Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 531

Wijziging van de Wet op het voortgezet
onderwijs en de Arbeidstijdenwet in verband
met de invoering van een maatschappelijke
stage in het voortgezet onderwijs

Nr. 5

VERSLAG
Vastgesteld 9 december 2010
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap1 , belast met
het voorbereidend onderzoek van dit wetsvoorstel, heeft de eer als volgt
verslag uit te brengen. Onder het voorbehoud dat de hierin gestelde
vragen en gemaakte opmerkingen voldoende zullen zijn beantwoord, acht
de commissie de openbare behandeling van het wetsvoorstel
genoegzaam voorbereid.
Inhoudsopgave

1
Samenstelling:
Leden: Bijleveld-Schouten, A.T.B. (CDA),
Bochove, B.J. van (CDA), Voorzitter, Ham, B.
van der (D66), Miltenburg, A. van (VVD),
Wolbert, A.G. (PvdA), Ondervoorzitter, Biskop,
J.J.G.M. (CDA), Voordewind, J.S. (CU),
Ouwehand, E. (PvdD), Bosma, M. (PVV), Dijk,
J.J. van (SP), Smits, M. (SP), Elias, T.M.Ch.
(VVD), Çelik, M. (PvdA), Dekken, T.R. van
(PvdA), Jadnanansing, T.M. (PvdA), Klaver, J.F.
(GL), Braakhuis, B.A.M. (GL), Lucas, A.W.
(VVD), Liefde, B.C. de (VVD), Dijkgraaf, E.
(SGP), Dijkstra, P.A. (D66), Klaveren, J.J. van
(PVV) en Beertema, H.J. (PVV).
Plv. leden: Vacature, CDA, Ferrier, K.G. (CDA),
Koşer Kaya, F. (D66), Boer, B.G. de (VVD),
Dam, M.H.P. van (PvdA), Toorenburg, M.M.
van (CDA), Rouvoet, A. (CU), Thieme, M.L.
(PvdD), Dille, W.R. (PVV), Kooiman, C.J.E. (SP),
Wit, J.M.A.M. de (SP), Hennis-Plasschaert, J.A.
(VVD), Hamer, M.I. (PvdA), Klijnsma, J. (PvdA),
Dijsselbloem, J.R.V.A. (PvdA), Vacature, GL,
Gent, W. van (GL), Harbers, M.G.J. (VVD),
Lodders, W.J.H. (VVD), Staaij, C.G. van der
(SGP), Pechtold, A. (D66), Gerbrands, K. (PVV)
en Mos, R. de (PVV).

kst-32531-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

I
1.
1.1
1.2
2.
3.
3.1
3.2
4.
5.
6

ALGEMEEN
Inleiding
Doel van de wet
Inhoud van de wet
Juridisch kader
Inrichting van de maatschappelijke stage
Invulling van de maatschappelijke stage
Aantal uren
Consultatie
Financiële gevolgen
Uitvoeringsgevolgen

1
2
5
6
6
8
9
10
10
11
11

I ALGEMEEN
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van dit wetsvoorstel.
Het wetsvoorstel strekt tot de invoering van een maatschappelijke stage in
het voortgezet onderwijs. De leden hebben vragen bij zowel het effect als
het verplichtende karakter van de maatschappelijke stage.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het onderhavige wetsvoorstel.
De leden van de CDA-fractie hebben met genoegen kennisgenomen van
het wetsvoorstel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 531, nr. 5

1

De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van het wetsvoorstel
en het advies van de Raad van State. Zij staan positief ten opzichte van
het idee achter de maatschappelijke stage, maar hebben wel vragen over
het wetsvoorstel.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de wijziging van
de Wet op het voortgezet onderwijs en de Arbeidstijdenwet in verband
met de invoering van een maatschappelijke stage in het voortgezet
onderwijs. De leden hopen dat de regering tot inkeer komt en het
wetsvoorstel tot verplicht vrijwilligerswerk, georganiseerd door scholen,
van tafel haalt. Deze leden hebben de volgende vragen over het
wetsvoorstel.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de wijziging van de Wet op het voortgezet onderwijs en de
Arbeidstijdenwet in verband met de invoering van een maatschappelijke
stage in het voortgezet onderwijs. Genoemde leden zien de maatschappelijke stage als waardevol om leerlingen de kans te geven een bijdrage aan
de samenleving te leveren en kennis te maken met beroepsgebieden die
bij hen passen. Uit de onderzoeken blijken positieve resultaten over de
maatschappelijke stage, bovendien blijkt dat de kennismaking met
vrijwilligerswerk bij een deel van de leerlingen tot blijvende betrokkenheid
bij vrijwilligerswerk leidt.
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het wetsvoorstel. Zij waarderen het bijzonder dat de regering zich in
wil spannen om de vrijwillige inzet van jongeren voor de maatschappij te
vergroten. Deze leden merken echter op dat de overheid ook bij het
streven naar nobele doelen de beperkingen aan haar bevoegdheid om
verplichtingen op te leggen in acht moet nemen. Het wetsvoorstel dient
naar de mening van deze leden te faciliteren zonder te verplichten.
1. Inleiding
Voor de leden van de VVD-fractie lijkt het verplichtende karakter van de
maatschappelijke stage een innerlijke tegenstrijdigheid op te leveren met
het vrijwilligerswerk dat de maatschappelijke stage beoogt. De regering
wijst in de memorie van toelichting op artikel 17 van de Wet op het
voortgezet onderwijs (WVO), waarin een wettelijke opdracht is geformuleerd om burgerschap en sociale integratie te bevorderen. De regering
interpreteert het genoemde artikel als antwoord op de vraag of de
maatschappelijke stage een taak van het onderwijs is. De leden vragen in
navolging van de Raad van State waarom in het wetsvoorstel gekozen
wordt de maatschappelijke stage verplicht te stellen en waarom de
invulling van de opdracht burgerschap en sociale integratie te bevorderen
niet wordt overgelaten aan de scholen zelf. Uit de memorie van
toelichting blijkt dat de maatschappelijke stage ondermeer tot doel heeft
de leerling een bijdrage te laten leveren aan de samenleving. Uit de in de
memorie van toelichting genoemde effecten van de maatschappelijke
stage worden evenwel voornamelijk positieve effecten voor de leerling
zelf aangegeven. Een gestegen gevoel van eigenwaarde, betere gespreksvaardigheden en versterkte sociale vaardigheden worden als effecten
genoemd. Deze leden vragen de regering om toe te lichten waaruit de
bijdrage bestaat die deze leerlingen leveren aan de samenleving en wat
de aantoonbare effecten van de maatschappelijke stage op de samenleving zijn.
De leden van de PvdA-fractie onderkennen dat met dit wetsvoorstel mede
gestalte wordt gegeven aan het initiatiefwetsvoorstel van de leden Hamer,
Kraneveldt en Dijsselbloem dat onder meer scholen de opdracht gaf om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 531, nr. 5

