Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

36 100 K

Jaarverslag en Slotwet
Defensiematerieelbegrotingsfonds 2021

Nr. 4

MEMORIE VAN TOELICHTING

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 K, nr. 4

1

A ARTIKELGEWIJZE TOELICHTING BIJ HET WETSVOORSTEL
Wetsartikel 1
De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de rijksbegroting, worden op
grond van artikel 2.3, eerste lid, van de Comptabiliteitswet 2016 afzonderlijk
bij wet vastgesteld en ook gewijzigd. Het onderhavige wetsvoorstel strekt
ertoe om voor het jaar 2021 wijzigingen aan te brengen in:
1. de begrotingsstaat van het Defensiematerieelbegrotingsfonds (K);
De in de begrotingsstaat opgenomen begrotingsartikelen worden in
onderdeel B van deze memorie van toelichting toegelicht.
De Minister van Defensie,

K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 K, nr. 4

2

B ARTIKELGEWIJZE TOELICHTING BIJ DE BEGROTINGSARTIKELEN
(SLOTVERSCHILLEN)
1 Leeswijzer
De opzet en structuur van de onderliggende suppletoire begroting voor
Hoofdstuk K (Defensiematerieelbegrotingsfonds) is gebaseerd op de Rijks­
begrotingsvoorschriften van het Ministerie van Financiën.
In dit wetsvoorstel zijn technische uitvoeringsmutaties, mutaties van
boekhoudkundige aard of mutaties voortvloeiend uit controlebevindingen
opgenomen. Tevens zijn de verwachte overschrijdingen van de uitgaven en
verplichtingen op artikelniveau opgenomen in de brief «Beleidsmatige
mutaties na Najaarsnota» d.d. 13-12-2021 (Kamerstuk 35925 K nr. 8).
Alle mutaties hoger of gelijk aan de ondergrenzen in onderstaande staffel
zijn toegelicht. Daar waar nodig zijn mutaties met lagere waarden toegelicht.
Omvang begrotingsartikel (stand Beleidsmatige mutaties
ontwerp-begroting) in € miljoen (ondergrens in € miljoen)

Technische mutaties
(ondergrens in € miljoen)

< 50

1

2

=> 50 en < 200

2

4

=> 200 < 1000

5

10

=> 1000

10

20

2 Voorstel van wet
In de begrotingsstaat zijn de wijzigingen op de begrotingsstaat van het jaar
2021 voor de begroting van het Defensiematerieelbegrotingsfonds (K)
opgenomen. Deze dient ter autorisatie van de mutaties in de verplichtingen,
uitgaven en ontvangsten in de Slotwet.
Ten opzichte van de tweede suppletoire begroting 2021 ontstaat samengevat het volgende beeld:
A. Verplichtingen
Totaal van de bijgestelde verplichtingen € 1.148,5 miljoen.
B. Uitgaven
Totaal van de bijgestelde uitgaven ‒ € 212,4 miljoen.
C. Ontvangsten
Totaal van de bijgestelde ontvangsten € 8,5 miljoen.
De mutaties uit de Slotwet 2021 leiden tot een verplichtingenbudget van
€ 5.730,0 miljoen, een uitgavenbudget van € 4.607,0 miljoen en een
ontvangstenbudget van € 5.184,4 miljoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 K, nr. 4

