TEGENGAAN SEGREGATIE
IN HET BASISONDERWIJS:
MONITORING VAN DE OCW-PILOTS

TEGENGAAN SEGREGATIE IN HET
BASISONDERWIJS: MONITORING VAN
DE OCW-PILOTS

- Eindrapport tussenmeting 2010 -

Drs. M. Brink
Dr. M. Paulussen
Drs. C.T.A. van Bergen

Amsterdam, 28 juni 2010
Regioplan publicatienr. 1838

Regioplan Beleidsonderzoek
Nieuwezijds Voorburgwal 35
1012 RD Amsterdam
Tel.: +31 (0)20 - 5315315
Fax : +31 (0)20 - 6265199

Onderzoek, uitgevoerd door Regioplan
Beleidsonderzoek in opdracht van het
ministerie van OCW.

INHOUDSOPGAVE

1

Inleiding .....................................................................................
1.1
Achtergrond van het onderzoek ......................................
1.2
Toelichting op de pilots...................................................
1.3
Onderzoeksvragen ........................................................
1.4
Onderzoeksaanpak ........................................................
1.5
Leeswijzer .....................................................................

1
1
2
3
4
6

2

Beschrijving van de pilots en controlegemeenten......................
2.1
Inleiding ........................................................................
2.2
Amsterdam....................................................................
2.3
Rotterdam .....................................................................
2.4
Den Haag......................................................................
2.5
Utrecht ..........................................................................
2.6
Eindhoven .....................................................................
2.7
Nijmegen.......................................................................
2.8
Deventer .......................................................................

7
7
8
16
22
27
31
36
41

3

Instrumenten ingezet in de pilots: een overzicht ........................
3.1
Inleiding ........................................................................
3.2
Segregatie naar etnische achtergrond of sociaaleconomische factoren ....................................................
3.3
Centraal aanmeldmoment ..............................................
3.4
Ouderinitiatieven............................................................
3.5
Vriendschapsscholen, School in de Wereld .....................
3.6
Overige initiatieven ........................................................
3.7
Pilots binnen het bredere beleid gericht op integratie .......

47
47

Bijlagen
Bijlage 1

.....................................................................................
Onderzoeksvragen ........................................................

47
49
55
58
59
62

63
65

1

INLEIDING

De landelijke overheid wil graag dat de segregatie in het onderwijs wordt
bestreden. In dat kader worden in de periode 2008-2011 pilots uitgevoerd in
de vier grote steden en in Deventer, Eindhoven en Nijmegen. In 2009 zijn er
vier pilots bijgekomen, Amersfoort, Leiden, Tilburg en Schiedam. In 2010 is in
de gemeente Almelo ook gestart met een pilot.
In de pilots worden maatregelen uitgeprobeerd om te bezien welke het beste
werken om segregatie in het onderwijs tegen te gaan. De uitkomsten van de
pilots zijn mede bepalend voor de richting van het te voeren landelijk beleid.
De pilots hebben een looptijd van vier jaar en worden gevolgd door
monitoronderzoek, uitgevoerd door Regioplan. Het onderzoek is opgedeeld in
drie metingen. Het voorliggende rapport is een verslag van de tweede meting.

1.1

Achtergrond van het onderzoek
In de visie van de regering moet segregatie worden bestreden om een
1
tweedeling in de samenleving te voorkomen. Contacten tussen
bevolkingsgroepen zijn dan van wezenlijk belang, zowel voor de inburgering
en de taalvaardigheid van allochtone groepen als voor de sociale cohesie. Het
onderwijs kan een belangrijke bijdrage leveren aan het tegengaan van
segregatie. Het is belangrijk dat kinderen van verschillende herkomst samen
naar de basisschool gaan, met elkaar in contact komen en samen opgroeien.
Het doel van het beleid is te komen tot scholen met een evenwichtige
leerlingsamenstelling en tot meer contact tussen allochtone en autochtone
leerlingen. Daarbij wordt wel geconstateerd dat segregatie in het onderwijs
voor een groot deel een gevolg is van woonsegregatie in wijken en buurten in
de steden. De aanpak van onderwijssegregatie is daardoor mede afhankelijk
van de mogelijkheden om de bevolkingssamenstelling in die wijken en buurten
te veranderen. In meer gemengde wijken bestaan vaker witte, zwarte of
gemengde scholen naast elkaar. Het streven is om de scholen in deze wijken
een goede afspiegeling te laten zijn van de wijk.
Om te komen tot een meer evenwichtige samenstelling van de schoolpopulatie
worden de komende jaren dus verschillende pilots uitgevoerd. In die pilots
wordt uitgeprobeerd welke maatregelen het beste werken om dat doel te
bereiken. Er worden verschillende instrumenten ingezet om segregatie tegen
te gaan. Centraal staan de ervaringen met het invoeren van een vast
aanmeldmoment. Daarnaast wordt ook gewerkt aan het beïnvloeden van
keuzeprocessen bij ouders door gerichte voorlichting en het ondersteunen van
lokale initiatieven van ouders om te komen tot meer gemengde scholen vanuit

1

Staatssecretaris van OCW. Brief aan de Tweede Kamer. 8 februari 2008.

1

gemeenten ondersteund en bevorderd. Andere maatregelen betreffen het
werken met dubbele wachtlijsten en het stimuleren van uitwisseling tussen
‘witte’ en ‘zwarte’ scholen.
Naast de pilots heeft het rijk begin 2008 ook twee ambassadeurs gemengde
scholen aangesteld, die als taak hebben op landelijk en lokaal niveau
aandacht te vragen voor gemengde scholen en het bevorderen van contacten
2
tussen allochtone en autochtone leerlingen. Zo hebben zij in een aantal
gemeenten ondersteund bij het stimuleren van contacten van allochtone
ouders met de gemeente en schoolbesturen via de Platforms Allochtone
Ouders en Onderwijs over het thema segregatie.

1.2

Toelichting op de pilots
De pilotgemeenten konden zelf kiezen welke instrumenten zij wilden inzetten
in aanvulling op of ter verdieping van reeds geformuleerd gemeentelijk beleid.
Zo wordt het tegengaan van segregatie in de meeste gemeenten besproken in
het kader van de Lokale Educatieve Agenda (LEA). Gemeenten maken
verschillende keuzes in het beleid, met name ingegeven door de lokale
situatie. Hieronder wordt per gemeente kort aangegeven welke accenten er in
de pilot zijn gelegd. De exacte invulling van deze specifieke instrumenten
verschilt per gemeente en komt in hoofdstuk 2 aan de orde. In tabel 1.1 staan
de zeven pilotgemeenten die vanaf het begin van de pilots zijn betrokken.
Deze gemeenten zijn nader onderzocht in deze tussenmeting. De
instrumenten die zijn ingezet in de vijf later toegetreden gemeenten staan in
tabel 1.2. Deze worden pas in de eindmeting van 2011 nader uitgewerkt.

2

De taken van d e ambassadeurs zijn onder meer op lokaal niveau:
Stimuleren van gesprekken tussen de gemeente en scholen.
Zichtbaar maken van initiatieven van ouders.
Discussies aangaan met diverse partijen om het belang van gemengde scholen onder
de aandacht te brengen.
• Voorlichting aan ouders.
• Ondersteunen Kenniscentrum Gemengde Scholen bij hun werk op lokaal niveau met
name wanneer er weinig actie wordt ondernomen door een gemeente.
•
•
•

2

Tabel 1.1
Gemeente
Amsterdam

Rotterdam

Den Haag

Utrecht

Deventer
Eindhoven

Nijmegen

Tabel 1.2
Gemeente
Amersfoort
Leiden
Tilburg
Schiedam
Almelo

1.3

Activiteiten in pilots in de zeven initiële gemeenten
Focus pilot
• Stadsbreed plaatsingsbeleid met vast aanmeldmoment
• Aannamebeleid op basis van sociaaleconomische indicatoren
• Beïnvloeden keuzegedrag ouders door middel van voorlichting
• Ondersteunen en verdiepen ouderinitiatieven
• Verbeteren/uitbreiden voorlichtingscarrousels
• Verbeteren kwaliteit vriendschapsscholen
• Ontmoetingsprojecten tussen zwarte en witte
concentratiescholen
• Stimuleren en faciliteren van ouderinitiatieven
• Invoering vast aanmeldmoment en vaste aanmeldprocedure
• Intensivering ontmoetingsprojecten ‘School in de wereld’
• Intensiveren en faciliteren ouderinitiatieven
• Invoering van een vast aanmeldmoment
• Beïnvloeden keuzegedrag ouders door middel van voorlichting,
versterken netwerken binnen de wijk, vergroten aantal
ouderinitiatieven
• Centrale aanmelding met capaciteitsplafonds; aannamebeleid op
basis van sociaaleconomische indicatoren
• Beïnvloeden schoolkeuzegedrag door inzet ouderinitiatieven
• Gericht investeren in scholen die te maken hebben met sociaaleconomische of ‘witte vlucht’

Activiteiten in de pilots bij de overige vijf gemeenten
Focus pilot
• Stimuleren en ondersteunen ouderinitiatieven
• Opzetten vriendschapsscholen
• Beïnvloeden keuzegedrag ouders door voorlichting
• Stimuleren en ondersteunen ouderinitiatieven
• Beïnvloeden keuzegedrag ouders door voorlichting
• Stimuleren en ondersteunen ouderinitiatieven
• Beïnvloeden keuzegedrag ouders door voorlichting
• Opzetten vriendschapsscholen
• Beïnvloeden keuzegedrag ouders door middel van voorlichting

Onderzoeksvragen
Het doel van het onderzoek is inzicht te bieden in de werking en opbrengsten
van de pilots in relatie tot het tegengaan van segregatie in het basisonderwijs.
Aan het eind van het onderzoek zullen aanbevelingen worden gedaan over de
mogelijkheden om via dergelijke overheidsinitiatieven de segregatie in het
basisonderwijs aan te pakken. De onderzoeksvragen die voor het onderzoek
zijn geformuleerd, hebben betrekking op drie thema’s. Hieronder staan deze
thema’s kort uitgewerkt. De uitgebreide deelvragen van het onderzoek staan in
bijlage 1.

3

Gemeentelijk beleid en opzet pilots
De vraag hierbij is welke invulling de pilots hebben gekregen en welke plaats
zij innemen binnen het gemeentelijk beleid ten aanzien van het tegengaan van
segregatie in het basisonderwijs.
Werking pilots
Hierbij is de vraag wat de feitelijke uitvoering van de pilots is, welke
knelpunten zich voordoen en welke succesfactoren te constateren zijn.
Opbrengsten
Tevens staat de vraag centraal wat de kwalitatieve en kwantitatieve
opbrengsten en resultaten zijn van de pilots. Bij de kwantitatieve vragen staat
de ontwikkeling in de samenstelling van de leerlingpopulatie centraal, waarbij
tevens een vergelijking wordt gemaakt met controlegemeenten.
Het kwalitatieve deel gaat meer in op de oordelen van de betrokken partijen
over de effecten en opbrengsten van de pilots.

1.4

Onderzoeksaanpak
Het onderzoek heeft zowel een kwantitatieve als een kwalitatieve kant. Om
zowel de werking als de opbrengsten van de pilots in kaart te brengen, is
voorzien in drie meetmomenten, te weten een nulmeting, een tussenmeting en
een eindmeting. Het onderliggende verslag heeft betrekking op de tweede
meting. In het voorjaar van 2009 heeft de nulmeting plaatsgevonden. In deze
meting zijn de pilots beschreven aan de hand van projectbeschrijvingen en
notities en interviews met de betrokken beleidsmedewerkers van de
pilotgemeenten, waarin de documenten over de pilots zijn bestudeerd. In de
interviews met de pilotgemeenten is ingegaan op het bredere beleid ten
aanzien van segregatie in het basisonderwijs en de specifieke invulling van de
pilots. Ook is gesproken met het Kenniscentrum Gemengde Scholen over de
pilots.
De eerste ronde bestond tevens uit een analyse van de kwantitatieve data van
DUO-CFI. Op basis van de etnische achtergrond van leerlingen is de
samenstelling van de scholen in de pilotgemeenten beschreven voor 2007.
Tevens is een kwantitatieve nulmeting uitgevoerd in vijf controlegemeenten die
niet deelnemen aan de pilots ‘tegengaan segregatie in het basisonderwijs’,
maar vergelijkbaar zijn met de pilotgemeenten wat de samenstelling en de
spreiding van de leerlingpopulatie betreft.
Tussenmeting
Onderhavig rapport is een verslag van de tussenmeting. Deze tweede ronde,
die is gehouden in het voorjaar van 2010, bestaat opnieuw uit een kwalitatief
en kwantitatief gedeelte. Hieronder worden de onderdelen nader uitgewerkt.

4

Kwalitatieve meting:
De kwalitatieve meting betreft een procesevaluatie van het verloop van de
pilots op gemeenteniveau. In deze ronde is opnieuw gesproken met de
beleidsambtenaren over het verloop van de pilot. Ook is in de gemeenten
gesproken met mensen die betrokken zijn bij de uitvoering, zoals
projectleiders en andere uitvoerders. De keuze voor de respondenten verschilt
per gemeente en is afhankelijk van de ingezette instrumenten. Omdat de
effecten van de pilots nog niet direct merkbaar zijn op de scholen, is in deze
fase geconcentreerd op gesprekken met bestuurders, deelnemers aan en
begeleiders van de ouderinitiatieven en deelnemers en ondersteuners van de
vriendsschapsscholen. Er is nog niet met schoolleiders gesproken, dit is wel
voorzien in de eindmeting.
In de gesprekken met de gemeente en andere betrokkenen zijn de
vorderingen in de pilot, resultaten en eventuele wijzigingen in de opzet aan de
orde gekomen. Daarnaast is in de gesprekken ook ingegaan op de
overdraagbaarheid van de initiatieven en leeraspecten voor andere
gemeenten. Dit laatste punt krijgt overigens met name in de eindmeting
uitgebreid aandacht. Deze tussenmeting is vooral te beschouwen als een
procesbeschrijving.
Kwantitatieve tussenmeting pilotgemeenten
In de tussenmeting was voorzien in een update van de data van de eerste
meting over de samenstelling van de scholen. Hiervoor zou gebruik worden
gemaakt van de data van DUO-CFI met betrekking tot de herkomst van
leerlingen per 1 oktober 2009. Het aantal leerlingen met een niet-westerse
achtergrond is echter sterk gedaald in het betreffende bestand. Deze daling
komt niet overeen met de bevolkingscijfers van het CBS. De meest
waarschijnlijke verklaring is dat een deel van de scholen niet altijd meer de
etnische achtergrond van de nieuwe leerlingen registreert en doorgeeft aan
DUO-CFI na de invoering van de nieuwe gewichtenregeling, waarin herkomst
3
geen rol meer speelt. In deze tussenmeting worden daarom de cijfers van de
uitgangssituatie in 2007 opnieuw gepresenteerd. In hoofdstuk 2 wordt hier
verder op ingegaan.
Het is het streven dat de leerlingtelling van 1 oktober 2010 door DUO-CFI op
basis van het persoonsgebondennummer zal plaatsvinden. Door gebruik van
dit nummer zijn ook achtergrondgegevens als etnische herkomst beschikbaar.
We willen van deze data gebruik maken, zodat een analyse naar herkomst wel
kan plaatsvinden.
Eindmeting
De eindmeting zal in het najaar van 2011 plaatsvinden. Deze meting zal
wederom bestaan uit een kwantitatief en kwalitatief gedeelte en moet vooral
3

Een deel van de scholen is de achtergrond wel goed blijven registeren in de afgelopen periode.
Het blijkt dat een ander deel van de scholen wel weer beter wil registreren wat de herkomst
van de leerlingen is, in verband met het mislopen van de NOAT- middelen (Nederlands
onderwijs aan anderstaligen).

5

inzicht bieden in de opbrengsten en effecten van de pilots. De meting bestaat
uit:
• Een kwantitatieve analyse van de pilotgemeenten en controlegroep op
gemeenteniveau met als peildatum 1 oktober 2010.
•

•

1.5

Een kwalitatieve effectevaluatie op gemeenteniveau om te kunnen
vaststellen wat de verbanden zijn tussen de kwantitatieve resultaten en de
pilots. Hiervoor gaan we spreken met de beleidsverantwoordelijken bij de
gemeente en het Kenniscentrum Gemengde scholen. Ook wordt opnieuw
gesproken met de controlegemeenten om eventuele ontwikkelingen in die
gemeenten te kunnen duiden.
Audits op scholen om de gevonden kwantitatieve uitkomsten verder te
kunnen duiden. Het betreft één school per gemeente.

Leeswijzer
In hoofdstuk 2 worden de pilots en controlegemeenten kort beschreven en is
er aandacht voor de segregatie in de gemeenten in kwantitatieve zin. In dit
hoofdstuk staat ook een update van de kwantitatieve gegevens aan het begin
van iedere gemeenteparagraaf. In hoofdstuk 3 staan de typen initiatieven
centraal en wordt nader ingegaan op de kenmerken en randvoorwaarden voor
zover dit in deze fase van het onderzoek bekend is.

6

2

BESCHRIJVING VAN DE PILOTS EN CONTROLEGEMEENTEN

2.1

Inleiding
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de ontwikkelingen in de individuele pilots,
die in het afgelopen jaar hebben plaatsgevonden. In de eerste meting is per
pilot de kwantitatieve stand van zaken per 1 oktober 2007 weergegeven op
1
basis van gegevens van DUO-CFI. In deze rapportage presenteren we deze
data die betrekking hebben op de uitgangssituatie nogmaals. Er was voorzien
in een update voor de gegevens van 2009. Het blijkt echter dat een deel van
de scholen sinds 2007 slechts in beperkte mate de etnische herkomst van de
nieuwe instroom van leerlingen aan DUO-CFI heeft doorgegeven. In de
nieuwe gewichtenregeling wordt etniciteit niet meegenomen, waardoor
scholen dit niet altijd meer registreren. Het gevolg is dat met name in de grote
steden en andere steden met relatief veel leerlingen met een niet -westerse
herkomst een daling in het aantal leerlingen in deze groep is te zien. Deze
daling is veel groter dan op basis van CBS-cijfers kan worden verwacht. Voor
de eindmeting verwachten we wel weer over betrouwbare gegevens te
beschikken, zoals ook is aangegeven in hoofdstuk 1.
Voor de tabellen in dit hoofdstuk geldt het volgende: per pilot wordt kort de
kwantitatieve stand van zaken per 1 oktober 2007. De eerste tabel laat een
verdeling zien naar afkomst van de leerlingen, namelijk westers of nietwesters.
Op basis van het percentage leerlingen van niet-westerse afkomst is een
indeling in vier categorieën scholen gemaakt. Hoe hoger dit percentage, hoe
2
‘zwarter’ de school is. De categorieën zijn:
• ‘Witte’ school
<20% leerlingen van niet-westerse afkomst.
•
•
•

Gemengde school
Concentratieschool
‘Zwarte’ school

20-50% leerlingen van niet-westerse afkomst.
50-70% leerlingen van niet-westerse afkomst.
>70% leerlingen van niet-westerse afkomst.

Per gemeente worden in dit hoofdstuk twee tabellen gepresenteerd. In de
eerste tabel wordt de verdeling van de leerlingen naar afkomst gegeven. In de
tweede tabel gaat het om het voorkomen van ‘witte’, gemengde, concentratieen ‘zwarte’ scholen volgens de hierboven genoemde criteria.
1

Het betreft cijfers op vestigingsniveau. Ook zijn in sommige gemeenten scholen die buiten
de stad liggen in de cijfers opgenomen. Dit staat aangegeven bij de tabellen.
2

Deze grenzen worden onder meer door het Kenniscentrum Gemengde Scholen en de
gemeenten Amsterdam en Rotterdam gehanteerd. Sommige gemeenten hanteren echter
andere grenzen, bijvoorbeeld Den Haag gaat uit van 25 procent. Wanneer dit het geval is,
ordt het vermeld in de begeleidende tekst van de tabel.

7

Naast de cijfers over de samenstelling van de leerlingpopulatie worden in de
tekst ook percentages gepresenteerd over de mate waarin de
basisschoolpopulatie in een wijk een afspiegeling vormt van de verdeling over
de hele stad en over de mate waarin de schoolpopulatie een afspiegeling
vormt van de buurt. Deze cijfers zijn afkomstig uit de studie van het
Kenniscentrum Gemengde Scholen (2009) over de samenhang tussen
3
wijksamenstelling en de samenstelling van de scholen. Voor meer details
over deze cijfers verwijzen we naar de studie van het Kenniscentrum. Indien
gemeenten andere cijfers gebruiken, waardoor andere uitkomsten mogelijk
zijn, wordt daarnaar verwezen. Overigens is het gebruik van ‘te wit’ of ‘te
zwart’ altijd gerelateerd aan de samenstelling van de buurt. Dit houdt in dat
bijvoorbeeld een gemengde school ‘te wit’ of ‘te zwart’ kan zijn ten opzichte
van de buurt.
Wat het kwalitatieve gedeelte betreft, worden eerst de inhoud en de plaats van
de pilots binnen het bredere beleid per pilotgemeente beschreven. Vervolgens
wordt ingegaan op de ontwikkelingen die zich sinds het voorjaar van 2009
hebben voorgedaan in de pilotgemeenten.

2.2

Amsterdam

2.2.1

Segregatie: kwantitatief
Een kleine meerderheid van de Amsterdamse leerlingen is van niet-westerse
afkomst. Het gaat daarbij om leerlingen uit een groot aantal landen. In
verhouding zijn de meeste niet-Westerse leerlingen van Marokkaanse afkomst
(zie tabel 2.1).
Amsterdam is een sterk gesegregeerde stad, waar maar weinig wijken een
afspiegeling vormen van de stad.

3

Kenniscentrum gemengde scholen (2009) Leerlingen, basisscholen en hun buurt:
schoolpopulatie in 38 gemeenten vergeleken met hun buurtpopulatie. Rotterdam: CED. Voor
de bepaling of een school ‘te wit’ of ‘te zwart’ is, worden de volgende grenzen gehanteerd:
• ‘te wit’: het percentage niet-westerse leerlingen is meer dan 20 procentpunten lager dan
het percentage in de buurt;
• ‘witter’: het verschil tussen het schoolpercentage en het buurtpercentage is 10 tot 20
procentpunten;
• ‘komt overeen’: het verschil is minder dan + of – 10 procentpunten;
• ‘zwarter’: er zijn 10 tot 20 procentpunten meer leerlingen van niet-westerse afkomst op
de school dan in de buurt;
• ‘te zwart’: het percentage niet-westerse leerlingen is meer dan 20 procentpunten hoger
dan dat in de buurt.

