EUROPESE
COMMISSIE

Brussel, 14.11.2012
COM(2012) 615 final

MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE
RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ
VAN DE REGIO'S
Man-vrouwevenwicht in de top van het bedrijfsleven: een bijdrage tot slimme,
duurzame en inclusieve groei

NL

NL

MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE
RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ
VAN DE REGIO'S
Man-vrouwevenwicht in de top van het bedrijfsleven: een bijdrage tot slimme,
duurzame en inclusieve groei

NL

2

NL

INHOUDSOPGAVE

NL

1.

Inleiding en achtergrond .............................................................................................. 4

2.

De stand van zaken wat betreft het percentage vrouwen in de raden van bestuur in het
Europese bedrijfsleven ................................................................................................. 7

3.

Wat belet man-vrouwevenwicht in raden van bestuur? ............................................. 10

4.

Maatregelen van de lidstaten om het man-vrouwevenwicht te verbeteren ................ 14

5.

Gevolg geven aan de economische en zakelijke argumenten: een nieuw EUwetgevingsinitiatief om sneller evenwicht in de raden van bestuur van
beursgenoteerde ondernemingen te bereiken ............................................................. 14

6.

Een integraal beleid ter ondersteuning van het nieuwe EU-wetgevingsinitiatief ...... 17

3

NL

1.

INLEIDING EN ACHTERGROND
De afgelopen decennia hebben vrouwen aanzienlijke vooruitgang geboekt wat betreft
opleidingsniveau, arbeidsparticipatie en hun rol in de Europese samenleving in het
algemeen. Vandaag de dag zijn er meer vrouwen dan mannen die afstuderen aan de
universiteit: 60% van de afgestudeerden is vrouw. Er zijn meer vrouwen aan het
werk dan ooit: het arbeidsparticipatiepercentage bedraagt meer dan 60% en de EU
benut de aanwezige talenten en vaardigheden beter. Het wordt vandaag de dag
algemeen aanvaard dat niet mag worden gediscrimineerd op grond van geslacht.
De EU heeft hieraan bijgedragen met allerlei maatregelen, zoals wetgeving, gerichte
financiering en actieprogramma's, specifieke maatregelen ter verbetering van de
positie van vrouwen, sociale dialoog en dialoog met het maatschappelijk
middenveld. Gelijkheid van mannen en vrouwen is een grondrecht, een
gemeenschappelijke waarde van de EU en een noodzakelijke voorwaarde voor de
verwezenlijking van de EU-doelstellingen met betrekking tot slimme, duurzame en
inclusieve groei. Het is een gevestigd beleidsterrein geworden, dat is verankerd in de
EU-verdragen en het EU-Handvest van de Grondrechten. Gelijkheid van mannen en
vrouwen is geleidelijk geïntegreerd in alle EU-beleidsterreinen, met name in
werkgelegenheid, cohesie, onderzoek, onderwijs, ontwikkelingssamenwerking en
Europa 2020, om slechts enkele voorbeelden te noemen.
Dit is mogelijk doordat de Europese Unie vanaf het begin van de lidstaten de
bevoegdheid en de autoriteit heeft gekregen om maatregelen te treffen inzake gelijke
kansen voor mannen en vrouwen. Al in 1957 bevatte het Verdrag van Rome het
beginsel van gelijke beloning voor gelijk werk. In de zaak-Defrenne in 1971
bevestigde het Hof van Justitie van de Europese Unie dat dit beginsel rechtstreeks
van toepassing is1, waardoor burgers hierop rechtstreeks een beroep konden doen
voor nationale rechtbanken en waarmee het pad werd geëffend voor moderne
Europese wetgeving inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen.
Aangezien de Europese Commissie krachtens de Europese verdragen bevoegd is om
maatregelen vast te stellen om gelijke kansen en gelijke behandeling van vrouwen en
mannen te bewerkstelligen met betrekking tot de arbeidsmarkt, heeft zij in de loop
der jaren een aantal wetgevingsinstrumenten vastgesteld op het gebied van
werkgelegenheid, met name wat betreft het beginsel van gelijke beloning en dat van
gelijke promotie- en opleidingsmogelijkheden voor mannen en vrouwen2. Ook is
wetgeving vastgesteld inzake gelijke behandeling wat betreft de sociale zekerheid
voor zelfstandigen en echtgenoten die meewerken in het bedrijf3, waardoor hun

1
2

3

NL

Arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie van 25 mei 1971 (C-80/70).
Bijvoorbeeld Richtlijn 2006/54/EG van het Europees Parlement en de Raad van 5 juli 2006 betreffende
de toepassing van het beginsel van gelijke kansen en gelijke behandeling van mannen en vrouwen in
arbeid en beroep.
Bijvoorbeeld Richtlijn 2010/41/EU van het Europees Parlement en de Raad van 7 juli 2010 betreffende
de toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van zelfstandig werkzame mannen en vrouwen
en tot intrekking van Richtlijn 86/613/EEG van de Raad.

