2020D34925

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
De vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat heeft een aantal
vragen en opmerkingen aan de Staatssecretaris van Economische Zaken
en Klimaat voorgelegd over de kabinetsappreciatie Witboek buitenlandse
subsidies op de interne markt (Kamerstuk 22 112, nr. 2902).
De voorzitter van de commissie,
Renkema
Adjunct-griffier van de commissie,
Van Tilburg

nds-tk-2020D34925

1

Inhoudsopgave
I
II

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Antwoord / Reactie van de Staatssecretaris

2
7

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
kabinetsappreciatie inzake het Witboek over buitenlandse subsidies op de
interne markt. Deze leden hebben hierover nog enkele vragen en
opmerkingen.
De leden van de VVD-fractie lezen dat wanneer de toezichthouder
concludeert dat de overheidssteun heeft geleid tot concurrentieverstoringen, er maatregelen kunnen worden opgelegd. Deze leden krijgen de
indruk dat de maatregelen enkel kunnen worden ingezet wanneer de
concurrentieverhoudingen al zijn verstoord. De Europese Commissie geeft
aan dat de maatregelen niet altijd even kansrijk zijn omdat zij worden
ingezet nadat de concurrentieverstoring al heeft plaatsgevonden.
Aangezien er bij module 1 geen sprake is van een ex ante notificatieverplichting, wordt er ook gedacht aan andere maatregelen die kunnen
worden ingezet vóór er sprake is van concurrentieverstoring? Zo ja, welke
zijn dit? Zo nee, waarom niet?
De leden van de VVD-fractie lezen dat er meerdere onderzoeksfases
bestaan binnen module 1. Kan de Europese Commissie al maatregelen
nemen als er onderzoeken lopen, bijvoorbeeld een standstill-periode
waarin een bedrijf geen subsidies mag ontvangen zolang het onderzoek
loopt? Daarnaast lezen deze leden dat er corrigerende maatregelen
genomen kunnen worden. Hierbij kan gedacht worden aan het verplicht
afstoten van bedrijfsonderdelen, compenserende betalingen aan de
Europese Unie (EU) of lidstaten en het verbieden van bepaalde (toekomstige) investeringen of marktgedragingen. Waarom kan er niet voor
worden gezorgd dat bepaalde bedrijven in het geheel worden geweerd
van het doen van investeringen? Ziet de Staatssecretaris kans deze
zwaardere maatregel voor te stellen in Europees verband?
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Europese Commissie een aantal
factoren schetst die van belang zijn voor de subsidies. Hoe kijkt de
staatsecretaris tegen deze factoren aan? Zijn deze afdoende? Klopt het dat
er niet wordt gekeken naar het land van herkomst van de subsidie? Zo ja,
kan de Staatssecretaris deze beslissing toelichten?
De leden van de VVD-fractie lezen dat er bij modules 1 en 2 gebruik zal
worden gemaakt van een getrapt onderzoek. Kan de Staatssecretaris een
inschatting maken van hoeveel tijd zo een onderzoek in beslag zal nemen?
Wat gebeurt er in de tussentijd met de investering of overname? Bestaat
er zoiets als een standstill-periode waarin een bedrijf geen overname mag
doen zolang het onderzoek loopt? Zo nee, wat vindt de Staatssecretaris
van een dergelijk voorstel? Kan de volgorde bij investeringen waarbij het
aannemelijk is dat deze afkomstig zijn van bedrijven die staatssteun
ontvangen van derde landen niet worden omgedraaid, zodat de overname
eerst wordt geweerd of bevroren en pas na positieve uitkomst van het
onderzoek worden toegestaan?
De leden van de VVD-fractie zijn blij om te lezen dat er wordt gesproken
van een ex ante notificatieverplichting. Hoe staat de Staatssecretaris

