Eindrapportage

Evaluatie herziene MIRT Spelregels
4 november 2019

Inhoudsopgave

2

Inleiding

3

1

Aanleiding en doel evaluatie

5

2

Terugblik: welk beeld komt uit eerdere evaluaties?

7

3

De leeropbrengst anno nu: over de intenties vooraf en de oogst uit de dialoog samengevat

9

4

Bevindingen

19

5

Aanbevelingen

23

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

Inleiding
Deze rapportage bevat de resultaten van de evaluatie van de in 2016 herziene
MIRT Spelregels. Achtereenvolgens gaan we in deze rapportage in op:
1. Aanleiding, doel en aanpak van de evaluatie
2. Terugblik: welk beeld komt uit eerdere evaluaties?
3. Leeropbrengst anno nu: over de intenties vooraf en de beelden uit de
dialoog samengevat
4. Bevindingen
5. Aanbevelingen

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

november 2019 3

4

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

1

Aanleiding, doel en aanpak evaluatie

Aanleiding en doel evaluatie
In 2016 zijn, naar aanleiding van het afronden van de
‘Vernieuwing van het MIRT’ als project en het ‘IBO
Flexibiliteit in de infrastructurele planning1’ , de
MIRT Spelregels herzien. Bij de vaststelling daarvan
is afgesproken om in 2019 de herziene spelregels van
het MIRT te evalueren. In opdracht van het Ministerie
van IenW zijn we eind mei gestart met de evaluatie
van de MIRT Spelregels. Doel van deze evaluatie is
om inzicht te verschaffen in de doorwerking van de
in 2016 herziene elementen uit de spelregels in de
praktijk en in de eerste gebruikservaringen daarbij.
Omdat de spelregels nog maar sinds kort gewijzigd
zijn, heeft de evaluatie vooral het karakter van een
‘lerende evaluatie’ waarin vertegenwoordigers van
rijk en regio in dialoog met elkaar aangeven hoe het
gaat en wat de verbeterpunten naar de toekomst zijn.
De focus in de evaluatie ligt dus op de wijzigingen
die in de spelregels vanaf 2016 zijn doorgevoerd.
Concreet gaat het daarbij om het breed verkennen
vanuit de opgave, duurzaamheid meenemen als
integraal onderdeel van de werkwijze, zicht op 75%
financiering bij de start van een MIRT Verkenning
(in plaats van 100%), adaptief programmeren
(inclusief de programma-aanpak) en het meenemen
van korte termijn benuttingsmaatregelen die de
bereikbaarheid ten goede komen (zie paragraaf 2.2
uit de MIRT Spelregels). Hiermee heeft het accent
IBO (interdepartementaal beleidsonderzoek) Flexibiliteit
in de infrastructurele planning, Ministerie van Financiën /
Inspectie der Rijksfinanciën / Bureau Strategische Analyse,
maart 2016
1

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

in de evaluatie ook gelegen op de ervaringen in de
eerste fasen van de MIRT-fasering (programma’s,
onderzoeken en verkenningen). Projecten in de
fasen van planuitwerking en/of -realisatie zijn
geen onderdeel geweest van deze evaluatie.

Aanpak evaluatie – dialoogsessies centraal
met
enkele
aanvullende
interviews
Centraal in de aanpak van de evaluatie staan
dialoogsessies tussen rijk en regio in de maanden
mei - september. Doel daarvan is om de ervaringen
die met de herziene spelregels in de praktijk
worden opgedaan met elkaar te delen. Er zijn
sessies belegd met 1) direct betrokkenen bij de
programma-aanpak, inclusief relatie met nieuwe
Omgevingsagenda’s (op 25 juni), 2) projectleiders
/ kernteam-leden van MIRT Onderzoeken en MIRT
Verkenningen (op 24 juni), 3) MIRT-coördinatoren (via
de ‘afstemgroep’ die ten behoeve van de omvorming
van het Mobiliteitsfonds is opgericht (op 26 juni), 4)
managementleden betrokken bij de voorbereiding
van de BO’s MIRT (op 26 augustus) en 5) een
reflectiegroep met interne en externe deskundigen
(op 30 september). Om specifiekere informatie op
te halen, hebben in aanvulling op de dialoogsessies,
interviews plaats gevonden met project-leiders of
kernteamleden van een viertal MIRT Onderzoeken
en/of Verkenningen, te weten: A2 Deil-Vught,
A28 Drenthe, Overijssel, Gelderland, N33 midden
(Zuidbroek-Appingedam) en Deltaprogramma Maas.

Ook het DOM-beraad2 van rijk en regio is actief
betrokken in de evaluatie. In het DOM-beraad van
19 juni is een voorbereidende notitie met enkele
‘issues’ kort besproken om richting te geven aan het
onderzoek. In het DOM-beraad van 2 oktober zijn de
conceptresultaten van deze evaluatie besproken. Ook
is een concept-versie van de rapportage gedeeld met
alle deelnemers aan de dialoogsessies met het doel
de ‘leeropbrengst’ te toetsen op herkenbaarheid en
volledigheid. De resultaten van die toetsing zijn ook
verwerkt in deze eindrapportage. In totaal zijn zo circa
75 professionals betrokken bij deze lerende evaluatie.
Voorafgaand aan de evaluatie is door het Ministerie van
IenW een globale tekstanalyse van de afsprakenlijsten
van de BO’s MIRT uitgevoerd (periode 2015-2018). Deze
is door ons benut bij de uitwerking van onze vragen in de
voorbereiding van de dialoogsessies en de interviews.

2

Het DOM-beraad is een informeel overlegplatform over het

MIRT en bestaat uit directeuren van rijk en regio.

november 2019 5

1

Staat van Vernieuwing MIRT anno 2016
Vernieuwing is aantoonbaar !

Vernieuwing is kwetsbaar !

•

Verbreding in aanpak opgaven

•

Wil tot scoren in geld en projecten

•

Meer strategisch gesprek in BO

•

Weinig geld voor uitvoering

•

Breder veld van actoren

•

Versmalling rijksbetrokkenheid

•

Meer gelijkwaardige verhoudingen

•

Beperkt aantal koplopers in gedrag

28 1 Uit: presentatie De staat van de vernieuwing MIRT, conferentie Meer met MIRT, RHDHV, april 2016

Meer Bereiken anno 2017
Meer Bereikt !

29

Meer Bereikt ?

•

In kijken en denken !

•

In doen ?

•

Verbreding in opgaven !

•

Verbreding in oplossingen ?

•

5 i’s in oplossingsrichtingen !

•

5 i’s in oplossingen ?

•

Korte termijn en lange termijn !

•

Korte termijn en lange termijn
verbonden ?

•

Grote betrokkenheid publiek,
privaat, maatschappelijk !

•

Gedeeld eigenaarschap publiek,
privaat, maatschappelijk ?
Figuur 1. Korte impressies van de resultaten uit
beide evaluaties uit 2016 en 2017.

6

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

2

Terugblik: welk beeld komt uit eerdere
evaluaties?

