Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 522

Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in
overweging te nemen tot verandering in de
Grondwet, strekkende tot het opnemen van een
bepaling over de Nederlandse taal en het doen
vervallen van additionele artikelen die zijn
uitgewerkt

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
I. ALGEMEEN DEEL
1. Aanleiding, doel en inhoud van het wetsvoorstel
Bij de totstandkoming van het kabinet-Balkenende IV is afgesproken dat
de overheid het eenvoudig en zorgvuldig gebruik van het Nederlands als
bestuurstaal en cultuur- en omgangstaal bevordert en daartoe het
Nederlands vastlegt in de Grondwet, onverminderd de wettelijke
erkenning van (het gebruik van) de Friese taal.1 Aanvankelijk heeft het
kabinet overwogen om dit onderwerp in de opdracht van de staatscommissie Grondwet op te nemen, zodat het in breder verband kon worden
bezien. Mede naar aanleiding van het advies van de Raad van State over
de taakopdracht van de staatscommissie, is besloten over te gaan tot
indiening van dit wetsvoorstel, zoals is aangekondigd in het nader
rapport.2
Met dit wetsvoorstel wordt de status van de Nederlandse en de Friese taal
in de Grondwet verankerd. Daarmee wordt beoogd de positie van deze
nationale talen te beschermen en te versterken in een almaar globaliserende wereld. Als gevolg van de internationalisering en de pluriforme
samenstelling van de Nederlandse bevolking worden er steeds meer talen
gesproken in Nederland. Onder meer het arbeidsverkeer tussen
EU-landen, immigratie, uitwisseling van studenten, toerisme en internet
dragen daaraan bij. In het bijzonder het Engels wint door het proces van
internationalisering in toenemende mate terrein in Nederland. De
internationale ontwikkeling is niet tegen te houden. De Nederlandse taal
ontwikkelt zich eveneens onder invloed van nieuwe communicatiemiddelen. Met die ontwikkelingen is niets mis, zolang het gebruik van de
Nederlandse taal niet in de verdrukking komt. Dit wetsvoorstel moet
waarborgen dat men in Nederland te allen tijde met de Nederlandse taal
terecht kan. De volgende paragrafen van de toelichting gaan verder in op
welke wijze dat geschiedt. Ook gaan wij in op de positie van de officiële
voertalen op de eilanden Bonaire, Sint Eustatius en Saba (BES), te weten
het Papiaments en het Engels.

1
2

Kamerstukken II 2006/07, 30 891, nr. 4, p. 31.
Kamerstukken II 2007/08, 31 570, nr. 3.

kst-32522-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 522, nr. 3

1

De voorgestelde grondwetsbepaling geeft uitdrukking aan het ongeschreven constitutionele uitgangspunt dat het Nederlands de officiële taal is in
Nederland. Veel burgers veronderstellen dat dit al expliciet in de
Grondwet is opgenomen.1 Op dit moment vloeit dit echter slechts voort
uit enkele wetsbepalingen – die vooral gericht zijn op de uitzonderingen in
plaats van op de hoofdregel – en uit jurisprudentie. Dat het Nederlands in
beginsel de officiële bestuurstaal is volgt sinds 1995 uit artikel 2:6 van de
Algemene wet bestuursrecht (Awb). Dat het Nederlands in beginsel de
officiële rechtstaal is, is niet wettelijk vastgelegd, maar volgt uit jurisprudentie.2 Dit grondwetsvoorstel ziet niet op deelterreinen, maar introduceert een generieke taalbepaling. Het voorstel heeft in zijn geheel
betrekking op het Nederlands als bestuurstaal, als rechtstaal, de taal in het
onderwijs en als cultuur- en omgangstaal. De reikwijdte verschilt wel per
onderdeel.
Ook geeft de voorgestelde grondwetsbepaling uitdrukking aan gedeelde
waarden. Taal vormt een van de wezenlijke kenmerken van een gemeenschap. Mensen voelen zich door het gebruik van dezelfde taal met elkaar
verbonden. Daarmee is onze taal een belangrijk element van cultuur,
alsook van persoonlijke en gedeelde identiteit. Uit de kabinetsreactie op
het WRR-rapport Identificatie met Nederland blijkt dat de Nederlandse taal
volgens het kabinet een kernelement vormt van de Nederlandse gemeenschappelijke identiteit. De regering is van mening dat de Nederlandse taal
het cement vormt van de Nederlandse samenleving en aan de basis staat
van identificatie met Nederland. Dat geldt zowel voor autochtone
Nederlanders als voor migranten. Dat standpunt wordt gedeeld door
Nederlandse burgers. In het Nationale vrijheidsonderzoek 2009 gaf maar
liefst 96% van de ondervraagden aan dat zij het beheersen van de
Nederlandse taal heel belangrijk vinden. De Nederlandse taal is dus een
belangrijk onderdeel van de Nederlandse cultuur. Onze taal dient
zorgvuldig te worden onderhouden en beschermd. Cultuurbehoud is dan
ook één van de doelstellingen van dit wetsvoorstel. Verankering van het
Nederlands in de Grondwet kan daaraan bijdragen. Dezelfde redenering
geldt mutatis mutandis voor het Fries als tweede erkende taal in ons land.
In aanvulling hierop heeft ook de Raad van State in punt I, onderdeel 2
van zijn advies enkele ontwikkelingen in Nederland en Europa geschetst,
die er naar het oordeel van de regering op wijzen dat thans in brede kring
de wens leeft om de Nederlandse taal op nationaal niveau te beschermen.
De regering geeft daaraan uiting met dit voorstel om het Nederlands een
officiële positie te geven in de Grondwet.

1
Zie het rapport van de Nationale conventie,
Hart voor de publieke zaak 2006, p. 44.
2
Afdeling rechtspraak van de Raad van State
(ARRS) 17 januari 1985, AB 1986, 73; ARRS
29 juni 1990, ABkort 1990, 726; College van
Beroep voor het bedrijfsleven (CBb) 19 januari
2009, AB 2009, 100.

