RAAD VAN DESKUNDIGEN
VOOR DE NATIONALE MEETSTANDAARDEN
INGESTELD BIJ DE METROLOGIEWET, ARTIKEL 4 (STB. 2 FEB. 2006)

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER

Uitgangspunten voor een strategisch vierjarenplan
voor de periode 2013 – 2016

Advies aan de Minister van Economische Zaken
Juli 2013

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

2

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Colofon
Dit advies is opgesteld door de Raad van Deskundigen voor de Nationale
Standaarden, bestaande uit:
Mw. dr. P.C. Plooij-van Gorsel

voorzitter

prof. dr.ir. J.F.G. Cobben

TU/e

Mw. prof. dr.ir. P.M. Herder

TUD

dr.ir. C.J. Hogendoorn

Krohne

dr. B.J. Mijnheer

NKI-AVL

prof.em. dr.ir. P.P.L. Regtien

UT

Ir. J.W. Spronck

TUD

prof. dr. H.P. Urbach

TUD

prof.em. dr. J.H.W. de Wit

TUD

Het secretariaat van de Raad is gevestigd bij:
Agentschap NL
t.a.v. Mw. A.A. Steggerda (secretaris)
Postbus 93144
2509 AC Den Haag
Tel. 088-602 5759
Fax 088-602 9023

3

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

4

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

1 Inhoudsopgave
1

Inhoudsopgave......................................................................................................... 5

2

Samenvatting en aanbevelingen .............................................................................. 7

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8
2.9
2.10

Algemeen ..................................................................................................................... 7
Chemie .......................................................................................................................... 8
Elektriciteit en magnetisme ................................................................................. 9
Tijd en frequentie ..................................................................................................... 9
Ioniserende straling ..............................................................................................10
Massa en gerelateerde standaarden ...............................................................10
Lengte en gerelateerde standaarden ..............................................................11
Thermometrie en vochtigheid ..........................................................................11
Optische standaarden ...........................................................................................12
Volumetrie ................................................................................................................12

3

Voorwoord .............................................................................................................. 15

4

Basisbegrippen Metrologie ..................................................................................... 17

4.1
4.2
5

Terminologie en begrippen ................................................................................17
Het doel van standaarden ...................................................................................20
Omgevingsanalyse ................................................................................................. 21

5.1
5.2

Internationale ontwikkelingen .........................................................................21
Europese ontwikkelingen ...................................................................................22
5.2.1

De Europese positie van VSL................................................................................................ 23

5.2.2

Het European Metrology Research Programme (EMRP) ......................................... 24

5.2.3

Het European Metrology Programme for Innovation and Research (EMPIR)25

5.3

Nederland..................................................................................................................25
5.3.1

Inleiding ........................................................................................................................................ 25

5.3.2

Relatie VSL – Nederlands bedrijfsleven........................................................................... 27

5.4

6

Samenwerking VSL- Hoger Onderwijs...........................................................28
5.4.1

Uitgangspunten ......................................................................................................................... 28

5.4.2

Noodzaak tot samenwerking ............................................................................................... 29

5.4.3

Een model voor samenwerking .......................................................................................... 29

5.4.4

Lopende initiatieven................................................................................................................ 31

Huidige situatie en ontwikkelingen van Standaarden .............................................. 33

6.1
6.2

Inleiding .....................................................................................................................33
Chemie ........................................................................................................................35
6.2.1

Inleiding ........................................................................................................................................ 35

6.2.2

Huidige Situatie ......................................................................................................................... 35

6.2.3

Ontwikkelingen ......................................................................................................................... 36

6.3

Elektriciteit en magnetisme ...............................................................................37
6.3.1

Inleiding ........................................................................................................................................ 37

6.3.2

Huidige situatie.......................................................................................................................... 38

5

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

6.3.3

6.4

Tijd en frequentie .................................................................................................. 41
6.4.1

Huidige Situatie ......................................................................................................................... 41

6.4.2

Ontwikkelingen ......................................................................................................................... 42

6.5

Ioniserende straling ............................................................................................. 42
6.5.1

Huidige situatie ......................................................................................................................... 42

6.5.2

Ontwikkelingen ......................................................................................................................... 43

6.6

Massa en gerelateerde standaarden .............................................................. 47
6.6.1

Huidige situatie internationaal ........................................................................................... 47

6.6.2

Ontwikkelingen Internationaal........................................................................................... 48

6.6.3

Ontwikkelingen binnen VSL ................................................................................................. 49

6.7

Lengte en gerelateerde standaarden ............................................................. 50
6.7.1

Huidige situatie ......................................................................................................................... 50

6.7.2

Ontwikkelingen ......................................................................................................................... 52

6.8

Thermometrie en vochtigheid ......................................................................... 55
6.8.1

Inleiding........................................................................................................................................ 55

6.8.2

Huidige situatie. ........................................................................................................................ 55

6.8.3

Ontwikkelingen ......................................................................................................................... 56

6.8.4

Conclusies. ................................................................................................................................... 56

6.9

Optische standaarden .......................................................................................... 57
6.9.1

Huidige situatie ......................................................................................................................... 57

6.9.2

Ontwikkelingen ......................................................................................................................... 58

6.10

7

8.1
8.2
9

Volumetrie ............................................................................................................... 60

6.10.1

Huidige situatie ......................................................................................................................... 60

6.10.2

Ontwikkelingen ......................................................................................................................... 61

Nieuwe gebieden ................................................................................................... 63

7.1
7.2

8

Ontwikkelingen ......................................................................................................................... 39

Algemeen .................................................................................................................. 63
Ontwikkelingen in de afgelopen periode ..................................................... 65
7.2.1

Milieu en Chemie ...................................................................................................................... 65

7.2.2

Voeding en Gezondheid ......................................................................................................... 65

7.2.3

Energie .......................................................................................................................................... 65

7.2.4

Veiligheid (Safety en Security) ............................................................................................ 66

7.2.5

Advanced (High-tech) Systems ........................................................................................... 66

Metrologische Infrastructuur ................................................................................... 69

Inhoud........................................................................................................................ 69
Kostenontwikkeling ............................................................................................. 69
Speerpunten en prioritering .................................................................................... 71

Afkortingen.................................................................................................................... 73
Geraadpleegde bedrijven .............................................................................................. 75

6

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

2 Samenvatting en aanbevelingen
2.1 Algemeen
Metrologie is ‘de wetenschap van het meten’. Het omvat zowel de theoretische als de
praktische aspecten met betrekking tot het uitvoeren en analyseren van metingen.
Een meting beoogt het bepalen van de waarde van een grootheid.
Voor het uitvoeren van een correcte meting zijn meetstandaarden nodig waarmee
de te gebruiken meetapparatuur gekalibreerd kan worden. De meting zelf dient
volgens een vastgesteld protocol uitgevoerd te worden en de analyse van het
meetresultaat dient ook een schatting van de meetonzekerheid te omvatten.
Geconstateerd is dat de aandacht voor de metrologie in Nederland fors is
teruggelopen. In het hoger onderwijs wordt nauwelijks aandacht besteed aan
metrologie. Zelfs binnen de drie Technische Universiteiten is de aandacht voor dit
vakgebied zeer beperkt. Deze universiteiten hebben geen leerstoel in de metrologie
meer. Ook maatschappelijk bezien gaat het de verkeerde kant op. In communicatie,
zoals in kranten, maar ook in brochures worden verkeerde of zelfs foute eenheden
gebruikt. Door de industriële en maatschappelijke ontwikkelingen neemt het belang
van de metrologie echter juist toe.
Het is zeer moeilijk voor VSL om met de beperkte middelen zowel de kennis op hoog
peil te houden als ook nieuwe onderwerpen aan te boren. Anderzijds is het voor de
weinige aan de universiteit overgebleven metrologische experts moeilijk om het
onderwijs in de metrologie uit te breiden. Structurele samenwerking tussen VSL en
de universiteiten is daarom een voor de hand liggende methode om zowel het
onderzoek als het onderwijs in de metrologie te versterken.
Vandaar dat de Raad als eerste prioriteit aanbeveelt het instellen van een duurzame
relatie tussen VSL en relevante vakgroepen aan technische (en wellicht algemene)
universiteiten volgens het model uiteengezet in H. 5.4. Samengevat komt dit model
erop neer dat senior onderzoekers van VSL die werken op de kerngebieden
nanometrologie, optica, elektrische energie, chemie (inclusief spectroscopie) en flow
een deeltijdaanstelling krijgen in een overeenkomstige vakgroep van een
universitaire onderwijsinstelling voor (bijvoorbeeld) 10% van hun tijd. Deze
medewerkers moeten via bijdragen aan het onderwijs en universitair onderzoek de
metrologie onder studenten promoten en de zichtbaarheid van VSL vergroten.
Bovendien kunnen de deeltijdaanstellingen worden benut om studenten voor
afstudeerprojecten te werven en om toegang te krijgen tot onderzoeksfondsen zoals
die van STW/NWO waar VSL nu niet kan indienen.
Advies 1

