Rijk hen bij met kennis en kunde over dreiging en fenomenen, ontwikkeling van beleid en interventiemogelijkheden. Daarnaast worden zij
financieel ondersteund vanuit de zogenaamde versterkingsgelden (in 2018
is in totaal aan 20 gemeenten/regio’s ruim € 6 mln. verstrekt). De meest
betrokken gemeenten hebben de afgelopen jaren met steun van het Rijk
gewerkt aan de opbouw van hun lokale aanpak: analyse van de lokale
problematiek, deskundigheidsbevordering, opbouw van professionele en
maatschappelijke netwerken, begeleiding van kwetsbare jongeren en
steun voor gezinnen en omgeving van radicaliserende jongeren. Deze
meer ervaren gemeenten zullen de opgebouwde kennis en expertise van
de afgelopen jaren delen met de omliggende gemeenten. Om dit te
realiseren zetten we in op het versterken van de regionale samenwerkingsverbanden.

5

Kamerstuk 29 754, nr. 253.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 754, nr. 448

2

Weerbare professionals
Professionals spelen een belangrijke rol als het gaat om het herkennen en
aanpakken van radicalisering. De docent, de jeugdhulpverlener of de
wijkagent kan het verschil maken in zijn dagelijkse werk. Daarom hebben
we de afgelopen periode geïnvesteerd in het bevorderen van het
bewustzijn en deskundigheid van eerstelijns professionals, zodat zij
vroegtijdig signalen van mogelijke radicalisering kunnen herkennen. Ook
is hun handelingsperspectief vergroot. Er is een landelijke ondersteuningsstructuur tot stand gebracht. Het Rijksopleidingsinstituut tegengaan
Radicalisering (ROR), de Expertise-Unit Sociale Stabiliteit (ESS), de
Stichting School en Veiligheid (SSV), Integraal Veilig Hoger Onderwijs
(IV-HO) en het recent gelanceerde platform Jeugd preventie Extremisme
en Polarisatie (JEP) bieden professionals en informele sleutelfiguren
training en advies.
Weerbare omgeving van jongeren
Naast (lokale) overheidspartners en professionals speelt de directe
omgeving van jongeren ook een belangrijke rol in het voorkomen,
signaleren en aanpakken van radicalisering. Betrokkenheid van
maatschappelijke organisaties, ouders, gemeenschappen en informele
sleutelfiguren is cruciaal voor een effectieve aanpak. In diverse
gemeenten zijn de afgelopen jaren strategische netwerken met sleutelfiguren, professionals en gemeentemedewerkers opgebouwd. Deze
netwerken kunnen helpen bij de gerichte opbouw van weerbaarheid, het
signaleren van kansen en ontwikkelingen en het betrekken van moeilijk
bereikbare groepen.
Bijzondere aandacht is er daarnaast voor opvoedingsondersteuning. Er
zijn diverse programma’s voor ouders om hen een handreiking te bieden
om met hun (mogelijk) radicaliserende kinderen om te gaan. Internetweerbaarheid maakt hier deel van uit.
Het Landelijk Steunpunt Extremisme (LSE) biedt familieleden en professionals kennis en instrumenten voor de omgang met geradicaliseerde
familieleden met als doel verdere radicalisering of het plegen van
strafbare feiten te voorkomen, evenals radicalisering van broertjes, zusjes
of andere familieleden tegen te gaan.
Weerbare jongeren
Daarnaast is er ook aandacht voor het weerbaarder maken van jongeren
zelf en het verminderen van de aantrekkingskracht van extremisme. Dit
gebeurt onder meer door het verzwakken van de boodschap en door het
adresseren van de bredere voedingsbodems, zoals sociale spanningen en
polarisatie. Theatervoorstellingen en andere programma’s zijn ontwikkeld
om de weerbaarheid van jongeren te versterken en dialoog in de klas te
stimuleren.
Er is een onafhankelijk themafonds voor maatschappelijke tegengeluiden
opgericht bij het Prins Bernhard Cultuurfonds. Initiatieven van dit fonds en
andere partijen worden onder de aandacht van gemeenten gebracht en
gericht aan scholen en wijken met kwetsbare jongeren aangeboden om
kritisch denkvermogen te stimuleren, zwart-wit denken te doorbreken en
relativeringsvermogen te vergroten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 754, nr. 448