Het valt op dat Nederland tot de minderheid van Europese landen behoort
die geen grondwettelijke bepaling over de taal heeft. Hierbij verwijst de
regering naar het rechtsvergelijkende onderzoek bij het advies van de
Raad van State. Wij noemen hier slechts wat voorbeelden van enkele
nabij gelegen landen. In België is het gebruik van gesproken talen vrij: het
kan alleen door de wet worden geregeld voor handelingen van het
openbaar gezag en voor gerechtszaken (artikel 30). Parlementen van de
Vlaamse en de Franse Gemeenschap regelen bij wet het gebruik van de
talen voor bestuurszaken, het onderwijs en de sociale betrekkingen tussen
werkgevers en hun personeel voor hun eigen gemeenschap (artikel 129).
In de Duitse Grondwet is taal opgenomen als non-discriminatiegrond
(artikel 3). In Luxemburg is grondwettelijk bepaald dat de wet het gebruik
van de talen in administratieve en gerechtelijke zaken regelt (artikel 29).
De Franse Grondwet bepaalt dat het Frans de taal van de republiek is
(artikel 2). Tot slot stelt de Spaanse Grondwet dat het Castilliaans de
officiële Spaanse taal van de staat is; andere talen van Spanje zijn officieel
in de desbetreffende autonome gemeenschappen, in overeenstemming
met hun wettelijke bepalingen (artikel 3). Niettegenstaande de verscheidenheid aan achtergrond en inhoud van die taalbepalingen, waar ook de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 522, nr. 3

2

Raad van State op heeft gewezen, beschouwt men het onderwerp taal in
de meeste landen blijkbaar ook als iets van constitutionele aard.
De voorgestelde bepaling gaat verder dan het vastleggen van een
ongeschreven uitgangspunt. Het eerste lid wordt geconcretiseerd in een
zorgplicht voor de overheid (tweede lid) en een grondrecht van de burger
(derde lid). Voor het Fries wordt tot slot een afzonderlijk vierde lid
opgenomen dat de basis geeft voor specifieke regelgeving. In dit
wetsvoorstel combineert de regering derhalve verscheidene mogelijkheden om de Nederlandse taal in de Grondwet te verankeren, die eerder
zijn onderzocht op verzoek van de Tweede Kamer.1 De regering is van
mening dat het samenstel van de voorgestelde bepaling een werkelijk
toegevoegde waarde geeft, waarbij ook recht wordt gedaan aan de positie
van het Fries.
Uitgangspunt van dit wetsvoorstel is dat de hoofdtaal van Nederland het
Nederlands is. Daarnaast kunnen andere talen een bij of krachtens de wet
gewaarborgde uitzonderingspositie hebben (in delen van het land). Op dit
moment bestaat een dergelijke regeling voor het Fries in de provincie
Fryslân en is een wettelijke regeling in voorbereiding voor het Papiaments
en Engels voor de toekomstige niet-Europese delen van Nederland
(Bonaire, Sint Eustatius en Saba).
2. Sociaal grondrecht
Het is een aanhoudende taak van de overheid om ervoor te zorgen dat het
gebruik van het Nederlands actief wordt bevorderd. Die inspanningsverplichting rust in eerste instantie op ambten die behoren tot de wetgevende en uitvoerende macht, en niet op de rechtsprekende macht.

1
Brieven van de toenmalige staatssecretaris
van Binnenlandse Zaken De Graaff-Nauta van
13 oktober 1991 (Kamerstukken II 1991/92, 21
427 nr. 20) en 5 oktober 1992 (Kamerstukken II
1992/93, 21 427 nr. 24). Zie ook het initiatiefwetsvoorstel Koekkoek/Van Middelkoop
strekkende tot opneming van een bepaling
over de Nederlandse taal, Kamerstukken II
1995/96, 24 431, nrs. 1–3.
2
Brief van de minister voor Bestuurlijke
Vernieuwing en Koninkrijksrelaties, 8 juni
2006, Kamerstukken II 2005/06, 30 470, nr. 3.

De zorgplicht van de overheid richt zich onder meer op het duidelijk en
zorgvuldig gebruik van de Nederlandse taal. Dat geldt in de eerste plaats
voor de overheid en onder haar gezag werkzame ambtenaren zelf. Het
vorige kabinet heeft enkele daartoe strekkende aanbevelingen uit de
initiatiefnota van Kamerlid Van Gent, met de titel Heerlijk Helder Hollands,
onderschreven.2 De zorgplicht sluit verder nauw aan bij de doelstellingen
van de Nederlandse Taalunie, waaronder de gemeenschappelijke
bevordering van de kennis en het verantwoorde gebruik van de Nederlandse taal (artikel 3 van het Verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden en het Koninkrijk België inzake de Nederlandse Taalunie). Uit
onderzoek blijkt dat het taalniveau van Nederlandse scholieren in het
basisonderwijs en voortgezet onderwijs de laatste jaren achteruit is
gegaan. Als reactie daarop heeft dit kabinet goed taalonderwijs weer
speerpunt van beleid gemaakt. Ontegenzeglijk zijn er grenzen aan de
maakbaarheid van taal. Mensen passen hun taalgebruik voortdurend aan
aan hun sociale omgeving en de situatie waarin zij zich bevinden. Dat is
een natuurlijk proces. Waar het om gaat is dat Nederlands taalbeleid niet
vrijblijvend mag zijn. Daarom acht de regering het aangewezen de
zorgplicht tot bevordering van het gebruik van de Nederlandse taal te
verheffen tot een grondwettelijke plicht. Het gaat daarbij om een
inspanningsverplichting en niet om een resultaatsverplichting.
De grondwettelijke zorgplicht houdt in dat het een taak van de overheid is
om te bevorderen dat iedereen die permanent of voor langere tijd in
Nederland verblijft de Nederlandse taal machtig is. De regering ziet
beheersing van de Nederlandse taal als een belangrijk instrument in het
proces van inburgering en integratie. Integratie staat of valt met de
participatie van alle in Nederland woonachtige burgers in onze samen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 522, nr. 3