Richt in samenwerking met universiteiten deeltijdposities in voor senior onderzoekers
van VSL in relevante vakgroepen aan universiteiten op het gebied van de kerngebieden
van het metrologisch onderzoek van VSL. Stel hiertoe een plan van aanpak op gericht
op uitvoering per 2014.
VSL is zeer succesvol in het EMRP (European Metrology Research Programme).
Ongeveer 1/3 van het totale budget van VSL wordt via EMRP projecten verworven,
en komt ten goede aan onderzoek op nieuwe gebieden binnen de metrologie. Het
publiceren van onderzoeksresultaten in internationale wetenschappelijke
7

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

tijdschriften en presentaties op conferenties versterkt de reputatie van VSL en
verhoogt daarmee de kansen op participatie in toekomstige EU-projecten.
Advies 2

a. Ondersteun actief een vervolg op het European Metrology Research Programme
(EMRP).
b. Blijf investeren in fundamenteel onderzoek (in Europees verband) naar moderne
standaarden om zodoende een technologische voorsprong en daardoor ook de
meerwaarde in de toekomst voor de Nederlandse industrie te behouden.
c. Intensiveer de samenwerking met Europese meetinstituten, onderwijsinstellingen en
bedrijfsleven vooral ten aanzien van de nieuwe gebieden. Maak optimaal gebruik van
de mogelijkheden die universiteiten en onderzoeksprogramma’s op deze universiteiten
bieden.
d. Stimuleer en waardeer het publiceren in wetenschappelijke tijdschriften.

2.2 Chemie
VSL heeft een internationale toppositie op het gebied van gasanalyses. Deze positie
is zeer belangrijk voor de Nederlandse Economie. Deze positie moet daarom
behouden blijven.
Advies 3

Het advies van 4 jaar geleden is opgevolgd en dient nu met kracht te worden herhaald:
Het blijft noodzakelijk te investeren op het gebied van gasanalyses (lagere
detectiegrenzen en hogere nauwkeurigheden) om de toppositie te behouden.
Er dient ook na de zeer goede aanpak van de afgelopen 4 jaar verder te worden
geïnvesteerd in nieuwe toepassingen van gasanalyses. Deze zijn vaak milieu/energie
en veiligheid (gezondheid) gerelateerd. Slechts enkele voorbeelden zijn: gassen die
uit kunststoffen ontwijken/diffunderen (geur- en smaakstoffen fabrikanten,
houdbaarheid producten etc.), emissies van nano-deeltjes in lucht,
radicalen/reactieve gassen in de atmosfeer als gevolg van de toename van het
gebruik van biobrandstoffen, ademanalyses in relatie tot sensoren, kwik in
uitlaatgassen.
Het advies om een verkennende studie (in een internationaal
samenwerkingsverband) te starten naar de haalbaarheid en toepassing van
gecertificeerde referentiematerialen voor voedselveiligheid en -betrouwbaarheid ,
rekening houdend met de complexiteit van matrixeffecten uit de strategische visie
van 2009-12 is door EZ niet overgenomen.
De argumentatie was dat VSL hiervoor niet voldoende expertise bezit. Immers naast
chemische experts zijn ook biologen, biofysici etc. nodig. Dat is juist. Daarom pleiten
we, ook gestuurd door de al gemelde complexiteit (o.a. matrix effecten) van het
werkgebied, voor een internationaal samenwerkingsverband. Het veld van
voedselveiligheid is zeer relevant en is voor de Nederlandse economie een
belangrijk onderwerp, waarbij VSL vanuit zijn leidende positie op het gebied van
gasanalyses wellicht een coördinerende rol kan spelen. Het gebied sluit ook aan bij
ademanalyses en de diffusie van gassen uit kunststoffen (ofodor), zoals al eerder
genoemd.
8

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Advies 4

Participeer actief in een internationaal samenwerkingsverband waarbinnen een
verkennende studie naar de haalbaarheid en toepassing van gecertificeerde
referentiematerialen voor voedselveiligheid en –betrouwbaarheid wordt uitgevoerd.

2.3 Elektriciteit en magnetisme
Het blijft van belang om het uitvoeren van kalibraties voor alle gangbare elektrische
grootheden in de top van de herleidbaarheidsketen te continueren. De huidige
faciliteiten voor herleidbaarheidskalibraties voor alle gangbare elektrische
grootheden dienen te worden gehandhaafd om aan de marktvraag te kunnen blijven
voldoen. Nieuwe ontwikkelingen die plaatsvinden op het gebied van efficiency van
nieuwe technologieën, intelligentie in elektriciteitsnetwerken en specifieke stroomen spanningskenmerken van apparatuur zorgen voor nieuwe gebieden en daarom
ook nieuwe kansen.
Advies 5

Breng de faciliteiten op peil voor:
•
•
•

het meten van de kwaliteit en stabiliteit van het hoogspanningsnet, onder andere
fasehoekmetingen (Phasor Measurement Units, PMU’s).
Het meten van efficiency en stroom- en spanningskenmerken van nieuwe
technologieën (verliesmetingen)
Het meten van de kwaliteit van de elektriciteitsvoorziening in laag- en
middenspanningsnetten (Power Quality, PQ-aspecten)

Advies 6

Ontwikkel de volgende speerpunten van wetenschappelijk onderzoek:
•
•
•

geavanceerde sampling(meet)methoden voor wisselspanning en –stroom.
Meten van Power Quality aspecten, propagatie door het net en tijdsynchronisatie
van metingen in elektriciteitsnetten, fasehoekmetingen
Toepassing en kalibratie van niet-conventionele meettransformatoren

2.4 Tijd en frequentie
De internationale positie op het gebied van tijd en frequentie kan als goed worden
gekarakteriseerd, zonder in de breedte de technologische top te bereiken, zoals ook
in de vorige strategische visie werd verwoord. Die noodzaak bestaat ook niet, gezien
de bestaande alternatieven in Europa. Echter in het veld wordt zeer veel belang
gehecht aan de blijvende beschikbaarheid van de bestaande faciliteiten op hoog
niveau.
Advies 7

Zet de ontwikkelingen aan het glasfibernetwerk voortvarend door, en werk daarbij
nauw samen met nationale en internationale partners.
Advies 8

Zet een communicatieplan op om de markt wat “agressiever” te benaderen en verbeter
de directe toegankelijkheid van de technici voor klanten met een certificeringswens.
9

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

2.5 Ioniserende straling
In de nucleaire geneeskunde is sprake van een enorme toename in het gebruik van
Positron Emission Tomography (PET), vooral uitgevoerd met PET-CT scanners.
Advies 9

VSL moet samen met de fabrikanten, gebruikers en beroepsverenigingen tot een plan
van aanpak komen voor de realisatie van gestandaardiseerde ijkbronnen voor het
kalibreren van PET scanners en voor dosiskalibratoren.
Er bestaat behoefte aan meer kwaliteitscontrole “op de werkvloer” wat betreft de
brachytherapie.
Advies 10

De kalibratiefaciliteit voor put-ionisatiekamers voor iridium-192 high doserate
bronnen en low doserate jodium-125 zaadjes dient te worden voltooid. Samen met de
beroepsverenigingen moet VSL een aanbeveling formuleren betreffende regelmatige
kalibratie van deze putionisatiekamers voor gebruik in de brachytherapie.
In Europa zijn een tiental centra voor hadrontherapie, voornamelijk met protonen,
in gebruik of in aanbouw. Waarschijnlijk wordt begin 2014 besloten om ook in
Nederland één of meerdere faciliteiten voor protonentherapie te installeren. Ook
worden de komende jaren in Nederland en elders in de wereld MRI-versnellers
geïnstalleerd.
Advies 11

Continueer het onderzoek naar het gebruik van de watercalorimeter van VSL voor de
kalibratie van protonenbundels en van fotonenbundels van MRI-versnellers.