In de periode vlak voor en na de herziening van de
MIRT Spelregels zijn al eerder evaluaties uitgevoerd.
Dit zijn met name de evaluatie Verduurzaming van
het MIRT uit 2015, de evaluatie Vernieuwing van
het MIRT uit 2016, de evaluatie van het Programma
Meer Bereiken uit 2017 en de evaluatie van de
Code maatschappelijke participatie uit 2017. Om
de leeropbrengst uit de recente dialoogsessies te
kunnen plaatsen in historisch perspectief, vatten we
de belangrijkste bevindingen uit deze evaluaties even
kort en krachtig samen.
•

•

In de evaluatie over ‘Verduurzaming van het
MIRT’ (Royal HaskoningDHV) wordt geconstateerd
dat er voldoende kennis en instrumenten
(inhoudelijk en procesmatig) beschikbaar zijn om
duurzaamheid een volwaardige plaats te geven
in het MIRT-proces, maar dat duurzaamheid nog
onvoldoende (bestuurlijk) wordt verankerd in de
opdracht van de verschillende MIRT-fasen;
De ‘Evaluatie Vernieuwing MIRT’ (‘brede blik,
maatwerk, samenwerking’, Royal HaskoningDHV)
laat zien dat de vernieuwing van het MIRT
aantoonbaar in gang is gezet, met een bredere
aanpak van opgaven, een breder veld van
betrokken actoren en meer gelijkwaardigheid
tussen rijk en regio. Maar uit die evaluatie blijkt
ook dat de vernieuwing nog kwetsbaar is, door
een beperkt aantal koplopers in ‘houding en
gedrag’, door de grote behoefte aan onderzoeken
en verkenningen versus het beperkte (vrije)

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

budget voor uitvoering en door een ‘verbreding’
in opgaven versus ‘de wil tot scoren in geld en
projecten’;
•

•

Aanbevelingen uit de evaluatie Vernieuwing MIRT
richten zich op een versterking van de sturende
werking van omgevingsvisies en gebiedsagenda’s
op de programmering en prioritering van MIRT
Onderzoeken en Verkenningen, aanpassing van
de spelregels (waaronder de vervanging van de
eis van ‘zicht op financiering’ door ‘zicht op
uitvoering’, en meer flexibiliteit bij de inzet van
financiële middelen), meer helderheid aan de
voorkant van MIRT Onderzoeken en Verkenningen
(zoals opdrachtformulering en afwegingskaders
voor besluitvorming), en een versterking van
het MIRT-leerproces (zoals meer aandacht voor
learning on the job);
In de evaluatie van het ‘Programma Meer Bereiken’
(Royal HaskoningDHV) komt het beeld naar voren
dat er inderdaad meer bereikt wordt als het gaat
om een ‘brede blik, maatwerk en samenwerken’,
maar dat dit denken zich nog lang niet altijd
vertaalt in doen en resultaat. Aanbevolen wordt
om in het kader van een programmatische
aanpak aan de voorkant expliciet helderheid
te geven over koers (en deze bestuurlijk te
verankeren), samen principes te formuleren
over samenwerking en wederkerigheid, en -met
een goed afweegkader als basis- het denken en
werken in ontwikkelpaden verder te ontwikkelen

•

(adaptief programmeren);
Uit de ‘Evaluatie van de Code maatschappelijke
participatie in MIRT-projecten’ (Kwinkgroep,
2017) komt naar voren dat in alle MIRT-projecten
aan maatschappelijke partijen de mogelijkheid
wordt geboden om deel te nemen aan het
beleid- en besluitvormingsproces. Dit gebeurt
vaak niet naar de letter, maar doorgaans wel in
de geest van de code, waarbij de inbreng van
maatschappelijke partijen van toegevoegde
waarde is voor resultaat en proces van de
onderzochte projecten. Aanbevolen wordt onder
meer om meer ruchtbaarheid te besteden aan de
code en de toepassing te verrijken met flexibele
kaders, verschillende methoden en monitoring
van de leerervaringen.

november 2019 7

8

Evaluatie herziene MIRT Spelregels
Bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat / Joop van Houdt

3

De leeropbrengst anno nu:
over de intenties vooraf en de oogst uit de dialoog samengevat

De intenties achter de herziening van de MIRT
Spelregels in 2016
Ter voorbereiding op de dialoogsessies hebben we in
beeld gebracht wat ook alweer de intenties waren
achter de wijzigingen in de MIRT Spelregels. Tabel 1
bevat een overzicht op basis van een analyse van de
tekst uit de MIRT Spelregels.

Aanpassingen in
MIRT Spelregels

De intenties achter de aanpassingen in 2016

Breed verkennen vanuit de
opgave

•
•
•

Breder pallet van oplossingen onderdeel maken van de besluitvorming
En daarmee bijdragen / investeringen van meer partijen meenemen
Flexibiliteit vergroten om in te spelen op snelle technologische
ontwikkelingen

Duurzaamheid als integraal
onderdeel van de werkwijze

•

Bijdrage leveren aan meer duurzame oplossingen

Zicht op 75% financiering

•

Stimulans om zo breed mogelijk te kunnen kijken naar mogelijke
oplossingen
Draagt bij aan integralere weging van oplossingen / opgaven
Daagt andere partijen uit om mee te betalen aan oplossingen
Flexibeler kunnen inspelen op kansen die zich tijdens planproces
voordoen
Mogelijkheden creëren voor meer, maar nog beheersbaar aantal,
verkenningen

•
•
•
•

Adaptief programmeren

•
•
•

Korte termijn maatregelen

•

Beter inspelen op onzekerheden en kansen
En daarmee ruimte creëren voor nieuwe ontwikkelingen en veranderende
inzichten
Een voorkeursbeslissing, ook met maatregelen die nog niet geheel
vaststaan
Via wetswijziging mogelijk maken dat ook ’benuttingsmaatregelen die
de bereikbaarheid ten goede komen’ bekostigd kunnen worden uit het
Infrastructuurfonds

Tabel 1: De intenties achter de herziene spelregels in 2016.

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

november 2019 9

De leeropbrengst anno nu: de beelden uit de
dialoogsessies en interviews samengevat
Met de bedoeling achter de herziene spelregels
als vertrekpunt hebben in de dialoogsessies en
aanvullende intervieuws met rijk en regio steeds twee
vragen centraal gestaan:
• Wat leren we al goed als rijk en/of regio?
• Wat leren we nog moeizaam als rijk en/of regio?
Samengevat komt uit alle antwoorden uit de sessies de
volgende ‘leeropbrengst’ naar voren.
1.

10

Veel respondenten hebben in positieve zin
voorbeelden waarin opgaven en mogelijke
oplossingsrichtingen nu breder worden verkend
dan in het verleden. Dat gebeurt niet alleen in
de gebiedsgerichte programma’s (MRA, MRDH, U
Ned, SmartwayZ.NL), maar ook in recente MIRT
Onderzoeken en Verkenningen (bijvoorbeeld
ZWASH, Friese Kust, Corridor AmsterdamHoorn, A67, Meanderende Maas). Door opgaven,
zoals wonen, werken, bereikbaarheid en
waterveiligheid in samenhang te onderzoeken,
wordt ernaar gestreefd niet op voorhand al aan
een infrastructurele oplossing te denken. De
fasen van MIRT Onderzoeken en Verkenningen
lenen zich hier ook goed voor. Door breed te
verkennen worden andere partijen verleid mee te
doen, wat bijdraagt aan draagvlak in het gebied
(Gebiedsagenda IJsselmeergebied). Bovendien
komen daardoor, op basis van een breder beeld