4

NL

sociale bescherming aanzienlijk is verbeterd. Daarnaast is de invoering gestimuleerd
van belangrijke wetgeving inzake het evenwicht tussen werk en privéleven4.
De Europese Commissie bevordert ook gelijke kansen voor mannen en vrouwen
binnen haar eigen organisatie. In 2010 heeft de Commissie een interne strategie5
goedgekeurd ter consolidatie van de vooruitgang die de afgelopen jaren is geboekt
wat betreft de vertegenwoordiging van vrouwen binnen het personeelsbestand. In de
strategie zijn doelstellingen vastgelegd die eind 2014 moeten zijn gehaald wat betreft
de vertegenwoordiging van vrouwen in het midden- en hoger management en ook
voor uitvoerende niet-managementfuncties. Op 1 oktober 2012 telde de Commissie
daardoor 27,2% vrouwelijke senior managers (waaronder de secretaris-generaal) en
28,7% vrouwelijke managers op middenkaderniveau6, wat een goede uitgangspositie
is voor verdere vooruitgang tussen nu en 2020. Nadat voorzitter Barroso de
staatshoofden en regeringsleiders had opgeroepen van man-vrouwevenwicht een
gezamenlijke doelstelling en gedeelde verantwoordelijkheid te maken en bijzondere
aandacht te besteden aan de aanwezigheid van vrouwen in het College, bestaat dit nu
voor een derde uit vrouwen.
Ondanks de vooruitgang is de weg naar daadwerkelijke gelijkheid evenwel nog
steeds lang en vol hindernissen. Dit blijkt onder andere duidelijk uit het gebrek aan
evenwicht tussen mannen en vrouwen in de economische besluitvorming en de
situatie in de raden van bestuur van bedrijven is bijzonder teleurstellend en lijkt maar
nauwelijks te verbeteren. Overal in de EU worden de raden van bestuur gedomineerd
door mannen: 86,3% van de bestuursleden is man tegen slechts 13,7% vrouwen
(15% van de niet-uitvoerende bestuursleden). Van de voorzitters is 96,8% man en
slechts 3,2% vrouw.
Mannen en vrouwen zouden dezelfde mogelijkheden en kansen moeten hebben om
een leidinggevende functie uit te oefenen. Dit beginsel werd duidelijk beschreven in
de strategie van de Europese Commissie inzake de gelijkheid van vrouwen en
mannen 2010-2015. Het gaat niet alleen over gelijkheid; er zijn ook duidelijke
economische en zakelijke argumenten die pleiten vóór een toename van het aantal
vrouwen op leidinggevende posities in het bedrijfsleven. Een efficiënte inzet van
menselijk kapitaal is een van de belangrijkste doorslaggevende factoren voor het
concurrentievermogen van een economie en is cruciaal voor het aangaan van de
demografische uitdagingen voor de EU en voor succesvolle concurrentie in de
gemondialiseerde economie. Uit talrijke studies is gebleken dat er een positieve
correlatie bestaat tussen een evenwichtige verdeling van mannen en vrouwen op de
hoogste managementniveaus en de financiële resultaten en winstgevendheid van een
onderneming. Wanneer vrouwen beter vertegenwoordigd zijn in de raden van bestuur
van beursgenoteerde ondernemingen in de Unie, kan dat dus een positief effect
hebben op de prestaties van de ondernemingen.

4

5

6

NL

Richtlijn 2010/18/EU van de Raad van 8 maart 2010 tot uitvoering van de door BUSINESSEUROPE,
UEAPME, het CEEP en het EVV gesloten herziene raamovereenkomst en tot intrekking van Richtlijn
96/34/EG.
Mededeling aan de Commissie inzake de strategie inzake gelijke kansen voor de periode 2010-2014,
SEC(2010) 1554/3.
In 1995 bedroeg het percentage vrouwen in senior en middenmanagementfuncties respectievelijk 4% en
10,7%.

5

NL

Gelijke kansen op de arbeidsmarkt dragen bij tot economische groei. Het opnemen
van meer vrouwen in de raden van bestuur van beursgenoteerde ondernemingen in de
EU heeft niet alleen een positieve uitwerking op de benoemde vrouwen zelf, maar
kan er ook toe bijdragen dat de betrokken onderneming meer vrouwelijk talent
aantrekt en zorgt voor een toename van het aantal vrouwen op alle
managementniveaus en op de werkvloer. Optimale benutting van het beschikbare
vrouwelijke talent betekent een verbetering van het rendement van onderwijs en
opleiding, zowel voor individuen persoonlijk als voor de publieke sector.
Uiteindelijk draagt optimale benutting van het beschikbare vrouwelijke talent bij tot
de verwezenlijking van de doelstellingen van de Europa 2020-strategie voor slimme,
duurzame en inclusieve groei, en met name de werkgelegenheidsdoelstelling van
75%.
De Europese Unie heeft in de loop der tijd een aantal niet-bindende maatregelen
vastgesteld om de participatie van vrouwen op besluitvormingsniveau te verbeteren.
De Raad heeft op voorstel van de Commissie twee aanbevelingen terzake
vastgesteld, in 19847 en 19968. Deze (niet-bindende) aanbevelingen hebben echter
niet tot concrete vooruitgang geleid. Het kleine aandeel van vrouwen in
verantwoordelijke functies is daarom een steeds groter punt van zorg geworden.
In 2010 en 2011 werd op EU-niveau een nieuwe impuls gegeven aan de bevordering
van het man-vrouwevenwicht in de raden van bestuur van de grootste
beursgenoteerde ondernemingen. De Commissie heeft "Gelijkheid in
besluitvorming" aangemerkt als een van de prioriteiten van het Vrouwenhandvest9 en
van haar Strategie voor de gelijkheid van vrouwen en mannen 2010-201510. In maart
2011 heeft de Commissie de "Intentieverklaring voor meer vrouwen in topfuncties"11
gelanceerd, waarbij Europese beursgenoteerde ondernemingen werden opgeroepen
om te streven naar 30% vrouwen in hun raad van bestuur in 2015 en 40% in 2020.
Het Europees Parlement drong er in zijn resolutie van 6 juli 2011 over vrouwen en
leidinggevende functies in het bedrijfsleven12 bij bedrijven op aan om tegen 2015 de
kritische drempel van 30% vrouwen in de bedrijfsleiding te bereiken en 40% tegen
2020. De Commissie werd verzocht om, als de vrijwillige maatregelen van bedrijven
en lidstaten onvoldoende zouden blijken, tegen 2012 regelgeving voor te stellen, met
inbegrip van quota, Het Europees Parlement herhaalde dat verzoek om wetgeving in
zijn resolutie van 13 maart 2012 over de gelijkheid van vrouwen en mannen in de
Europese Unie – 201113. De Europese sociale partners hebben daarnaast in hun
werkprogramma voor 2012-2014 herhaald dat zij streven naar verdere maatregelen
om het aantal vrouwen op besluitvormingsniveau te vergroten.
De Commissie heeft in maart 2012 de stand van zaken beoordeeld en vastgesteld dat
de gemiddelde jaarlijkse toename de afgelopen jaren slechts 0,6 procentpunt

7

8

9
10
11
12
13

NL

Aanbeveling 84/635/EEG van de Raad van 13 december 1984 betreffende de bevordering van positieve
acties voor vrouwen.
Aanbeveling 96/694/EG van de Raad van 2 december 1996 betreffende de evenwichtige deelneming
van vrouwen en mannen aan het besluitvormingsproces.
COM(2010) 78 final.
COM(2010) 491 final.
http://ec.europa.eu/commission_2010-2014/reding/womenpledge/index_en.htm
Resolutie 2010/2115(INI) van het Europees Parlement van 6 juli 2011.
Resolutie 2011/2244(INI) van het Europees Parlement van 13 maart 2012.