3

Internationale samenwerking
Het kabinet maakt zich ook hard voor de preventie van radicalisering in
internationaal verband en in regio’s met een voortdurende dreiging van
radicalisering, extremisme en terrorisme. Als voorzitter van het Global
Counter Terrorism Forum en lid van de VN Veiligheidsraad draagt
Nederland bij aan het aanjagen van de internationale dialoog. Daarnaast
wisselen we best practices uit met andere landen om inzichten te brengen
en te halen. Hiermee geven we invulling aan het Regeerakkoord en de
Gemeenschappelijke Buitenland- en Veiligheidsstrategie («verdedigen,
voorkomen, versterken») die de Ministers van Buitenlandse Zaken en van
Defensie onlangs naar de Kamer hebben gestuurd.6
Doorontwikkeling van het preventiebeleid
We kunnen concluderen dat het fundament staat.7 De blijvende dreiging
van radicalisering vereist echter dat we nu niet mogen verslappen. Het is
van groot belang om deze basis vast te houden, waar nodig te versterken
en duurzaam in te bedden, zodat kennis en structuren beschikbaar blijven.
Dat doen we door de aanpak de komende periode te verdiepen en te
verbreden op de volgende speerpunten:
1. Vroegsignalering beter mogelijk maken;
2. Cross-sectorale samenwerking versterken;
3. Deradicalisering en re-integratie bevorderen;
4. Ervoor zorgen dat partijen kennis delen, ontwikkelen en borgen.
Vroegsignalering beter mogelijk maken
Onderzoek laat zien dat radicalisering niet door één enkele oorzaak te
verklaren is, maar vanuit een samenhang tussen drijfveren, concrete
gebeurtenissen en persoonlijke eigenschappen8. Voedingsbodems zijn
bovendien context- en actualiteitsgevoelig. Zo kunnen polarisatie en
sociale spanningen een rol spelen bij het proces van radicalisering. Het is
van belang om goed en tijdig zicht te hebben op nieuwe tendensen die
kunnen leiden tot radicalisering.
Daarom investeren we de komende jaren aanvullend in inlichtingenonderzoek aan de «voorkant» om de radicaliseringstendensen vroegtijdig te
kunnen herkennen.9 Met deze inzichten worden gemeenten en overige
partners ondersteund om in een vroeg stadium preventief te kunnen
signaleren en handelen. Ook heeft VWS opdracht gegeven voor een
meerjarig onderzoek naar factoren en processen die kunnen bijdragen aan
veerkrachtige identiteitsontwikkeling en de rol die opvoeders in de
omgeving van jongeren (school, jongerenwerk, politie, e.a.) kunnen
vervullen.
Daarnaast zetten we de komende jaren in op een multidisciplinaire aanpak
van extremistisch en terroristisch gebruik van digitale media. Digitale
media zijn cruciaal voor het verspreiden van extremistisch gedachtengoed
en voor het aangaan en onderhouden van contacten. Doel bij deze online
aanpak en analyse is om vroegtijdig extremistische structuren en
activiteiten te kunnen onderkennen en om (preventieve) interventies te
kunnen faciliteren.