3

3 Artikelen
3.1 Artikel 1 Defensiebreed Materieel
Verplichtingen
De verplichtingen bij dit artikel zijn € 22,7 miljoen lager dan ten tijde van
de tweede suppletoire begroting werd verwacht.
De realisatie van de verplichtingen voor verwerving van Defensiebreed
materieel is € 146,9 miljoen lager dan begroot in de tweede suppletoire
begroting. Een belangrijke oorzaak hiervoor is het ontbinden door Defensie
van een commercieel vertrouwelijk deelcontract van € 100 ‒ 250 miljoen
voor het project Defensiebrede Vervanging Operationele Wielvoertuigen.
Het gaat om het contract met Mercedes-Benz voor levering van het Air
Assault voertuig (12kN AASLT) waardoor minder is verplicht. Bij het project
Beleidskader inzetvoorraad Conventionele Munitie is de onderrealisatie van
<€ 100 miljoen veroorzaakt doordat raamcontracten die voorzien waren in
2021 niet meer zijn afgesloten en voorgenomen bestellingen daarom zijn
doorgeschoven naar volgende jaren. Het resterende deel zijn relatief kleine
afwijkingen bij diverse projecten.
In de Miljoenennota heeft Defensie vanaf 2021 structureel € 60 miljoen extra
budget gekregen voor munitie voor opleiding en training. Omdat munitie
vaak langere levertijden kent is Defensie eind 2021 gestart met het groot­
schalig plaatsen van bestellingen voor € 119,1 miljoen, die in latere jaren tot
leveringen en betalingen zullen leiden. Daarnaast zorgt de gestegen
valutakoers na de tweede suppletoire begroting voor € 8,9 miljoen hogere
verplichtingen.
Uitgaven
De uitgaven bij dit artikel zijn € 95,3 miljoen lager dan ten tijde van de tweede
suppletoire begroting werd verwacht.
Op het project Defensiebrede Vervanging Operationele Wielvoertuigen is
de realisatie € 17 miljoen lager dan begroot. In september 2021 werd gecon­
stateerd dat bepaalde typen vrachtauto’s hoger waren dan de toegestane
4 meter. Nadat er een akkoord was bereikt over de oplossing kon de
achterstand in leveringen niet meer worden ingehaald en zijn deze doorge­
schoven naar 2022. Bij het project Verbeterd Operationeel Soldaat Systeem
is € 16 miljoen minder uitgegeven dan begroot. Dit wordt veroorzaakt
doordat de betaling van de BTW van € 8,8 miljoen is vertraagd naar 2022 en
omdat door COVID-19 leveringen van gevechtsuitrusting van € 5,7 miljoen
is verschoven naar 2022. De onderrealisatie van € 4,8 miljoen bij het project
Beleidskader inzetvoorraad Conventionele Munitie is veroorzaakt door
een door COVID-19 vertraagde levering naar 2022 en naar verdere jaren
doorgeschoven bestellingen omdat bepaalde munitieleveringen niet
voldoen aan de vastgestelde normstelling. Tevens is door een vertraging in
de levering, veroorzaakt door toegenomen veiligheidseisen aan de commu­
nicatieapparatuur € 1,3 miljoen minder gerealiseerd. Het resterende deel
van de afwijking betreft relatief kleine afwijkingen bij diverse projecten.
Bij de instandhouding van Defensiebreed materieel is de realisatie
€ 25 miljoen lager dan begroot ten tijde van de tweede suppletoire
begroting. Gelet op de relatief lange besteltermijnen voor munitie wordt dit
geld in latere jaren uitgegeven. Bij munitie is sprake van vertraagde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 K, nr. 4