3

leving, door werk, op school of in de buurt. De regering acht het daarom
van groot belang dat migranten zich snel de Nederlandse taal eigen
maken. Alleen zo kunnen nieuwkomers volwaardig participeren in de
maatschappij.1 Ook de Tijdelijke Commissie Onderzoek Integratiebeleid
(commissie Blok) concludeerde in haar rapport «Bruggen bouwen» dat de
achterblijvende arbeidsdeelname in belangrijke mate is toe te schrijven
aan het gebrekkig beheersen van de Nederlandse taal, terwijl arbeidsdeelname juist een structurele voorwaarde is voor integratie in de
Nederlandse samenleving.2 In de afgelopen jaren is het belang van kennis
van de Nederlandse taal ook tot uitdrukking gebracht in wetgeving, als eis
voor inburgering3 en naturalisatie. Voor het verkrijgen van het Nederlanderschap eist de Rijkswet op het Nederlanderschap sinds 2003 een bij
algemene maatregel van rijksbestuur te bepalen mate van kennis van de
Nederlandse taal. Vanaf 1 oktober 2010 wordt deze eis eveneens gesteld
bij naturalisatie op de Nederlandse Antillen of Aruba.4 De voorgestelde
grondwetsbepaling geeft een duidelijk signaal dat de overheid er actief
aan wil bijdragen dat alle burgers die permanent of langdurig in
Nederland verblijven het Nederlands beheersen. Het is de taak van de
overheid om daarop waar nodig beleid te voeren, bijvoorbeeld door
verbetering van het aanbod om de Nederlandse taal te leren en door
burgers aan te sporen die mogelijkheden te benutten. Onderwijs speelt
daarbij uiteraard een belangrijke rol.
Niettegenstaande de zorgplicht van de overheid is en blijft het taalgebruik
in de eerste plaats de verantwoordelijkheid van de individuele burger.
Iedereen die langdurig in Nederland verblijft, is zelf verantwoordelijk om
zich de Nederlandse taal eigen te maken. Tegelijkertijd zijn alle burgers vrij
om onderling te communiceren in een andere taal dan het Nederlands. De
overheid kan niet voorschrijven in welke taal burgers onderling met elkaar
communiceren. De vrijheid om jezelf uit te mogen drukken in je
moedertaal is een van de fundamentele vrijheden van de mens (uitingsvrijheid). Het is nadrukkelijk niet de bedoeling van de regering om het
gebruik van andere talen te verbieden. In (handels)relaties met het
buitenland kan het gebruik van andere talen de onderlinge relatie zelfs ten
goede komen.

1
Zie ook de Brief van de minister voor Wonen
Wijken en Integratie, 25 november 2009,
Kamerstukken II 2009/10, 31 268, nr. 25.
2
Kamerstukken II 2003/04, 28 689, nrs. 8–9.
3
Artikel 7 Wet inburgering, Wet van
30 november 2006, Stb. 625.
4
Artikel 8 Rijkswet op het Nederlanderschap,
Rijkswet van 21 december 2000, Stb. 618 en
Rijkswet van 17 juni 2010, Stb. 242.
5
PB L 17 van 6 oktober 1958, p. 385.

Deze grondwetsbepaling staat evenmin in de weg aan beleid om
overheidsinformatie ook aan te bieden in andere talen dan het Nederlands, als daar een gegronde reden voor is. Andere talen kunnen naast het
Nederlands worden gebruikt als de specifieke situatie daarom vraagt.
Denk aan voorlichting over allerlei gemeentelijke voorzieningen of het
recht op bijstand door een tolk in gerechtelijke procedures. In het
onderwijs bestaan opleidingen die geheel of gedeeltelijk in een vreemde
taal worden gegeven. De Wet op het hoger onderwijs (WHW) geeft
daarvoor een duidelijke grondslag. Artikel 7, tweede lid, WHW bepaalt dat
er alleen een andere taal kan worden gebezigd wanneer het een opleiding
met betrekking tot die taal betreft, wanneer het onderwijs betreft dat in
het kader van een gastcollege door een anderstalige docent gegeven
wordt, of indien de specifieke aard, de inrichting of de kwaliteit van het
onderwijs dan wel de herkomst van de studenten daartoe noodzaakt,
overeenkomstig een door het instellingsbestuur vastgestelde gedragscode. Mits onderwijsinstellingen binnen de wettelijke kaders blijven, zal
de overheid dergelijke opleidingen niet ontmoedigen.
De zorgplicht geldt tot slot ook in de discussie binnen de Europese Unie
over officiële talen. Het Nederlands is één van de 23 officiële talen van de
EU op grond van de Verordening No. 1 tot regeling van het taalgebruik in
de Europese Economische Gemeenschap.5 Dat houdt in dat de instellingen van de EU in het Nederlands communiceren met Nederlandse
overheidsinstellingen en burgers. Ook moeten schriftelijke stukken met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 522, nr. 3

