Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

23 987

Uitbreiding van de Europese Unie

Nr. 105

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 8 december 2009

1

Samenstelling:
Leden: Atsma (CDA), Van Bommel (SP), ondervoorzitter, Van der Staaij (SGP), Waalkens
(PvdA), voorzitter, Ormel (CDA), Van Velzen
(SP), De Nerée tot Babberich (CDA), Haverkamp (CDA), Jan Jacob van Dijk (CDA), Blom
(PvdA), Eijsink (PvdA), Van Dam (PvdA),
Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Jonker
(CDA), Irrgang (SP), De Roon (PVV), Boekestijn
(VVD), Pechtold (D66), Ten Broeke (VVD),
Gill’ard (PvdA), Jasper van Dijk (SP), Thieme
(PvdD), Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie) en Peters (GroenLinks).
Plv. leden: Aasted Madsen-van Stiphout
(CDA), Jager (CDA), De Wit (SP), Van der Vlies
(SGP), Vos (PvdA), Snijder-Hazelhoff (VVD),
Van Heugten (CDA), Lempens (SP), Schermers
(CDA), Knops (CDA), Jacobi (PvdA), Samsom
(PvdA), Kuiken (PvdA), Teeven (VVD), Spies
(CDA), Roemer (SP), Wilders (PVV), Nicolaï
(VVD), Van der Ham (D66), Van der Burg
(VVD), Besselink (PvdA), Van Leeuwen (SP),
Ouwehand (PvdD), Voordewind (ChristenUnie)
en Vendrik (GroenLinks).
2
Samenstelling:
Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP),
Waalkens (PvdA), C
q örüz (CDA), Ormel (CDA),
voorzitter, Ferrier (CDA), Van Velzen (SP),
Nicolaï (VVD), De Nerée tot Babberich (CDA),
Haverkamp (CDA), Blom (PvdA), Eijsink
(PvdA), Van Dam (PvdA), Dezentjé HammingBluemink (VVD), Irrgang (SP), Knops (CDA),
De Roon (PVV), Boekestijn (VVD), Voordewind
(ChristenUnie), Pechtold (D66), ondervoorzitter, Ten Broeke (VVD), Van Raak (SP),
Gill’ard (PvdA), Thieme (PvdD) en Peters
(GroenLinks).
Plv. leden: De Wit (SP), Van der Vlies (SGP),
Vermeij (PvdA), Omtzigt (CDA), Spies (CDA),
Aasted-Madsen-van Stiphout (CDA), Jasper
van Dijk (SP), Van Miltenburg (VVD), Ten
Hoopen (CDA), Jonker (CDA), Boelhouwer
(PvdA), Leerdam (PvdA), Arib (PvdA), Neppérus (VVD), Lempens (SP), Schermers (CDA),
Wilders (PVV), Griffith (VVD), Wiegman-van
Meppelen Scheppink (ChristenUnie), Koşer
Kaya (D66), Van Beek (VVD), Gesthuizen (SP),
Samsom (PvdA), Ouwehand (PvdD) en Vendrik
(GroenLinks).

KST138365
0910tkkst23987-105
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

De vaste commissie voor Europese Zaken1 en de vaste commissie voor
Buitenlandse Zaken2 hebben op 11 november 2009 overleg gevoerd met
minister Verhagen van Buitenlandse Zaken en staatssecretaris Timmermans van Buitenlandse Zaken over:
– de brief van de minister van Buitenlandse Zaken d.d.
15 oktober 2009 inzake het uitbreidingspakket van de Europese Commissie 2009–2010 (23 987, nr. 103);
– de brief van de minister van Buitenlandse Zaken d.d.
2 november 2009 houdende de kabinetsappreciatie van het
uitbreidingspakket van de Europese Commissie 2000–2010
(23 987, nr. 104);
– de brief van de minister van Buitenlandse Zaken d.d. 24 april
2009 inzake het verzoek van de Raad aan de Commissie om
het schrijven van een advies voor het EU-lidmaatschap van
Montenegro (21 501-02, nr. 897);
– de brief van de minister van Buitenlandse Zaken d.d. 6 juli
2008 houdende een overzicht en een appreciatie van de
recente ontwikkelingen op het gebied van EU-uitbreiding
(23 987, nr. 96).
Van het overleg brengt de commissie bijgaand stenografisch verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Waalkens
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Ormel
De griffier van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Nijssen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

1

Voorzitter: Waalkens
Griffier: Nijssen
Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Boekestijn, Van Bommel,
Ormel, Van der Staaij, Waalkens, Wiegman-van Meppelen Scheppink,
en minister Verhagen en staatssecretaris Timmermans, die vergezeld zijn
van enkele ambtenaren van hun ministerie.
De voorzitter: Ik heet de minister, de staatssecretaris en de hen vergezellende ambtenaren van harte welkom. Wij hebben twee uur de tijd voor dit
AO en er is een uitgebreide agenda. Ik wil een spreektijd van zes minuten
per fractie inplannen. Dan kunnen wij ook een tweede termijn houden.
De heer Ormel (CDA): Voorzitter. De CDA-fractie is van mening dat uitbreiding van de EU waarover wij vandaag spreken met Europese landen die
voldoen aan de criteria zoals vastgesteld in Kopenhagen, op zich een
goede zaak is. De uitdagingen die op ons land afkomen, zoals energieschaarste, georganiseerde misdaad en instabiliteit aan de grenzen van de
Unie – wij kennen het rijtje – kunnen niet beter tegemoet worden getreden
dan door het toe laten treden van landen die aantoonbaar denken en
handelen vanuit Europese waarden en normen. De Europese Unie is
echter niet gebaseerd op richtlijnen en op administratieve beschikkingen,
maar op waarden. Deze waarden zijn voor ons van groot belang. Ze zijn
niet exclusief christelijk, maar wel geworteld in de joods-christelijke
traditie. Grondslag en doel zijn de bescherming van de menselijke waardigheid en het algemeen welzijn van de hele Europese samenleving. De
CDA-fractie is het eens met het kabinetsstandpunt dat aan alle gestelde
toetredingscriteria strikt dient te worden vastgehouden. Een aantal
lidstaten oordeelt dat regionale of zelfs geopolitieke belangen enige
souplesse in de toetredingscriteria zouden kunnen rechtvaardigen. Wij
zien deze belangen wel, maar wij vinden dat de regering terecht volledig
vasthoudt aan het volledig voldoen aan de gestelde criteria. Afspraak is
afspraak. Waarom lijkt het alsof soms alleen Nederland de gemaakte
afspraken bewaakt?
Wij begrijpen zonder meer de zorg van velen dat de invloed van Nederland in een uitdijende EU zou kunnen verwateren. Krijgt de Europese Unie
niet steeds meer te vertellen? Wordt de invloed van Nederland niet steeds
kleiner? Een visie op de toekomstige werking van de Unie, het subsidiariteitsprincipe en de soevereiniteit van Nederland is onlosmakelijk
verbonden aan steun, vooral publieke steun, voor eventuele toetreding
van nieuwe lidstaten. Voor de CDA-fractie is de Europese Unie een samenwerkingsverband van soevereine lidstaten waarvan de burgers tevens de
burgers van de Unie zijn. Wij hebben dat al eerder per motie duidelijk
gemaakt. Door het Verdrag van Lissabon treden veranderingen op die
gunstig kunnen zijn voor het subsidiariteitsprincipe en de democratische
controle. Hier ligt een grote verantwoordelijkheid voor de regering en
voor ons parlement. Als wij er niet in slagen om de besluitvormingsprocessen in de Europese Unie transparant, democratisch gecontroleerd en
subsidiair te laten zijn, zal er onvoldoende draagvlak zijn voor uitbreiding
van de Unie. Zo simpel is het. Wat dat betreft staat ook in het Verdrag van
Lissabon de absorptiecapaciteit. Dat is eigenlijk een nog niet nader uitgewerkt begrip dat te pas, maar ook te onpas gebruikt kan worden. Wij
verzoeken de regering om te overwegen om aan de Adviesraad voor
Internationale Vraagstukken (AIV) advies te vragen over de absorptiecapaciteit van de Europese Unie vanuit het Nederlandse perspectief.
Ik wil nog een paar opmerkingen maken over een aantal landen. Ik ga niet
alle landen noemen omdat wij daarover in diverse Razebs al uitgebreid
hebben gesproken. Als eerste kandidaat-lidstaat Kroatië. Wij zijn van
mening dat de onderhandelingen op hoofdstuk 23 geopend kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

2

worden zodra Kroatië, naar het oordeel van hoofdaanklager Brammertz,
weer goed en volledig samenwerkt met het Joegoslavië-tribunaal. Wij
nemen aan dat dit spoedig het geval zal zijn en wij beginnen bezorgd te
worden als dit te lang gaat duren. Dat zou namelijk laten zien dat Kroatië
de Europese waarden onvoldoende heeft overgenomen. Wij zijn wel zeer
verheugd dat er een einde is gekomen aan het grensconflict met Slovenië.
Dan kom ik op Turkije. Het land is al decennia kandidaat-lid en nog steeds
verlopen de vanuit het Europese waardenperspectief noodzakelijk geachte
fundamentele wijzigingen niet voorspoedig. Natuurlijk is nu het Ankara
Protocol actueel. De CDA-fractie is van mening dat zowel Turkije als
Cyprus zich constructief moeten opstellen. De acht bevroren onderhandelingshoofdstukken kunnen niet ontdooid worden zo lang dat Ankara
Protocol is losgetrokken. Daarnaast zijn wij van mening dat Turkije meer
moet doen aan het verinnerlijken van de Europese waarden zoals vrijheid
van meningsuiting, vrijheid van religie, vrouwenrechten, aanpak van
corruptie en een efficiënte rechterlijke macht. Wat dat betreft stellen
ontwikkelingen in de Turkse samenleving ons niet helemaal gerust. Wij
vragen ook aan de minister wat hij vindt van recente koerswendingen in
de Turkse buitenlandse politiek. De toenadering tot Armenië beschouwen
wij als een goede stap, maar het verdrag moet nog wel geratificeerd
worden door het Turkse parlement. De opening richting Iran kan positief
zijn als Turkije Iran kan bewegen tot volledige openheid over het nucleaire
programma en het de belabberde mensenrechtensituatie in Iran nadrukkelijk ter sprake brengt. Doet Turkije dat ook? De veranderende houding ten
aanzien van Israël beschouwen wij als zorgelijk. De CDA-fractie hoopt dat
Turkije op korte termijn de gezamenlijke oefeningen van Turkse en Israëlische legereenheden hervat en ophoudt met negatieve beïnvloeding van
de bevolking via soapseries op tv.
Dan kom ik op Servië. De CDA-fractie is van mening dat er sprake is van
een duidelijke vooruitgang in de samenwerking van Servië met het
Joegoslavië-tribunaal. Althans, als wij hoofdaanklager Brammertz
napraten. Servië moet volledig meewerken met het Joegoslavië-tribunaal.
Tegelijkertijd weten wij dat de hoofdaanklager van het Joegoslaviëtribunaal dat nooit zal zeggen. Hoe apprecieert de minister de vooruitgang
in Servië? De CDA-fractie is van mening dat Servië natuurlijk moet
meewerken met het Joegoslavië-tribunaal. Als wij het vergelijken met
Kroatië, zegt de hoofdaanklager dat Servië het zelfs beter doet dan
Kroatië. Wij moeten ervoor oppassen dat wij in de toekomst nieuwe
Mladiæs creëren en wij moeten ons ook niet laten gijzelen door deze
mijnheer. Wij denken dat het tijd wordt voor wat meer samenwerking met
Servië. Waarom talmt de Commissie met de verruiming van de markttoegang voor Servische producten?
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Voorzitter. Ik dank het kabinet voor de uitgebreide appreciatie. Ik wil vooral
mijn tijd benutten om in te gaan op punten waarbij wij vragen of opmerkingen hebben over de kabinetsvisie. Voor het overige – het overgrote
deel dus – delen wij de visie van het kabinet.
Het is goed dat er wordt ingezet op regionale samenwerking als het gaat
om de Balkan. Het is te gemakkelijk om alle problemen terug te verwijzen
naar de landen zelf als zijnde bilaterale problemen. Ook zijn problemen
niet zomaar over één kam te scheren. Grensproblemen tussen Kroatië en
Slovenië zijn anders dan de problemen tussen Macedonië en Griekenland.
Vooral deze laatste problemen zouden zo maar kunnen escaleren met
negatieve gevolgen voor een groter deel van de regio dan alleen die twee
landen. Zij hebben bijvoorbeeld ook effect op het nationalisme in Bulgarije en allerlei ontwikkelingen in Albanië. Is het daarom niet beter als de
Europese Unie een actievere rol speelt op dit punt? Moet in het algemeen
horizontale samenwerking, tussen landen dus, niet veel meer hand in
hand gaan met samenwerking tussen de Europese Unie en de kandidaat-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