6

NL

bedroeg14. In dit tempo duurt het meer dan veertig jaar voordat ondernemingen
zonder ingrijpen een evenwichtige vertegenwoordiging van mannen en vrouwen in
hun bestuur zouden bereiken. Daarom heeft de Commissie een openbare raadpleging
gelanceerd over de maatregelen die zouden kunnen worden genomen om iets aan
deze onevenwichtigheid te doen. Zij heeft ook een effectbeoordeling uitgevoerd
inzake de kosten en de baten van maatregelen om een betere verdeling van mannen
en vrouwen in de raden van bestuur van beursgenoteerde ondernemingen te
bewerkstelligen.
Deze mededeling bevat de stand van zaken inzake de ondervertegenwoordiging van
vrouwen op leidinggevende posities in het bedrijfsleven. De voornaamste obstakels
die vrouwen in hun carrière ondervinden, worden beschreven en er wordt uitgelegd
hoe de verandering structureel en onomkeerbaar wordt gemaakt door het door de
Commissie samen met deze mededeling voorgestelde nieuwe EUwetgevingsinitiatief om het evenwicht in de raden van bestuur van beursgenoteerde
ondernemingen te verbeteren15. Omdat de oorzaken van de ondervertegenwoordiging
van vrouwen in de leiding van bedrijven van velerlei aard zijn, stelt de Commissie
een reeks begeleidende maatregelen voor om het evenwicht in de raad van bestuur
van ondernemingen te verbeteren teneinde de lidstaten te helpen bij de uitvoering
van de wetgevingsvoorstellen en om een betere verdeling van mannen en vrouwen te
bereiken op alle niveaus van het besluitvormingsproces.
2.

DE STAND VAN ZAKEN WAT BETREFT HET PERCENTAGE VROUWEN IN DE RADEN
VAN BESTUUR IN HET EUROPESE BEDRIJFSLEVEN
Het aantal vrouwen in de raden van bestuur blijft laag
Ondanks het feit dat ongeveer 45% van de beroepsbevolking in de EU en 56% van
de studenten in het hoger onderwijs vrouw is, vormen vrouwen slechts 13,7% van de
leden van de raden van bestuur van de grote beursgenoteerde ondernemingen in de
EU (zie figuur 1). Vrouwen bezetten een kwart van de bestuurszetels van grote
beursgenoteerde ondernemingen in Finland, Letland en Zweden en iets meer dan een
vijfde in Frankrijk. In Ierland, Griekenland, Estland, Italië, Portugal, Luxemburg en
Hongarije is echter minder dan één op de tien bestuursleden van grote
ondernemingen vrouw, in Cyprus minder dan één op de twintig en in Malta ongeveer
minder dan één op de dertig16.

14

15
16

NL

Europese Commissie (2012), voortgangsverslag "Vrouwen in de economische besluitvorming in de
EU": http://ec.europa.eu/justice/gender-equality/gender-decision-making/index_en.htm..
Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad inzake *** COM(2012) XXX).
http://ec.europa.eu/justice/gender-equality/gender-decision-making/database/business-finance/quotedcompanies/index_en.htm.

7

NL

Figuur 1 — Vrouwen en mannen in de raden van bestuur van de grootste beursgenoteerde
ondernemingen, januari 2012

Bron: Europese Commissie, Databank over vrouwen en mannen in de besluitvorming en Onderzoek beroepsbevolking van Eurostat.
Opmerking: Voor landen met een monistisch bestuursmodel hebben de gegevens betrekking op de raad van bestuur (niet-uitvoerende en
uitvoerende leden); voor landen met een dualistisch model alleen op de raad van commissarissen.

Van de niet-uitvoerende leden van de raad van bestuur is slechts 15% vrouw (zie
figuur 2).

NL

8

NL

Figuur 2 — Vrouwen in de raden van bestuur van de grootste beursgenoteerde ondernemingen,
uitvoerende en niet-uitvoerende bestuursleden, januari 2012
35%

30%

uitvoerende
bestuursleden
niet-uitvoerende
bestuursleden

25%

20%
EU-gemiddelde
niet-uitvoerende
bestuursleden

15%

10%

5%

LV
SE
FI

DK
LT
UK
NL
FR

SK
EU-27
BG
CZ
DE
SI

IE
RO
AT
BE
PL
ES

HU
EE
IT
LU
EL

MT
CY
PT

0%

Bron: Europese Commissie, databank over vrouwen en mannen in de besluitvorming.
Opmerking: Voor landen met een monistisch bestuursmodel hebben de gegevens betrekking op de uitvoerende en niet-uitvoerende leden van
de raad van bestuur. In een dualistisch model hebben de gegevens over niet-uitvoerende bestuursleden betrekking op de leden van de raad
van commissarissen en de gegevens over uitvoerende bestuursleden op de leden van de raad van bestuur. Soms hebben in de raad van
commissarissen ook een of meer uitvoerende leden zitting (bijvoorbeeld de algemeen directeur en de financieel directeur). Personen die
zitting hebben in beide raden, worden slechts eenmaal meegeteld, namelijk als uitvoerend bestuurder. De cijfers over de niet-uitvoerende
bestuursleden hebben in dat geval nog steeds betrekking op het totale aantal leden van de raad van commissarissen en bevatten dus mogelijk
een of meer uitvoerende bestuursleden, maar deze aantallen zijn niet significant en zullen het eindresultaat niet wezenlijk beïnvloeden.