2

actief burgerschap en sociale integratie te bevorderen1. Zij steunen dan
ook de invoering van maatschappelijke stages, maar vinden dat deze
stages pas zin hebben als ze beantwoorden aan hun doel: alle jongeren te
laten kennismaken met de samenleving en hen daaraan een onbetaalde
bijdrage te laten leveren. Daarnaast vinden de leden dat moet worden
voorkómen dat de maatschappelijke stages de beroepspraktijkvormende
stages voor het beroepsonderwijs verdringen. Zij zullen de voorstellen
van de regering telkens toetsen aan deze voorwaarden. Zij vragen wat de
regering op dit moment kan zeggen over de risico’s van verdringingseffecten ten opzichte van de beroepspraktijkvormende stages voor het
beroepsonderwijs.
De leden van de CDA-fractie hebben al vele jaren initiatieven genomen
om de maatschappelijke stage in het voortgezet onderwijs van de grond
te krijgen. De wettelijke verankering die nu gaat plaats vinden is een
bevestiging van de functie van de maatschappelijke stage en de bijdrage
die het levert aan het met elkaar samenleven. De maatschappelijke stage
is ook een onderwerp waarvan de mensen in Nederland aangeven het
zeer waardevol te vinden. Op deze wijze leert men «iets voor niets te
doen». Het geeft de leerlingen in het voortgezet onderwijs de
mogelijkheid op een creatieve eigentijdse wijze hun idealen in de
maatschappij vorm te geven; om iets te doen voor de ander. Dit vindt
bovendien plaats binnen het bestaande lesprogramma. De leden van
voornoemde fractie delen de mening van de regering dat het gaat om een
praktische leerervaring, die dan ook meetelt in het aantal verplichte uren
op het voortgezet onderwijs. De maatschappelijke stage richt zich op een
oriëntatie op de samenleving. De leerlingen zijn zelf actief, het draagt bij
tot een maatschappelijk doel en het is onbetaald (en onbetaalbaar). De
onder andere door de Raad van State opgeworpen vraagstelling of het
hier een taak van het onderwijs betreft, beantwoordt de regering tot
geruststelling van de eerder genoemde leden positief. Niet alleen wordt
de kennis van de leerling over zijn maatschappelijke omgeving vergroot,
maar ook de actieve sociale vaardigheden nemen toe, evenals de
bewustwording van de eigen maatschappelijke positie en leefstijl.

1
Voorstel van wet van de leden Hamer,
Dijsselbloem en Kraneveldt houdende
opneming in de Wet op het primair onderwijs,
de Wet op de expertisecentra en de Wet op het
voortgezet onderwijs van de verplichting voor
scholen om bij te dragen aan de integratie van
leerlingen in de Nederlandse samenleving
(Kamerstuk 29 666).
2
Brief van de minister van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap d.d. 7 december 2010
(Kamerstuk 32 500 VIII, nr. 76).

De leden van de D66-fractie zijn van mening dat het organiseren van
vrijwilligerswerk niet tot de taken van de school behoort. De afgelopen
jaren heeft de overheid scholen met steeds meer taken opgezadeld.
Hierdoor zijn steeds minder middelen, zowel financieel als inzet van
leraren, beschikbaar voor de kerntaken van het onderwijs. De minister
erkent dit zelf ook in haar reactie op de uitkomsten van het «rapport PISA
2009 in vogelvlucht» van de OESO2. De Nederlandse prestaties op taal,
wis- en natuurkunde dalen en ons land valt nu zelfs buiten de top tien. De
kwaliteit op een veel te groot percentage van de scholen in ons land is
zwak of zelfs zeer zwak. De nieuwe regering stelt geen extra middelen
beschikbaar om dit probleem aan te pakken. In plaats daarvan krijgen de
scholen een extra taak waarvan de bijdrage aan de kwaliteit van het
onderwijs wetenschappelijk niet bewezen is. De leden hadden graag
gezien dat deze regering zou investeren om Nederland tot de internationale top vijf van kenniseconomieën te laten behoren. Nu dat niet het
geval is, zijn deze leden van mening dat middelen alleen moeten worden
ingezet waar zij een bewezen positief effect hebben op de kwaliteit van het
onderwijs. Daarbij houden deze leden rekening met de eigen verantwoordelijkheid en kracht van mensen. Ook zetten deze leden grote vraagtekens
bij de proportionaliteit van deze maatregel. Het is in zijn algemeenheid
goed als jongeren maatschappelijk betrokken en actief zijn, maar een
aanzienlijk deel doet dit al. Daar is de invoering van de maatschappelijke
stage niet voor nodig. Dat deel dat niet voldoende actief zou zijn, en niet
gemotiveerd is dat te worden, zal met deze maatregel niet worden bereikt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 531, nr. 5