3

toetredingslanden? In het toetredingsdocument wordt eigenlijk alleen een
samenwerking tussen het betreffende land en de Europese Unie
genoemd.
Dan kom ik op de visa. De ChristenUnie-fractie is wat bang dat er nu een
soort tweedeling lijkt te ontstaan. Met name moslims kunnen nog niet vrij
reizen. Op zich is dit verklaarbaar omdat Albanië en Kosovo nog geen
vrijstelling hebben. De angel zit hem met name in Bosnië-Herzegovina.
Daar kunnen Serviërs waarschijnlijk een Servisch paspoort krijgen.
Kroaten hebben vaak al een Kroatisch paspoort. De derde groep, de
moslims, valt buiten de boot. Is hier aandacht voor?
Toetreding betekent een grote opgave voor de landen om te hervormen
op tal van punten. Niet alles hoeft echter naar West-Europees model te
worden vormgegeven. Wij kennen ook zoiets als subsidiariteit en respect
voor eigen cultuur en identiteit. Ik denk haast dat zoiets als familierecht
ook een onderwerp is waarover landen veelal zelf zouden moeten gaan.
Inmenging op deze punten gaat dan al snel over een grens. Pleidooien
van bijvoorbeeld Nederlandse ambassadeurs om homohuwelijken toe te
staan, zijn daarvan wat ons betreft een goed voorbeeld. Dat lijkt ons niet
nodig. De betreffende landen kunnen daarin zelf hun weg vinden.
Uit de kabinetsappreciatie blijkt dat het kabinet oog heeft voor de problematiek rond de Roma. Mijn waardering daarvoor. Het blijft echter nog te
veel bij benoemen en het laten liggen van de problemen bij de lidstaten
zelf. Daarom zou ik vandaag een aantal suggesties willen doen. Een betere
coördinatie van het overleg tussen Europese landen en de Roma lijkt ons
goed. Een Romaplatform lijkt ons hiervoor goed bruikbaar. De coördinatie
zou bij moeten dragen aan het vinden van best practises. Dit lijkt ons
belangrijk omdat hier een grote schaarste aan is door een tekort aan
evaluaties van Romaprojecten. Het lijkt ons ook goed om de situatie van
de Roma te koppelen aan de geldende sociale rechten in de Europese
Unie. Daarvoor zou een benchmark goed gebruikt kunnen worden. Voor
toetredende lidstaten zou verbetering van de positie van Roma onderdeel
kunnen uitmaken van het toetredingsproces. Dat kan door gebruik te
maken van de net genoemde benchmark en daarnaast zou meer nadruk
gelegd kunnen worden op Roma-inclusiviteit in projecten die worden
opgestart.
Tot slot heb ik enkele opmerkingen over afzonderlijke landen. Turkije heeft
zeer weinig bereikt het afgelopen jaar. Het kabinet deelt deze mening ook.
Turkije is aan zet, wordt gezegd. Mijn fractie kan opnieuw niet anders
concluderen dan dat het verstandiger zou zijn om helderheid te bieden en
toetreding niet langer het doel te laten zijn. Ook vandaag herhaal ik mijn
oproep: volg de Duitse lijn. Biedt een geprivilegieerd partnerschap aan.
Dat lijkt ons voor beide het beste.
Het kabinet is positief over de toenadering tot Armenië. Is het echter niet
beter om gezien de ervaring en de aarzelingen met een positieve beoordeling over de toenadering tot Armenië, te wachten tot Turkije daadwerkelijk
de intenties heeft uitgevoerd, de protocollen heeft geratificeerd en de
grenzen heeft geopend? Vandaag wil ik ook de Armeense genocide
noemen. De ChristenUnie-fractie vindt het vreemd dat in de Nederlandse
appreciatie geen woord is gewijd aan de ongewijzigde houding van
Turkije inzake de Armeense genocide. Daags voor het tekenen van het
protocol ontkende Erdogan die nog in Frankrijk.
Ik heb een vraag over het minderhedenbeleid in Montenegro. Hoe staat
het met de status van vooral de Serviërs in Montenegro? Er wonen daar al
jaren veel gevluchte Serviërs uit bijvoorbeeld Kosovo en Bosnië. Zij
kunnen geen staatsburgerschap krijgen en worden nog steeds slechts als
vluchtelingen gezien. Serviërs worden hierin met name gediscrimineerd.
Heeft de Europese Unie hier aandacht voor?
Dan kom ik op Kroatië. Is samenwerking met het Joegoslavië-tribunaal
voor Kroatië net zo’n hard punt als in gesprekken met Servië? Met andere
woorden: als er niet volledig wordt samengewerkt, dan geen toetreding?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

4

Ook zou ik graag nog een vergelijking willen trekken met Roemenië en
Bulgarije. Die dringt zich namelijk sterk op als wordt gezegd dat hervormingen niet alleen op papier, maar ook in de praktijk serieus moeten
worden genomen en dat controlemechanismen op Europese fondsen
geoptimaliseerd moeten worden. Ik heb al eerder aangegeven dat de
uitdaging met name ligt in werkelijke hervormingen die verder gaan dan
papier. Hoe wordt dit verwerkt in het toetredingsproces? Hoe wordt dit
gemonitord?
Ik vind het moedig dat de heer Ormel zijn vragen over Servië opwerpt. Dat
was ik eigenlijk ook van plan vandaag, mede in het licht van mijn vorige
vraag over Kroatië. De ChristenUnie-fractie heeft het kabinet altijd
gesteund in een heel straffe en heldere lijn, maar ik zou er vandaag wel
een waarschuwing bij willen voegen. Dit mag uiteindelijk geen kwestie
worden waarin Nederland geen gezichtsverlies mag lijden in dit traject. Af
en toe is koppigheid goed, maar die moet wel bijdragen aan een goed
resultaat. Zijn er mogelijkheden om meer stimulerend te werken als wij
die goede resultaten ook met Servië willen bereiken?
In Bosnië-Herzegovina is sprake van een erg ingewikkelde situatie. Er zijn
vooral problemen tussen de Servische republiek en de Bosnische federatie. Dat creëert een heel ingewikkeld en moeilijk te regeren situatie met
allerlei landsvertegenwoordigingen, verschillende presidenten, parlementen et cetera. Volgens de ChristenUnie-fractie moet er meer duidelijkheid worden verschaft over de fundamenten, want dit kan zo natuurlijk
niet doorgaan. Hoe moet deze republiek verder gaan? Het land blijft
anders afhankelijk van het Westen en zal nooit echt onafhankelijk kunnen
worden, zowel politiek als economisch. Graag krijg ik een reactie van het
kabinet op dit punt.
De heer Boekestijn (VVD): Voorzitter. De voortgangsrapportages van de
Europese Commissie aangaande de westelijke Balkan en Turkije zijn
zonder uitzondering kritisch, maar de conclusies die de Commissie trekt,
zijn niet altijd consequent. De VVD-fractie verbindt haar eigen conclusies
aan de rapporten en zal de Nederlandse regering aanspreken op haar
verantwoordelijkheid kritisch en waakzaam te blijven conform het afgesprokene in het Verdrag van Lissabon. De Commissie is al enige jaren niet
consequent en doet daarmee afbreuk aan de geloofwaardigheid van de
Unie. De neiging de rode loper uit te rollen, is kennelijk onuitroeibaar en
dus moeten wij helaas weer op de rem gaan staan. Ik heb een aantal
opmerkingen en vragen over Turkije, Kroatië, Macedonië, BosniëHerzegovina, Servië en Kosovo.
Het standpunt van mijn fractie inzake Turkije is bekend. Ik heb één vraag
aan zowel de minister als de staatssecretaris. Welke consequenties
verbindt het kabinet eraan als aan het einde van het jaar blijkt dat Turkije
zich niet aan het Ankara Protocol houdt? Dan hebben wij het dus over het
openstellen van de Turkse lucht- en zeehavens voor Grieks-Cypriotisch
transport. De heer Ormel zei terecht dat Cyprus ook een aantal verplichtingen heeft die het moet nakomen. Welke consequenties verbindt het
kabinet eraan als dit niet goed gaat?
De heer Ormel (CDA): De heer Boekestijn gaat ervan uit dat het standpunt
van de VVD-fractie over Turkije bekend is. Dat is inderdaad zeer bekend.
Uw voorganger, de vorige buitenlandwoordvoerder van uw fractie, is uit
de fractie gesmeten vanwege dat standpunt. Is dat standpunt nog onverkort hetzelfde?
De heer Boekestijn (VVD): Ik meen mij te herinneren dat iemand uit de
fractie is gegaan om een eigen partij op te richten. Hij is in zaken gegaan.
Hij doet goede zaken op de electorale markt tegenwoordig. Ik heb te
maken met het standpunt van mijn eigen fractie. Dat is nog steeds
hetzelfde. Dat wil zeggen: als dat Ankara Protocol niet wordt opgevolgd,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

5

vinden wij dat de bestaande onderhandelingen moeten worden afgebroken.
De heer Ormel (CDA): Daarvoor sprak u over het standpunt van de
VVD-fractie inzake het lidmaatschap van Turkije. Het Ankara Protocol is
een onderdeel, de opmaat naar de besprekingen over het lidmaatschap.
Uw voorganger is uit de partij gezet omdat hij vond dat Turkije geen lid
zou kunnen worden. U zegt dat het standpunt van de VVD hetzelfde is. Dat
wil dus zeggen dat de VVD vindt dat Turkije lid kan worden.
De heer Boekestijn (VVD): Als Turkije niet voldoet aan het Ankara
Protocol vinden wij het niet meer zinvol om met Turkije in gesprek te zijn
over een mogelijke toetreding. Als Turkije zijn gedrag zou veranderen,
wordt alles natuurlijk weer anders.
De vorderingen met betrekking tot Kroatië zijn reëel, maar het noemen
van een toetredingsdatum achten wij niet reëel. De Commissie constateert
dat er goede vorderingen in de verschillende onderhandelingshoofdstukken zijn gemaakt en dat het land daarmee de finishlijn in zicht heeft.
Dat zegt uitbreidingscommissaris Olli Rehn dus. Daar had hij het bij
moeten laten, maar door het gebruik van het woord «finishlijn» begaat de
Commissie exact dezelfde fout als vorig jaar waarna de voortgang direct
stagneerde. Volgens de VVD-fractie is Kroatië de enige kandidaat-lidstaat
die enige kans maakt om ergens in de komende jaren lid te worden. Door
echter een datum te noemen, handelt de Commissie tegen de afspraak en
tegen het Verdrag van Lissabon in. Voorts wekt het bevreemding dat de
Commissie wel kritisch is over de medewerking van Kroatië aan het
Joegoslavië-tribunaal in Den Haag vanwege enkele documenten die zoek
zouden zijn, maar in het geval van Servië geen bezwaar meer ziet ondanks
de voortgaande zoektocht naar de grootste misdadiger Mladiæ. Wederom
is dat totaal inconsequent. Bovendien moet de Commissie zich houden
aan de feiten en aan de afspraak het oordeel over te laten aan aanklager
Brammertz en de lidstaten.
De kandidaat-lidstaat Macedonië verdient de aandacht van de Commissie.
De VVD-fractie is verheugd dat de Commissie heeft vastgesteld dat Macedonië goede vooruitgang heeft geboekt en de politieke stabiliteit lijkt te
zijn teruggekeerd. Macedonië heeft sinds de toekenning van het
kandidaat-lidmaatschap inderdaad sommige voorbeeldige hervormingen
laten zien zoals grootschalige invoering van biometrische paspoorten,
vervanging van militaire grenswachten door civiele en het incorporeren
van de Albanese minderheid. Desondanks kon het niet eens rekenen op
een gesprek met de Commissie. Het zou Olli Rehn sieren als hij hier eens
al zijn aandacht naar uit zou laten gaan en dat zou de binnenlandse stabiliteit in Macedonië zeer ten goede komen. De naamgevingskwestie met
Griekenland is een zaak waarover met de nieuwe Griekse regering zaken
lijken te doen. De VVD-fractie is dus hoopvol over Macedonië, al is ook
hier een eventueel lidmaatschap nog zeker tien jaar niet aan de orde.
Minister Verhagen: U noemt een datum!
De heer Boekestijn (VVD): Ik bedoel ... Tien jaar is meer dan een mensenleven, toch? In de politiek is een week al heel lang.
Het grootste zorgenkind in de regio is Bosnië-Herzegovina. Het kan niet op
eigen benen staan. De situatie in Bosnië is zeer zorgwekkend, constateert
de Europese Commissie. Ook de VVD-fractie is van mening dat zo lang het
zorgenkind niet op eigen benen kan staan zelfs een aanvraag voor een
lidmaatschap moet worden vermeden. Uitbreidingscommissaris Rehn
noemt Bosnië terecht een quasiprotectoraat. De VVD-fractie blijft bereid te
kijken naar de blijvende inzet van Nederlandse militairen – ALTHEA – die
noodzakelijk is voor het bijeenhouden van deze staat. Wij willen echter
spoedig, liefst voor het verlopen van het EU-Amerikaanse ultimatum van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