8

Tabel 2.1

Verdeling leerlingen naar afkomst
2007 - vestigingsniveau (N= 56.928)

Westerse afkomst
Niet-westerse afkomst, waarvan:
- Surinaamse afkomst
- Nederlands Antilliaanse en Arubaanse afkomst
- Marokkaanse afkomst
- Turkse afkomst
- Leerlingen van overig niet-westerse afkomst

Gemiddelde %
46%
54%
11%
1%
18%
9%
15%

Bron: DUO-CFI

De meerderheid van de scholen in Amsterdam zijn concentratiescholen of
‘zwarte’ scholen (zie tabel 2.2). Minder dan de helft van de scholen zijn
afspiegelingsscholen (44%). Op bijna een derde van de scholen is de
leerlingpopulatie ‘zwarter’ of ‘te zwart’ voor de wijk. Op ruim een vijfde van de
scholen (22%) is de populatie ‘witter’ of ‘te wit’ in vergelijking met de
wijksamenstelling.

Tabel 2.2

Verdeling ‘witte’/’zwarte’ scholen naar denominatie
2007 - vestigingsniveau (N= 206)
‘Witte’
Gemengde Concentratie
school
school
school
<20% nw
20-50% nw
50-70% nw
Openbaar
38%
51%
52%
Rooms-katholiek
18%
11%
26%
Protestants-christelijk
8%
24%
15%
Algemeen bijzonder
38%
11%
4%
Overig westers/
4%
4%
niet-westers*
Totaal aantal
40
55
27
%
19%
27%
13%

‘Zwarte’
school
>70% nw
46%
15%
19%
20%
84
41%

*

Dit kunnen bijvoorbeeld scholen zijn met als achtergrond joods, islamitisch, hindoeïstisch,
Evangelische Broederschap of samenwerkingsscholen.
Bron: DUO-CFI

2.2.2

Korte beschrijving pilot en plaats in het bredere beleid
Relatief veel kinderen in Amsterdam gaan niet in de eigen wijk naar school. De
dienst Onderzoek en Statistiek heeft dit enkele jaren geleden in kaart
gebracht, alsmede de mate waarin scholen een afspiegeling vormen van de
4
buurt naar etnische en sociaaleconomische achtergrond.

4

Dienst Onderzoek en Statistiek, gemeente Amsterdam (2008) Segregatie in het
basisonderwijs in Amsterdam.

9

Amsterdam voert al geruime tijd beleid om segregatie in het onderwijs tegen te
gaan. Zo is er in 2005 het convenant ‘Kleurrijke basisscholen’ getekend door
5
de schoolbesturen, stadsdelen en centrale stad.
Voor de periode 2006-2010 werden er verschillende doelen geformuleerd,
zoals het verminderen van het aantal ‘te witte’ en ‘te zwarte’ scholen. Ook zijn
er afspraken gemaakt over een gelijke aanmeldings- en plaatsingsprocedure
voor alle scholen. De afspraken zijn stadsbreed gemaakt. In de praktijk bleek
echter dat de voornemens weinig uitvoering kregen. Om te komen tot meer
resultaten, is voor de vervolgactiviteiten gekozen voor een gebiedsgerichte
aanpak, waarbij gekeken is naar de mogelijkheden per gebied. Er is toen
gestart met pilots in vijf gebieden die zich richten op verschillende
instrumenten om segregatie tegen te gaan. Per pilot is een projectleider tot de
zomer van 2010 aangesteld. Het doel was ook om op basis van de ervaringen
in de pilots te komen tot een mogelijke uitrol naar andere stadsdelen.
Hoewel slechts een van de pilots wordt gefinancierd vanuit geld voor de OCWpilot, noemen we hier alle vijf de pilots om twee redenen. Ten eerste omdat
alle vijf de pilots interessante aspecten bieden voor andere gemeenten. Ten
tweede omdat de pilot in Oud-West, die in eerste instantie is aangewezen voor
de pilot van OCW, niet tot het gewenste resultaat heeft geleid. De pilot in
IJburg, met een vergelijkbaar doel, gaat dit doel waarschijnlijk wel
6
verwezenlijken.
De OCW-pilot was:
• ‘Evenwicht in Amsterdam’, Implementatie pilot socio-economische
desegregatie in Amsterdam West.
In Oud-West is al sinds 2003 plaatsingsbeleid. Kinderen worden op basis
van de beschikbare capaciteit van scholen en de voorkeur van ouders op
basisscholen in de buurt geplaatst. De effecten van dit beleid om
segregatie tegen te gaan, blijken vooralsnog beperkt. In Oud-West is de
bevolkingssamenstelling echter wel geschikt om te komen tot een zeventig
procent kansrijk/dertig procent kansarmverdeling na te streven en
7
controlled choice in te voeren volgens de ideeën van Bowen Paulle.

5

In dit convenant zijn verschillende doelstellingen geformuleerd, zoals:
kinderen van verschillende culturen, gezindten en sociaaleconomische achtergronden in
Amsterdam leren elkaar via het onderwijs kennen;
• bevorderen dat scholen kleurrijk en gemengd worden en een afspiegeling vormen van
de buurt; scholen spelen zo een belangrijke rol bij de integrati e van diverse
bevolkingsgroepen;
• ‘w itte’ en ‘zwarte’ scholen hebben contact met elkaar;
• scholen hebben geen wachtlijsten.
•

6

Er loopt bij OCW dan ook een verzoek om de pilot in IJburg te kunnen inzetten als OCWpilot in plaats van de pilot in West.
7

B. Paulle & A. Vink (2007) Amsterdams basisonderwijs in sociaal economisch evenwicht?
Een nieuwe visie op haalbare desegregatieprojecten. The Bridge Research Partnership.

10

De gemeente heeft er daarom voor gekozen om het plaatsingsbeleid uit te
8
breiden met sociaaleconomische indicatoren.
In de pilot is voorzien in de volgende fasen:
1. Haalbaarheidsonderzoek: gesprekken met sleutelfiguren, het
verzamelen van data en creëren van draagvlak.
2. Het realiseren van de voorwaarden voor implementatie, waarbij ook een
stappenplan wordt opgesteld.
3. Draagvlakverbreding door uitgebreide communicatie met ouders en
scholen.
4. Uitwerking van het plan van implementatie, waarin aandacht voor het
vastleggen van de afspraken in een convenant. De implementatie wordt
gemonitord en begeleid.
De overige pilots zijn:
• ‘Kleurrijke scholen IJburg’
IJburg is nog een jonge wijk in Amsterdam. De wijk biedt wat samenstelling
betreft een goede mix om tot gemengde scholen te komen. Desondanks
tekende zich aan het eind van het schooljaar 2007/2008 een toenemende
gesegregeerde instroom af van leerlingen op de basisscholen naar
sociaaleconomische achtergrond. Om de segregatie tegen te gaan, is
daarom een projectgroep gestart die in samenwerking met de diverse
doelgroepen (ouders, peuterspeelzalen, kinderopvang, schoolbesturen,
schooldirecteuren en schoolteams) moet komen tot nieuwe initiatieven.
Eén van de onderdelen is het vormgeven van een centrale regulering van
de instroom van kinderen in peuterspeelzalen, kinderopvangcentra en
basisscholen. Het doel is om te komen tot een evenredige spreiding van
kinderen bij de plaatsing op de basisscholen.
• ‘Alles op zijn plaats’, het ontwikkelen plaatsingsbeleid voor Westerpark,
Bos en Lommer, De Baarsjes en Oud-West (West binnen de ring)
Het doel van de pilot is dat men komt tot het vaststellen van
voedingsgebieden en eenduidige en wettelijk toegestane regels voor de
plaatsing van kinderen op de scholen voor primair onderwijs. De
voedingsgebieden en regels moeten een bijdrage leveren aan het creëren
van buurtscholen en het voorkomen van segregatie in de stadsdelen.
Binnen de pilot moet tevens worden gezorgd voor draagvlak onder de
verschillende partijen en in het bijzonder de ouders. Dit laatste moet vooral
worden bereikt door goede voorlichting aan ouders.
• Kies een school in de buurt, stadsdeel Zuideramstel
Uit Zuideramstel gaan ‘kansrijke’ kinderen vaak in andere stadsdelen op
school. Het stadsdeel wil komen tot meer gemengde scholen. De pilot
concentreert zich in eerste instantie op de Rivierenbuurt.
8

Deze interventie houdt in dat in een bepaald gebied (een stad of een wijk) een netwerk van
scholen wordt gevormd, waaruit ouders kunnen kiezen. De ouders krijgen niet de garantie
dat hun kind op de school van hun eerste keuze wordt geplaatst, maar wel dat hun kind op
een school komt met niet meer dan dertig (of veertig afhankelijk van de samenstelling van
de populatie) kansarme leerlingen. Dit kan alleen als er sprake is van een centraal
aanmeldorgaan.

11

•

De pilot omvat drie werkwijzen:
1. Het komen tot een aanmeldings- en plaatsingbeleid voor leerlingen.
2. Het ontwikkelen van een gedragscode waarmee tussentijds
overstappen naar andere scholen kan worden gereguleerd.
3. Het verbeteren van de afstemming tussen voorschool en basisschool.
Begeleiden proces sluiting basisschool, Oud-Zuid
In Oud-Zuid wordt een kleine ‘zwarte’ school gesloten, omdat deze niet
meer levensvatbaar is. In het kader van de pilot is ervoor gekozen dit
sluitingsproces te laten begeleiden door een projectleider om te voorkomen
dat de kinderen allemaal naar dezelfde andere ‘zwarte’ school gaan. Het
gaat om de herplaatsing van 48 leerlingen. Het doel is om te komen tot een
verdeling van de leerlingen over de andere scholen. Belangrijk is hierbij dat
er voor deze verdeling draagvlak bij alle partijen bestaat en dat deze zo
veel mogelijk voorkomt dat de segregatie in de scholen in de buurt wordt
versterkt.

Naast de genoemde pilots onderneemt Amsterdam nog meer om segregatie
tegen te gaan en ontmoeting te stimuleren. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om
het ondersteunen van ouderinitiatieven in verschillende stadsdelen en het
werken aan burgerschap in het onderwijs. Tevens wordt getracht door
gemengd te bouwen kansrijke groepen te behouden in gesegregeerde wijken.
2.2.3

Stand van zaken in de pilots per april 2010
In de periode tussen de eerste meting en tweede meting is het een en ander
gebeurd in Amsterdam. Zo hebben in oktober de gezamenlijke schoolbesturen
in het Breed Bestuurlijk Overleg Basisonderwijs (BBO) het convenant ‘Kleurrijke scholen’ opgezegd. Begin februari 2010 is vervolgens een startnotitie
opgesteld voor een nieuwe aanpak van segregatie in het basisonderwijs door
het BBO. In deze startnotitie wordt onder meer aangegeven dat de gebieden
Noord en IJburg zich het meest lenen voor afspraken over groei. Gezien het
afgesloten karakter van deze gebieden zullen hier de afspraken het best te
handhaven zijn.
OCW-pilot in Oud-West en pilot in West binnen de ring
Hoewel deze paragraaf de ervaringen in de OCW-pilot beschrijft, wordt er ook
ingegaan op de pilot om te komen tot een plaatsingbeleid in West binnen de
ring. Deze laatste pilot heeft namelijk effect gehad op de uitvoering van de
pilot in Oud-West.
De activiteiten in de pilot in Oud-West zijn gestaakt, omdat de betrokken
partijen in het stadsdeel Oud-West moesten concluderen dat het binnen de
pilotperiode niet zal lukken om te komen tot een ‘controlled choice’ aanpak bij
de verdeling van leerlingen over de scholen in de wijk. Het eerder geconstateerde draagvlak bleek niet voldoende om te komen tot een concrete uitwerking van het plan. Dit hing mede samen met de ontwikkelingen rond de
herindeling van de stadsdelen. Oud-West is samen met Bos en Lommer, de
12

Baarsjes en Westerpark opgegaan in stadsdeel West. In de laatste drie
stadsdelen is nog geen centraal aanmeldmoment. De voedingsgebieden van
de scholen moeten nog worden vastgesteld en moet het plaatsingsbeleid nog
verdere invulling krijgen.
Bij het opzetten van een plaatsingsbeleid worden de pilots gefaciliteerd door
de centrale stad. Wanneer het is ingevoerd, wordt het echter een verantwoordelijkheid van de gezamenlijke besturen in het stadsdeel. Dit stuit op enige
terughoudendheid bij de besturen en het stadsdeel. De besturen hadden al
een aantal afspraken op tafel liggen, maar hebben aangegeven het toch
anders te willen organiseren. Al met al verloopt het invoeringsproces traag.
Het initiatief om te komen tot een ‘controlled choice’ toelatingsbeleid in OudWest was in het licht van de bredere ontwikkelingen mogelijk nog een stap te
ver en daardoor niet haalbaar op afzienbare termijn. Er is dan ook besloten om
voorlopig te stoppen met deze pilot.
In de andere pilots, die niet onder OCW vallen, zijn daarentegen wel positieve
ontwikkelingen. We beschrijven deze ontwikkelingen daarom wel. Hieronder
gaan we er kort per pilot op in:
Kleurrijke scholen, Stadsdeel Zuideramstel
In de Rivierenbuurt zijn de vijf basisscholen gekomen tot een aanmeldings- en
plaatsingsbeleid onder begeleiding van de projectleider van DMO. Het
uitgangspunt was dat kinderen in de buurt naar school gaan en dubbele
inschrijvingen worden voorkomen. Het was een langdurig proces waarin de
projectleider steeds opnieuw heeft geprobeerd om ingangen te vinden om te
komen tot een breed gedragen aanmeldingsbeleid. Overleg vond vooral op het
niveau van de directeuren plaats. Centraal hierbij stond het vinden van
gemeenschappelijke belangen en beelden, zodat draagvlak voor het invoeren
van een systeem ontstond. Uit de vele overleggen werd namelijk duidelijk dat
mensen vaak verschillende beelden hebben bij sleutelbegrippen als
aanmelding en inschrijving.
In het model is een voedingsgebied voor de verschillende scholen vastgesteld,
een voorwaarde om te komen tot een centraal aanmeldmoment. Het voedingsgebied vormt namelijk het voorrangsgebied voor de school. Scholen bleken
nauwelijks zicht te hebben op hun voedingsgebied. Hierdoor bleek ook
dat er in het stadsdeel niet goed zicht was op het benodigde aantal plaatsen
om alle kinderen uit de buurt te plaatsen.
In het aanmeldsysteem in Zuideramstel is gekozen voor een gezamenlijk
registratiesysteem voor de scholen. Ouders melden zich op de school van
voorkeur. Vervolgens wordt de aanmelding door de directeur in een
geautomatiseerd registratie- en toewijzingssysteem ingevoerd. Ook de andere
schooldirecteuren hebben toegang tot het systeem. De ouders kunnen ook
nog een tweede of derde school van voorkeur in de wijk aangeven. Op een
vast moment, drie keer per jaar worden de leerlingen toegewezen aan de

13

scholen. Er worden hierbij de volgende voorrangsregels toegepast:
•
•
•

zusje of broertje op dezelfde school;
wonen in het voorrangsgebied van de school;
keuze voor geloofs- of levensovertuiging;

• keuze voor onderwijskundig profiel;
• ouder werkzaam op de school.
Indien er meer meldingen dan plaatsingen zijn, dan wordt er geloot. Dit
gebeurt in een openbare bijeenkomst. De ouders worden hiervan op de
hoogte gesteld. Wanneer een kind wordt uitgeloot, wordt gezocht naar plek op
één van de andere scholen.
In het kader van de pilot is verder tevens geïnvesteerd in een informatiefolder
voor de ouders, waarin de nadruk is gelegd op het belang van in de eigen wijk
naar school gaan. De eerste plaatsingronde is geweest. Er is sprake van een
groter percentage leerlingen dat in de eigen wijk op school gaat.
Pilot IJburg
In IJburg is ook een projectleider aangesteld die samen met de besturen en
directeuren tracht te komen tot een centraal aanmeldmoment. Hierbij is het
uitgangspunt om te komen tot een betere spreiding van kansarme leerlingen
over de verschillende scholen in plaats van de concentratie die nu aan het
ontstaan is op twee scholen. In IJburg kan een verhouding van 80/20
kansrijk/kansarm worden aangehouden, een verhouding die volgens de
literatuur positief is voor kansarme leerlingen en geen negatieve effecten heeft
9
voor kansrijke leerlingen (Paulle, 2007).
De situatie in IJburg verschilt van de andere stadsdelen. Zo gaan bijna alle
kinderen in de eigen wijk naar school, vanwege de afstand tot andere wijken in
de stad. Ook is sprake van een snel groeiend aantal leerlingen. Door de
oplevering van nieuwbouw is bovendien sprake van relatief veel zijinstroom
10
gedurende het jaar, vooral van meer kansarme leerlingen. Wanneer deze
leerlingen zich aanmelden, geven verschillende scholen aan dat er geen
plaats is. Deze leerlingen moeten echter wel geplaatst worden. In het kader
van de pilot is daarom een aanmeld- en informatiecentrum ingericht. Dit
centrum ziet erop toe dat de leerlingen alsnog op korte termijn worden
geplaatst.

9

Zie onder meer het essay van Bowen Paulle (2007) Voorbij de oude debatten: een voorstel
voor ‘economische’ desegregatie van het onderwijs. Amsterdam: UvA.
10

Dit wordt volgens de projectleider van IJburg verklaard doordat a) bewoners van
koopwoningen al vroegtijdig hun kinderen kunnen aanmelden op de basisscholen en hun
verhuizing afstemmen op de start vab het schooljaar van hun kinderen en b) mensen in
huurwoningen het hele jaar door instromen.

14

De projectgroep die de pilot ondersteunt, was in juni 2009 gekomen tot een
advies betreffende de instroom door centrale regulering via een ‘controlled
11
choice’ methodiek in de basisscholen en voorscholen. Er is toen echter
vertraging opgetreden. Het advies is namelijk op het laatste moment niet
overgenomen door de besturen. Zij gaven aan een eigen plan hier tegenover
te stellen. De projectleider heeft hun de ruimte hiervoor gegeven, maar heeft
ondertussen druk gehouden op het proces. Het plan van de besturen ging
echter minder ver dan het originele advies. In maart 2010 hebben de besturen
geconstateerd dat de genomen maatregelen onvoldoende toereikend zijn om
meer gelijke kansen te creëren. Zij hebben daarom in samenspraak met de
projectleider nieuwe verdergaande afspraken gemaakt die moeten leiden tot
een vorm van ‘controlled choice.’ De pilot bevindt zich nu in de fase waarin
deze afspraken praktische uitwerking moeten krijgen. Zo moeten
gemaximeerde plafonds worden berekend, waarin flexibiliteit is voor de
opvang van nieuwe leerlingen door groei.
Er is in IJburg ook een klankbordgroep opgericht, voornamelijk bestaande uit
ouders. Deze klankbordgroep wordt gevraagd om advies ten aanzien van de
ontwikkelingen. Zo heeft een gesprek plaatsgevonden tussen de ouders en
de besturen, dat door de besturen als zeer informatief is ervaren. Bestuurders
hebben lang niet altijd zicht op wat er leeft bij ouders. Dergelijke ontmoetingen
kunnen een bijdrage leveren aan meer wederzijds begrip.
Begeleiden proces sluiting basisschool, Oud-Zuid
Door de sluiting van de basisschool te begeleiden en ouders te motiveren voor
verschillende scholen te kiezen, is voorkomen dat een andere school in de
buurt een onevenredig groot aantal kansarme kinderen kreeg aangemeld. De
ouders hebben nu voor verschillende buurtscholen gekozen, waardoor er
meer spreiding in leerlingen is. De aanpak van gerichte begeleiding bij het
sluiten van een zwakke kleine school is goed bruikbaar voor andere
gemeenten.
2.2.4

Voorlopige resultaten en randvoorwaarden uit de pilot in Amsterdam
Amsterdam wijkt in een aantal opzichten af van de andere gemeenten. Met
name de twee bestuurslagen, centrale stad en stadsdelen, met verschillende
verantwoordelijken, maakt dat het opzetten van initiatieven om segregatie
tegen te gaan lastig is. De centrale stad heeft zelf geen sturingsmogelijkheden
en kan alleen door het faciliteren via bijvoorbeeld projectleiders, proberen het
proces op gang te krijgen. Ook zijn de besturen groter dan in de meeste
andere gemeenten.

11

Samen naar school op IJburg, Advies van de Projectgroep ‘Samen naar school op IJburg’
aan het DLO Zeeburg inzake instroom door centrale regulering via een ‘gebonden keuze’
methodiek in de basischolen en voorscholen op IJburg, 4 juni 2009.

15

Uit de pilots komt echter naar voren dat er wel het één en ander bereikt kan
worden. Dit geldt echter niet voor alle pilots. Zo is de pilot in Oud-West om te
komen tot een ‘controlled choice’ opgeschort, omdat er te weinig draagvlak is
onder de schoolbesturen. De overige pilots laten vorderingen zien, waarbij de
pilot in IJburg en stadsdeel West wel enige vertraging kennen.
Op basis van de pilots in Amsterdam zijn enkele randvoorwaarden voor
succes te formuleren:
•

•
•

•

De inzet van een externe projectleider heeft een gunstig effect op het in
gang zetten van ontwikkelingen. Zij zorgen voor een constante druk op de
partijen – besturen en schoolleiding – om te komen tot inzicht in de
problematiek en het maken van afspraken.
Draagvlak en commitment om daadwerkelijk tot veranderingen te komen,
zijn noodzakelijk om verdere stappen te nemen.
Communicatie en elkaars standpunten begrijpen zijn hierbij belangrijke
zaken. Alleen door een sfeer te creëren waarin iedereen bereid is naar
elkaar te luisteren en gezamenlijk tot afspraken te komen, is het mogelijk
vorderingen te boeken.
Een goed inzicht in de voedingsgebieden van de scholen en potentieel
aantal leerlingen in het voedingsgebied is erg belangrijk. Op basis van
dergelijke informatie kan gekomen worden tot realistische en haalbare
afspraken.