3

Deze leden willen de regering vragen of zij kan aangeven hoe de
verplichting tot een maatschappelijke stage zich verhoudt tot de conclusie
die de minister verbond aan de uitkomsten van het laatste PISA
onderzoek1. In het bijzonder vragen de leden hoe de maatschappelijke
stage zich verhoudt tot de concentratie op de kernvakken. Hoe voldoet
vrijwilligerswerk, georganiseerd door een school, aan de doelstelling
onderwijstijd effectief en efficiënt in te zetten voor de kerntaken van het
onderwijs? Zij vragen waarom de minister er enerzijds voor kiest met de
mond te belijden dat scholen met te veel maatschappelijke taken worden
opgezadeld en er tegelijkertijd voor kiest een wetsvoorstel voor een
verplichte maatschappelijke stage naar de Kamer te sturen. Op welke
wijze draagt de maatschappelijke stage bij aan het verhogen van de
leerprestaties, zoals de regering in het Regeerakkoord belooft, zo vragen
zij. Kan de regering aangeven waarom de maatschappelijke stage eigenlijk
nodig is? Deze leden vragen of er sprake was van onvoldoende goed
burgerschap. Uit welke wetenschappelijke artikelen en onderzoeken blijkt
dit, zo vragen de voornoemde leden. Tevens vragen zij waarom verplicht
vrijwilligerswerk een goede oplossing is voor dit mogelijke probleem. De
leden vragen onder welke omstandigheden en voorwaarden de
maatschappelijke stage volgens de wetenschap welke positieve effecten
kan hebben. Zijn scholen in staat deze omstandigheden en voorwaarden
te scheppen en zo ja, waaruit blijkt dat? Zij vragen in welke wetenschappelijke tijdschriften de onderzoeken naar de maatschappelijke stage zijn
gepubliceerd.
De leden van de ChristenUnie-fractie vinden het belangrijk dat de
maatschappelijke stage onderdeel uitmaakt van de schoolloopbaan van
de leerling. Scholen kennen voor de invulling bovendien de vrijheid om
keuzes te maken over de aard en inhoud van de maatschappelijke stage.
De leden onderschrijven dat scholen hierin vrijheid moeten hebben.
Anderzijds is ook van belang dat de leerling een stage kan volgen die
aansluit bij behoefte en wensen. Zij vragen welke ruimte de leerling krijgt
in deze keuze. De leden vragen in vervolg op het voorgaande ook in
hoeverre er voldoende aanbod en diversiteit is in stageplaatsen. Er zijn
voorbeelden van leerlingen die meer dan tien organisaties, overheidsinstellingen of bedrijven hebben aangeschreven en waarbij alle aanvragen
zijn afgewezen. Zij vragen op welke manier wordt bevorderd dat
bedrijven, overheidsinstellingen en andere organisaties open staan voor
het aanbieden van een stageplek. Deze leden vragen naar de mate van
vrijheid van scholen en leerlingen om invulling te geven aan de
maatschappelijke stage. Op welke manier wordt verantwoording
gevraagd over de invulling van de stage en de besteding van middelen?
Worden scholen niet met een extra verantwoordingslast geconfronteerd,
zo vragen de voornoemde leden.

1

Kamerstuk 32 500 VIII, nr. 76.

De leden van de SGP-fractie vragen waarom de regering afwijkt van het
uitgangspunt dat de overheid wel taken, doelen en opdrachten aan het
onderwijs moet meegeven, maar dat zij niet de middelen mag
voorschrijven. Naar de mening van deze leden is het van tweeën een: of
de regering beschouwt de maatschappelijke stage als een nieuwe
opdracht aan het onderwijs, of zij ziet het als uitwerking van de algemene
opdracht tot burgerschap en dient op grond daarvan een verplichte
maatschappelijke stage achterwege te laten. Zij vragen hoe de regering
het verplichten van het instrument van de maatschappelijke stage
beoordeelt in het licht van de expliciet in de Grondwet opgenomen
keuzevrijheid van leermiddelen. Deze leden begrijpen dat met de
verplichte maatschappelijke stage formeel geen nieuwe opdracht wordt
gegeven aan het onderwijs, maar dat een bestaande wettelijke
verplichting wordt geconcretiseerd. Zij vragen echter hoe deze visie
verdedigd kan worden nu materieel blijkt dat de organisatie die gepaard