2

tegenover de optie om deze te beperken? Wat zouden hier de voor- en
nadelen van zijn? Welke afweging maakt de Europese Commissie om deze
eventueel te beperken?
De leden van de VVD-fractie vinden het goed dat de Europese Commissie
een combinatie tussen module 1 en 2 overweegt en juichen het gebruik
van de ex ante notificatieverplichting toe. Deze leden vragen hoe groot de
kans is dat er daadwerkelijk gekozen wordt voor een combinatie tussen
beide modules nu de Europese Commissie daar de voorkeur aan geeft.
Hoe is het draagveld hiervoor onder andere lidstaten?
De leden van de VVD-fractie zijn blij om te lezen dat er vanuit de Europese
Commissie bereidheid is om verstoring van de interne markt tegen te
gaan en hebben over het instrument nog enkele vragen. Zo lezen deze
leden in de nota naar aanleiding van het verslag inzake het wetsvoorstel
Regels omtrent de uitvoering van Verordening (EU) 2019/452 van het
Europees Parlement en de Raad van 19 maart 2019 tot vaststelling van
een kader voor de screening van buitenlandse directe investeringen in de
Unie (Uitvoeringswet screeningsverordening buitenlandse directe
investeringen) dat er binnen het bestaande stelsel van investeringstoetsing een mogelijkheid is tot het opleggen van een verbod (Kamerstuk
35 502, nr. 6). Zal een dergelijke maatregel ook kunnen worden genomen
bij buitenlandse subsidies op de interne markt?
De leden van de VVD-fractie lezen dat het kabinet zeer positief tegenover
het Witboek staat. Deze leden vragen of dit sentiment breed gedeeld
wordt onder de andere lidstaten. Verder vragen zij of er binnen de
Europese Commissie draagvlak is voor de suggesties van het kabinet.
De leden van de VVD-fractie lezen dat het kabinet van mening is dat het
juist voor innovatie en duurzame technologieën van belang is dat er gelijk
speelveld is op de interne markt. Deze leden steunen deze mening, echter
vragen zij hoe de Staatssecretaris de uitwerking hiervan voor ogen ziet. Is
zij van mening dat er in deze sectoren strengere maatregelen moeten
worden genomen, juist om het afschrikwekkende element te versterken?
Is de Staatssecretaris van mening dat het instrument sectorspecifiek zal
moeten worden ingezet?
De leden van de VVD-fractie lezen dat het kabinet haar vraagtekens zet bij
de notificatieverplichting in verband met administratieve lasten. Ziet de
Staatssecretaris in dat de meerwaarde van de notificatieverplichting is dat
er tijdig kan worden ingegrepen? Weegt dit uiteindelijk niet zwaarder dan
mogelijk administratieve lasten, vooral in het licht van de kansloze
maatregel dat een lidstaat de overheidssteun zou moeten terugbetalen?
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de kabinetsappreciatie Witboek buitenlandse subsidies op de interne
markt. Net als het kabinet verwelkomen zij het witboek en kijken uit naar
wetgevende voorstellen op dit terrein. Naar aanleiding van de kabinetsappreciatie hebben deze leden een aantal vragen en opmerkingen.
De leden van de CDA-fractie zijn benieuwd of de Staatssecretaris kan
schetsen wat de omvang is van het probleem van verstorende effecten
van buitenlandse subsidies en andere vormen van overheidsondersteuning door derde landen op de interne markt, in Nederland en in de
EU? Uit welke derde landen zijn de meeste subsidies afkomstig. In welke
sectoren komen deze voornamelijk terecht?
De leden van de CDA-fractie hebben met interesse over de drie instrumenten van de Europese Commissie gelezen, te weten een onderzoek en
eventuele corrigerende maatregelen, bij een vermoeden van subsidies uit
derde landen in alle marktsituaties, een meldplicht voor subsidies bij
overnames en een meldplicht voor inschrijvers op een aanbesteding die