6

Kamerstuk 33 694, U
Evaluatie van het Actieprogramma Integrale Aanpak Jihadisme, Kamerstuk 29 754, nr. 432.
8
Onderzoek triggerfactoren, Kamerstuk 29 754, nr. 323.
9
Kamerstuk 29 754, nr. 436.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 754, nr. 448

4

Cross-sectorale samenwerking versterken
Het jeugd- en onderwijsdomein hebben de afgelopen jaren stappen gezet
om een preventieve aanpak inhoud te geven die we met hen een krachtig
vervolg willen geven. De ervaringen die zijn opgedaan in de Complementaire Onderwijsaanpak (2015–2017)10 en de aanbevelingen uit het essay
«Weerbare jongeren, weerbare professionals» van speciaal rapporteur
«Voorkomen extremisme en bevorderen sociale samenhang in het
onderwijs en het jeugddomein»11 nemen we hierin mee. Het gaat dan
onder meer om het creëren van bewustzijn bij bestuurders en beslissers
in het sociaal domein, het ondersteunen van professionals en het
bevorderen van samenwerking tussen de domeinen zorg, welzijn,
onderwijs en veiligheid.
Via SSV en platform JEP zorgen we dat eerstelijns professionals in het
onderwijs en jeugddomein waar nodig deze aanvullende ondersteuning
krijgen. Dat gaat niet alleen om kennis, maar ook om handelingsperspectief. Ook gaan SSV en JEP goede voorbeelden verzamelen van de
samenwerking tussen het sociaal en veiligheidsdomein. Dat gebeurt om
ook scholen beter bij de lokale aanpak te betrekken. Verder willen we een
herkenbaar en aansprekend aanbod aan opvoedondersteuning voor
(migranten)ouders aanbieden.
Een groot deel van (mogelijk) geradicaliseerde personen kampt met
sociale en/of psychische problemen waardoor zij of hun omgeving bekend
zijn in de jeugdhulp, ggz en het jongerenwerk. Met vertegenwoordigers
uit deze sectoren werken we daarom aan het oplossen van knelpunten
rondom privacy en informatie-uitwisseling om vroegsignalering en de
samenwerking met het veiligheidspartners te verbeteren. Ook hebben we
voor deze professionals maatwerktrainingen ontwikkeld met onder meer
aandacht voor juridische kaders en meldstructuren. In samenwerking met
de politie is daarnaast specifiek aandacht voor potentieel gewelddadige
(jihadistische) eenlingen met ernstige psychiatrische problematiek.
Deradicalisering en re-integratie bevorderen
De ontwikkelingen rondom terugkeerders (en hun kinderen) uit het
strijdgebied en home grown radicalisering vragen de komende jaren om
aanvullende inzet op de «achterkant». Vanuit de Contraterrorismegelden
uit het Regeerakkoord zijn hiervoor aanvullende middelen beschikbaar.
Doel is om geradicaliseerde personen na detentie een (veilige) plek in de
samenleving te kunnen bieden. Dienst Justitiële Inrichtingen en Reclassering Nederland zullen de komende periode nieuwe en bestaande
interventieprogramma’s op het gebied van deradicalisering ontwikkelen,
inzetten en evalueren. Uitgangspunt is dat personen worden
gere-integreerd buiten het oude extremistische netwerk. Ook gaat het LSE
de vrijwillige trajecten gericht op deradicalisering verder vormgeven.
Uiteindelijk werken gemeenten, veiligheidspartners en het sociaal domein
samen via het lokale multidisciplinaire casusoverleg gezamenlijk
maatwerk voor een (veilige) terugkeer in de samenleving.

10

Evaluatie van de Complementaire Onderwijsaanpak (COA). Aandacht voor radicalisering in het
onderwijs. KBA Nijmegen en Praktikon, Nijmegen, september 2017. https://
www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/veilig-leren-en-werken-in-het-onderwijs/documenten/
rapporten/2017/09/01/evaluatie-van-de-complementaire-onderwijsaanpak
11
Kamerstukken 31 839 en 29 754, nr. 579.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 754, nr. 448

