Geleerde lessen bij de
aanpak van
eenzaamheid
Opbrengsten van de decentralisatieuitkering

1

Movisie: kennis en aanpak van sociale vraagstukken
Movisie is hét landelijk kennisinstituut voor een samenhangende aanpak van sociale vraagstukken.
Samen met de praktijk ontwikkelen we kennis over wat echt goed werkt en passen we die kennis toe.
De unieke rol van Movisie is het versnellen van leerprocessen. We zijn alleen tevreden als we een
duurzame positieve verandering voor mensen in een kwetsbare positie realiseren.
We ondersteunen en adviseren maatschappelijke organisaties, overheden, maatschappelijk betrokken
bedrijven en burgerinitiatieven. Lokaal of landelijk, toegesneden op het vraagstuk en de organisatie. Zo
kunnen deze organisaties en hun professionals hun werk voor de samenleving zo goed mogelijk doen.
Movisie staat voor een maatschappij waar iedereen op een gelijkwaardige manier kan deelnemen.
Waarin ook mensen in kwetsbare posities, gezien en ondersteund worden.
Kijk voor meer informatie op www.movisie.nl.

COLOFON
Auteurs: Jan Willem van de Maat en Lars Ramaker
Datum: 23 december 2019
© Movisie
Dit rapport is te downloaden op de website van Movisie.
Dit onderzoek is mede tot stand gekomen met subsidie van het Ministerie van Volksgezondheid
Welzijn en Sport.

Inhoudsopgave
1
2
3
4
5
6

Inleiding ............................................................................................................................................. 2
Onderzoeksopzet .............................................................................................................................. 3
Investeringen die gemeenten met de decentralisatie-uitkering hebben gedaan ............................... 4
Algemene geleerde lessen .............................................................................................................. 15
Actuele knelpunten en tips .............................................................................................................. 19
Bijlagen ............................................................................................................................................ 23

1

1

Inleiding

Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft in het kader van het
Actieprogramma Eén tegen eenzaamheid aan Movisie gevraagd een onderzoek te doen naar het effect
van de decentralisatie-uitkering die zestien gemeenten eind 2018 hebben ontvangen. Het gaat om de
onderstaande zestien gemeenten. Het doel van deze uitkering was het ondersteunen van de lokale
aanpak van eenzaamheid in de zestien gemeenten. Het ministerie is geïnteresseerd in welke
investeringen gedaan zijn door deze zestien gemeenten, de resultaten die daarmee zijn behaald, welk
effect dit heeft gehad op de lokale aanpak eenzaamheid en wat geleerde lessen zijn waarvan andere
gemeenten gebruik kunnen maken. Movisie heeft in november 2019 de zestien gemeenten hierover
geïnterviewd. In dit eindrapport vindt u de belangrijkste resultaten van het onderzoek.
Welke gemeenten hebben een decentralisatie-uitkering gekregen?
Amsterdam, Baarn, Delft, Den Haag, Dordrecht, Gorinchem, Haarlem, Haarlemmermeer, Heerlen,
Leeuwarden, Lelystad, Roermond, Rotterdam, Schiedam, Terneuzen en Westerveld.

2

2

Onderzoeksopzet

Om inzicht te verkrijgen in de behaalde resultaten van de decentralisatie-uitkering heeft Movisie
semigestructureerde interviews afgenomen met alle zestien gemeenten die de decentralisatie-uitkering
voor de aanpak van eenzaamheid hebben ontvangen. Hierbij is gebruik gemaakt van een vragenlijst
met topics (zij bijlage). Het concept van deze vragenlijst is aan het Ministerie van VWS voorgelegd. De
meeste interviews zijn telefonisch afgenomen, afgezien van de interviews met de gemeenten
Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. Ter voorbereiding op de interviews hebben de onderzoekers van
Movisie de toekenningsbrieven die door het ministerie naar de gemeenten zijn verstuurd, gelezen.
Nadat alle gemeenten zijn geïnterviewd, zijn de opgehaalde gegevens geanalyseerd door de
belangrijkste inzichten in categorieën in te delen. Deze inzichten zijn vervolgens tijdens een focusgroep
op 28 november in Utrecht besproken met zeven van de geïnterviewde gemeenten. De vragen die
hierbij centraal stonden waren: Herkent u deze inzichten? Welke aanvullingen heeft u? Ten slotte zijn
de inzichten van zowel de interviews als de focusgroep verwerkt in het eindrapport.

3

3

Investeringen die gemeenten met de decentralisatie-uitkering hebben
gedaan

Hoewel sommige gemeenten al bezig waren met de aanpak van eenzaamheid heeft in zijn
algemeenheid de decentralisatie-uitkering een forse impuls gegeven aan de aanpak van eenzaamheid
in de zestien gemeenten. Doordat er geld beschikbaar kwam, is het onderwerp vaak hoger op de
agenda van het gemeentebestuur en de gemeenteraden gekomen. De landelijke aandacht die het
Actieprogramma Eén tegen Eenzaamheid heeft gegenereerd, heeft volgens sommige gemeenten deze
impuls nog eens versterkt.
De meeste gemeenten geven aan dat zij de middelen van de uitkering zo duurzaam mogelijk willen
inzetten om met name de kwaliteit van de bestaande voorzieningen, activiteiten en initiatieven te
verbeteren. Veel gemeenten verdelen daarbij de middelen over meerdere jaren.
Voor de meeste gemeenten kwam de uitkering onverwacht. Wat timing betreft volgde de uitkering
relatief kort op de gemeenteraadsverkiezingen, waardoor sommige gemeenten midden in de fase
zaten van het vorm geven van beleidsprogramma’s.
Hoewel de decentralisatie-uitkering een flinke impuls heeft gegeven, geven relatief veel gemeenten
aan nu te maken te hebben met bezuinigingen in het sociale domein, waardoor ook activiteiten rondom
de aanpak van eenzaamheid onder druk komen te staan. Vooralsnog geven de meeste gemeenten die
moeten bezuinigen aan dat het onderwerp eenzaamheid hoog op de agenda staat en dat de
activiteiten op dit terrein, zoals begeleiding van lokale coalities, behouden kunnen blijven. Dat neemt
niet weg dat verschillende gemeenten aangeven dat zij hopen op een aanvullende decentralisatieuitkering, zodat zij hun aanpak van eenzaamheid op de langere termijn kunnen borgen.
Gedane investeringen per gemeente
Hieronder geven we een overzicht van welke investeringen de zestien gemeenten hebben gedaan met
de decentralisatie-uitkering. We lopen de gemeenten op alfabetische volgorde af.
3.1 Amsterdam
De gemeente Amsterdam was toen de uitkering werd uitgekeerd al aan de slag met een stedelijke
aanpak van eenzaamheid. De gemeente heeft gekozen om zich op alle leeftijden te richten en te
werken met een lerende manier van werken met een stedelijk netwerk van ‘aandeelhouders’ uit zowel
de praktijk, onderzoek en beleid. Langs de al uitgezette lijnen zijn met de middelen van de
decentralisatie-uitkering de onderstaande activiteiten en instrumenten medegefinancierd.
Gedane investeringen:
In de eerste fase van de aanpak van eenzaamheid in Amsterdam zijn 39 experimenten
gefinancierd. Hieruit zijn tien beloftevolle experimenten geselecteerd. Deze tien beloftevolle
experimenten hebben een bijdrage gekregen om hun aanpak te verduurzamen.
Voor medewerkers van gemeenten die subsidieaanvragen krijgen op het terrein van
eenzaamheid is een Checklist ontwikkeld, waarmee zij de aanvragen tegen het licht kunnen
houden van bestaande kennis over wat werkt.
Aan de GGD Amsterdam en Movisie is gevraagd een ‘Wegwijzer’ te maken voor de aanpak
van eenzaamheid, waarmee stadsdelen (en de gemeente als geheel) overzicht kunnen krijgen
over waarop ingezet kan worden bij de aanpak van eenzaamheid. De tool ‘Wegwijs in de
aanpak van eenzaamheid’ is online beschikbaar voor alle gemeenten.
Onderhouden van het Amsterdams netwerk eenzaamheid en de website van het netwerk.
Tijdens de Week tegen eenzaamheid zijn verschillende activiteiten georganiseerd.
Communicatie rondom de aanpak van eenzaamheid.