van verschillende opgaven in het gebied, ook
niet-infrastructurele
oplossingen
in
beeld
(bijvoorbeeld smart mobility maatregelen bij A67
en U Ned). Dit betekent overigens niet dat breder
verkennen gemeengoed is; nog regelmatig wordt
in de startbeslissing van de MIRT Verkenning al
concreet een dominante oplossing genoemd. Zo
staat in de startbeslissing voor de MIRT Verkenning
A1-A30 dat “de oplossing hoofdzakelijk ligt
binnen infrastructurele oplossingen”. Niet altijd
is duidelijk of dat een conclusie is op basis van
een brede zoektocht, of dat het een gevolg is
van een te beperkte scope aan de voorkant.
Veel respondenten zijn kritisch over de mate
waarin breed verkennen in de praktijk ook al
leidt tot ‘breed beoordelen’ van mogelijke
oplossingsrichtingen.
Door
IenW
worden
mogelijke oplossingen in belangrijke mate alleen
beoordeeld
op
bereikbaarheidsindicatoren
(Nationale Markt- en Capaciteitsanalyse - NMCA)
en de voorwaarden van het Infrastructuurfonds.
Ook regio’s zetten vaak primair in op wensen
voor infrastructuurmaatregelen. In de MIRTbesluitenlijst domineren daardoor vooral de
infrastructuur-georiënteerde afspraken. Breed
verkennen vanuit de opgave wekt in de praktijk
verwachtingen die in de oplossingen nog niet
altijd waargemaakt worden, met name door de
voorwaarden die aan de budgetten gekoppeld
zijn. Breed verkennen leidt volgens sommige

respondenten uit de regio pas tot integrale
besluiten als het rijk integraler kan werken (ook
op ministerieel niveau) en er integrale budgetten
zijn met integrale doelen als meetlat. Vanuit het
rijk wordt bij de uitwerking van breed verkennen
steeds meer de nadruk gelegd op het maken van
wederkerige afspraken met regionale partijen om
te zorgen dat de mobiliteitsinvesteringen optimaal
renderen (zoals afspraken over ruimtelijke
ontwikkeling en inrichting, hoogstedelijke milieus
en lage parkeernormen bij HOV-knooppunten).
Maar per saldo draagt de dominantie van nationale,
primair aan bereikbaarheid gerelateerde belangen
én van het huidige instrumentarium (NMCAbenadering, voorwaarden Infrastructuurfonds)
volgens respondenten uit de regio nog onvoldoende
bij aan een brede beoordeling en afweging van
oplossingen. Andere respondenten wijzen erop dat
de MIRT Spelregels in hun ogen vooral zijn bedoeld
voor een gezamenlijk proces. De spelregels voor
dat proces zouden dan ‘doelstellingen-neutraal’
moeten zijn, om geredeneerd vanuit (alle)
opgaven tot een integrale afweging te komen.
Maar zo worden ze in de praktijk niet ervaren.
Breed
verkennen
lukt
volgens
sommige
respondenten ook niet altijd omdat er al
vroegtijdig politieke verwachtingen zijn gewekt,
afspraken zijn gemaakt of besluiten zijn
genomen. Soms op regionaal niveau (N33-midden)
of in het regeerakkoord en/of naar aanleiding van

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

debatten in de Tweede Kamer. Dit soort afspraken
doorkruisen soms een zorgvuldige en brede
onderbouwing vooraf. Ook wordt opgemerkt dat
breed verkennen alleen zinvol is als de opgave
daarom vraagt; daar waar de oplossing eenduidig
is, leidt breed verkennen tot een onnodige
onderzoekslast (Amsterdam-Hoorn). De behoefte
aan integraliteit moet ook niet worden gebruikt
om tijd te winnen en geen besluit te hoeven
nemen, tegen de achtergrond van de schaarse
middelen.
2.

Hoewel gewaardeerd wordt dat het onderwerp
duurzaamheid in de praktijk al meer aandacht
krijgt, overheersen bij veel respondenten de
kritische kanttekeningen over dit onderwerp.
Algemene indruk is dat duurzaamheid wel in het
onderzoek en het proces zit, maar nog niet of te
weinig in het resultaat. Er worden voorbeelden
genoemd van doorschuiven naar de volgende fase,
de perceptie van duurzaamheid als iets extra’s
dat geen tijd en geld mag kosten (niet gezien als
onderdeel van het taakstellend budget), partijen
die niet willen meebetalen aan duurzaamheid
etc. Ook wordt aangegeven dat het nog steeds
lastig is om duurzaamheid te operationaliseren
in heldere, harde doelen en criteria en komt
het thema onvoldoende herkenbaar terug
in de jaarlijkse besluiten uit het BO-MIRT.
Positieve voorbeelden van meer aandacht voor

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

duurzaamheid worden ook genoemd, bijvoorbeeld
het opnemen van een duurzaamheidsdoelstelling
(CO2) als één van de hoofddoelstellingen in de
programma-aanpak
(Goederencorridors)
en
het sluiten van een duurzaamheidsconvenant
(N33), gekoppeld aan het voorkeursalternatief
van de MIRT Verkenning. Vanuit Verduurzaming
MIRT worden ook positieve ontwikkelingen
gesignaleerd. Duurzaamheid wordt vaker
expliciet in de opdrachtbrief genoemd, er
zijn ‘richtinggevende opdrachtformuleringen’
voor de onderwerpen klimaat, energie en
circulaire economie beschikbaar en de
handreiking Verduurzaming MIRT wordt vaker
‘voorgeschreven’ en toegepast.
3.

Voordelen van de spelregel over 75%-financiering
worden door respondenten vooral gezien in de
‘stimulans’ om tijdig in het proces commitment
te organiseren van rijk én regio en om daarmee
helderheid te kunnen bieden naar andere
(private) partijen dat het betreffende project er
ook gaat komen (er worden voorbeelden genoemd
van Oeververbinding Rotterdam, A1/A30, Sluis
Kornwerderzand, Oostvaarderoevers). Het geeft
een ‘goed beeld naar buiten’ dat het ‘echt gaat
gebeuren’. En mocht dat nog niet lukken, dan
wordt een ‘pré-verkenning’ door sommigen
gezien als een oplossing om toch voortgang te
boeken en energie te houden in een project.
Kritische kanttekeningen zijn er ook. De

75%-regel lokt volgens respondenten uit dat
de focus in de praktijk komt te liggen op grote
infrastructurele projecten, terwijl veel kleinere
en andersoortige maatregelen beter kunnen
scoren op bereikbaarheid, duurzaamheid en
kosten. Juist door breder te verkennen kan in
deze fase lang nog niet altijd worden bepaald
‘75% van welke oplossing?’ en ‘75% te bekostigen
door wie?’ De 75%-regel sluit volgens sommige
respondenten dan ook onvoldoende aan bij
de opgave breder te verkennen (vooral ook
als een ‘brede’ verkenning gekoppeld wordt
aan een beperkt taakstellend budget), bij de
programmatische aanpak en wederkerigheid en
bij meer private en alternatieve bekostiging.
De regel heeft dan ook vooral waarde als de
concrete voorkeursoplossing al in zicht is. Als dat
niet het geval is, en de 75% nog niet in zicht is,
wordt volgens respondenten gekozen voor een
‘pré-verkenning’ als extra tussenstap. Dat zorgt
weliswaar voor vooruitgang (‘we kunnen door’),
maar komt de helderheid in het proces niet altijd
ten goede.
4.