6

20 oktober, vooruitgang kunnen waarnemen in de wijze waarop de politieke leiders van de Bosnische moslims, de Kroaten en de Serven samenwerken.
Dan kom ik op Servië en Kosovo. De Commissie schiet zich in de voet
door eigen inconsequent optreden. Ten aanzien van Servië is de
Commissie bijna lovend en spreekt ze zich uit voor het ratificeren van de
samenwerkingsovereenkomst. Kosovo wordt echter al zwaar bekritiseerd
amper anderhalf jaar na stichting van de staat, die overigens door vijf
EU-landen– Spanje, Roemenië, Griekenland, Cyprus en Slowakije – nog
niet is erkend. De VVD-fractie vindt dat een land dat niet wordt erkend
door alle EU-lidstaten, waar de helft van de bevolking werkloos is, wel een
mobiele telefoon heeft, maar slechts voor een derde is aangesloten op de
waterleiding, zich geen illusies over een EU-lidmaatschap hoeft te maken.
Dat juist dit land vrij reizen en visumliberalisatie in het vooruitzicht wordt
gesteld door de Commissie is het gevolg van de inconsequente wijze
waarop men Servië op dit vlak de afgelopen jaren heeft voorgetrokken. Dit
is precies waarvoor wij hebben gewaarschuwd. Het is een slechte zaak dat
het voortrekken van de een leidt tot een ongewenste stap voor de ander.
De Commissie is volledig de regie kwijt en de lidstaten zullen de prijs
daarvoor betalen. De werkloosheid onder de Kosovaarse jongeren is ruim
70%, de maffia heeft er vrij spel en er zijn criminele banden met Albanië.
Ten slotte hebben wij geen goed woord over voor het oordeel van Rehn
dat Servië voldoende samenwerkt met het Joegoslavië-tribunaal. Dat
oordeel is niet aan hem en het is feitelijk onjuist. Mladiæ loopt nog vrij
rond en dus kan er niet worden geratificeerd. Punt. De Commissie lapt
weer alle regels aan haar laars. Graag krijg ik hierop een reactie van de
minister en de staatssecretaris.
De heer Van der Staaij (SGP): Voorzitter. Er zijn veel mooie woorden
gesproken in verband met de herdenking van de val van de Berlijnse
Muur twintig jaar geleden. Die mooie woorden waren terecht. Het was
een zegen dat er na lange tijd weer mogelijkheden kwamen om de tweedeling tussen Oost- en West-Europa op te heffen. De landen uit Middenen Oost-Europa zijn daarmee echter na veertig jaar communisme niet
ineens democratische rechtsstaten geworden. Daarvoor horen wij nog te
veel over acceptatie van corruptie, georganiseerde criminaliteit, het
bestaan van politieke druk op de media, moeizame interne staatsrechtelijke verhoudingen en een niet onafhankelijke rechterlijke macht. Dat geldt
in diverse van de twaalf lidstaten die in de afgelopen jaren zijn toegetreden, maar zeker ook in de landen die nu kandidaat-lid zijn of dat willen
worden. Als je terugkijkt zie je voor bijvoorbeeld Roemenië en Bulgarije
dat er verbeteringen in het systeem zijn doorgevoerd, maar dat tegelijkertijd bij de toetreding heel veel hervormingsprocessen gestagneerd zijn. In
Roemenië zijn de president en het parlement in een strijd verwikkeld die
niet echt getuigt van constitutioneel verantwoord handelen. In het licht
van de ervaringen uit de afgelopen tijd is het dus des te belangrijker dat
Europa er streng op toeziet dat bij toetreding aan alle Kopenhagen-criteria
in woord en daad wordt voldaan. Essentiële voorwaarden moeten worden
nagekomen en natuurlijk moeten die voorwaarden ook niet verdergaan
dan nodig is. Er moet wel ruimte blijven voor diversiteit waar dat heel
goed kan en mag. Mevrouw Wiegman noemde zo-even al het voorbeeld
van het homohuwelijk. Om dat al dan niet toe te staan, ligt in de ruimte
van de nationale lidstaten. Daarin moet geen Europese norm worden
opgedrongen.
De heer Van Bommel (SP): Nu dit punt voor een tweede keer wordt
gemaakt, wil ik toch de principiële vraag stellen of Nederland moet bevorderen dat verbintenissen die in Nederland worden aangegaan, ook in het
buitenland, in ieder geval in de landen dichtbij ons, rechtskracht hebben.
Deelt de heer Van der Staaij die algemene opvatting?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

7

De heer Van der Staaij (SGP): Als daar principiële bezwaren tegen
bestaan, vind ik niet dat landen moeten worden geprest om die te
erkennen. Ik vind dat dit de ruimte is van de lidstaten.
De heer Van Bommel (SP): Vanzelfsprekend is dat de ruimte, zeker de
juridische ruimte, van landen. Daar zou ik niet in willen treden. Mevrouw
Wiegman roerde echter aan dat Nederlandse vertegenwoordigers in
Europa ijverden voor die erkenning. Het is toch het goed recht van Nederland om te vragen of verbintenissen die in Nederland rechtskracht hebben
in het buitenland worden erkend? Ik heb het over vragen, niet over onder
druk zetten. Daar zijn trouwens ook geen instrumenten voor.
De heer Van der Staaij (SGP): Dat is wat anders. Ik zal zeggen waar het
mij om gaat en wat volgens mij mevrouw Wiegman ook bedoelde. Ik heb
bijvoorbeeld uit Albanië geluiden gehoord dat vanuit Europese landen
wordt gezegd dat zij daar eigenlijk wel het homohuwelijk moeten regelen
in hun wetgeving, want dat hoort bij de Europese standaard. Dat zal niet
in de officiële brieven staan, maar toch. Als de Europese standaard op
allerlei terreinen in die landen ook moet gelden en als men daar moet
vinden wat wij hier in meerderheid vinden, ben ik het daarmee niet eens.
De heer Van Bommel (SP): Daarover kunnen wij het snel eens zijn. Het
homohuwelijk zit niet in het acquit, niet in de Kopenhagen-criteria en niet
in andere voorwaarden die voor toetreding gelden.
De heer Van der Staaij (SGP): Exact. Dat is dus wel een helder voorbeeld
van het punt dat ik hiermee wilde maken.
De institutionele hervormingen die ook met het Verdrag van Lissabon tot
stand zijn gebracht, kunnen het voor nieuwe leden makkelijker maken om
toe te treden, maar dat mag natuurlijk niet tot een makkelijker accepteren
leiden. Bij eventuele toetreding van nieuwe landen moet zeer kritisch
bekeken worden of de verbeteringen om te voldoen aan het acquit ook
daadwerkelijk in de politieke en bestuurlijke cultuur zijn doorgedrongen.
Dit verschilt niet van wat de regering betoogt. Ik kan me vinden in de
kritisch-realistische benadering die in de kabinetsbrief wordt gekozen. Wij
moeten lidstaten dus niet te makkelijk het voordeel van de twijfel gunnen
of een steuntje in de rug geven door concrete data te noemen terwijl er
twijfel is. Wij delen de visie van de regering dat voor toetreding de steun
van alle lidstaten nodig is en dat niet te gemakkelijk verwachtingen
moeten worden gewekt.
Bij elk van de nieuw toetredende landen of potentiële kandidaten zien wij
de problematiek van de corruptie en de georganiseerde criminaliteit sterk
terugkomen. De succesvolle strijd hiertegen moet een buitengewoon
belangrijk criterium zijn voor toetreding. Wij steunen daarom de terughoudende benadering van de regering ten aanzien van concrete streefdata
voor Kroatië. Laat dit land eerst maar bewijzen dat het daadwerkelijk de
strijd tegen corruptie en de georganiseerde criminaliteit stevig voert.
Hetzelfde geldt voor de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit in
het algemeen. Vergroting van de interne markt betekent al te gemakkelijk
ook een vergroting van de interne markt voor criminaliteit. Er moet dus
een actieve inzet zijn om te voorkomen dat open grenzen ook open criminele ruimten tot gevolg kunnen hebben.
Tot slot heb ik enkele opmerkingen over de landen. Over Turkije hebben
wij in het verleden heel wat discussie gevoerd. De positie van de SGP is
daarin al een «mensenleven» constant, om in de termen van de heer
Boekestijn te spreken. Wij zijn geen voorstander van de toetreding van
Turkije. Wij zouden eerder de oplossing zoeken in een specifiek partnerschap. Het trage hervormingsproces waarmee wij nu geconfronteerd
worden, versterkt die visie alleen maar. Wat is de Duitse positie op dit
moment, ook na de verkiezingen? Over de Armeense kwestie meldt het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

8

kabinet positieve berichten. Is dat niet al te positief? Is er op dit punt
werkelijk iets veranderd? Is de grens ook feitelijk geopend of worden toch
weer allerlei voorwaarden gesteld die niet in de akkoorden staan? Het
betreft op z’n hoogst goede voornemens. Daarom is een voorzichtige
houding gewenst en voor een evenwichtige visie zou de regering op z’n
minst ook de visie van de Armeense regering over de uitvoering van de
akkoorden moeten vernemen. Wij missen in de Nederlandse visie het
punt van de erkenning van de Armeense genocide. Bij de discussie over
de amendering van artikel 301 van de Turkse strafwet schrijft de regering
dat het niet meer systematisch wordt aangewend voor de beperking van
de vrijheid van meningsuiting. Dat is nogal algemeen geformuleerd. Hoe
zit het op dit punt?
Sinds de verkiezingen in juni van dit jaar is de hele oppositie van Albanië
nog niet in het parlement geweest, als ik goed geïnformeerd ben. De
parlementariërs die wel willen komen, worden onder sterke druk gezet om
dat niet te doen. Tegen die achtergrond vinden wij dat voorzichtigheid is
geboden bij een al te toeschietelijke benadering van dit land. De verkiezingen zijn weliswaar beter verlopen dan in eerdere jaren, maar het democratisch proces is bepaald nog niet op orde.
Vanwege de conflicten in de westelijke Balkan is de kans groot dat toetreding van het ene land een belemmering kan zijn voor de toetreding van
andere landen. De Commissie stelt dat bilaterale kwesties door de staten
zelf moeten worden opgelost en de voortgang van de toetreding niet
mogen hinderen. Hoe wordt in het toetredingsproces rekening gehouden
met die nog al eens dringende en zeer spanningsvolle relaties tussen de
verschillende landen?
De heer Van Bommel (SP): Voorzitter. De recente lidmaatschapsaanvragen van Albanië, Montenegro en IJsland bevestigen de aantrekkingskracht van de Europese Unie als bron van welvaart en stabiliteit. Dat is
een citaat van Olli Rehn. De ervaring heeft geleerd dat de verwachtingen
rond het lidmaatschap van de Europese Unie maken dat veel staten die er
niet zo goed voorstaan van de EU en hun lidmaatschap daarvan ontzettend veel heil verwachten. Tegelijkertijd heeft de Europese Unie geleerd
dat een te snelle uitbreiding en vooral de wens daartoe, maakt dat wij bij
dat proces van toetreding onze eigen criteria, onze eigen spelregels, soms
niet goed hanteren en niet echt serieus nemen. Ik wil het kabinet ertoe
oproepen om in het enthousiasme dat er bij nieuwe staten of aanvragers
bestaat voor de EU, dat vooral in het achterhoofd te houden. Het
EU-lidmaatschap mag dan vanwege de crisis een grote aantrekkingskracht
hebben, maar wij moeten tegenover deze landen ook eerlijk zijn dat er
EU-lidstaten zijn die in grote problemen verkeren en dat zelfs als zij lid
zouden worden dat EU-lidmaatschap er op korte termijn echt niet toe zal
leiden dat alle problemen zijn opgelost of dat er alleen maar zegeningen
te ontvangen zijn. Sterker nog, waarschijnlijk dwingt dat deze staten tot
extra bezuinigingen zoals wij dat ook bij andere toetreders hebben gezien.
Dit moet in bijvoorbeeld Kroatië voor de scheepswerven verwacht
worden.
Het is belangrijk dat er in de EU overeenstemming bestaat over doel,
richting en tempo van de uitbreiding. Die overeenstemming is er niet. Als
wij bijvoorbeeld kijken naar de belangrijke discussie over Turkije – iets wat
steeds boven de markt hangt – zien wij dat grote landen in Europa daarover verschillende opvattingen hebben. Engeland, Frankrijk en Duitsland
verschillen daarover van mening. De Britten gaan er als vanzelfsprekend
vanuit dat het wel aan de orde zal zijn en de Fransen en de Duitsers
zeggen eigenlijk dat het niet aan de orde kan zijn. Wat zegt dit nu over dat
hele uitbreidingsproces en op de visie op uitbreiding zoals die Europees
heerst? Graag krijg ik hierop een reactie van het kabinet.
Het kabinet stelt terecht dat het lidmaatschap moet voortvloeien uit reeds
aanwezige economische en politieke ontwikkelingen. Wij zien echter bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