De vooruitgang is traag en verschilt per EU-lidstaat
Tussen eind 2003 en begin 2012 nam het aandeel van vrouwen in raden van bestuur
toe van 8,5 % tot 13,7%, een gemiddelde toename van slechts 0,6 procentpunt per
jaar. Tussen oktober 2010 en januari 2012 werd een lichte verbetering vastgesteld
van 1,9 procentpunt, die te maken had met het intensieve openbare debat dat door de
Commissie op gang was gebracht en met de oproepen van het Europees Parlement
tot het nemen van maatregelen. Sommige lidstaten troffen daarop concrete
maatregelen om het tempo van de verandering te versnellen.
De vooruitgang verloopt echter nog steeds langzaam, aangezien meer dan zes van de
zeven bestuursleden man zijn (86,3%) en de landen afzonderlijk verschillend
presteren op dit punt. Frankrijk, dat in januari 2011 een wettelijk quotum vaststelde,
kende de duidelijkste verbetering (10 procentpunten), en nam daarmee meer dan
40% van de totale toename in de EU voor zijn rekening; sommige landen lieten zelfs
een negatieve ontwikkeling zien (Roemenië, Hongarije, Slowakije, Zweden,
Denemarken en Estland).

NL

9

NL

Figuur 3 — Verandering van het percentage vrouwen in raden van bestuur,
oktober 2010-januari 2012
Procentpunten
12
10
8
6
4
2
0
-2
-4
-6
-8
-10

MK
HR
TR
NO
RS
IS

RO
HU
SK
DK
SE
EE
PL
IE
BE
CY
PT
MT
EL
FI
LT
IT
EU-27
ES
LU
UK
LV
AT
DE
CZ
NL
BG
SI
FR

-12

Bron: Europese Commissie, databank over vrouwen en mannen in de besluitvorming.

3.

WAT BELET MAN-VROUWEVENWICHT IN RADEN VAN BESTUUR?
Het gebrek aan evenwicht aan de top is slechts het topje van de ijsberg
Het gebrek aan evenwicht in de top van het bedrijfsleven is belangrijk, maar is
slechts het topje van de ijsberg; de ongelijkheid in onze samenleving vormt een veel
groter probleem. Daarvoor zijn verschillende oorzaken en deze oorzaken stapelen
zich in de loop van het leven op. Hoewel het aantal vrouwen op leidinggevende
posities toeneemt, tonen de feiten aan dat er nog heel wat obstakels te overwinnen
zijn.
De oorzaken zijn terug te voeren tot traditionele rolpatronen, de taakverdeling, de
keuzen van mannen en vrouwen op het gebied van opleiding en het feit dat
vrouwen vooral in een klein aantal beroepssectoren werkzaam zijn.
Er blijven grote verschillen bestaan in het soort opleiding dat vrouwen en mannen
volgen. Vrouwen zijn nog steeds ondervertegenwoordigd op het gebied van
natuurwetenschappen, technologie, techniek en wiskunde17, terreinen waarop de
vraag op de arbeidsmarkt het grootst is. Deze verschillen tussen mannen en vrouwen
hebben te maken met de houding van studenten ten opzichte van deze onderwerpen,
zoals motivatie en belangstelling, die al vroeg in het leven gestalte krijgt18 en die ook
gekoppeld is aan de wijze waarop in de samenleving wordt gedacht over de
verschillende rollen van mannen en vrouwen.

17

18

NL

In dit verband pleitte de Commissie voor een Code van goede praktijken voor vrouwen in de ICT
(2010).
OESO (2012) – Gender initiative: gender equality in education, employment and entrepreneurship.

10

NL

Wanneer vrouwen eenmaal de arbeidsmarkt hebben betreden, neigen zij ertoe zich te
concentreren binnen een klein aantal beroepen die vaak slechter worden betaald en
minder aanzien genieten. Dit kan hun kansen op toegang tot de hoogste posities in
ondernemingen negatief beïnvloeden. Bijna 29% van de in de EU werkzame
vrouwen werkt in slechts zes van de 130 standaardberoepscategorieën19, terwijl bijna
20% van de mannen werkzaam is in de top zes van de beroepscategorieën voor
mannen. Alle economische activiteiten samengenomen20 maken vrouwen bijna 83%
uit van het personeel in de gezondheidszorg en de sociale dienstverlening, iets meer
dan 71% van het onderwijspersoneel en iets meer dan 62% van de werknemers in de
detailhandel21.
Het tekort aan ondersteuning bij het combineren van zorgtaken met betaald werk
blijft een belangrijk probleem.
Het tekort aan een compleet en evenwichtig aanbod van maatregelen op het gebied
van flexibel werken blijft een van de belangrijkste belemmeringen voor het
doorstromen van vrouwen naar leidinggevende posities22. Slechts tien EU-lidstaten
hebben de Barcelona-doelstelling23 gehaald die inhoudt dat kinderopvang
beschikbaar moet zijn voor ten minste 33% van de kinderen jonger dan drie jaar en
slechts negen lidstaten hebben de Barcelona-doelstelling van opvang voor 90% van
de kinderen tussen drie jaar en de leerplichtige leeftijd gehaald24.
Dit heeft een onevenwichtige uitwerking op de werkpatronen van vrouwen en
mannen.
Vrouwen blijven hun werkpatronen aanpassen aan het feit dat er geen of
ontoereikende maatregelen zijn om werk en privéleven op elkaar af te stemmen. De
arbeidsparticipatie van vrouwen neemt af naarmate het aantal kinderen toeneemt,
terwijl de arbeidsparticipatie van mannen toeneemt bij het eerste en het tweede kind.
Vrouwen onderbreken vaker hun loopbaan, hebben vaker flexibele arbeidsregelingen
en werken vaker in deeltijd dan mannen. Dit heeft aanzienlijke gevolgen voor de
kansen van vrouwen op voltijdwerk, hun opleidingsmogelijkheden en carrièrekansen
op voet van gelijkheid met mannen. Uiteindelijk heeft dit ook negatieve gevolgen
voor hun loon en pensioen. Deeltijdwerk en loopbaanonderbreking belemmeren de
toegang tot hogere functies.