2.3

Rotterdam

2.3.1

Segregatie: kwantitatief
Een meerderheid (59%) van de leerlingen in het Rotterdamse basisonderwijs
is van niet -westerse afkomst. Het grootste deel van de niet-westerse
leerlingen is van Marokkaanse of Turkse afkomst (zie tabel 2.3).
In Rotterdam is sprake van een sterke mate van segregatie tussen wijken.

Tabel 2.3

Verdeling leerlingen naar afkomst*
2007 - vestigingsniveau (N= 49.955)

Westerse afkomst
Niet-westerse afkomst, waarvan:
- Surinaamse afkomst
- Nederlands Antilliaanse en Arubaanse afkomst
- Marokkaanse afkomst
- Turkse afkomst
- Leerlingen van overige niet-westerse afkomst
* Woonplaatsen: Hoek van Holland, Hoogvliet, Pernis, Rotterdam.
Bron: DUO-CFI

16

Gemiddelde %
41%
59%
10%
5%
15%
14%
15%

Het feit dat de meerderheid van de leerlingen niet -westers is, vertaalt zich ook
in de mate waarin concentratiescholen en ‘zwarte’ scholen voorkomen,
namelijk zestig procent (zie tabel 2.4).
Interessanter is dan ook om te weten of het om afspiegelingsscholen gaat of
niet. In 2006 was bij iets minder dan de helft van de scholen (48%) sprake van
afspiegelingsscholen. Dat betekent dat een kleine meerderheid van de
scholen geen afspiegeling van de wijk vormt, wat betreft de samenstelling van
de schoolpopulatie. Het gaat hierbij vaker om ‘te zwarte’ scholen dan ‘te witte’.
Dus ook in de wijken waar meer menging mogelijk zou zijn, is dit vaak niet het
geval.

Tabel 2.4

Verdeling ‘witte’/’zwarte’ scholen naar denominatie
2007 - vestigingsniveau (N= 188)
‘Witte’
Gemengde Concentratie
school
school
school
<20% nw
20-50% nw
50-70% nw
Openbaar
24%
38%
48%
Rooms-katholiek
14%
22%
24%
Protestants-christelijk
41%
36%
28%
Algemeen bijzonder
21%
4%
Overig niet-westers*
Totaal aantal
29
45
25
%
15%
24%
13%

‘Zwarte’
school
>70% nw
44%
19%
29%
1%
7%
89
47%

* Dit zijn islamitische en hindoeïstische.scholen.
Bron: DUO-CFI

2.3.2

Korte beschrijving pilot en plaats van de pilot in het bredere beleid
De gemeente Rotterdam voert al geruime tijd beleid om de segregatie tegen te
gaan. Zo presenteerden de gemeente Rotterdam en de Rotterdamse
schoolbesturen in het najaar van 2004 vijf maatregelen om de segregatie in
het onderwijs tegen te gaan. Deze maatregelen betroffen een integrale aanpak
in de herstructureringsgebieden, ondersteuning van initiatieven van ouders,
instellen van dubbele wachtlijsten, stimuleren van vriendschapsscholen en
monitoren van verkleuring van scholen. Deze afspraken zijn uitgewerkt in het
plan van aanpak ‘Integratie op school’. In het Rotterdamse Onderwijs Beleid
(ROB) 2005-2010 is de bevordering van burgerschapsvorming en integratie op
scholen als speerpunt opgenomen. Onder dit speerpunt valt ook de pilot van
OCW. Deze pilot vormt een verdieping van maatregelen die al gepland waren.
Overigens is er in de nieuwe lokale educatieve agenda (LEA) die in de maak is
voor 2010-2015 minder aandacht voor het thema segregatie. De toename van
het aantal ‘zwarte’ scholen lijkt tot staan gebracht. Ook de overgang naar de
gewichtenregeling waarbij etniciteit geen rol meer speelt, verandert het beeld.
Inmiddels is er ook een allochtone middenklasse aan het ontstaan, die in de
categorie kansrijk valt. Dit geeft een ander perspectief op de spreiding van
leerlingen in de stad. Hier wordt echter nog niet echt beleid op gevoerd.

17

De OCW-pilot is ingezet als mogelijkheid om een impuls te geven aan het
bestaande beleid. Er is gekozen voor het versnellen, verdiepen en uitbreiden
van de bestaande plannen. Er is bewust niet gekozen voor een centraal
aanmeldmoment, omdat het zowel door de gemeente als de besturen geen
geschikt middel wordt geacht om meer spreiding te bereiken. Het is een
middel dat vraagt om veel draagvlak en organisatie, terwijl de partijen er
weinig effecten van verwachten. Zo zijn er bijvoorbeeld nauwelijks scholen met
wachtlijsten. Overigens willen de gemeente en de besturen wel onderzoeken
wat de mogelijkheden zijn, wanneer er landelijk maatregelen genomen
worden. De maatregelen die Rotterdam wel genomen heeft, zijn:
• Ondersteuning en verdieping ouderinitiatieven
Rotterdam heeft al enige tijd ervaring met succesvolle ouderinitiatieven. Zo zijn
er zestien ouderinitiatieven, waarvan enkele al geruime tijd lopen. Op vier van
de scholen is inmiddels de onder- tot en met bovenbouw gemengd. Ongeveer
evenveel school zijn gemengd tot en met de middenbouw. Op andere scholen
is net een voorzichtig begin gemaakt met de onderbouw. Er is een website
beschikbaar voor ouders, waar zij zien kunnen zien waar reeds
ouderinitiatieven zijn. Zij kunnen zich bij bestaande initiatieven aansluiten of
een initiatief starten op scholen waar dit nog niet het geval is.
Een succesvol ouderinitiatief betekent echter verandering binnen de school.
Een meer gemengde school heeft te maken met nieuwe ouders die andere
verwachtingen hebben ten aanzien van de school en leerlingen met andere
behoeften. In de pilot krijgen scholen ondersteuning van een
samenwerkingsverband van deskundigen die de scholen begeleiden bij het
bieden van meer maatwerk. Doel is het behouden en versterken van de
gemengde schoolpopulatie. De pilot moet instrumenten opleveren gericht op
de schoolorganisatie, het team en de ouders en overdraagbaar zijn voor
andere scholen.
• Voorlichtingscarrousels
In 2006 is gestart met voorlichtingscarrousels in vier wijken. Inmiddels is dit
uitgebreid naar twintig. In de carrousels presenteren scholen zich in een buurt.
De ouders worden vroegtijdig op de hoogte gebracht van de mogelijkheden
die zij hebben voor schoolkeuze in de wijk. De ouders ontvangen tevens een
wijkbrochure en informatie over de scholen. In Rotterdam loopt alle informatie
over scholen via de gemeente. De gemeente organiseert en faciliteert verder
in samenwerking met de scholen de carrousels. De scholen presenteren zich
aan de ouders. Medewerkers van de gemeente leiden ouders langs de
scholen. De carrousels vormen ook een ontmoetingsmoment, waaruit soms
ouderinitiatieven ontstaan.
In het kader van de pilot wordt gewerkt aan het verbeteren van het
voorlichtingsmateriaal en het aanmaken van een overdraagbaar draaiboek.
Ook wil men manieren vinden om de deelname onder ouders aan de
carrousels te verhogen. Nu is dit tien tot vijftien procent. De gemeente heeft
niet aangegeven hoe hoog dit percentage ten minste moet liggen.
18

• Vriendschapsscholen
Voor scholen waarvoor menging niet aan de orde is – omdat ze in een sterk
gesegregeerde wijk staan of een specifieke achtergrond hebben – wordt
gestreefd naar koppels van scholen die van elkaar verschillend zijn. Het doel
van de vriendschapsscholen is te komen tot ontmoeting tussen groepen
leerlingen met verschillende achtergrond en het kweken van wederzijds begrip
en respect. Voor het opzetten van activiteiten in het kader van de
vriendschapsscholen heeft de gemeente subsidie beschikbaar gesteld. Er zijn
inmiddels vi jftig vriendschapsscholen die in koppels van twee of meer samen
activiteiten ontwikkelen. De activiteiten kunnen een breed scala betreffen,
zoals een hobbybeurs, gezamenlijk koken en eten, danswedstrijden. De
scholen kunnen ondersteuning van een welzijnsorganisatie krijgen. Ook is er
een website beschikbaar, waar scholen zich kunnen melden en een partner
zoeken. Tevens is er een boekje met voorbeelden van activiteiten
beschikbaar.
De pilot wordt ingezet voor het maken van een kwaliteitsslag vanaf schooljaar
2008-2009. De voorwaarden om in aanmerking te komen voor subsidie zijn
aangescherpt. Zo moet er bijvoorbeeld sprake zijn van een gezamenlijke
aanvraag van scholen met verschillende achtergrond. De te ondernemen
activiteiten moeten integraal deel uitmaken van het schoolplan. Ook moeten er
meer klassen per school deelnemen.
2.3.3

Stand van zaken in de pilots per april 2010
De pilots lopen volgens planning, hieronder kijken we naar de verschillende
onderdelen.
Ondersteuning scholen met ouderinitiatief
Vorig jaar heeft de eerste tranche gelopen, waarin vier scholen hebben
deelgenomen. Op de scholen is een zogenoemde nulmeting gehouden,
waarbij doelen, verwachtingen, thema’s van ouders, team en directie in kaart
zijn gebracht. Vervolgens is per school gekeken waar de begeleiding zich op
zou focussen en is een plan van aanpak gemaakt. De ondersteuning beslaat
drie onderwerpen: pedagogische didactische aanpak, communicatie met de
ouders en profilering van de school.
Uit de eerste tranche kwam naar voren dat de vragen per school erg
verschillend zijn, waarbij de meest duidelijke hulpvragen meer resultaat
opleveren. Er is inmiddels gestart met een tweede tranche met vijf scholen. De
ondersteuning is nu geconcentreerd op enerzijds pedagogisch didactische
aanpak en communicatie met de ouders en profilering anderzijds. De laatste
twee onderwerpen bleken in de praktijk namelijk veel overlap te hebben en
worden nu door één adviseur opgepakt. In de eerste tranche werden deze
thema’s apart aangeboden en waren er drie adviseurs bij de scholen
betrokken.

19

De scholen zijn tevreden over de ondersteuning. Het is een vrij intensieve
vorm van begeleiding, waarvoor ze zelf geen middelen kunnen of willen
vrijmaken. De ondersteuning voorziet echter wel in een behoefte. Het blijkt
namelijk dat er verschillende beelden en verwachtingen bestaan tussen de
ouders, team en directies, waardoor de communicatie soms lastig verloopt. De
begeleiding biedt scholen de mogelijkheid om een stap verder te komen in de
communicatie. In een enkel geval komt naar voren dat er zulke verschillende
ideeën leven bij de ouders en de school, dat het lastig is om beide partijen
echt samen te brengen en te komen tot een goede samenwerking.
Een belangrijke verandering bij een geslaagd ouderinitiatief is dat de
communicatie met de nieuwe groep ouders vaak aan andere eisen moet
voldoen dan bij de ouders die al op school aanwezig zijn. In Rotterdam zijn de
scholen met veel ‘zwarte’ leerlingen er vaak goed in geslaagd om via ouderconsulenten de ouders te bereiken. Deze personen zijn vaak succesvol in het
betrekken van allochtone ouders bij de school. De benadering van de nieuwe
groep ouders vraagt echter om een andere aanpak. Zo hebben zij vaak een
volle agenda en willen zij bij andere activiteiten betrokken worden. Voor
het goed vormgeven van de communicatie met de ouders is het van belang
om daar rekening mee te houden.
Carrousels
In 2009 zijn carrousels uitgevoerd in elf wijken: Provenierswijk, Noordereiland,
Kleinpolder-Overschie, Hoogvliet Noord, Spangen, Kop van Zuid,
Lombardijen, Middelland, Kralingen, Bospolder, Tussendijken.
De organisatie van de carrousels wordt ondersteund vanuit de gemeente door
de dienst JOS (Jeugd, Onderwijs en Sport). In de begeleiding van de
carrousels en andere activiteiten in de deelgemeenten heeft in 2009 een
reorganisatie plaatsgevonden. Voor de activiteiten die te maken hebben met
het tegengaan van segregatie was één beleidsmedewerker aangesteld.
Inmiddels is overgegaan tot een gebiedsgerichte aanpak, waarbij
medewerkers van JOS een eigen gebied onder hun hoede hebben. De
carrousels worden nu per gebied door een eigen team georganiseerd.
Hierdoor is het mogelijk om meer carrousels te organiseren. Het streven is om
in ieder geval in elk gebied eens per kwartaal een carrousel te houden. Er is
een overdraagbaar draaiboek voor de organisatie van de carrousels
opgesteld.
Het werken met gebiedsgerichte teams biedt voor- en nadelen. Het voordeel is
dat er meer menskracht beschikbaar is voor het organiseren van carrousels.
Een risico is dat er versnippering in de activiteiten optreedt, doordat de taken
over meer medewerkers zijn verdeeld. Ook is er niet voorzien in een regisseur
die het overzicht houdt over de activiteiten van de verschillende teams.
Hierdoor bestaat de kans dat de carrousels en vergelijkbare activiteiten minder
aandacht krijgen.

20

Vriendschapsscholen
De strengere eisen in het subsidiekader naar aanleiding van de pilot hebben
ertoe geleid dat enkele scholen zijn afgevallen. Zij konden onvoldoende tijd
vrijmaken om invulling aan de samenwerking met de andere school te geven.
Er zijn ook een aantal nieuwe scholen toegetreden, zodat het aantal scholen
dat deelneemt nagenoeg gelijk is gebleven. De actieve scholen kunnen goed
overweg met de verscherpte eisen en geven hier invulling aan. Vooral op de
scholen die al langer meedoen, zijn de activiteiten rond de
vriendschapsscholen geïntegreerd in het curriculum en worden ze breed
gedragen door het team. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om gezamenlijk een
activiteit te organiseren of een ruilbeurs. Ook biedt internet goede
mogelijkheden om bij elkaar betrokken te blijven. Zo kunnen de
vriendschapsscholen gebruikmaken van de website vriendschapsscholen
(www.vriendschapsscholen.nl) om ervaringen uit te wisselen en op de hoogte
te blijven van de activiteiten.
2.3.4

Voorlopige resultaten en randvoorwaarden uit de pilot in Rotterdam
De belangrijkste bevindingen in Rotterdam hebben betrekking op de
ondersteuning van de scholen met een ouderinitiatief. Deze ondersteuning
wordt als zeer nuttig ervaren. Het blijkt dat op scholen met een ouderinitiatief
er vaak verschillende beelden bij ouders, directie en team bestaan over de
effecten van een ouderinitiatief. Deze beelden en verwachtingen waren in
sommige gevallen onvoldoende uitgesproken bij de activiteiten rond de start
van een ouderinitiatief. Voor het welslagen van een dergelijk initiatief zijn
daarom onder meer twee zaken van belang:
•

Heldere en gedeelde visie
Het welslagen van een ouderinitiatief hangt mede af van een heldere visie
op het mengen van kinderen met een verschillende achtergrond bij de
betrokken partijen. Dit hoeft niet bij aanvang al zo te zijn, maar voordat
aan een ouderinitiatief daadwerkelijk invulling gegeven kan worden, is het
belangrijk dat de schoolleiding ouders als partners ziet en vice versa.
Wanneer de visie van ouders en schoolleiders niet overeenkomt, is het
lastig om tot een succesvol ouderinitiatief te komen.

•

Zicht op de stand van zaken en monitoren
Bij het bieden van ondersteuning aan een ouderinitiatief op een school is
het goed om te starten met het in kaart brengen van de stand van zaken
na aanvang van het initiatief in kaart gebracht, zodat een goed plan van
aanpak opgesteld kan worden. Er is dan zicht op de voorwaarden die
nodig zijn voor een succesvol vervolg van het initiatief. Het is dan ook
mogelijk om ervoor te kiezen een dergelijk traject niet in te gaan.

21

2.4

Den Haag

2.4.1

Segregatie: kwantitatief
Iets minder dan de helft van de basisschoolleerlingen in Den Haag is van nietwesterse afkomst. De leerlingen hebben voornamelijk een Turkse,
Marokkaanse of overige niet-westerse achtergrond (zie tabel 2.5).
Den Haag is de sterkst gesegregeerde stad van de pilots. Slechts in zeven
procent van de wijken vormt de samenstelling van de basisschoolleerlingen
een afspiegeling van de verdeling voor de hele stad.

Tabel 2.5

Verdeling leerlingen naar afkomst
2007 - vestigingsniveau (N= 41.685)

Westerse afkomst
Niet-westerse afkomst, waarvan:
- Surinaamse afkomst
- Nederlands Antilliaanse en Arubaanse afkomst
- Marokkaanse afkomst
- Turkse afkomst
- Leerlingen van overig niet-westerse afkomst

Gemiddelde %
54%
46%
9%
2%
10%
12%
12%

Bron: DUO-CFI

De segregatie in de stad blijkt mede uit het relatief hoge percentage ‘witte’ en
‘zwarte’ scholen, in beide gevallen ruim een derde (zie tabel 2.6). 12
Deze scholen zijn echter in de meeste gevallen een afspiegeling van de wijk.
Bijna zestig procent van de scholen vormt een afspiegeling van de wijk wat de
etnische herkomst van de leerlingen betreft. Bijna een kwart van de scholen is
‘witter’ of ‘zwarter’ in vergelijking met de wijksamenstelling. Het streven naar
meer gemengde scholen is daarom maar in beperkte mate mogelijk.

12

Den Haag hanteert zelf andere grenzen in het berekenen van de mate van segregatie,
namelijk 25/75.

22

Tabel 2.6

Verdeling ‘witte’/’zwarte’ scholen naar denominatie
2007 - vestigingsniveau (N= 137)13
‘Witte’
Gemengde
Concentratie
school
school
school
<20% nw
20-50% nw
50-70% nw
Openbaar
26%
35%
31%
Rooms-katholiek
19%
23%
38%
Protestants-christelijk
32%
31%
19%
Algemeen bijzonder
23%
8%
13%
Overig westers/
Niet-westers*
4%
Totaal aantal
47
26
16
%
34%
19%
12%

‘Zwarte’
school
>70% nw
46%
23%
23%
8%
48
35%

*

Dit kunnen bijvoorbeeld scholen zijn met als achtergrond joods, islamitisch, hindoeïstisch,
Evangelische Broederschap of samenwerkinggscholen.
Bron: DUO-CFI

2.4.2

Korte beschrijving pilot en plaats van de pilot in het bredere beleid
Den Haag hanteert het uitgangspunt dat kinderen zo veel mogelijk in de eigen
wijk op school gaan. Doordat Den Haag een sterk gesegregeerde stad is, zijn
de mogelijkheden voor meer menging op school beperkt. Toch hecht de
gemeente veel belang aan het bevorderen van integratie en communicatie
tussen basisschoolleerlingen met verschillende culturele en
sociaaleconomische achtergronden. Het tegengaan van segregatie in het
onderwijs is dan ook een onderwerp dat al lang op de agenda staat en ook in
de nieuwe Haagse Educatieve Agenda (HEA) 2010-2014 wordt opgenomen.
Ook de Haagse schoolbesturen vinden het een belangrijk onderwerp. In maart
2008 hebben de Haagse schoolbesturen primair onderwijs daarom ingestemd
met het ‘Plan van aanpak Bevorderen integratie basisonderwijs’. In juli 2008
heeft dit geresulteerd in een convenant ‘Integratie op Haagse basisscholen’
dat is ondertekend door de gemeente Den Haag en de Haagse
schoolbesturen primair onderwijs. In het convenant is gekozen voor het
bevorderen van integratie in het basisonderwijs via twee sporen. Het gaat
hierbij om:
• Bevorderen ouderinitiatieven
In vier gemengde wijken zijn vijftien ’te zwarte’ en ‘te witte’ scholen
geïdentificeerd. Op deze scholen zal worden getracht om door middel van
ouderinitiatieven te komen tot een betere afspiegeling. Het doel was dat in
2009 zeven scholen zich serieus zouden bezighouden met de problematiek
van integratie en actiepunten zouden opstellen, waaronder de mogelijkheid
van een ouderinitiatief. Door voorlichting aan scholen en ouders en het
faciliteren van groepsaanmeldingen, hoopt de gemeente dit doel te
bereiken. Er is een projectleider aangesteld die in samenwerking met
ouders en de betrokken scholen probeert te komen tot succesvolle acties.
Om de voorlichting aan ouders te verbeteren, worden wijkcarrousels
13

Zie noot 14.

23

•

2.4.3

georganiseerd, waarbij de verschillende scholen in een wijk zich op één
dag kunnen presenteren aan de ouders, zodat ouders beter geïnformeerd
een schoolkeuze kunnen maken. Dit initiatief staat bekend als ‘School om
de hoek.’
Ontmoetingen
In de wijken waar geen menging aan de orde is vanwege de samenstelling
van de bevolking, wordt ingezet op het bevorderen van de ontmoeting
tussen verschillende groepen leerlingen. Er zijn 62 ‘te witte’ en ‘te zwarte’
scholen aangewezen, die in aanmerking komen voor deelname aan de
ontmoetingsprojecten.
Scholen kunnen subsidie krijgen als zij ontmoetingsprojecten opzetten, met
een school met een andere leerlingsamenstelling. Doel van de activiteiten
is het bevorderen van communicatie en integratie tussen de leerlingen
(vanaf groep 3) met verschillende achtergronden, het wegnemen van
eventuele vooroordelen en het kweken van meer wederzijds begrip en
respect tussen de kinderen. Aangezien ontmoeting niet vanzelfsprekend tot
meer integratie leidt, moeten de initiatieven tussen scholen aan bepaalde
voorwaarden voldoen. Hiervoor is een subsidiekader ontwikkeld. Bij de
opzet van de pilot werd gestreefd naar deelname van 32 scholen in 2010.