4

leveringen door onder andere een incident bij een leverancier en het niet
leveren van 81mm-munitie. Het resterende deel betreft relatief kleine
afwijkingen bij diverse budgetten.
Ontvangsten
De ontvangsten bij dit artikel zijn € 20,9 miljoen lager dan ten tijde van de
tweede suppletoire begroting werd verwacht. De verkoopopbrengsten voor
afstoting van overtollig strategisch materieel zijn € 19,3 miljoen lager dan
geraamd bij de tweede suppletoire begroting vanwege een gedeeltelijke
ontbinding van een reeds aangegaan verkoopcontract en een gewijzigd
betaalschema voor het verkoopcontract voor de KDC10.
3.2 Artikel 2 Maritiem materieel
Verplichtingen
De verplichtingen bij dit artikel zijn € 41,9 miljoen lager dan ten tijde van
de tweede suppletoire begroting werd verwacht.
Van de verplichtingen voor verwervingen in Maritiem materieel is
€ 13,5 miljoen minder gerealiseerd dan begroot ten tijde van de tweede
suppletoire begroting. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door het project
Verbetering Remote Controlled Weapon Station. De ondertekening van
het contract, die was voorzien voor eind 2021 is doorgeschoven naar begin
2022.
Gedurende het jaar is het budget voor de instandhouding van Maritiem
materieel toegenomen met € 40 miljoen, waarop de instandhoudings­
plannen zijn aangepast. Door de beperkte inkoop- en logistieke capaciteit is
€ 28,4 miljoen niet in 2021 omgezet in contracten, waardoor het aangaan
van verplichtingen voor het onderhoud van het materieel en de aanschaf
van herbevoorradingsartikelen naar 2022 en verder zijn verschoven.
Uitgaven
De uitgaven bij dit artikel zijn € 77,2 miljoen lager dan ten tijde van de tweede
suppletoire begroting werd verwacht.
Bij de verwerving van Maritiem materieel is de realisatie € 43,6 miljoen lager
dan begroot. Bij het project Verwerving Combat Support Ship is de onder­
realisatie van € 12,2 miljoen veroorzaakt doordat de gerealiseerde stand
onderhanden werk achterbleef bij de in het contract geprognotiseerde stand
onderhanden werk. Bij het project ESSM Block 2 Verwerving en Integratie
is € 8,0 miljoen minder uitgegeven, doordat er minder standard missiles zijn
gekocht dan begroot. Het resterende verschil van € 23,4 miljoen tussen
begroting en realisatie bij dit arftikel is het gevolg van vele kleine
afwijkingen bij diverse projecten.
Binnen de instandhouding van het Maritiem materieel is € 33,6 miljoen niet
besteed ten opzichte van het budget in de tweede suppletoire wet. De
realisatie is achtergebleven enerzijds als gevolg van de beperkte inkoop- en
logistieke capaciteit, waardoor contracten nog niet konden worden
afgesloten, anderzijds door materiële schaarste en leveringsproblemen in
de markt als gevolg van de COVID-19 pandemie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 K, nr. 4

5

Ontvangsten
De ontvangsten bij dit artikel zijn € 16,2 miljoen hoger dan ten tijde van de
tweede suppletoire begroting werd verwacht. Dit betreft een betaling door
België voor deelname aan het AWW-contract. Dit contract heeft betrekking
op de ontwikkeling van het AWW(S) (Above Water Warfare (Suite)) voor
gebruik aan boord van de ASWF (Anti-Submarine Warfare Frigates) en het
toekomstig project Vervanging LCF.
3.3 Artikel 3 Land materieel
Verplichtingen
De verplichtingen bij dit artikel zijn per saldo € 225,5 miljoen lager dan ten
tijde van de tweede suppletoire begroting werd verwacht.
De realisatie van de verplichtingen voor verwerving in land materieel is
€ 155,7 miljoen lager dan begroot ten tijde van de tweede suppletoire
begroting. De overeenkomsten SPIKE / GILL anti-tank-wapensystemen van
€ 46 miljoen zijn niet eind december 2021, maar januari 2022 getkend. Van
de contracten voor het project Verwerving Precision Guided Ammunition
van € 38, voor het project Collectieve en Individuele CBRN-bescherming van
€ 15 miljoen voor tenten voor collectieve CBRN-bescherming voor genees­
kundig gebruik en voor CBRN-pakken voor het project Groot Pantserwiel­
voertuig Boxer voor € 14 miljoen is de ondertekening doorgeschoven naar
2022. Het resterende verschil tussen begroting en realisatie is het gevolg
van vele kleine afwijkingen bij diverse projecten.
De landmacht is voor € 69,8 miljoen minder verplichtingen aangegaan voor
instandhouding dan ten tijde van de tweede suppletoire begroting werd
verwacht. Dit wordt met name veroorzaakt door € 25,2 miljoen lagere
verplichtingen bij de Infanterie gevechtsvoertuigen CV90), € 17,2 miljoen bij
de klein kaliber wapens en € 8,4 miljoen bij contracten voor de inhuur van
tenten. Het resterende verschil tussen begroting en realisatie is het gevolg
van vele kleine afwijkingen.
Uitgaven
De uitgaven bij dit artikel zijn € 26,0 miljoen lager dan ten tijde van de tweede
suppletoire begroting werd verwacht.
Dit is voornamelijk te verklaren door de lagere realisatie van de instand­
houdingsuitgaven. Het betreft onder andere € 10,4 miljoen minder uitgaven
aan wapensystemen waaronder infanterie gevechtsvoertuigen CV90 en
€ 11,2 miljoen overige assortimenten, waaronder inhuur van tenten. Tevens
is de realisatie van verwerving van Land materieel € 5,2 miljoen hoger dan
begroot vanwege het eerder ontvangen en betalen dan verwacht van een
factuur van € 4,8 miljoen voor het project Vervanging Hijskraan. Het
resterende verschil van tussen begroting en realisatie is het gevolg van vele
kleine afwijkingen bij diverse budgetten.
Ontvangsten
De ontvangsten bij dit artikel zijn € 6,1 miljoen hoger dan ten tijde van de
tweede suppletoire begroting werd verwacht, met name als gevolg van
een ontvangst van € 4,6 miljoen naar aanleiding van een achterstallige
verrekening met artikel 1 ‘Inzet’ van onderhoud van voertuigen waarvan
de uitgaven in voorgaande begrotingsjaren zijn gedaan. Het resterende
verschil tussen begroting en realisatie is het gevolg van verschillende kleine
afwijkingen binnen het artikel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 K, nr. 4