Respondenten benoemen positieve ervaringen
met de meer adaptieve en programmatische
aanpak die met name in de gebiedsgerichte
bereikbaarheidsprogramma’s is ontstaan. Het
werken met ontwikkelpaden (met een stip op
de horizon, kantelpunten, een uitwerking in
‘no-regret-maatregelen’ voor de korte termijn

november 2019 11

12

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

en maatregelen voor de middellange en lange
termijn) bevordert het oplossingsgericht werken
(bijvoorbeeld in het Programmaplan voor het
programma U Ned). Er is ook meer oog voor
onzekerheden in de besluitvorming en er wordt
vaker ingezet op monitoring van ontwikkelingen
en inzet van korte termijn maatregelen voordat
grotere maatregelen worden overwogen (A67, A2
Weert-Eindhoven). Besluiten kunnen daardoor
beter worden gefaseerd (met een ‘vinger aan
de pols’ via monitoring), wat van belang is
vanwege de beperkt beschikbare middelen.
Veel respondenten erkennen het adapatief
programmeren in de praktijk ook nog lastig
te vinden. Bestuurders en politici zien liever
projecten en investeringen nu, dan een fasering
van maatregelen met eerst meer monitoring en
evaluatie van de ontwikkelingen. Respondenten
uit diverse regio’s zien in adaptief werken soms
een middel van het rijk om met kleine besluiten
niet te hoeven doorpakken op de grote opgaven
en maatregelen. Op ambtelijk niveau is het rijk er
daarentegen beducht voor dat in een vroegtijdig
stadium samen gaan onderzoeken en verkennen al
leidt tot financiële claims uit de regio. Bovendien
spelen ook capaciteits-overwegingen een rol bij
de selectie van het aantal MIRT onderzoeken
en verkenningen. ‘We moeten het allemaal
wel waar kunnen maken’. Rijk en regio houden
elkaar daarmee vaak gevangen in hetzelfde spel

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

van verwachtingen creëren en verwachtingen
temperen.
5.

Korte termijn maatregelen worden steeds
vaker meegenomen als onderdeel van de
oplossing (diverse bereikbaarheidsprogramma’s,
A2 Deil-Vught, corridor Amsterdam-Hoorn).
Soms als ‘no-regret’ maatregel in een lange
termijn perspectief, soms als maatregel
voordat grotere maatregelen worden overwogen
(A67). Interessant is A2 Deil-Vught waar in een
programma de MIRT Verkenning (voor de lange
termijn) en de uitvoering van een concreet
maatregelenpakket worden gecombineerd.

duidelijkheid te verschaffen voor marktpartijen,
terwijl bij de andere verkenning (CID-Binckhorst),
waar 75% zicht op financiering nu nog niet haalbaar
bleek, deze spelregel minder hard is gehanteerd
om juist het bereikte commitment vast te houden
voor het vervolg en sneller door te kunnen pakken
als de benodigde middelen wel beschikbaar komen.
Uit de aanvullende verdiepende interviews over
enkele MIRT Onderzoeken en Verkenningen komen
ook ervaringen met de herziene spelregels. Deels zijn
deze al verwerkt in de bovenstaande tekst, deels zijn
ze samengevat in de tabel op de volgende pagina. Dit
als illustratie van bovenstaande bevindingen.

Meer in zijn algemeenheid geeft een aantal
respondenten aan dat de toepassing van de MIRT
Spelregels zich in de praktijk tot een standaard
aanpak heeft ontwikkeld. Dit heeft voordelen, omdat
duidelijk is welke stappen, wanneer worden gezet,
en hoe de besluitvorming verloopt. Maar ook wordt
aangegeven dat dit soms weinig ruimte biedt voor
maatwerk en flexibiliteit, zowel in aanpak als in
besluitvorming. Daarbij gaat het niet alleen om de
vraag ‘wat’ de spelregels zijn, maar ook ‘hoe’ ze
worden toegepast. Er zijn praktijkvoorbeelden dat
flexibiliteit mogelijk is als partijen dat samen willen.
Illustratief zijn de voorbeelden uit het gebiedsgericht
bereikbaarheidsprogramma MoVe uit de Zuidelijke
Randstad. Bij de ene verkenning (Oeververbindingen
Rotterdam) hielp 75% zicht op financiering juist om

november 2019 13

MIRT-programma A2 Deil-Vught - MIRT Verkenning als onderdeel van een programma

N33-midden (Zuidbroek-Appingedam) - MIRT Verkenning

Breed verkennen vanuit de
opgave

Is een vervolg op een breed ingestoken MIRT
Onderzoek ‘Kennisas Amsterdam – Eindhoven’: een
groot gebied, met aandacht voor bereikbaarheid en
mobiliteit, ruimte en economie. In het onderzoek is
geconstateerd dat de veronderstelde samenhang op de
kennisas er niet is, maar het deeltraject ‘Deil-Vught’ is
een majeur probleem (‘top-5 NMCA’)
Breed palet aan oplossingsrichtingen voor
bereikbaarheid: infrastructuur, fiets, OV,
aanpak knooppunten, verstedelijkingsstrategie,
werkgeversbenadering

Breed verkennen vanuit de
opgave

Bereikbaarheids- en mobiliteitsindicatoren zijn
dominant
In de korte termijn aanpak met quick wins ligt de
nadruk op slimme- en duurzame maatregelen
Er is een duurzaamheidstafel, maar uiteindelijk speelt
(bijvoorbeeld) CO2-reductie nauwelijks een rol

Duurzaamheid als integraal
onderdeel van de werkwijze

•

•

Duurzaamheid als integraal
onderdeel van de werkwijze

•
•
•

Zicht op 75% financiering

•
•

•
Adaptief programmeren

•

•
Korte termijn maatregelen

14

•

Budget is gereserveerd, 75% van de geraamde 570
miljoen euro voor de lange termijn oplossing
Er is ook een concrete financiële dekking voor het
pakket korte termijn maatregelen (circa 40% rijk, 60%
regio)
Budget is mede-sturend voor het trechteringsproces
voor oplossingen
Bewuste keuze om tegelijkertijd aan de slag te gaan
met 1) een MIRT Verkenning, gericht op de lange
termijn én 2) een pakket van circa 20, no-regret korte
termijn maatregelen, met daarin concrete maatregelen
en nadere onderzoeken en uitwerkingen
Beide (verkenning en maatregelenpakket) zijn
financieel gedekt
Zie opmerking bij adaptief programmeren

•

•

•
•

•

Zicht op 75% financiering

•
•

Breed verkennen alleen gericht op alternatieven voor
de verdubbeling van het traject (bijvoorbeeld werken
met inhaalstroken, ongelijkvloerse kruisingen)
Breder was niet noodzakelijk omdat ruimtelijke context
van het gebied (haven, chemiecluster) en belangrijke
besluiten over spoor- en waterverbindingen al duidelijk
waren; verdubbeling van de weginfrastructuur
nadrukkelijk gekoppeld aan het economisch belang van
de regio (goederenstromen, arbeidspotentieel)

N33 gepositioneerd als ‘icoon van duurzaamheid’
Met concrete doelen en afspraken over circulaire
economie (kunstwerken, wegmeubilair), energie
(aanleg en gebruik, waaronder compensatie),
sociaal (innovatieve geluidmaatregelen, delen in
energieopbrengst), koppelkansen leefbaarheid
en biodiversiteit (bermbeheer, ecologische
verbindingszone)
Verankerd in een convenant, te bekostigen uit het
vastgesteld taakstellend budget
Project gebaseerd op bestuurlijke afspraak in 2015,
geïnitieerd door de regio, geen NMCA-knelpunt
Budget en verdeling aan de voorkant geregeld, 89%
regio, 11% rijk