Stand van zaken in de pilots per april 2010
In de uitvoering van de pilot ‘School om de hoek’ hebben de wijkcarrousels
een belangrijke rol gekregen. De carrousels zijn zowel ingezet om de
voorlichting over de scholen aan ouders te verbeteren, maar ook als
vindplaats van ouders voor ouderinitiatieven. Met de komst van ‘School om de
hoek’ zien scholen steeds meer mogelijkheden om te werken aan het
tegengaan van de ‘witte vlucht’.
Het organiseren van wijkcarrousels blijken een goede start om te komen tot
meer samenwerking en uitwisseling tussen scholen. Er zijn in drie wijken
carrousels georganiseerd waaraan alle scholen in de wijk hebben
deelgenomen. Alle ouders met kinderen tot vier jaar zijn aangeschreven en
uitgenodigd. Gemiddeld honderd ouders per keer hebben gebruikgemaakt van
de mogelijkheid om naar de carrousels te komen.
De verschillende partijen zijn enthousiast over de carrousels. Zo bieden zij
voor scholen die minder bekend zijn bij ouders een platform om zichzelf te
profileren. De scholen zien nu, mede door de carrousels, de mogelijkheid om
op wijkniveau samen iets op te zetten en willen hiermee verder gaan.
Ook de ouders zijn tevreden. Zij komen in aanraking met scholen waar zij niet
bekend mee waren of mogelijk niet langs zouden zijn gegaan. De ouders die
gebruikmaken van de mogelijkheden van een wijkcarrousel zijn vaak mensen
die bewust in een gemengde wijk zijn gaan wonen en het kind ook in de wijk
naar school willen laten gaan. Door de wijkcarrousels hebben zij informatie
gekregen over alle scholen in de eigen wijk, naast algemene voorlichting.
Hieruit zijn twee ouderinitiatieven voortgekomen en drie in ontwikkeling. Dit
24

heeft geleid tot de aanzet tot twee ouderinitiatieven. Ook is sprake van een
groot aantal zogenoemde stille inschrijvingen, waarbij ouders zich direct
inschrijven op een school met een andere populatie, zonder een ouderinitiatief
af te wachten. De wijkcarrousels bieden naast informatie dan ook de kans voor
ouders om gelijkgestemde ouders te ontmoeten en samen te kijken naar de
mogelijkheden.
Hoewel het succes in de ene wijk sterker is dan de andere, is door de
positieve reacties en eerste successen meer commitment bij de besturen
ontstaan voor het convenant.
Ontmoetingsscholen
In het afgelopen jaar is ook een start gemaakt met de opzet van
ontmoetingsscholen. Er zijn vi jf koppels gevormd bestaande uit tien scholen.
De reacties van de scholen zijn positief. Ze hebben verschillende initiatieven
ontplooid, zoals de andere school uitnodigen in de wijk en op de eigen school.
Verder zijn er brieven uitgewisseld, een videoconferenties gehouden en
samen filmpjes gemaakt. De scholen zijn vrij in het maken van een keuze voor
de vorm.
De scholen worden ondersteund en begeleid door een projectleider. Zij
kunnen gebruikmaken van een website met informatie. Vanaf augustus 2010
kunnen de koppelscholen via de website ook samen aan een projectplan
schrijven. De website heeft enerzijds het doel om te informeren en een
mogelijkheid aan scholen te bieden om zich te profileren. Anderzijds biedt het
voor de koppelscholen ook de mogelijkheid om samen te werken, hun agenda
bij te houden en op afstand dingen te regelen.
De positieve reacties van de eerste tien scholen hebben geleid tot meer
aanmeldingen. Er wordt na de zomer gestart met de tweede tranche van
vijftien nieuwe scholen en de scholen die hebben deelgenomen aan de eerste
14
tranche.
2.4.4

Voorlopige resultaten en randvoorwaarden uit de pilot in Den Haag
De gemeente Den Haag heeft samen met de schoolbesturen ambitieuze
doelen gesteld om segregatie tegen te gaan. De partijen streefden ernaar dat
in de loop van 2010 op zeven scholen aandacht voor het onderwerp moest zijn
en dat er mogelijk acties zouden worden ondernomen. Dit proces is nog sterk
in ontwikkeling. Er zijn volgens de gemeente zeer positieve reacties van
scholen en ouders op de eerste wijkcarrousels die hebben geleid tot twee
ouderinitiatieven en mogelijk nog drie en vele stille aanmeldingen. Het zijn de
eerste stappen om te komen tot gemengde scholen. Het daadwerkelijk
mengen van scholen vraagt echter een lange tijd, voordat dit heeft
plaatsgevonden in de verschillende leerjaren.

14

Van de eerste tranche is één school gestopt. Er is een nieuw e school voor de
koppelschool gevonden.

25

Ook de invoering van de ontmoetingsscholen laat progressie zien. Er werd
gestreefd naar deelname van 32 scholen in 2010. Tot nu toe zijn 24 scholen
aangesloten. Het nagestreefde aantal van 32 is niet gehaald, maar de
gemeente is positief gestemd over de toename van het aantal deelnemende
scholen (meer dan verdubbeld) tussen 2009 en 2010.
De iets achterblijvende kwantitatieve resultaten nemen niet weg dat de
gemeente ook meer kwalitatieve resultaten signaleert. Er is meer
samenwerking tussen scholen. Ook bereiken de scholen nieuwe doelgroepen.
Ouders komen met andere scholen in contact. Zij krijgen voorlichting en
informatie en komen in contact met andere ouders. Zij gaan bewuster kiezen
en zien meer alternatieven, waardoor de druk voor deze ouders minder
wordt om zich heel vroeg aan te melden op een populaire school met een
wachtlijst.
Verder constateert de gemeente een toegenomen draagvlak bij alle
betrokkenen, waardoor integratie goed op de agenda staat en er
mogelijkheden zijn voor verdere ontwikkelingen.
Uit de pilot van Den Haag zijn verschillende randvoorwaarden te benoemen
hoe het vertrouwen tussen gemeenten en besturen door een zorgvuldige
aanpak snel kan toenemen. Uitgangspunten hierbij zijn:
• Open houding en regierol van de gemeente. De gemeente speelt een
belangrijke rol door het creëren van een platform waar scholen zich
kunnen profileren en in contact komen met ouders, die anders geneigd
zijn de wijk uit te gaan. Het platform biedt ook de mogelijkheid voor ouders
om in contact te komen met elkaar. Door als gemeente steeds oog te
hebben voor de angsten, wensen en behoeften van de partijen kan er
samenwerking tot stand komen. Dit vraagt om een goede communicatie
met de verschillende partijen en voldoende tijd voor overleg en
besluitvorming.
•

•

Het bieden van maatwerk. Door bovengenoemde aanpak kan rekening
gehouden worden met verschillen tussen wijken, bijvoorbeeld in elan en
motivatie voor het opzetten van initiatieven. Dit betekent verschillen in
aanpak en tijd die nodig zijn voor het bereiken van resultaten.
De ouders centraal stellen. De ouders moeten scholen het vertrouwen
geven. Scholen moeten dat ook waarmaken. Directeuren vervullen hierbij
een belangrijke rol, door te zorgen dat in een wijk samengewerkt wordt
tussen de scholen. De partijen moeten zich echter blijvend bewust zijn van
het feit dat de keuze bij de ouders ligt en dat dit keuzeproces niet
geforceerd kan worden.

In het afgelopen jaar heeft zich een ontwikkeling voorgedaan in Den Haag op
het terrein van een centraal aanmeldmoment. Deze ontwikkeling valt niet valt
onder de pilots, maar wordt op deze plaats wel genoemd, omdat de ervaringen
mogelijk interessant zijn voor andere gemeenten.
Door het toegenomen contact tussen besturen en scholen, is er bij alle partijen
meer behoefte aan transparantie rond aanmelding en inschrijving ontstaan.
Men hoopt dat te bereiken door vorm te geven aan een centraal aanmeld26

moment. Er lopen nu gesprekken tussen de gemeente en de besturen om te
kijken wat er mogelijk is. Uitgangspunt is hierbij dat ouders een eerlijker kans
krijgen bij de aanmelding op de basisschool. Ook hoopt men dubbele inschrijving te voorkomen. In de nieuwe HEA is een leeftijdsgrens voor aanmelding
opgenomen. De partijen verwachten dat het invoeren van een minimumleeftijd
bij aanmelding van een kind per 1 januari 2011 geregeld kan zijn.

2.5

Utrecht

2.5.1

Segregatie: kwantitatief
Bijna twee derde van de leerlingen in Utrecht is van Westerse afkomst. De
leerlingen met een Marokkaanse afkomst vormen de grootste niet-westerse
groep (zie tabel 2.7).
Utrecht is een stad die wordt gekenmerkt door een gesegregeerde
wijkopbouw.

Tabel 2.7

Verdeling leerlingen naar afkomst 2007 (N= 23674)*
Gemiddelde %
Westerse afkomst
65%
Niet-westerse afkomst, waarvan:
35%
- Surinaamse afkomst
3%
- Nederlands Antilliaanse en Arubaanse afkomst
0%
- Marokkaanse afkomst
18%
- Turkse afkomst
8%
- Leerlingen van overig niet-westerse afkomst
5%

* Woonplaatsen: De Meern, Haarzuilens, Utrecht, Vleuten.
Bron: DUO-CFI

De gesegregeerde wijkopbouw is ook terug te zien in de samenstelling van de
scholen. Bijna de helft van de scholen is voornamelijk ‘wit’, een vijfde ‘zwart’
(zie tabel 2.8). Toch blijken niet al deze scholen een afspiegeling van de wijk
te vormen. Wanneer we kijken naar de verdeling van de leerlingpopulatie over
de scholen binnen een wijk, dan blijkt dat op een kleine meerderheid van 56
procent van de scholen de leerlingpopulatie een afspiegeling van de wijk
vormt. Op 44 procent van de scholen is dit niet het geval. Het gaat hierbij
zowel om scholen die in verhouding tot de wijk ‘te wit’ (20%) of ‘te zwart’
15
(24%) zijn.

15

Het gaat hierbij volgens het rapport van Kenniscentrum Gemengde Scholen (2009) om
vijftien procent ‘te zwarte’ scholen (meer dan 20 procent zwarter dan de wijk) en negen
procent ‘zwarte’ scholen (10-20 procent zwarter dan de wijk).

27

Tabel 2.8

Verdeling ‘witte’/’zwarte’ scholen naar denominatie
2007 - vestigingsniveau (N= 89)
‘Witte’
Gemengde Concentratie
school
school
school
<20% nw
20-50% nw
50-70% nw
Openbaar
35%
35%
25%
Rooms-katholiek
33%
13%
50%
Protestants-christelijk
20%
52%
25%
Algemeen bijzonder
13%
Overig niet-westers*
Totaal aantal
40
23
8
%
45%
26%
9%

‘Zwarte’
school
>70% nw
39%
28%
22%
11%
18
20%

*

Dit kunnen bijvoorbeeld scholen zijn met als achtergrond islamitisch, hindoeïstisch,
Evangelische Broederschap.
Bron: DUO- CFI

2.5.2

Korte beschrijving pilot en plaats van de pilot in het bredere beleid
De gemeente kent al enkele jaren een actief beleid om integratie via het
onderwijs te bevorderen. De pilot maakt deel uit van het lokale onderwijsbeleid. De gemeente en scholen voeren verschillende activiteiten uit. Utrecht
heeft ervoor gekozen om de rijksbijdrage voor de pilots te voegen bij de eigen
middelen die beschikbaar zijn gesteld voor het tegengaan van segregatie.
Nadruk in de pilots ligt op:
•

Ontmoeting: School in de Wereld
In 2003 is gestart met de pilot Wereldschool, een initiatief van het Landelijk
Bureau Racismebestrijding. Doel van het project is om te komen tot
interscolaire uitwisseling en ontmoeting tussen scholen, waarbij mede
wordt gewerkt aan het stimuleren van de verstandhouding tussen
leerlingen. Inhoudelijk betekent dit:
•
•

Leerlingen kennis bijbrengen over de diverse culturele achtergronden
van mensen in Nederland.
Het bevorderen van respect en tolerantie tussen leerlingen.

• Het realiseren van contact tussen leerlingen uit verschillende culturen.
• Het attenderen van leerlingen op actuele internationale vraagstukken.
In 2007 is de naam van het project veranderd in School in de Wereld.
De gemeente ondersteunt de scholen die deelnemen aan het project met
een activiteitenbudget en begeleiding door een extern bureau. Het project
richt zich vooral op eenzijdig samengestelde scholen, maar ook gemengde
scholen kunnen deelnemen.
Voor toekenning van subsidie worden verschillende eisen gesteld, zoals:

28

•
•

Activiteiten dragen bij aan de realisatie van het doel.
Het concept School in de Wereld wordt ingebed in het eigen
schoolprogramma.

•

De school rapporteert jaarlijks en heeft een vaste contactpersoon.

In 2009 zijn er 27 basisscholen en dertien voortgezet onderwijs scholen
School in de Wereld.
• Ondersteuning Ouderinitiatieven
De gemeente ondersteunt en stimuleert ouderinitiatieven door middelen
beschikbaar te stellen voor het uitvoeren van de activiteiten. Een extern
bureau ondersteunt de ouderinitiatieven, zowel richting de scholen als de
ouders. Zo benadert deze organisatie scholen en helpt ouders desgewenst
bij het opstellen van een projectplan, bij het aanvragen va n subsidie. Ook
verrichten zij hand-en-spandiensten bij de uitvoering. Verder worden de
ouders van enkele initiatieven ondersteund vanuit de Stichting Kleurrijke
Scholen. Een voorwaarde die de gemeente stelt voor toekenning van
subsidie, is dat het initiatief wordt gedragen door de school waarop de actie
is gericht. Inmiddels ondersteunt de gemeente vijf initiatieven. Daarnaast
lopen gesprekken met een aantal nieuwe scholen om een ouderinitiatief op
te starten. De gemeente ziet de uitbreiding van het aantal initiatieven als
een positieve ontwikkeling.
•

Invoeren gezamenlijk inschrijfmoment
De gemeente verkent de mogelijkheden tot het maken van afspraken over
een gezamenlijk inschrijfmoment en andere interventies die segregatie in
het onderwijs tegengaan. In het najaar van 2009 hebben de gemeente en
besturen een onderzoek laten uitvoeren om de problematiek beter in kaart
te brengen in vier gemengde wijken in de stad. Ook is onderzocht welke
interventies nodig zijn om segregatie in het onderwijs aan te pakken. De
aanbevelingen uit het onderzoeksrapport worden op dit moment nader
16
uitgewerkt.

Naast bovengenoemde activiteiten is de gemeente ook actief op wijkniveau
om integratie te bevorderen. Een belangrijk aspect daarbij is het
aantrekkelijker neer te zetten van scholen in de wijk. Zo wordt bso
(buitenschoolse opvang) gestimuleerd in onderwijsgebouwen. Ook wordt
gekeken naar de mogelijkheden voor meer aansprekende onderwijstijden en
de mogelijkheden van de brede school. Verder wordt er geëxperimenteerd met
gemengde voorschoolgroepen om de gemengde instroom in het
basisonderwijs te stimuleren.
2.5.3

Stand van zaken in de pilots per april 2010
De aanpak School in de Wereld loopt inmiddels een aantal jaren en wordt
verder ontwikkeld. Er blijken nog steeds voldoende scholen die willen
meedoen aan dit programma. Voor het schooljaar 2009-2010 zijn drie nieuwe
basisscholen geworven, waardoor zoals gezegd 27 po-scholen meedoen en
dertien vo-scholen. School in de Wereld-scholen zetten gezamenlijke
activiteiten op, maar kunnen ook eigen activiteiten gericht op burgerschap
ontwikkelen. De gezamenlijke activiteiten richten zich op ontmoeting, zoals
een sportdag, het samen vieren van feestdagen of samen naar een
16

R. Gilsing en B. Tierolf (2010) Ouders nemen de wijk. Utrecht: Verwey -Jonker Instituut.

29

tentoonstelling. Scholen organiseren ook zogenoemde wereldse activiteiten, al
dan niet in samenwerking met de koppelschool. Scholen kunnen in het kader
van School in de Wereld gebruikmaken van programma’s die door andere
organisaties zijn ontwikkeld voor burgerschapsvorming of kennismaking met
andere groepen.
De mate waarin de scholen vormgeven aan de activiteiten hangt samen met
de situatie binnen de school en de betrokkenheid van verschillende
medewerkers. Goed lopende initiatieven zijn vaak afhankelijk van een paar
enthousiaste leerkrachten. Niet alle scholen slagen er even goed in om bij
eventuele ziekte voor continuïteit te zorgen, wat leidt tot een beperking van het
aantal activiteiten. Uit de evaluatie die de externe organisatie ieder jaar houdt,
komt echter naar voren dat de meeste scholen en leerlingen positief zijn over
de activiteiten. Het betreft hier echter wel een beperkt aantal respondenten. In
het kader van School in de Wereld wordt ook gewerkt aan het betrekken van
ouders bij de activiteiten. Dit blijkt over het algemeen vrij lastig.
Tevens is door een externe partner het programma School in de Wereld
geëvalueerd. Met de adviezen uit het rapport wordt een volgende stap in het
project gezet, richting een professioneler en sterker onderdeel van het
schoolcurriculum.
Ouderinitiatieven
De ouderinitiatieven worden ook ondersteund door een externe organisatie.
De organisatie reageert zowel op verzoeken van scholen als ouders om
begeleiding. In Utrecht worden nu vijf ouderinitiatieven ondersteund en een
zesde is recent gestart. In de gemeente lopen twee ouderinitiatieven die geen
behoefte aan ondersteuning hebben.
De ouderinitiatieven zijn in verschillende mate succesvol. Dit hangt onder
meer af van het draagvlak bij de directie en het team, het aantal betrokken
ouders en de wederzijdse verwachtingen. Het is niet systematisch onderzocht
wat een minimum aantal kinderen bij een ouderinitiatief is om op termijn te
komen tot een structurele verandering in de samenstelling van de school.
Centraal aanmeldmoment
De samenwerking tussen gemeente en besturen om te komen tot een centraal
aanmeldmoment in (ten minste een deel van) Utrecht heeft nog niet geleid tot
concrete stappen. Het centraal aanmeldmoment wordt expliciet gezien als een
middel om segregatie tegen te gaan. Bij de overleggen in 2009 bleek echter
dat de besturen twijfelden aan de effecten hiervan op segregatie. Ook waren
zij bang voor negatieve neveneffecten. Er is toen besloten om een onderzoek
te laten uitvoeren door een extern onderzoeksbureau.
Dit onderzoek is in gezamenlijkheid begeleid door de gemeente en een
vertegenwoordiger van de schoolbesturen. In de studie, die in maart 2010 is
verschenen, is gekeken naar de literatuur over de werkzaamheid van
interventies om segregatie tegen te gaan, naar het keuzegedrag van Utrechtse
autochtone en allochtone ouders bij het bepalen van de basisschool en de
30

17

ideeën van de basisschooldirecties hierover. Op basis van deze studie blijkt
dat het meest te verwachten is van een vorm van ‘controlled choice’ op basis
van sociaaleconomische gronden. In maart 2010 is daarom besloten om de
mogelijkheden voor de invoering van een dergelijk systeem verder uit te
zoeken.
2.5.4

Voorlopige resultaten en randvoorwaarden uit de pilot in Utrecht
In Utrecht is ingezet op de ouderinitiatieven, School in de Wereld en wordt
getracht te komen tot afspraken over een vaste inschrijfleeftijd. Met de eerste
twee interventies heeft Utrecht al langere tijd ervaring. De initiatieven worden
begeleid en verder geconsolideerd. Dit neemt niet weg dat het lastig is om te
komen tot duurzame effectieve ouderinitiatieven.
Randvoorwaarden voor succesvolle ouderinitiatieven zijn:
• Een minimum aantal actieve ouders.
• Een schooldirectie die achter het initiatief staat.
•

Kwaliteit van het onderwijs. Een zwakke school zal eerst zijn interne
proces op orde moeten hebben, voordat kan worden overgegaan tot een
ouderinitiatief.

•

Flankerend beleid van de gemeente, bijvoorbeeld geen toestemming vo or
uitbreiding van een populaire witte school, wanneer er sprake is van een
krimpende school in de omgeving. Het onderwijshuisvestingsbeleid moet
daartoe worden afgestemd met het onderwijsbeleid.

Het invoeren van een vast aanmeldmoment blijkt een proces van lange adem.
De besturen staan niet onwelwillend tegenover het maken van afspraken over
een vaste inschrijfleeftijd, maar zijn ook niet geheel overtuigd van de effecten
op het terrein van segregatie. Op basis van een onderzoek dat de gemeente
Utrecht samen met de besturen heeft laten uitvoeren naar de effecten van
interventies en de wensen van ouders en scholen, wordt nu gekeken wat de
mogelijkheden zijn.
Ook in de pilot in Utrecht blijkt weer het belang van communicatie tussen alle
verschillende partijen. Ook het uitspreken van verwachtingen en het elkaar
verstaan is belangrijk om te komen tot verdere interventies.

2.6

Eindhoven

2.6.1

Segregatie: kwantitatief
In Eindhoven is ruim zeventig procent van de basisschoolleerlingen van
westerse afkomst. De niet-westerse leerlingen zijn uit verschillende landen
afkomstig, met name Turkije (zie tabel 2.9).

17

R. Gilsing en B. Tierolf (2010) Ouders nemen de wijk. Utrecht: Verweij-Jonkerinstituut.

31

Er is sprake van segregatie tussen wijken. In slechts 38 procent van de wijken
vormt de basisschoolpopulatie een afspiegeling van de verdeling van de stad.
In bijna twee derde van de wijken is dit dus niet het geval.

Tabel 2.9

Verdeling leerlingen naar afkomst
2007 - vestigingsniveau (N=16.833)18

Westerse afkomst
Niet-westerse afkomst, waarvan:
- Surinaamse afkomst
- Nederlands Antilliaanse en Arubaanse afkomst
- Marokkaanse afkomst
- Turkse afkomst
- Leerlingen van overige niet-westerse afkomst

Gemiddelde %
71%
29%
2%
1%
6%
9%
10%

Bron: DUO-CFI

Iets meer dan twee vijfde van de scholen zijn ‘wit’, er zijn ook relatief veel
gemengde scholen (38%), zoals blijkt uit tabel 2.10.
Een meerderheid (61%) van de scholen vormt een afspiegeling van de wijk.
Een kwart van de scholen is echter in vergelijking met de wijk ’te zwart’ en
vijftien procent van de scholen ‘te wit’.