19
20
21
22
23

24

NL

ESTAT, ISCO-88, niveau met drie cijfers.
ESTAT, NACE Rev 2, niveau met twee cijfers.
ESTAT (2011) EU-onderzoek beroepsbevolking.
Onderzoek op ondernemingsniveau van het Wereld Economisch Forum, aangehaald in OESO (2012).
Deze doelstellingen, die werden vastgesteld door de Europese Raad van Barcelona in 2002, hebben
betrekking op het creëren van passende kinderopvang door de EU-lidstaten.
ESTAT (2010) EU-SILC.

11

NL

Figuur 4 — Arbeidsparticipatie naargelang van het aantal kinderen (leeftijd 25-49 jaar) — 2011
(Procentuele verschil in arbeidsparticipatie bij één kind onder de twaalf jaar of geen kinderen)
100
90
80
70
60
50

mannen

40

vrouw en

30
20
10
0
Geen kinderen

Min. 1 kind tussen 6 Min. 1 kind tussen 0
en 11 jaar
en 5 jaar

3 of meer kinderen
tussen 0 en 5 jaar

Bron: Eurostat, Europees onderzoek beroepsbevolking, jaargemiddelden.

Het glazen plafond is nog lang niet doorbroken
Uit ervaring blijkt dat zelfs vrouwen die de bovengenoemde obstakels met succes
hebben overwonnen en klaar zijn om een bestuursfunctie te gaan vervullen,
uiteindelijk te maken krijgen met obstakels die hun toegang tot de hoogste
besluitvormingsniveaus blijven belemmeren (het zogenoemde "glazen plafond"), dit
ondanks hun bereidheid om carrière te maken en ongeacht hun academische en
beroepskwalificaties.
Vrouwen in het bestuur van de top 100 van beursgenoteerde ondernemingen in het
Verenigd Koninkrijk hebben in het algemeen betere opleidingskwalificaties dan
mannen25. Hetzelfde geldt voor vrouwen die toetreden tot een raad van bestuur van
een onderneming in Noorwegen26.
In september 2011 riepen de Europese economische hogescholen en vrouwelijke
senior managers op het glazen plafond te doorbreken. In 2012 stelden ze een lijst op
van ongeveer 7 500 vrouwen die klaar zijn voor een topfunctie (Board Ready
Women) om duidelijk te maken dat er genoeg uitstekend gekwalificeerde vrouwen
zijn die leiding kunnen geven aan Europese en mondiale ondernemingen en dat het
tijd is om het plafond te doorbreken dat vrouwen al zo lang afhoudt van functies in
de top van het bedrijfsleven27.

25

26
27

NL

Singh et al. (2008), "Newly appointed directors in the boardroom: How do women and men differ?",
European Management Journal, 26(1).
Noorse Instituut voor sociaal onderzoek.
http://www.edhec.com/html/Communication/doc-womenboard/BoardReadyWomen.pdf.

12

NL

Vrouwen zijn ten opzichte van mannen in het nadeel omdat zij te kampen hebben
met vooroordelen over de vereisten voor leidinggevende posities, discriminatie en
stereotypen28. Subtiele belemmeringen, waaronder de opvatting dat vrouwen ofwel
niet geïnteresseerd zijn in bepaalde taken ofwel niet in staat zijn bepaalde taken uit te
oefenen, of dat de betreffende banen "mannenbanen" zijn, blijven ervoor zorgen dat
de meeste vrouwen op de lagere managementniveaus in ondernemingen blijven
steken.
Volgens een Eurobarometer-enquête van 2011 vindt 88% van de Europeanen dat
vrouwen op leidinggevende posities in ondernemingen evenredig vertegenwoordigd
moeten zijn en meent 78% dat het Europese bedrijfsleven wordt gedomineerd door
mannen die onvoldoende vertrouwen in de capaciteiten van vrouwen hebben29.
Bij een onderzoek onder 500 vrouwelijke senior managers in ondernemingen in heel
Europa30 wees twee derde van de ondervraagden vooral stereotypen en vooroordelen
over de rol en capaciteiten van vrouwen als hun voornaamste obstakel aan.
Gebrek aan transparantie bij aanwerving en bevordering
Het feit dat er thans te weinig vrouwen op leidinggevende posities zitten, beïnvloedt
de besluiten van ondernemingen en ook hun houding ten opzichte van gelijke kansen
en de benoeming van meer vrouwen in de raad van bestuur, zowel op korte als lange
termijn. Dit wordt verergerd door het gebrek aan transparantie van de procedures
voor aanwerving en bevordering. Benoemingen in een raad van bestuur hangen in
hoge mate af van de persoonlijke en professionele contacten van de zittende leden.
Het gebrek aan transparantie bij bestuursbenoemingen blijft een obstakel voor de
carrièremogelijkheden van vrouwen. Dit punt werd benadrukt door diverse
belanghebbenden die reageerden op de openbare raadpleging door de Commissie31.
Wanneer het aantal vrouwen in de raad van bestuur wordt verhoogd, kan dat
vrouwelijk talent aantrekken en leiden tot een sterkere vertegenwoordiging van
vrouwen op alle managementniveaus. Waarschijnlijk zal het ook een positief effect
hebben op de werkgelegenheid voor vrouwen in de betrokken ondernemingen en op
de groei op lange termijn van de hele economie. Het bevorderen van goede
begeleiding, mentoraat, opleidingsmogelijkheden en rolmodellen is noodzakelijk om
ervoor te zorgen dat er meer geschikte vrouwen beschikbaar zijn om door te stromen
naar managementfuncties en leidinggevende uitvoerende posities. Dit is immers het
niveau waarop kandidaten voor de raad van bestuur vaak worden gerekruteerd.

28

29
30

31

NL

Liff and Ward (2001), "Distorted Views through the Glass Ceiling: the Construction of Women’s
Understandings of Promotion and Senior Management Positions".
Speciale Eurobarometer 376 (2011), Vrouwen in de besluitvorming.
Catalyst and the Conference Board Europe (2002), Women in Leadership: A European Business
Imperative.
http://ec.europa.eu/justice/newsroom/gender-equality/opinion/120528_en.htm.