4

3.2 Baarn
De gemeente Baarn was voor de uitkering al aan de slag met de aanpak van eenzaamheid. Er was
een projectgroep actief die samen met het hele veld, waaronder aanbieders en verenigingen, gestart
was met inventariseren van wat er al gebeurt op het terrein van eenzaamheid en wat daarbij de knelpunten waren. Toen de uitkering werd uitgekeerd was het plan van aanpak in de maak. De uitkering
leidde tot druk vanuit de raad om veel concrete activiteiten in gang te zetten. Dit botste enigszins met
de wens van het kernteam en de gemeente om doordacht en duurzaam aan de slag te gaan en ruimte
te houden om te ontdekken wat wel en niet werkt.
Gedane investeringen:
- Er is een bureau ingehuurd om het plan van aanpak ‘vlot te trekken’ voor de aanpak van eenzaamheid.
- Er zijn verschillende activiteiten georganiseerd tijdens de week tegen eenzaamheid.
- De gemeente heeft een welzijnsorganisatie gevraagd een projectleider aan te nemen voor twee
dagen per week. Deze projectleider gaat onder andere vergaderingen voor het kernteam en
bijeenkomsten voor het netwerk organiseren. Daarnaast gaat de projectleider meer partijen betrekken
bij het netwerk, zoals woningcorporaties, politie, scholen, huisartsen, welzijn en MEE.
Geplande investeringen:
- Samen met de gemeente Soest wordt een signaleringspunt opgezet. De insteek is dat het punt
dichter bij burgers, professionals (o.a. huisartsen) en ondernemers komt dan nu het geval is, zodat
mensen beter weten waar ze met signalen terecht kunnen.
3.3 Delft
De gemeente Delft heeft de aanpak van eenzaamheid gepositioneerd onder het lokale
gezondheidsbeleid. De bezuinigingen in het sociale domein hebben daarom niet direct invloed op de
lokale aanpak van eenzaamheid. De gemeente werkt met een lokale werkgroep waarin acht
organisaties plaats hebben. De gemeente signaleert een gebrek aan tijd onder de werkgroepleden. Zij
zijn ook erg druk zijn met andere taken en vraagstukken.
Het bleek lastig om de inzet van de Compaan (tablet waarmee ouderen contacten met vrienden en
familie kunnen onderhouden) door de raad goedgekeurd te krijgen. Techniek inzetten bij de
ondersteuning voor ouderen bleek emoties in de raad op te roepen: vervangt techniek menselijk
contact?
Gedane investeringen:
Financiële ondersteuning van een welzijnsorganisatie om ‘Grip en Glans’ cursussen aan te
bieden.
Opdracht aan een bedrijf om een online wijkagenda te ontwikkelen. Dit is een soort online
sociale kaart. De inhoud wordt deels automatisch van websites van organisaties uit de wijk
gehaald (‘gescraped’). Je kunt op de wijkagenda bekijken welke activiteiten er in de wijk
gepland staan, en je kunt je hiervoor als deelnemer aanmelden. De aanmelding komt direct
binnen bij de organisatie die de activiteit organiseert.
Bijna elke dag zijn activiteiten georganiseerd tijdens de ‘Tien dagen van ontmoeting’ (de
Delftse benaming van de week tegen eenzaamheid).
Faciliteren van de documentaire ‘Goede buren’.

5

Geplande investeringen:
De gemeente Delft gaat in 2020 experimenteren met de Compaan (een tablet voor ouderen).
Hiermee kunnen ouderen beter het contact met vrienden en familie onderhouden.
3.4 Den Haag
Gemeente Den Haag heeft een speciaal actieplan ‘Met zijn allen niet alleen’ in het leven geroepen om
eenzaamheid onder al haar inwoners aan te pakken. Onder het actieplan ligt een budget voor de
komende jaren. De gemeente werkt met een team van medewerkers aan het actieplan. De aanpak
bouwt deels voort op activiteiten die tijdens de vorige collegeperiode in gang zijn gezet.
Gedane investeringen:
Deloitte heeft in een eerder stadium de opdracht van Den Haag gekregen om aan de hand van
data ‘persona’s’ te ontwikkelen en aan te gegeven hoe deze verdeeld zijn over de
verschillende wijken. Zo kan per wijk een specifieke aanpak worden ontwikkeld. Met middelen
van de decentralisatie-uitkering is een tweede opdracht aan Deloitte gegeven, ditmaal om in
kaart te brengen of het aanbod in de wijken aansluit bij de behoeften van de persona’s. Samen
met betrokkenen in de wijk is besproken of het aanbod passend is. Voor vier persona’s bleek
geen passend aanbod te zijn. Voor deze persona’s kijkt een kwartiermaker wat voor hen
georganiseerd kan worden.
Deloitte ontwikkelt een handelingsperspectief (‘beslisboom’) bij de persona’s, waarin staat
waar je als ondersteuner op moet letten als je mensen die je tot een persona kunt rekenen wilt
ondersteunen.
Deloitte is ook met een derde opdracht bezig die gericht is op het ontwikkelen van een
voorspelmodel. Dit model is gebaseerd op data die beschikbaar is binnen de gemeente, maar
nooit aan elkaar gekoppeld is. De bedoeling is dat straks per stadsdeel te zien is wat de
belangrijkste factoren zijn die samenhangen met eenzaamheid, zodat de gemeente weet
waarop ingezet kan worden in de wijken.
Een stadsbrede en wijkgerichte bewustwordingscampagne wordt ingezet om zowel het taboe
op eenzaamheid te doorbreken als de directe omgeving aan te moedigen om in actie te
komen.
3.5 Dordrecht
De gemeente Dordrecht heeft ervoor gekozen de aanpak van eenzaamheid breed in te steken door te
starten met een grote publiekscampagne met de boodschap: ‘eenzaamheid verminderen begint bij de
inwoners van de stad.’ Dit heeft veel los gemaakt in Dordtse samenleving, ook onder ondernemers en
de jeugd. Er is een groot netwerk in de stad ontstaan dat zich betrokken voelt bij de aanpak van
eenzaamheid. Dit is informeel georganiseerd. Een klein kernteam, met onder andere een projectleider
en een medewerker van de gemeente jaagt de lokale aanpak aan. De middelen van de decentralisatieuitkering zijn over vier jaar verdeeld en gaan naar vernieuwing van het aanbod en verbetering van de
kwaliteit van bestaande activiteiten.
Gedane investeringen:
Ondersteuning voor ‘Wij Crabbehof’, waarbij eenzame ouderen worden ondersteund om hun
netwerk te verbreden.
Ondersteuning voor een nieuw initiatief gericht op het elkaar ondersteunen bij rouw
‘Compassievolle communities’. Dit initiatief is ontwikkeld door de Universiteit voor Humanistiek.
Cursus ‘Grip en Glans’ is een aantal keer gegeven.

6

-

Professionals en vrijwilligers zijn getraind in het signaleren van eenzaamheid en het handelen
bij signalen.
De gemeente kijkt of en hoe cursussen zoals ‘Grip en Glans’ en ‘Creatief Leven’ verbeterd
kunnen worden.

Geplande investeringen:
De gemeente wil de aanpak op de langere termijn borgen, omdat de uitkering tijdelijk is. In de
komende jaren zal de gemeente proberen in te zetten op het regulier maken van aanpakken
die goed blijken te werken.
3.6 Gorinchem
Gorinchem heeft integraal sociaal beleid ontwikkeld waar de aanpak van eenzaamheid onderdeel van
is. Het uitgangspunt daarbij is positieve gezondheid. De centrale vraag in het integrale beleid is: hoe
zorgen we ervoor dat Gorinchem een inclusieve gemeenschap is? De gemeente richt zich met de
aanpak van eenzaamheid op sociale netwerkversterking en maakt daarbij gebruik van
ervaringsdeskundigen. Speciaal speerpunt is het verbeteren van de kwaliteit en het bereik van
buurtwerk.
Gedane investeringen:
- Tijdens de week tegen eenzaamheid is een groot aantal activiteiten ondersteund.
- De gemeente heeft activiteiten gericht op eenzaamheid gepromoot.
- Bestaande projecten zoals seniorenfit zijn uitgebreid. Seniorenfit is een initiatief van
Gorinchem Beweegt waarbij ouderen worden uitgenodigd voor een fittest.
- Er is een evaluatie uitgevoerd van Vrijwilligers fit.
Geplande investeringen:
- Er is een cursus eenzaamheid ingekocht voor mensen die zelf met hun eenzaamheid aan de
slag willen.
- Project gericht op netwerkversterking (met ervaringsdeskundigen)
3.7 Haarlem
De Gemeente Haarlem was al bezig met een lokale aanpak van eenzaamheid toen de decentralisatieuitkering werd overgemaakt. De motor van de aanpak van eenzaamheid is het netwerk ‘Haarlem
Ontmoet’ waarin drie werkgroepen zich richten op jongeren, migrantenouderen, en
aandachtsfunctionarissen. De subsidie voor het netwerk ‘Haarlem Ontmoet’ is onlangs verlengd.
De decentralisatie-uitkering wordt over meerdere jaren ingezet. In 2020 wordt een deel van het budget
ingezet om nieuwe initiatieven te ondersteunen. Het gaat om initiatieven die zich in de afgelopen jaren
bewezen hebben, maar waarvoor per 2020 geen budget meer beschikbaar was. De rest van de
decentralisatie-uitkering wordt ingezet om vanaf 2020 meerjarige initiatieven op het gebeid van het
voorkomen en tegengaan van eenzaamheid te ondersteunen.
Gedane investeringen:
De werkgroep die zich richt op migrantenouderen heeft gekeken naar hoe je huisbezoeken
kunt uitvoeren bij migrantenouderen. Dit hebben ze samen gedaan met
migrantenzelforganisaties. Daarnaast bekijkt de werkgroep hoe ‘Welzijn op recept’ beter kan
aansluiten bij oudere migranten. Deze groep wordt momenteel met deze aanpak nog niet
bereikt.

7

-

Over eenzaamheid onder jongeren is een film gemaakt, waarin jongeren aan het woord
komen.
De werkgroep ‘aandachtsfunctionarissen’ richt zich op het toerusten van professionals en
vrijwilligers met behulp van trainingen.