Tabel 2.10

Verdeling ‘witte’/’zwarte’ scholen naar denominatie
2007 - vestigingsniveau (N= 58)
‘Witte’
Gemengde Concentratie
school
school
school
<20% nw
20-50% nw
50-70% nw
Openbaar
17%
32%
14%
Rooms-katholiek
33%
27%
71%
Protestants-christelijk
4%
9%
Algemeen bijzonder
46%
27%
14%
Overig westers/
niet-westers*
5%
Totaal Aantal
24
22
7
%
41%
38%
12%

‘Zwarte’
school
>70% nw
20%
20%
20%
20%
20%
5
9%

*

Dit kunnen bijvoorbeeld scholen zijn met als achtergrond joods, islamitisch, hindoeïstisch,
Evangelische Broederschap of samenwerkingsscholen.
Bron: DUO-CFI

2.6.2

Korte beschrijving pilot en plaats van de pilot in het bredere beleid
In de gemeente Eindhoven zijn twee grote schoolbesturen actief. Onder deze
besturen valt ongeveer negentig procent van de basisscholen. De gemeente
werkt voornamelijk met deze scholen samen om segregatie in het
18

De cijfers in deze tabel zijn gebaseerd op de gegevens v an DUO- CFI met peildatum 1
oktober 2007. Eindhoven werkt zelf met cijfers gebaseerd op het CBS. Deze wijken
enigszins af van de DUO- CFI-cijfers. Het verschil wordt grotendeels verklaard door een
verschil in definitie van overig niet-westers. In de door Eindhoven gehanteerde cijfers is de
groep van westerse afkomst 75 procent en de groep overig niet-westers zeven procent.

32

basisonderwijs tegen te gaan. Het onderwerp staat al enige tijd op de agenda
in Eindhoven. In 2006 is er een intentieverklaring opgesteld tussen de
gemeente en de schoolbesturen waarin een aantal uitgangspunten is
vastgelegd om integratie te bevorderen en segregatie tegen te gaan. Deze
uitgangspunten zijn:
• De school is een afspiegeling van de wijk.
•
•
•

De problematiek wordt aangepakt op niveau van de stadsdelen.
Ontmoeting en samenwerking staan centraal.
Ouders worden actief betrokken.

•

Communicatie is een belangrijk stimulerend middel.

Bij de uitvoering van het beleid is gekozen voor een aanpak op school en
wijkniveau. De gemeente heeft vijf gebieden aangewezen voor de pilot. Het
betreft bestuurlijk aangewezen krachtwijken, wijkvernieuwingsgebieden en
actiegebieden. In deze gebieden is gekeken naar de verdelingen westerse en
niet-westerse allochtonen op wijkniveau in vergelijking met de schoolpopulatie
en het percentage kinderen dat in de eigen wijk naar school gaat. Wanneer
het een gemengde wijk betreft met een laag percentage leerlingen dat in de
eigen buurt op school gaat, ziet men mogelijkheden om tot succesvolle
initiatieven te komen. De pilotactiviteiten concentreren zich op negen scholen
in de aangewezen buurten, waar de gemeente de beste mogelijkheden ziet
om te komen tot een meer gemengde schoolpopulatie.
In de pilot is gekozen voor de verdere invulling van de uitgangspunten, wat
heeft geresulteerd in de volgende activiteiten:
•

Het stimuleren van ouderinitiatieven, mede door de inzet van twee
ouderambassadeurs. Het doel is in 2009 te komen tot de ondersteuning
van ten minste zeven ouderinitiatieven op de negen onderscheiden
basisscholen.
• De ouderambassadeurs werken ook aan het bewerkstelligen van
uitwisseling van ervaringen tussen scholen. Dit kan bijvoorbeeld leiden tot
het opzetten van vriendschapscholen.
• Het vergroten van de communicatie en voorlichting. Voorlichting heeft een
belangrijke rol in het informeren en bereiken van ouders. De gemeente zet
in op verschillende activiteiten:
1. Er worden scholentochten (voorlichtingscarrousels) georganiseerd om
ouders te informeren bij hun schoolkeuze.
2 De vve-voorzieningen en consultatiebureaus worden actief betrokken bij
de voorlichting van vooral allochtone ouders. Zo proberen zij ouders
bewust te maken van het belang van vroegtijdig inschrijven bij scholen.
3 Er is een allochtoon ouderplatform opgericht dat ook gaat functioneren
als gesprekspartner van de gemeente en besturen op het gebied van
tegengaan van segregatie.
Aan het begin van de pilot was er geen draagvlak voor een centraal
aanmeldmoment.

33

De pilot maakt deel uit van een breder integratiebeleid waarbinnen de brede
scholen een belangrijke rol vervullen. Sinds 2000 wordt in Eindhoven gewerkt
aan SPIL (Spelen, Integreren, Leren), de Eindhovense vorm van brede
scholen. SPIL biedt een aaneengesloten ontwikkelingslijn voor kinderen via de
peuterspeelzaal, kinderopvang, basisschool, schoolmaatschappelijk werk,
jeugdgezondheidszorg en opvoedingsondersteuning. De integratieactiviteiten
vinden dan ook binnen SPIL plaats, waarbij alle SPIL-partners betrokken zijn.
In Eindhoven zijn niet alleen de schoolbesturen en directies betrokken bij het
ontwikkelen van initiatieven om segregatie tegen te gaan, maar ook het
Ouder- en Kindcentrum en de vve-voorzieningen.
2.6.3

Stand van zaken in de pilots per april 2010
Tussen de eerste en tweede meting is een belangrijke ontwikkeling in gang
gezet. Vanuit de gemeenteraad is in november 2009 een initiatiefvoorstel
‘actief mengen’ gekomen om over te gaan tot een centraal aanmeldmoment
vergelijkbaar met Nijmegen. Later is er nog een motie aangenomen om het
onderwijshuisvestingsbeleid scherper aan te zetten. Tot de motie was het in
Eindhoven namelijk vrij gemakkelijk voor scholen om toestemming voor
uitbreiding te krijgen. In het nieuwe beleid wordt meer rekening gehouden met
de capaciteit die in een wijk is om kinderen in de eigen wijk naar school te
laten gaan. Alleen uitbreiding in dat kader wil de gemeente toestaan. Echter,
vanwege het feit dat de WPO (Wet op het primair onderwijs) een limitatieve
opsomming van de weigeringsgronden geeft, staat het de gemeente niet vrij
weigeringsgronden toe te voegen. Daarom worden in het kader van de Lokale
Educatieve Agenda (LEA) afspraken gemaakt welke scholen bij de gemeente
kunnen aankloppen met vragen over de uitbreiding van huisvesting.
In eerste instantie wilden de schoolbesturen, andere SPIL-partners en ouders
niets weten van een centraal aanmeldmoment naar Nijmeegs model. Echter,
met name de motie over de aanscherping van het onderwijshuisvestings beleid, leidde tot nadenken bij de SPIL-partners. Vervolgens heeft de
regiegroep van SPIL de ontwikkelingen niet verder afgewacht, maar het
initiatief naar zich toegetrokken om de mogelijkheden voor een centraal
aanmeldmoment verder te onderzoeken.
In maart 2010 is een gemeenteraadsvoorstel aangenomen waarin wordt
opgeroepen tot het bevorderen van de integratie op scholen via de al
eerdergenoemde activiteiten die onder de pilot vallen met onder meer de
volgende aanvullende maatregelen:
• Een wijze van toeleiden naar voorschoolse voorzieningen die bijdraagt
aan de bevordering van integratie, Eindhoven streeft namelijk naar een
aanbod van vve waar plaats is voor alle peuters.
• De invoering van een systeem van centrale aanmelding, waarbij leerlingen
uit de wijk en broertjes en zusjes voorrang hebben.
• Het maken van afspraken over een vaste aanmeldleeftijd.

34

•

Prestatieafspraken die worden betrokken bij de aanvragen in het kader
van onderwijshuisvesting.
De SPIL-partners hebben inmiddels een voorstel gemaakt om invulling te
geven aan bovengenoemde maatregelen. De kernelementen hierbij zijn:
•

Het respecteren van de keuze van ouders voor SPIL-centra met een
specifieke grondslag.

•

Bij de toeleiding van kinderen naar de voorschoolse educatie sturen op
het aantal kansarme kinderen met taalachterstand op de verschillende
voorzieningen. Concentratie van deze kinderen op de voorschool wordt
getracht te voorkomen, zodat de uitstroom naar de basisschool in het
SPIL-centrum ook evenwichtiger van opbouw is.
Het ontwikkelen van een transparant en controleerbaar systeem van
aanmelding met in achtneming van een aantal voorrangsregels.
Het formuleren van prestatieafspraken zodat alle kinderen in de eigen wijk
op school kunnen. De bedoeling is te komen tot een afspiegeling van de
wijk per SPIL-centrum.
Het flankerende beleid om integratie te bevorderen - ouderinitiatieven, de
OCW-pilot, voorlichtingsactiviteiten - te blijven uitvoeren en verder te
ontwikkelen.

•
•

•

De afspraak tussen de SPIL-partners is nu dat er voor de zomer een
uitgewerkt plan moet liggen, dat begin 2011 van start kan gaan.
Zoals in het bovenstaande al een aantal keer is aangegeven, heeft Eindhoven
ook andere initiatieven om de integratie te bevorderen. De ouderinitiatieven
worden gestimuleerd door de ouderambassadeurs. Inmiddels lopen er zes
ouderinitiatieven. Het is nog niet duidelijk of die al hebben geleid tot meer
menging.
Er zijn twee scholentochten georganiseerd die goed zijn bezocht en positief
zijn beoordeeld door de ouders. De ouders gaven aan dat zij meer scholen
hebben bezocht dan wanneer zij zelf het initiatief zouden moeten nemen. Er is
ook vormgegeven aan het ouderplatform. Er worden bijeenkomsten in de
wijken georganiseerd over actuele thema’s die met onderwijs te maken
hebben, zoals schoolkeuze voor de basisschool, de middelbare school en
Cito. Doelstelling is om eenmaal per maand een bijeenkomst te houden. Deze
bijeenkomsten lijken vooralsnog te voorzien in een behoefte. Zo waren op één
van de eerste bijeenkomsten veertig ouders.
2.6.4

Voorlopige resultaten en randvoorwaarden uit de pilot in Eindhoven
De invulling van het integratiebeleid in het onderwijs heeft in Eindhoven in het
afgelopen jaar een flinke impuls gekregen. De OCW-pilot richtte zich in eerste
instantie op bekende instrumenten als ouderinitiatieven, het bevorderen van
de voorlichting door onder meer wijkcarrousels en informatievoorziening via
wijkbijeenkomsten. Deze activiteiten verlopen grotendeels op schema.

35

Inmiddels zijn er stappen genomen om te komen tot een centraal
aanmeldmoment. Hoewel er bij aanvang van de pilots geen draagvlak op dit
punt was bij de schoolbesturen en ander SPIL-partners, is door landelijke
ontwikkelingen en een actieve gemeenteraad sprake van een kentering.
Vanuit de gemeenteraad is een initiatiefvoorstel geweest om te komen tot een
centraal aanmeldmoment. Ook is een motie in het kader van
onderwijshuisvesting aangenomen. De SPIL-partners hebben dit opgepakt en
zijn met voorstellen gekomen om te komen tot maatregelen om een betere
afspiegeling op scholen te bereiken. Hierbij wordt zowel gewerkt aan
voorrangsregels als een centraal aanmeldmoment. Ook wordt gekeken hoe
het toelatingsbeleid zo kan worden ingericht dat de instroom van leerlingen
een afspiegeling van de wijk vormt. Het bijzondere aan de Eindhovense pilot is
dat het centraal aanmeldmoment al wordt ingezet bij de instroom in de
voorschool, zodat ook daar sprake is van een evenwichtige verdeling van
kinderen naar sociaaleconomische achtergrond. De partijen zijn akkoord over
de doelstellingen en zijn nu in de fase dat tot concrete uitwerking gekomen
moet komen.
Uit de pilot in Eindhoven blijkt dat door politieke druk ontwikkelingen in het
kader van een centraal aanmeldmoment kunnen worden ingezet. Hiervoor is
echter wel een voorwaarde dat er al een goede overleg- en
samenwerkingsstructuur is tussen de schoolbesturen, die betrokken zijn bij het
onderwerp integratie. Door vervolgens de inhoudelijke invulling aan de
uitvoerende partijen over te laten, ontstaat draagvlak en wordt gekomen tot
afspraken. Samenvattend is er dus sprake van drie cruciale elementen:
• Een actieve gemeenteraad die stuurt op het thema van tegengaan van
segregatie en de onderwijshuisvesting hiervan onderdeel laat zijn.
• Een goede samenwerking en betrokkenheid bij het thema bij de
ketenpartners die de invoering van een centraal aanmeldmoment moeten
uitvoeren.
• De feitelijke invulling niet door de gemeente te laten vormgeven, maar
door de ketenpartners, waarbij wel de druk vanuit de politiek blijft bestaan.

2.7

Nijmegen

2.7.1

Segregatie: kwantitatief
Ruim driekwart van de basisschoolleerlingen in Nijmegen is van westerse
afkomst. De leerlingen met een niet-westers achtergrond komen uit
verschillende landen (ziet tabel 2.11).
Hoewel de omvang van de niet -westerse basisschoolpopulatie niet zo groot is,
wonen ze wel sterk geconcentreerd in een paar wijken. In slechts 27 procent
van de wijken in Nijmegen vormt de basisschoolpopulatie een afspiegeling van
de verdeling voor de hele stad.

36

Tabel 2.11

Verdeling leerlingen naar afkomst
2007 - vestigingsniveau (N= 12.218)

Westerse afkomst
Niet-westerse afkomst, waarvan:
- Surinaamse afkomst
- Nederlands Antilliaanse en Arubaanse afkomst
- Marokkaanse afkomst
- Turkse afkomst
- Leerlingen van overig niet-westerse afkomst

Gemiddelde %
77%
23%
1%
1%
5%
7%
9%

* Woonplaatsen: Lent, Nijmegen, Oosterhout.
Bron: DUO-CFI

Ruim de helft van de basisscholen betreft ‘witte’ scholen. Er is slechts één
‘zwarte’ school, die ‘zwart’ is als gevolg van de denominatie van de school
(islamitisch). Wel zijn er enkele concentratiescholen (zie tabel 2.12).
De basisschoolpopulatie per school vormt echter in grote mate een
afspiegeling van de wijk, namelijk 78 procent. De niet-afspiegelingsscholen
zijn naar verhouding ‘te zwarte’ scholen.

Tabel 2.12

Verdeling ‘witte’/’zwarte’ scholen naar denominatie
2007 - vestigingsniveau (N= 41)
‘Witte’
Gemengde Concentratie
school
school
school
<20% nw
20-50% nw
50-70% nw
Openbaar
13%
18%
17%
Rooms-katholiek
61%
55%
83%
Protestants-christelijk
9%
9%
Algemeen bijzonder
17%
9%
Overig westers/nietwesters*
9%
Totaal aantal
23
11
6
%
56%
27%
15%

‘Zwarte’
school
>70% nw
100%
1
2%

*

Dit kunnen bijvoorbeeld scholen zijn met als achtergrond joods, islamitisch, hindoeïstisch,
Evangelische Broederschap of samenwerkingsscholen.
Bron: DUO-CFI

2.7.2

Korte beschrijving pilot en plaats van de pilot in het bredere beleid
In Nijmegen is gekozen voor het tegengaan van segregatie op basis van
sociaaleconomische kenmerken. Nijmegen baseert zich hierbij op de huidige
gewichtenregeling. Er wordt gestreefd naar een menging van de
schoolpopulatie met zeventig procent kansrijke leerlingen en dertig procent
19
kansarme leerlingen, mede gebaseerd op de ideeën van Paulle (2007).
Hiertoe zijn verregaande afspraken gemaakt tussen de gemeente en de
schoolbesturen. Deze zijn vastgelegd in een convenant dat in december 2007

19

Zie onder meer het essay van Bowen Paulle (2007) Voorbij de oude debatten: een
voorstel voor ‘economische’ desegregatie van het onderwijs. Amsterdam: UvA.

37

is ondertekend. De gemeente Nijmegen heeft afspraken gemaakt met de
besturen over het doordecentraliseren van de financiële middelen voor
onderwijshuisvesting en tot het vergroten van de inspanningen om tot meer
sociaaleconomische integratie in het onderwijs te komen.
Om een betere menging te bereiken, heeft de gemeente op vier onderdelen
ingezet, waarvan er drie deels onder de OCW-pilot vallen en hieronder worden
beschreven. De vierde peiler betreft het bevorderen van gemengde wijken.
Gemengde wijken zijn namelijk een belangrijke voorwaarde om tot menging op
de scholen te komen. In het huisvestingbeleid wordt dan ook gestreefd naar
gemengd bouwen, zodat de wijken een betere afspiegeling van de totale
bevolking vormen. Deze peiler wordt in het kader van de OCW-pilot verder niet
besproken.
Opzet van de pilot
De pilot heeft betrekking op drie peilers die Nijmegen heeft onderscheiden in
beleid om segregatie tegen te gaan. Het gaat hierbij om het volgende:
•

38

Centraal aanmeldmoment voor de hele stad met capaciteitsplafonds
Er is een centraal aanmeldpunt ‘Schoolwijzer Nijmegen’ opgericht dat
bestaat uit een website en een loket bij de gemeente. Via de website wordt
een geautomatiseerd aanmeldsysteem aangeboden, waarin ouders hun
kind kunnen aanmelden vanaf het moment dat het twee jaar en negen
maanden is. De ouders kunnen minimaal drie en maximaal zes
voorkeursscholen opgeven, waarbij ze de reden van hun keuze kunnen
aangeven. Wanneer ze het programma opstarten, worden automatisch de
drie dichtstbijzijnde scholen geselecteerd. Ouders kunnen dit accepteren of
een eigen voorkeur invoeren. De ouders die hun kind voor 1 maart
aanmelden gaan mee in de eerste matchingsronde voor het nieuwe
schooljaar. Daarna is er nog een ronde in juni. Na de zomervakantie draait
het systeem maandelijks de aanmeldingen die nagekomen zijn. De ouders
die hun kind voor 1 maart aanmelden, hebben de grootste kans dat hun
eerste voorkeursschool wordt gehonoreerd.
Bij plaatsing hebben kinderen uit Nijmegen voorrang, vervolgens worden
de volgende criteria gehanteerd in volgorde van voorrang:
1. Broertjes en zusjes tot plafond (aantal beschikbare plaatsen) is bereikt.
2. Kinderen in de buurt van de school tot plafond is bereikt.
3. Kinderen uit Nijmegen die positief bijdragen aan de verdeling dertig
procent/zeventig procent kansarm/kansrijk.
4. Overige kinderen uit Nijmegen tot plafond is bereikt.
5. Kinderen van buiten Nijmegen.
Plaatsing op een buurtschool heeft de meeste kans. Ouders die het niet
eens zijn met de plaatsing, hebben de mogelijkheid om een verzoek tot
heroverweging in te dienen bij een heroverwegingscommissie die door de
schoolbesturen is ingericht.
Hoewel de pilots zijn opgezet vanuit de gedachte om te komen tot meer
sociaaleconomische menging, voorziet de gemeente nog andere voordelen
van de pilots. Zo hebben ouders en scholen eerder dan vroeger uitsluitsel
over de plaatsing van de kinderen. Ook is er meer inzicht in de vraag van

•

•

2.7.3

ouders naar bepaalde scholen en redenen waarom ouders voor een
bepaalde school kiezen.
Ondersteuning schoolkeuzeproces van ouders
De invoering van het centrale aanmeldmoment gaat samen met een
grotere inzet op het ondersteunen van ouders bij het maken van een
schoolkeuze. De gemeente heeft hier een belangrijke rol in door het
beschikbaar stellen en bundelen van informatie. Dit gebeurt bijvoorbeeld
door op de Schoolwijzer-website informatie over de scholen te geven, die
ook onderling kan worden vergeleken, zoals informatie over pedagogisch
concept, schoolgeld, extra activiteiten en dergelijke. Tevens zijn er plannen
om schoolcarrousels in de wijken te organiseren, waarbij directeuren hun
school aan de ouders kunnen presenteren. In 2009 is in één wijk ervaring
opgedaan met een scholencarrousel.
Het ondersteunen van scholen waar sprake is van een gemengde
populatie.
Het mengen van de schoolpopulatie op zich zorgt niet automatisch voor
meer integratie. Op scholen waar succesvolle ouderinitiatieven zijn, kunnen
bijvoorbeeld spanningen ontstaan tussen verschillende groepen. De
scholen die hiermee te maken hebben, kunnen ondersteuning van
onderwijsontwikkelings- en adviesbureau krijgen. Er wordt dan gestreefd
naar meer integratie en meer samenwerking, ook op het niveau van de
ouders.