Adaptief programmeren

•

Niet relevant in deze verkenning, onder meer door de
positionering van de wegverdubbeling in de bredere
ruimtelijke context van het gebied

Korte termijn maatregelen

•

Niet relevant in deze verkenning

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

Deltaprogramma Maas

A28 (MIRT Onderzoek)
Breed verkennen vanuit de
opgave

•
•

Duurzaamheid als integraal
onderdeel van de werkwijze

•

•

Zicht op 75% financiering

•

•
Adaptief programmeren

•

•
Korte termijn maatregelen

•

Breed verkennen met de Ladder voor duurzame
verstedelijking als uitgangspunt
Met aandacht voor alle modaliteiten en mogelijke
maatregelen daarbinnen (‘hard en zacht’) en (in zoverre
daarvoor nog geen ruimtelijke kaders voor beschikbaar
zijn) ook aandacht voor de verstedelijkingsopgave en
specifieke locatiekeuzes

Breed verkennen vanuit de
opgave

Door Ladder voor duurzame verstedelijking als
uitgangspunt te nemen, wordt duurzaamheid
‘automatisch’ meegenomen
MIRT Onderzoek thans in fase van probleemanalyse
en eerste verkenning mogelijke oplossingen; nadere
uitwerking volgt nog

Duurzaamheid als integraal
onderdeel van de werkwijze

•

Belangrijke rol voor het uitwisselen van grond
binnen hetzelfde gebied (vrijkomende grond uit
rivierverruiming benutten voor dijkversterking), met
positieve effecten voor CO2-emissie

Zicht op 75% financiering

•

Op programmaniveau is 273M nodig, met een
rijksbijdrage van 100M (Deltafonds) en 173M vanuit
hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) en de
regio (natuur e.d.)
75% zicht op financiering op projectniveau is
uitgangspunt en haalbaar. Een beter inzicht in de
grondbalans werkt positief uit voor de financiële
haalbaarheid

•

Gegeven de fase van het MIRT Onderzoek
(probleemanalyse en eerste verkenning mogelijke
oplossingen) zijn hierover nog geen afspraken gemaakt
A28 staat niet in de top-10 van de NMCA, maar is wel
als aandachtspunt in het regeerakkoord opgenomen
De problematiek op de A28 blijkt erg
conjunctuurgevoelig; adaptief programmeren is een
must
Monitoring en evaluatie is een belangrijk
aandachtspunt in het MIRT Onderzoek
Gegeven de fase van het MIRT Onderzoek
(probleemanalyse en eerste verkenning mogelijke
oplossingen) zijn hierover nog geen afspraken
gemaakt; wel zijn in de 1e verkenning van de mogelijke
oplossingen veel no-regret maatregelen in beeld

•

•

Het Regionaal Voorstel Maas 2016 is een
samenhangend programma van 4 MIRT Onderzoeken
en 8 MIRT Verkenningen
In de geest van de beleidsontwikkeling van het
Deltaprogramma wordt in de projecten vanuit
gedeeld eigenaarschap gewerkt aan een integrale
benadering: waterveiligheid (‘krachtig samenspel
dijkversterking en rivierverruiming’) in combinatie met
gebiedsontwikkeling (natuur, landbouw, scheepvaart,
recreatie)

Adaptief programmeren

•

Adaptief programmeren is uitgangspunt, maar
samenspel van financiering vanuit Deltafonds, MIRT/
Infrafonds, Hoogwaterbeschermingsprogramma
(HWBP) en regionale financiering (alle gericht op
projectniveau) is nog onvoldoende toegesneden op de
wens tot meer sturing op programmaniveau

Korte termijn maatregelen

•

De flexibiliteit aan rijkszijde is beperkt om binnen de
programmabenadering op korte termijn kansen te
benutten

Tabel 2: Ervaringen met de herziene spelregels uit de interviews.

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

november 2019 15

16

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

4

Bevindingen

De praktijkervaringen die met de herziene spelregels
van het MIRT vanaf 2016 worden opgedaan, moeten
worden gezien in het licht van een langdurig
ontwikkelproces van het MIRT, dat gemarkeerd wordt
door trajecten als ‘toevoeging van de R in het MIRT’,
verdere flexibilisering in infrastructurele planning,
vernieuwing en verduurzaming van het MIRT en Meer
Bereiken. Eerdere evaluaties in dit ontwikkelproces
geven een beeld dat de beoogde veranderingen
weliswaar zichtbaar zijn, maar ook kwetsbaar
blijven. Deze evaluatie van de MIRT Spelregels laat
zien dat opnieuw een volgende stap is gezet. Dit in
het besef dat de herziene MIRT Spelregels in 2016 zijn
vastgesteld en de ervaringen nog pril zijn. Zo zijn er
bijvoorbeeld nog maar weinig MIRT Verkenningen die
na de vaststelling van de spelregels zijn gestart en nu
al zijn afgerond.
Op basis van de leeropbrengst uit de dialoogsessies
en aanvullende interviews komen we tot de volgende
bevindingen.
1.

De herziene spelregels zijn ‘zichtbaar’ in de
opzet, het proces en de werkwijze binnen de
gebiedsgerichte bereikbaarheidsprogramma’s en
bij recente MIRT Onderzoeken en Verkenningen.
De positieve ervaringen die met de herziene
spelregels worden opgedaan, zitten met name
in de programmatische aanpak, in een adaptieve
werkwijze (in aanzet, in ieder geval binnen de
gebiedsgerichte
bereikbaarheidsprogramma’s)

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

en in een brede verkenning van opgaven.
Steeds meer is er gezamenlijk (rijk en regio)
oog voor de samenhang tussen wonen, werken
en bereikbaarheid, voor de eindigheid aan
infrastructurele oplossingen en voor de betekenis
die deze beide inzichten hebben voor de wijze
van besluiten en de fasering van investeringen.
Negatieve of wisselende ervaringen zitten
met name in de uitwerking en doorwerking
van duurzaamheid, in de inperking van de
75% zicht op financiering en in de werkelijke
invloed van de ‘intenties’ achter de herziene
spelregels in de aard van de besluiten over
concrete maatregelen (voor zover nu al bekend).
Het schaalniveau en de werkwijze van de
gebiedsgerichte
bereikbaarheidsprogramma’s
lijken zich goed te lenen voor de nieuwe
werkwijze van het MIRT. Met name als het gaat
om het adaptief werken vanuit een brede blik, in
combinatie met korte termijn maatregelen. Maar
ook als het gaat om het verankeren van ambities
en doelen voor duurzaamheid en het prioriteren
van projecten binnen het programma. De
programma’s vormen een solide en gezamenlijke
basis ter uitwerking van de abstractere
Gebiedsagenda’s/Omgevingsagenda’s en voor
een integralere en adaptievere programmering
van MIRT Onderzoeken en MIRT Verkenningen.

2.