2.6 Massa en gerelateerde standaarden
Het zwaartepunt van het internationale massagerelateerd onderzoek betreft de
nieuwe definitie van de massastandaard en ligt buiten Nederland.
Het huidige kalibratie- en automatiseringsniveau voor massa, druk en viscositeit is
goed. De activiteiten zijn vooral gericht op service en dienen gezien het belang, de
behoefte en tevredenheid vanuit de markt te worden voortgezet.
Op het gebied van de afgeleide grootheid viscositeit presteert VSL op hoog niveau en
verwacht VSL de lopende automatisering en verbeteringen in 2014 af te ronden en
deze faciliteit zo veel mogelijk vanuit marktopdrachten te financieren. MDV (Massa,
Druk en Viscositeit) is een relatief kleine groep en het huidige niveau, niet alleen van
beheer maar ook van ondersteuning binnen VSL, dreigt weg te zakken als er voor
deze groep geen budget meer is voor R&D.
Advies 12

“Massa, druk en viscositeit” (MDV) is binnen VSL de enige groep zonder EMRP of KP7
projecten. Onderzoek de mogelijke uitbreiding voor R&D- samenwerking tussen Massa,
Flow en Chemie.

10

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Advies 13

Zorg voor duidelijkheid qua verantwoordelijkheden omtrent de nationale kalibratiefaciliteiten voor Kracht en Moment. VSL is ten minste aanspreekpunt voor deze massagerelateerde grootheden.

2.7 Lengte en gerelateerde standaarden
Het verkleinen van de meetonzekerheid van lengte in algemene zin behoeft niet de
hoogste prioriteit. VSL heeft, mede op advies van de Raad, gekozen voor
concentratie op specifieke gebieden zoals High Tech Systems en micronanotechnologie.
Advies 14

Continueren van activiteiten en niveau voor High Tech Systems en micro- en
nanometrologie.
De verwachting is dat de biotechnologie nog een enorme groeispurt te wachten staat
en dat er veel vraag naar nieuwe meettechnieken zal zijn. Het is echter moeilijk te
overzien welke nano-bioactiviteiten en ontwikkelingen plaatsvinden bij de
Nederlandse bedrijven en universiteiten.
Advies 15

Verken de metrologiemarkt voor nano-biotechnologie nader en kijk in hoeverre het
mogelijk en zinvol is de samenwerking met universiteiten en anderen uit te breiden en
te structureren.

2.8 Thermometrie en vochtigheid
De vaste temperatuurpunten worden op een goed niveau door VSL onderhouden. In
een eerdere fase is het effect van isotopen op het WTP reeds onderzocht. VSL heeft
zich hiermee wereldwijd een leidende positie op het gebied van WTP verworven.
Om aan de marktvraag te kunnen blijven voldoen dienen de huidige faciliteiten voor
herleidbaarheidskalibraties te worden gehandhaafd. Het gaat dan vooral om de
uitvoering van kalibraties van temperatuur en dauwpuntstemperatuur in de top van
de herleidbaarheidsketen voor het gehele temperatuurbereik.
Advies 16

Continueer het onderzoek naar het effect van onzuiverheden op het watertripelpunt
(WTP).
In het kader van het ERMP-project “Metrology for Energy Gases”, dat gecoördineerd
wordt door de Chemiegroep van VSL, wordt gewerkt aan het meten van vocht in
aardgas bij hoge druk. VSL heeft hier een leidende rol.
Advies 17

Continueer de ontwikkeling van methoden voor het meten van vocht in aardgas bij
hoge druk.

11

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

2.9 Optische standaarden
VSL heeft een sterke positie opgebouwd op het gebied van radio- en fotometrie,
onder andere door de gerealiseerde driedimensionale radiantiemeetopstelling voor
de karakterisering van een breed gamma aan lichtbronnen en detectoren.
Advies 18

Bouw de metrologische adviesactiviteit op het gebied van ruimtelijke stralingsmeting
verder uit, onder andere ten gunste van de aardobservatie en de Nederlandse
ruimtevaart. Verken het verre infrarood tot en met het terahertzgebied.
Solid-state verlichting met behulp van LED’s, OLED’s en lasers is aan een
stormachtige opmars bezig vanwege het zeer gunstige energieverbruik en het
duurzaamheidaspect. Zowel op het gebied van afgeleide, tijdsopgeloste standaarden,
als op het gebied van consultancy zijn belangrijke nieuwe mogelijkheden aanwezig.
Advies 19

Ga door met het ontwikkelen van metrologische en spectroscopische kennis en kunde
op het gebied van solid-state verlichting met behulp van LED’s, OLED’s en lasers.
Onderhoud konktakten met Philips en Holst Centre.
Er is nu in VSL brede expertise aanwezig op optisch gebied. Hierdoor kan VSL gaan
werken aan nieuwe onderwerpen zoals bijvoorbeeld de karakterisatie van fouten in
afbeeldingssystemen, en de karakterisatie van optische sensoren in de biologie en
de chemie. De aanwezige brede expertise geeft goede mogelijkheden voor EMRPprojecten.
Advies 20

Benut de brede optische expertise en verken nieuwe onderwerpen. De verbreding van
onderwerpen is belangrijk om aan EMRP- projecten mee te kunnen doen en is ook van
belang voor de Nederlandse industrie.

2.10 Volumetrie
Hogedruk aardgas en minerale oliën
Er is in Nederland veel veranderd ten aanzien van de hogedruk aardgaskalibraties.
Euroloop GasCal heeft de bekende faciliteiten in Westerbork en Bergum nagenoeg
geheel vervangen en voorziet duidelijk in een nationale en internationale behoefte.
Tevens wordt momenteel de laatste hand gelegd aan de grootste en nauwkeurigste
kalibratiefaciliteit ter wereld voor minerale oliën: Euroloop – HyCal. Deze faciliteit is
volledig nieuw voor Nederland en zorgt voor een enorme uitbreiding van
herleidbare debietkalibraties op het gebied van één van de belangrijkste
energiedragers ter wereld.
Advies 21
Blijf aandacht besteden aan het onderhoud van de lage druk gas standaard en verdere
reductie van de gerealiseerde onzekerheden van de nieuwe faciliteiten voor hoge druk gas en
minerale oliën.

LNG

12

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

De belangstelling voor LNG is afgelopen jaren zeer sterk toegenomen. De reden
hiervoor is dat LNG een aantal specifieke voordelen heeft. Het gebruik van LNG zal
de komende jaren sterk toenemen. Hierdoor ontstaat een grote behoefte aan
herleidbare debietmetingen.
Afgelopen jaren heeft Nederland zich ook op dit werkgebied internationaal
onderscheiden door als eerste een primaire debietstandaard voor LNG te realiseren.
Nederland zet hier duidelijk de trend.
Advies 22
Werk aan een verdere reductie van de onzekerheid van de primaire LNG standaard om, zo
mogelijk, de doelstelling van 0,05% te behalen.

Micro- en Nanoflow
Belangrijke ontwikkelingen hebben plaatsgevonden op het terrein van ‘micro- en
nanoflow’. Een voorname toepassing vinden we in de dosering van medicijnen. Een
lage meetonzekerheid bij deze extreem lage debieten kan letterlijk van levensbelang
zijn zeker nu, ten gevolge van sterkere medicijnen, de benodigde doseringen sterk
afnemen. In de achterliggende periode is er bij VSL in het kader van een EMRPproject (‘Metrology for Drug Delivery’) gewerkt aan de basis van een standaard voor
micro- en nanoflow.
Advies 23
Blijf werken aan de verdere ontwikkeling van een primaire standaard voor micro- en nanoflow
met een lage onzekerheid.

Meten van gasemissie
De afgelopen jaren is de druk op het meten van afvalgasstromen via de zg. ‘stacks’ en
‘flares’ (veelal gebruikt bij petrochemische en chemische installaties) aanzienlijk
toegenomen. Deze druk zal de komende tijd verder toenemen. Tot nu toe ontbreekt
betrouwbare en nauwkeurige industriële meetinstrumentatie voor deze toepassing.
In de industrie wordt gewerkt aan mogelijke oplossingen. Zodra er geschikte
meetinstrumentatie op de markt komt, is herleidbaarheid nodig.
Advies 24
Volg nauwlettend de ontwikkelingen op het terrein van gasemissies. Zorg dat er
herleidbaarheid kan worden aangeboden zodra betrouwbare industriële meetinstrumentatie
op de markt beschikbaar komt.

13

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

14

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

3 Voorwoord
Op verzoek van de minister van Economische Zaken geeft de Raad van deskundigen
voor de nationale standaarden (de Raad) in dit rapport haar visie op het
standaardenbeheer voor de periode 2013-2016.
In de vigerende Metrologiewet staat:
Artikel 4
1. Er is een Raad van deskundigen voor de nationale meetstandaarden
die tot taak heeft:
a. toezicht uit te oefenen op de verwezenlijking en het beheer van
nationale meetstandaarden en omtrent dat toezicht jaarlijks verslag uit te
brengen aan Onze Minister en hem overigens van raad te dienen;
b. advies uit te brengen over aangelegenheden in verband met de
meetstandaarden van grootheden.