13

NL

4.

MAATREGELEN

VAN

DE

LIDSTATEN

OM

HET

MAN-VROUWEVENWICHT

TE

VERBETEREN

Een reeks initiatieven in de lidstaten
De snelle bevordering van het aantal vrouwen aan de top van het bedrijfsleven, en
met name in raden van bestuur, staat zowel op EU- als nationaal niveau hoog op de
politieke agenda. Regeringen, sociale partners, individuele ondernemingen en andere
belanghebbenden hebben een reeks initiatieven genomen om de vooruitgang te
bespoedigen.
Vrijwillige initiatieven
Verschillende EU-lidstaten hebben vrijwillige initiatieven en instrumenten
ontwikkeld om iets te doen aan het te geringe aantal vrouwen op hogere
leidinggevende posities32. Deze maatregelen hebben als voordeel dat er sprake is van
meer flexibiliteit en een sterker gevoel van eigen inbreng bij de ondernemingen die
dergelijke maatregelen nemen. Hoewel deze maatregelen positieve ontwikkelingen
hebben bevorderd, hebben zij geen duidelijke vooruitgang teweeggebracht.
Wettelijke maatregelen met bindende quota
Cijfers laten zien dat wettelijke maatregelen tot substantiëlere vooruitgang leiden dan
vrijwillige initiatieven, met name in combinatie met sancties. Dit blijkt zeer duidelijk
uit het effect van de inmiddels stevig verankerde wetgeving in Noorwegen, waarbij
een wettelijk quotum van 40% werd ingesteld, met de opheffing van het bedrijf als
sanctie indien het quotum niet wordt gehaald. Binnen de EU is er het voorbeeld van
Frankrijk, waar een wettelijk quotum van kracht is van 20% binnen drie jaar (2014)
en 40% binnen zes jaar (2017). Andere EU-lidstaten hebben ook verschillende
soorten quota ingevoerd (België, Denemarken, Finland, Griekenland, Italië,
Nederland, Oostenrijk, Portugal, Slovenië en Spanje)33.
5.

GEVOLG GEVEN AAN DE ECONOMISCHE EN ZAKELIJKE ARGUMENTEN: EEN NIEUW
EU-WETGEVINGSINITIATIEF OM SNELLER EVENWICHT IN DE RADEN VAN BESTUUR
VAN BEURSGENOTEERDE ONDERNEMINGEN TE BEREIKEN

De economische en zakelijke argumenten blijken terecht
Eerdere inspanningen om op leidinggevend niveau in bedrijven evenwicht te
bereiken, hebben geen wezenlijke resultaten opgeleverd en de kloof tussen de EUlidstaten wordt steeds groter, zowel wat betreft de feitelijke vooruitgang als het soort
maatregelen.
De EU kan zich deze systematische ongelijkheid op het hoogste economische
besluitvormingsniveau en de daardoor veroorzaakte verspilling van talent en
middelen niet veroorloven.

32

33

NL

Europese Commissie (2012), voortgangsverslag "Vrouwen in de economische besluitvorming in de
EU".
Idem.

14

NL

Er zijn economische en zakelijke argumenten om een raad van bestuur evenwichtig
samen te stellen, die onder andere zijn gebaseerd op recent onderzoek34. Het is
gebleken dat diversiteit in de bestuurskamer leidt tot innovatieve ideeën, meer
mededinging, betere prestaties en betere bedrijfsvoering. Diversiteit is een teken van
openheid ten aanzien van verschillende standpunten en van respect voor verschillen
tussen belanghebbenden – aandeelhouders, investeerders, werknemers en klanten –
en geeft aan dat de onderneming erkent dat de wereldmarkt complex is en bereid is
om op mondiaal niveau effectief te concurreren.
Omdat er onvoldoende duurzame vooruitgang wordt geboekt bij het streven naar een
evenwichtige vertegenwoordiging van mannen en vrouwen in raden van bestuur en
omdat de kwestie relevant is voor alle EU-lidstaten, heeft de Europese Commissie
een reeks opties onderzocht voor gerichte maatregelen op Europees niveau ter
vergroting van het aandeel van vrouwen in de besluitvorming.
De analyse van deze opties laat zien dat optimale benutting van het vrouwelijke
arbeidspotentieel in de EU zal bijdragen tot duurzame groei en het
concurrentievermogen van de EU-economie, met name in het licht van
demografische veranderingen en de huidige crisis.
De noodzaak van maatregelen op EU-niveau
Wanneer het huidige tempo wordt aangehouden, zal dat niet leiden tot een
substantiële toename van het aantal vrouwen in de raden van bestuur van
beursgenoteerde ondernemingen in de EU. De versnippering en divergentie van de
regelgeving of het ontbreken van regelgeving op nationaal niveau leidt tot
discrepanties in het aantal vrouwen op het niveau van uitvoerende en tot nietuitvoerende bestuursleden en tot een wisselende mate van vooruitgang tussen de
lidstaten. Het opleggen van uiteenlopende regels voor het bedrijfsbestuur en sancties
voor Europese bedrijven kan ook een belemmering vormen voor de interne markt.
De potentiële resultaten op het gebied van gelijke kansen, concurrentievermogen en
groei kunnen beter door een gecoördineerd optreden op EU-niveau worden bereikt
dan door nationale initiatieven die verschillen in reikwijdte, doelstellingen en
doeltreffendheid. De Commissie stelt daarom een wetgevingsmaatregel voor om het
man-vrouwevenwicht in de raden van bestuur van beursgenoteerde ondernemingen te
verbeteren.
Gericht op beursgenoteerde ondernemingen
Vanwege hun economische belang, hun zichtbaarheid en hun impact op de EU-markt
zouden wetgevingsmaatregelen op EU-niveau alleen maar van toepassing moeten
zijn op beursgenoteerde ondernemingen, dat wil zeggen ondernemingen in een
lidstaat waarvan de effecten tot de handel op een gereglementeerde markt zijn
toegelaten35. Beursgenoteerde kmo's moeten worden uitgezonderd, aangezien het
34

35

NL

Recent verschenen: Credit Suisse, Research Institute (augustus 2012), "Gender diversity and corporate
performance"; andere belangrijke studies zijn: Catalyst (2004), "The Bottom Line: Connecting
Corporate Performance and Gender Diversity"; McKinsey (rapporten van 2007, 2008 en 2010),
"Women Matter"; Deutsche Bank Research (2010),"Towards gender-balanced leadership"; Ernst &
Young (2012), "Mixed leadership".
In de zin van artikel 4, lid 1, onder 14), van Richtlijn 2004/39/EG.