Veel kritische ervaringen die in de praktijk
worden opgedaan, hebben niet direct te maken
met de in 2016 herziene spelregels, maar vooral
met de beperkt beschikbare middelen, politieke
keuzen over de onderbouwing van investeringen
én de strikte en sectorale werkwijze en
voorwaarden die gelden voor het kunnen doen
van investeringen uit het Infrastructuurfonds.
Op basis van de MIRT Spelregels sec kan er vaak
veel meer dan er in de praktijk beleefd wordt.
Voorbeelden van de beperkingen die worden
ervaren, zijn de bepalende rol van de NMCAmethodiek in de besluitvorming (opgenomen
in het Regeerakkoord), de beperking tot
investeringen in infrastructuur (Wet op het
Infrastructuurfonds), weinig mogelijkheden voor
‘uitwisseling’ tussen modaliteiten (bekrachtigd in
het Regeerakkoord) en de strikte toepassing van
drempelbedragen (Besluit Infrastructuurfonds).
Doordat de herziene spelregels juist bijdragen
aan een verdere verbreding van de blik en
integraler afwegen, versterkt dit de in de
praktijk ervaren kloof tussen breed en integraal
verkennen ‘aan de voorkant’ (bij onderzoeken
en verkenningen) versus sectoraal besluiten en
investeren ‘aan de achterkant’ (bij besluiten over
de toekenning van middelen). Met de richting
die de bewindslieden van IenW geven aan de
omvorming van het Infrastructuurfonds naar een
Mobiliteitsfonds (TK-brief, 13 mei 2019) - met

november 2019 17

18

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

een verdere ontschotting tussen de middelen
voor de verschillende modaliteiten - wordt een
belangrijke, eerste stap gezet. ‘Belangrijk’
omdat veel organisaties, uitvoeringstrajecten en
portefeuilles nog op modaliteiten zijn ingedeeld,
en een verdere ontschotting al veel aanpassingen
en inspanningen vraagt. En ‘eerste stap’ omdat
de opgaven om te komen tot een duurzaam
mobiliteitssysteem om verdergaande vormen
van integraal afwegen en besluiten vragen (zie
aanbeveling 5).
3.

De spelregel dat bij de start van een MIRT
Verkenning al 75% zicht moet zijn op financiering
van de voorkeursoplossing levert een spanning
op in het streven naar breed verkennen
vanuit de opgaven. De spelregel heeft vooral
voordelen in een fase waarin helder is dat een
infrastructurele maatregel de beste oplossing is
voor een bepaalde opgave. Bij bredere, meer
integrale opgaven, die meer worden gedreven
door de bijdrage van mobiliteit en logistiek
aan
bredere
maatschappelijke
opgaven,
zijn de mogelijke oplossingen meestal op
voorhand nog niet zo duidelijk. Ze betreffen
vaak al meerdere modaliteiten en meerdere
strategieën (ook niet-infrastructureel, zoals
verstedelijking, gedragsbeïnvloeding, etc). In
die situaties kan de 75% spelregel te snel naar
een voorkeursoplossing leiden, die dan nog
vaak uit alleen een infrastructurele maatregel

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

bestaat. De eerder gezette stap van 100%
naar 75% zicht op financiering speelt hier al
op in, maar de roep uit de praktijk om meer
flexibiliteit bij de toepassing van deze spelregel
zou dan ook meerwaarde kunnen bieden, zeker
in de nieuwe werkwijze van de gebiedsgerichte
bereikbaarheidsprogramma’s. De genoemde
voordelen van deze spelregel - in termen van
commitment en duidelijkheid naar derden - zou
bij die verdere flexibiliteit dan wel geborgd
moeten worden (zie onze aanbevelingen).
4.

Duurzaamheid
als
integraal
onderdeel
meenemen in alle MIRT-fasen zien we vooral
terug in de vroege fase van de gebiedsgerichte
bereikbaarheidsprogramma’s
en
MIRT
Onderzoeken. In deze fase lukt het om breder
te verkennen en ook duurzaamheidsdoelen op te
nemen voor latere uitwerking en toetsing. In de
latere fasen blijkt dat duurzaamheid een veel
beperktere rol speelt, bijvoorbeeld in de afweging,
raming en bekostiging van meekoppelkansen en
maatregelen. Ook deze bevinding is vooral terug
te voeren op de doelen en voorwaarden van
het huidige Infrastructuurfonds, en niet op de
formulering of intenties achter de herziene MIRT
Spelregels.

november 2019 19

Figuur 2. Positionering van de evaluatie van de aangepaste MIRT Spelregels in een bredere context.

20

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

5

Aanbevelingen

Bij de formulering van onze aanbevelingen maken
we onderscheid tussen aanbevelingen gericht op
verdere verbeteringen binnen de huidige kaders van
de herziene spelregels en aanbevelingen gericht
op de bredere context waarbinnen deze herziene
spelregels worden toegepast. Uit een synthese van
de leeropbrengst en de eerdere evaluaties blijkt
namelijk dat ervaringen met de herziene spelregels
niet los kunnen worden gezien van deze bredere
context (zie figuur 2).

Aanbevelingen gericht op verdere optimalisatie
binnen kaders huidige MIRT Spelregels
1.

Ter bevordering van de transparantie in het
samenwerkingsproces tussen rijk en regio
bevelen we aan om een scherper onderscheid
(‘knip’) te gaan maken tussen voorwaarden over
de uitgave van eigen middelen (van rijk, regio
en andere partijen) én de spelregels over het
gezamenlijke proces waarin partijen op basis
van ‘joint fact finding’ tot onderzoek, afweging
en besluiten over gewenste oplossingen komen.
Veel van de kritische kanttekeningen schrijven
wij toe aan een verwarrende verwevenheid
tussen de spelregels voor het MIRT-proces en de
financiële voorwaarden voor een bijdrage uit
(onder meer) het Infrastructuurfonds. Zo worden
beslissingen om opgaven te onderzoeken of te
verkennen al beïnvloed door de beschikbare
middelen voor de eventuele realisatie.
Gezamenlijke spelregels over het proces

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

(bijvoorbeeld over het gezamenlijk starten van
onderzoeken of verkenningen) kunnen beter los
worden gezien van een eventuele bijdrage aan
de bekostiging van maatregelen door één van
de partijen. Als die proces-spelregels dan ook
nog eens van rijk én regio zijn (en niet van de
partij met de meeste middelen) kan het spel
der wederzijdse verwachtingen tussen rijk en
regio structureel verbeteren. Een heldere ‘knip’
kan enerzijds het wederzijdse commitment
op het gezamenlijke proces vergroten en
biedt anderzijds juist meer ruimte aan elke
partij afzonderlijk om eigen (ook sectorale)
afwegingen over de inzet van middelen te maken.

kans om de informatie overzichtelijk bij elkaar
te brengen, die nu nog is verdeeld over vele
bronnnen (zoals MIRT Spelregels deel II, Wet
op het Infrastructuurfonds, Besluit over het
Infrastructuurfonds, Regeerakkoord, etc). Een
eerste aanzet voor een herordening en scherper
onderscheid tussen spelregels voor het proces en
voorwaarden voor bekostiging is weergegeven in
tabel 3 (met verwijzing naar bestaande bronnen).