Geplande investeringen:
In december 2019 vindt een werkconferentie plaats waarin wordt bepaald welke activiteiten in
2020 worden uitgevoerd.
3.8 Haarlemmermeer
Vanaf 2015 is de gemeente Haarlemmermeer bezig met het verstevigen van de sociale basis onder de
paraplu van het samenwerkingsverband ‘Meer voor Elkaar’. Het bevorderen van de kwaliteit van leven
staat centraal. In 2018 zetten de raad en de wethouder eenzaamheid op de agenda. Sinds de
gemeente een aanpak van eenzaamheid heeft, is het bedrijfsleven en de Rotary geïnteresseerd om
aan te sluiten.
De crux bij de aanpak van eenzaamheid zit volgens de gemeente in het goed toerusten van
professionals en vrijwilligers op het terrein van signaleren en toeleiden. De sociale kaart blijkt nog
onvoldoende bij de professionals en vrijwilligers bekend te zijn. Om dit te verbeteren organiseert de
gemeente ‘Kijk in de wijk’-sessies’ voor professionals.
Onlangs is de alliantie ‘Samen tegen Eenzaamheid’ gelanceerd. Hierbij zijn ook bedrijven aangehaakt.
De deelnemers hebben een 'ik doe mee-verklaring' getekend. De vraag is nu hoe dit nieuwe netwerk
actief en duurzaam kan worden.
Gedane investeringen
- Op 2 oktober is met een bijeenkomst de alliantie ‘Samen tegen Eenzaamheid’ gelanceerd.
- Tijdens de Week tegen eenzaamheid zijn vanuit het samenwerkingsverband ‘Meer voor elkaar’
verschillende activiteiten georganiseerd, die met behulp van een gezamenlijke website onder
de aandacht gebracht zijn. Op de website is ook informatie over de aanpak van eenzaamheid
te vinden.
- Aan 150 inwoners is de mogelijkheid geboden de seniorentablet Compaan te gebruiken.
Deelnemers mogen de Compaan zes maanden gratis gebruiken. Dan moeten ze beslissen of
ze de Compaan overnemen. Vilans voert een effectonderzoek uit naar het gebruik van de
Compaan.
- De welzijnsorganisatie ontwikkelt momenteel een training om o.a. aan te bieden aan
supermarkten, bedrijven en ondernemers. Dit is net uitgezet en zal begin volgend jaar worden
uitgevoerd.
- In oktober is ‘Mijn Buurt’ een nieuw onderdeel van de digitale sociale kaart gelanceerd. Hierin
is het lokale aanbod te zien voor bijvoorbeeld maaltijden en de gymclub.
- In november zijn er drie ‘Kijk in de wijk’-bijeenkomsten georganiseerd om professionals bekend
te maken met het lokale aanbod van vrij toegankelijke activiteiten zoals ontmoetingsgroepen
en maaltijdvoorzieningen.
Geplande investeringen:
- Volgend jaar gaan twee sociaal werkers de train-de-trainer ‘Creatief leven’ volgen, zodat zij
deze training vervolgens zelf aan kunnen bieden aan inwoners.
- De welzijnsorganisatie ontwikkelt momenteel een training om aan te bieden aan supermarkten,
bedrijven en ondernemers. De training richt zich op vragen als: Hoe signaleer ik? Hoe knoop ik
een praatje aan? Wat kan ik zelf doen? En waar kan ik een signaal neerleggen?

8

-

Er wordt een geschikte ambassadeur gezocht voor de alliantie tegen eenzaamheid.

3.9 Heerlen
De gemeente Heerlen heeft een integrale agenda voor ouderen opgesteld voor de komende drie jaar,
waar de aanpak van eenzaamheid een onderdeel van is. De decentralisatie-uitkering wordt besteed
aan de uitvoering van de integrale agenda. Om de uitkering zorgvuldig te besteden en duurzame
investeringen te doen, is gekozen om het geld te verdelen over drie jaar.
Gedane investeringen:
- Er zijn verschillende activiteiten georganiseerd tijdens de week tegen eenzaamheid.
- Heerlen is een regionale samenwerking gestart met Kerkrade, Landgraaf, Valkenburg en
Sittard-Geleen, waarbij wordt gekeken naar hoe de gemeenten elkaar kunnen versterken.
- Heerlen is betrokken en kartrekker bij URBACT. Een Europees project waarbij gewerkt wordt
met ‘social impact bonds’ die zich richten op zelfredzaamheid en eenzaamheid onder ouderen.
In Heerlen zijn inmiddels twee banken en een woningcorporatie bereid om zich met een social
impact bond in te zetten met een project gericht op het verminderen van eenzaamheid binnen
dit project. De voortgang van dit project wordt gemonitord door de Hogeschool Zuyd.
- Er worden trainingen gegeven aan zowel ouderenconsulenten van een welzijnsorganisatie als
vrijwilligers van onder andere de Zonnebloem. Deze training wordt verzorgd door de
Hogeschool en universiteit. Deelnemers worden getraind in hoe ze huisbezoeken kunnen
uitvoeren bij 75-plussers en hoe zij goed door kunnen verwijzen.
Geplande investeringen:
- Heerlen is bezig met het opzetten van een lokaal meldpunt eenzaamheid. De verwachting is
dat deze in 2020 wordt gelanceerd. De gemeente heeft afgezien van een aansluiting bij het
landelijke meldpunt eenzaamheid, omdat mensen hier niet in hun eigen dialect terecht kunnen.
- Organiseren van de ‘Week van verbinding’ in 2020.
- In het voorjaar van 2020 zullen drie wijken in Heerlen actief aan de slag gaan met het thema
eenzaamheid. Dit is een samenwerking met lokale commissie van bewoners. Uitgangspunt
hierbij is dat lokale bedrijven, initiatieven en bewoners op wijkniveau bedenken waar zij
behoefte aan hebben met betrekking tot eenzaamheid.
- Er worden gesprekken gevoerd met marketingbureaus over een bewustwordingscampagne om
het taboe van eenzaamheid te doorbreken.
3.10 Leeuwarden
De gemeente Leeuwarden wil met de aanpak van eenzaamheid ‘Over de drempel’ voortbouwen op de
opbrengsten van de culturele hoofdstad. De aanpak is niet zozeer gericht op het ‘oplossen’ van
eenzaamheid, maar meer op het stimuleren dat mensen het gevoel krijgen ‘ertoe te doen’ en van
belang zijn voor een ander. De gemeente wil daarbij cultuur inzetten als middel, ook om het taboe op
gevoelens van eenzaamheid te doorbreken. Als uitgangspunt voor de aanpak is een korte startnotitie
opgesteld met verschillend netwerkpartijen uit schillende sectoren (o.a. sport, cultuur, onderwijs,
welzijn en ondernemers). De aanpak is vooral gericht op het met elkaar uitvoeren, om zo te voorkomen
tijd te verliezen met beleidsprocessen.
Gedane investeringen:
- Met het netwerk is de startnotitie ‘Over de drempel, ervaren dat je ertoe doet’ gemaakt.

9

-

-

-

Er is een open call uitgezet voor cultuurmakers en maatschappelijke initiatiefnemers die iets
willen doen aan het verminderen van eenzaamheid. Op een bijeenkomst op 30 november 2019
met het netwerk en bewoners is bekend gemaakt welke zes projecten zijn gehonoreerd.
Op de bijeenkomst van 30 november 2019 heeft ook een sessie met de gemeenteraad en o.a.
ervaringsdeskundigen plaatsgevonden om met elkaar in gesprek te gaan over eenzaamheid.
In de buurt waar eenzaamheid het hoogste is, heeft stichting Sociaal Goud met medewerking
van studenten een verkenning gedaan naar het aanbod. Daaruit bleek dat er veel activiteiten
en initiatieven zijn waarvan bewoners niet op de hoogte zijn. Sociaal Goud investeert daarom
nu in het verbeteren van het bereik van de activiteiten en initiatieven en de onderlinge
samenwerking.
In verschillen buurten zijn netwerken actief die activiteiten ondernemen op het terrein van
eenzaamheid. De gemeente heeft bijeenkomsten georganiseerd waarin buurten zonder zo’n
netwerk kunnen leren van de buurten met een netwerk. De behoeften van de deelnemers
staan centraal tijdens de bijeenkomsten. Hoe kunnen bijvoorbeeld verschillende
maatjesprojecten elkaar helpen versterken?