9

andere lidstaten dat het lidmaatschap nogal eens gezien wordt als een
middel om te komen tot veranderingen in die landen. Wij zien het lidmaatschap als iets dat volgt op die veranderingen en niet als iets wat als een
middel wordt gebruikt om in die landen veranderingen af te dwingen.
Deelt het kabinet die opvatting? Het is de wens van mijn fractie om te
komen tot meer duidelijkheid op dit punt: tempo, doel en richting van de
uitbreiding.
Terecht wijst het kabinet erop – de premier heeft dat afgelopen donderdag
nog gedaan in een openbaar debat – dat er naast het lidmaatschap ook
andere samenwerkingsverbanden met de Europese Unie zijn. Genoemd
zijn natuurlijk de Mediterrane Unie en het Oostelijk Partnerschap. Dat zijn
uitstekende vormen om te komen tot samenwerking met de Europese
Unie zonder dat er sprake is van lidmaatschap of het perspectief daarop.
Ik wil dat blijven benadrukken omdat het soms lijkt alsof de weg voor de
een langer is dan voor de ander, maar dat uiteindelijk altijd dat lidmaatschap bereikt moet worden. Dat is absoluut niet per se het uitgangspunt.
Dan heb ik nog enkele opmerkingen over specifieke landen. Ik begin met
de Balkan. Het kabinet wijst er terecht op dat er soms strikt bilaterale
kwesties zijn die onterecht door lidstaten worden uitgevochten over de
band van het uitbreidingsproces. Is er zicht op welke bilaterale kwesties in
de Balkan spelen die mogelijk tot dit ongewenste gedrag leiden? Met
betrekking tot Kroatië wordt er een aantal genoemd. Is dat geen reden om
juist te zeggen dat die bilaterale kwesties eerst opgelost moeten worden
voordat wij met dat proces van toetreding verder gaan? Anders importeert de Europese Unie die problemen en daar zitten wij niet op te
wachten. In het verleden hebben wij daar slechte ervaringen mee opgedaan en wij hebben al problemen genoeg. Ik heb de instemming van mijn
fractie om het door de Commissie genoemde jaar 2010 voor de afronding
van de onderhandelingen met Kroatië af te wijzen. Het noemen van die
data is niet goed. Dat worden allemaal autonome processen waarbij je
dan uiteindelijk komt tot momenten van toetreding die misschien wel
helemaal niet geschikt zijn, maar waar alleen aan wordt vastgehouden
omdat je het eerder zo hebt gezegd. Niet doen, dat is niet verstandig.
Kroatië heeft problemen in de omgang met het verleden, met oorlogsmisdadigers en met corruptie. Het kabinet noemt de boodschap van de Europese Commissie zelf tegenstrijdig. Daar hoor ik graag meer over. De
problemen rond Kroatië zijn evident.
Servië zal voor het einde van het jaar een lidmaatschapsaanvraag
indienen. Dat blijkt althans uit berichten van vorige week. Moeten wij niet
bij voorbaat duidelijk maken dat dit op de korte termijn geen kansrijke
aanvraag is? Er is geen akkoord voor het ratificeren van de Stabiliteitsen
Associatieovereenkomst (SAO) met Servië vanwege de nog niet volledige
samenwerking met het Joegoslavië-tribunaal. Dat is echt een hobbel die
Nederland terecht heel serieus neemt. Dan moet je landen daar volstrekte
helderheid over verschaffen, ook al sta je daarin langdurig alleen.
Het kabinet schetst een zeer zorgwekkend beeld van Bosnië-Herzegovina.
De etnische verdeeldheid blijft daar maar voortbestaan. Bosnische
Serviërs zien zelfs geen levensvatbaar perspectief voor dat land. Je zou
zelfs kunnen zeggen dat er op dat vlak sprake is van achteruitgang en
spanning met de aangrenzende landen. Graag krijg ik een reactie op dit
punt. Ook vraag ik aandacht voor het aspect van visumliberalisatie. Wij
hebben ons daartegen steeds verzet. Klopt het dat nu dit doorgang vindt
vooral de moslims in Herzegovina als enige in het land voor de EU visa
moeten aanvragen omdat de rest met dubbele paspoorten kan profiteren
van visumliberalisaties in aangrenzende landen? Versterkt dat niet de
verdeeldheid?
Kosovo is een bron van instabiliteit. De Europese Commissie is bereid om
mee te werken aan visumliberalisatie en economische samenwerking.
Toch ligt daar een probleem vanwege het feit dat de staat niet erkend is
door vijf lidstaten van de EU. Hoe moeten wij dan verder op dat pad?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

10

Van Macedonië wordt terecht een positiever beeld gegeven. Er wordt
voorgesteld de onderhandelingen te starten. Kan de minister al iets
zeggen over de voortgang daarvan?
Ik sluit af met Turkije, Cyprus en het Ankara Protocol. Dat is van groot
belang. Het wordt duidelijk dat Cyprus uiteindelijk ook het breekpunt kan
zijn voor Turkije. Het Ankara Protocol is een serieus te nemen en al jaren
slepende kwestie. Het kan toch niet zo zijn dat wij maar blijven accepteren
dat schepen en vliegtuigen uit Cyprus in Turkije geen toegang krijgen? Als
een lid van de EU niet wordt erkend, zal op een zeker moment de deur
moeten worden dichtgetrokken. Dat geldt ook voor de relatie met
Armenië. Weliswaar is er een opening geboden. Hoe serieus die is, zal in
de praktijk nog moeten blijken. De kwestie van de Armeense genocide is
genoemd. Ik sluit me daarbij aan. Ook de kwestie van het openen van de
grenzen nadat het land de regio Nagorno-Karabach heeft teruggegeven
aan Azerbeidzjan wordt daarbij in het achterhoofd gehouden. Dat zijn
allemaal dubbele signalen die door Turkije worden afgegeven. Ook de
oriëntatie in de andere richting wil ik noemen. Het lijkt wel alsof Turkije
alle kaarten tegen de borst houdt of in ieder geval op verschillende
paarden probeert te wedden.
Voorzitter: Van Bommel
De heer Waalkens (PvdA): Voorzitter. Het hele uitbreidingsproces is een
taai proces. Ik vind dat de heer Van der Staaij terecht de val van de Muur
memoreerde en alles wat daar aan activiteiten uit is voortgevloeid. Ik denk
dat dit als een historisch moment is gemarkeerd. De uitbreiding heeft
Europa ook sterker gemaakt, maar het is een zeer taai proces. Onder het
Verdrag van Lissabon zijn niet alleen de Kopenhagen-criteria benoemd,
maar zeker ook de absorptiecapaciteit. Collega Ormel vroeg om de AIV
eens te laten bestuderen wat deze titel betekent voor Nederland. Ik ben
benieuwd naar de reactie van de minister op dit verzoek, want het is een
niet gebruikt criterium en dat kan natuurlijk een multi-interpretabele rol
spelen in de verdere beoordeling van de uitbreiding. De criteria zijn
natuurlijk gebaseerd op de uitgangspunten «streng en rechtvaardig» en
«afspraak is afspraak». Ik denk dat wij dat goed in ons achterhoofd
moeten laten meewegen in de beoordeling van de aanvragen die er zijn
en de lopende processen.
De uitbreiding en het toetsen van de criteria houden de lidstaten zelf ook
een spiegel voor waarbij de lidstaten ongeloofwaardig overkomen.
Lidstaten die zelf niet voldoen aan de criteria oordelen mede over de
criteria van de aanvrager. Ik vind dat toch wel een probleem en wij
hebben daarover al eerder gesproken, ook over de vrijheid van pers en
media in lidstaten, met name in één lidstaat. Hoe gaan wij dat plaatsen
ten opzichte van de criteria die wij opleggen aan de kandidaat-lidstaten of
in dat hele uitbreidingsproces?
Met betrekking tot de motie-Ten Broeke hebben wij vanochtend een brief
gekregen over de visumverstrekking aan studenten. Ik denk dat een van
de lessen uit het hele uitbreidingstraject en uit de val van de Muur is dat
jonge mensen graag hun kennis opdoen in landen waar de kennis te
vergaren is buiten hun eigen universiteit. Ik ben erkentelijk voor de manier
waarop die verruiming van visa een plek heeft gekregen in het hele
proces. Ik denk dat het van belang is dat jonge mensen kunnen reizen en
hun studie voor een deel kunnen afronden in Europa.
Ook ik heb een aantal opmerkingen over specifieke landen. Turkije en het
Ankara Protocol zijn eerder genoemd. Ik heb begrepen dat er nu
gesprekken lopen tussen Turkije en Cyprus die mogelijkerwijs een oplossing kunnen gaan bieden voor de steen die in onze schoen zit: het over en
weer openstellen van de havens en het luchtruim. Ik beoordeel de
signalen over Armenië positief, maar ik steun ook de kritische kanttekeningen die daarbij gemaakt zijn. Je kunt natuurlijk wel afspraken maken,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

11

maar het verdrag moet nog geratificeerd worden door het parlement en
het is van groot belang dat in dat hele proces van het wegnemen van
spanningen de verplichtingen die uit het verdrag voortvloeien, worden
nagekomen. Dat wordt in de beoordeling van Turkije in dat hele traject
meegewogen. Het Ankara Protocol loopt af en moet tot een oplossing
gebracht worden zodat die steen uit onze schoen weg is. Die steen wordt
overigens ook in Turkije gevoeld en zeker ook op Cyprus.
Wat betreft de aanvraag van IJsland is het specifiek voor Nederland van
belang dat er goede afspraken gemaakt worden, mede met het oog op de
deposito-afspraken. Dit moet gebeuren voordat wij, in aansluiting op
uitbreiding aan de zuid- en oostkant, ook in het noorden uitbreiden. Alles
op basis van de uitgangspunten zoals die zijn vastgelegd in het Verdrag
van Lissabon en volgens de principes «streng en rechtvaardig» en
«afspraak is afspraak». De absorptiecapaciteit zal met IJsland niet het
grootste probleem zijn, maar er zijn natuurlijk nog wel specifiek voor
Nederland enkele zaken op te lossen.
Ik was aangenaam verrast door de opmerkingen van collega Ormel over
Servië. Mevrouw Wiegman sloot zich daar ook bij aan. Wij hebben heel
centraal in het opstellen van de SAO met Servië de eerste stap gezet.
Daarbij hebben wij de politieke conditie gesteld dat wij signalen moeten
krijgen dat er volledig wordt samengewerkt. Brammertz bepaalt natuurlijk
niet welke politieke besluiten wij nemen, maar wel welke stappen wij
kunnen zetten. Als je het hele veld overziet, zou ik zeggen: beoordeel
Servië positief. Dat willen wij graag doen en dat willen wij staven met
uitspraken van Brammertz. Wij moeten ervoor zorgen dat de positieve
ontwikkelingen niet worden weggeduwd door de negatieve sentimenten
die je oproept als je je isoleert. Je moet ook oog hebben voor de mogelijkheden en mogelijkerwijs voor de onmogelijkheden die worden opgeworpen. De duidelijke vooruitgang zou een volgende stap kunnen zijn in
een wat bredere samenwerking met Servië en Europa. Nederland zou
daarin natuurlijk een stap kunnen zetten. Niet de trossen los of volledig de
SAO ratificeren en in werking laten treden, maar wel een positieve beoordeling van de ontwikkelingen in Servië. Dat is natuurlijk ook gelinkt aan
Kroatië. Wat wij bij de een als blokkade oproepen, moeten wij beschouwen in de ontwikkelingen van de westelijke Balkan.
Ik wil afsluiten met onze opvatting over uitbreiding. De val van de Muur
en het losknippen van het IJzeren Gordijn heeft enorme perspectieven
gegeven voor jonge mensen. Daar kun je gepassioneerd naar kijken.
Natuurlijk is niet alles op orde en wij willen Europa sterker maken. Dat kan
door het delen van waarden die wij hebben in Europa op basis van een
rechtvaardig beleid. Vrede en stabiliteit kunnen wij niet for granted
aannemen. Wij moeten daarvoor dagelijks op de barricaden staan; om
voor jonge mensen en de gemeenschappen in de ons omringende landen
de ontwikkelingen aan de positieve kant te beïnvloeden en de negatieve
sentimenten zo veel mogelijk weg te drukken.
De heer Ormel (CDA): Dank voor uw steun om voorzichtig voor Servië de
zaken te heroverwegen. In de brief staat dat de regering vindt dat toetredingsonderhandelingen met Macedonië kunnen beginnen. U hebt daar
niets over gezegd. Ik ook niet trouwens. Ik ben het eens met de regering,
maar hoe staat de PvdA-fractie daarin? Vindt u het ook volkomen uit de
lucht geslagen dat de VVD-fractie daaraan een periode van tien jaar wil
verbinden? Als ze het goed doen, kan het eerder gebeuren.
Dan heb ik nog een vraag over Turkije en Armenië. Volgens u moet Turkije
nog stappen zetten, maar bent u niet van mening dat Armenië stappen
moet zetten in de richting van Azerbeidzjan? Moet de Minsk Group die
daarover gaat niet wat actiever zijn ten aanzien van het frozen conflict
rond Nagorno-Karabach?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

12

De heer Waalkens (PvdA): Wat betreft de beoordeling van Macedonië en
de volgende stappen die wij zouden kunnen zetten, volgen wij de inzet
van de regering op basis van het advies van de Commissie. Natuurlijk is
het allemaal nog niet op orde, maar dit is een stap in de reeks van stappen
die gezet moeten worden. Wij vellen een positief oordeel over de
volgende stap van Macedonië.
Wat betreft Armenië en Turkije staan in het verdrag natuurlijk wederzijdse
verplichtingen die moeten worden nagekomen. De stap die gezet is, willen
wij positief beoordelen, maar wij willen dat niet los zien van de daadwerkelijke invulling van de verplichtingen die uit het verdrag voortvloeien. Wij
vinden het een goede stap dat beide partijen weer aan tafel zitten. Natuurlijk telt de regionale component en de positie van Turkije ten opzichte van
Iran en Israël. Dat moet wel meegenomen worden in de totale beoordeling. Voor Turkije zijn nu acht hoofdstukken bevroren. Frankrijk heeft er vijf
op stil gezet. Wij hebben niets meer waarover wij met Turkije in gesprek
kunnen gaan, behalve het Ankara Protocol. Wij willen dat graag opgevolgd zien door goede afspraken en een wederzijdse erkenning van het
recht voor toegang tot havens en het luchtruim.
Voorzitter: Waalkens
Minister Verhagen: Voorzitter. Ik ben blij dat ik ondanks de grote drukte
de tijd niet ben vergeten en hier op tijd was om de inbreng van de Kamerleden te horen. Tegelijkertijd ben ik ook blij dat de leden hier op tijd waren
zodat ik niet als een malloot hoefde te wachten. Dit om de laatste citaten
van vandaag uit de Kamer maar eens te gebruiken.
Een aantal woordvoerders heeft terecht stilgestaan bij het feit dat wij twee
dagen geleden een van de belangrijkste gebeurtenissen voor onze generatie gevierd en herdacht hebben. Wij herdachten de val van de Muur.
Terecht heeft men er in verband met het onderwerp uitbreiding op
gewezen dat wij in 1989 bestonden uit een gescheiden en verdeeld
Europa. De Europese Unie bestond uit twaalf lidstaten. Wie had toen
durven denken, ondanks bespiegelingen in dat jaar over geaffilieerd
lidmaatschap en het Huis van Europa, dat wij twintig jaar later meer dan
verdubbeld zouden zijn en de Europese deling weinig meer is dan een
vage herinnering. Je moet je eigen kinderen uitleggen wat die Muur überhaupt was. Dat geeft aan dat het uitbreidingproces een van de meest
succesvolle instrumenten is geweest van het externe beleid van de Unie.
Positieve gevolgen op het gebied van veiligheid, economie, energiezekerheid en de rol en de invloed van de EU in de wereld hebben alleen
win-winsituaties opgeleverd. Juist het perspectief van toetreding in het
kader van het uitbreidingsproces bracht voor de landen die toen wilden
toetreden, een duidelijke stimulans om noodzakelijke hervormingen door
te voeren. Ik denk dat dit perspectief van onschatbare waarde is, ook in
een tijd van een financieel-economische crisis. Ik ben het echter ook
volledig met de heer Van Bommel eens. Wij moeten niet de suggestie
wekken dat alle financiële problemen als sneeuw voor de zon zijn
verdwenen als je eenmaal lid bent. Wij kennen ook tal van landen die nu
in deze crisis geconfronteerd worden met de noodzaak tot forse ingrepen.
Daar komen wij ongetwijfeld ook in het kader van de Nederlandse situatie
nog genoeg over te spreken.
Het is evident dat die uitbreiding goed gemanaged moet worden om
succesvol te zijn. Wij moeten ons houden aan de voorwaarden die wij zelf
stellen. Dat doen wij niet om vervelend te zijn, maar omdat wij daarmee
de waardengemeenschap die de EU is, overeind kunnen houden. Het is
meer dan een economisch samenwerkingsverband. Dat is althans de
opvatting van de Nederlandse regering en die wordt ook gedeeld door
een meerderheid in de Kamer. Als wij die gedeelde waarden overeind
willen houden voor de toekomst is het belangrijk dat nieuwe toetreders
daaraan voldoen. Alleen dan zullen onze eigen burgers en die in andere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