Er zijn meerdere manieren waarop een scherper
onderscheid tussen de spelregels over het proces
en de voorwaarden voor bekostiging kan worden
vorm gegeven. In praktische zin is een eenvoudig
voorstel om naast de spelregels over het
proces ook de voorwaarden voor investeringen
uit het Infrastructuurfonds (en later uit het
Mobiliteitsfonds) te publiceren in een aparte,
toegankelijke uitgave. In de huidige MIRT
Spelregels lopen spelregels over het proces en
inhoudelijke voorwaarden nog te veel door elkaar.
In een aparte uitgave over de voorwaarden voor
bekostiging kunnen dan het doel, de scope, het
afwegingskader en de (procedurele) voorwaarden
worden opgenomen om in aanmerking te kunnen
komen voor een rijksbijdrage. Dat biedt ook de

november 2019 21

Spelregels voor het proces
(interbestuurlijk vast te stellen, door rijk én regio)

Voorwaarden voor bekostiging uit IF / MF
(vast te stellen door Minister van IenW)

•

•
•

•
•

•
•

Samenwerkingsprincipes (deels opgenomen in Werkwijze in MIRT Spelregels
deel I, aan te vullen met principes zoals opgenomen in diverse gebiedsgerichte
bereikbaarheidsprogramma’s)
Indeling in stappen / fasen met typering van besluiten in elke stap / fase
(MIRT Spelregels deel I)
Informatieprofielen per besluit per stap / fase (MIRT Spelregels deel II, met
uitzondering van de bepalingen die rechtstreeks verwijzen naar voorwaarden
voor bekostiging uit het IF)
Afspraken over het moment van zicht op financiering / zicht op uitvoering
Aanvullende afspraken over omgaan met onzekerheden, scope-wijzigingen,
monitoring en evaluatie, risico’s en beheersmaatregelen

•

•
•

•

Doel(en) (Wet Infrastructuurfonds)
Scope / aard van te bekostigen uitgaven en maatregelen (Wet
Infrastructuurfonds)
Afwegingskader voor besluiten over bekostiging maatregelen (is versnipperd
over diverse bronnen, eenduidig en integraal afwegingskader op basis van
meerdere nationale belangen ontbreekt nog)
Eventuele drempelwaarden voor bekostiging (Besluit Infrastructuurfonds)
Methodologische eisen aan onderbouwing van besluiten over bekostiging,
bijvoorbeeld over verbeterde/nieuwe NMCA, MKBA’s etc, voor zover deze
niet in procesafspraken kunnen worden opge-nomen (Regeerakkoord, MIRT
Spelregels deel II)
Procedurele eisen (Besluit Infrastructuurfonds)

Tabel 3: Eerste aanzet voor aanscherping onderscheid tussen spelregels voor proces en voorwaarden voor
bekostiging, met verwijzing naar bestaande bronnen waarin deze elementen nu zijn opgenomen.

22

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

Om het moment dat spelregels voor het proces
en voorwaarden voor bekostiging scherper zijn
gescheiden, is een vervolgvoorstel om ook in de
governance een scherper onderscheid te maken.
Het voorstel is dan om de procesafspraken uit
de MIRT Spelregels interbestuurlijk (door rijk
én regio) vast te stellen en niet meer door het
Ministerie van IenW alleen. De interbestuurlijke
vaststelling kan bijvoorbeeld plaatsvinden
op landsdelig niveau in het BO-MIRT, waarbij
er ook ruimte is om in de procesafspraken
nog accenten te leggen tussen verschillende
landsdelen. Het vastleggen van de voorwaarden
voor bekostiging uit het Infrastructuurfonds
blijft de verantwoordelijkheid van de Minister
van IenW. Door deze ‘knip’ ook in de governance
te vertalen, wordt niet alleen het gezamenlijke
commitment en de flexibiliteit in het proces
vergroot, maar wordt ook de algemene
toepasbaarheid van de spelregels bevorderd. Elke
initiatiefnemer (rijk, regio, private consortia)
moet de werkwijze en spelregels over het
proces kunnen volgen voor elke gebiedsgerichte
opgave in het omgevingsdomein, als partijen
willen samenwerken om te verkennen of ze
tot uitvoering van maatregelen kunnen komen.
Gezamenlijk commitment op de spelregels voor
het proces legt een goede basis voor een meer
open houding en het gedrag die nodig zijn voor de
toepassing ervan. Als ook andere departementen
in het omgevingsdomein, zoals BZK, EZK en LNV,

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

zich bij deze werkwijze en spelregels zouden
aansluiten, zouden de MIRT Spelregels over het
proces zich op termijn kunnen doorontwikkelen
tot ‘Omgevingsspelregels’ die door rijk én
regio gedragen worden. De voorwaarden voor
bekostiging vanuit vele verschillende partijen zijn
dan bepalend of de combinaties van bijdragen
van vele partijen uiteindelijk tot realisatie van
projecten leiden (invulling van wederkerigheid).
2.

Om meer ruimte te blijven geven aan een
bredere verkenning van de opgaven, mogelijke
oplossingsrichtingen én bijdragen van meerdere
partijen bevelen we aan om meer flexibiliteit aan
te brengen in de toepassing van de spelregel van
75% zicht op financiering bij de start van een MIRT
Verkenning. Hiervoor zien we twee mogelijkheden.
Ten eerste kan het formele, algemeen geldende
karakter van deze spelregel worden vervangen
door een ‘bewuste en gemotiveerde keuze’ om
deze spelregel wel of niet toe te passen. In dit
geval kan voor elke verkenning apart worden
afgewogen of de waarde van helderheid geven
richting derden zwaarder weegt dan het gebrek
aan flexibiliteit om breed te kunnen verkennen.
Een tweede mogelijkheid is om bij de start
van een MIRT Verkenning de eis van ‘zicht op
financiering’ te vervangen door een eis van ‘zicht
op uitvoering’. Dit commitment over uitvoering

kan dan nog steeds uit financiële toezeggingen
bestaan, maar het hoeft niet. ’Zicht op
uitvoering’ kan uit meerdere elementen bestaan
en bijvoorbeeld als volgt concreet worden
gemaakt:
• Er is vanuit rijk en regio sprake van
bestuurlijk commitment op de opgave en op
de gezamenlijke verkenning ervan;
• Partijen dragen gezamenlijk de plankosten
voor de verkenning;
• Er is een intentie om gezamenlijk naar
bekostiging te zoeken, parallel aan de
verkenning. Stapsgewijs, want als steeds
duidelijker wordt wat de voorkeursoplossing
wordt, wordt ook meer bekend wat dit van
wie vraagt voor de wijze van bekostiging;
• Een brede coalitie van publieke partijen,
private partijen en/of maatschappelijke
organisaties ondertekenen een letter
of intent die de start van een MIRT
Verkenning markeert als commitment om
bijdragen te gaan leveren aan een opgave.
Gekoppeld aan dit voorstel over ‘zicht op
uitvoering’ kan dan de huidige spelregel over
‘zicht op financiering’ ook worden uitgesteld tot
een later moment in het proces; bijvoorbeeld
gekoppeld aan de besluitvorming over het
voorkeursalternatief in de besluitvorming
over de MIRT Verkenning, óf bij de start van
de fase van MIRT Planuitwerking. Hierdoor

november 2019 23

ontstaat meer ruimte in het voorbereidende
proces voor een brede en integrale verkenning
en afweging van mogelijke alternatieve
oplossingsrichtingen, zonder hiermee een
grotere stroom aan verkenningen te ontlokken.
Het aantal verkenningen kan in dit voorstel
nog steeds worden beheerst, maar dan op
basis van de jaarlijks beschikbare middelen en
capaciteit voor onderzoek en procesbegeleiding.
Beide mogelijkheden voor meer flexibiliteit over
de toepassing van de 75% spelregel kunnen in de
praktijk ook de werking van de herziene spelregels
over breed verkennen en duurzaamheid verder
versterken. Op deze wijze ontstaat ook meer
ruimte in het proces voor andere vormen van
commitment dan alleen financiële bijdragen, die
ook bij kunnen dragen aan de helderheid naar
derde partijen over de intenties voor uitvoering
van projecten en maatregelen.
3.