4

een algemene strekking, zoals verordeningen, in het Nederlands worden
gepubliceerd. Een besluit om de regeling van het taalgebruik door de
instelling van de Unie te wijzigen moet met eenparigheid van stemmen
worden genomen door de Raad. Vermelding van de Nederlandse taal in
de Grondwet is een duidelijk signaal dat Nederland sterk hecht aan
handhaving van de officiële positie van de Nederlandse taal in Europa.
3. Subjectief recht
Eenieder in Nederland heeft het recht om in het verkeer met de overheid
het Nederlands te gebruiken en omgekeerd door de overheid in het
Nederlands benaderd te worden, behoudens uitzonderingen bij of
krachtens de wet bepaald. Het begrip «overheid» omvat alle bestuursorganen als bedoeld in artikel 1:1 eerste lid Awb, alsmede de organen die
daarvan zijn uitgezonderd in het tweede lid. Hiermee wordt in de
Grondwet een subjectief recht geïntroduceerd tot gebruik van de
Nederlandse taal, dat rechtens afdwingbaar is. Het ziet zowel op mondelinge als schriftelijke communicatie tussen burger en overheid. Dit recht
heeft geen betrekking op private rechtsverhoudingen. Ook is het een
algemeen geldende regel dat volkenrechtelijke of communautaire
verplichtingen kunnen nopen tot het gebruik van een andere taal dan het
Nederlands.
Op dit moment legt artikel 2:6 Awb de hoofdregel vast dat bestuursorganen en onder hun verantwoordelijkheid werkzame personen de
Nederlandse taal moeten gebruiken. Die bepaling ziet dus slechts op
gebruik van het Nederlands in het bestuurlijk verkeer. Daarbij gaat het om
zowel mondeling als schriftelijk gebruik van het Nederlands door
bestuursorganen in relatie tot burgers en maatschappelijke organisaties.
Het voorgestelde grondwettelijke recht is niet beperkt tot bestuursorganen, maar strekt zich ook uit tot andere overheidsorganen. Hieronder
vallen dus tevens het parlement, de wetgever, de rechtsprekende macht
en andere overheidsorganen die zijn uitgezonderd van het begrip
bestuursorgaan in de zin van de Awb. De toegevoegde waarde van het
grondrecht op het gebruik van de Nederlandse taal in het verkeer met de
overheid is gelegen in die ruimere reikwijdte. Velen beschouwen het al als
vanzelfsprekend, maar het volgt nu ook uit de Grondwet: wet- en
regelgeving moeten in beginsel in de Nederlandse taal worden gesteld.
Rechterlijke uitspraken zijn in het Nederlands, en tijdens rechtszittingen
wordt in beginsel de Nederlandse taal gebezigd.
De verankering van het Nederlands in de vorm van een subjectief recht
vormt de belangrijkste waarborg van dit wetsvoorstel. Hiermee beogen
wij te waarborgen dat mensen ook in de toekomst onbelemmerde
toegang houden tot Nederlandse overheidsvoorzieningen, ook als zij tot
de minderheid behoren die geen vreemde talen spreken.1 Het mag,
behoudens wettelijke uitzonderingen, niet zo zijn dat bepaalde overheidsinformatie in Nederland alleen nog maar in een vreemde taal verkrijgbaar
is. De huidige wettelijke regeling van de Awb ondervangt dat risico voor
een deel, maar dit punt leent zich heel goed voor constitutionele verankering en verruiming in de vorm van een subjectief recht.

1
Uit onderzoek blijkt dat 91% van de
Nederlanders tenminste één andere taal dan
de moedertaal spreekt (Eurobarometer 243,
Europeans and their languages, februari
2006).

De bepaling is drieledig. Ten eerste heeft eenieder het recht om zich in het
Nederlands tot de overheid te richten. Daaraan gekoppeld geeft de
bepaling het recht om door de overheid in het Nederlands benaderd te
worden, zowel bij een reactie op een verzoek als bij communicatie op
initiatief van de overheid. Ten slotte zijn wettelijke uitzonderingen op die
beide rechten mogelijk. Het recht is derhalve niet absoluut. In sommige
gevallen verplicht bestaande wetgeving overigens dat men zich in het
Nederlands tot de overheid richt. Zo kan besloten worden de aanvraag tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 522, nr. 3

5

het geven van een beschikking in een vreemde taal, bijvoorbeeld een
belastingaangifte, niet te behandelen (artikel 4:5, tweede lid, Awb). De
aanvrager moet wel eerst in de gelegenheid zijn gesteld om de aanvraag
met een vertaling aan te vullen. Hetzelfde geldt voor het behandelen van
een bezwaar- of beroepschrift, dat is gesteld in een vreemde taal (artikel
6:5, derde lid, Awb).

1
Kamerstukken II 1993/94, 23 543, nr. 3, p.
4–5.
2
Centrale Raad van Beroep 30 juni 2006, LJN
AY2985. Betrokkene moet op de hoogte zijn
gesteld van de medische beperkingen die
volgens het bestuursorgaan voor hem gelden
en de functies die hij met die beperkingen zou
kunnen vervullen.