6

3.4 Artikel 4 Lucht materieel
Verplichtingen
De verplichtingen bij dit artikel zijn € 1.015,6 miljoen hoger dan ten tijde van
de tweede suppletoire begroting werd verwacht. Daarvan is met de brief
Beleidsmatige mutaties na Najaarsnota 2021 van 13 december (Kamerstuk
35 925 K, nr. 8) € 60 miljoen gemeld.
De realisatie van de verplichtingen voor de instandhouding van het Lucht
materieel is € 954,1 miljoen hoger dan in de tweede suppletoire begroting
door de verplichting voor de Production Sustainment Follow on
Development Memorandum of Understanding (PSFD MoU) voor de F-35.
De begroting en voortgangsrapportages 2021 en 2022 zijn hierop wel
aangepast, maar de MoU werd niet als meerjarige verplichting geadmini­
streerd. De PSFD MoU dient tot het einde van de levensduur van de F-35
worden vastgelegd. Daarom heeft er een extracomptabele correctie plaats­
gevonden waardoor de verplichting alsnog meerjarig is vastgelegd en in
de Slotwet 2021 verwerkt.
Verder wordt de overrealisatie met name veroorzaakt door het afsluiten van
meerjarige contracten binnen het budget voor de instandhouding van het
Lucht materieel voor diverse wapensystemen: Fort Hood technische onder­
steuning, tussen € 100 ‒ € 150 miljoen (commecieel vertrouwelijk contract),
C-130 (€ 14,2 miljoen), NH-90 (€ 11,3 miljoen), F-35 (€ 10,0 miljoen) en Patriot
(€ 7,8 miljoen). Aan de andere kant zijn er minder verplichtingen aangegaan
binnen het budget voor de instandhouding van lucht materieel voor
contracten voor verschillende wapensystemen, omdat de verplichtingen die
in eerdere jaren zijn aangegaan voldoende bleken voor de behoeften van
2021: F-16 (€ 19,9 miljoen), Apache (€ 17,4 miljoen), Chinook (€ 17,1, miljoen),
(K)DC-10 (€ 6,4 miljoen).
Bij het project Continuatie VIP-transport is de realisatie tussen € 50
‒ € 100 miljoen (commercieel vertrouwelijk) lager uitgevallen. De eerdere
Europese aanbesteding heeft niet geleid tot het ontvangen van offertes.
Aansluitend is een nieuwe aanbesteding gestart, maar de onderhande­
lingen hebben niet geleid tot een contract in 2021. De huidige verwachting
is dat contractsluiting van de nieuwe aanbesteding begin 2022 zal plaats­
vinden.
Het resterende verschil tussen de tweede suppletoire begroting en de
realisatie is het gevolg van kleinere afwijkingen.
Uitgaven
De realisatie van het uitgavenbudget verwerving van lucht materieel is
€ 52,4 miljoen hoger dan begroot ten tijde van de tweede suppletoire
begroting. Met de brief Beleidsmatige mutaties na Najaarsnota 2021 van
13 december (Kamerstuk 35 925 K, nr. 8) is € 60 miljoen gemeld.
Bij het project Verwerving F-35 is € 52,4 miljoen meer uitgegeven dan
verwacht. De overrealisatie is toe te rekenen aan versnelde uitgaven voor
de F-35, waarbij het proces van betaling van BTW voor een F-35, die eind
2021 is geleverd, voorspoediger is doorlopen dan voorzien. Hierdoor is
een bedrag van € 14 miljoen reeds in 2021 afgedragen aan het Ministerie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 K, nr. 4