De visie en adviezen in dit rapport hebben zowel betrekking op het beheer en de
ontwikkeling van de huidige meetstandaarden (artikel 4 lid a), als op metrologie in
het algemeen (artikel 4 lid b) in het belang van Nederland als lid van de Europese
Unie.
Dit strategische advies is een vervolg op het advies over de jaren 2009-2012. Daar
waar relevant wordt in deze rapportage ook ingegaan op de resultaten van de
adviezen uit het voorgaande rapport.
De Raad heeft geconstateerd dat er weinig affiniteit voor de metrologie bestaat in
Nederland, terwijl dit vakgebied toch van groot economisch belang is en steeds meer
wordt. Vandaar dat gepoogd is dit rapport ook voor minder ingewijden leesbaar te
maken. Daartoe wordt in hoofdstuk 4 ingegaan op de terminologie en begrippen uit
de metrologie en wordt het doel van de standaarden geschetst. De Raad hoopt
daarmee dat dit rapport ook toegankelijk is voor diegenen in Nederland die hierover
besluiten moeten nemen.
Er is voor gekozen om de omgevingsanalyse te splitsen in een algemeen deel, dat in
hoofdstuk 5 wordt beschreven en in een meer specifiek deel per werkgebied, dat in
hoofdstuk 6 is opgenomen.
In hoofdstuk 7 wordt ingegaan op ontwikkelingen en het ontstaan van nieuwe
werkgebieden. Hoewel sommige daarvan betrekking hebben op een periode die veel
langer is dan de komende vier jaren, leek het de Raad toch nuttig om deze te
beschouwen.
In dit rapport wordt veelvuldig over VSL gesproken. De Raad is zich er van bewust
dat er formeel een onderscheid bestaat tussen enerzijds het beheer en de
ontwikkeling van de standaarden en anderzijds de handhaving. In principe staan
deze los van elkaar. De Raad brengt immers ook advies uit over de plek waar deze
activiteiten kunnen worden ondergebracht. Formeel is VSL een marktpartij. Toch is
het gekunsteld steeds deze scheiding aan te brengen. De Raad acht het bovendien
onlogisch aan de mogelijkheden van VSL voorbij te gaan, mede gezien haar conclusie
(zie hoofdstuk 8), dat het beheer en ontwikkeling van de standaarden bij VSL in
goede handen is. Dit blijkt ook uit de positie die VSL binnen het Europese
onderzoeksveld inneemt en haar internationale reputatie. Vandaar ook dat dit
15

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

aspect regelmatig in het rapport terugkomt. Dit weerhoudt de Raad er niet van ook
naar andere marktpartijen te kijken, bijvoorbeeld in het geval van standaarden op
het gebied van Voeding en Gezondheid of Veiligheid.
Om de aanbevelingen goed toegankelijk te maken is er voor gekozen deze te
bundelen in hoofdstuk 2. In hoofdstuk 9 wordt nader ingegaan op de prioritering
van deze aanbevelingen.

16

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

4 Basisbegrippen Metrologie
In dit hoofdstuk worden achtereenvolgens de volgende basisbegrippen verklaard:
metrologie, meten, grootheden, eenheden, standaarden, referenties,
meetonzekerheid, kalibratie en herleidbaarheid.

4.1 Terminologie en begrippen
Metrologie is ‘de wetenschap van het meten’. Het omvat zowel de theoretische als
de praktische aspecten met betrekking tot het uitvoeren en analyseren van
metingen. Bij een meting heeft men de bedoeling de waarde van een grootheid,
bijvoorbeeld een lengte, temperatuur, tijd, elektrische weerstand of de concentratie
van een bepaalde stof te bepalen. Ook dient een schatting gemaakt te worden van de
onzekerheid in het meetresultaat.
Metrologie is ‘de wetenschap van het meten’. Het omvat zowel de theoretische als
de praktische aspecten met betrekking tot metingen. Bij een meting heeft men de
bedoeling de waarde van een grootheid, bijvoorbeeld een lengte, temperatuur, tijd,
elektrische weerstand of de concentratie van een bepaalde stof te bepalen.
Bijna alle landen ter wereld hebben wettelijke regelingen over het gebruik van
eenheden, maten, gewichten en meetinstrumenten (“wettelijke metrologie”). Deze
komen voort uit de zorg van de overheid voor eerlijkheid in de handel, veiligheid,
gezondheid en milieu.
Meten is het op objectieve en experimentele wijze toekennen van getallen of
symbolen aan eigenschappen van objecten en gebeurtenissen met het doel deze te
beschrijven1.
Om meetwaarden wereldwijd te kunnen vergelijken is een internationaal
eenhedenstelsel opgesteld (Meterconventie 1885) en zijn meetstandaarden
ontwikkeld. Alle meetbare grootheden kunnen worden uitgedrukt in termen van
deze basiseenheden.
Een (meetbare) grootheid beschrijft een specifieke eigenschap van een verschijnsel,
een lichaam of een stof die kwalitatief kan worden onderscheiden en kwantitatief
kan worden bepaald. Voorbeelden: temperatuur, snelheid, elektrische stroom.
Een (meet)eenheid is de maat van een bepaalde grootheid, bij afspraak gedefinieerd
en aangenomen, waarmee andere grootheden van dezelfde soort worden vergeleken
om hun grootte ten opzichte van die grootheid uit te drukken. Voorbeelden: graad
celsius, meter per seconde, ampère.
Een meetwaarde (van een grootheid) is de grootte van een bepaalde grootheid, in
het algemeen uitgedrukt als een (meet)eenheid vermenigvuldigd met een getal.
Voorbeelden: 37 graad celcius, 330 meter per seconde, 25 ampère.
De zeven grondeenheden met bijbehorende basisgrootheden zijn:
- de meter voor lengte;

1

Een van de vele definities. Deze is van Ludwik Finkelstein (City University London):
Measurement is the process of empirical, objective assignment of numbers or symbols to
attributes of objects and events of the real world, in such a way as to describe them.

17

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

- het kilogram voor massa;
- de seconde voor tijd;
- de ampère voor elektrische stroom;
- de kelvin voor thermodynamische temperatuur;
- de mol voor hoeveelheid stof;
- de candela voor lichtsterkte.
Bij de waardebepaling van een grootheid wordt de gemeten waarde uitgedrukt in
deze gestandaardiseerde eenheden of een combinatie daarvan.
Een (meet)standaard is een stoffelijke maat, meetinstrument, referentiemateriaal
of meetopstelling die tot doel heeft de eenheid (of een daarvan afgeleide waarde)
van grootheden te definiëren, te verwezenlijken, te beheren of te reproduceren, om
als referentie te dienen.
Afhankelijk van de plaats in de metrologische keten onderscheidt men diverse typen
standaarden, waaronder:
-

Internationale meetstandaard, door een internationale overeenkomst
aangewezen om als basis te dienen voor het vaststellen van waarden van andere
standaarden van de betrokken grootheid.

-

Primaire standaard, aangewezen of alom erkend als standaard met de hoogste
metrologische kwaliteit en waarvan de waarde wordt aanvaard zonder
verwijzing naar andere standaarden van dezelfde grootheid.

-

Referentiestandaard, beschikbaar op een gegeven plaats of in een gegeven
organisatie, en in het algemeen van de hoogste beschikbare metrologische
kwaliteit, waaraan metingen worden ontleend die daarmee zijn verricht.

-

Werkstandaard, routinematig in gebruik om stoffelijke maten, meetinstrumenten
of referentiematerialen te kalibreren of te keuren.

Meetstandaarden van basisgrootheden berusten doorgaans op natuurkundige
grootheden die de basis zijn van onveranderlijke natuurwetten. In het verleden
hanteerde men veelvuldig materiële representanten voor deze standaarden, thans is
dit grotendeels vervangen door operationele definities. Zowel de beschikbaarheid
als de reproduceerbaarheid en daarmee de (meet)nauwkeurigheid zijn hierbij
gebaat. De enige uitzondering is nog het kilogram, (het blok metaal bewaard in
Sèvres), waarvoor thans door samenwerkende NMI’s en andere onderzoekscentra
een alternatief wordt gezocht (voor verdere details zie H. 6.6).
Elke meting gaat gepaard met onzekerheid, de exacte waarde van een grootheid kan
nimmer worden vastgesteld. Het is uiteraard van belang de onzekerheid van een
meting zo laag mogelijk te houden, in een mate die afhangt van de toepassing. De
wet vergt dat de onzekerheid kan worden vastgesteld. Daarbij spelen de volgende
begrippen een rol:
Meetonzekerheid: een parameter die de spreiding van waarden, die redelijkerwijs
aan de meetgrootheid kunnen worden toegekend, karakteriseert, bijvoorbeeld de
standaardafwijking (of een bepaald veelvoud daarvan), of de helft van een interval
dat een bepaald betrouwbaarheidsniveau bezit.