15

NL

quotum een te grote administratieve last voor deze ondernemingen zou kunnen
betekenen.
Beursgenoteerde ondernemingen zijn niet alleen van economisch belang – met een
totale omzet ter waarde van 68% van het bnp van de EU – maar ook zeer zichtbaar.
Zij zijn normbepalend voor de hele economie en verwacht mag worden dat hun
werkwijzen door andere soorten ondernemingen worden nagevolgd.
Doelstellingen
Bij de op artikel 157, lid 3, VWEU, gebaseerde wetgevingsmaatregel is als
minimumdoelstelling vastgesteld dat 40% van niet-uitvoerende bestuurders van
beursgenoteerde ondernemingen van het ondervertegenwoordigde geslacht moet zijn.
Deze doelstelling moet eind 2020 gehaald zijn. Beursgenoteerde overheidsbedrijven
moeten deze doelstelling eind 2018 hebben verwezenlijkt. Bedrijven die de 40% niet
halen, moeten het ondervertegenwoordigde geslacht benoemen in leiddinggevende
functies op basis van vooraf vastgestelde, heldere, neutraal geformuleerde en
ondubbelzinnige kwalificatiecriteria die in overeenstemming zijn met de
jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Unie. Deze doelstellingen
dienen alleen op niet-uitvoerende bestuursleden van toepassing te zijn. Daarmee
wordt het juiste evenwicht bereikt tussen enerzijds de noodzaak om de diversiteit van
de raden van bestuur te vergroten en anderzijds de noodzaak om de bemoeienis met
het dagelijks beheer van een onderneming zo gering mogelijk te houden.
Overeenkomstig de jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Unie
zullen de lidstaten daartoe erop toezien dat bij de selectie van niet-uitvoerende
bestuursleden voorrang wordt gegeven aan de kandidaat van het
ondervertegenwoordigde geslacht bij gelijke kwalificaties wat betreft geschiktheid,
competentie en beroepsprestaties en als een objectieve beoordeling van alle criteria
die specifiek op de individuele kandidaten van toepassing zijn, de balans niet doet
uitslaan in het voordeel van een kandidaat van het andere geslacht.
Met betrekking tot uitvoerende bestuursleden moeten beursgenoteerde
ondernemingen ertoe worden verplicht zichzelf doelstellingen op te leggen, waaraan
binnen eenzelfde termijn moet worden voldaan als bij de doelstellingen voor nietuitvoerende bestuursleden het geval is.
Een doeltreffend systeem voor toezicht en handhaving
De lidstaten moeten zorgen voor doeltreffende, evenredige en afschrikkende sancties
voor het geval deze verplichtingen niet worden nagekomen.
Beursgenoteerde ondernemingen zijn verplicht de bevoegde nationale autoriteiten
informatie te verstrekken over het aantal mannen en vrouwen in hun raad van
bestuur. Deze informatie moet bekend worden gemaakt op de website van het bedrijf
en als de doelstelling niet is gehaald, moet ook worden beschreven welke
maatregelen de onderneming heeft genomen en van plan is te nemen om in de
toekomst aan de doelstelling te voldoen.
In overeenstemming met het evenredigheidsbeginsel moeten de maatregelen van de
EU in de tijd beperkt zijn en de wetgevingsmaatregel zal worden ingetrokken zodra

NL

16

NL

duurzame vooruitgang is geboekt met betrekking tot de man-vrouwverdeling in
raden van bestuur.
6.

EEN

INTEGRAAL BELEID
WETGEVINGSINITIATIEF

TER

ONDERSTEUNING

VAN

HET

NIEUWE

EU-

Meer vrouwen op de arbeidsmarkt en in leidinggevende posities
De Commissie stelt voor om de wetgevingsmaatregel aan te vullen met een integrale
aanpak die beleidsmaatregelen en financiële ondersteuning combineert. Sommige
maatregelen zijn een voortzetting van reeds bestaande maatregelen36, andere zijn
nieuw. De Commissie zal de lidstaten ook aansporen om de voor de particuliere
sector voorgestelde activiteiten uit te breiden tot de overheid, met name naar de
raden van bestuur van de nationale centrale banken, die voornamelijk uit mannen
bestaan (gemiddeld 83% voor de EU-27).
Samenwerking als partners met nationale regeringen en andere belanghebbenden
De Commissie zal met alle belanghebbenden – regeringen, sociale partners,
ondernemingen, scholen voor bedrijfskunde, enz. – samenwerken door hen te helpen
bij hun werkzaamheden en bij het opzetten en uitvoeren van EU-brede maatregelen
om de arbeidsparticipatie van vrouwen te verbeteren en evenveel mannen als
vrouwen te benoemen op leidinggevende posities.
In dit kader zal de Commissie:
a)

b)

Initiatieven steunen ter bestrijding van stereotype opvattingen over de rol van
vrouwen en mannen in de samenleving, op de arbeidsmarkt en in leidinggevende
posities
•

Bedrijven voor werving en selectie van leidinggevend personeel zullen
worden aangemoedigd een vrijwillige gedragscode op EU-niveau vast te
stellen waarin diversiteit en beste praktijken aan bod komen, zodat de
gelijke vertegenwoordiging van mannen en vrouwen een vast onderdeel
van het benoemingsproces wordt.

•

Scholen voor bedrijfskunde zullen worden aangemoedigd om een
evenwichtige verdeling tussen mannen en vrouwen in leidinggevende
functies te bevorderen en om via hun curricula en activiteiten meer
bewustzijn te creëren bij bedrijven en universiteiten.