13

landen zeggen dat de Unie iets voorstelt en meerwaarde heeft; dat men er
wat aan heeft en men er iets mee heeft. Dat hebben wij in de discussie
rond de verkiezingen voor het Europees Parlement ook heel duidelijk
gemerkt. Het draagvlak staat of valt met de vraag of de Europese Unie
doet wat ze zegt en in hoeverre die waarden overeind worden gehouden.
Wij moeten ervoor waken dat wij de zaak verkwanselen of laten verlopen
door te snel akkoord te gaan met toetreding. Dat laat echter onverlet dat
uitbreiding als zodanig in de kern een strategisch belang dient; nu en in de
toekomst.
De heer Ormel (CDA): De minister zegt: wé moeten ervoor waken. Ik
stelde een vraag in mijn termijn.
Minister Verhagen: Daar kom ik nog op. Ik ben net een minuut bezig.
Maakt u zich maar niet ongerust.
Wij zien nu dat het uitbreidingsproces na een aantal jaren van relatieve
rust weer volop in beweging is. Sinds ons laatste algemeen overleg over
de uitbreiding als zodanig – dat was in november 2008 – hebben drie
landen een lidmaatschapsaanvraag ingediend, namelijk Montenegro,
Albanië en IJsland. De kans is aanwezig dat Macedonië, dat vier jaar
geleden van de Europese Raad de status van kandidaat-lidstaat kreeg, op
korte termijn kan beginnen met toetredingsonderhandelingen. Als Kroatië
zich inspant om aan al zijn verplichtingen te voldoen, inclusief samenwerking met het International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia
(ICTY), komt ook afsluiting van die onderhandelingen dichterbij.
Juist in het licht van die dynamiek, is het van het grootste belang dat het
uitbreidingsproces zorgvuldig verloopt. Dat betekent dat de voorwaarden
die wij met elkaar hebben afgesproken in elke fase worden gehanteerd,
dat er geen overhaaste stappen worden gezet die wij later moeten
bezuren.
De toetredingslanden moeten ten volle beseffen dat zij bereid moeten zijn
om onze regels over te nemen en moeten er niet vanuit gaan dat wij ons
wel aan hen aanpassen. Dat hebben wij zeer duidelijk in de gaten. Wij
moeten ons niet aanpassen omdat andere landen nog niet voldoen aan de
criteria, maar men moet zelf de hervormingen doorvoeren. Die voorwaarden blijven, in elk geval voor Nederland, de rode draad in het uitbreidingsproces. Criteria zijn criteria en voortgang is alleen mogelijk op basis
van concrete en duurzame resultaten. Hoe sneller en beter een land de
vereiste politieke, economische en administratieve hervormingen doorvoert, hoe eerder een lidmaatschap in zicht komt. De toetredingslanden
bepalen dus zelf het tempo. Naarmate zij sneller presteren, komen zij er
sneller bij. Daarom moeten wij geen data noemen. Het gaat erom dat zij
aan de criteria voldoen.
Wij hebben de voorwaarden voor toetreding zeer nadrukkelijk geformuleerd. Er wordt niet alleen in het Verdrag van Lissabon aan gerefereerd,
want ook bij het vaststellen van de uitbreidingsstrategie in 2006 hebben
wij daar aandacht voor gevraagd. Dat wij altijd zo hameren op die voorwaarden voor toetreding, wordt mij door collega’s niet altijd in dank afgenomen. Ik kan wel tegen een stootje. Ik kan zelfs tegen het feit dat de heer
Van Bommel niet alleen kritiek uit in de krant, maar daarna ook wegloopt.
Ik vind het mijn plicht als minister, als lid van de Nederlandse regering,
om daar voor te waken. Een aantal lidstaten zegt – dat moeten wij ook
erkennen – dat de stabiliteit in de westelijke Balkan het beste gediend is
bij het zo snel mogelijk integreren van die regio in de Europese Unie. Door
de vaart in dat toetredingsproces te houden, hopen zij dat de Europees
gezinde krachten in die landen een steuntje in de rug krijgen. Ik krijg de
indruk dat een aantal lidstaten de gestelde criteria wel eens wat losser wil
interpreteren dan Nederland doet en toetredingslanden eerder het voordeel van de twijfel gunt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

14

Wij zijn overigens niet de enige die streng zijn op conditionaliteit, absoluut
niet. Wij hebben in december 2006 unaniem de verscherpte uitbreidingsstrategie vastgesteld. Dat is dus gewoon EU-beleid. Andere lidstaten – ik
noem Duitsland, Frankrijk, België, Luxemburg en Denemarken – zijn ook
streng waar het gaat om de criteria. Wij staan dus niet altijd alleen. Ik
vond het overigens wel apart om nu te horen dat ik ervoor moet waken
dat ik niet geïsoleerd komt te staan, terwijl ik eerder werd opgeroepen om
toch absoluut gebruik te maken van het veto.
Er kan altijd een verschil in appreciatie zijn. Dit verschil in benadering, van
hoe je beoordeelt of een land werkelijk aan de criteria voldoet, hoeft in de
praktijk weinig concrete gevolgen te hebben aangezien besluiten over
nieuwe stappen in het toetredingsproces worden genomen bij unanimiteit, dus iedereen moet tot de overtuiging zijn gekomen dat aan de criteria
wordt voldaan. Als Nederland gegronde redenen heeft om een pas op de
plaats te willen maken, wordt er dus een pas op de plaats gemaakt. Dat
vindt men niet altijd leuk en dat wordt ons niet altijd in dank afgenomen.
Wij stellen wel zeker dat het draagvlak voor nieuwe stappen behouden
blijft en daar hechten alle lidstaten eigenlijk wel veel waarde aan. Het kan
best zijn dat een grensconflict tussen Slovenië en Kroatië aanleiding is
voor een land om op de rem te gaan staan, of een situatie met betrekking
tot het Ankara Protocol of een naam. Om het draagvlak in de EU te
behouden, is het zaak dat je het er met elkaar over eens wordt dat de
volgende stap moet worden gezet. Dat moet nog steeds bij unanimiteit.
Juist omdat het proces alleen maar doorgang kan vinden als iedere
lidstaat instemt met een voorgestelde nieuwe stap, heb je op allerlei
formele momenten alle gelegenheid om eventuele vragen op tafel te
leggen in bilaterale contacten met de toetredingslanden en met de Europese Commissie. Wij hebben dus voldoende mogelijkheden om het
proces te beïnvloeden. Ik ben er dus niet bang voor dat u op een ochtend
wakker wordt en u tot uw verbazing merkt dat een aantal nieuwe lidstaten
toegetreden is tot de EU. Weest u daar gerust op.
Ik kom nu terug op de uitbreidingsagenda van dit najaar. De discussie in
de Raad zal zich daarop toespitsen. De drie kandidaat-lidstaten, die al
formeel kandidaat-lidstaat zijn, bevinden zich in zeer uiteenlopende posities. Voor Kroatië is de eindstreep in zicht. Daar is de Commissie heel
duidelijk over. De Commissie verhult echter ook niet dat Kroatië nog niet
aan de EU-standaarden voldoet, bijvoorbeeld wat betreft de bestrijding
van corruptie en de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Daarmee
geeft de Commissie dus tegenstrijdige signalen af. Het is tegenstrijdig om
te zeggen dat ze er zijn en een datum te noemen – dat is overigens een
tentatieve datum – en tegelijkertijd te zeggen dat het land op een aantal
punten nog niet voldoet. In plaats van het noemen van een moment van
afronding van de onderhandelingen, van een tijdstip, zou de Commissie
moeten benadrukken dat Kroatië een geloofwaardige staat van dienst
dient op te bouwen op het gebied van uitvoering en handhaving van
justitiële hervormingen. Ik ben en blijf tegenstander van het ongeclausuleerd noemen van een datum waarop de onderhandelingen kunnen
worden afgerond. Het gaat om het feitelijk voldoen aan de voorwaarden.
Kroatië heeft overigens wel forse stappen vooruit gezet. Hoewel er op een
aantal punten nog iets moet gebeuren, is het evident dat er een enorm
tempo in de hervormingen zit. Wij zijn er nog niet, maar het komt wel heel
dichtbij. Ik ben ook van mening dat het belang van Kroatische samenwerking met het ICTY uitdrukkelijk naar voren moet komen in de raadsconclusies. Ik ben het absoluut oneens met de heer Boekestijn die stelde dat het
om een paar documenten gaat en dat de situatie anders is dan die rond
Servië. In de vorige rapportage is de heer Brammertz glashelder over dat
er sprake is van onvoldoende samenwerking met Kroatië en dat er juist
sprake is van een grote verbetering van de samenwerking met Servië. Het
moet dus niet gebagatelliseerd worden door te stellen dat het om een
paar documenten gaat. De heer Brammertz zegt juist dat hij die docu-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

15

menten hard nodig heeft om afdoende bewijs te hebben om mensen
veroordeeld te krijgen. Nederland is daarom, overigens samen met
andere lidstaten, van mening dat hoofdstuk 23 – dat gaat over de rechterlijke macht en fundamentele vrijheden – nog niet kan worden geopend.
Omdat het niet geopend is, wordt het niet afgerond. De onderhandelingen
kunnen niet worden beëindigd zo lang dat niet is afgerond.
De heer Boekestijn (VVD): Ik wil even een klein puntje ophelderen. De
Commissie stelde dat het slechts om enkele documenten zou gaan. In de
eerste plaats mag de Commissie daar helemaal niets over zeggen. Het
gaat om de heer Brammertz zelf en hij heeft daar – daar heeft de minster
geheel gelijk in – veel zwaardere woorden over gesproken. De minister
moet mijn woorden wel goed weergeven. Wij zijn het geheel met elkaar
eens.
Minister Verhagen: Dank u wel, mijnheer Boekestijn. Dan heb ik u niet
goed geduid. Ik dacht dat u deze woorden tot de uwe maakte. De
Commissie mag er overigens op zich wel een oordeel over hebben. Juist
waar het gaat om de rechtsstaat en de samenwerking met het ICTY kan de
Commissie haar opvattingen geven. De ministers van Buitenlandse Zaken
van de lidstaten nemen uiteindelijk het politieke besluit over de consequenties die daaraan moeten worden verbonden. Ik heb in mijn bilaterale
contacten, ook tijdens de reizen die ik naar Kroatië heb gemaakt, hier
meermalen zeer nadrukkelijk op gewezen. Gezien de hervormingen die al
zijn doorgevoerd op het gebied van justitie, denk ik dat er wel degelijk
mogelijkheden zijn om op de andere tekortschietende punten de noodzakelijke voortgang te realiseren. Ik hoop dat hetzelfde gebeurt ten aanzien
van de samenwerking met het ICTY. Als dat gebeurt, kunnen de onderhandelingen snel worden afgerond.
De tweede officiële kandidaat-lidstaat is Turkije. Verschillende woordvoerders hebben daarover gesproken. Het beeld dat de Commissie van Turkije
schetst, is gemengd. Er is waardering voor de rol van Turkije in de regio.
De Turkse autoriteiten hebben handreikingen gedaan ten aanzien van de
Armeense en de Koerdische gemeenschap. Er is echter ook kritiek op het
gebrek aan voortgang in de binnenlandse politieke hervormingsagenda.
De vrijheid van religie en de vrijheid van meningsuiting worden nog
steeds niet in voldoende mate gewaarborgd, net als een aantal andere
zaken. Dit jaar is er bijzondere aandacht voor de Turkse naleving, of meer
niet-naleving, van het Ankara Protocol. Dat is op zijn plaats aangezien wij
hebben afgesproken dat die in december wordt geëvalueerd. In het
overleg met de Kamer op 28 oktober jongstleden heb ik daar uitgebreid bij
stilgestaan, mede naar aanleiding van vragen van de heer Ten Broeke. Ik
ben overigens blij dat de VVD-fractie nu weer een iets andere opvatting
heeft, mijnheer Boekestijn. Ik heb toen gezegd dat het mij verbaasde dat
de VVD-fractie opeens het standpunt innam dat een voormalig lid van de
fractie innam dat, omdat hij dat standpunt had, uit de fractie werd
gegooid en die indertijd als de Groep Wilders en nu als leider van de PVV
door het leven gaat. Het verbaasde mij dat wat een paar jaar geleden
aanleiding was voor de toenmalige fractievoorzitter van de VVD-fractie
om de heer Wilders te verzoeken de fractie te verlaten, nu ineens het
standpunt van de VVD-fractie was. Ik ben blij dat u dat nu weer nuanceert,
mijnheer Boekestijn. U pleit eigenlijk voor het opschorten van de onderhandelingen als men niet voldoet aan het Ankara Protocol omdat het in
dat geval vrij zinloos is om ermee door te gaan en indien men weer bereid
is om verdere stappen te zetten het onderhandelingsproces weer op te
pakken. Ik ben blij dat de VVD-fractie toch die consistentie weer inbouwt.
Wij vinden dat de Commissie zich er eenvoudig vanaf maakt door feitelijk
te constateren dat sinds 2006 geen enkele voortgang is geboekt. Ik wil van
de Commissie horen, juist omdat zij medeverantwoordelijk is voor het
toetredingsproces en het uitbreidingsproces als zodanig, hoe zij nu de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