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 531, nr. 5

4

gaat met het instrument van de verplichte maatschappelijke stage de
inhoud van de wettelijke burgerschapsopdracht ver te boven gaat. De
genoemde leden vragen hoe de zeer concrete verplichting van de
maatschappelijke stage te rijmen is met de wettelijke verplichting om
burgerschap te bevorderen, die juist bewust zeer algemeen geformuleerd
is en ruimte aan scholen wilde bieden.
1.1 Doel van de wet
De leden van de SP-fractie merken op dat een van de doelen van de wet is
het bevorderen van de leerresultaten. In dat kader wordt genoemd:
respect voor een ander, zelfvertrouwen, bewustwording van de omgeving
en waardering voor vrijwilligerswerk. Zij vragen of er ook op andere
terreinen leereffecten zijn beoogd. Welke doelstelling heeft de regering op
dit vlak, zo vragen de genoemde leden. Hoe wordt deze doelstelling
concreet en meetbaar gemaakt? Zij vragen binnen welke termijn de
regering verwacht dat wordt voldaan aan deze doelstelling. Leerlingen die
een maatschappelijke stage gedaan hebben die ze leuk vinden, ontwikkelen een bredere blik op bepaalde groepen in de samenleving met wie ze
anders niet in contact zouden komen, zo stelt de memorie van toelichting.
Zij vragen in hoeverre het bewezen is dat deze samenhang niet een
andere volgorde van causaliteit heeft. Is het mogelijk dat juist de
leerlingen die een bredere blik op bepaalde groepen in de samenleving
hebben beter in staat zijn een maatschappelijke stage te organiseren die
zij leuk vinden, zo vragen zij. 75% van de scholen uit het pilotproject zag
een stijging in het doen van vrijwilligerswerk. De leden vinden vrijwilligerswerk erg belangrijk en willen graag weten hoeveel het vrijwilligerswerk onder leerlingen steeg bij die 75% van de scholen. Zij vragen
wat hierbij de doelstelling van de regering is.
Het valt de leden van de D66-fractie op dat de doelstellingen voor
invoering van de maatschappelijke stage niet zijn gekwalificeerd en
gekwantificeerd. Onduidelijk is daardoor ook hoe het resultaat van de
maatschappelijke stage zal worden gemeten. Zij vragen hoe de doelstellingen voor de maatschappelijke stage gedefinieerd zijn en hoe deze
worden gemeten. Op basis van welke criteria bepaalt de regering of de
maatschappelijke stage een succes is? Hoe meet zij deze criteria en hoe en
wanneer informeert zij de Kamer over deze criteria, zo vragen de
voornoemde leden. De maatschappelijke stage zal volgens de regering de
maatschappelijke leerresultaten van het onderwijs en de sociale
samenhang in het algemeen bevorderen. De leden vragen hoe de
regering het begrip maatschappelijke leerresultaten definieert en hoe zij
deze leerresultaten meet. Hoe vaak worden deze resultaten gemeten en
hoe wordt de Kamer hierover geïnformeerd, zo vragen zij. De regering
verwacht een stijging van het aandeel van jonge mensen in het vrijwilligerswerk. Hoeveel meer jongeren komen er dankzij de maatschappelijke
stage in aanraking met vrijwilligerswerk? En tevens vragen zij hoeveel
meer jongeren er volgens haar ook langdurig (na de maatschappelijke
stage) vrijwilligerswerk moeten blijven doen om de maatschappelijke
stage een succes te kunnen noemen. Hoe gaat de regering deze
doelstelling meten? Zij vragen welke informatiebron zij hiervoor gaat
gebruiken en hoe de Kamer hierover wordt geïnformeerd. Tevens vragen
zij hoe hoog het aandeel van jonge mensen dat vrijwilligerswerk doet nu
is en welk doel de regering zich stelt en wanneer dit doel bereikt moet zijn.
De leden van de SGP-fractie vragen waarom de regering op basis van
onderzoek waaruit blijkt dat de maatschappelijke stage positieve
maatschappelijke effecten heeft, veronderstelt dat deze stage als
verplichting aan het onderwijs opgelegd mag worden. Deze leden vragen
op grond van welk criterium beoordeeld moet worden of instrumenten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 531, nr. 5

5

verplicht mogen worden wanneer blijkt dat deze tot positieve maatschappelijke effecten leiden. Zij vragen hoe voorkomen kan worden dat onder
de vlag van de wettelijke plicht tot burgerschapsvorming allerlei
maatschappelijke initiatieven bij het onderwijs neergelegd kunnen
worden. Deze leden vragen waarom de regering deels uit politieke
overwegingen overgaat tot invoering van een verplichte maatschappelijke
stage, terwijl zij recent opnieuw heeft aangegeven dat in het verleden
teveel maatschappelijke taken naar het onderwijs zijn geschoven. Waarom
is de maatschappelijke stage hierop kennelijk een unieke uitzondering, zo
vragen zij. Aangezien het onderwijs naar zijn aard voorbereidt op de
maatschappij vragen deze leden of het van respect voor het onderwijs
getuigt om het te beschouwen als een passend en effectief middel om
concrete maatschappelijke projecten en doelstellingen te realiseren.
1.2 Inhoud van de wet
De leden van de PvdA-fractie vinden het een belangrijk gegeven dat het
overgrote deel van de leerlingen die al een maatschappelijke stage
hebben gedaan, dit een leuke ervaring vindt waarbij nuttige en gewaardeerde activiteiten worden verricht. Hoe denkt de regering echter over het
bezwaar van de scholierenorganisatie Landelijk Aktie Komitee Scholieren
(LAKS)1 dat het wetsvoorstel onvoldoende eisen zou stellen aan de
maatschappelijke stages, zodat leerlingen kunnen worden opgescheept
met stageplaatsen die kwalitatief niet aan de maat zijn? Zij vragen of de
regering mogelijkheden ziet om dit bezwaar weg te nemen met nadere
wettelijke eisen, zonder dat dit leidt tot een buitenproportionele toename
van de verantwoordingslasten. Zo neen, waarom niet?
De leden van de SP-fractie merken op dat een goede begeleiding van
cruciaal belang is voor een goede maatschappelijke stage. Zij vragen
hoeveel van de scholen, die al werken met de maatschappelijke stage, de
doelstellingen met de leerlingen bespreken, zowel voor als na het doen
van de maatschappelijke stage. Zij vragen tevens of de regering de
mening deelt dat het ook voor een leerling van belang is dat hij van
tevoren weet wat de toegevoegde waarde van de stage is. In hoeverre zijn
scholen verplicht om voor en na de maatschappelijke stage deze met
leerlingen te bespreken, zo vragen de genoemde leden.
De leden van de SGP-fractie constateren dat de regering niet van scholen
wil laten afhangen of de leerling en maatschappelijke stage kan volgen. Zij
vragen een nadere toelichting waarom een facultatief aanbod van de
maatschappelijke stage geen betere weg is. Waarom is de maatschappelijke stage niet bij uitstek een instrument waarmee de school haar profiel
kan inkleuren en daarmee de concurrentie met andere scholen kan
aangaan? Deze leden menen dat keuze voor dit instrument niet zozeer bij
de overheid moet liggen, als wel bij ouders en leerlingen die voor een
bepaalde school kiezen.
2. Juridisch kader