3

mogelijk overheidsondersteuning uit een derde land genieten. Daarnaast
hebben deze leden kennisgenomen van het Nederlandse voorstel voor
een gelijk speelveld-instrument. Wat is de status hiervan, zo vragen deze
leden? Hoezeer is de Staatssecretaris van mening dat met deze vier, nog
uit te werken, instrumenten de Europese interne markt straks voldoende
zal zijn beschermd tegen buitenlandse subsidies? Resten er volgens haar
nog lacunes die moeten worden gedicht? Hoe schat zij het politieke
krachtenveld ten opzichte van de verschillende instrumenten in?
De leden van de CDA-fractie vragen of zij het goed hebben begrepen dat
de drie eerdergenoemde instrumenten allen een generiek karakter
hebben. Verwacht de Staatssecretaris dat wellicht aanvullende sectorale
bescherming nodig zal zijn? Op welk moment wordt de analyse daartoe
gemaakt? Ter illustratie schetsen deze leden de volgende, specifieke
situatie uit de scheepsbouwsector. Een scheepswerf uit een derde land
ontvangt van haar eigen overheid subsidie en bouwt een schip voor een
lage, niet marktconforme prijs, terwijl een concurrerende Europese werf
hetzelfde schip voor een hogere, marktconforme prijs bouwt. De Europese
opdrachtgever bestelt vervolgens, mogelijk ondersteund met EU-subsidie,
het schip in het derde land en niet in de EU als gevolg van het prijsverschil. Het schip zal daarna wel in Europese wateren komen te varen, en
dus de interne markt verstoren, terwijl de subsidie buiten de EU terecht
gekomen is. Hoe kijkt de Staatssecretaris naar dit voorbeeld van dubbele
subsidiëring, de gevolgen hiervan voor de interne markt en de relatie met
eerdergenoemde instrumenten? Ziet zij het belang van sectorspecifieke
instrumenten?
De leden van de CDA-fractie lezen dat module 1 in ieder geval van
toepassing zou worden op ondernemingen uit derde landen die een
dochteronderneming hebben gevestigd in de EU en eventueel uitgebreid
wordt naar ondernemingen uit derde landen die actief zijn op de interne
markt van de EU doordat ze goederen of diensten exporteren naar de EU
of investeringen verrichten in de EU. Is bekend om hoeveel (dochter)ondernemingen dit ongeveer gaat, vragen deze leden de Staatssecretaris?
De leden van de CDA-fractie lezen dat een verstoring moet worden
afgewogen tegen de mogelijke positieve bijdrage van de overheidssteun
aan publieke belangen als het klimaatbeleid, publieke veiligheid, het
creëren van banen en de digitale transformatie: de EU-belangentoets. Hoe
verhouden een toets op gelijk speelvelden een EU-belangentoets zich tot
elkaar? Welk belang prevaleert in voorkomend geval in de ogen van de
Staatssecretaris?
Om de onderzochte concurrentieverstoring op te heffen, wordt als eerste
voorgesteld om ontvangen overheidssteun verplicht terug te betalen aan
het derde land. De leden van de CDA-fractie zijn het met de Europese
Commissie eens dat dit een weinig kansrijke maatregel lijkt. In hoeverre
zou, naast proportionele (gedrags)maatregelen en herstelbetalingen, het
voor een bepaalde periode weren van deelname aan
EU-aanbestedingsprocedures een effectieve, afschrikwekkende optie
kunnen zijn?
De leden van de CDA-fractie vragen hoe module 2 zich verhoudt tot het
stelsel van investeringstoetsing waar het kabinet momenteel aan werkt.
Het onderzoek door en de bewijslast voor de toezichthouder om vast te
stellen dat een overname of investering tot stand is gekomen met
overheidsfinanciering en de interne markt heeft verstoord, lijken deze
leden behoorlijk complex en tijdrovend. Hoe vaak verwacht de Staatssecretaris dat een onderzoek moet worden gedaan of bewijs moet worden

4

geleverd, met andere woorden: hoe vaak zal het instrument worden
ingezet? Een aantal malen per jaar of regelmatiger?
•

•

•
•

•
•
•
•

De leden van de CDA-fractie kunnen zich vinden in de aandachtspunten die het kabinet in de appreciatie van module 1 en 2 bij de verschillende instrumenten heeft geformuleerd, te weten: overheidssteun in
andere vormen dan subsidies, zoals toegang tot grondstoffen of data;
het toekomstige instrument baseren op een interne markt rechtsgrondslag in plaats van op een grondslag gebaseerd op de gemeenschappelijke handelspolitiek;
toezicht door nationale toezichthouders versus toezicht door de
Commissie;
de doorlooptijden van onderzoek onder de module(s) in relatie tot de
effectiviteit van het instrumentarium; meer duidelijkheid over de
reikwijdte van de maatregelen;
de bijdrage van omzetdrempels en een notificatieplicht aan de
effectiviteit van het instrumentarium;
het meenemen van eventueel kunstmatige voordelen op de thuismarkt
in de beoordeling;
de inzet en volgordelijkheid van de modules 1 en 2.
Is de Staatssecretaris reeds bekend welke punten voor andere lidstaten
zwaar zullen wegen?

De leden van de CDA-fractie lezen dat het International Procurement
Instrument(IPI) volgens de Europese Commissie geen soelaas biedt bij het
oplossen van verstoringen van het gelijk speelveld op de interne markt,
omdat het zich primair richt op het bewerkstelligen van wederkerigheid
voor Europese ondernemingen op markten voor overheidsopdrachten
buiten de EU. Ook merkt de Commissie op dat de Europese aanbestedingsregelgeving marktverstoring door overheidssteun uit derde landen
niet adresseert en dat bestaande aanbestedingsinstrumenten onvoldoende basis bieden om inschrijvers op grond van staatssteun uit te
sluiten. In welke mate onderschrijft de Staatssecretaris deze analyse?
De leden van de CDA-fractie constateren dat de
EU-aanbestedingsregelgeving voorziet in een bepaling om abnormaal
lage aanbiedingen te toetsen en vervolgens eventueel terzijde te leggen.
Zou een aanscherping van dit artikel een bijdrage kunnen leveren om ook
in aanbestedingsprocedures meer gericht het gelijke speelveld te kunnen
borgen?
De leden van de CDA-fractie merken op dat het kabinet aangeeft positief
te zijn over het initiatief van de Commissie voor een nieuw aanbestedingsinstrument. De leden van de CDA-fractie zijn, met het kabinet, benieuwd
naar de voorgestelde procedure en criteria, de verhouding tot andere
instrumenten en de juridische aspecten in de verdere uitwerking.
In antwoord op Kamervragen over het bericht «Gedeputeerde kaart
oneerlijke concurrentie busaanbesteding aan in Brussel» (Aanhangsel
Handelingen TK, vergaderjaar 2019–2020, nr. 3926)) schreef de Staatssecretaris dat de Aanbestedingswet 2012 op basis van de Europese
aanbestedingsrichtlijnen alleen onderscheid maakt tussen nationale en
Europese aanbestedingen en er geen specifieke regels voor regionale
aanbestedingen bestaan, omdat dat in strijd is met de Europese aanbestedingsrichtlijnen en de regels voor de interne markt. Deze leden merken
hierbij op dat er inderdaad geen specifieke regels voor regionale
aanbestedingen bestaan, maar dat er wel een onderscheid is in type
aanbestedende dienst. Voorstellen van de Overijsselse gedeputeerde Van
Hijum zien op eventuele introductie van nieuwe regels en meer mogelijkheden voor decentrale overheden om bij aanbestedingen drempels op te