Geplande investeringen:
- De zes gehonoreerde culturele activiteiten worden in 2020 uitgevoerd. Dit is onderdeel van de
mineskipprogrammering Leeuwarden-Fryslân 2028. De effecten van de projecten op de
bewoners worden onderzocht.
- De lokale samenwerking tussen bestaande netwerken in wijken en dorpen wordt versterkt met
behulp van studenten van hogescholen.
- Bijstellen van de startnotitie ‘Over de drempel’ op basis van geleerde lessen.
- Communicatie rondom het doorbreken van het taboe op eenzaamheid.
- Meer communiceren over het beschikbare aanbod, zodat het bereik van de activiteiten
verbetert en de samenwerking wordt versterkt.
3.11 Lelystad
In de gemeente Lelystad is de ‘ronde tafel tegen eenzaamheid’ actief, een netwerk van ongeveer 20
partijen die activiteiten ondernemen rondom de aanpak van eenzaamheid. Binnen dit netwerk zijn drie
werkgroepen actief die zich richten op drie levensfasen: jongeren, de middengeneratie en ouderen.
Gedane investeringen:
- Vanuit de werkgroep jongeren is ingezet op het laten maken van een theaterproductie door Art
Life. Zij helpen maatschappelijke vraagstukken bespreekbaar maken onder jongeren. Art Life
is in alle klassen van het MBO geweest. Uiteindelijk zijn 120 kinderen op auditie geweest. 60
jongeren uit de doelgroep (die zichzelf regelmatig eenzaam voelen) zijn aan de slag en in
februari is de uitvoering. Aan het project zit een follow-up-programma vast.
- Voor 200 vrijwilligers is een interactieve bijeenkomst georganiseerd over eenzaamheid. Naast
goede praktijkvoorbeelden zijn onderwerpen aan bod gekomen als: het doorbreken van het
taboe, wat is eenzaamheid en wat kun je doen?
- Project ‘lage drempels’ is opgestart. Dit is een project om eenzaamheid onder ouderen in
Lelystad tegen te gaan en ondersteuning te bieden zodat zij zo lang mogelijk onder prettige
omstandigheden thuis kunnen blijven wonen.
- Een publiekscampagne is uitgevoerd (met logo, website en publicaties in de plaatselijke krant).
- Er is samenwerking opgezet met initiatieven uit de cultuursector. Dit sluit aan bij het
programma ‘New Age Friendly City’.

10

-

Het onderwerp eenzaamheid is als speerpunt binnen de aanpak Positieve Gezondheid
opgenomen.

Geplande investeringen:
- De werkgroep die zich op de middengeneratie richt, werkt momenteel de plannen uit. De focus
ligt op de vraag: hoe kun je mensen ondersteunen bij het aanleren om je sociale netwerk op te
bouwen en zelf stappen te zetten om uit je eenzaamheid te komen? Onderdeel van het plan
van aanpak is waarschijnlijk een campagne om eenzaamheid uit de taboesfeer te halen. Een
specifieke doelgroep waar de werkgroep zich op wil richten zijn alleenstaande ouders die veel
‘ballen in de lucht houden’ (opvoeding kinderen, zorg voor ouders en werken).
3.12 Roermond
De gemeente Roermond heeft ervoor gekozen zich te richten op het verminderen van eenzaamheid
onder 75-plussers. Hierbij is ook aandacht voor preventie en zijn er dus ook activiteiten voor
volwassenen en ‘jonge senioren’. De aanpak van eenzaamheid is uiteindelijk als een van de drie
actielijnen ondergebracht binnen het programma ‘Seniorvriendelijke stad’. De middelen van de
decentralisatie-uitkering zet de gemeente met name in om bestaande activiteiten en initiatieven te
verbeteren.
Gedane investeringen:
- In februari heeft het college besloten een projectleider aan te stellen om draagvlak te creëren
en een plan van aanpak op te stellen voor de aanpak van eenzaamheid.
- In mei is een bijeenkomst georganiseerd met inwoners die zelf te maken hebben met
gevoelens van eenzaamheid.
- Er zijn, aan de hand van de vijf pijler van het actieprogramma Een tegen Eenzaamheid,
gespreken gevoerd met kernpartners rondom de aanpak van eenzaamheid.
- In juni en september zijn bijeenkomsten georganiseerd met geïnteresseerde bewoners en
organisaties. Het doel was om te komen tot een zelfsturend netwerk met een concreet
actieplan voor de aanpak van eenzaamheid. Op 17 december 2019 is het actieplan Aanpak
eenzaamheid vastgesteld door het college. Het actieplan maakt onderdeel uit van de beweging
‘seniorvriendelijk Roermond’.
- Enkele professionals hebben de ‘train de trainer’ van de Grip en Glans-groepscursus gevolgd.
Deze is in het najaar aangeboden aan inwoners.
- De documentaire ‘Goede Buren’ is vertoond in de Week van de eenzaamheid
Geplande investeringen:
- De laatste hand wordt momenteel aan het plan van aanpak gelegd. Hierin staan drie lijnen
centraal:
o Bewustwording onder mensen zelf (over omgaan met eenzaamheid en hun eigen
sociaal-emotionele ontwikkeling), onder professionals en vrijwilligers (hoe voer je een
goed gesprek over eenzaamheid en hoe stimuleer je onderling contact?) en onder de
lokale samenleving (normalisering en doorbreken taboe).
o Verbeteren van de kwaliteit van de bestaande activiteiten, voorzieningen en
initiatieven.
o Verbeteren van de samenwerking tussen professionals door ontmoetingen te
organiseren, bijvoorbeeld met behulp van ‘speed daten’ tijdens netwerkbijeenkomsten.
Daarnaast wordt de aanpak rondom signaleren en verwijzen uitgewerkt

11

Onderdeel van het plan van aanpak is een communicatieplan en afspraken over monitoring
en evaluatie
3.13 Rotterdam
De gemeente Rotterdam heeft ervoor gekozen de aanpak van eenzaamheid onder te brengen bij het
uitvoeringsprogramma ‘Ouder en Wijzer’ gericht op integrale ondersteuning en zorg voor ouderen. Dit
programma kent vier pijlers: ‘vitaal’, ‘ertoe doen’, ‘wonen en woonomgeving’, en ‘zorg en
ondersteuning’. De aanpak van eenzaamheid valt onder de pijler ‘ertoe doen’.
Ten tijde van de uitkering was de gemeente Rotterdam het programma Ouder en Wijzer aan het
uitwerken. De uitkering kwam goed uit om alvast voor te sorteren op de uitvoering van dit programma.
Gedane investeringen:
- Het extra inzetten van hoogleraar Anja Machielse bij de lerende gemeenschappen (o.a. gericht
op het door ontwikkelen van huisbezoeken).
- Tijdens de 75plus-huisbezoeken kwam naar boven dat ouderen met zingevingsvragen spelen.
De gemeente ondersteunt daarom het project ‘Motto’ dat zich richt op zingevingsvragen. Het is
een mix is van individuele en groepsgesprekken.
- Burgercampagne gericht op melden van isolement en eenzaamheid.
- Ondersteuning voor Netwerk nieuw Rotterdam. Dit is een initiatief van jongeren die een
netwerk van jongeren hebben opgezet die zich in willen zetten voor de samenleving. Voor een
deel voor ouderen, maar ook voor asielzoekers en jongeren die in de knel zitten.
- Ondersteuning voor het project Mijn Rotterdam.
- Ondersteuning voor het beter benutten van talenten van ouderen. Binnen het nationaal
programma Rotterdam Zuid krijgen kinderen die 10 uur extra les. Ouderen gaan hier, in het
kader van beroepsoriëntatie, gastlessen geven over het beroep dat ze uitgeoefend hebben.
- Met NOOM is afgesproken dat zij een training Sociaal Vitaal in Kleur voor migrantenouderen
ontwikkelen en uitrollen. Het streven is een dekkend netwerk in alle gebieden.
- Wijkrapportages met daarin een analyse van de opbrengsten van de gegevens van de
huisbezoeken.
- Een bijdrage aan een onderzoek van een promovendus naar een nieuwe vorm van
welzijnswerk door Humanitas in Feijenoord. Zij gaan niet zozeer professionals in dienst nemen,
maar mensen die al actief zijn helpen bij het ondersteunen van andere mensen. De insteek is:
wij gaan zorgen dat u zelf de dingen gaat regelen.
- Financiering van het Congrestival Ouder en Wijzer wat als doel had de inhoud van het
programma Ouder en Wijzer te laten landen in de praktijk.
3.14 Schiedam
De gemeente Schiedam is al langer bezig met de aanpak van eenzaamheid en heeft de uitkering
gebruikt om, langs de bestaande lijnen, de aanpak van eenzaamheid verder uit te werken.
Gedane investeringen:
- Het grootste deel van de uitkering is ingezet op het uitbreiden van de doelgroep van ‘Welzijn
op recept’. Welzijn op Recept richtte zich specifiek op ouderen en werd uitgevoerd door een
welzijnsorganisatie die zich op ouderen richt. Welzijn op Recept is verbreed naar alle
doelgroepen, zowel jong, volwassen als oud. Verschillende welzijnsorganisaties trekken nu
samen op richting de eerstelijnszorg (o.a. huisartsen, wijkverpleegkundigen) en de sociale
wijkteams.

12

-

-

Doorgaan met de uitvoering van de huisbezoeken ‘Wijkpeil’. Vrijwilligers bezoeken ouderen om
hun behoeften omhoog te halen en eventuele sociale problematiek te signaleren.
Met behulp van de adviseur van het actieprogramma wordt een methodiek ontwikkeld om per
wijk, met behulp van persona’s, te kijken of het aanbod aansluit. Deze methodiek is ontwikkeld
in de wijk waar de eenzaamheid het hoogste is. De methodiek wordt later in andere wijken
ingezet.
Er is een interventie gestart gericht op ontmoeting onder oudere migranten, met name onder
oudere vrouwen met een Turkse achtergrond. Belangrijk aandachtspunt is het vinden van
vrijwilligers die de groep duurzaam kunnen ondersteunen.