1

http://www.laks.nl/nieuws/blogbericht/
maatschappelijke_stage_1.0/, zie ook brief van
het LAKS d.d. 30 november 2010, kenmerk
Parlis 2010Z18066.

De leden van de PvdA-fractie begrijpen dat de verplichte maatschappelijke
stages op vwo, havo en vmbo kan worden verankerd in de eindexameneisen, maar dat dit in het praktijkonderwijs anders moet geschieden
omdat men daar geen (eind)examen kent. Zij vragen of de regering ook in
gedachten heeft dat maatschappelijke stages voor de doelgroep van het
praktijkonderwijs op een specifieke wijze moet worden vormgegeven om
recht te doen aan hun mogelijkheden en beperkingen. Kan zij garanderen
dat de bekostiging daarvoor ook toereikend is, zo vragen voornoemde
leden. Zij beschouwen het kinderwetje van Van Houten uit 1 874 nog altijd
als een verworvenheid en zij willen dan ook niet dat in Nederland de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 531, nr. 5

6

wantoestanden met kinderarbeid onder het mom van maatschappelijke
stage gaan terugkeren. Daarom vinden zij het een goede zaak dat de werken rusttijden zoals deze gaan gelden bij de maatschappelijke stage zullen
aansluiten bij wat thans al is toegestaan voor 13- tot en met 15-jarigen. Zij
vragen of de regering echter ook ontheffingsmogelijkheden voorziet om
bijvoorbeeld ’s avonds maatschappelijke stages bij buurthuizen mogelijk
te maken.
De leden van de CDA-fractie merken op dat ten aanzien van de mogelijke
vrijstellingen en ontheffingen nog een algemene maatregel van bestuur
dient te worden uitgebracht. In de memorie van toelichting wordt
vooruitlopend daarop gesteld, dat hierbij in ieder geval ontheffing
verleend zal worden voor leerlingen die overstappen van het voortgezet
speciaal onderwijs naar het regulier voortgezet onderwijs. De
voornoemde leden vragen of hierbij ook gedacht wordt aan een regeling,
waarbij scholen welomschreven individuele leerlingen een ontheffing
kunnen verlenen. Leerlingen met een stoornis in het autistisch spectrum
zijn bijvoorbeeld minder goed in staat om die bewustwording van de
eigen maatschappelijke positie en de relatie met anderen te ontwikkelen.
Zij vragen of de regering voornemens is om scholen de bevoegdheid te
geven om zelf op individuele basis ontheffingen te verstrekken.
Goede voorlichting over de mogelijkheden van de maatschappelijke stage
door leerlingen van verschillende leeftijden, is noodzakelijk, zo staat het in
de memorie van toelichting. Maar op welke wijze heeft regering zicht op
die voorlichting en voor zover deze al plaatsvindt, op de kwaliteit van die
voorlichting, zo vragen deze leden.