24

Breed verkennen leidt niet automatisch tot breed
en duurzaam besluiten. Dat is natuurlijk geen
doel op zich, maar het verdient aanbevelingen
om de ‘brede blik’ en de rol van duurzaamheid
explicieter te ondersteunen met spelregels en
uitgangspunten die het mogelijk maken om die
‘brede blik’ gedurende het verkenningsproces
(beter) vast te houden. Te denken valt aan:
a. Afspraken over een meervoudige doelstelling
aan de voorkant van MIRT Verkenningen,

b.

c.

d.

waaronder duurzaamheid (‘bereikbaarheid
en …’);
Daaraan gekoppeld een breder palet aan
onderbouwend instrumentarium dat ook in
de besluitvorming een gelijkwaardige rol
speelt (‘NMCA en …’);
Ontwikkeling van een (minder versnipperd)
integraal afwegingskader van nationale
belangen
gerelateerd
aan
mobiliteit
(inclusief indicatoren) dat ten grondslag
ligt aan de besluitvorming, met expliciete
aandacht voor duurzaamheid, en;
(Meer inzicht in) mogelijkheden voor de
bundeling van geldstromen van rijk en regio
(in ‘packagedeals’) en/of voor alternatieve
bekostiging (rijk/regio, publiek/privaat) ter
bekostiging van het voorkeursalternatief.

Aanbevelingen gericht op bredere context
waarbinnen herziene spelregels worden
toegepast
4.

De programmatische aanpak is een geschikte
aanpak, op een passend schaalniveau, voor
de nieuwe werkwijze van het MIRT. Om de
intenties achter de herziene spelregels verder
vorm te geven, wordt dan ook aanbevolen
om deze aanpak verder te versterken.
Dat kan ten eerste door deze programmatische
aanpak ook uit te breiden naar andere regio’s;
een mogelijkheid die ook al is aangekondigd

in de TK-brief over het Mobiliteitsfonds. Zoek
daarbij in elke regio naar de wenselijkheid en
passende vorm van een dergelijk programma. Een
belangrijk aandachtspunt daarbij is een heldere
positionering van zo’n programma in relatie met
de Omgevingsagenda’s ‘nieuwe stijl’, die in de
NOVI ook worden gezien als belangrijke schakel
tussen beleid en uitvoering. In elk landsdeel kan
deze positionering anders worden vorm gegeven,
bijvoorbeeld afhankelijk van de gebiedsgerichte
overlap tussen beide instrumenten. Ook kan bij
uitbreiding van deze programma’s een sterkere
aansluiting worden gezocht met de opgaven (en
middelen) van de ministeries van BZK, EZK en
LNV waar mobiliteit een rol speelt (zoals energie,
klimaat, verstedelijking, greenports, etc).
Ten tweede kan de programmatische aanpak
(ook voor de bestaande programma’s) worden
versterkt door meer mogelijkheden te creëren
voor programmafinanciering op basis van
wederkerigheid (rijk en regio). Voor het rijk
betekent dit onder meer dat afwegingen over
de inzet van middelen minder op projectniveau
en
meer
op
programmaniveau
kunnen
plaatsvinden (binnen randvoorwaarden van een
doelmatige besteding van middelen). Besluiten
over programmafinanciering kunnen blijven
plaatsvinden in de BO’s MIRT (mede op basis
van een landelijke afweging van prioriteiten),
terwijl besluiten over projecten meer gaan

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

plaatsvinden in de bestuurlijke stuurgroepen van
de programma’s. Voor de regio’s betekent dit
in de praktijk dat een groter appèl zal worden
gedaan op prioritering, co-financiering en
vormen van alternatieve bekostiging3. Dit maakt
integrale prioriteitsstelling tussen projecten
binnen een regio mogelijk, met een gezamenlijk
lange termijn perspectief als basis.
5.

Met de eerste intenties tot de ontwikkeling van
een ‘Mobiliteitsfonds’ worden de schotten tussen
de modaliteiten geslecht. Daarmee ontstaat
meer ruimte om bereikbaarheidsopgaven via de
ene of andere modaliteit, of via combinaties van
maatregelen aan te pakken. Aanbevolen wordt
een stap verder te gaan en te verkennen welke
aanvullende mogelijkheden er zijn voor een
verdere flexibilisering van de voorwaarden voor
de inzet van middelen uit het Mobiliteitsfonds
om met investeringen in bereikbaarheid bij
te dragen aan een breder pallet aan nationale
belangen
(naar
een
kansenbenadering).
In de huidige werkwijze staat, met de NMCA
als belangrijk instrument, het oplossen van
capaciteitsknelpunten in de doorstroming
centraal.4 Verdere flexibilisering biedt meer
ruimte om naar de bekostiging van bereikbaarheid
van steden en regio’s te kijken vanuit ook andere
nationale belangen. Daarvoor is een breder
afwegingskader voor besluiten nodig. Mogelijke

Evaluatie herziene MIRT Spelregels

invullingen daarvan zijn 1) een verbreding van
de doelen van bereikbaarheidsmaatregelen
(bijvoorbeeld duurzame bereikbaarheid, meer
vanuit ruimtelijk-economische kansen, gekoppeld
aan grote woningbouwopgaven in specifieke
regio’s, etc), 2) een verdere verbreding van de
scope van de investeringen (bekostiging van
meerdere soorten maatregelen, in combinatie
met herziening van de huidige drempelwaarden),
3) meer aandacht voor de knooppunten tussen
landelijke en regionale/lokale netwerken,
of 4) meer focus op het gaan voorkomen van
knelpunten (en rijksinvesteringen) in de toekomst
dan op het oplossen ervan op de korte termijn.

3

In de ‘Studiegroep Alternatieve bekostiging’ waarin rijk
en regio samenwerken, worden op dit moment diverse
mogelijkheden en instrumenten verkend voor alternatieve
bekostiging. Eind 2019 / begin 2020 wordt een rapportage
verwacht.
4
In het huidige Regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’
staat onder andere dat ‘nieuwe investeringen worden
gebaseerd op de uitkomsten van de Nationale Markt en
Capaciteitsanalyse (NMCA).’ Bij de bespreking van het
Mobiliteitsfonds is in het nationaal BO Mobiliteit door
de Minister al aangegeven dat ze samen met decentrale
overheden tot een instrument wil komen dat beter past bij
de integrale opgaven van het Mobiliteitsfonds dan de huidige
NMCA.

Met deze verdergaande vormen van flexibilisering
op basis van een kansenbenadering bedoelen
we niet te streven naar één integraal fonds
waaruit zoveel mogelijk betaald kan worden.
Om de maatregelen te kunnen bekostigen die
nodig zijn, zullen vele partijen op vernieuwende
manieren een bijdrage moeten leveren; rijk,
regio en privaat. Het combineren van vele,
afzonderlijke bijdragen in een gezamenlijk
proces, kan juist het commitment voor
maatregelen versterken. De voorwaarden van
al die afzonderlijke budgetten kunnen daarom
beperkt van scope / sectoraal zijn, maar de
besluiten die daaruit voortkomen, vragen om
een bredere blik en vooral om integralere
afwegingen. Zo kan een groter deel van de
intenties achter de herziene MIRT Spelregels in
2016 ook in de praktijk van de komende jaren
worden waargemaakt.

november 2019 25

Colofon

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

Opdrachtgever

Royal HaskoningDHV
SMC | Strategie en Management Consultants
Pascal Lamberigts en Bert Groffen

Opdrachtnemer