3.15 Terneuzen
In Terneuzen was eenzaamheid voor de DU-uitkering al geïntegreerd in een brede aanpak van welzijn.
Er bestaan in Terneuzen al veel initiatieven rondom eenzaamheid. Een kleine werkgroep bekijkt hoe
het beste een duurzame verbeterslag gemaakt kan worden rondom de aanpak van eenzaamheid.
Daarbij staat het concept ‘positieve gezondheid’ centraal. De vraag is: hoe kun je ervoor zorgen dat
burgers die vereenzamen (en zich hier mogelijk niet van bewust zijn) handvatten krijgen, zodat zij zelf
een positieve verandering in hun leven in gang kunnen zetten.
Gedane investeringen
- in september is een bijeenkomst over het thema eenzaamheid georganiseerd door
welzijnsorganisaties Present en Aan-Z.
- met stakeholders zijn verkennende gesprek gevoerd
- Een kleine werkgroep bekijkt, vanuit het concept positieve gezondheid, hoe het beste een
duurzame verbeterslag gemaakt kan worden rondom de aanpak van eenzaamheid. Hierbij is
contact met lector ‘Healty Region’ Olaf Timmermans (Hogeschool Zeeland) die zich bezig
houdt met positieve gezondheid. Een van de inzichten is bijvoorbeeld dat als je structureel iets
wil verbeteren, dan moeten bijvoorbeeld professionals die in beroepen zitten die eenzame
mensen tegen komen attent zijn op vereenzaming.

3.16 Westerveld
In de gemeente Westerveld zijn de laatste jaren veel nieuwe initiatieven ontstaan die zowel indirect als
direct gericht zijn op het voorkomen en verminderen van eenzaamheid. Onder de verschillende
organisaties die iets doen rondom sociale vraagstukken, waaronder eenzaamheid, bleek behoefte aan
meer uitwisseling en samenwerking. Daarom zijn verschillende bijeenkomsten georganiseerd om
partijen met elkaar kennis te laten maken. In de gemeente Westerveld heeft de welzijnsorganisatie
Welzijn MensenWerk een nieuwe gebiedsgerichte werkwijze ontwikkeld. Hierin nemen zogenaamde
‘dorpsverbinders’ een centrale plek in. Deze dorpsverbinders zetten in de 26 dorpskernen een netwerk
op waarin lokale organisaties (o.a. zorgorganisaties, wijkagenten en vrijwilligersorganisaties)
samenwerken rondom sociale problematiek. De dorpsverbinders zijn gemakkelijk bereikbaar voor
inwoners, waardoor zij inwoners eenvoudig kunnen wijzen op de beschikbare activiteiten,
ondersteuning en zorg.
Gedane investeringen:
- Ondersteuning voor het project ‘Westerveld Verbonden’, waarin het gebruik van een tablet
voor ouderen (Compaan) centraal staat. Hierbij is naast welzijn een grote zorgaanbieder
betrokken. Uit de uitgevoerde pilot is gebleken dat het gebruik van de Compaan bijdraagt aan
beter contact met familie.

13

-

-

-

Ondersteuning voor ‘Eet mee’. Een project waarbij bijvoorbeeld ouderen aanschuiven bij
gezinnen of mensen die als gastadres voor een etentje willen fungeren. Het project loopt nog
en of het tot structureel contact leidt is nog niet te zeggen, wel zijn de ouderen die deelnemen
erg enthousiast.
Ondersteuning voor het project 'Koffie & Welzijn'. Een keer per week is de koffietafel in een
supermarkt een ontmoetingsplek waar men kan aanschuiven voor een praatje of om een vraag
te stellen. Hierbij schuiven een wijkverpleegkundige en een welzijnswerker aan. Het idee is
ontstaan tijdens het rijden met de ouderenbus. Elke dinsdag haalt deze bus ouderen van huis
op en na het doen van de boodschappen worden ze weer thuis afzet. De ouderen vertelden
over de vraagstukken waarmee ze worstelen en zo is het idee voor de koffietafel ontstaan.
Aan de hand van cijfers is gekeken in welke kernen eenzaamheid het meeste speelt.
Vervolgens is gekeken hoe dit te verklaren is. In een van de kernen is een instelling gevestigd
voor mensen met een lichtverstandelijke beperking en mensen met een criminele achtergrond.
Onder hen bleek eenzaamheid opmerkelijk hoog. De gemeente is over verschillende
onderwerpen, waaronder eenzaamheid, in gesprek met de instelling. Voor twee andere kernen
waar eenzaamheid hoog is, werkt Welzijn MensenWerk momenteel, in samenwerking met de
adviseur van Een tegen Eenzaamheid, een plan van aanpak uit.

Geplande investeringen:
- De komende tijd wordt ingezet op een publiekscampagne gericht op inwoners. Centraal daarin
staat bewustwording van de problematiek en het doorbreken van het taboe. De campagne sluit
aan bij landelijke acties, zoals de Week tegen eenzaamheid.
- In de gemeente is vanwege de grote oppervlakte vervoer een vraagstuk. De gemeente verkent
momenteel welke rol ANWB automaatje hierbij kan spelen.

14

4

Algemene geleerde lessen

De decentralisatie-uitkering heeft een flinke impuls gegeven aan de lokale aanpakken van
eenzaamheid in de zestien gemeenten. Waar staan de zestien gemeenten in december 2019 en wat
zijn de belangrijkste inzichten die zij hebben opgedaan in het afgelopen jaar?
Bestaande aanbod inventariseren
Op de vraag wat gemeenten met de decentralisatie uitkering gedaan hebben, antwoorden bijna alle
gemeenten dat zij eerst in kaart hebben gebracht wat er in de gemeente al gebeurt dat gericht is op het
voorkomen en verminderen van eenzaamheid. Sommige gemeenten zijn al langer bezig met de
aanpak van eenzaamheid en hebben deze fase al afgerond. Bij het in kaart brengen van het bestaande
aanbod zien gemeenten dat er al veel gebeurt dat direct of indirect bijdraagt aan het voorkomen en
verminderen van eenzaamheid. Meerdere gemeenten geven aan dat zij verrast zijn hoeveel er gebeurt.
De geïnterviewde beleidsmedewerkers van de gemeente Westerveld vertellen bijvoorbeeld:
“We wisten al wel dat er van alles was. Maar er gebeurt zo ongelofelijk veel meer dan we dachten. Wat
we ook wel eens terug hoorden was dat sommige initiatieven zich wel eens over het hoofd gezien
voelden. Dat is dus wat we geleerd hebben, eerst goed kijken naar wat er allemaal al gebeurt en sluit
daarbij aan.”
Na de fase van het inventariseren van de bestaande activiteiten, volgt voor veel gemeenten het inzicht
dat een duurzame verbeterslag bij de aanpak van eenzaamheid mogelijk is door enerzijds de kwaliteit
van de bestaande activiteiten te verbeteren en anderzijds het bestaande aanbod aan te vullen, als blijkt
dat er voorzieningen of activiteiten ontbreken.
Voor sommige gemeenten leidt het inventariseren van de activiteiten ook tot het inzicht dat er behoefte
bestaat aan meer afstemming en samenwerking tussen de organisaties en initiatieven die zich inzetten
om eenzaamheid te voorkomen of verminderen. Hoewel er veel activiteiten en initiatieven zijn, blijken
deze nog niet altijd de mensen te bereiken op wie zij zich richten. Door zowel beter te signaleren en
vervolgens door te verwijzen, kunnen meer mensen die vereenzamen bereikt en ondersteund worden.
Soms biedt dit ook de kans om de kanteling te maken naar het meer gebruik van laagdrempelige
initiatieven van bewoners en vrijwilligers. De beleidsmedewerker van de gemeente Haarlemmermeer
vertelt bijvoorbeeld:
Met ‘Kijk in de wijk’ maken we professionals bekend met het aanbod in drie gebieden. We laten de vrij
toegankelijke activiteiten zien waar inwoners zonder indicatie naartoe kunnen, zoals
ontmoetingsgroepen en maaltijdvoorzieningen van inwoners en vrijwilligers. We zien dat professionals
nog vaak verwijzen naar het voor hen bekende geïndiceerde aanbod, het duurdere aanbod. Terwijl er
ook dichterbij voor inwoners leuke dingen zijn … .”
Verdiepingsslag in de problematiek van eenzaamheid
Hoewel veel activiteiten en initiatieven in gemeenten zich direct of indirect op het voorkomen en
verminderen van eenzaamheid richten, werden deze activiteiten en initiatieven in het verleden vaak
niet als zodanig ‘geframed’. De doelen van de initiatieven en activiteiten werden bijvoorbeeld benoemd
als ‘bevorderen zelfredzaamheid’, ‘verbeteren sociale samenhang’ of ‘verminderen armoede’. Omdat
‘het voorkomen en verminderen van eenzaamheid’ als hoofddoel relatief nieuw is, hebben de meeste
geïnterviewde gemeenten gelijktijdig met het inventariseren van het aanbod, zich verdiept in de
problematiek van eenzaamheid. Waar hebben we het eigenlijk over? Tijdens netwerkbijeenkomsten
zijn bijvoorbeeld inleidingen gegeven over wat eenzaamheid is, in welke wijken of kernen het relatief