16

weg voorwaarts ziet. Ik heb er niets aan als zij alleen constateert dat men
niet voldoet. Ik wil weten hoe wij hieruit komen en wat de volgende
stappen zijn die wij kunnen zetten. Ik bepleit niet het nemen van aanvullende sancties tegen Turkije. Daar heb ik de vorige keer in het debat op
gewezen. Dat doet vrijwel niemand, zelfs de Cyprioten niet. Ik wil niet
Cypriotischer zijn dan de Cyprioten. Het zou ook weinig zinvol zijn om
daarvoor te pleiten, omdat er op dit moment vrijwel geen nieuwe hoofdstukken te openen zijn. Er zijn acht hoofdstukken geblokkeerd vanwege
het niet naleven van het Ankara Protocol, op basis van eerdere besluitvorming die is gebaseerd op de eerste evaluatie. Een aantal hoofdstukken
kan niet worden geopend omdat Frankrijk dat blokkeert. Een aantal hoofdstukken is geblokkeerd door Cyprus. De facto liggen daardoor zestien
hoofdstukken diep in de diepvriesla. Daarmee straft Turkije zichzelf eigenlijk wel voldoende. Er zijn immers feitelijk nauwelijks meer onderhandelingen.
Daar komt nog bij dat ik wil zien waar de herenigingsonderhandelingen
op Cyprus, onder auspiciën van de VN, dit najaar toe leiden. Daar ligt
immers in wezen de sleutel voor het Turkse toetredingsproces. Die onderhandelingen onder auspiciën van de VN bevinden zich op dit moment in
een kritisch stadium en die wil ik niet negatief beïnvloeden door nu
stappen te zetten vanuit de EU. Het zou mij juist een lief ding waard zijn
om die slepende kwestie op te lossen. Het gaat overigens niet alleen om
Turkije. Ook Cyprus moet zich constructief opstellen wat betreft dit
dossier. Het gaat in wezen om alle partijen die hierbij betrokken zijn. Ik
vind dat wij ondersteuning moeten geven aan de VN en aan de onderhandelingen die op dit moment plaatsvinden. Het zou ons allen wat waard
moeten zijn om een doorbraak te realiseren in dit conflict dat al zo lang
bestaat. De onderhandelingen bevinden zich in een kritisch stadium. Die
wil ik niet negatief beïnvloeden.
In het algemeen stel ik wel zeer nadrukkelijk dat het doel van de toetredingsonderhandelingen met Turkije, een kandidaat-lidstaat, zonder dat de
uitkomst van de onderhandelingen vaststaat – het is een open eind –
conform het gestelde in het onderhandelingsraamwerk van oktober 2005
moeten plaatsvinden. Ik blijf bij de afspraken die wij hebben gemaakt.
Daar kom ik niet op terug. Dat doet de regering niet. Dat hebben de coalitiepartijen zeer nadrukkelijk in de formulering van het regeerakkoord
gesteld. De uitkomst van de onderhandelingen staat niet vast, het is een
open eind. De onderhandelingen als zodanig zijn wel gericht op lidmaatschap, want anders zou er geen kandidaat-lidmaatschap zijn. Dat heeft de
regering geaccordeerd en dat staat in de afspraken die de coalitiepartijen
met elkaar hebben gemaakt. De uitkomst staat niet op voorhand vast,
maar de mogelijkheid dat de onderhandelingen leiden tot het lidmaatschap van Turkije van de Europese Unie die blijft overeind. Als Turkije aan
de voorwaarden voldoet, komt het bij de EU. Als het niet voldoet, komt
het er niet bij. Daar ben ik altijd heel duidelijk over geweest. Ik zie geen
aanleiding om daar nu op terug te komen.
De heer Boekestijn (VVD): De minister heeft zeer veel woorden nodig,
maar hij bewijst wel zijn consistentie. Dat moet ik hem nageven. Het
beleid van het kabinet is consistent.
De voorzitter: Wat is uw vraag?
De heer Boekestijn (VVD): Welk signaal gaat er nu vanuit als de minister
niet bereid is om de onderhandelingen op te schorten als het Ankara
Protocol niet wordt uitgevoerd? Welk signaal gaat daarvan uit richting
Ankara?
Minister Verhagen: Ik heb net al gezegd dat er de facto nauwelijks meer
onderhandelingen plaatsvinden. Er liggen zestien hoofdstukken diep in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

17

diepvriesla. Er worden bovendien geen hoofdstukken afgesloten vanwege
de consequenties die wij hebben verbonden aan het niet-nakomen van
het Ankara Protocol. Derhalve staan de onderhandelingen feitelijk stil. Je
kunt dat nog formaliseren of het energiehoofdstuk wel openen, maar een
ander formeel bevriezen. Je hebt eigenlijk niets meer, als ik eerlijk ben. De
facto straft Turkije zichzelf op dit moment. Ik hoop dat die onderhandelingen onder leiding van de VN over Cyprus leiden tot een oplossing, tot
een doorbraak, want dan loopt dat Ankara Protocol vanzelf. Als er overeenstemming is over de hereniging van Cyprus, zijn morgen die havens
open.
De heer Boekestijn (VVD): Stel nu dat die straf onvoldoende is voor een
gedragsverandering van Ankara in de gewenste richting. Dat kan natuurlijk, dat het Ankara Protocol niet wordt uitgevoerd. U hebt gelijk dat
Ankara zichzelf in de vingers snijdt, minister. Die straf zou echter onvoldoende kunnen zijn.
Minister Verhagen: Welke straf wilt u dan?
De heer Boekestijn (VVD): Ik stel gewoon vast dat de diepvriesmethode
niet hoeft te werken.
Minister Verhagen: Ik stel vast dat u Cypriotischer bent dan de Cyprioten.
De heer Boekestijn (VVD): Ja, maar in het eindspel ligt het daarom ook
ingewikkeld. Ik denk toch dat het pleiten voor het opschorten van de
onderhandelingen in het geheel toch nog een stapje verder is.
Minister Verhagen: Dat is niet de opvatting van de Nederlandse regering.
De heer Boekestijn (VVD): Dat is wel die van mij.
Minister Verhagen: Het is goed dat er nog verschillen zijn.
De heer Ormel vroeg wat er aan de hand is met de buitenlandse politiek
van Turkije. Hij vroeg of er sprake is van een verandering en of ik daar een
appreciatie van kan geven, bijvoorbeeld van hetgeen Turkije wat betreft
Iran, het Midden-Oosten en Al-Bashir aan het doen is. Het is duidelijk dat
het Turkse buitenlandse beleid decennialang een oriëntatie had op het
Westen. Het is lid van de NAVO en streeft het lidmaatschap van de EU na.
Daarnaast werd gestreefd naar stabiliteit aan de eigen grenzen. Daarvoor
waren uiteraard rustige relaties met de eigen buren nodig. Na vijf jaar
onderhandelingen met de EU, in een situatie waar de facto geen onderhandelingen meer plaatsvinden doordat al die hoofdstukken in de diepvriesla liggen, is de AK-partij van premier Erdogan niet echt enthousiast
over het resultaat van die oriëntatie op het Westen. Dat lijkt mij evident en
ik vind het zelfs begrijpelijk. Wat ons betreft komt dat door het gebrek aan
vooruitgang met betrekking tot Cyprus en de nodige hervormingen wat
betreft de vrijheden en de criteria die wij hebben gesteld.
Er zijn op dit moment wat reacties op die koude schouder. Misschien wil
men ons laten zien dat als wij Turkije niet bij de EU willen, zij ook naar de
andere kant kunnen kijken, dat zij ook toenadering tot anderen kunnen
zoeken als de EU hen niet wil. Soms is dat heel positief, zoals de toenadering tot Rusland en Armenië. Die verwelkomen wij. Ik denk dat Turkije ook
een heel positieve rol heeft gespeeld ten aanzien van Georgië. Ten aanzien
van een aantal andere zaken fronsen wij echter de wenkbrauwen op dit
moment. Turkije heeft al twintig jaar een strategische relatie met Israël. Ik
deel met de Kamer de ernstige zorg over de verslechtering in die relatie,
temeer omdat Turkije voorheen een heel constructieve rol speelde in
bijvoorbeeld de bemiddeling tussen Syrië en Israël om een einde te
maken aan het conflict in het Midden-Oosten. Turkije speelde niet alleen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

18

een constructieve rol daarin, maar ook een heel welkome rol. Wij zien nu
vrij harde veroordelingen en een toenemend antisemitisme. Wij hebben
vandaag onze zorgen daarover overgebracht aan de Turkse ambassadeur,
waarbij wij hebben verwezen naar de televisieserie waarin publiekelijk
antisemitische uitspraken worden gedaan en waar zeer ernstige zaken in
naar voren komen. De reactie daarop was overigens: u vroeg toch om
vrije media, wij kunnen de media niet controleren. Er zitten twee kanten
aan: u wilt vrijheid van meningsuiting, wij kunnen daar geen censuur op
uitoefenen.
Wij hebben Turkije ook aangesproken op de opmerkingen over Iran, in het
gesprek dat ik met mijn Turkse collega had toen hij in Nederland was. Hij
zei dat Turkije gericht blijft op het realiseren van volledige samenwerking
van Iran met het International Atomic Energy Agency (IAEA). Dat is in lijn
met onze opstelling. Juist Turkije heeft zich hard gemaakt richting Iran om
in te gaan op het eerdere aanbod van de E-3 plus 3, de basis voor de
onderhandelingen in Genève. Ook tijdens het afgelopen bezoek van
premier Erdogan aan Iran, zo is mij verzekerd van Turkse zijde, is gewezen
op de noodzaak van een diplomatieke oplossing van het nucleaire dossier.
Ik vind het belangrijk dat de internationale gemeenschap gezamenlijk
optrekt op dit punt. Daar hoort de druk van Turkije op Teheran bij Ik ben
nog niet klaar met Turkije, voorzitter.
De voorzitter: Ik kijk ook nog even naar de klok. Wij hebben nog
35 minuten.
Minister Verhagen: Met betrekking tot Omar Hassan al-Bashir hebben wij
Turkije duidelijk gewezen, ook de ambassadeur, op de noodzaak van het
nakomen van de verplichtingen. Het Zweedse voorzitterschap heeft
namens de lidstaten van de EU overleg in de marge gepleegd in Ankara,
juist om duidelijk te maken dat deelname van de Soedanese president
Al-Bashir aan een bijeenkomst van de Islamic Conference (OIC) in
Instanbul wordt veroordeeld. Deze druk heeft er volgens mij toe geleid dat
dit niet doorgaat. Ook al is Turkije geen partij bij het Statuut van Rome, wij
vinden dat het zich daar als kandidaat-lidstaat aan te houden heeft. Het
moet ook de resoluties van de Veiligheidsraad naleven.
De heer Van der Staaij vroeg welke positie Duitsland nu inneemt ten
aanzien van het lidmaatschapsperspectief van Turkije. In het regeerakkoord dat onlangs is gesloten in Duitsland is vastgelegd dat het beleid ten
aanzien van het lidmaatschapsperspectief van Turkije niet wezenlijk zal
veranderen. Wel zal Duitsland iets meer dan voorheen de nadruk gaan
leggen op de noodzaak om een nieuwe impuls te geven aan het hervormingsproces. Zij zetten minder in op het geprivilegieerde partnerschap,
maar willen het lidmaatschapsperspectief boven tafel houden door meer
druk te zetten op het hervormingsproces. Dat is de lijn die Nederland ook
volgt. Als Turkije voldoet, kan het lid worden. Als het niet voldoet, wordt
het geen lid. Het standpunt van de CDU/CSU is wat harder, maar dit is in
het regeerakkoord opgenomen.
De voorzitter: Mevrouw Wiegman en de heer Van der Staaij willen het
woord. Ik zal ze koppelen, want ik zit toch een beetje naar de tijd te kijken.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Het is
prima als de minister vaart maakt met de beantwoording, maar hij moet
wel ingaan op concrete vragen. Het is goed om uitgebreid in te gaan op
de relatie tussen Turkije en Cyprus. Dat is van groot belang. Een dergelijke
analyse zou ik toch ook graag van de minister horen wat betreft Armenië
en de wijze waarop daar is gereageerd. Dat wil ik niet om dit overleg
onnodig te rekken, maar er ligt een aantal concrete vragen.
De heer Van der Staaij (SGP): Ik had dezelfde vraag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