Bijdragen tot een sociaal, economisch en zakelijk klimaat dat evenwichtige
vertegenwoordiging van vrouwen en mannen op leidinggevende posities
ondersteunt
•

36

NL

Er zal worden bijgedragen tot de ontwikkeling van beleid om werk en
privé- en gezinsleven met elkaar te verenigen, onder andere door middel

De Commissie overweegt ook algemene maatregelen om de diversiteit binnen raden van bestuur te
vergroten door meer transparantie, om effectief toezicht op het beheer en robuust bestuur te
vergemakkelijken.

17

NL

van innovatieve ICT-toepassingen, dat de deelname van vrouwen en
mannen op de arbeidsmarkt en op leidinggevende posities ondersteunt. In
2013 zal de Commissie verslag uitbrengen over het beleid om werk en
privé- en gezinsleven met elkaar te verenigen; daarbij wordt ook de
balans opgemaakt van de vooruitgang die is geboekt met betrekking tot
de Barcelona-doelstellingen voor kinderopvang37, waarbij de resterende
problemen onder de aandacht worden gebracht en beleidsadviezen
worden gegeven.

c)

37

NL

•

Het man-vrouw-aspect van de Europa 2020-strategie zal worden
versterkt om ertoe bij te dragen dat eind 2020 de doelstelling van 75%
arbeidsparticipatie wordt gehaald. Dit zal plaatsvinden door de
samenwerking met de lidstaten te versterken, onder andere in het kader
van het Comité voor de werkgelegenheid en het Comité voor sociale
bescherming. Bijzondere aandacht zal worden besteed aan gelijke kansen
voor mannen en vrouwen in het kader van de resultaten van het Europees
semester, met name de follow-up van de landenspecifieke aanbevelingen
inzake de arbeidsparticipatie van vrouwen.

•

Er zal worden bijgedragen aan het bestrijden van genderstereotypen en
het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen op alle
niveaus van onderwijs en opleiding, met name via het Europees Sociaal
Fonds, het EU-programma voor een leven lang leren en de opvolger
daarvan. Daarnaast zal met name in het kader van de Europa 2020strategie en de programmering van het Europees Sociaal Fonds
bijzondere aandacht worden besteed aan de aansluiting van het onderwijs
op de arbeidsmarkt en aan de kloof tussen opleidingsniveau en
professionele ontwikkeling, met name van vrouwen, om de obstakels
weg te nemen die zij in hun loopbaan tegenkomen, met name op de
vakgebieden wiskunde, wetenschap en technologie.

Het bewustzijn bevorderen inzake de zakelijke en economische argumenten vóór
gelijke kansen en een evenwichtige vertegenwoordiging van vrouwen en mannen
in de besluitvorming
•

Bewustmakingsactiviteiten zullen worden ondersteund door het
bevorderen van uitwisselingen en het delen van ervaringen en goede
praktijken.

•

Bewustmakingsactiviteiten binnen bedrijven zullen worden ondersteund
door de opstelling, verspreiding en uitvoering in alle EU-lidstaten, in
samenwerking met het bedrijfsleven, van trainingsmodules voor kleine,

Tijdens een bijeenkomst van de Europese Raad in Barcelona in 2002 spraken de staatshoofden en
regeringsleiders af dat de lidstaten uiterlijk in 2010 kinderopvang moesten bieden voor ten minste 90%
van de kinderen tussen drie jaar en de leerplichtige leeftijd en voor ten minste 33% van de kinderen
jonger dan drie jaar. Het gebrek aan kinderopvang komt ook aan bod in de Europa 2020-strategie. Het
Europese semester 2012 bevatte een landspecifieke aanbeveling op dit gebied voor negen lidstaten
(Oostenrijk, Tsjechië, Duitsland, Hongarije, Italië, Malta, Polen, Slowakije en het Verenigd
Koninkrijk).

18

NL

middelgrote en grote ondernemingen en de uitwisseling door en tussen
ondernemingen van goede praktijken.
d)

Ondersteuning van en toezicht op de geleidelijke verwezenlijking van een
evenwichtige verdeling van vrouwen en mannen op leidinggevende posities in de
EU
•

De verantwoordingsplicht zal worden versterkt door regelmatig verslag
uit te brengen over de vooruitgang die in de EU-lidstaten is geboekt en
door de resultaten breed bekend te maken.

•

Er zal worden bijgedragen aan de verbetering en de beschikbaarheid van
gegevens door verder te gaan met het verzamelen, verspreiden en
ontwikkelen van vergelijkbare gegevens op EU-niveau via de databank
van de Commissie over vrouwen en mannen in de besluitvorming.

•

Er zal worden gecontroleerd of het juridisch bindende instrument op
nationaal niveau correct is omgezet en uitgevoerd en er zal regelmatig
verslag worden uitgebracht over de geboekte vooruitgang aan het
Europees Parlement en de Raad.

•

De lidstaten worden aangemoedigd gehoor te geven aan de oproep van
het Europees Parlement om het man-vrouwevenwicht bij de nationale
centrale banken te verbeteren, wat ook bijdraagt tot de voorwaarden voor
een beter evenwicht in de raad van bestuur van de Europese centrale
bank.

De Commissie zal waar nodig de uitvoering van de bovengenoemde niet-uitputtende
lijst van activiteiten financieren in het kader van het programma PROGRESS en, met
inachtneming van de lopende onderhandelingen over het meerjarig financieel kader,
in het kader van het toekomstige financieel instrument dat het gelijkekansenbeleid
omvat. Dit zal met name worden gerealiseerd door het bekendmaken van beperkte en
open oproepen tot het indienen van voorstellen in 2012, 2013 en 2014.
De Commissie zal met de lidstaten samenwerken om optimaal gebruik te maken van
de mogelijkheden tot cofinanciering die de structuurfondsen bieden, ook in de
toekomstige programmeringsperiode, teneinde de toegang van vrouwen tot de
arbeidsmarkt en hun carrièremogelijkheden te bevorderen en het evenwicht tussen
werk en privéleven te verbeteren, met name door het bieden van betaalbare en goede
kinderopvangfaciliteiten.

NL

19

NL