Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

33 652

Spoorbeveiligingssysteem European Rail Traffic
Management System (ERTMS)

Nr. 80

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 mei 2021
In 2019 besloot het Kabinet het huidige treinbeveiligingssysteem
Automatische Treinbeïnvloeding (ATB) tussen nu en 2050 landelijk te
vervangen door het European Rail Traffic Management System (ERTMS).
ERTMS biedt meer mogelijkheden dan de huidige treinbeveiliging, zoals
verhoging van de veiligheid, de mogelijkheid om meer treinen te laten
rijden (bijvoorbeeld een hoogfrequente PHS-dienstregeling) en op termijn
automatisch rijden. Daarnaast sluit het aan bij Europese afspraken.
Onlangs heb ik u via de veertiende voortgangsrapportage1 geïnformeerd
over de voortgang van het Programma ERTMS, waarin ik samen met de
sector het fundament voor een toekomstbestending spoor realiseer. Via
deze brief informeer ik u over mijn voornemen de regionale lijnen in de
provincies Groningen en Fryslân voor 2030 te voorzien van ERTMS en
daarmee de scope van het Programma ERTMS uit te breiden. De
inschatting van de stuurgroep ERTMS is dat de toevoeging per saldo het
risicoprofiel van het Programma ERTMS zal verlagen en voorkomt dat
nogmaals in verouderde technologie wordt geïnvesteerd.
De vervanging van ATB door ERTMS sluit aan bij de instandhoudingsopgave van het bestaande netwerk, een van de prioriteiten van mijn
departement. In de twaalfde voortgangsrapportage van het Programma
ERTMS2 meldde ik dat het huidige treinbeveiligingssysteem op alle
regionale lijnen in de provincies Groningen en Fryslân (ATB Nieuwe
Generatie, ATB NG) toe is aan vervanging. Investeringen in het oude
systeem dat op den duur alsnog zal moeten worden vervangen door
ERTMS, kunnen worden vermeden door vervroegd ERTMS aan te leggen.
Sindsdien heeft de programmadirectie ERTMS onderzocht wat de voor- en
nadelen zijn van het toevoegen van ERTMS op deze regionale lijnen aan
de scope van het Programma ERTMS.
1
2

kst-33652-80
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Kamerstuk 33 652, nr. 79
Kamerstuk 33 652, nr. 76

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 652, nr. 80

1

Een stabiele start van de realisatie van een groot programma zoals het
Programma ERTMS is immers van groot belang. Spoorbeheerder ProRail
heeft mij verzekerd dat de organisatie voldoende is toegerust deze
scope-uitbreiding te dragen en dit nogmaals bevestigd in bijgevoegde
brief3. Een second opinion door adviesbureau Boston Consultancy Group
(BCG), tevens bijgevoegd4, onderschrijft dat. Ik heb ProRail gevraagd de
aanbevelingen in het rapport op te volgen; deze zijn inmiddels geïmplementeerd. Het gaat bijvoorbeeld om het vaststellen van duidelijke
beslismomenten voor de Noordelijke lijnen, optimalisatie van de
bestaande sturingstafels, en het delen van kennis.
In mijn brief bij de afgelopen voortgangsrapportage5 meldde ik dat een
reële kans bestaat dat de aanpassing van de bestaande ERTMS op het
proefbaanvak Hanzelijn (harmonisering) later dan gepland gereed is en ik
mij in overleg met de spoorpartijen op mitigerende maatregelen
beraadde. Een vroege uitrol van ERTMS op de Noordelijke lijnen biedt de
kans om op een eenvoudig baanvak buiten de Randstad te starten en het
integrale proefbedrijf met NS op de Hanzelijn te ontlasten. Hierdoor wordt
het mogelijk in een eerder stadium, meer beheerst en in kleinere stappen
te leren. Ik wil daarbij lering trekken uit opgedane ervaringen en lessen uit
het buitenland, waar vele landen starten op een eenvoudiger en rustiger
traject. De leden in de stuurgroep ERTMS en ProRail in het bijzonder,
onderschreven door het onderzoeksrapport van BCG, concluderen
hierdoor unaniem dat de toevoeging van de Noordelijke lijnen het
risicoprofiel van het Programma ERTMS per saldo zal verlagen.
Bij de programmabeslissing ERTMS6 gaf ik aan dat het Kabinet staat voor
een tijdige, zorgvuldige en kosteneffectieve aanleg van ERTMS. Voor mij
betekende dit dat Nederland zo snel- en tegelijk zo verantwoord mogelijk
de huidige beveiliging door ERTMS vervangt. Dit alles overwegende en na
goed overleg met alle spoorpartijen ben ik bereid de vervroegde uitrol van
ERTMS in het noorden mogelijk te maken. Dit ook op verzoek van beide
provincies, ProRail en de rest van de spoorsector.
Concreet gaat het om de vervanging van ATB NG op alle regionale lijnen
in de provincies Groningen en Fryslân. Bij elkaar zo’n 270 kilometer
enkelspoor, waarbij de aanleg van ERTMS in de infrastructuur nu is
geraamd op circa € 315 mln. Aanvullend is geld beschikbaar voor
infrastructurele overstijgende kosten en extra personele inzet benodigd
om deze opgave voldoende beheerst uit te voeren. Deze middelen zijn
reeds beschikbaar in het Mobiliteitsfonds en meerjarige reservering na
2030 voor de landelijke uitrol van ERTMS.
De kosten voor de vervoerders zullen deels door de concessieverleners
zelf en deels door het Rijk worden gedragen. Als regionale concessieverleners zijn de provincies bereid met de regionale vervoerder Arriva
afspraken te maken over maatregelen nodig om met ERTMS te rijden,
zoals de ombouw van ruim 70 treinen en het opleiden van zo’n 200 fte
personeel. De geraamde kosten van € 90 mln zijn voor de provincies
aanzienlijk. Door de vervroegde uitrol van ERTMS hoeft niet eerst nog te
worden geïnvesteerd in verouderde treinbeveiliging. Ik ben daarom bereid
de € 60 mln (inclusief BTW) die ik hiermee in de periode tot 2050 bespaar
door gelijk ERTMS aan te leggen lumpsum ter beschikking te stellen aan
de provincies. De regio neemt de overige kosten en risico’s voor rekening.
Hier staat tegenover dat indien er voordelen of besparingen worden
3