De voorgestelde grondwetsbepaling beoogt de overheid en de burger dus
niet te verplichten te allen tijde de Nederlandse taal te gebruiken in de
communicatie tussen beiden. Dat is ook onder de huidige wettelijke
regeling niet het geval. Bij of krachtens de wet kunnen uitzonderingen
worden gegeven op de hoofdregel dat in het verkeer tussen overheid en
burger het Nederlands wordt gebruikt. Dat betekent dat uitzonderingen
altijd een basis moeten hebben in de wet in formele zin, hetgeen een
striktere beperkingsmogelijkheid is dan de Awb thans biedt.
In sectoren waarin het Nederlands niet of nauwelijks de voertaal is, kan
het gebruik van de Engelse taal in wet- en regelgeving bijvoorbeeld
doelmatiger zijn. Hierbij kan worden gedacht aan de scheepvaart- en
luchtvaartsector waarin door de sterke invloed van internationale
verdragen en besluiten van volkenrechtelijke organisaties en het
grensoverschrijdende karakter van deze sectoren vrijwel uitsluitend de
Engelse taal wordt gebruikt. Dergelijke uitzonderingen zullen derhalve in
een wet moeten worden vervat.
Wat betreft reeds bestaande wettelijke uitzonderingen kan verwezen
worden naar de wetgeving over de Friese taal (zie verder paragraaf 4) en
de regeling van artikel 2:6 Awb. Die laatste bepaling laat ruimte voor het
gebruik van andere talen indien dat is bepaald bij wettelijk voorschrift
(eerste lid), of indien het gebruik van een andere taal doelmatiger is en de
belangen van derden daardoor niet onevenredig worden geschaad
(tweede lid). Uitzonderingen op grond van het tweede lid mogen slechts
incidenteel zijn en niet structureel. Dus niet alleen bij wettelijk voorschrift
kan van de hoofdregel dat het Nederlands wordt gebruikt worden
afgeweken, maar ook in de praktijk, mits dat «doelmatiger» is. Omdat het
een uitzonderingsmogelijkheid op grond van de wet betreft, valt die
daarmee ook onder de beperkingsclausule van de grondwetsbepaling. Uit
de wetsgeschiedenis blijkt dat hierbij kan worden gedacht aan communicatie tussen ambassades en ander diplomatiek verkeer, of het verstrekken
van informatie door ambtenaren die een vreemde taal beheersen aan
mensen die de Nederlandse taal niet machtig zijn.1 Daarbij zal het dan wel
moeten gaan om concrete gevallen. Dus bij informatie die aan een
individuele burger wordt gegeven kan – indien dat doelmatiger is –
uitsluitend een andere taal worden gebruikt. Zoals eerder opgemerkt,
moet informatie die bestemd is voor een breder publiek altijd ten minste
in het Nederlands worden gesteld, voor zover er geen structurele
wettelijke uitzondering geldt. Wel kan een overheidsorgaan beslissen om
de desbetreffende informatie daarnaast in een andere taal uit te brengen,
bijvoorbeeld als dienstverlening aan toeristen of aan buitenlanders die
tijdelijk in Nederland werken.
Het gebruik van een andere taal op grond van doelmatigheidsgronden
betreft een bevoegdheid van het bestuursorgaan. Er is in beginsel geen
sprake van een plicht van het bestuursorgaan – of een recht van de burger
– om in een andere taal te communiceren, uitzonderingen daargelaten. Op
grond van specifieke rechten en de algemene beginselen van behoorlijk
bestuur kan het aangewezen zijn om van de doelmatigheidsuitzondering
gebruik te maken. Volgens de sociale zekerheidsrechter kan de zorgvuldigheid meebrengen dat bij de voorbereiding van belastende besluiten,
zoals intrekking of herziening van een AOW-uitkering, in een vreemde taal
moet worden gecorrespondeerd.2 Het recht van een verdachte die de
Nederlandse taal niet beheerst, op kosteloze bijstand van een tolk op
grond van artikel 6, derde lid, EVRM, is niet beperkt tot de procedure bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 522, nr. 3

6

de rechter, maar ziet tevens op de bestuurlijke procedure die tot oplegging
van een punitieve sanctie door het bestuur kan leiden.1 Een laatste
voorbeeld is afkomstig van de Nationale ombudsman: wanneer het voor
een bestuursorgaan vaststaat of aannemelijk moet worden geacht dat een
klager de Nederlandse taal niet beheerst en zich evenmin kan laten
bijstaan door iemand die het Nederlands wel beheerst, kan het bestuursorgaan gehouden zijn om (ten dele) te communiceren in een vreemde taal
die klager wel voldoende beheerst, tenzij dit voor het bestuursorgaan een
onevenredige inspanning zou inhouden.2
4. Friese taal
Het uitgangspunt van de regering is dat de wettelijke erkenning van (het
gebruik van) het Fries niet mag worden aangetast door het grondwetsvoorstel over de Nederlandse taal. Dat betekent dat er geen afbreuk mag
worden gedaan aan de bestaande wettelijke rechten uit onder meer de
Algemene wet bestuursrecht, de Wet gebruik Friese taal in het rechtsverkeer en diverse onderwijswetten. Een van de belangrijkste rechten is
dat burgers en bestuursorganen binnen de provincie Fryslân zowel
mondeling als schriftelijk de Friese taal kunnen gebruiken. In 1969 heeft
de provincie Fryslân besloten dat de vaststelling van de officiële spelling
van de Friese taal berust bij provinciale staten (Prov. Blad 1969, 116). Van
deze bevoegdheid hebben provinciale staten in 1976 gebruik gemaakt
door een spellingswijziging voor de Friese taal vast te stellen die sinds
1980 in het bestuurlijk verkeer en in het onderwijs op scholen in Fryslân
wordt gehanteerd.
In december 2008 heeft het Consultatief Orgaan Fries (hierna: COF) advies
uitgebracht aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over het opnemen van de Friese taal in de Grondwet, naar
aanleiding van het kabinetsvoornemen om het Nederlands in de
Grondwet op te nemen. Het COF is van mening dat de Friese bevolking
wenst dat het Fries ook een plaats in de Grondwet krijgt als het Nederlands opgenomen wordt. Daarvoor draagt het in hoofdzaak drie redenen
aan. In de eerste plaats zijn het Nederlands en het Fries volgens het COF
beide officiële talen, die erkend zijn door het Rijk en in de provincie
Fryslân gelijkwaardig zijn. Ook heeft Nederland zich internationaal
verplicht het Fries te beschermen en te bevorderen. Die verplichtingen
vloeien voort uit het Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale
minderheden en het Europees Handvest voor regionale talen of talen van
minderheden. In de tweede plaats hebben ook andere Europese landen
meerdere talen in hun Grondwet verankerd. Wanneer het Nederlands een
plaats krijgt in de Grondwet, maar het Fries niet, zal de Friese bevolking
zich volgens het COF gediscrimineerd voelen. Het Fries staat niet alleen
door de toenemende verengelsing onder druk, maar ook vanwege de
dominante positie van het Nederlands. In de derde plaats leeft het
onderwerp in Fryslân; de Friese bevolking en volksvertegenwoordigers
hebben laten zien dat zij waarde hechten aan het opnemen van het Fries
in de Grondwet.

1

Europees Hof voor de Rechten van de Mens
19 december 1989, Serie A, vol. 168, NJ 1994,
26 (Kamasinksi t. Oostenrijk). Zie de artikelen
191, eerste lid, en 275 Sv. en art. 8:35 Awb.
2
Rapport van 1 november 2004, nr. 2004/19.