7

van Financiën. Deze betaling is begroot in 2022. Tevens is het facturatie­
proces van met name de hoofdleverancier Lockheed Martin eind 2021
sneller verlopen dan voorzien, waardoor facturen in 2021 zijn betaald die
waren gepland voor 2022.
3.5 Artikel 5 Infrastructuur en vastgoed
Verplichtingen
De verplichtingen die zijn aangegaan zijn voor verwerving van Infra­
structuur en Vastgoed zijn per saldo € 34,6 miljoen hoger uitgevallen dan
begroot ten tijde van de tweede suppletoire begroting.
Dat komt met name doordat een aantal inkooptrajecten van circa circa
€ 28 miljoen eerder is afgerond dan verwacht. Dat betreft verplichtingen
voor de projecten Chroom-6-spuitcabines, Datacenter Gelderland en
Vastgoedregelgeving en -inrichtingskosten. Verder zijn in 2021 voor
€ 6,3 miljoen meer verplichtingen voor de NAVO-infrastructuur aangegaan
dan ten tijde van de tweede suppletoire begroting werd verwacht. Voor
het Defensie Bewakings- en Beveiligingssysteem (DBBS) is de verplichting
€ 6,1 miljoen hoger uitgevallen dan verwacht, doordat het contract voor
vijftien jaar is geïndexeerd. Het resterende verschil tussen begroting en
realisatie is het gevolg van vele kleine afwijkingen bij diverse budgetten.
3.6 Artikel 6 IT
Verplichtingen
De verplichtingen bij dit artikel zijn € 388,3 miljoen hoger dan ten tijde van
de tweede suppletoire begroting werd verwacht. Daarvan is met de brief
Beleidsmatige mutaties na Najaarsnota 2021 van 13 december (Kamerstuk
35 925 K, nr. 8) € 270 miljoen gemeld.
Dat is het gevolg van het steeds meer afsluiten van meerjarige contracten
voor IT-projecten en instandhouding, zoals onder andere voor twee verplich­
tingen voor het Mobile Combat Training Centre: vernieuwing van het
simulatiesysteem voor € 87 miljoen tot 2026) en het bijstellen van het
onderhoudscontract voor € 82 miljoen tot 2033), Sattelietcommunicatie
voor € 60 miljoen tot 2040, elektronische oorlogsvoering voor € 45 miljoen
tot 2027 en het bijstellen van het onderhoudscontract GT 95 Sawfish met
€ 27 miljoen. Als gevolg van budgettaire krapte werden deze contracten
voorheen slechts voor een jaar aangegaan. Mede als gevolg van de extra
middelen vanuit de motie Hermans is het nu mogelijk contracten voor
meerdere jaren aan te gaan, hetgeen voor de bedrijfszekerheid veel beter
en vaak goedkoper is. De meerjarige verplichtingenbegroting wordt
hiermee niet overschreden, aangezien deze verplichtingen in latere jaren
zijn begroot en deze vervallen met het naar voren halen van deze verplich­
tingen. Het resterende verschil tussen begroting en realisatie is het gevolg
van diverse afwijkingen bij vele projecten.
Uitgaven
De uitgaven bij dit artikel zijn € 57,8 miljoen lager dan ten tijde van de tweede
suppletoire begroting werd verwacht.
De onderrealisatie wordt voor € 25,0 miljoen veroorzaakt door de latere
bouw van de datacenters voor het project GriT. Verder is de realisatie lager
uitgevallen door doorgeschoven life cycle verwervingen van € 2,2 miljoen
die in december gepland stonden en te late facturatie voor Mobile Combat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 K, nr. 4

8

Training Centre van € 8,3 miljoen. SATCOM is later dan verwacht van start
gegaan voor € 3,5 miljoen. Het resterende verschil tussen begroting en
realisatie is het gevolg van kleine afwijkingen bij diverse projecten.
3.7 Artikel 7 Bijdragen andere begrotingen Rijk
Geen toelichting nodig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 K, nr. 4

9