18

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Kalibratie: het geheel van handelingen dat onder gegeven omstandigheden het
verband vastlegt tussen de door een meetinstrument of meetsysteem aangewezen
waarden van grootheden - of de door een stoffelijke maat of een referentiemateriaal
vertegenwoordigde waarde - en de overeenkomstige door standaarden
verwezenlijkte waarden.
Herleidbaarheid: de eigenschap van een meetresultaat of de waarde van een
standaard waardoor deze in verband kan worden gebracht met bepaalde
referenties, gewoonlijk nationale of internationale standaarden, door een
ononderbroken keten van vergelijkingen die allemaal bepaalde onzekerheden
hebben. Onderstaande figuur geeft een voorbeeld van de herleidbaarheidsketen
voor de grootheid massa (met eenheid kilogram), met een indicatie van de
betreffende onzekerheden.
Een internationaal goed functionerend stelsel van meetstandaarden is gebaseerd op
de beschikbaarheid van nationale meetstandaarden en op de wederzijdse
internationale erkenning daarvan.

Fig. 1. Herleidbaarheidsketen voor massa (kilogram)

Een meetresultaat kan nooit nauwkeuriger zijn dan de standaard waarnaar
herleidbaarheid is vastgelegd. In de praktijk wordt de meetonzekerheid in een
meetresultaat bepaald door meerdere factoren, bijvoorbeeld de meetprocedure.
Hiervoor bestaan ook standaarden (meer in het bijzonder normen genoemd).
Het waardenbereik van een meetgrootheid kan sterk uiteenlopen. Zo kunnen
kalibraties worden verlangd voor afstanden ter grootte van lichtjaren of ter grootte
van nanometers. De kalibratie geschiedt echter steeds vanuit de beschikbare
lengtestandaard (1 meter). “Upscaling” en “downscaling” zijn derhalve belangrijke
metrologische parameters bij de inrichting van een standaardenfaciliteit.
19

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

4.2 Het doel van standaarden
Metrologie speelt een belangrijke rol in de industrie, internationale handel en in het
dagelijkse leven. Nauwkeurige en betrouwbare metingen zijn van cruciaal belang
om de kwaliteit van het product te garanderen, en in de ondersteuning van milieu,
gezondheid en veiligheid. Een nauwkeurig systeem van maten en gewichten is een
essentiële voorwaarde voor mondiale en nationale economische activiteit, eerlijke
handel, toezicht op de kwaliteit en dient ter bescherming van de klant.
De nationale overheid heeft de taak toe te zien op handhaving van de Metrologiewet,
waaronder het juiste gebruik van eenheden en standaarden en de correcte
toepassing van kalibratievoorschriften. Kalibraties worden meer en meer
uitgevoerd door daartoe gecertificeerde instanties. De overheid blijft echter
verantwoordelijk voor het beheer en de ontwikkeling van de nationale (primaire)
standaarden en het verschaffen van faciliteiten voor kalibraties tot het hoogste
(nationale) niveau. Daarbij hoort ook het deelnemen aan internationale Keycomparisons en het faciliteren van wetenschappelijk onderzoek op het gebied van
de metrologie, om de kwaliteit van de standaarden ook in de toekomst te kunnen
waarborgen, zowel naar Europese als naar internationale maatstaven.
Het eenhedenstelsel is gebaseerd op het internationaal overeengekomen “Système
international d’unités”, kortweg SI genoemd. Alle landen op drie na (waaronder de
Verenigde Staten van Amerika) hebben het gebruik van dit stelsel per wetgeving
verplicht gesteld. Diverse landen, waaronder ook Nederland, laten ook enkele
andere dan SI-eenheden toe. Een mondiaal gebruik van dezelfde eenheden
bevordert de internationale samenwerking t.a.v. onderzoek, productie en handel.
Het naast elkaar gebruiken van verschillende eenheden kan leiden tot verwarring,
vertraging of zelfs gevaarlijke situaties2.

2

Het meest bekende voorbeeld is de mislukte landing van de Mars Climate Orbiter (23
september 1999). In de geneeskunde wordt nog steeds druk in zowel mmHg als Pa gebezigd,
hetgeen op zijn minst verwarrend is bij het uitwisselen van medische gegevens.

20

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

5 Omgevingsanalyse
Industrie, handel en in toenemende mate de kwaliteit van het leven zijn steeds meer
afhankelijk van nauwkeurige, betrouwbare en vergelijkbare metingen.
Drie drijvende krachten zijn:
•
•
•

Traditionele industrieën worden complexer en vereisen bredere meetbereiken en
kleinere onzekerheden;
Nieuwe opkomende gebieden zoals nanotechnologie en biotechnologie;
Gebieden waarbinnen de toegevoegde waarde van metrologie in toenemende mate
wordt erkend en nodig is, zoals chemie, gezondheidszorg en voedselveiligheid.

Hierdoor worden de eisen die aan de metrologie worden gesteld steeds zwaarder; dit zal
in de toekomst alleen maar toenemen. Dit resulteert in een behoorlijke druk op de
traditionele benadering van metrologieontwikkeling die tot nu toe gebaseerd is geweest
op nationale onderzoeksinitiatieven met af en toe internationale samenwerking.
Vanuit de industrie wordt duidelijk de behoefte aangegeven dat het beheer van de
nationale standaarden dient te gebeuren door een onafhankelijk instituut. Al te
grote invloeden van niet onafhankelijke grote instituten of externe partijen moeten
worden voorkomen. Vanwege deze noodzaak tot stabilisatie en het grote belang
voor Nederland dient de minister van Economische Zaken voldoende inbreng te
hebben. Het beschikbaar stellen van voldoende financiële middelen en het
aanhouden van de juiste werkstructuur en verantwoordelijkheden vormen
belangrijke elementen in het kunnen voldoen aan bovengenoemde zaken.
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op:
-

internationale ontwikkelingen

-

Europese ontwikkelingen

-

de situatie in Nederland

Vervolgens wordt speciaal aandacht gegeven aan:
-

samenwerking VSL met universiteiten en hogescholen

-

het metrologie onderwijs in Nederland

5.1 Internationale ontwikkelingen
Het Internationaal Comité voor Maten en gewichten (BIPM: de
Intergouvernementele organisatie van de Meter Conventie bestaande uit 51
lidstaten en 20 geassocieerde landen) heeft in 2003 de nieuwe uitdagingen
beschreven in een rapport "Evolving needs for Metrology in Trade, Industry and
Society and the Role of BIPM".
De voornaamste conclusie was dat de toenemende eisen voor nauwkeurige
metingen in zowel nieuwe als traditionele vakgebieden het vermogen van de NMI’s
en het BIPM overstijgt. Duidelijk is dat geen enkel NMI in staat is het hele gebied
van noodzakelijke meetstandaarden en diensten te leveren en dat netwerken en
nauwe samenwerking van NMI’s over de hele wereld noodzakelijk is.
Ofschoon samenwerking bij wetenschappelijke vergelijkingen of meetstandaarden
heel gebruikelijk was, werden er voor de komst van het European Metrology
21

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Research Programme (EMRP) geen pogingen ondernomen tot internationale
strategische onderzoeksplanning.
Tezamen met de oproep van BIPM (eind 2005) aan de internationale metrologiegemeenschap tot herdefiniëring van de fundamentele eenheden als het kilogram, de
ampère en de kelvin met een ambitieus tijdpad, creëerde dit de urgentie tot
lancering van het European Metrology Research Programme (EMRP) waarop
verderop in dit rapport wordt ingegaan.