Stand van zaken in de pilots per april 2010
Vanaf eind april 2009 is het centraal aanmeldpunt van start gegaan en konden
de eerste ouders zich aanmelden. Per 1 april 2010 zijn de kinderen
toegewezen aan scholen met toepassing van de nieuwe spelregels. Er hebben
zich 1355 kinderen aangemeld voor deze eerste ronde, waarvan 1334 uit
Nijmegen. Bijna alle kinderen (1293) zijn geplaatst op de school van eerste
keuze. Dit is 95 procent. 46 kinderen zijn op de tweede keuzeschool geplaatst
en 14 op de derde keuzeschool. Twee kinderen konden niet geplaatst worden
op basis van de scholen die de ouders hebben opgegeven.
Na de matching hebben de ouders een brief gekregen met de uitkomsten.
Zij moeten zich voor 24 april inschrijven om de toegewezen plaats ook
daadwerkelijk te krijgen. De beslissing of een kind toegelaten wordt op een
school blijft een bevoegdheid van de scholen. De ouders van kinderen die niet
zijn geplaatst op de school van eerste keuze, kunnen zich voor dezelfde
datum aanmelden op de school van tweede of derde voorkeur. Deze ouders
hebben ook de mogelijkheid om een verzoek van heroverweging in te dienen
bij de commissie van heroverweging. Deze commissie komt echter eind april
bij elkaar. De ouders die een verzoek tot heroverweging indienen, hebben na
uitspraak van de commissie twee mogelijkheden. Ze kunnen zich inschrijven
op de school aan wie de kinderen zijn toegewezen of opnieuw aanmelden
voor de volgende matchingsronde. In juni vindt namelijk nog een
toewijzingsronde plaats. Deze ronde is ook voor de late inschrijvers en
zijinstromers.
39

Eind april hebben de zittingen van de commissie plaatsgevonden. Er waren 32
verzoeken voor heroverweging. Hieruit is het volgende gebleken:
• Vijf verzoeken zijn afgewezen voor de zitting. Meestal betrof dit geen
echte verzoeken voor heroverweging, maar bijvoorbeeld een verzoek
vanwege een verhuizing. Deze mensen zijn verzocht om opnieuw mee te
doen met de matchingsronde in juni.
•

Vijf andere verzoeken zijn nog voor de zitting gehonoreerd. Er heeft
overleg plaatsgevonden met de schoolbesturen en er bleken zodanige
toezeggingen gedaan, dat deze leerlingen alsnog op de school van
voorkeur konden worden geplaatst.
• De overige 22 verzoeken zijn bij de zitting geweest, waarbij
o Zeven verzoeken zijn gehonoreerd met een beroep op de
hardheidsclausule.
o Veertien verzoeken zijn afgewezen.
o In één geval is er geen uitspraak gedaan.
De commissie heeft geoordeeld dat de spelregels goed zijn gehanteerd. De
commissie van heroverweging geeft overigens een advies. De schoolbesturen
beslissen vervolgens of ze dit advies opvolgen. In de zeven gevallen die een
positief advies hebben gekregen van de commissie is dit inmiddels wel
gebeurd.
Uit de eerste matchingsronde zijn ook een aantal ervaringen opgedaan die
20
hebben geleid tot aanpassingen in het systeem. Verder is de gemeente
benieuwd hoe moet worden omgegaan met plaatsen die vrijkomen op scholen
met overaanmeldingen, indien ouders de toegewezen plaats niet effectueren.
Ook deze vraag is aan de heroverwegingscommissie voorgelegd.
Naast het centraal aanmeldmoment heeft de gemeente vorig jaar ook een
scholentocht georganiseerd. Zij wil dit vaker gaan doen. Zij hebben tot nu toe
vooral ingezet op het beschikbaar maken van informatie over de scholen via
‘Schoolwijzer’ (het centraal aanmeldpunt). Verder willen zij graag ouderinitiatieven ondersteunen. De gemeente heeft echter nog niet uitgewerkt hoe
deze ouderinitiatieven meedraaien in de toewijzing van kinderen aan de
scholen.
De pilot loopt nog tot eind 2012. De gemeente start voor die tijd met het
overdragen van het systeem aan de schoolbesturen en bezint zich op het
inbouwen van garanties voor de continuïteit van het systeem.
2.7.4

Voorlopige resultaten en randvoorwaarden uit de pilot in Nijmegen
In april zijn voor het eerst kinderen toegewezen aan basisscholen via het
centraal aanmeldmoment met toepassing van de nieuwe spelregels. De
overgrote meerderheid van 95 procent is toegewezen aan de eerste school
20

Zo is er een tweeling, waar beide kinderen aan een andere school zijn toegewezen. Dit
vraagt om een aanpassing in het systeem, waarbij het herkent dat in geval van tweelingen
kinderen op dezelfde school worden geplaatst.

40

van voorkeur. Op twee na kon de rest van de kinderen op de school van
tweede en derde voorkeur worden geplaatst. Het is niet bekend of door het
centraal aanmeldmoment meer of minder kinderen op de eerste school van
voorkeur zijn geplaatst, want deze informatie werd voorheen niet centraal
bijgehouden. Er is wel een direct effect op het aantal kinderen dat in de eigen
wijk naar school gaat. Voorheen ging 57 procent van de kinderen in Nijmegen
in de eigen buurt naar school. Na de eerste ronde van matching met het
centraal aanmeldsysteem heeft 68 procent van de ouders gekozen voor een
school in de eigen buurt. Het centraal aanmeldsysteem lijkt dus van invloed op
de schoolkeuze van de ouders.
Op basis van de eerste adviezen van de commissie van heroverweging lijkt
het erop dat het systeem in grote mate voldoet aan de zorgvuldigheidseisen
rond plaatsing. Het systeem wordt waar nodig aangepast op basis van de
uitspraken van de commissie. Verder heeft het systeem al geleid tot meer
transparantie en duidelijkheid voor ouders. Ook is er voor ouders nu een
duidelijk meldpunt – Schoolwijzer – waar ze met vragen en opmerkingen
terechtkunnen.
De invoering van het systeem heeft al veel managementinformatie opgeleverd
over leerlingstromen, verschillen tussen wijken en tussen leerlingen met en
zonder gewicht. Verder is bijgehouden wie van het informatieloket heeft
gebruikgemaakt.
Voorwaarden voor de invoering van een model als dat van Nijmegen zijn:
• Een goede samenwerking tussen schoolbesturen en de gemeente,
waarbij dezelfde doelen worden nagestreefd.
• Het betrekken van de onderwijshuisvesting bij het komen tot afspraken.
• Een goede spreiding van de scholen over de stad wat betreft kwaliteit,
denominatie en onderwijsconcept, waardoor in elke wijk ouders ook echt
een keuze hebben.

2.8

Deventer

2.8.1

Segregatie: kwantitatief
De meerderheid van de Deventenaren is van westerse afkomst, een klein deel
(15%) van de leerlingen is van niet-westerse afkomst, waarvan het grootste
deel Turks (zie tabel 2.13). De niet-westerse leerlingen wonen redelijk
gesegregeerd in Deventer. Slechts in dertig procent van de wijken vormt de
schoolpopulatie een afspiegeling verdeling voor de hele de stad wat betreft
hun herkomst.

41

Tabel 2.13

Verdeling leerlingen naar afkomst in Deventer*
2007 - vestigingsniveau (N=9384)

Westerse afkomst
Niet-westerse afkomst, waarvan:
- Surinaamse afkomst
- Nederlands Antilliaanse en Arubaanse afkomst
- Marokkaanse afkomst
- Turkse afkomst
- Leerlingen van overige niet-westerse afkomst

Gemiddelde %
85%
15%
0%
0%
0%
8%
5%

* Woonplaatsen: Bathmen, Deventer, Diepenveen, Lettele, Okkenbroek, Schalkhaar.
Bron: DUO- CFI

Driekwart van de scholen in Deventer zijn ‘witte’ scholen, een logisch gevolg
van de samenstelling van de bevolking. Toch is er sprake van een viertal
concentratiescholen/’zwarte’ scholen (zie tabel 2.2).
Wanneer wordt gekeken of de scholen een afspiegeling van de wijk vormen,
blijkt dit voor zeventig procent van de scholen het geval. Het zijn met name de
‘zwartere’ scholen die geen afspiegeling vormen.

Tabel 2.14

Verdeling ‘witte’/’zwarte’ scholen naar denominatie
2007 - vestigingsniveau (N= 34)
‘Witte’
Gemengde Concentratie
school
school
school
<20% nw
20-50% nw
50-70% nw
Openbaar
42%
25%
67%
Rooms-katholiek
27%
50%
Protestants-christelijk
15%
25%
33%
Algemeen bijzonder
15%
Totaal aantal
26
4
3
%
76%
12%
9%

‘Zwarte’
school
>70% nw
100%
1
3%

Bron: DUO- CFI

2.8.2

Korte beschrijving pilot en plaats van de pilot in het bredere beleid
In Deventer zijn de meeste scholen dus afspiegelingsscholen. Toch
constateert de gemeente een ‘witte’ vlucht vanuit de gemengde wijken naar de
‘witte’ scholen in het centrum en naar de scholen in de buitenwijken, zoals de
voormalige dorpen Diepenveen en Schalkhaar. Een gevolg van deze ‘witte’
vlucht is dat de capaciteit van deze scholen onvoldoende is, terwijl in andere
wijken meer dan voldoende capaciteit is. De gemeente wil dat kinderen bij
voorkeur in de eigen wijk op school gaan. Ook de schoolbesturen zijn hier een
voorstander van. Er is daarom in juni 2008 een convenant gesloten, waarbij
het in de eigen wijk naar school gaan het uitgangspunt is. Om dat te bereiken,
is besloten tot de invoering van een centraal aanmeldmoment.
De gemeente houdt de centrale registratie bij van kinderen die in aanmerking
komen voor het basisonderwijs. Kinderen moeten voorafgaand aan het jaar
waarin ze vier jaar worden voor 1 februari worden aangemeld bij de
42

voorkeursschool. Zij worden hiertoe opgeroepen door de gemeente in het
najaar daarvoor. De ouders hebben vervolgens tot februari de tijd om zich te
oriënteren op de scholen in de eigen wijk en de stedelijke voorzieningen. Om
de ouders te ondersteunen bij de schoolkeuze, heeft de gemeente een
brochure uitgegeven, waarin de scholen zich per wijk presenteren. Hierin zijn
ook de aanmeldregels opgenomen. De ouders kunnen de voorkeur voor één
school aangeven.
Vervolgens worden de kinderen in maart aan de verschillende scholen
toegewezen. Hierbij gelden de volgende voorwaarden:
• Broertjes en zusjes hebben voorrang.
21

• Een aanmelding in het eigen voedingsgebied wordt gehonoreerd.
Dit betekent dat de aanvraag van ouders die hun kinderen in de eigen wijk
aanmelden, vrijwel altijd wordt gehonoreerd. Een aanmelding in een andere
wijk kan daarentegen leiden tot een afwijzing, indien de plaatsen reeds gevuld
zijn door kinderen uit die wijk. De ouders van wie de kinderen niet op de schol
van hun keuze kunnen worden geplaatst, omdat ze in een ander
voedingsgebied wonen, kunnen door het schoolbestuur met elkaar in contact
worden gebracht. Met die ouders kan dan gezamenlijk worden gesproken over
een andere schoolkeuze, waarbij het schoolbestuur stimulerend en faciliterend
optreedt.
Het centraal aanmeldmoment is ingezet om te bevorderen dat kinderen in de
wijk naar school gaan. De capaciteit van de bestaande scholen wordt op die
wijze het best ingezet. Het centraal aanmeldmoment geeft veel informatie over
leerlingstromen op basis waarvan verder beleid kan worden ontwikkeld.
Daarnaast leeft de verwachting dat wanneer meer kinderen in de eigen wijk op
school gaan, de scholen ook een afspiegeling van de wijk zullen gaan vormen.
Hier wordt echter niet op gestuurd. Wel wordt door andere activiteiten
gestimuleerd dat segregatie in het onderwijs wordt tegengegaan. Zo loopt er
nu een fusieproces tussen een witte en zwarte school in één wijk binnen het
kader van een brede school. Opvallend hierbij is dat het gaat om twee scholen
die onder verschillende besturen vallen. Ook wordt gekeken hoe scholen
aantrekkelijk zijn te maken voor een andere doelgroep, bijvoorbeeld met een
verlengde schooldag, bso of continurooster.
Verder wordt ingezet op ouderinitiatieven bij een school en voorlichting aan
ouders. Ook wordt getracht door gemengd te bouwen in de
achterstandswijken te komen tot een meer gemengde populatie. Vervolgens
hoopt men te komen tot meer gemengde scholen in die wijken.
2.8.3

Stand van zaken in de pilots per april 2010
Tijdens de eerste meting hadden net het eerste inschrijfmoment en het rappel
voor het centrale aanmeldmoment plaatsgevonden. Daaruit bleek dat een
21

Een voedingsgebied is het gebied waaruit een basisschool zijn leerlingen betrekt. Het
bestaat meestal uit een wijk of meerdere buurten.

43

ruime meerderheid (85%) van de ouders bereikt is en op tijd hun kind heeft
ingeschreven. Bijna alle kinderen konden geplaatst worden op de
voorkeursschool, maar liefst 98 procent. Voor 29 leerlingen was dit niet het
geval. Deze ouders zouden worden uitgenodigd voor een bijeenkomst met de
schoolbesturen en de gemeente om alsnog te komen tot een schoolkeuze.
Deze bijeenkomst heeft inmiddels plaatsgevonden. Niet alle ouders zijn echter
op de bijeenkomst gekomen. De ouders die wel zijn gekomen, hebben het
kind ingeschreven op een andere school. Eén ouder heeft een bezwaarschrift
ingediend bij de ingestelde commissie. Deze commissie heeft het bezwaar
ongegrond verklaard, met de motivatie dat het hele proces rond de toewijzing
van scholen zorgvuldig gebeurd is. De ouder is niet verder in beroep gegaan.
Inmiddels heeft de tweede ronde van aanmeldingen plaatsgevonden en
worden binnenkort de kinderen voor 2011 toegewezen.
De schoolbesturen en de gemeente zijn enthousiast over de resultaten van de
pilot tot nu toe. Bijna alle ouders zijn op de school van keuze geplaatst.
Hoewel er geen precieze cijfers bekend zijn, hebben de besturen en gemeente
de indruk dat meer kinderen in de eigen wijk naar school gaan. Daarnaast is
door het centraal aanmeldmoment veel managementinformatie beschikbaar
die zowel voor de scholen als de gemeente bruikbaar is. Zo blijkt nu dat het
tekort aan plaatsen in de binnenstad van Deventer niet alleen werd verklaard
door instroom uit andere wijken. Ook voor alleen de kinderen uit die wijk is het
aantal plaatsen beperkt. De gemeente kan hier nu beleid op ontwikkelen.
Verder wordt door de besturen en scholen als positief ervaren dat ze nu veel
eerder zicht hebben op welke leerlingen op hun school starten in nieuw jaar.
De aanmeldregels verschaffen tegelijkertijd voor ouders duidelijkheid over het
door de scholen gehanteerde aanmeldbeleid. Ook de ouders waarderen de
gang van zaken als positief.
Ondanks de voorspoedige invoering van het centraal aanmeldmoment zien de
besturen en de gemeente ook enkele risico’s. Het systeem is kwetsbaar en
vraagt blijvend commitment van de betrokken partijen. Wanneer één school
bijvoorbeeld gaat werken met een schaduwaanmeldlijst wordt het systeem
ondermijnd. De gemeente heeft geen middelen om een dergelijke school te
sanctioneren. Verder wordt er een islamitische school in Deventer opgericht.
Dit betreft ook een stedelijke voorziening die er mogelijk toeleidt dat er een
toename van segregatie sprake is, ondanks het gemeentelijke beleid.
2.8.4

Voorlopige resultaten en randvoorwaarden uit de pilot in Deventer
De insteek van Deventer voor een centraal aanmeldmoment was om te
bevorderen dat ouders hun kinderen aanmelden voor een school in de eigen
wijk. De gemeente heeft hiertoe een centraal aanmeldmoment ingevoerd. Uit
de eerste ronde bleek dat 98 procent van de ouders op de school van
voorkeur kon worden geplaatst. Ook is het percentage ouders dat in de eigen
wijk naar school gaat, toegenomen. Opvallend in de pilot in Deventer was dat
het initiatief voor het centraal aanmeldmoment lag bij de twee grote besturen
44

in de gemeente. De gemeente heeft zich daarachter geschaard, waardoor
stappen genomen konden worden.
Uit de pilot in Deventer blijkt dat als de verschillende partijen het eens zijn, er
in een relatief korte tijd een functionerend systeem van centrale aanmelding
opgezet kan worden, mits er goed wordt geïnvesteerd in de communicatie
naar ouders. Op basis van de bevindingen kunnen een aantal
randvoorwaarden worden geformuleerd die interessant zijn voor andere
gemeenten. Deze randvoorwaarden zijn:
• Draagvlak bij de gemeente en de schoolbesturen. Sturen op draagvlakvergroting bij kleinere besturen door rekening te houden met hun
voedingsgebied.
• De invoering van een centraal aanmeldmoment koppelen aan afspraken
over onderwijshuisvesting.
•
•
•
•

Goede communicatie met ouders om informatie te geven en weerstanden
te voorkomen.
Blijven werken aan commitment onder de besturen en schooldirecteuren
om het systeem te laten functioneren.
Het systeem regelmatig evalueren.
De gemeente kan de voortgang bevorderen door het faciliteren van inzet
van medewerkers en de uitvoering van ondersteunend beleid.

45

46

3

INSTRUMENTEN INGEZET IN DE PILOTS: EEN OVERZICHT

3.1

Inleiding
In het vorige hoofdstuk is ingegaan op de ontwikkelingen in de pilots in zeven
pilotgemeenten. De belangrijkste instrumenten die de gemeenten inzetten om
segregatie tegen te gaan, zijn het centraal aanmeldmoment, de ouderinitiatieven en vriendschapsscholen. Daarnaast zijn gemeenten actief op het terrein
van onder meer voorlichting en de brede scholen. Lokale factoren spelen een
belangrijke rol bij de keuze voor bepaalde maatregelen. Ook de invulling is
vaak lokaal bepaald. Toch zijn er in de ontwikkelingen in het afgelopen jaar
ook meer algemene aspecten, valkuilen en randvoorwaarden waar te nemen.
In dit hoofdstuk gaan we nader in op deze ontwikkelingen.
Voordat we ingaan op de initiatieven om segregatie tegen te gaan, staan we
nog even stil bij de definitie van segregatie.

3.2

Segregatie naar etnische achtergrond of sociaaleconomische factoren?
In het onderwijsbeleid is veel aandacht voor het tegengaan van segregatie.
Het kan hierbij gaan om segregatie naar etnische herkomst of naar sociaaleconomische achtergrond. Hoewel in Nederland etnische herkomst soms
samenvalt met sociaaleconomische achtergrond, zijn de begrippen niet
1
uitwisselbaar. We besteden daarom aandacht aan beide aspecten. Het
voorkomen van segregatie wordt belangrijk geacht op twee aspecten van het
onderwijs, namelijk:
• Leerprestaties;
• Sociaal-culturele integratie en burgerschapsvorming.
De verwachting is dat gemengde scholen met een meerderheid van kansrijke
of autochtone leerlingen een goede leeromgeving bieden voor alle leerlingen
en een bijdrage leveren aan burgerschapsvorming. Uit de literatuur komt
echter naar voren dat de effecten, in ieder geval in de Nederlandse situatie,
nog nauwelijks uitgebreid onderzocht zijn. Toch zijn er wel enkele uitspraken
te doen over effecten van het tegengaan van segregatie.

1

Hoewel ‘allochtoon zijn’ vaak wordt gelijkgesteld aan het hebben van een
sociaaleconomische achterstand, geldt dat lang niet in alle gevallen. Zo bevindt in
bijvoorbeeld Amsterdam slechts de helft van de Surinaamse kinderen zich in een
sociaaleconomische achterstandspositie. Turkse en Marokkaanse kinderen hebben vaker
een achterstandspositie, maar ook hier gaat het niet om iedereen (85 en 86%). Bron:
Gemeente Amsterdam, Dienst Onderzoek en Statistiek (2008) Segregatie in het
basisonderwijs in Amsterdam. Amsterdam: Gemeente Amsterdam, O+S.
Daarnaast vallen ook veel autochtonen in de lagere sociaaleconomische klasse.

47

Effect op leerprestaties
Het tegengaan van etnische segregatie wordt nagestreefd om betere
leerprestaties te bereiken voor allochtone leerlingen. Het blijkt echter dat
vooral segregatie op basis van sociaaleconomische factoren (het percentage
kinderen dat beschouwd wordt als kansarm) in dit kader van belang is. Uit de
literatuur komt naar voren dat een concentratie van kinderen uit lagere sociale
klassen (zowel allochtoon als autochtoon) een zwak negatief effect heeft op de
2
leerprestaties (Paulle, 2006, Driessen et al., 2003, Gilsing en Tierolf, 2010).
Er zijn echter ook aanwijzingen dat wanneer een school zich goed toerust op
de specifieke leerlingenpopulatie, er goede resultaten door de leerlingen
kunnen worden behaald. Dit houdt meestal wel in dat er wordt geconcentreerd
op het primaire proces en er minder aandacht is voor andere vaardigheden,
zoals sociaalculturele kennis en burgerschapsvorming (Driessen et al., 2003).
Effect op sociaal-culturele integratie
In het algemeen is er nog weinig bekend over de effecten van de school- of
klassensamenstelling op sociaal-culturele integratie en burgerschapsvorming
van kinderen (Herweijer, 2008). Er is nog weinig systematisch onderzoek naar
gedaan. In Nederland is bijvoorbeeld wel door Gramberg en Ledoux (2005)
gekeken naar de relatie tussen segregatie en de houding en het zelfbeeld van
kinderen. Zij vinden op dit punt geen relatie. Wel vinden zij een relatie tussen
segregatie en burgerschapsvorming. Het betreft een zwak negatief effect.
Uitgangspunten van OCW
In het kader van het onderwijsachterstandenbeleid stelt de overheid zich op
het standpunt dat menging wenselijk is, maar dat een goed toegeruste school
met veel achterstandsleerlingen evengoed in staat is om kwalitatief goed
onderwijs te bieden. De overheid is toch een voorstander van menging in het
onderwijs naar etnische achtergrond, uitgaande van de hypothese dat
3
vooroordelen verminderen bij wederzijds contact. Ook wordt het wenselijk
geacht – vanuit de gedachte dat iedereen deel uitmaakt van de Nederlandse
maatschappij – dat groepen al op jonge leeftijd met elkaar in contact komen.
Het tegengaan van etnische segregatie in gemengde wijken en buurten wordt
4
daarom door de overheid belangrijk gevonden.

2

Driessen, G., J. Doesborgh, G. Ledoux, I. van der Veen en M. Vergeer (2003) Sociale
integratie in het primair onderwijs: Een studie naar de relatie tussen de sociale, etnische,
religieuze en cognitieve schoolcompositie en de cognitieve en niet-cognitieve posiite van
verschillende groepen leerlingen. Analyses bij het PRIMA-cohortonderzoek, derde meting.
Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut.
3

Pettigrew , T., & L. Tropp, (2006) A meta-analytic test of intergroup contact theory. Journal
of Personality and Social Psychology, 90, 751-783.
4

In het onderhavige monitoronderzoek van de pilots wordt overigens niet nader onderzocht
of deze hypothese klopt, alleen of gemeenten er door de pilots in slagen meer gemengde
scholen te bereiken of te komen tot ontmoeting tussen verschillende groepen via
bijvoorbeeld vriendschapsscholen.