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
5
Kamerstuk 33 652, nr. 79
6
Kamerstuk 33 652, nr. 65
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 652, nr. 80

2

behaald deze ook de regio toekomen. De verdeling tussen de provincies
komt uit op € 20 mln vanuit Groningen en € 10 mln vanuit Fryslân. De
provincies schatten in dat tussen nu en 2050 de voordelen opwegen tegen
deze kosten.

Hiermee kan de vervroegde uitrol van ERTMS op de Noordelijke lijnen
voor het Rijk budgetneutraal plaatsvinden. De komende maanden zullen
betrokken partijen de bestuurlijke afspraken, zoals schriftelijk bevestigd in
bijgevoegde brieven7, nader uitwerken en vastleggen in een bestuursovereenkomst.
In Groningen rijden ook meerdere goederenvervoerders. De goederensector heeft aangegeven dat het wenselijk is zo spoedig mogelijk ATB NG
te vervangen en steunt daarom het verzoek van de noordelijke provincies
en ProRail voor vervroegde uitrol van ERTMS op de Noordelijke lijnen. Dit
is ook benoemd in de Verkenning Implementatie ERTMS bij spoorgoederenvervoerders die ik september 2020 aan uw Kamer heb verzonden.8 De
aanleg van ERTMS in het noorden is voorzien vanaf 2026 op Harlingen
Haven – Leeuwarden en vanuit daar naar West-Groningen. Dit sluit aan op
het huidige ombouwtempo van de spoorgoederenvervoerders voor het
reeds voorziene baanvak Kijfhoek-Roosendaal in 2026–2028.
Op basis van de gemaakte afspraken die door partijen zijn bevestigd kan
ProRail deze scope-uitbreiding meenemen in de lopende ERTMSaanbesteding van het centrale systeem voor de infrastructuur. Parallel
hieraan zal ik de komende periode gebruiken om de afspraken met de
provincies Groningen en Fryslân vast te leggen en kan bovendien de
benodigde besluitvorming in beide provincies plaatsvinden. ProRail heeft
7
8

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Kamerstuk 33 652, nr. 77

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 652, nr. 80

3

desgevraagd bevestigd dat – indien het niet lukt om met de provincies tot
een bestuursovereenkomst te komen of de besluitvorming binnen de
provincies op de een of andere manier spaak loopt – de aanbesteding kan
worden aangepast zonder juridische consequenties. Dit zal dan wel leiden
tot enige vertraging van de lopende aanbesteding.
Nadat de besluitvorming bij de provincies is afgerond besluit ik definitief
over het uitbreiden van de scope van het Programma ERTMS door het
vaststellen van de bestuursovereenkomst. Over de voortgang van de
uitrol op deze lijnen blijf ik u vanzelfsprekend informeren via de halfjaarlijkse voortgangsrapportages van het Programma ERTMS. De administratieve afhandeling hiervan zal verlopen via een eerstvolgend begrotingsmoment.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
S. van Veldhoven-van der Meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 652, nr. 80

4