1
Zie brief van het LAKS, d.d. 30 november
2010, kenmerk Parlis 2010Z18066.

De leden van de SP-fractie vragen waarom er een uitzondering wordt
gemaakt voor particulier onderwijs. Zij vragen of per doelstelling kan
worden aangegeven waarom de doelstelling voor leerlingen van
particulier onderwijs niet belangrijk is. 1. Tijdens de stage leert de leerling
van het contact met de samenleving. 2. Hij ontdekt overeenkomsten en
verschillen in eigen en andermans leefwijze, in cultuur en levensbeschouwing. 3. Hij ziet welke gevolgen keuzes – op het gebied van werk en
zorg, wonen en recreëren, consumeren en budgetteren, verkeer en milieu
– hebben op de samenleving. 4. Op deze manier wordt de kennis van de
leerling van de maatschappelijke omgeving vergroot, en worden
bewustwording van de eigen maatschappelijke positie en leefstijl
bevorderd. 5. Ook actieve sociale vaardigheden en de ontwikkeling van
andere competenties worden gestimuleerd. De voornoemde leden vragen
in hoeverre er voor particulier onderwijs een ander eindexamenbesluit
dan voor het bekostigd onderwijs geldt. Tevens vragen zij in hoeverre het
diploma, behaald aan een school voor bekostigd onderwijs, verschilt van
dat van een private school. De stageovereenkomst wordt ondertekend
door stagebegeleider van de school, de begeleider van de stagebieder en
de ouders, voogden of verzorgers van de leerling. De leden vragen
waarom niet ook de leerling wordt gevraagd deze te tekenen. Dit zou een
grotere betrokkenheid van de leerling kunnen opleveren. LAKS1 vreest dat
door aanpassing van de arbeidstijdenwet het ertoe kan leiden dat
leerlingen die daar nog niet aan toe zijn op hun 13e gedwongen kunnen
worden een stage buiten de school te lopen. In hoeverre is deze vrees
terecht? Ook de arbeidstijdenwet wordt gewijzigd. In hoeverre zijn er
consequenties voor leerlingen die een bijbaantje hebben naast hun
school, zo vragen zij. De leden merken op dat jaarlijks ongeveer 195 000
leerlingen maatschappelijke stage zullen volgen, maar dat er minder
stageplekken nodig zijn. Zij vragen of er kan worden aangegeven hoeveel
stageplekken er nodig zijn. Er zijn nu afspraken gemaakt voor 80 000
stageplekken. Zij vragen hoeveel daarvan er daadwerkelijk gerealiseerd
zijn. Mochten deze stageplekken daadwerkelijk gerealiseerd worden, maar
niet meer dan deze, hoeveel leerlingen komen dan in de knel, zo vragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 531, nr. 5

7

deze leden. Hoe wordt bij schaarste de kwaliteit van de stageplekken
gegarandeerd? Tevens vragen zij hoe wordt voorkomen dat bij schaarste
de aanbieders kiezen voor leerlingen met het hoogste niveau. Deze leden
willen weten wanneer iets een goede stageplek is en vragen om een
definitie. Nu is er veel ruimte voor scholen om invulling te geven aan de
maatschappelijke stage. Zij vragen hoe wordt voorkomen dat wat op de
ene school voldoet, op een andere school niet goed genoeg is. In
hoeverre is er in een dergelijk geval sprake van rechtsongelijkheid of
ongelijke diploma’s? De genoemde leden vragen of de volgende
voorbeelden zouden voldoen als maatschappelijke stage. Een leerling die
met een van de ouders meegaat naar het werk? Schoonmaken bij
vrijwilligersorganisaties? Een leerling die boeken moet alfabetiseren? De
leden vragen of -wanneer een stage na afloop niet kwalitatief in orde blijkt
– een leerling de stage dan opnieuw moet doen? Mag de aanbieder dan
stages blijven aanbieden, zo vragen zij.
De leden van de D66-fractie vragen of de regering kan aangeven op welke
wijze de voorbeelden op pagina 9 van de memorie van toelichting
bijdragen aan de maatschappelijke vorming. Kan de regering voor deze
voorbeelden aangeven waarom het juist de school is die dit moet
organiseren en waarom de genoemde activiteiten niet buiten de school
tot stand kunnen komen, zo vragen deze leden. Wanneer vindt een
evaluatie van de voorgestelde wetgeving plaats? De regering geeft aan
dat kennismaking met «anderen» in de samenleving en met een «andere
omgeving»1 kan bijdragen aan het bevorderen van sociale samenhang. Zij
vragen of de regering kan toelichten wat hier wordt verstaan onder
«anderen» en «andere omgeving». Wie zijn deze «anderen» en hoe wordt
bepaald of sprake is van voldoende «anderen» voor een goede
maatschappelijke stage? Tevens vragen zij of de aanwezigheid van deze
«anderen» of een «andere omgeving» een vastgesteld criterium voor de
beoordeling van de maatschappelijke stage is en hoe deze definities zich
verhouden tot andere bezigheden van jongeren, bijvoorbeeld in hun vrije
tijd, bij sportverenigingen, bij bijbaantjes, in het familie- en gezinsleven,
bij vormen van mantelzorg en relatie tot vrienden. De leden vragen wat de
langetermijneffecten zijn van de maatschappelijke stage en hoe de
regering deze effecten gaat meten. Zij vragen tevens of de regering van
mening is dat kinderen zonder de maatschappelijke stage deze vaardigheden niet opdoen en zo ja, waaruit dat zou blijken. In de memorie van
toelichting wordt gesproken over mogelijke uitzonderingen. Zij vragen
welke uitzonderingen scholen mogen toepassen. De leden vragen of
bijvoorbeeld jongeren die als trainer actief zijn bij hun sportclub deze uren
mogen rekenen als maatschappelijke stage. Op pagina 10 van de memorie
van toelichting bespreekt de regering de verantwoordelijkheidsverdeling
tussen school, ouders en de stagebieder. Zij vragen of de regering kan
aangeven welke voorbeelden zij heeft van omstandigheden waarin deze
samenwerking niet goed verloopt. Tevens vragen zij of de regering meer
voorbeelden kan noemen van mogelijke ontheffingen van de maatschappelijke stage die zij voorziet.
De leden van de SGP-fractie vragen hoe wordt omgegaan met leerlingen
die overstappen naar een andere schoolsoort.
3. Inrichting van de maatschappelijke stage

1

Zie p. 9 van de memorie van toelichting.