48

Rol van sociaaleconomische achterstanden en etniciteit in de pilots
De overheid legt de nadruk op etnische segregatie. De pilotgemeenten maken
echter verschillende keuzen in de pilots ten aanzien van sociaaleconomische
of etnische segregatie. De pilots, zoals in Amsterdam, Nijmegen en inmiddels
ook Eindhoven, die zich richten op het tegengaan van segregatie via
‘controlled choice’ doen dit op sociaaleconomische gronden. Zij maken de
keuze voor sociaaleconomische achtergrond om twee redenen. Enerzijds
vanuit de verwachting dat een gemengde school met ten hoogste dertig
procent kansarme leerlingen het beste leerklimaat biedt. Daarnaast is er ook
een praktisch uitgangspunt. Op basis van etniciteit mag geen toelatingsbeleid
gevoerd worden. In het kader van achterstandenbeleid mag daarentegen wel
onderscheid gemaakt worden naar kansrijk/kansarm. Dit onderscheid is ook
het uitgangspunt van de landelijke gewichtenregeling. Bij het bepalen van de
gewichtenleerlingen wordt alleen gekeken naar het opleidingsniveau van de
ouders. Voorheen werd in de gewichtenregeling ook gekeken naar de
herkomst van ouders.
In Den Haag wordt expliciet gekozen voor het tegengaan van etnische
segregatie en hebben de pilots vooral een rol in het bredere integratiebeleid.
Ook in Rotterdam en Deventer gaat het met name om de etnische segregatie
te bestrijden. In Utrecht spelen beide aspecten een rol in de pilots.
Keuze binnen monitor voor etnische segregatie
In dit onderzoek ligt de focus op het tegengaan van etnische segregatie. De
belangrijkste reden is dat de overheid hiervoor gekozen heeft. De overheid
voert al jaren een onderwijsachterstandenbeleid om de leerprestaties op
scholen met veel kansarme kinderen te verbeteren. Zij vindt echter dat de
ontmoeting tussen leerlingen van verschillende komaf gestimuleerd moet
worden en heeft hierop ingezet in de pilots.
Voor de kwantitatieve data in dit onderzoek gaat het ook om segregatie naar
etnische herkomst. Dit sluit aan bij de nadruk die de overheid legt bij ontmoeting tussen etnisch verschillende groepen. Daarnaast zijn de kwantitatieve
data over de huidige gewichtenregeling op basis kansarm/kansrijk (opleidingsniveau van de ouders) en is etnische herkomst hierin niet meegenomen.
Daarbij zijn deze gegevens pas voor de laatste paar jaar beschikbaar,
waardoor er geen ontwikkelingen over de langere termijn kunnen worden
weergegeven.

3.3

Centraal aanmeldmoment
Het centraal aanmeldmoment heeft een belangrijke plaats in de pilots. Vanuit
de landelijke politiek is er veel belangstelling voor. Zo is er een motie
ingediend waarin werd gevraagd om wetgeving teneinde segregatie in het

49

5

onderwijs aan te pakken. In de afgelopen periode tussen de eerste en tweede
meting hebben zich interessante ontwikkelingen voorgedaan in de pilots wat
betreft het centraal aanmeldmoment. Hieronder gaan we eerst nader op de
definitie van een centraal aanmeldmoment in, daarna worden de
ontwikkelingen in de pilots beschreven.

Centraal en vast aanmeldmoment
Een vast aanmeldmoment houdt in dat het moment waarop ouders hun
kinderen kunnen inschrijven voor de basisschool wordt gereguleerd. Er is dan
een vast moment waarop kinderen worden ingeschreven en toegelaten op
school. Ook de plaats waar moet worden ingeschreven, kan gereguleerd
worden. Er is dan sprake van een centraal aanmeldmoment.
Het instellen van een centraal aanmeldmoment voor het basisonderwijs gaat
in de voorkomende gevallen samen met het uitgangspunt dat kinderen in de
eigen wijk naar school gaan.
In de pilots zijn verschillende keuzes gemaakt ten aanzien van een centraal
aanmeldmoment en een vast aanmeldmoment. We maken dan ook onderscheid in de termen bij de beschrijving van de ontwikkelingen in de pilots.
Het vaste aanmeldmoment wordt door veel partijen, overheid en gemeenten
gezien als een oplossing voor het tegengaan van segregatie. Een argument
hiervoor is dat hoger opgeleide en autochtone ouders zich eerder melden bij
een school dan laagopgeleide en allochtone ouders. Gilsing en Tierolf (2010)
constateren dat allochtone ouders in Utrecht zich gemiddeld een halfjaar later
melden op een school. Ook geldt dat lager opgeleiden zich later melden dan
hoger opgeleiden. Hierdoor hebben de kinderen van allochtone/lager opgeleide ouders minder kans om geplaatst te worden op een populaire school
waarvoor overaanmeldingen zijn. Door een vast aanmeldmoment worden de
kansen gelijk getrokken. Door als gemeente daarnaast te communiceren dat
ouders voorrang krijgen bij plaatsing in de eigen wijk, wordt getracht een
eventuele ‘witte’ vlucht - aanmelding van kinderen van autochtone ouders op
populaire ‘witte’ scholen buiten de eigen wijk - tegen te gaan. De verwachting
is dat door een centraal aanmeldmoment met duidelijke voorrangsregels
ouders hun kinderen meer in de eigen wijk op school laten gaan, waardoor er
meer menging op de scholen zal plaatsvinden.
Ontwikkelingen in de pilots
In de eerste opzet van de pilots hadden vier gemeenten het ontwikkelen van
een centraal aanmeldmoment in hun projectplannen opgenomen. De pilotgemeenten Amsterdam, Nijmegen en Deventer hadden een vorm van een
centraal aanmeldmoment of waren bezig met de ontwikkeling ervan.
Daarnaast bevond Utrecht zich in de fase van overleg om te bepalen of een

5

motie Dijsselbloem, 32 123- XVIII, nr. 39.

50

pilot gestart moest worden en waar. De gemeenten Rotterdam, Eindhoven en
Den Haag hadden daarentegen geen plannen voor een vast aanmeldmoment.
In het voorjaar van 2010 blijken zich duidelijke wijzigingen te hebben voorgedaan. In Nijmegen en Deventer is een centraal aanmeldmoment ingevoerd, in
Amsterdam geldt dit voor enkele wijken, in andere wijken worden de mogelijkheden nog onderzocht of is men in een vergevorderd stadium. In Utrecht is
men nog steeds de mogelijkheden van een vast aanmeldmoment aan het
onderzoeken. Het proces verloopt traag, omdat de besturen betwijfelen of een
vast aanmeldmoment leidt tot het gewenste effect van minder segregatie. Om
het proces een impuls te geven, heeft de gemeente Utrecht in samenwerking
met de besturen een onderzoek laten verrichten door het Verwey -Jonker
6
Instituut. De uitkomsten van deze studie hebben een nieuwe impuls gegeven
om de mogelijkheden van een centraal aanmeldmoment verder uit te zoeken.
Een opmerkelijke verandering heeft zich voorgedaan in Eindhoven en Den
Haag wat een centraal aanmeldmoment betreft. Inmiddels is in deze
gemeenten wel draagvlak ontstaan voor het ontwikkelen van een vast
aanmeldmoment en mogelijk zelfs een centraal aanmeldpunt. De achtergrond
van deze ontwikkelingen is echter zeer verschillend.
In Eindhoven kwam vanuit de politiek de vraag voor een centraal
aanmeldmoment. De besturen en andere ketenpartners voelden hier in eerste
instantie weinig voor. Door druk vanuit de gemeente via het onderwijshuisvestingsbeleid is echter ook bij de ketenpartners meer behoefte ontstaan aan
transparantie bij de inschrijvingen en de verwachting dat door een vast
aanmeldmoment segregatie mogelijk beperkt kan worden. Om het initiatief in
dit proces te behouden, onderzoekt de stuurgroep van de OCW-pilot de
mogelijkheden voor een vast aanmeldmoment en eventueel een centraal
aanmeldmoment.
In Den Haag komt de behoefte tot het inrichten van een vast aanmeldmoment
voort uit de ontwikkelingen in de samenwerking tussen de scholen en
schoolbesturen, mede door de scholencarrousels. Door de toegenomen
samenwerking ontstaat bij de betrokken besturen en schoolleiders steeds
meer behoefte aan meer transparantie en eenduidigheid rond de inschrijving
van kinderen op de scholen. Er wordt nu onderzocht wat de mogelijkheden
zijn. In eerste instantie wordt gestreefd naar het vaststellen van een
minimumleeftijd van inschrijving.
Alleen in Rotterdam is vooralsnog geen ontwikkeling richting een centraal
aanmeldmoment. De besturen en gemeente zien geen meerwaarde in een
dergelijk systeem, met name omdat er nauwelijks scholen met wachtlijsten
zijn. Wel hebben de gemeente en de schoolbesturen aangegeven dat

6

R. Gilsing en B. Tierolf (2010) Ouders nemen de wijk. Utrecht: Verwey -Jonker Instituut.

51

mochten steeds meer gemeenten hiertoe overgaan, mede in het licht van
landelijke maatregelen, ook zij zullen gaan onderzoeken wat mogelijk is voor
Rotterdam.
Varianten van vaste aanmeldsystemen
Het eerste dat duidelijk wordt uit de verschillende initiatieven om te komen tot
een vast en/of centraal aanmeldmoment, is dat het maatwerk betreft. De
behoefte aan een vast aanmeldmoment ontstaat vaak bij verschillende partijen
in de gemeenten. Zo is in Deventer sterk op een centraal aanmeldmoment
aangedrongen door de besturen. In Eindhoven is het initiatief gekomen vanuit
de gemeenteraad. Daarnaast verschilt het proces om te komen tot een
centraal aanmeldmoment sterk. Verder is er verschil in de keuze in de mate
waarin de pilots leerlingstromen reguleren. Zo kan ervoor gekozen worden om
alleen de instroom op scholen in de wijk te reguleren - een zogenoemde
beleidsarme variant - of dat ook gestuurd wordt op de verdeling van
kansarme leerlingen over de scholen, door bijvoorbeeld het instellen van
7
capaciteitsplafonds. De pilots in Deventer en Den Haag zijn voorbeelden van
beleidsarme varianten. In Utrecht en Eindhoven wordt nog bekeken in
hoeverre hierop gestuurd gaat worden. In Amsterdam is er verschil tussen de
stadsdelen, zo wordt in IJburg wel gestreefd naar de invoering van plafonds, in
Zuideramstel is dit (nog) niet het geval. In Nijmegen is duidelijk gekozen voor
het werken met plafonds en te sturen op de samenstelling.
Naast de verschillen in politieke keuzes, zijn er ook duidelijke verschillen in de
uitwerking. Dit is ook logisch, gezien het feit dat een centraal aanmeldmoment
vraagt om samenwerking tussen partijen die soms afwijkende belangen
hebben. De vormgeving van een centraal aanmeldmoment is een compromis
tussen de verschillende belangen. Zo zijn er de volgende verschillen.
• Het moment van inschrijving. In Nijmegen en Amsterdam Zuideramstel
kan het hele jaar door worden ingeschreven, maar is er één vast moment
waarop de leerlingen worden toebedeeld aan de scholen. In Deventer
worden ouders met een kind dat het jaar daarop vier wordt, in
februari/maart opgeroepen om het kind in te schrijven. In april worden de
kinderen verdeeld over de scholen. In de overige pilots moet het nog
verder uitgewerkt worden.
• Het aantal voorkeurscholen dat kan worden opgegeven. Zo geven ouders
in Deventer één school op. Als deze school zich in de eigen wijk bevindt,
is plaatsing bijna zeker gegarandeerd. In Nijmegen kunnen ouders ten
minste drie en maximaal zes scholen van voorkeur opgeven. In principe
wordt een kind op één van die scholen geplaatst, wanneer deze zich in de
wijk bevinden. In Zuideramstel in Amsterdam kunnen ouders drie scholen
opgegeven.
•

7

De locatie van aanmelding. In Nijmegen melden ouders zich centraal aan
via internet bij Schoolwijzer Nijmegen of bij het fysieke meldpunt van de

Het gaat hier expliciet om sociaaleconomische factoren. Wettelijk is het niet mogelijk om te
sturen op aantallen leerlingen naar etniciteit.

52

Schoolwijzer bij de gemeente. In Deventer en Zuideramstel is
daarentegen gekozen voor aanmelding op de basisschool van voorkeur.
Deze gegevens komen vervolgens in een centraal registratiesysteem.
In de gemeenten Den Haag, Eindhoven, IJburg en Utrecht bevinden de pilots
zich nog in de voorbereidende fase en is nog niet precies duidelijk wat de
keuzes zullen worden.
Dit neemt niet weg dat er in alle pilots, zowel diegenen die al lopen, als
diegenen die nog worden ontwikkeld een aantal overeenkomsten aan te
wijzen zijn, namelijk:
•
•

De leerlingen gaan in principe in de eigen wijk op school.
De ouders krijgen de garantie dat er plaats is voor het kind in de eigen
wijk, in principe op de school van eerste voorkeur.

•

Broertjes en zusjes van kinderen die al naar een school gaan, krijgen
voorrang bij plaatsing, ongeacht waar de oudere broers en zussen op
school zitten.

•

Het centraal aanmeldmoment gaat samen met extra inspanningen op het
gebied van voorlichting over de verschillende basisscholen in een wijk,
zodat door ouders een afgewogen keuze gemaakt kan worden.

Wat de praktische uitvoering betreft, zijn er geen goede of slechte
voorbeelden. Veeleer hebben de keuzes voor een vorm te maken met de
wensen en angsten van de betrokken scholen en de schoolbesturen. Er wordt
dan gekozen voor een model dat het best aan de verschillende wensen
tegemoetkomt. Opvallend is dat in de gemeenten die nog geen keuze voor
een bepaald model hebben gemaakt, veel huivering bestaat voor een centraal
aanmeldpunt. Uit het voorbeeld van Zuideramstel blijkt dat een dergelijk
centraal punt niet nodig is om toch te komen tot een goed functionerend vast
aanmeldmoment met afspraken tussen de scholen.
Voorlopige resultaten en conclusies
In de gemeenten in de pilot zijn duidelijke ontwikkelingen richting een
centraal/vast aanmeldmoment. In de afgelopen periode is er in de meeste
gemeenten meer draagvlak ontstaan voor het invoeren van een vast
aanmeldmoment. In twee gemeenten waar vorig jaar geen draagvlak was voor
een dergelijk initiatief zijn nu afspraken gemaakt tussen de verschillende
partijen en worden de mogelijkheden onderzocht.
Opvallend is dat afspraken rond onderwijshuisvesting een voorwaarde lijken
om te komen tot daadwerkelijke afspraken tussen schoolbesturen en
gemeenten. In de meeste gemeenten zijn dergelijke afspraken gemaakt. Den
Haag vormt een uitzondering. In die gemeente is er vooralsnog geen link met
onderwijshuisvesting, maar komt de behoefte aan meer afspraken voort uit
ervaringen in de praktijk.

53

In de gemeente Deventer en Nijmegen is nu een eerste ronde van plaatsing
geweest. Opvallend is hierbij het hoge percentage kinderen dat op de school
van eerste voorkeur wordt geplaatst, respectievelijk 98 en 97 procent. Deze
cijfers laten zich lastig vergelijken met de situatie zonder centraal
aanmeldmoment, omdat dit in deze gemeenten eerder niet geregistreerd is.
Wel blijkt bijvoorbeeld uit een onderzoek in Utrecht dat daar zonder centraal
aanmeldmoment negentig procent van de ouders volgens eigen zeggen het
kind op de school van eerste voorkeur heeft kunnen plaatsen. Een
voorzichtige conclusie is, dat zeker gezien de hoogte van de percentages, een
centraal aanmeldmoment geen belemmeringen veroorzaakt om te kunnen
worden geplaatst op de school van voorkeur.
Een ander aspect dat naar voren komt uit de pilots waar al gewerkt wordt met
een centraal aanmeldmoment, is dat er een duidelijke toename is van het
percentage leerlingen dat in de eigen wijk naar school gaat. Zo is in Nijmegen
een toename van elf procent. Ook in Zuideramstel en Deventer is sprake van
een toename. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat ouders anticiperen op
de nieuwe regels en zich meer oriënteren op scholen in de eigen wijk. Ze
weten dat ze daar de meeste kans op plaatsing hebben.
Een centraal aanmeldmoment heeft verschillende gunstige aspecten voor de
verschillende actoren:
Ouders
• Transparantie en eenduidigheid in de inschrijving met spelregels die voor
iedereen hetzelfde zijn.
•

Snel duidelijkheid over plaatsing van het kind na de sluitingsdatum van de
aanmelding.
• Geen wachtlijsten
Scholen en schoolbesturen
• Voorkomen dubbele inschrijvingen.
• Sneller duidelijkheid over de samenstelling van de instroom.
•

Transparantie in het beleid van alle schoolbesturen ten aanzien van de
aanmelding.
• Door concentratie van aanmelding van leerlingen op een bepaald aantal
momenten kunnen voorlichting en inschrijving efficiënter plaatsvinden.
• Evenredige verdeling van leerlingen over scholen, zodat wordt voorkomen
dat sommige scholen overbezet zijn en andere leegstand kennen.
Gemeenten
• Groter inzicht in de instroom van nieuwe leerlingen in het basisonderwijs.
Deze informatie is zo goed als direct na het invoeren van een centraal
aanmeldmoment al beschikbaar.
• De gemeente heeft meer zicht op de benodigde capaciteit van scholen en
kan efficiënter omgaan met onderwijshuisvestingsmiddelen.
• De registratie biedt managementinformatie over leerlingstromen,
verschillen tussen wijken en dergelijke.

54

Of het centraal aanmeldmoment ook effect heeft op de samenstelling van de
instroom van de basisscholen kan op basis van de aanwezige informatie (nog)
niet worden geconcludeerd. Hierbij moet ook aangetekend worden dat niet alle
gemeenten dit ook als uitgangspunt hebben.
Wel is er een aantal randvoorwaarden te benoemen die van belang zijn bij het
opstarten van een centraal aanmeldmoment:
• Breed draagvlak bij politiek en schoolbestuurders.
Voordat daadwerkelijk gekomen kan worden tot een centraal
aanmeldmoment, moet hierin veel geïnvesteerd worden. Hierbij moet
gezocht worden naar het belang van de verschillende partijen en de
kansen die een aanmeldsysteem daarvoor biedt. Het sluiten van
convenanten helpt om dit proces op gang te brengen.
• Regulering onderwijshuisvesting
De gemeente kan regulering van onderwijshuisvesting inzetten als middel
om besturen te activeren om afspraken over een centraal aanmeldmoment
te maken. Dit kan door afspraken te maken over maximale schoolgrootte
of alleen groei van de school toestaan als die uit de eigen wijk afkomstig
is. Zonder afspraken over de beperking van de groei, is er voor besturen
vaak weinig noodzaak om over te gaan tot afspraken over een centraal
aanmeldmoment.
• Inzet op de lange termijn
Het is een proces van lange adem. Er is tijd nodig om tot consensus te
komen over de te nemen stappen. Beslissingen moeten breed gedragen
worden en niet overhaast genomen worden.
• Een goede en heldere communicatie tussen partijen en naar de ouders.
Een communicatie is gedurende het hele proces van belang. Zowel bij de
invoering als daarna. Zo biedt Deventer ‘nazorg’ voor ouders van wie het
kind niet op de school van eerste keuze terechtkan. Ook in Nijmegen is
voorzien in een uitgebreide communicatie richting deze groep en nazorg
voor kinderen die op geen enkele school van voorkeur terechtkunnen.
Wanneer een gemeente plafonds voor kansrijke/kansarme leerlingen wil
instellen, moet nog meer aandacht worden besteed aan het draagvlak.
Wanneer een gemeente dit nastreeft, kan gekozen worden het gefaseerd in
voeren van specifieke toelatingscriteria. Zo komt in de pilot in Nijmegen het
sociaaleconomische criterium pas na verschillende andere criteria, zodat het
nauwelijks wordt ingezet. Op termijn kan het meer prioriteit krijgen, afhankelijk
van het aanwezige draagvlak.