5

Kennis delen, borgen en ontwikkelen
We zorgen er voor dat alle opgedane kennis en inzichten van de afgelopen
jaren breed bekend zijn, up-to-date en beschikbaar blijven. We blijven
voortdurend anticiperen op nieuwe ontwikkelingen en zorgen dat de basis
op orde blijft, ook in perioden van mogelijke minder acute dreiging. Dit
betekent dat het hele netwerk de komende jaren van elkaar blijft leren en
lokaal, nationaal en internationaal ervaringen uitwisselt als het gaat om
beleid, uitvoering en best practices.
Na een aantal jaren van ontwikkeling van preventieve interventies, is nu
de fase aangebroken om meer zicht te krijgen op de effectiviteit van deze
interventies en de opgedane kennis hierover te delen. De wens om meer
inzicht bestaat niet alleen bij het Rijk maar ook bij diverse gemeenten. In
het algemeen geldt dat het meten van effect van preventieve interventies
lastig is (het meten van «iets» dat uitblijft). Om hier toch zo goed mogelijk
invulling aan te geven zal in 2018 een toolkit worden ontwikkeld om
«evidence based» werken te stimuleren. Hierdoor kan worden geleerd van
eerdere ervaringen en kan het preventiebeleid worden doorontwikkeld.
Hiermee wordt uitvoering gegeven aan de opdracht in het Regeerakkoord12.
Het belang van kennisontwikkeling en -deling zien we ook terug in twee
rapporten die de gemeente Amsterdam heeft laten opstellen naar
aanleiding van de discussie over haar aanpak en werkwijze: een rapport
van de Taskforce over de bedrijfsvoering en integriteitsvraagstukken en
een Quickscan over de aanpak. Uit de taskforce blijkt dat juist bij dossiers
waar daadkracht, resultaat en snelheid van belang zijn, aandacht geboden
is voor het verhogen van het integriteitsbewustzijn en het creëren van een
goede balans tussen bedrijfsvoeringsprocessen en inhoud. Ook de eerste,
globale aanbevelingen uit de quickscan over de aanpak zijn goed om
breder te bekijken. Zo is een van de aanbevelingen uit de quickscan het
investeren in kennisopbouw en -behoud. Het kabinet constateert dat de
gemeente Amsterdam, zoals meerdere betrokken gemeenten evenals het
Rijk, de aanpak continue doorontwikkelt en leert wat wel en niet werkt.
Tot slot
Radicalisering en extremisme zijn structurele fenomenen en als zodanig
niet zomaar uit te bannen of simpel te bestrijden. De oplossing ligt in het
fundamenteel versterken van de veerkracht van de maatschappij en de
weerbaarheid van verschillende groepen en individuen tegen radicale
ideologieën en extremistische (gewelddadige) uitwassen daarvan, voordat
deze wortel kunnen schieten. Een effectief radicaliseringsbeleid vraagt om
een integrale aanpak op landelijk en lokaal niveau.
We hebben daarom ook de komende jaren onverminderd betrokkenheid,
actie en samenwerking nodig van alle partijen uit de domeinen zorg,
welzijn, onderwijs en veiligheid en de samenleving als geheel. De
uitdaging voor de toekomst is de borging van de inzet, landelijk en lokaal,
zodat het bouwwerk blijft staan, ook wanneer de dreiging mogelijk
(tijdelijk) vermindert of verandert.

12

Opdracht Regeerakkoord (bijlage bij Kamerstuk 34 700, nr. 34): Voor preventie en deradicalisering moet worden bezien welke aanpak het meest effectief is en hoe best practices kunnen
worden gedeeld en uitgevoerd. en om het Rijk, gemeenten en interventieontwikkelaars meer
inzicht te bieden in beproefde interventies en werkzame elementen van projecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 754, nr. 448

6

De Minister van Justitie en Veiligheid informeert de Kamer over relevante
(beleids)ontwikkelingen bij de publicatie van het DTN en jaarlijks over de
voortgang van de integrale aanpak, waaronder preventie.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
W. Koolmees
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge
De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media,
A. Slob

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 754, nr. 448

7