De regering deelt de mening dat het Fries een plaats in de Grondwet moet
krijgen. Een belangrijk argument daarvoor is gelegen in het feit dat
Nederland de Friese taal heeft aangemerkt als taal in de zin van het
Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale minderheden, waaruit
bepaalde rechten voortvloeien met betrekking tot het behoud, de
ontwikkeling en het gebruik van het Fries. De voorgestelde grondwetsbepaling waarborgt in een aparte regelingsopdracht aan de wetgever de
wettelijke positie van de Friese taal. Het vormt daarmee de grondwettelijke basis voor de reeds bestaande specifieke regelgeving met betrekking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 522, nr. 3

7

tot het Fries. In de jaren vijftig van de vorige eeuw is wetgeving betreffende het Fries in het onderwijs en rechtsverkeer tot stand gekomen. Later
is de wetgeving op het terrein van onderwijs en rechtsverkeer verder
geactualiseerd,1 terwijl in 1995 een wettelijke regeling werd getroffen voor
het gebruik van het Fries in het verkeer met de overheid.2 Die wetgeving
krijgt aldus een stevige positie door middel van de grondwettelijke basis.
De regering ziet geen aanleiding voor een volledige gelijkschakeling van
het Fries met het Nederlands in de Grondwet. Het is immers niet gewenst
dat elk overheidsorgaan in Nederland gehouden zou zijn om in het Fries te
antwoorden, indien deze door een burger in het Fries is benaderd. Dat is
alleen al praktisch onhaalbaar. De provincie Fryslân is bovendien de
eerstverantwoordelijke overheid voor de Friese taal en cultuur. Dit laat
onverlet dat ook de rijksoverheid een eigen verantwoordelijkheid heeft ter
bescherming van de Friezen en hun taal en cultuur.3 De gedeelde
verantwoordelijkheid van het Rijk en de provincie Fryslân wordt onder
meer tot uitdrukking gebracht in de totstandkoming van bestuursafspraken tussen het Rijk en de provincie Fryslân inzake de Friese taal en
cultuur.4 Ook door het opnemen van de Friese taal in de Grondwet geeft
de regering uitdrukking aan de verantwoordelijkheid van het Rijk.
5. Relatie met de wijziging van de staatkundige verhoudingen in
het Koninkrijk
De eilanden Bonaire, Sint Eustatius en Saba (BES-eilanden), die nu nog
deel uitmaken van het land de Nederlandse Antillen, worden op termijn
openbaar lichaam in het Nederlandse staatsbestel. Op de drie eilanden
zijn naast het Nederlands het Papiaments en het Engels de officiële
voertaal. Momenteel is een wetsvoorstel in behandeling bij de Tweede
Kamer, waarin een regeling is opgenomen over de positie van die talen
als bestuurstaal op de betreffende eilanden na de transitie.5 De taal in het
rechtsverkeer wordt geregeld in de Rijkswet gemeenschappelijk Hof van
Justitie.6 Ook voor het onderwijs worden wettelijke regelingen getroffen
voor het gebruik van deze talen.7 In het bestuurlijke verkeer zal het
gebruik van de Nederlandse taal uitgangspunt zijn, maar op Bonaire zal
het gebruik van het Papiaments en op Sint Eustatius en Saba het gebruik
van de Engelse taal worden toegestaan.

1
Zie onder meer de Wet op het primair
onderwijs (artikel 9), Wet op het voortgezet
onderwijs (artikel 11e) en de Wet gebruik
Friese taal in het rechtsverkeer.
2
Zie de artikelen 2:7 tot en met 2:12 van de
Algemene wet bestuursrecht.
3
De Rijksoverheid heeft de verantwoordelijkheid in 1970 officieel erkend in het kabinetsstandpunt inzake het rapport van de
commissie-Van Ommen over de Friese
taalpolitiek Kamerstukken II 1969/70, 10 728,
nr. 1.
4
Bestuursafspraak Friese taal en cultuur 2001,
voorzien van twee uitvoeringsconvenanten.
5
Kamerstukken II 2009/10, 32 368, Tweede
Aanpassingswet openbare lichamen BES-A.
6
PM. Deze rijkswet wordt op 1 september in
het Staatsblad gepubliceerd.
7
Kamerstukken II 2009/10, 32 419, Tweede
Aanpassingswet openbare lichamen BES-B.
8
Een voorontwerp van dit wetsvoorstel is te
raadplegen via www.internetconsultatie.nl/
grondwetbeseilanden.

Na toetreding van de drie eilanden tot het Nederlandse staatsbestel zal de
Grondwet daar van toepassing zijn. Daarom wordt hier kort ingegaan op
de verhouding van de voorgestelde taalregeling op Bonaire, Sint Eustatius
en Saba tot dit grondwetsvoorstel. Zoals eerder opgemerkt beoogt de
voorgestelde grondwetsbepaling niet de overheid en de burger te allen
tijde te verplichten de Nederlandse taal te gebruiken. Het derde lid van de
voorgestelde grondwetsbepaling staat wettelijke uitzonderingen toe. De
ontworpen wettelijke regelingen voor het gebruik van het Papiaments en
Engels op Bonaire, Sint Eustatius en Saba, passen binnen die uitzonderingsclausule («behoudens in de gevallen bij of krachtens de wet
bepaald»). De regering heeft overeenkomstig het advies van de Raad van
State het voornemen om in een voorstel tot wijziging van de Grondwet
waarbij de positie van de BES-eilanden in de Grondwet wordt geregeld8,
een bepaling op te nemen inzake het Papiaments en het Engels (voor
Saba en Sint Eustatius). Daarbij denkt de regering aan een regelingsopdracht voor de wetgever voor het gebruik van het Papiaments en het
Engels in het verkeer met de overheid, vergelijkbaar met het voorgestelde
vierde lid voor het Fries.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 522, nr. 3