3.4

Ouderinitiatieven
Een ouderinitiatief is een groep ouders die samen besluiten om hun kinderen
aan te melden voor een school in de buurt die wat samenstelling betreft,
afwijkt van hun eigen achtergrond. In de meeste gevallen gaat het om goed
55

opgeleide ‘witte’ ouders die hun kinderen graag naar een buurtschool willen
laten gaan. Omdat er op die school nauwelijks autochtone leerlingen zitten,
doen ze de aanmelding in groepsverband om zo de school ook aantrekkelijk te
laten zijn voor hun kind.
Gemeenten staan positief tegenover ouderinitiatieven en willen deze graag
ondersteunen. Ouderinitiatieven worden namelijk als wenselijk gezien, mede
vanuit de overweging dat de sleutelrol in het keuzeproces bij de ouders ligt. De
ouders moeten bereid zijn hun kind naar een school te laten gaan die afwijkt
van wat zij in eerste instantie goed achten voor hun kind, alle
beleidsinitiatieven ten spijt. Alle pilotgemeenten steunen dan ook in meer of
mindere mate ouderinitiatieven. Met name in Rotterdam, Den Haag, Utrecht
en Eindhoven vormen het ondersteunen en stimuleren van ouderinitiatieven
een belangrijk deel van de pilots. Deze gemeenten bieden ondersteuning aan
de initiatieven via ouderambassadeurs, websites met informatie en
begeleiding vanuit advies- of welzijnsorganisaties. Maar ook in Amsterdam,
Nijmegen en Deventer staat het stimuleren en ondersteunen van
ouderinitiatieven op de agenda.
De meeste pilotgemeenten hebben bepaald op basis van wijk- en
schoolsamenstelling welke scholen in aanmerking komen voor meer menging.
Het gaat hierbij in de meeste gevallen om scholen in gemengde buurten die
geen afspiegeling van de wijk volgen. De gemeenten hebben zich binnen de
pilotperiode tot doel gesteld dat ten minste op een deel van deze scholen
initiatieven van de grond komen. Vooralsnog lijkt dat in de meeste pilots ook te
lukken.
Ondersteuning ouderinitiatieven
Ouders beginnen vaak enthousiast met een groepje andere ouders aan een
ouderinitiatief. Uit de interviews komt echter naar voren dat het een traject is
met een lange adem. Er zijn verschillende voorwaarden om het traject tot een
succes te brengen. Zo moeten er voldoende ouders zijn die willen meedoen.
Er moet goed contact met de school zijn, zodat wederzijdse verwachtingen
kunnen worden uitgesproken en getoetst. Sommige ouderinitiatieven kunnen
hierbij ondersteuning gebruiken om de trajecten tot een goed einde te laten
komen.
De meeste pilotgemeenten bieden graag een stimulerende, ondersteunende
en faciliterende rol bij ouderinitiatieven. Ze proberen drempelverlagend te
werken voor de ouders door informatie en middelen beschikbaar te stellen.
Zo faciliteert en ondersteunt de gemeente Rotterdam ouderinitiatieven, waarbij
een klein budget beschikbaar is voor de kosten die de ouders maken. Ook is
er een website waarop ouders elkaar kunnen informeren en afspraken kunnen
maken over mogelijk te ondernemen initiatieven. Daarnaast faciliteert de
gemeente bijeenkomsten waar ouders op informele wijze ervaringen kunnen
uitwisselen.
56

De gemeente Utrecht laat de ouderinitiatieven die daaraan behoefte hebben,
begeleiden door een welzijnsstichting. Deze stichting reageert zowel op
verzoeken van ouders als van scholen. Door onder meer te netwerken wordt
getracht voldoende ouders bij elkaar te brengen. De ouders krijgen een klein
budget en ondersteuning in de contacten met de basisschool. Ook worden de
verschillende initiatieven met elkaar in contact gebracht om ervaringen uit te
wisselen. In Den Haag is actief ingezet op ouderinitiatieven. De gemeente
heeft een projectleider aangesteld die in samenspraak met scholen en ouders
probeert te komen tot ouderinitiatieven. Eén van de opdrachten is het vinden
van ouders die willen overgaan tot een ouderinitiatief.
In de meeste gemeenten zijn ook ouderambassadeurs actief. Dit zijn ouders
die eerder een ouderinitiatief hebben geleid en deze kennis aanbieden voor
andere initiatieven. De ouderambassadeurs zijn in dienst van de Stichting
Kleurrijke Scholen. De gemeente Eindhoven financiert twee ambassadeurs via
de stichting die ouders en scholen ondersteunen. De eerste ambassadeur
heeft eerder initiatieven begeleid.
Stand van zaken in de tussenmeting
In de vier gemeenten waar is ingezet op ouderinitiatieven - Rotterdam, Den
Haag, Utrecht en Eindhoven - is er vooral verschil in de fase waarin
ouderinitiatieven zich bevinden. In Rotterdam is het langst ervaring opgedaan
met ouderinitiatieven. Voor de ouderinitiatieven bestaat een goede
infrastructuur via een website en begeleiding. Er zijn zestien scholen met
ouderinitiatieven, waarvan vier scholen inmiddels tot en met de bovenbouw
gemengd zijn. Ook in Eindhoven en Utrecht worden de initiatieven al langer
begeleid. In Eindhoven zijn inmiddels zeven ouderinitiatieven en in Utrecht zes
initiatieven die ondersteund worden vanuit de gemeente. De gemeente Den
Haag zet in het kader van de pilot voor het eerst actief in op ouderinitiatieven.
In het laatste jaar zijn twee initiatieven opgestart, die worden begeleid door
een projectleider.
Nijmegen en Deventer willen ook graag door ouderinitiatieven de menging van
scholen verbeteren, maar dat heeft tot nu toe nog weinig prioriteit binnen het
beleid gekregen.
Uit de pilots komt een aantal randvoorwaarden naar voren die van belang zijn
bij ouderinitiatieven.
•
•
•
•

•

Een minimum aantal actieve ouders om zorg te dragen voor de
continuïteit.
Kwalitatief goede 'zwarte' scholen. Hoogopgeleide ouders zullen hun kind
niet gauw aanmelden op een zwakke school.
Een schooldirectie die achter het ouderinitiatief staat.
Facilitering en ondersteuning van het ouderinitiatief vanuit de gemeente.
Dit kan zowel via een website als door de inzet van begeleiding door
externen. Ook kunnen ouderambassadeurs van Stichting Kleurrijke
Scholen worden ingezet.
Het laten doorlopen van facilitering en ondersteuning ook nadat het
initiatief heeft vorm gekregen en nieuwe kinderen zijn ingestroomd.
57

Verder blijkt dat ouderinitiatieven vooral een kans van slagen hebben als er
sprake is van nieuwe instroom van kinderen van hogeropgeleiden ouders in de
wijk, bijvoorbeeld als gevolg van gemengd bouwen of een nieuwe wijk. Er is
dan voldoende aanbod van kansrijke kinderen om tot daadwerkelijke menging
te komen. De gemeente kan dit proces bevorderen door uitbreiding van
scholen in de wijk te laten plaatsvinden en niet daarbuiten.
Overigens bestaat in situaties met relatief veel aanbod van autochtone
kinderen de kans dat de school gaat 'verwitten'. Hierdoor bestaat het risico dat
de school verandert in een ‘witte’ school en allochtone leerlingen worden
verdrongen en uitwijken naar andere scholen.

3.5

Vriendschapsscholen, School in de Wereld
Zoals uit het voorgaande reeds duidelijk werd, zijn er in alle gemeenten wijken
die gesegregeerd zijn, zodat scholen die een afspiegeling vormen van de wijk
toch eenzijdig naar etnische samenstelling kunnen zijn. Om leerlingen op deze
scholen de mogelijkheid te bieden in aanraking te komen met leerlingen met
een andere achtergrond, proberen gemeenten ontmoeting tussen de scholen
te stimuleren. Doel van deze ontmoeting tussen scholen is leerlingen samen
activiteiten te laten ondernemen om zodoende elkaar te leren kennen en meer
begrip voor elkaar te krijgen.
In de gemeenten Rotterdam, Utrecht en Den Haag maken vriendschapsscholen deel uit van de pilot. Ook in Eindhoven is aandacht voor dit
onderwerp. Met name Rotterdam en Utrecht hebben al langer ervaring met
dergelijke initiatieven. Scholen kunnen als koppel een projectplan indienen en
daarvoor subsidie krijgen.
In Rotterdam wordt de pilot gebruikt om de subsidievoorwaarden verder aan te
scherpen. Voorwaarde voor scholen om deel te nemen is een niet-vrijblijvende
samenwerking tussen een ‘witte’ en een ‘zwarte’ school die structureel
inbedding krijgt in het schoolbeleid. Zo moeten bijvoorbeeld ook de ouders
betrokken worden en moeten er minstens twee ontmoetingen in een jaar
plaatsvinden.
In Utrecht is het project School in de Wereld breder en kunnen de scholen
naast uitwisseling met andere scholen ook andere activiteiten organiseren die
ontmoeting en kennis over elkaar bevorderen. Het gaat hierbij niet alleen om
ontmoeting, maar ook het bevorderen van respect en tolerantie tegenover
anderen. Daarnaast is de inzet het vergroten van de betrokkenheid van
leerlingen bij mondiale vraagstukken en het vergroten van kennis over
groepen met verschillende achtergronden.
Den Haag is tijdens de pilotperiode gestart met ontmoetingsscholen. Tien
scholen, vijf koppels hebben zich inmiddels gemeld. Voor de tweede tranche
58

wordt gerekend op een verdubbeling. Er blijkt dus belangstelling te bestaan
voor scholen om vorm te geven aan de ontmoeting met andere scholen met
een andere leerlingsamenstelling.
Alle drie de gemeenten bieden de scholen projectondersteuning via een
welzijns- of adviesorganisatie. Deze organisaties hebben als opdracht het
erven van scholen en het bieden van ondersteuning bij het plannen en
bedenken van activiteiten rond diversiteit en ontmoeting. Ook is er informatie
beschikbaar via een website met suggesties voor activiteiten en de
mogelijkheid om andere scholen voor een samenwerking te vinden.
Voorlopige bevindingen
Voor scholen in gesegregeerde wijken zijn initiatieven als de
vriendschapsscholen of School in de Wereld vaak de enige manier om meer in
contact te komen met scholen met een andere populatie. Het is dan ook vooral
een instrument dat wordt ingezet in de grote gemeenten met wijken die sterk
gesegregeerd zijn. In middelgrote gemeenten is het echter ook mogelijk.
Of deze initiatieven ook bijdragen tot meer ontmoeting en begrip tussen
leerlingen is lastig in kaart te brengen. Ook de gemeenten zijn er nog niet uit
hoe ze dit het best kunnen meten. Er kan bijvoorbeeld gekeken worden naar
de frequentie van de ontmoeting, het aantal leerlingen dat erbij betrokken is en
of er sprake is van voortgezette ontmoetingen na het project. De lastige
meetbaarheid neemt niet weg dat de betrokkenen over het algemeen
enthousiast zijn over de ondernomen activiteiten. Ook onderzoeken de
gemeenten de mogelijkheden voor meer structurele inzet van het instrument.
Zo heeft Rotterdam onlangs het subsidiekader verscherpt, vanuit de gedachte
dat er meer blijvend resultaat met de initiatieven bereikt zou moeten worden.
Dit heeft ertoe geleid dat een klein aantal scholen gestopt is met de
activiteiten. De grote meerderheid kan echter omgaan met de aangescherpte
eisen. Ook hebben zich nieuwe scholen gemeld. In Utrecht wordt ook sterk
toegezien op een inbedding van de activiteiten in de school. Zij onderzoeken
dit ook jaarlijks door middel van een enquête onder scholen en leerlingen in de
bovenbouw hoe de activiteiten zijn ervaren. In Den Haag is men net begonnen
en zijn de eerste ervaringen nog niet geëvalueerd. Wel blijkt daar dat het enige
tijd kost voordat scholen zich melden voor een dergelijk initiatief. Het blijkt
echter wel dat er belangstelling voor is, het aantal scholen dat zich meldt
neemt gestaag toe. Ook in de andere twee gemeenten is nog steeds een
toename te zien van het aantal deelnemende scholen.

3.6

Overige initiatieven
De gemeenten ondernemen ook nog andere activiteiten om segregatie tegen
te gaan. Deze activiteiten staan niet zo zeer op zichzelf, maar dienen ter
ondersteuning of verdieping van bovengenoemde instrumenten. In de eerste
plaats gaat het om voorlichting en communicatie, zodat ouders een
59

evenwichtige keuze kunnen maken. Verder is er in Rotterdam een initiatief om
scholen die meer gemengd zijn na een geslaagd ouderinitiatief, verder te
ondersteunen. Beide instrumenten worden hieronder verder beschreven.
Voorlichting
De meeste pilotgemeenten zetten in op voorlichting om ouders te helpen bij de
schoolkeuze. Uitgangspunt bij het centraal aanmeldmoment is dat ouders een
weloverwogen keuze voor een school in de wijk moeten kunnen maken. Dat
kan alleen door goede informatie. In verschillende gemeenten mogen scholen
zelf geen wervingscampagnes opzetten. Sommige scholen die weinig bekend
zijn bij ouders, vinden het daarom erg lastig om zich te profileren richting
potentiële nieuwe ouders.
Gemeenten kunnen bij de voorlichting over scholen een belangrijke
faciliterende rol spelen. Een manier van voorlichten die opgang maakt in de
pilots, zijn de zogenoemde voorlichtingscarrousels. Dit houdt in dat ouders op
één dag een aantal scholen kunnen bezoeken, waarbij de scholen zich
presenteren. De carrousels werken drempelverlagend om scholen te
bezoeken die anders door ouders mogelijk niet overwogen zouden worden.
Scholen, die anders lastig toegang hebben tot nieuwe ouders, kunnen zich op
een dergelijke dag profileren.
In Rotterdam wordt al enige jaren gewerkt met voorlichtingscarrousels, waarbij
scholen in een wijk zich op één dag presenteren aan ouders. De gemeente
faciliteert hierbij met materiaal en coördineert de dagen. In Den Haag en
Eindhoven is het afgelopen jaar gestart met carrousels. Nijmegen heeft wel
plannen in die richting, maar heeft er nog geen invulling aan gegeven. Vooral
in Den Haag is men positief over de carrousels. De carrousels zijn goed
bezocht en hebben de basis gevormd voor twee ouderinitiatieven. Ook zijn er
ouders die een dergelijk initiatief niet hebben afgewacht en zich direct op een
school hebben ingeschreven, die zij in eerste instantie niet overwogen.
Verder hebben de gemeenten in het kader van de pilots de
informatieoverdracht over de scholen naar ouders meer vorm gegeven. Zo
maken Deventer, Rotterdam, Amsterdam Zuideramstel en Nijmegen folders
met informatie over de scholen. Nijmegen heeft ook informatie over de scholen
beschikbaar gemaakt via de website voor het centraal aanmeldpunt
'Schoolwijzer'. Ouders kunnen hier scholen op een aantal punten vergelijken.
Voorlopige bevindingen
De carrousels lijken een goede manier voor scholen in een wijk om zich te
presenteren. Het percentage ouders dat er gebruik van maakt verschilt. Wel is
de sterke indruk dat vooral ouders die met een open blik naar het
onderwijsaanbod kijken, gebruikmaken van het aanbod. Hiermee wordt dus
juist de groep bereikt die mogelijk bereid is direct of via een ouderinitiatief voor
een school te kiezen, die zij nog niet kenden op basis van informatie uit de
vriendenkring en de buurt. Scholencarrousels zijn daarmee een goed
60

hulpmiddel om in te zetten tegen segregatie.
Voorwaarden voor succesvolle carrousels zijn:
• Samenwerking tussen scholen. Een scholencarrousel is een effectief
instrument om ouders te informeren over de scholen in de buurt. Het is
daarom van belang dat de meeste scholen in de buurt meewerken en dat
er centraal geworven wordt voor de carrousel.
•

Draagvlak bij de scholen. De deelnemende scholen moeten open staan
voor mogelijke effecten van een scholencarrousel, zoals een
ouderinititatief.

•

Wijksamenstelling. Inzet van een carrousel in een wijk met een gemengde
populatie waar de scholen onvoldoende een afspiegeling vormen.
Omgeving van de school. Gemengde buurten met
ontwikkelingsperspectief, bijvoorbeeld via herstructurering bieden de
meeste kansen op ouderinitiatieven. Scholencarrousels zijn dan een goed
instrument om scholen in de buurt onder de aandacht te brengen.
Kwaliteit van onderwijs. Ouders willen graag kwaliteitsscholen. Een
zwakke school zal daardoor minder worden gekozen. Aan de andere kant
kunnen scholen zich juist profileren met hun sterke kanten bij een
scholencarrousel.

•

•

Ondersteunen van scholen met een succesvol ouderinitiatief
Nu er in sommige gemeenten sprake is van succesvolle ouderinitiatieven, blijkt
dat het veranderen van de schoolpopulatie effecten heeft op wat er van een
school wordt gevraagd. Zo vragen de ‘nieuwe’ ouders vaak meer van de
directie en docenten dan de ouders die al langer kinderen op school hadden.
Ook hebben de ‘nieuwe’ leerlingen vaak andere behoeften, waardoor
docenten het onderwijs moeten aanpassen. Scholen zijn hiertoe niet altijd
voldoende uitgerust, waardoor een succesvol initiatief soms leidt tot
tegenvallende resultaten.
In Rotterdam, waar al langer ervaring is met ouderinitiatieven, is daarom in het
kader van de pilot ingezet op het begeleiden van de scholen met een
succesvol ouderinitiatief. Ook Nijmegen, Utrecht en Amsterdam hebben
aandacht voor de gevolgen van een veranderende schoolpopulatie en bieden
begeleiding met behulp van een onderwijsontwikkelings- en adviesbureau.
Voorlopige bevindingen
Hoewel er nog niet veel ervaring is opgedaan met het begeleiden van de
scholen, blijkt uit de eerste resultaten in Rotterdam al wel dat ondersteuning
voorziet in een behoefte en een goede bijdrage kan leveren aan het
‘integratieproces’ op een school. Een ouderinitiatief heeft vaak meer effect op
een school dan de school van tevoren kan overzien. Ook zijn verwachtingen
van ouders niet altijd realistisch. Door begeleiding in dat proces kunnen
problemen voorkomen worden.
In Rotterdam is in de begeleiding onderscheid gemaakt naar verschillende
aspecten. Zo is er een traject gericht op de communicatie met de ouders. Een
veranderende oudergroep vraagt van een school ook een andere manier van
61

het benaderen en communiceren. De nieuwe ouders hebben andere
verwachtingen en eisen dan de zittende ouders. Ook moet een balans
gevonden worden tussen de nieuwe en oude oudergroepen. Een ander aspect
is de pedagogisch didactische aanpak en de wijze waarop de school zich wil
profileren. Ook dit proces blijkt niet vanzelf te verlopen. Ook het team heeft
ondersteuning nodig bij het vinden van een nieuwe balans op school bij een
veranderende samenstelling.

3.7

Pilots binnen het bredere beleid gericht op integratie
De pilotgemeenten kennen aanzienlijke verschillen in de wijze waarop de
OCW-pilots zijn ingezet. Dit heeft verschillende redenen. Zo zijn de G4
nauwelijks te vergelijken met andere gemeenten wat betreft de omvang van de
allochtone bevolking en de mate van segregatie tussen wijken. In Amsterdam
en Rotterdam is de meerderheid van de basisschoolleerlingen inmiddels van
allochtone afkomst. Deze gemeenten voeren dan ook vaak al langer beleid om
segregatie tegen te gaan en ontmoeting te bevorderen. In gemeenten als
Deventer en Nijmegen is daarentegen veruit de meerderheid van de
basisschoolleerlingen van autochtone afkomst en is sprake van concentratie in
enkele wijken.
De G4 hebben ook te maken met een groter aantal schoolbesturen binnen hun
gemeente, waardoor centrale afspraken lastiger te maken zijn. In Amsterdam
komt daar nog bij dat het beleid ten aanzien van basisonderwijs op
stadsdeelniveau wordt uitgevoerd. Dit betekent dat er nauwelijks centrale
afspraken gemaakt kunnen worden. Initiatieven worden dan ook vooral op
stadsdeelniveau ingezet.
Mede als gevolg van bovengenoemde kenmerken zijn de OCW-pilots op
verschillende wijzen ingebed in het bredere beleid. Samenvattend doet zich
het volgende beeld voor:
In Amsterdam is de OCW-pilot een onderdeel van verschillende pilots die de
gemeente heeft lopen om instrumenten om segregatie tegen te gaan, verder
te ontwikkelen. Eerdere initiatieven hebben tot nu toe te weinig opgeleverd. In
Utrecht maken de pilots integraal deel uit van het lopende beleid om
segregatie tegen te gaan en integratie te bevorderen. Rotterdam heeft al jaren
ervaring met initiatieven om etnische segregatie tegen te gaan. Zij hebben de
pilot ingezet als verdieping van het bestaande beleid. De pilots in Nijmegen en
Deventer richten zich ten slotte met name op het centraal aanmeldmoment.
In Den Haag en Eindhoven is de pilot juist aangegrepen om het beleid een
impuls te geven met nieuwe initiatieven. Opvallend is dan ook dat juist in deze
twee pilots grote ontwikkelingen hebben plaatsgevonden in het afgelopen
halfjaar. Zo was bij aanvang van deze pilots geen draagvlak voor een centraal
aanmeldmoment. Inmiddels worden in beide gemeenten de mogelijkheden
voor invoering onderzocht.

62

BIJLAGEN

63

64

BIJLAGE 1

Onderzoeksvragen
Gemeentelijk beleid en opzet pilots
1. Wat is het gemeentelijk beleid ten aanzien van het tegengaan van
segregatie in het basisonderwijs in de zeven pilotgemeenten?
2. Welke plek nemen de pilots in binnen het algemene beleid?
3. Hoe zijn de pilots vormgegeven (organisatie, samenwerking) en welke
specifieke instrumenten worden er in het kader van de pilot ingezet om
segregatie in het basisonderwijs tegen te gaan?
Werking pilots
4. Hoe verloopt de uitvoering van de pilots in de praktijk?
5. Welke knelpunten doen zich voor en hoe worden die opgelost?
6. In hoeverre zijn de gestelde doelen en maatregelen gerealiseerd?
Opbrengsten
7. Wat is de uitgangssituatie op de scholen voor basisonderwijs in de
pilotgemeenten wat betreft de samenstelling van de leerlingpopulatie bij
aanvang van de pilot?
8. Hoe ontwikkelt de samenstelling van de leerlingpopulatie zich in deze
gemeenten gedurende de pilot?
9. Zijn er verschillen in ontwikkeling in de leerlingpopulatie op de
basisscholen in de pilotgemeenten als die worden vergeleken met scholen
in controlegemeenten, die niet aan de pilot deelnemen? Hoe kunnen deze
verschillen in ontwikkeling worden geduid?
10. Wat is de bijdrage van de verschillende instrumenten die gericht zijn op
ontmoeting (bijvoorbeeld vriendschapsscholen in Rotterdam en School in
de wereld in Utrecht) aan het intensiveren van de contacten tussen
allochtone en autochtone leerlingen?
11. Zijn er verschillen in ontwikkeling in de leerlingpopulatie op de scholen
tussen de drie gemeenten (Amsterdam, Utrecht en Deventer) die
experimenteren met vaste aanmeldmomenten? Welke factoren zijn daarbij
van invloed?
12. Hoe beoordelen de betrokken partijen in de pilotgemeenten de
verschillende ingezette instrumenten en de effecten daarvan op het
bestrijden van segregatie in het basisonderwijs en het vergroten van
contacten tussen autochtone en allochtone leerlingen?
Aanbevelingen
13. Welke lessen kunnen worden getrokken uit de ervaringen uit de pilots ten
aanzien van het tegengaan van segregatie in het basisonderwijs?
14. Wat zijn de mogelijkheden en voorwaarden voor effectief
overheidsingrijpen ten aanzien van segregatie?
65

66

regioplan beleidsonderzoek
Nieuwezijds Voorburgwal 35
1012 RD Amsterdam
T

020 531 531 5

F

020 626 519 9

E

info@regioplan.nl

I

www.regioplan.nl