15

veel speelt, wanneer het een probleem is, en wat je eraan kunt doen. Ook uitzendingen op televisie
(o.a. van het Actieprogramma Een tegen Eenzaamheid) lijken bij gedragen te hebben aan een beter
inzicht in wat eenzaamheid is en wat het voor mensen betekent. Meerdere gemeenten gaven aan
gaandeweg het inzicht te ontwikkelen dat ‘eenzaamheid verminderen meer is dan alleen ontmoeting
faciliteren’.
In een aantal gemeenten die al wat langer aan de slag zijn met de aanpak van eenzaamheid is een
verdiepingsslag gemaakt in de problematiek van eenzaamheid door ‘persona’s’ uit te werken van
specifieke groepen mensen die vereenzamen (o.a. Amsterdam, Den Haag en Schiedam). Hierbij
hebben gemeenten gebruik gemaakt van beschikbare cijfers over de prevalentie van eenzaamheid en
daarmee samenhangende factoren. De gemeente Den Haag is bijvoorbeeld gestart met het analyseren
van data om in kaart te brengen wat de belangrijkste factoren zijn waarmee vereenzaming
samenhangt. De geïnterviewde beleidsmedewerker vertelt:
“Met behulp van data-analyse hebben we inzicht gekregen in de belangrijkste factoren die
samenhangen met eenzaamheid. Denk aan armoede, schulden, wijkopvoedondersteuning, veiligheid,
noem maar op. Dus als je eenzaamheid in een stadsdeel wil aanpakken, dan weet je aan welke
knoppen je kunt draaien. Dat geeft input voor de mensen die het welzijnsbeleid op wijkniveau maken
(…). Het geeft ons bovendien inzicht met welke afdelingen we binnen het stadhuis samen moeten
werken.”
Vervolgens hebben gemeenten, aan de hand van de cijfers, gesprekken met professionals, vrijwilligers
en sleutelpersonen gevoerd om de persona’s een gezicht te geven. De gemeenten zijn enthousiast
over deze aanpak, omdat het hen een helder beeld geeft over welke groepen last hebben van
eenzaamheid, hoe deze problematiek er precies uitziet en wat je er aan kunt doen. Dit helpt hen
bovendien om te bepalen waar zij zich op moeten richten. De geïnterviewde medewerker van de
gemeente Den Haag vertelt:
“Vervolgens hebben we op wijkniveau persona’s uitgewerkt. Dat geeft inzicht in nieuwe groepen die
vereenzamen. Je krijgt zicht op voor wie voldoende is, waar interventies verbeterd kunnen worden en
voor wie geen passende interventies zijn. De persona’s hebben ons handvatten gegeven waar we ons
op moeten richten.”
Andere gemeenten, die geen persona’s ontwikkeld hebben, maar wel aan de hand van cijfers en
gesprekken in de praktijk de problematiek verkend hebben, krijgen ook nieuwe doelgroepen in beeld.
De geïnterviewde beleidsmedewerker van de gemeente Baarn vertelt bijvoorbeeld:
“We hebben hier veel ouderen en die zijn mondig. Daardoor is er veel voor ouderen. Mensen die
minder goed deel kunnen nemen, die komen snel op een zijspoor te staan. Er is veel verborgen
eenzaamheid horen we. We zien twee nieuwe doelgroepen: jongeren en alleenstaande ouders met
kinderen. Daar is heel weinig voor. En wat er is, daar wordt weinig gebruik van gemaakt. Het
consultatiebureau wees ons daar ook op: ‘richt je niet alleen op ouderen’.”
De geïnterviewde medewerkers van de gemeente Westerveld vertellen naar aanleiding van een
verkenning in vier kernen waar relatief veel inwoners zich eenzaam voelen:
“Wat we wel hoorden was, er wonen hier ook ouderen uit het westen. Hun kinderen wonen nog in het
westen. Zij bouwen hier een beetje een netwerk op. Ze sluiten aan bij verenigingen, maar zodra ze
ouder worden, dan merk je dat hun netwerk niet sterk genoeg is. (…) In de kern Bosschoord is een

16

grote instelling gevestigd voor mensen met zeg maar een licht verstandelijke beperking en een
criminele achtergrond. Dat de eenzaamheid daar zo hoog was, dat wisten we niet. Daarover zijn we nu
in gesprek met de instelling.”
‘Integrale aanpak’ in de praktijk en het beleid
Een ander inzicht dat gemeenten hebben opgedaan is dat eenzaamheid een overkoepelend sociaal
vraagstuk is. Zoals sommige gemeenten het benoemen: “Eenzaamheid is een uitkomst, het begint niet
met eenzaamheid.” En: “Eenzaamheid gaat overal dwars doorheen, bijna alle netwerken in het sociale
domein hebben wel een link met eenzaamheid.” De geïnterviewde gemeenten wijzen erop dat er vaak
onderliggende problematiek speelt waardoor mensen vereenzamen, zoals armoede, schulden,
psychische kwetsbaarheid, ziekte, beperkte mobiliteit, ongeschikte woningen en overbelasting door
mantelzorg. Om zo’n overkoepelend probleem als eenzaamheid aan te pakken is volgens sommige
geïnterviewde gemeenten een ‘integrale aanpak’ nodig.
Met een ‘integrale aanpak’ verwijzen de geïnterviewden naar een integrale aanpak in enerzijds de
praktijk, en anderzijds het beleid. In de praktijk gaat het hen erom dat professionals die in contact
komen met mensen die vereenzamen vanuit allerlei verschillende sectoren (o.a. wonen, welzijn, zorg,
werk en commercie) alert zijn op signalen van vereenzaming. En dat zij weten naar wie zij door kunnen
verwijzen. Om zo’n integrale manier van werken in de praktijk te bewerkstellingen, ontwikkelen
gemeenten trainingen waarin deze professionals getraind worden in het signaleren, handelen en
doorverwijzen. De gemeente Den Haag gaat met een interessant experiment aan de slag. Zij denkt
erover na verschillende professionals in dezelfde wijk tegelijkertijd te trainen, zowel professionals uit
zorg en welzijn als medewerkers van bijvoorbeeld lokale supermarkten. Het idee is dat hierdoor
professionals in de wijk niet alleen beter weten wat eenzaamheid is en hoe je het kan signaleren, maar
ook dat zij elkaar leren kennen, waardoor het gemakkelijker is om met elkaar samen te werken.
Daarnaast wijzen gemeenten op de noodzaak van integraal beleid vanuit de gemeente. Juist omdat
eenzaamheid samenhangt met problemen op allerlei levensterreinen, is het volgens hen nodig het
beleid dat gericht is op het voorkomen en verminderen van eenzaamheid af te stemmen op beleid dat
deze levensterreinen behelst, zoals: wonen, armoede, schulden, werk, vrijetijdsbesteding, gezondheid
en mobiliteit.
Aanpak inbedden in bestaande structuren
Door het inzicht onder gemeenten dat er al veel gebeurt rondom de aanpak van eenzaamheid,
gecombineerd met het inzicht dat een integrale aanpak in beleid gewenst is, bedden de meeste
gemeenten hun aanpak van eenzaamheid in bestaande programma’s, of overleg- en
afstemmingsstructuren in. In Schiedam is de aanpak van eenzaamheid bijvoorbeeld ondergebracht bij
het netwerkoverleg ‘Samen Schiedam’ waarin subsidiepartners uit het sociale domein bij elkaar komen
in verschillende ‘thematafels’. Binnen de thematafel ‘Ontmoeten’ is de werkgroep ‘Eenzaamheid’ actief,
met daarin onder andere welzijnsorganisaties, de gemeente, bewonersinitiatieven en sociale
ondernemers. In de gemeente Roermond, dat relatief sterk vergrijst, is gekozen om de aanpak van
eenzaamheid onder te brengen bij het programma van ‘seniorvriendelijke stad’. Daarin staan drie
actielijnen centraal: dementie, eenzaamheid en depressie bij ouderen. De gemeente Rotterdam heeft
ervoor gekozen de aanpak van eenzaamheid onder te brengen bij het uitvoeringsprogramma ‘Ouder
en Wijzer’ gericht op integrale ondersteuning en zorg voor ouderen. Dit programma kent vier pijlers:
‘vitaal’, ‘ertoe doen’, ‘wonen en woonomgeving’, en ‘zorg en ondersteuning’. De aanpak van
eenzaamheid valt onder de pijler ‘ertoe doen’.