De leden van de VVD-fractie merken op dat volgens de memorie van
toelichting het wetsvoorstel beoogt maatwerk te bieden aan de leerling en
de stagebieder. Van de scholen wordt verwacht dat afspraken hieromtrent
worden opgenomen in een stageovereenkomst. Deze wordt ondertekend
door de stagebegeleider van de school, de begeleider van de stagebieder
en de ouders, voogden of verzorgers van de leerling. De leden verzoeken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 531, nr. 5

8

de regering toe te lichten welke maatregelen worden genomen om
onnodige bureaucratie te voorkomen. Zij vragen ten slotte aan welke
kwalitatieve criteria een stageplek ten minste zou moeten voldoen, omdat
daaromtrent de memorie van toelichting geen nadere informatie bevat.
De leden van de CDA-fractie merken op dat uitgangspunt bij de invoering
van de maatschappelijke stage is, dat het initiatief bij de leerling ligt voor
het vinden van een stageplek en dat de regie bij de school berust, die
daarvoor ook een vergoeding ontvangt. Zij vragen hoe de regering kijkt
tegen de praktijk op veel scholen, dat stagemakelaars en stagebureaus
worden ingeschakeld om stageplaatsen te vinden en de regie van de
scholen over te nemen. In hoeverre wordt hiermee de intentie van het
wetsvoorstel recht gedaan, zo vragen deze leden. Het verder doorontwikkelen van de makelaarsfunctie van gemeenten wordt herhaaldelijk
aangehaald. Maar als de gemeenten de makelaarsfunctie uitbesteden, is
van doorontwikkelen dan wel sprake? Voornoemde leden vernemen graag
een reactie van de regering hierop. Verder vragen zij of er een overzicht
beschikbaar is van gemeenten die de makelaarsfunctie zelf opnemen en
gemeenten die dat uitbesteden. Als dergelijke informatie beschikbaar is, is
de vraag van genoemde leden of het juist de kleine gemeenten zijn die
uitbesteden of eerder de grotere gemeenten.
3.1 Invulling van de maatschappelijke stage
De leden van de D66-fractie vragen of de regering kan aangeven welke
lesuren scholen hebben laten vervallen om de stage mogelijk te maken.
Wat doen scholen niet meer om de maatschappelijke stage mogelijk te
maken? Zij vragen of de regering kan aangeven hoeveel uur een school
gemiddeld kwijt is aan de organisatie van maatschappelijke stages en hoe
duur een dergelijke stage daarmee per leerling is. Deze leden vragen op
welke wijze de kwaliteit van de maatschappelijke stages wordt gecontroleerd en gegarandeerd en welke eisen de regering stelt aan de kwaliteit
van de maatschappelijke stage. Hoe garandeert de regering dat
maatschappelijke stages inhoudelijk nuttig zijn? De regering geeft aan dat
de onderwijsinspectie toezicht gaat houden. Zij vragen of de onderwijsinspectie voldoende capaciteit heeft om toezicht te houden op de kwaliteit
van de maatschappelijke stages en op welke wijze de onderwijsinspectie
dit toezicht gaat invullen. Is er sprake van jaarlijks toezicht op iedere
school en zo nee, hoe vaak worden de maatschappelijke stages van iedere
school doorgelicht? Tevens vragen zij hoeveel fte de onderwijsinspectie
beschikbaar stelt om dit toezicht uit te voeren. Daarnaast vragen zij of de
onderwijsinspectie is gevraagd een toezichtsplan op te stellen. Kan de
regering aangeven in welke sectoren leerlingen vooral maatschappelijke
stages volgen en welke functies en opdrachten zij daar vervullen, zo
vragen deze leden. Zij vragen of de regering ook de beoordeling van
leerlingen over hun maatschappelijke stages betrekt in haar beoordeling
van het succes van de maatschappelijke stage. Hoe beoordeelt de
regering de grote hoeveelheid klachten over de inhoud van de stages die
door het LAKS zijn verzameld? Welke consequenties verbindt de regering
aan dit grote aantal klachten, zo vragen de voornoemde leden. Zij vragen
of de regering kan aangeven hoeveel maatschappelijke stages zij wel
nodig denkt te hebben naar aanleiding van haar uiteenzetting op pagina
11 van de memorie van toelichting. Het ministerie van OCW heeft
intentieverklaringen getekend voor 80 000 stageplaatsen. Zij vragen of dat
aantal voldoende is om alle leerlingen een stageplaats te bieden. Zij
vragen wat er gebeurt met leerlingen voor wie onverhoopt geen stageplaats beschikbaar is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 531, nr. 5