5.2 Europese ontwikkelingen
Europa levert collectief de grootste bijdrage en is tevens de grootste deelnemer in
het wereld-metrologieprogramma. Deze investering is belangrijk voor de economie
en de levenskwaliteit in Europa. Uit een studie van de Universiteit van Oxford
(2002) in opdracht van de Europese Commissie blijkt dat Europa alleen al via direct
kwantificeerbare bronnen jaarlijks € 83 miljard of bijna 1% van de EU GDP
spendeert aan meetactiviteiten. Voegen we daar de maatschappelijke uitgaven voor
gezondheid, milieuregels, veiligheidstesten, antifraudeprojecten en dagelijkse
activiteiten bij, dan stijgt dit bedrag aanmerkelijk. Goed besteed geld als we kijken
naar de opbrengsten.
Economen schatten dat door de invloed van de meetactiviteit op de technologische
ontwikkeling bijna € 230 miljard aan baten wordt gegenereerd. Dit komt neer op
2,7% van het EU GDP. Met andere woorden, iedere Euro geïnvesteerd in
meetactiviteit genereert drie Euro als direct geschatte baten.
Meten, testen en de definitie van gemeenschappelijke standaarden zijn essentiële
bouwstenen van de Europese kenniseconomie. Een krachtige Europese
metrologische infrastructuur is cruciaal om adequaat functioneren van de Europese
interne markt te waarborgen en tegelijkertijd de concurrentiepositie van Europese
bedrijven op de wereldmarkt te versterken”.
De Europese metrologiegemeenschap realiseerde zich dat een gefragmenteerde
aanpak het effect en het enorme economische potentieel van Europees Metrologisch
onderzoek zou beperken. In veel gevallen is het niet mogelijk op nationaal niveau de
noodzakelijke kritische massa in R&D te realiseren en sommig onderzoek wordt
gedupliceerd in verschillende nationale instituten. Om onderlinge afstemming van
metrologische activiteiten en diensten in Europa te bevorderen en om meer
efficiëntie te bereiken werd in 1987 Euromet opgericht. Dit was een vrijwillig
samenwerkingsverband tussen de nationale instituten voor metrologie (NMI’s) in de
EU en de EVA.
Nieuwe uitdagingen voor Europese metrologie, zoals het bereiken van een hoger
niveau van integratie en coördinatie van metrologisch onderzoek in het kader van
EMRP, maakten het oprichten van een rechtspersoon voor de coördinatie van
Europese metrologie noodzakelijk. De installatie van deze rechtspersoon is
voorbereid binnen het iMERA - project met als resultaat de transformatie van
EUROMET naar EURAMET E.V. op 11 januari 2007 in Berlijn.
EURAMET heeft als doel de bevordering van wetenschap en onderzoek en Europese
samenwerking op het gebied van metrologie en aansluiting bij ERA, de European
Research Area. Dit wordt gerealiseerd door de volgende acties:

22

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

•
•
•
•
•
•

•
•

•

Ontwikkeling en ondersteuning van Europese onderzoekcoördinatie op het gebied van
metrologie en meetstandaarden
Ontwikkeling, regelmatige updating en implementatie van het European Metrology
Research Programma (EMRP)
Ondersteuning van leden en “associates” bij het werven van onderzoeksgelden in het
kader van Europese samenwerkingsprojecten
Coördinatie van het gezamenlijke gebruik van speciale faciliteiten
Technische samenwerking met metrologie instituten buiten EURAMET en met andere
regionale en internationale metrologie organisaties.
Als Regionale Metrologie Organisatie (RMO) fungeren met als doel wederzijdse
wereldwijde erkenning (mutual recognition) van nationale standaarden, van kalibratie
en van meetcertificaten.
Promotie en coördinatie van wetenschappelijke kennistransfer en ervaring op het
gebied van de metrologie
Vertegenwoordigen van de metrologie op Europees niveau, bevorderen van bestpractice naar beleid en beleidsmakers in het kader van metrologische infrastructuur en
Europese samenwerking.
Samenwerking met Europese en internationale organisaties verantwoordelijk voor een
infrastructuur van hoog niveau, in het bijzonder bij participatie in de voorbereiding van
geharmoniseerde technische documenten.

De voorloper van het EMRP, iMERA-Plus, liep van 2007-2012 en is succesvol
afgerond.

5.2.1 De Europese positie van VSL
In de Strategievisie standaardenbeheer 2009-2012 luidde advies 24: Continueer de
deelname aan iMERA projecten vanuit NMi-VSL. Dit advies is met enorme inzet en
veel succes opgevolgd. VSL heeft aan 8 iMERA+ projecten deelgenomen, welke
inmiddels zijn afgerond.
In het vervolgprogramma, EMRP, is VSL eveneens zeer actief. Momenteel lopen er
27 projecten, waarvan er 7 in 2013 eindigen. Daar tegenover staat dat er halverwege
2013 nog 6 nieuwe projecten van start zullen gaan. De verdeling van de EMRPprojecten over de diverse thema’s is:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Energy1: 7 projecten
Industry1: 6 projecten
Environment1: 4 projecten
Health: 5 projecten
SI-1: 3 projecten
New Technologies: 2 projecten
Industry2: 3 projecten
SI-2: 3 projecten
Energy2: naar schatting 8 projecten (laatste call)
Environment 2: naar schatting 4 projecten (laatste call).

Bij meerdere projecten is VSL coördinator.

23

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Het participeren in deze projecten heeft niet alleen geleid tot uitbreiding van de
onderzoeksactiviteiten, maar ook en vooral tot meer focus op die terreinen waar
VSL bij uitstek over expertise beschikt, en het afstoten van enkele andere gebieden,
waaronder akoestiek en grafeen.

5.2.2 Het European Metrology Research Programme (EMRP)
Het EMRP heeft als hoofddoel de ontwikkeling van de metrologie als een
multidisciplinair wetenschappelijk vakgebied significant te versnellen en te
verbreden. Deze discipline:
•
•

Ondersteunt het innovatieproces binnen de onderzoeksgemeenschap en de
voortschrijdende industriële ontwikkeling.
ondersteunt EU-beleid door te zorgen voor een geavanceerde technische basis van de
metrologie.

Het EMRP focust daarbij op drie uitgangspunten:
•

•
•

Een nieuwe aanpak voor metrologisch onderzoek waarbij “grote uitdagingen” vanuit de
verschillende takken van de metrologie worden geformuleerd . De sleutelgebieden zijn
gerelateerd aan de prioriteiten van het zevende Kaderprogramma (FP7). De EMRP
Research Council waakt ervoor, dat de beschikbare middelen gericht en effectief worden
ingezet
Ontwikkelen van multidisciplinaire oplossingen om fundamentele metrologische
problemen gerelateerd aan de fundamentele constanten opt te lossen.
Gerichte R&D met als doel de realisatie en verspreiding van de primaire en secundaire
eenheden te verbeteren.

Het EMRP beschikt over een budget van € 400 miljoen voor een periode van 7 jaar,
wordt georganiseerd door 23 nationale metrologie–instituten, onder auspiciën van
EURAMET met ondersteuning van de Europese Unie.
Verbinding met de geschikte thema’s binnen FP7 zijn voorzien, in het bijzonder met
het Instituut voor Reference Materials and Measurement, onderdeel van het
European Joint Research Center (JRC), waarvan directe participatie in de juiste
EMRP-activiteiten wordt verwacht.
Momenteel hebben sommige landen slechts een marginaal of in het geheel geen
nationaal R&D programma. Binnen het onderdeel “Capacity Building” voorziet het
EMRP in zowel verspreiding als opbouw van capaciteit binnen deze landen en maakt
tegelijkertijd gebruik van de aanwezige expertise.
In 2012 verscheen een tussentijdse evaluatie van het EMRP, met een zeer positief
resultaat. In het rapport staat o.a.: “the EMRP is an excellent example of a joint
programme aimed at creating critical mass to address complex, interdisciplinary
social challenges and minimise duplication of research efforts.”
Het EMRP bracht bijna 100 gezamenlijke projecten tot stand en nog dit jaar lanceert
EMRP zijn laatste call 2013 (metrologie voor energie en metrologie voor milieu)
maar een mogelijke opvolger is bijna gereed, n.l. The European Metrology
Programme for Innovation and Research, kortweg EMPIR genoemd. Dit nieuwe
initiatief zal wederom worden uitgevoerd onder de koepel van EURAMET met
aanzienlijke steun vanuit het Europese kaderprogramma HORIZON 2020. Voor het
24

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

zover is dient EMPIR, gebaseerd op artikel 185 van het Verdrag van de Europese
Unie, goedgekeurd te worden door de Europese Raad en het Europees Parlement via
een z.g. co-decisieprocedure.