17

Coalitie- en netwerkvorming
Bijna alle gemeenten werken met netwerken bij hun aanpak van eenzaamheid. Soms wordt de aanpak
van eenzaamheid ingebed in bestaande netwerken (zoals hierboven beschreven), soms richten
gemeenten een nieuw netwerk op voor de aanpak van eenzaamheid, en sommige gemeenten doen
beiden. In het laatste geval bestaat het netwerk dat zich specifiek richt op de aanpak eenzaamheid
vaak uit partijen uit de hele lokale samenleving, inclusief organisaties zoals de Lions Club en
ondernemers zoals bakkers en filiaalmanagers van supermarkten.
Gemeenten die met netwerken werken die zich specifiek op eenzaamheid richten, geven aan dat een
aantal zaken van belang is voor het goed functioneren van het netwerk. Allereerst is dat een
projectleider. Deze kan door gesprekken te voeren met organisaties draagvlak creëren en partijen met
elkaar in contact brengen. Verder kan deze projectleider het samenwerken aanjagen door
bijeenkomsten te organiseren voor het netwerk en te zorgen dat er heldere afspraken gemaakt worden
over waar het netwerk voor staat en welke activiteiten uitgevoerd worden.
Verder geven meerdere gemeenten aan dat het werken met kleinere werkgroepen binnen het grotere
netwerk goed werkt. De geïnterviewde beleidsmedewerker binnen de gemeente Lelystad vertelt:
“De coalitie liep eerst niet goed, het was vooral gezellig met elkaar overleggen. Toen hebben we met
elkaar besproken: wat zijn de thema’s waarover we het met elkaar moeten hebben? Wat gaan we
doen? Dat leidde tot drie werkgroepen: jongeren, de middengroep en ouderen. Dat waren handzamere
groepen. Iedereen in de groep heeft belang bij het onderwerp, en toen ging het leven.”
De geïnterviewde beleidsmedewerker van de gemeente Haarlem vertelt:
“Nu we werkgroepen hebben en zij aangeven wat ze nodig hebben, en waar ze tegenaan lopen, loopt
de coalitie beter. De betrokkenheid van de partners is daardoor veel groter.”
De rol die de gemeente oppakt in het netwerk is ook van belang. Wanneer de gemeente zich opstelt
als een van de samenwerkingspartners om van het netwerk een succes te maken, blijkt dat goed te
werken. De geïnterviewde beleidsmedewerker van de gemeente Haarlem vertelt over de nieuwe rol
van de gemeente:
“Eerst kwamen we langs en dan ging het alleen over geld. Nu zijn we lid en denken we mee. Zo blijven
we op de hoogte, weten we wat er speelt en zien we waar winst te behalen is. Dat werkt beter.“
Gebiedsgericht werken
Een ander inzicht dat meerdere gemeenten (o.a. Schiedam, Amsterdam, Rotterdam, Leeuwarden, Den
Haag, Westerveld) hebben opgedaan is dat een gebiedsgerichte aanpak goed lijkt te werken. Door met
betrokkenen in een dorp, buurt, wijk of stadsdeel in gesprek te gaan over de belangrijkste knelpunten
in het gebied kan er gericht aan het verbeteren van deze knelpunten gewerkt worden. Door het
beperkte schaalniveau is de situatie overzichtelijker, kennen professionals en vrijwilligers elkaar beter
en kan er daardoor sneller onderling geschakeld worden.

18

5

Actuele knelpunten en tips

In het afgelopen jaar, sinds zij de decentralisatie-uitkering hebben gekregen, hebben de 16 gemeenten
veel geleerd bij het uitvoeren van hun aanpak van eenzaamheid. Tegelijkertijd benoemen de
gemeenten ook een aantal knelpunten waar zij bij hun aanpak tegenaan lopen. Hieronder hebben we
die op een rij gezet. Sommige gemeenten hebben op basis van hun ervaringen ook tips gegeven voor
andere gemeenten om deze knelpunten te overwinnen, daarmee eindigen we de bespreking van elk
knelpunt.
Hoe ontwikkel je een actief netwerk dat duurzaam is?
Hoewel de meeste gemeenten met netwerken werken, lopen zij tegelijkertijd nog wel tegen
‘uitdagingen’ op bij het werken met deze netwerken. Gemeenten die recent een gemeentebreed
netwerk hebben opgericht, vragen zich bijvoorbeeld af hoe zij inhoud en vorm aan het netwerk kunnen
geven, èn hoe zij het duurzaam kunnen maken. De geïnterviewde beleidsmedewerker van de
gemeente Haarlemmermeer vertelt:
“We hebben nu commitment voor onze alliantie. Maar hoe gaan we het netwerk vormgeven? Wat gaan
we doen? En ook, hoe financieren we het netwerk?”
Ook worstelen sommige gemeenten met de tegenstelling van het open karakter van het netwerk en het
sturen op kwaliteit. De geïnterviewde beleidsmedewerker van de gemeente Lelystad vertelt:
“Iedereen kan aansluiten, maar wat kom je doen en wat kom je halen? En werkt het wel wat de
organisaties doen die aansluiten? Hoe ga je daarmee om?”
Het betrekken van ondernemers is daarnaast iets dat veel gemeenten beogen met hun netwerken,
maar dat blijkt in de praktijk niet eenvoudig. In de gemeente Dordrecht is het gelukt om een beweging
op gang te brengen en hebben bijvoorbeeld kleine ondernemers zoals bakkers bijvoorbeeld activiteiten
georganiseerd tijdens de week tegen eenzaamheid. Het duurzaam betrekken van ondernemers blijkt
voor de meeste gemeenten echter lastig. De geïnterviewde beleidsmedeweker van de gemeente
Haarlemmermeer vertelt hierover bijvoorbeeld:
“Bedrijven zijn steeds minder bereid te investeren, dat is wel een dingetje. Ze willen wel een keer een
uitje of een maaltijd organiseren, maar er is meer nodig om echt iets te doen aan eenzaamheid. (…)
Bedrijven willen echt iets concreets doen. Als je belt of ze aan willen sluiten dan vragen ze: ‘Ja, maar
wat gaan we dan doen?’”
Ten slotte vertellen meerdere gemeenten dat zij merken dat de partners in het netwerk het vaak al erg
druk hebben, ook omdat zij al bij andere netwerken zijn aangesloten. De geïnterviewde
beleidsmedewerker uit Delft vertelt:
“Je hebt meer tijd nodig dan 1,5 uur per maand, maar meer tijd is niet beschikbaar. Hoe ga je daarmee
om?”

19

Tips:
“Het is motiverend voor het netwerk om iets concreets te doen, waar je resultaten van ziet. Zoals
wij bijvoorbeeld gedaan hebben met de Compaan (tablet voor ouderen).”
(Gemeente Haarlemmermeer).
“Samenwerken is een opgave als je in een netwerk werkt. Grijp niet naar de traditionele
oplossingen, zoals een sociale kaart. Wij geloven in ontmoeten. Faciliteer dat betrokkenen in het
netwerk elkaar ontmoeten.”
(Gemeente Roermond).
Waar kun je met signalen van vereenzaming terecht?
Een bekend knelpunt bij de aanpak van eenzaamheid is het signaleren van mensen die vereenzamen.
Een belangrijk onderdeel daarvan is de vraag waar bewoners, professionals en medewerkers van
bedrijven naartoe kunnen met hun signalen over mensen die lijken te vereenzamen. Veel gemeenten
worstelen met de vraag wat zij hiermee moeten doen. Zij zien vaak dat het voor veel bewoners en
ondernemers en ook professionals zoeken is waar zij het beste hun signalen neer kunnen leggen: “Het
is nog niet gestroomlijnd.” Tegelijkertijd zijn in de meeste gemeenten vaak al meerdere informatie- en
meldpunten rondom sociale problematiek zoals verward gedrag, overlast, huiselijk geweld en
ouderenmishandeling. De vraag die sommige gemeenten zich dan ook stellen: is nog een informatieof meldpunt de oplossing? Afhankelijk van de lokale situatie zoeken gemeenten naar het beste
antwoord op deze vraag. De gemeente Rotterdam geeft bijvoorbeeld aan dat zij het meldpunt
isolement samen hebben gevoegd met het meldpunt voor verward gedrag. De beleidsmedewerker van
de gemeente Delft vertelt over de afweging die de gemeente maakt:
“We verdiepen ons in Meldisolement (Signaalpunt tegen eenzaamheid). Intern hoor ik: is het handig
om twee meldpunten naast elkaar te hebben? We hebben het meldpunt ‘bezorgd’. Dat is voor vieze
huizen, geweld, en ook wel eenzaamheid. Meldingen komt binnen bij de toegangsorganisatie van de
gemeente. Bij meldisolement komt het binnen bij welzijn, daarna gaat het pas naar de gemeente. (…)
Vaak is er een vraag achter de vraag en die kan dan eerst door welzijn verkend worden.”
Ook tijdens de focusgroep met zeven gemeenten bleek dat veel gemeenten worstelen met de vraag
hoe zij het opvangen van signalen het beste in kunnen richten.
Hoe verhoudt ‘community building’ zich tot de aanpak van eenzaamheid?
Een aantal gemeenten (o.a. Gorinchem, Dordrecht, Leeuwarden en Amsterdam) wijst op het belang
van ‘community building’ en ‘buurtwerk’ bij de aanpak van eenzaamheid. Tegelijkertijd zien gemeenten
dat ‘community building’ en het meer traditionele buurtwerk rondom buurthuizen en ‘huizen van de
buurt’ zich nog wat onwennig verhouden tot de aanpak van eenzaamheid. De hierbij betrokken
organisaties en initiatieven lijken vaak nog te zoeken naar wat hun rol is in de aanpak van
eenzaamheid en hoe zij kunnen uitleggen waarom hun activiteiten van belang zijn voor de aanpak van
eenzaamheid.
Daarnaast benoemen de geïnterviewde gemeenten twee vraagstukken bij ‘community building’ en
buurtwerk als het om het voorkomen en verminderen van eenzaamheid gaat. Allereerst, vragen de
gemeenten zich af of de activiteiten en initiatieven wel mensen bereiken die vereenzamen? De
gemeente Amsterdam heeft bijvoorbeeld studenten van de Vrije Universiteit hiernaar een verkenning
laten doen in Osdorp, en daaruit bleek dat dit beperkt het geval was.