19

Minister Verhagen: De wijze waarop Turkije omgaat met de Armeense
genocide is geen formeel toetredingscriterium. De Nederlandse regering
is wat betreft de gebeurtenissen van 1915 van mening dat zeer velen zijn
omgekomen en omgebracht en dat er sprake is geweest van groot en
ernstig leed. Dat hebben wij herhaaldelijk, juist naar aanleiding van het
aanvaarden van de motie-Rouvoet in december 2004, ter sprake gebracht,
zowel in EU-kader als in de bilaterale contacten met Turkije. Het is van
belang dat Turkije en Armenië gezamenlijk tot een inzicht komen over
deze kwestie. Acceptatie van de wederzijdse geschiedenis is noodzakelijk
en is een stap vooruit in het politieke proces dat nodig is om de bilaterale
betrekkingen tussen Armenië en Turkije te herstellen. Wij moedigen
daarbij zowel Turkije als Armenië aan om dit proces op gang te brengen.
Ik denk dat juist de toenadering tussen Turkije en Armenië, het herstel van
de diplomatieke relaties en opening van de grens, ertoe zal kunnen leiden
dat die tragische periode een plaats krijgt in het gemeenschappelijke
verleden van beide volken. Daar hebben wij ons op gericht. Het blijft een
gevoelig onderwerp in Turkije, daar hoeven wij elkaar niets over wijs te
maken. Er lijkt echter iets meer ruimte te ontstaan om dit onderwerp te
bespreken. In 2008 werd door 200 intellectuelen een petitie opgesteld die
is ondertekend door ongeveer 30 000 Turkse burgers. Daarin worden
verontschuldigingen aangeboden voor de grote catastrofe. Er wordt op dit
punt steeds minder gebruik gemaakt van het door ons afgewezen artikel
301 om de vrijheid van meningsuiting op dit punt te beknotten. Ik denk dat
het voornemen van zowel Turkije als Armenië om in het kader van de
toenadering een onderzoek te doen naar de gebeurtenissen in 1915 een
belangrijke bijdrage kan leveren aan het bespreekbaar maken van deze
kwestie.
Ik kom nu op Macedonië, als laatste in dit blokje. In het uitbreidingspakket
van de Commissie wordt voorgesteld om op korte termijn de toetredingsonderhandelingen met Macedonië te openen. Het is niet uitgesloten dat
de Raad die aanbeveling in december zal overnemen. Ik wil mij achter dit
besluit scharen. Ook Macedonië heeft nog huiswerk te doen, met name op
het gebied van depolitisering van het ambtenarenapparaat. Er is echter in
de afgelopen periode enorm veel bereikt. Ik denk dat de autoriteiten zich
van hun beste kant hebben laten zien. Op de overeengekomen acht
ijkpunten heeft Macedonië gewoon goed geleverd. Ik ben van oordeel dat
wat betreft Macedonië, nadat het vier jaar in de wachtkamer heeft
gezeten, een volgende stap gerechtvaardigd is en dat Macedonië dat
verdient. Het is evident – dat heb ik ook nooit onder stoelen of banken
gestoken – dat de naamskwestie tussen Macedonië en Griekenland moet
worden opgelost. Bilaterale geschillen op dat punt moeten worden opgelost, ook al vormen zij geen criterium. Ik hoop dat er met de nieuwe
Griekse regering mogelijkheden zijn om de naamskwestie op te lossen.
Wij zijn dus strikt, maar fair. Dat betekent ook dat je moet leveren als een
land zo’n voortgang heeft geboekt.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Er wordt
opnieuw heel sterk ingezoomd op de relatie tussen Macedonië en Griekenland. Het zou om een naamskwestie gaan. Ik heb in mijn vraag naar
voren willen brengen dat het breder ligt, dat er effecten zijn in de gehele
regio. Het is niet alleen de naam, maar ook de identiteit van mensen die
ook in andere landen in de regio wonen. Dat kan ook effect hebben.
Minister Verhagen: Dat klopt. Ik heb echter ook gezegd dat Macedonië op
de acht ijkpunten een zodanige vooruitgang heeft geboekt dat wat mij
betreft een volgende stap gerechtvaardigd is. De effecten vormen een
reden dat er een discussie plaatsvindt, dat er moeilijk wordt gedaan en
men die naamskwestie opgelost wil zien.
Ik kom nu op de potentiële kandidaat-lidstaten. Wij hebben eerder over
Albanië naar aanleiding van de avis-aanvraag besproken dat wij het avis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

20

niet willen blokkeren. Wij willen kijken naar de appreciatie van het Bureau
ODIHR van het verkiezingsproces. Juist gelet op de vooruitgang die daar
is geboekt, kan er een avis-aanvraag komen. Dat wil niet zeggen dat
Albanië er daarmee is, geenszins. Ik denk dat het avis van de Commissie
in elk geval zal aantonen dat er nog veel tekortkomingen te overwinnen
zijn. Dat is voor mij geen reden om de Commissie ervan te weerhouden
om met een avis te komen.
Een aantal woordvoerders heeft over Bosnië gesproken. Ik deel de zorgen
over de ontwikkelingen in Bosnië. Het Zweedse voorzitterschap heeft een
enorme inzet getoond voor het Butmir-proces, een initiatief van de
Verenigde Staten en de EU, om uit de slepende politieke impasse te
komen. Dat heeft helaas nog niet het gewenste resultaat opgeleverd. Dat
heeft natuurlijk ook zijn weerslag op het EU-perspectief van het land. Ik
denk dat het terecht is dat de Commissie zeer kritisch is over het gebrek
aan voortgang. Het is van groot belang dat er wordt voldaan aan de voorwaarden, zodat sluiting van The Office of the High Representative (OHR)
mogelijk wordt. Het Butmir-proces en het pakket dat het Zweedse voorzitterschap heeft neergelegd, bieden die kansen en behoeven onze volledige
ondersteuning. Ik heb mijn Bosnische collega gewaarschuwd om geen
premature lidmaatschapsaanvraag in te dienen, mede gelet op de
problemen waarmee wij worden geconfronteerd.
De situatie in Kosovo is stabiel, maar zeer kwetsbaar. De Korsovaarse
autoriteiten zullen meer werk moeten maken van de hervormingen die het
perspectief op lidmaatschap vereisen. Daarbij verdient met name de etnische integratie blijvende aandacht, de positie van de Servische minderheid. Ik verwelkom op zich de studie die de Europese Commissie heeft
verricht naar de mogelijkheden om nadere afspraken te maken met
Kosovo op het gebied van visumbeleid en handel. Dat is geen eenvoudige
klus, mede gezien het feit dat vijf EU-lidstaten Kosovo nog niet als onafhankelijke staat hebben erkend. Dat maakt het extra gecompliceerd voor
de EU.
Wij zien gestage voortgang in het toetredingsproces van Montenegro. De
strijd tegen corruptie en georganiseerde misdaad zal echter moeten
worden opgevoerd. Nederland zal erop aandringen dat op deze punten
nadrukkelijk wordt ingegaan in het avis dat de Commissie in de loop van
volgend jaar zal presenteren. Mevrouw Wiegman had nog een vraag over
de Servische minderheid in Montenegro. In juridische zin is er geen
sprake van discriminatie aangezien de Montenegrijnse wetgeving en de
grondwet op zich voldoende waarborgen bieden voor de bescherming
van minderheden in Montenegro, dus ook voor Serviërs. Het is echter
bekend dat met name een aantal politieke Servische minderheidspartijen
zich gediscrimineerd voelt. Dat heeft mede te maken met het feit dat zij
niet actief deel uitmaken van de regeringscoalitie, en volgens hen ook niet
actief worden geïntegreerd in het Montenegrijnse openbaar bestuur. Er
vindt op dit moment nog een aantal onderhandelingen plaats, met name
over het dubbele staatsburgerschap, dat nog niet is afgerond. Partijen die
niet in een regeringscoalitie zijn vertegenwoordigd – ik kijk even naar de
heer Van Bommel – voelen zich vaak gediscrimineerd, althans buitengesloten, althans niet voldoende op waarde geschat.
De heer Van Bommel (SP): Als wij discriminatie nemen als onterecht
onderscheid maken, dan klopt dat wel.
Minister Verhagen: Over het dubbele staatsburgerschap vinden zelfs in
Nederland discussie plaats. Die kwesties liggen ook daar gevoelig.
Formeel juridisch klopt het, maar in de praktijk zal daar aandacht aan
moeten worden geschonken.
Ik kom nu op Servië, als pièce de resistance. Daar hebben alle woordvoerders over gesproken. Servië zit uiteraard op het vinkentouw, net als veel
EU-lidstaten, om te kijken wat Nederland doet. Servië heeft het goed

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

21

gedaan het afgelopen jaar. De autoriteiten zijn absoluut gecommitteerd
aan het EU-integratieproces. Zij bevestigen dat niet alleen in woord, maar
ook in daad. Zij willen duidelijk een perspectief hebben in de EU. Er is een
stijgende lijn zichtbaar in de samenwerking met het ICTY. Dat is gewoon
een feit, of ik dat nu leuk vind of niet. Ik kan het alleen maar leuk vinden. Ik
kan er blij mee zijn dat men steeds beter samenwerkt met het ICTY. De
heer Brammertz heeft in juni gezegd dat er sprake was van vooruitgang.
Hij zei nadrukkelijk dat er geen sprake van volledige samenwerking is, dat
Servië niet het maximale doet, maar dat er vooruitgang is. Ik wacht nu op
het oordeel van de heer Brammertz. Ik doe dat niet om de politieke
conclusies te trekken, want dat doen de ministers van Buitenlandse Zaken.
Op grond van de eerste geluiden, de eerste contacten, is het te
verwachten dat Brammertz positief zal zijn over de samenwerking. De
vraag is wat zijn precieze formulering zal zijn. Die is belangrijk, want op
basis van die formulering zullen wij vaststellen of Servië het maximale
doet naar onze mening. Op 3 december zal de heer Brammertz aan de
Veiligheidsraad rapporteren. Als hij tevreden is over de samenwerking
met Belgrado, zullen wij onze positie ten aanzien van Servië opnieuw
bepalen. Er is gezegd dat Nederland ervoor moet zorgen niet te geïsoleerd
te raken. Dit is gewoon eerlijk. Wij hebben steeds gesteld dat samenwerking met het ICTY van essentieel belang is en het als voorwaarde gesteld
voor de inwerkingtreding van de Interim-Stabilisatie en Associatieovereenkomst (SAO) en het voorleggen ter ratificatie daarvan. Dat betekent
wel dat wij open moeten staan voor het oordeel van de heer Brammertz.
Hij trekt niet de politieke conclusie, dat doen wij. De vraag of er sprake is
van samenwerking met het ICTY, kan hij echter als geen ander beoordelen.
Ik heb eerder gezegd dat wij streng, maar rechtvaardig zijn. Dat betekent
dat als een land zich zichtbaar inspant en daarmee concrete resultaten
heeft bereikt, een beloning op zijn plaats is. Dat is de reden dat ik eind
oktober aan het Zweedse voorzitterschap heb voorgesteld om een pakket
maatregelen te nemen op het gebied van handel en visumbeleid, onderwerpen die de Servische bevolking direct aanspreken, omdat er uit de
bevindingen van de heer Brammertz bleek dat er sprake was van een
forse verbetering van de samenwerking. Ook al is er nog geen volledige
samenwerking, ik vind dat wij moeten honoreren dat er een verbetering
plaatsvindt, een stimulans geven in plaats van ontmoedigen. Daarom
hebben wij de Commissie verzocht om de mogelijkheden te onderzoeken
voor verruiming van markttoegang voor een aantal Servische producten,
voordelige oorsprongregels. Ik sta niet afwijzend tegenover erkenning te
zijner tijd van de eenzijdige uitvoering door Servië van de InterimStabilisatie en Associatieovereenkomst die het zelf al toepast. Daarmee
kan Servië een staat van dienst opbouwen waarmee het kan aantonen dat
het voldoet aan de door de EU gestelde voorwaarden. Wij willen de verbetering stimuleren. Het oordeel van de heer Brammertz is voor ons bepalend voor de discussie in december.
De heer Ormel vroeg waarom de Commissie geen handelsmaatregelen
neemt. De wens was om de eerste vooruitgang in de samenwerking aan
te moedigen door handelsmaatregelen. Ik kan slechts gissen naar de
oorzaken ervan. Ik vind het buitengewoon jammer. Ik had in de contacten
die ik eerder met Commissaris Rehn had, voorafgaand aan de junisessie,
de indruk dat hij daar open voor stond. Plotsklaps in de toenmalige Razeb
was dat niet het geval. Een gegeven is dat een aantal zuidelijke lidstaten
niet veel belang heeft bij een grotere markttoegang voor Servië voor wijn,
suiker en rundvlees omdat die producten concurreren met hun eigen
producten. Ik weet niet wat de achterliggende reden is geweest. Ik sluit
een ander standpunt op dit terrein niet uit als de bevindingen van de heer
Brammertz daartoe aanleiding geven. Ik ontmoedig Servië wel om een
premature aanvraag in te dienen. Ik sluit niet uit dat Servië dat gaat doen,
maar ik ontmoedig het. Sommige lidstaten, zo stond vandaag ook weer in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