5.2.3 Het European Metrology Programme for Innovation and Research
(EMPIR)
EMPIR betreft toonaangevend onderzoek op het terrein van SI (internationale
eenheden), en onderzoek gerelateerd aan de grote uitdagingen op de gebieden van
energie, milieu en gezondheid. Deze activiteiten richten zich op de behoeften van de
Europese industrie en bevorderen een snel gebruik van de onderzoekresultaten.
Een andere belangrijke doelstelling van EMPIR is het verder intensiveren en
faciliteren van samenwerkingsverbanden tussen metrologie-organisaties, industrie
en nationale meetinstituten (NMI’s).
EMPIR in kort bestek:
•
•
•
•
•
•
•
•

is het belangrijkste programma voor Europees metrologieonderzoek
is gebaseerd op artikel 185 van het Europees Verdrag
gaat uit van gezamenlijke implementatie door de bij Euramet aangesloten instituten
krijgt evenredige financiering van Eurametleden en de Europese Unie (50/50 basis)
omvat verschillende modules, ieder met een duidelijke eigen focus
heeft een looptijd van 10 jaar met calls tussen 2014 en 2020
beoogt uitbreiding van de reikwijdte van het onderzoek richting innovatie,
standaardisatie en “capacity building”
wordt opengesteld voor deelname van excellente onderzoekspartners (niet NMI’s)

5.3 Nederland
5.3.1 Inleiding
Zoals in hoofdstuk 4 is aangegeven speelt metrologie een belangrijke rol in de
industrie, internationale handel en het dagelijkse leven. Onder andere vanwege een
eerlijke handel en ter bescherming van de consument heeft de overheid in het
verleden een systeem in het leven geroepen om bepaalde standaarden vast te leggen
en apparatuur verplicht te ijken. Het vakgebied metrologie bestrijkt echter een
breder terrein dan in de Metrologiewet is omschreven.
Op 1 mei 1989 is de Dienst van het IJkwezen geprivatiseerd onder de naam
Nederlands Meetinstituut. Dit komt voort uit het beleid van de overheid zo min
mogelijk uitvoerende taken zelf te verrichten. Bijkomend argument was dat zo de
aanwezige kennis bij de Dienst van het IJkwezen op een betere wijze aan het
bedrijfsleven kan worden aangeboden. Hiermee is de grens tussen wat een
overheidstaak is en welke taken aan het bedrijfsleven kunnen worden overgelaten
minder duidelijk geworden. De Raad adviseert de minister van Economische Zaken
en de regering ten aanzien van deze aspecten.
Daarbij moet worden aangetekend dat de Raad beseft dat inzicht in het belang van
meetstandaarden in de volle breedte niet bij alle departementen aanwezig kan
worden verondersteld. Daarom beveelt de Raad opnieuw aan bij de beoordeling van
wetten/regelgevingen waarin metingen aan de orde zijn een advies van VSL
verplicht te stellen over meetmethode, meetstandaard en herleidbaarheid.
25

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Tijdens haar werk als toezichthouder (artikel 4 lid a van de Metrologiewet) heeft de
Raad ervaren dat vanuit EZ drie maal per jaar uitvoerige rapportages van VSL
worden verlangd om zich te verantwoorden. Deze rapportages worden door de
Raad beoordeeld. De Raad heeft geadviseerd deze rapportages minder uitvoerig te
maken en meer op hoofdlijnen te sturen. Dit geeft voor de medewerkers van VSL en
ook voor de leden van de Raad de gelegenheid meer met de inhoud bezig te zijn.
Dat Nederland als geïndustrialiseerd land niet voorop loopt op het gebied van de
metrologie blijkt uit Fig. 2. Vergelijken we de figuren 2a (metrologiebudget) en 2b
(BNP) van diverse Europese landen dan is duidelijk te zien dat Nederland beduidend
minder geld aan R&D metrologie besteedt, uitgedrukt als fractie van het BNP, dan
Duitsland, Engeland en Finland. Dit botst met de ambitie van Nederland om
Kennisland zijn.

(a)
4.000.000
3.500.000
3.000.000
2.500.000
2.000.000
1.500.000
1.000.000
500.000

Duitsland

Ver. Kon.

Frankrijk

Italie

Zwitserland

Nederland

Finland

Spanje

Denemarken

Tsjechie

Zweden

Portugal

Turkije

Polen

Noorwegen

Oostenrijk

Slovenie

Ierland

0

(b)
Fig. 2. (a) R&D metrologiebudget van enige Europese landen [L.R. Pendrill 2011: Looking to
the Future of European Metrology. NCSLiGaylord, Washington DC], (b) BNP in 106 USD van
dezelfde landen vlgs IMF 2012 [Wikipedia].

26

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

5.3.2 Relatie VSL – Nederlands bedrijfsleven
Met het opheffen van de Holland Metrology Group is de directe moederorganisatie
van VSL weggevallen en zag VSL zich genoodzaakt in een nog zelfstandiger vorm
haar weg te gaan. Deze nieuwe positie is, vanuit de perceptie van het bedrijfsleven,
door VSL goed ingevuld. Er wordt serieus gepoogd om samen te werken met het
bedrijfsleven. Het is gewenst dat VSL deze samenwerking verder versterkt. Het
belang van samenwerking tussen de metrologische instituten en de industrie wordt
ook door het Europese Parlement onderstreept en zal gestimuleerd worden in
EMPIR (de opvolger van EMRP).
De Raad voor Accreditatie (RvA) zorgt voor kalibratie, (afname) keuringen en
inspectie volgens ISO 17025 en 17020. VSL draagt bij aan het niveau door het
organiseren van nationale ringvergelijkingen. Momenteel is VSL de enige instelling
die in Nederland formele ringvergelijkingen organiseert voor kalibratielaboratoria
(VSL is geaccrediteerd tegen ISO17043; registratie R006). Hun aanbod wordt
bepaald door signalen uit de markt en via afspraken binnen de Technische
Commissies (voorheen NKO, nu onder de vlag van VSL). Deze commissies dekken
niet alle parameters, maar slechts Elektriciteit, Temperatuur & Vocht, Geometrie en
Druk.
Door andere prioriteiten is de voortgang van ringvergelijkingen en de deelname aan
TC’s niet altijd optimaal. Internationale key comparisons duren vaak veel te lang.
Als het gaat om routinematige kalibraties is er nog steeds een trend om die uit te
laten voeren door andere (binnen- en buitenlandse) geaccrediteerde bedrijven,
voornamelijk vanwege de lagere kosten die deze instellingen in rekening brengen,
vergeleken met die van VSL. Echter, in toenemende mate vindt men in VSL een
betrouwbare en solide uitvoerder waar het gaat om lagere onzekerheden,
bijzondere toepassingen, extreme bereiken en condities, nieuw ontwikkelde
instrumenten, of de herleidbaarheid tot nationale standaarden.
Grote klanten maken zich uitgesproken zorgen over de toekomstige dienstverlening
van VSL vanwege de voortdurende bezuinigingen. Men vreest voor het wegvloeien
van deze specifieke voor de Nederlandse industrie uiterst relevante kennis. VSL is
inmiddels de enige instelling in Nederland waar een brede en diepgaande
metrologische kennis aanwezig is. De metrologische kennis is binnen bedrijven aan
het verdwijnen: gekwalificeerd personeel stroomt uit door pensionering en de
aanwas van jonge, goed opgeleide mensen stagneert. Bedrijven hebben dan ook de
grootste moeite gekwalificeerd personeel aan te trekken. Men constateert dat de
basis van de metrologie niet meer onderwezen wordt, noch op universitair, noch op
HBO-niveau (zie ook de paragraaf over samenwerking met Universiteiten en
Hogescholen). De kenniseconomie en het innovatief vermogen van Nederland lopen
het gevaar bij ongewijzigd beleid op termijn achterop te geraken bij andere
Europese landen.
Positief is te noemen de initiatieven die gestart zijn met als doel deze ontwikkeling
te keren. Eén van deze initiatieven is de oprichting van het ‘Flow Center of
Excellence’ waarbij onderwijsinstellingen, het bedrijfsleven en VSL intensief
samenwerken. VSL speelt bv. bij dit initiatief een belangrijke rol.
Een andere potentiële verantwoordelijkheid die zich steeds meer in de richting van
VSL beweegt is die van het werken aan standaardisering en het ontwikkelen van
27

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

normen. Juist de bij VSL aanwezige specifieke kennis biedt hier unieke
mogelijkheden. Samenwerking met nauwverwante organisaties en de relevante
bedrijven is hierbij onmisbaar en kan weer tot nieuwe ontwikkelingen leiden.