20

Een andere vraag is of met de activiteiten en initiatieven alle groepen in wijken, buurten of dorpen
bereikt worden. Ook dit lijkt vaak nog bepekt het geval te zijn. Het bereiken van nieuwe groepen, met
activiteiten die aansluiten bij de groep die bereikt moet worden, is dan ook een uitdaging volgens
enkele geïnterviewde gemeenten.
De gemeente Dordrecht heeft ervoor gekozen de aanpak van eenzaamheid niet individueel in te
steken, maar juist als iets dat ‘van ons allemaal is.’ De gemeente wil met het netwerk een brede
beweging op gang brengen waarin mensen meer voor elkaar betekenen. Een van de manieren om
daaraan te werken is met een project dat samen met de Universiteit van Humanistiek wordt uitgevoerd
‘Compassievolle communities’. Hierin staat het elkaar ondersteuning bieden bij rouw centraal.
Tips:
“Het bereiken van mensen die zich eenzaam voelen zit ‘m soms in kleine dingen. Vraag
deelnemers iemand mee te nemen waarvan ze denken dat die een groter netwerk kunnen
gebruiken.”
(gemeente Amsterdam).
“In Rotterdam hebben we ‘Bloemenestafette’. Dat gaat ook over het bereiken van eenzame
mensen. Met behulp van een boeketje. Je maakt een boeket voor jezelf, en eentje voor een
ander. Dat boeketje moet je gaan bezorgen, en later moet je het vaasje ophalen. Dat geeft
natuurlijk aanleiding voor een gesprek.”
(gemeente Rotterdam).
Hoe monitor en evalueer je je aanpak?
Veel gemeenten (o.a. Schiedam, Haarlem, Gorinchem, Den Haag, Lelystad en Baarn) geven aan dat
zij het lastig vinden om te bepalen hoe zij hun aanpak van eenzaamheid, en de activiteiten daarbinnen,
kunnen monitoren en evalueren. Zij geven aan dat zowel de gemeenteraad als de betrokken
wethouder(s) aangeven te willen weten wat de stand van zaken is en wat de investeringen hebben
opgeleverd. Eenzaamheid wordt echter momenteel slechts eens in de vier jaar gemeten door de GGD
met de Gezondheidsmonitor. En zelfs bij een daling van de cijfers is het nog niet eenvoudig aan te
tonen dat dit veroorzaakt wordt door de gedane investeringen. Ook geeft een gemeente aan door de
relatief beperkte kennis over wat goed werkt in te moeten zetten op activiteiten waarvan de gemeente
denkt dat die werken, en dat geeft een ongemakkelijk gevoel. De vraag waar veel beleidsmedewerkers
van gemeenten dan ook mee zitten is: ‘Hoe kunnen we aan de raad en de wethouder laten zien wat de
investeringen opleveren?’ En in het verlengde daarvan: ‘Hoe maak je afspraken met organisaties en
initiatieven over hoe zij laten zien wat hun aanpak heeft opgeleverd? De geïnterviewde medewerker
van de gemeente Den Haag licht het dilemma toe:
“Kijk, we meten eenzaamheid eens in de vier jaar. Maar onze wethouder zou het liefst elke dag willen
kijken hoe goed we het doen. En dat speelt ook in de raad. De vraag is dus: welke indicatoren kunnen
we onder eenzaamheid zetten? Hoe kunnen we laten zien dat we op de goede weg zijn? Ook voor
onszelf, als team van de aanpak eenzaamheid. (…) We weten wat impact heeft op eenzaamheid, dus
weten we ook waarop we het verschil kunnen maken.”
Het zijn vooral vragen die de geïnterviewde gemeente hebben als het om monitoren en evalueren gaat.
Geen van de geïnterviewde gemeenten lijkt, specifiek rondom de aanpak van eenzaamheid, te werken
met uitgewerkte monitorings- en evaluatie-instrumenten

21

Hoe borg je de aandacht voor eenzaamheid?
Een andere vraag waar beleidsmedewerkers van gemeenten mee worstelen is hoe zij ervoor kunnen
zorgen dat er duurzaam aandacht voor de aanpak van eenzaamheid blijft. De decentralisatie-uitkering
heeft geholpen om het onderwerp op de agenda te zetten, maar hoe hou je de aandacht vast? Hoe
zorg je dat de aanpak van eenzaamheid onderdeel is van het reguliere beleid, en de reguliere
activiteiten, van uitvoerende organisaties? Veel gemeenten zetten, in het kader van een duurzame
aanpak, in op deskundigheidsbevordering van professionals en vrijwilligers. Het gaat daarbij om het
beter leren signaleren en bespreekbaar maken van eenzaamheid, en het handelen en doorverwijzen.
Gemeenten en ontwikkelaars zouden over deskundigheidsbevordering in de toekomst meer met elkaar
kunnen uitwisselen, zodat voortgebouwd kan worden op opgedane kennis en ervaringen.
Naast deskundigheidsbevordering maken gemeenten ook gebruik van andere strategieën om de
aandacht van eenzaamheid te borgen. Binnen het netwerk van de gemeente Haarlem hebben
organisaties bijvoorbeeld zogenaamde ‘aandachtsfunctionarissen’ per organisaties aangesteld. Zij
houden de laatste stand van zaken rond het thema bij en zorgen dat de medewerkers binnen hun
organisatie daarin mee worden genomen.
Een andere manier om de aandacht voor het thema te verduurzamen is om er politiek draagvlak voor
te creëren. Sommige gemeenten hebben dan ook bijeenkomsten of sessies georganiseerd voor de
gemeenteraad. In de gemeente Leeuwarden vond deze sessie plaats met hulp van
ervaringsdeskundigen. Zo kon er naast politiek draagvlak, ook beter begrip ontstaan voor de
problematiek onder de raadsleden.
Ten slotte lijkt het voor de duurzaamheid van het thema van belang dat in de bestaande
uitgangspunten en regels voor subsidieverlening aandacht is voor het thema eenzaamheid. In de
gemeente Amsterdam is bijvoorbeeld in de uitgangspunten voor de financiering van de ‘sociale basis’
het onderwerp eenzaamheid opgenomen als een speerpunt.
Hoe communiceer je over je aanpak van eenzaamheid?
Ten slotte vertellen veel gemeenten het lastig te vinden hoe zij over de aanpak van eenzaamheid het
beste kunnen communiceren. Een veelvoorkomend vraagstuk is bijvoorbeeld: wanneer benoem je
eenzaamheid wel en wanneer niet? Als het gaat om het werven van leden voor een lokaal netwerk
blijkt het benoemen van eenzaamheid volgens sommige gemeenten bijvoorbeeld goed te werken,
omdat nieuwe partijen enthousiast worden van het thema en zich aansluiten. Andere gemeenten
benoemen in hun communicatie over het netwerk en de Week tegen eenzaamheid het thema juist zo
min mogelijk. Zij communiceren bijvoorbeeld over de ‘Week van verbinding’. Tegelijkertijd willen de
meeste gemeenten het taboe op eenzaamheid verminderen en willen zij dat inwoners gevoelens van
eenzaamheid gemakkelijker bespreekbaar maken. Maar kun je een onderwerp bespreekbaar maken
zonder het te benoemen? En als je het benoemt, hoe kun je dat dan het beste doen?

22

6

Bijlagen

Bijlage 1: Vragenlijst interviews
-

Welke concrete activiteiten hebben jullie ondernomen met de uitkering?
o Topics: beloofde activiteiten uit de brief langs lopen

-

Tot welke resultaten heeft dat geleid?
Topics:
o Instrumenten? (product, handleiding, factsheet, website, …)
o Training?
o Campagne? (bespreekbaar maken, taboe doorbreken)
o Bredere implementatie van interventies/ projecten?
o Samenwerkingsverband?
o Lokaal meldpunt ingericht
o Inzicht in de werkzaamheid van (bestaande) initiatieven?

-

Welk effect heeft dit gehad op de eigen aanpak van eenzaamheid?
Topics:
o Betere samenwerking in een coalitie/ netwerk?
o Andere sturing van de coalitie?
o Inzet van nieuwe interventies?
o Focus op nieuwe doelgroep?
o Gebiedsgerichter?
o Eenzaamheid is bespreekbaarder?
o Meer bestuurlijk commitment?
o Beter betrekken van mensen die zich eenzaam voelen of hebben gevoeld?
o Meer gebruik maken van kennis over wat werkt?
o Duurzamere aanpak?
o Meer aandacht voor monitoring en evaluatie?

-

Wat zijn de belangrijkste lessen die jullie geleerd hebben?
Topics: breed uitvragen, in elk geval aandacht voor:
o Sturing
 Wat werkt daarbij? In de coalitie/ het netwerk de ‘trekker’? Is de gemeente
dat? Is de gemeente een (gelijkwaardige) partner in het netwerk?
o Signaleren van mensen die vereenzamen
o Netwerkvorming
o Bestuurlijk commitment
o Betrekken van mensen die zich eenzaam voelen of hebben gevoeld.
o Doordachte aanpak (gebruik maken van kennis over wat werkt)
o Monitoring en evaluatie

-

Wat zien jullie als belangrijkste uitdagingen in de toekomst?

23