8

II. ARTIKELSGEWIJS
Artikel II (nieuw artikel 23a)
Het eerste lid
Uit verschillende rechtsbronnen is te herleiden dat het Nederlands de
officiële taal is van Nederland. Zo bevat artikel 8, eerste lid, onderdeel d,
van de Rijkswet op het Nederlanderschap voor hen die het Nederlandse
staatsburgerschap door middel van naturalisatie willen verwerven, het
vereiste dat zij in de Nederlandse samenleving als ingeburgerd kunnen
worden beschouwd, hetgeen onder andere moet blijken uit het feit dat zij
beschikken over een redelijke kennis van de Nederlandse taal.1
Voor wat betreft het bestuurlijk verkeer kan worden gewezen op de in de
Algemene wet bestuursrecht opgenomen regeling met betrekking tot het
gebruik van de Nederlandse taal door bestuursorganen en onder hun
verantwoordelijkheid werkzame personen (artikel 2:6). Ook de wettelijke
bepalingen die meer in het bijzonder het rechtsverkeer betreffen gaan uit
van het Nederlands als de taal van het rechtsgeding.2 Deze notie wordt
nog eens bevestigd door de in de wetgeving opgenomen uitzonderingen
hierop ten aanzien van het gebruik van de Friese taal in het bestuurlijk
verkeer en in het rechtsverkeer.3 Het onderhavige lid expliciteert dat de
«officiële» taal van Nederland het Nederlands is.
Dat de regering nu voorstelt het Nederlands te verheffen tot grondwettelijke norm, betekent niet dat de positie van andere talen in Nederland,
zoals het Fries, wordt miskend. In de toelichting op de overige leden van
de voorgestelde grondwettelijke bepaling wordt hierop nader ingegaan.

1
Het betrokken artikel bevat een soortgelijke
eis voor inwoners van de Nederlandse
Antillen of Aruba.
2
Zie bijvoorbeeld artikel 6:5, derde lid, van de
Algemene wet bestuursrecht, de artikelen 191,
263, 275, 334 en 337 van het Wetboek van
Strafvordering en artikel 986 van het Wetboek
van Burgerlijke Rechtsvordering.
3
Zie de artikelen 2:7 tot en met 2:12 van de
Algemene wet bestuursrecht en de Wet
gebruik Friese taal in het rechtsverkeer.
4
Zie Kamerstukken II 1993/94, 23 543, nr. 3,
p. 17.

Wat onder «het Nederlands» moet worden verstaan, is geen zaak waar de
wetgever zich in definiërende zin over kan uitspreken. Indien in een
concreet geval twijfel mocht ontstaan, is het aan de rechter om daarover
een uitspraak te doen.4
Het Nederlands is ook een officiële taal in Aruba, de Nederlandse Antillen,
België en Suriname. Nederland is daarom niet exclusief bevoegd om te
bepalen wat de Nederlandse taal is. De partijen bij het Verdrag inzake de
Nederlandse Taalunie, Nederland en België, bepalen gemeenschappelijk
de officiële spelling en spraakkunst van de Nederlandse taal (art. 4 sub b).
Ook voeren zij een gemeenschappelijk beleid met betrekking tot particuliere initiatieven op het gebied van woordenboeken, woordenlijsten en
grammatica’s (art. 4 sub d). Suriname is geassocieerd lid en werkt in die
hoedanigheid mee aan activiteiten van de Taalunie. Het besluitvormend
orgaan binnen de Taalunie is het Comité van ministers, waarin elke
verdragspartij beschikt over één stem. Beslissingen kunnen dus alleen bij
eenstemmigheid worden genomen. De Algemeen Secretaris, benoemd
door het Comité, bereidt het beleid van de Taalunie voor en voert het uit.
Het Comité van ministers bestaat uit de Vlaamse en Nederlandse
bewindslieden die zijn belast met de zorg voor onderwijs en cultuur.
De spellingsregels, die zijn vastgesteld door het Comité van ministers van
de Nederlandse Taalunie, zijn alleen bindend voor de overheid en voor het
door de overheid bekostigd onderwijs (artikel 2 Spellingwet), maar
worden ook daarbuiten gebruikt. Afgezien van deze wettelijke bepalingen
met betrekking tot de officiële schrijfwijze is niet vastgelegd wat «het
Nederlands» inhoudt. Daaraan bestaat van overheidswege ook geen
behoefte. De Nederlandse taal vernieuwt zichzelf voortdurend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 522, nr. 3