5

werpen of regionale werkgelegenheid (voor de Europese maakindustrie)
mee te laten wegen in de gunning. Zou de Staatssecretaris hier nog eens
op willen reflecteren? Ziet zij aanleiding om dat in Europees verband te
verkennen?
De leden van de CDA-fractie merken op dat het witboek ook een hoofdstuk
over buitenlandse subsidies in de context van EU-fondsen (funding)
bevat. Het kabinet besteedt hier in haar appreciatie geen aandacht aan. Is
dat met reden, zo vragen deze leden?
De leden van de CDA-fractie vragen of het klopt dat het op dit moment
voorkomt of in het verleden voorgekomen is dat Europese projecten
gefinancierd met EU-fondsen worden uitbesteed aan staatsgesteunde
bedrijven uit derde landen. Zo ja, kan de Staatssecretaris hiervan
voorbeelden geven? In hoeverre is de Staatssecretaris het met deze leden
eens dat dit onwenselijk is, omdat Europees geld zo terecht komt bij
staatsgesteunde bedrijven buiten de EU?
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse de kabinetsappreciatie
van het witboek buitenlandse subsidies op de interne markt gelezen. Deze
leden willen hier de Staatssecretaris nog enkele vragen over stellen.
De leden van de D66-fractie delen de zorg van de Europese Commissie en
het kabinet dat de huidige instrumenten onvoldoende zijn om verstorende
effecten van subsidies en andere vormen van overheidsondersteuning
door derde landen op de interne markt tegen te gaan. Deze leden vragen
de Staatssecretaris of zij inzicht heeft in hoe groot het risico is voor deze
verstorende effecten in Nederland. Hebben zich reeds bedrijven gemeld
waarbij dit speelt en hoe is hier tot op heden mee omgegaan?
De leden van de D66-fractie ontvangen zorgen van belanghebbenden dat
maatregelen tegen buitenlandse subsidies op de interne markt gaan
leiden tot tegenmaatregelen van derde landen. Deze leden vragen de
Staatssecretaris hoe dit risico wordt ingeschat, welke tegenmaatregelen er
verwacht worden en wat de potentiele impact kan zijn op het Nederlands
bedrijfsleven dat opereert op markten van derde landen.
De leden van de D66-fractie delen de zorgen van het kabinet dat er bij
nationale toezichthouders onvoldoende expertise is om de beschreven
modules voldoende te controleren. Deze leden snappen daarom de
voorkeur van het kabinet om de expertise te centraliseren bij de Europese
Commissie. Wel vragen zij of er in Nederland voldoende expertise
aanwezig is om dit toezicht uit te voeren indien dit toch decentraal
georganiseerd gaat worden.
De leden van de D66-fractie delen de zorgen van de relatieve hoge
omzetdrempel van module 2, waarbij vooral start- en scale-ups zeer
beperkt onder deze module zullen vallen. Deze leden zien uit naar de
reactie van de Europese Commissie op dit punt, maar vragen de Staatssecretaris tevens wat naast het verlagen van de omzetdrempel nog meer
kan helpen bij het beschermen van onze waardevolle start- en scale-ups.
De leden van de D66-fractie benadrukken dat bij aanbestedingen een
snelle evaluatie cruciaal is om de aanbestedingsprocedure zo min
mogelijk te vertragen. Deze leden ondersteunen daarom het huidige idee
van twee fases: een voorlopige evaluatie en daarna eventueel overgegaan
wordt op diepgaand onderzoek. Deze leden vragen de Staatssecretaris of
er reeds inzicht is in hoelang een voorlopige evaluatie zou duren.

6

Daarnaast vragen deze leden of er een inschatting bekend is over hoeveel
voorlopige evaluaties en diepgaande evaluaties jaarlijks uitgevoerd
zouden worden in Europa en specifiek voor Nederland.
II Antwoord / Reactie van de Staatssecretaris

7