22

de krant, moedigen Servië juist aan om die aanvraag snel in te dienen,
liefst nu. Ik wil dat Servië zich maximaal inspant voor de samenwerking
met het ICTY. De vraag is of de Servische autoriteiten hun uiterste best
doen. Die vraag kan het beste worden beantwoord op 3 december
aanstaande.
Mij rest IJsland, al meen ik dat de staatssecretaris daar een laatste contact
over heeft gehad.
Staatssecretaris Timmermans: Nee.
Minister Verhagen: Ik dacht dat u daar nog over zou spreken. Wij staan
op zich positief tegenover de ambities van IJsland. Wij hebben ook
gezegd dat wij op zich de lidmaatschapsaanvraag verwelkomen. Ook
IJsland zal moeten voldoen aan alle verplichtingen onder het verdrag
inzake de Europese Economische Ruimte. Daaronder valt de verplichting
om het depositogarantiestelsel uit te voeren. Dat is direct gelinkt aan de
afspraken die IJsland heeft gemaakt met het Verenigd Koninkrijk en
Nederland over de afwikkeling van het Icesave-dossier. Ik heb overigens
goede hoop dat op korte termijn een voor alle partijen aanvaarde uitkomst
kan worden gepresenteerd.
De voorzitter: Ik geef nu het woord aan de staatssecretaris.
Staatssecretaris Timmermans: Voorzitter. Met het oog op de klok kan ik
misschien beter even wachten op de tweede termijn van de Kamer, want
anders komt u niet aan een tweede termijn toe.
De heer Boekestijn (VVD): Ik heb een vraag gesteld over de absorptiecapaciteit.
Staatssecretaris Timmermans: Er zijn wel meer vragen gesteld die ik kan
beantwoorden. Dat kan ik doen, maar er is nog maar weinig tijd.
De voorzitter: Ik stel voor dat u nu het woord krijgt. Er is waarschijnlijk
geen ruimte voor een tweede termijn. Ik zal minimaal interrupties
toestaan zodat de staatssecretaris toch de ruimte krijgt om in te gaan op
de vragen.
Staatssecretaris Timmermans: Ik vind het belangrijk om vast te stellen
dat de uitbreiding de belangrijkste bijdrage van de EU is aan de stabiliteit
in de wereld. Dat is het grootste succes van de EU-politiek sinds de
Tweede Wereldoorlog, die uitbreiding. Sinds het einde van de Europese
deling – ik kan daar uit eigen ervaring talloze voorbeelden van noemen –
zijn er veel bedreigingen geweest voor de vrede in Europa. Die bedreigingen zijn voor een heel groot deel afgewend puur en alleen dankzij het
feit dat de betrokken landen perspectief wilden hebben op lidmaatschap
van de EU. Dat was de grootste stok achter de deur die wij hadden: als
jullie dat niet oplossen, word je geen lid van de EU. Er is geen tijd, maar
uit mijn eigen persoonlijke ervaring kan ik daar veel voorbeelden van
geven. Ook de vreedzame scheiding van Tsjechië en Slowakije was niet
mogelijk geweest zonder dat die twee nieuwe landen wisten dat de
grenzen uiteindelijk onbelangrijker zouden worden omdat zij allebei
zouden toetreden tot de EU.
De heer Van Bommel (SP): Eén zin om hier iets op af te dingen: wanneer
wij het uiteenvallen van Joegoslavië bij dit vraagstuk betrekken, de te
snelle erkenning van Kroatië en Slovenië, zou dit optimisme iets getemperd kunnen worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

23

Staatssecretaris Timmermans: Ik vind dat een bewijs uit het ongerijmde.
Juist het perspectief op toetreding tot de EU is op dit moment de enige
langetermijnoplossing voor de spanningen op de Balkan. Het is op dit
moment de enige manier om de spanningen, die alles te maken hebben
met grenzen, op lange termijn op te lossen. Als wij het pad van de SP
hadden gevolgd, hadden wij nu in heel veel Europese landen nog heel
grote problemen. U bent wel «Dr. No», mijnheer Van Bommel, maar met
«no» waren wij op dit punt nergens gekomen.
De heer Van Bommel (SP): Voorzitter, dit is uitlokking. Ik verwijs naar de
geschiedenis iets langer terug dan de uitbreiding van de afgelopen tien
jaar. Ik verwijs naar het uiteenvallen van Joegoslavië en de te snelle
erkenning van Kroatië en Slovenië, die ook gericht was op toekomstige
ambities van Kroatië en Slovenië.
Staatssecretaris Timmermans: Wij kunnen wellicht op een ander
moment een uitgebreide discussie hebben over die geschiedenis. Dat wil
ik graag doen. Misschien moeten wij daar samen maar eens een debat
over voeren, elders. Dat lijkt mij heel interessant. Ik kan het mij heel goed
herinneren, want ik was toen op een andere plek zeer actief bezig met dit
vraagstuk. Ik weet dat de hele Westerse wereld op dat moment overgeconcentreerd was op de risico’s van het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.
Daardoor heeft men de blik minder dan nodig was op de Balkan gericht.
Men was bang voor het grotere gevaar van het uiteenvallen van de kernmacht Sovjet-Unie en de gevolgen daarvan voor onze veiligheid. Daar
kunnen wij het op een ander moment over hebben.
Ik blijf staande houden dat wat in Centraal en Oost-Europa – ik ben er van
de week weer eens geweest – is bereikt in twintig jaar bijna onvoorstelbaar is als je terugdenkt aan toen. Dat was allemaal niet mogelijk geweest
zonder het perspectief van toetreding tot de EU en daadwerkelijke toetreding. Daarmee doe ik niets af aan de tekortkomingen die er zijn et cetera.
Ik vind wel dat wij in onze nationale discussie – dat heeft ook andere
redenen – ons zeer vaak op die tekortkomingen concentreren. Zeker in de
week dat wij vieren dat het twintig jaar geleden is dat er een einde kwam
aan de Europese deling, vind ik het belangrijk om te benadrukken dat al
met al het succes vele malen groter is dan de dingen die nog niet goed
gaan of niet goed zijn gegaan. Ik benadruk dat zo omdat ik denk dat dit,
zoals ik al zei, voor de Balkan de enige oplossing is voor alle problemen
die er zijn. De Kamer heeft er een aantal aangestipt die zeer terecht zijn.
De heer Ormel stelde dat er ook een probleem is met de absorptiecapaciteit. Dat is waar. Europa muss es verkraften können, zei Helmut Schmidt.
Daar ben ik het zeer mee eens. Wij hebben dat nodig als bestaande EU,
omdat ook onze wereld radicaal is veranderd in de afgelopen twintig jaar.
Ons herkenbare, vertrouwde Europa, waarin wij comfortabel tegen de
Berlijnse muur konden aanleunen met de gedachte drüben deugt het niet
en bij ons is het goed, is veranderd. Voor heel veel Nederlanders is de
wereld onveiliger geworden, hun eigen wereld en het Europa dat veel
minder controleerbaar en beheersbaar is voor een land als Nederland. De
vraag is niet of Nederland te klein is geworden. Alle Europese landen zijn
te klein geworden als je denkt aan één miljard Chinezen en één miljard
Indiërs. De uitdaging is niet de vraag of Nederland te klein is, de uitdaging
is de vraag of Duitsland wel groot genoeg is. Dat is ook niet het geval. Ook
in Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk beseft men heel goed
dat als wij de werelduitdagingen aan moeten kunnen, wij dat alleen
kunnen als Europeanen gezamenlijk.
Er is gevraagd of het goed zou zijn om een advies van de AIV over
absorptie te hebben. Ik stel voor om gezamenlijk, regering en Tweede
Kamer samen, de AIV te vragen op dat punt een advies uit te brengen. Het
lijkt mij zeer nuttig om een wat grondiger advies te hebben op dit punt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

24

Mevrouw Wiegman vroeg naar de visumliberalisatie in de Balkan en het
verschil binnen Bosnië. Dat punt wordt terecht aangeroerd. De EU heeft
heel veel druk uitgeoefend op Servië om niet vrijelijk dubbele nationaliteiten toe te kennen. Dat heeft effect gehad. Wat betreft de Bosnische
Kroaten is dat minder gelukt. Als er een visumliberalisatie is voor Kroatië,
geldt die ook voor mensen met een Kroatisch paspoort die in BosniëHerzegovina wonen. Voor een deel van de inwoners van Bosnië, namelijk
de mensen die geen twee paspoorten hebben, is de drempel inderdaad
hoger. Het perspectief op het verlagen van die drempel als men aan de
criteria voldoet, een perspectief dat realistisch genoeg is, moet de spanning op dat punt doen afnemen. Voor heel veel van die mensen is het
onbegrijpelijk dat wat voor hun ouders heel normaal was, namelijk visumvrij reizen in heel Europa, nu voor hun kinderen onmogelijk is, terwijl zij
zich toch hebben ontdaan van de dictatuur. Dat psychologische probleem
moeten wij erkennen. Wij blijven echter keihard vasthouden aan de
geldende criteria. Niemand heeft er immers belang bij dat wij zonder een
voldoende bescherming van de buitengrenzen en voldoende garanties
voor de veiligheid visumvrij reizen toelaten. Ik heb dat deze week in
Moskou nog eens hard mogen onderstrepen. Daar bestaat ook heel veel
boosheid over dit beleid. Wij moeten eraan vasthouden, niet alleen omdat
onze burgers dat van ons vragen, maar ook omdat onze veiligheid
daarmee gediend is. De Commissie zal in het voorjaar van 2010 een
rapport uitbrengen over de vorderingen. Aan de hand daarvan kunnen wij
bezien wat het verdere pad zou kunnen zijn.
Mevrouw Wiegman sprak ook over de Roma. Het beschermen van rechten
van minderheden hoort bij de Kopenhagencriteria. Ik kan mij nog heel
goed herinneren wanneer en onder wiens druk die in de Kopenhagencriteria zijn opgenomen: onze eigen Max van der Stoel heeft dat indertijd
bedongen. Daar zullen wij de landen op vastpinnen. Dat heeft in het
verleden tot heel grote successen geleid. Niemand spreekt meer over
problemen tussen Roemenië en Hongarije ten aanzien van de Hongaarse
minderheid in Roemenië. Dat heeft hier alles mee te maken. Dat moet ook
ten aanzien van de Roma gebeuren. Wij weten echter allemaal dat dit niet
alleen een minderhedenprobleem is zoals er andere minderhedenproblemen zijn, maar dat hier ook een groot sociaaleconomisch probleem
speelt. Er is sprake van sociale uitsluiting van en helaas ook vaak van
sociale zelfuitsluiting door Roma. Het is niet alleen een probleem van de
nieuwe lidstaten. Het speelt ook in een aantal oude lidstaten, zoals Italië
en Duitsland en andere landen. Ook in Nederland is er niet zo lang
geleden een rapport over de problemen rond Roma verschenen. Het is
dus een gemeenschappelijk Europees probleem. Wij zullen steun verlenen
aan projecten in het kader van onder andere Matra voor verbetering van
de sociaaleconomische en politieke situatie in de nieuwe lidstaten en
potentiële kandidaat-lidstaten. Het zal echter een pan-Europees vraagstuk
blijven dat een pan-Europese benadering behoeft. Het is bekend dat
Nederland vooraan staat om dit te stimuleren in de EU, in de Raad van
Europa en ook in de OVSE.
De heer Waalkens heeft gevraagd hoe het staat met de monitoring van de
rechtsstaat in de EU, inclusief de situatie in de media. De verschillende
instrumenten zijn bekend, namelijk de Mensenrechtencommissie van de
VN, de Raad van Europa en de OVSE. De OVSE heeft een mediacommissaris die hier speciaal op toeziet en de Raad van Europa heeft tal van
instrumenten. In de EU heeft bovendien krachtens het Verdrag van
Lissabon iedere individuele burger het recht om naar de rechter te
stappen als hij of zij vindt dat in zijn of haar geval het land niet voldoet
aan de criteria. Als er systematische en ernstige schendingen zijn op
langere termijn, kan de EU krachtens artikel 7 maatregelen nemen tegen
de lidstaat. Nederland zal daarop toezien en zal accepteren dat men er ook
bij ons op toeziet als er op dat punt problemen zouden ontstaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

25

Mij rest nog één punt, als ik mij niet vergis, namelijk de vraag hoe wij
ervoor kunnen zorgen dat de heilzame werking van mogelijke toetreding
tot de EU gelijke tred houdt met het draagvlak voor de Europese samenwerking. Wellicht kan het AIV-advies ons helpen om daar enige richting in
te geven. Ik denk echter ook dat het van groot belang is – dat heeft niets
met de andere landen te maken – dat wij in ons eigen land meer aandacht
besteden aan het feit dat niet alleen die landen zijn veranderd, maar dat
ook wij zijn veranderd. Er heeft een verschuiving plaatsgevonden van een
tegenstelling tussen ideologieën zoals wij die kenden tot twintig jaar
geleden naar tegenstellingen die vaak te maken hebben met een verschil
in identiteit. Die raken niet alleen samenlevingen met nationale minderheden, zoals Roemenië of Slowakije, maar ook samenlevingen met
nieuwe en andere minderheden, zoals onze eigen samenleving. Ook in
onze samenleving zijn soms tendensen waarneembaar waarbij per definitie de schuld wordt gelegd bij degene die anders is, die een andere
religie heeft, een andere huidskleur heeft of een andere afkomst heeft. Dat
is een Europees probleem dat alleen in Europees verband kan worden
opgelost. Wij kunnen niet meer zeggen dat het alleen een probleem is van
de andere Europeanen, want het is een gezamenlijk probleem.
De voorzitter: Gezien de tijd, denk ik dat wij geen ruimte meer hebben
voor een tweede termijn, maar dat is volgens mij ook niet nodig. Wij
hebben een goede discussie gevoerd naar aanleiding van de inbreng van
de Kamer en de reactie van de regering daarop. Ik dank de minister, de
staatssecretaris en de hen vergezellende ambtenaren. Ik dank ook het
publiek.
Toezegging
–

De regering zal samen met de Kamer komen tot het formuleren van
een verzoek aan de AIV om een advies over de absorptiecapaciteit in
relatie tot de uitbreiding van de EU.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 105

26