9

Het tweede lid
Het tweede lid bepaalt dat de zorg voor de bevordering van het Nederlands tot de taken van de overheid behoort. Deze bepaling leidt niet tot
directe aanspraken ten aanzien van de overheid.
Wat betreft de bevordering van het Nederlands sluit deze bepaling nauw
aan bij de verplichtingen die thans reeds voortvloeien uit het verdrag van
9 september 1980 tussen België en Nederland inzake de Nederlandse
Taalunie. Ingevolge dit verdrag bevorderen beide landen de ontwikkeling
van de Nederlandse taal en letteren, de kennis en het verantwoorde
gebruik van de Nederlandse taal en de studie en verspreiding van de
Nederlandse taal en letteren in het buitenland. Die bevordering dient
plaats te vinden in het maatschappelijk verkeer, maar ook in de wetenschap en de kunst en binnen de overheid zelf.1
De zorgplicht van de overheid wordt geconcretiseerd in de tweede volzin
van het tweede lid. Dat bepaalt dat de overheid maatregelen treft ter
bevordering van de beheersing van het Nederlands. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan maatregelen die ertoe strekken te bevorderen
dat iedereen die permanent of voor langere tijd in Nederland verblijft de
Nederlandse taal machtig is. Zoals in het algemeen deel van de memorie
van toelichting is uiteengezet, is het naar het oordeel van de regering de
taak van de overheid om daarop waar nodig beleid te voeren. Onderwijs
in de Nederlandse taal speelt daarbij uiteraard een belangrijke rol.
Het derde lid en artikel III
Het derde lid bepaalt dat ieder het recht heeft om in het verkeer met de
overheid het Nederlands te gebruiken. De bepaling ziet zowel op mondeling als schriftelijk verkeer. De formulering van deze bepaling maakt
verder duidelijk dat het daarin verwoorde recht zich beperkt tot het
verkeer met de overheid en dat geen sprake is van horizontale werking
met gevolgen voor privaatrechtelijke organisaties en het maatschappelijk
verkeer.
Het recht om in het verkeer met de overheid het Nederlands te gebruiken
doet niet af aan het thans reeds wettelijk geregelde recht om in het
verkeer met in de provincie Fryslân gevestigde bestuursorganen – naast
het Nederlands – ook gebruik te maken van het Fries (artikel 2:7 van de
Algemene wet bestuursrecht) noch aan het recht om ter terechtzitting in
de provincie Fryslân gebruik te maken van de Friese taal (Wet gebruik
Friese taal in het rechtsverkeer).
Het begrip «overheid» is een breed, maar duidelijk omlijnd, begrip. Het
omvat naast de wetgevende en rechtsprekende organen alle bestuursorganen als bedoeld in artikel 1:1, eerste en tweede lid, Awb.
In artikel 2:6 van de Awb is nu reeds bepaald dat bestuursorganen en
onder hun verantwoordelijkheid werkzame personen de Nederlandse taal
gebruiken, tenzij bij wettelijk voorschrift anders is bepaald dan wel indien
het gebruik daarvan doelmatiger is en de belangen van derden daardoor
niet onevenredig worden geschaad.

1
Zie de artikelen 2 en 3 van het Verdrag
tussen het Koninkrijk der Nederlanden en het
Koninkrijk België inzake de Nederlandse
Taalunie (Trb. 1980, 147).

De uitbreiding die het voorstel met zich brengt, beperkt zich dan ook tot
de organen die in artikel 1:1, tweede lid, Awb van het bestuursorgaanbegrip zijn uitgezonderd, waaronder de wetgevende macht, de kamers en
de verenigde vergadering der Staten-Generaal, de onafhankelijke, bij de
wet ingestelde organen die met rechtspraak zijn belast (alsmede de Raad
voor de rechtspraak en het College van afgevaardigden), de Raad van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 522, nr. 3

10

State en zijn afdelingen, de Algemene Rekenkamer, de Nationale
ombudsman en de substituut-ombudsmannen, de voorzitters, leden,
griffiers en secretarissen van de hiervoor genoemde organen en de
procureur-generaal, de plaatsvervangend procureur-generaal en de
advocaten-generaal bij de Hoge Raad.
Deze organen gebruiken in de praktijk over het algemeen de Nederlandse
taal. Het Nederlands is in ieder geval nu reeds de taal in het Nederlandse
rechtsverkeer. Het onderzoek ter zitting vindt plaats in het Nederlands en
de uitspraak wordt in die taal gedaan.1
Om te gelegener tijd te kunnen bezien of er redenen zijn om ten aanzien
van deze organen niettemin gebruik te maken van de mogelijkheid die het
voorgestelde artikel 23a, derde lid, biedt om bij of krachtens de wet
uitzonderingen te maken op de hoofdregel dat de overheid het Nederlands gebruikt, acht de regering het wenselijk een overgangsregeling te
treffen. Het voorgestelde additionele artikel III voorziet hierin.
Het vierde lid
Het vierde lid doet niet alleen recht aan de positie van het Fries als
regionale minderheidstaal en de taak van de overheid op dit gebied, maar
waarborgt ook dat regelgeving inzake het gebruik van de Friese taal in het
bestuurlijk en rechtsverkeer zijn grondslag vindt in de formele wet.
Artikel IV
Additioneel artikel I van de Grondwet bepaalt dat de artikelen 57a en 129,
derde lid, tweede volzin, van de Grondwet eerst na vier jaar of op een bij
of krachtens de wet te bepalen eerder tijdstip in werking treden. Deze
artikelen zijn op 11 oktober 2006 in werking getreden.2 Additioneel artikel I
van de Grondwet is daarmee uitgewerkt en kan vervallen.
Additioneel artikel II van de Grondwet bepaalt dat artikel 54, tweede lid,
naar de tekst van 1983 gedurende vijf jaren of een bij of krachtens de wet
te bepalen kortere termijn van kracht blijft en dat deze termijn bij de wet
voor ten hoogste vijf jaren kan worden verlengd. Deze termijn is geëindigd op 1 december 2008, de datum waarop de wet van 25 september
2008 tot wijziging van de Kieswet en enkele andere wetten houdende
enkele technische aanpassingen (Stb. 405) in werking is getreden.3
Additioneel artikel II van de Grondwet is daarmee uitgewerkt en kan
vervallen.
De Minister-President, minister van algemene Zaken,
J. P. Balkenende

1
Zie de uitspraak van het CBb van 19 januari
2009 (AB 2009, 100).
2
Artikel X, tweede lid, van de wet van
7 september 2006, houdende regeling van de
tijdelijke vervanging van leden van de Tweede
Kamer en Eerste Kamer der Staten-Generaal,
de provinciale staten en de gemeenteraden
wegens zwangerschap en bevalling of ziekte
(Stb. 418). Deze wet is op 11 oktober 2006 in
werking getreden (Stb. 2006, 449).
3
Artikel IV, tweede lid, van de wet van
25 september 2008 tot wijziging van de
Kieswet en enkele andere wetten houdende
enkele technische aanpassingen (Stb. 405).
Deze wet is op 1 december 2008 in werking
getreden (Stb. 2008, 481).

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkslrelaties,
De minister van Justitie,
E. M. H. Hirsch Ballin
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
A. Rouvoet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 522, nr. 3

11