9

De leden van de SGP-fractie vragen of in de begripsbepaling van de
maatschappelijke stage het accent niet veel meer op de vrijwillige inzet
voor de medemens moet liggen, in plaats van de algemene vaardigheden
ten behoeve van het persoonlijke functioneren in de maatschappij. Naar
hun mening is de voorgestelde definitie zo ruim dat bijvoorbeeld
vrijwillige inzet voor werkzaamheden in een supermarkt niet uitgesloten
kan worden.
3.2 Aantal uren
De leden van de CDA-fractie merken op dat voor alle onderwijsvormen in
het voortgezet onderwijs een aantal uren wordt vastgelegd van 30. Uren
die meer dan het verplichte aantal uren worden gedaan, tellen niet mee
als onderwijstijd. Zij vragen hoe dit zich verhoudt tot het wel erkennen
van de 30 uur als onderwijstijd. Zij vragen of het niet mogelijk is 72 uren
voor vwo, 60 uren voor havo, 48 uren voor vmbo aan te houden als
bovengrens indien een school dit wenst.
De leden van de SP-fractie merken op dat de maatschappelijke stage een
verplicht onderdeel is van het curriculum en wordt gerekend als onderwijstijd, het gaat om 30 klokuren. Zij vragen of de begeleidingstijd onder
deze 30 uur valt. Tevens vragen zij of de voor- en nabespreking van de
maatschappelijke stage ook onder deze 30 uur valt. Maakt het in dat
verschil nog uit of er al dan niet klassikaal wordt voor- en nabesproken, zo
vragen zij. Wat zegt onderzoek over de mate waarin leerlingen nog zaken
kunnen leren in de 30 klokuren zoals opgesomd op pagina 2 en 3 van de
memorie van toelichting. Zij vragen of er in de pilotscholen een verband is
gevonden tussen het aantal uren dat een leerling maatschappelijke stage
volgt en de mate waarin hij vrijwilligerswerk gaat doen buiten school.
Hoeveel extra budget is er nodig wanneer wordt vastgehouden aan de
oude uren voor maatschappelijke stage? De voornoemde leden vragen
waarom de maatschappelijke stage 30 uur is voor elk schooltype, terwijl
de duur van het onderwijs niet gelijk is, Blijft er nog wel genoeg over van
de maatschappelijke stage wanneer het gaat om 30 uur verspreid over vijf
of zes jaar, zo vragen zij.
De leden van de D66-fractie merken op dat het wetsvoorstel nu uitgaat
van 30 klokuren maatschappelijke stage. Zij vragen of de regering kan
aangeven om hoeveel lesuren het hier gaat. Behaalt de maatschappelijke
stage nog steeds de beoogde doelen als deze uit minder uren bestaat, zo
vragen zij. Heeft het wetenschappelijk onderzoek waarnaar de regering
verwijst expliciet rekening gehouden met een maatschappelijke stage die
uit 30 uren bestaat? Zij vragen of de resultaten van het wetenschappelijk
onderzoek ook van toepassing zijn op deze kortere maatschappelijke stage
en zo ja, waarop de regering die aanname baseert.
De leden van de SGP-fractie vragen welke berekening ten grondslag ligt
aan het aantal uren voor de maatschappelijke stage binnen vmbo, havo
en vwo. Zij vragen hoe binnen de algemene norm van 30 uur rekening
gehouden wordt met de verschillen in duur van vmbo, havo en vwo.
4. Consultatie
De leden van de SP-fractie vragen waarom er niet is overlegd met de
vakbonden over dit wetsvoorstel. Zij willen graag dat de regering alsnog
met de vakbonden in gesprek gaat over de gevolgen van dit wetsvoorstel
voor het lerarenvak. Hoeveel uren verwacht de regering dat een docent
per leerling moet besteden? Zij vragen hoeveel uren staan voor
begeleiding vanuit de school. In hoeverre betekent het wetsvoorstel een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 531, nr. 5

10

verzwaring van de taken voor leraren? Ten slotte vragen zij wat de leraren
van de pilotscholen hierover zeggen.
De leden van de SGP-fractie vragen naar een reactie op de kritiek van de
VO-raad dat de verplichte maatschappelijke stage wordt ingevoerd terwijl
nog geen onderzoek beschikbaar is dat effecten op langere termijn beziet.
5. Financiële gevolgen
De leden van de VVD-fractie merken op dat uit het advies van de Raad van
State en het nader rapport blijkt dat een jaarlijks budget van € 55 miljoen
en ongeveer € 20 miljoen voor gemeenten beschikbaar is. Zij ontvangen
graag een toelichting op de makelaarsfunctie van gemeenten en de
invulling die gemeenten geven aan deze functie. Ook vragen zij waarom
het budget van € 20 miljoen wordt gebruikt ter versterking van de
infrastructuur voor vrijwilligerswerk in den brede. Het lijkt deze leden dat
het beschikbare budget dient te worden besteed aan de maatschappelijke
stage en niet aan vrijwilligerswerk in het algemeen. Daarnaast vragen zij
of de website «www.maatschappelijkestage.nl» uit het jaarlijkse budget
van € 55 miljoen wordt betaald.
De leden van de SP-fractie merken op dat via de gemeenten bijna € 20
miljoen beschikbaar is voor ondersteuning van de maatschappelijke
stage. Zij vragen of het gaat om geoormerkt geld. Waaraan mag dit geld
nog meer worden uitgegeven door gemeenten, zo vragen deze leden.
De leden van de D66-fractie maken uit de memorie van toelichting op dat
er naast de financiële middelen die het ministerie van OCW heeft
gebudgetteerd voor de maatschappelijke stage, ook door gemeenten geld
wordt geïnvesteerd in het organiseren van voldoende stages. Zij vragen of
de regering kan aangeven hoeveel geld de verschillende overheden in
totaal uitgeven voor de maatschappelijke stage. Kan de regering
aangeven hoe de kosten voor de maatschappelijke stage worden
gewogen tegenover het uitblijven van investeringen in de kwaliteit van
het onderwijs? Tevens vragen de leden hoe de investering in verplicht
vrijwilligerswerk zich verhoudt tot de bezuiniging op onderwijs aan
zorgleerlingen die deze regering doorvoert.
6. Uitvoeringsgevolgen
De leden van de D66-fractie merken op dat verschillende organisaties die
het wetsvoorstel hebben getoetst, aangeven geen inschatting te kunnen
maken van de uitvoeringsconsequenties. Zij vragen hoe de regering deze
kritiek beoordeelt.
Voorzitter van de commissie,
Van Bochove
Adjunct-griffier van de commissie,
Arends

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 531, nr. 5

11