5.4 Samenwerking VSL- Hoger Onderwijs
5.4.1 Uitgangspunten
Wetenschappelijke onderzoek van hoog niveau is essentieel voor de metreologie in
Nederland en voor VSL in het bijzonder. Op het gebied van de industriële en
wetenschappelijke metrologie profileert VSL zich als de schakel tussen de
internationale metrologische infrastructuur en de toegepaste metrologie
(meettechniek en instrumentatie) in Nederland. Om de metrologie adequaat en op
het huidige hoge niveau ook in de toekomst te beoefenen is het noodzakelijk de
hiervoor benodigde (wetenschappelijke) kennis op peil te houden, om nieuwe
gebieden te verkennen en om aan relevante nieuwe onderwerpen te werken. Dat is
alleen mogelijk door actief bij te dragen aan de wetenschappelijke ontwikkeling van
de metrologie.
Zoals in eerdere versies van het strategische visiedocument al moest worden
geconstateerd, is het academisch wetenschappelijk onderzoek in de metrologie in
omvang afgenomen. Aan alle drie de technische universiteiten zijn de daar ooit
aanwezige metrologische leerstoelen opgeheven na pensionering van de betreffende
hoogleraar. Wat rest wordt gedaan in vakgroepen die metrologie als onderdeel van
een breder onderzoekspallet beoefenen.
Een recent voorbeeld van deze teruggang is te zien in het nieuwe onderwijsmodel
van de Universiteit Twente (TOM, 2013). Het enige basisvak Meettechniek, dat na
de opheffing van de leerstoel Meettechniek en Instrumentatie nog in het
bachelorprogramma in stand was gehouden voor nog slechts een klein deel van de
studenten, gaat verdwijnen. In plaats daarvan komen enkele onderdelen van het vak
verspreid terug in de diverse in te richten modules. Het is duidelijk dat door deze
versnippering alsmede de afwezigheid van metrologisch geschoolde docenten de
basis van de metrologie in het onderwijs van deze universiteit geheel teloor zal gaan.
Het Angelsaksische model voor het bedrijven van wetenschappelijk onderzoek,
waarbij publiceren in tijdschriften met hoge (hoogste) impact het allerbelangrijkste
is, heeft ook de Nederlandse universitaire wereld geïnfecteerd. Vakgebieden zoals de
metrologie hebben hier onevenredig veel onder te leiden gehad. Vanwege het grote
economische belang van de metrologie is het de hoogste tijd dat er tegengas wordt
gegeven.
Degelijk onderwijs in de metrologie is van groot belang om de metrologische
infrastructuur in Nederland op peil te houden. De afgelopen jaren is er in het hoger
onderwijs steeds minder aandacht voor de metrologie. Het vakgebied geldt als niet
sexy. De slagzin van het voormalige Laboratorium van prof. Heike Kamerlingh Onnes
in Leiden: “Door meten tot weten” wordt door velen in de natuurkunde
onderschreven. Toch is er tegenwoordig in het bacheloronderwijs in de
natuurkunde en de ingenieursvakken weinig aandacht voor meettechnieken,
bepaling van meetnauwkeurigheden en foutenanalyse. Door de geringe aandacht
voor metrologie in de curricula is het voor het Nederlandse bedrijfsleven en ook

28

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

voor VSL zeer moeilijk om gekwalificeerde medewerkers op het gebied van de
metrologie te werven.

5.4.2 Noodzaak tot samenwerking
Het is voor VSL zeer moeilijk, zo niet onmogelijk, om met de beperkte middelen
zowel de kennis op hoog peil te houden als ook nieuwe onderwerpen aan te boren.
De hiervoor benodige hoeveelheid personeel ontbreekt en ook is het moeilijk om het
nodige geld vrij te maken. Zoals eerder aangegeven loopt Nederland qua budget
voor R&D in de metrologie in verhouding tot het nationaal budget achter op het
gemiddelde in Europa.
Anderzijds is het voor de weinige aan de universiteit overgebleven metrologische
experts moeilijk om het onderwijs in de metrologie uit te breiden.
Structurele samenwerking tussen VSL en de universiteiten is daarom een voor de
hand liggende manier om zowel het onderzoek als het onderwijs in de metrologie te
versterken.
Er wordt weliswaar al samengewerkt tussen medewerkers van VSL en universitaire
groepen maar die samenwerking is vrijblijvend en niet structureel. Men kent elkaar
bijvoorbeeld uit het verleden. Ook wordt wel eens een Research Excellent Grant
(REG) onderzoeker (meestal een postdoc) aan een vakgroep van een Nederlandse
universiteit gefinancierd door een EMRP project. Vaak gebeurt dit dan door
bemiddeling van VSL.
In de volgende paragraaf wordt een model beschreven om de samenwerking minder
vrijblijvend en meer gestructureerd te maken. Hiervoor is een inspanning (onder
andere financieel) van zowel VSL als de universiteiten nodig. De kosten en moeiten
worden echter bij verre overtroffen door de voor beide partijen te verwachten
baten.

5.4.3 Een model voor samenwerking
In het volgende beschrijven we een model voor de samenwerking van
wetenschappers van VSL en Nederlandse universiteiten. Het model is tot stand
gekomen door interne discussie in de Raad waarbij gebruik is gemaakt van
gesprekken die gevoerd zijn tussen leden van de Raad en wetenschappers van VSL.
Uit die gesprekken kwam naar voren dat in het samenwerkingsmodel vijf
metrologische kerngebieden aan bod moeten komen. Deze kerngebieden zijn:
1. nanometrologie
2. optica
3. elektrische energie
4. chemie (inclusief spectroscopie)
5. flow
In het voorgestelde samenwerkingsmodel zou voor elk van de vijf kerngebieden een
senior wetenschapper van VSL een deeltijdaanstelling in een passende groep aan
een universiteit moeten krijgen voor bijvoorbeeld 10%, d.w.z. voor 1 dag per twee
weken. Voor elk van de vijf kerngebieden geldt dat er passende vakgroepen aan
Nederlandse universiteiten zijn. In paragraaf 5.4.4. wordt uiteengezet dat zowel VSL
29

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

als de betrokken universitaire vakgroepen zullen profiteren van deze
deeltijdaanstellingen. Het lijkt daarom redelijk dat VSL en de universiteit ieder de
helft van de benodigde financiële middelen opbrengen, d.w.z. bij een 10%
aanstelling ieder 0,05 fte. De selectie van de deeltijdmedewerker moet in goed
overleg door VSL en de universiteit gezamenlijk worden gedaan en de aanstelling zal
3 jaar gelden met een optie tot verlenging met nog eens 3 jaar. Het niveau van de
deeltijdaanstelling hangt van de wetenschapper af; in een aantal gevallen kan het
om een aanstelling als deeltijdhoogleraar gaan, in andere gevallen kan een
aanstelling als deeltijd UHD of UD passender zijn.
Het voorgestelde model is slechts een voorbeeld en variaties zijn uiteraard mogelijk.
Een belangrijke overweging bij het tot stand komen van dit model was dat op deze
wijze met minimale kosten een maximaal effect bereikt kan worden. In de vorige
versie van de Strategische Visie van de Raad was de belangrijkste aanbeveling de
aanstelling van een voltijdse leerstoel in de metrologie aan een van de technische
universiteiten. Dit advies is niet opgevolgd, dat wil zeggen dat de hiervoor
benodigde middelen door geen van de betrokken partijen, inclusief EZ, beschikbaar
zijn gesteld. Hoewel de instelling van een voltijdse leerstoel in de metrologie een
heel goed signaal zou zijn om het belang van het vakgebied te onderstrepen, is het
waarschijnlijk dat een dergelijke voltijdse leerstoel zich slechts op een deelgebied
van de metrologie zou richten: het vakgebied is nu eenmaal te groot voor een
leerstoel. De Raad denkt dat het in dit document voorgestelde model van een aantal
parallelle deeltijdaanstellingen een grotere impact kan hebben op onderzoek en
onderwijs bij lagere kosten. Belangrijk voordeel is dat alle vijf kerngebieden
aandacht krijgen en dat in meerdere curricula het onderwijs in de metrologie
uitgebreid zou kunnen worden (bijvoorbeeld in de natuurkunde, de elektrotechniek,
de werktuigbouwkunde en de chemie).
Voordelen van samenwerking
a. Voordelen voor VSL
•
•

•

•

•

•
•

Toegang tot andere financieringsbronnen voor onderzoek zoals STW, FOM, IOP en
HTSM waar alleen medewerkers van universiteiten projecten kunnen indienen.
Het inzetten van door genoemde organisaties betaalde promovendi die aan
metrologische onderzoeksprojecten werken is voor VSL een zeer efficiënte manier om
diepgaand onderzoek in de metrologie te doen tegen zeer lage kosten.
Directe toegang tot universitaire kennis. Mogelijkheden tot brainstormen over nieuwe
ideeën (binnen VSL zijn er vaak weinig collega’s die voldoende van elkaars vakgebied
afweten).
Toegang tot het experimentele instrumentarium van universitaire vakgroepen. Dit is
nuttig voor het doen van kortdurende projecten. De eigen opstellingen zijn dikwijls al
voor langere tijd geboekt.
Via het bijdragen aan onderwijs directe toegang tot studenten. Afstudeerprojecten
maken het mogelijk extra werk te laten doen waar men anders geen tijd of geld voor
heeft. Voorbeelden zijn het doen van voorstudies voor nog aan te vragen EMRP
projecten.
Via bijdragen aan het universitaire onderwijs en onderzoek wordt de zichtbaarheid van
de metrologie en van VSL vergroot.
Voor wetenschappers van VSL kan een deeltijdbetrekking in een universitaire vakgroep
zeer bevredigend en inspirerend zijn.

30

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

b. Voordelen voor de universiteit.
•
•
•
•
•
•

Toegang tot REG posities (bijvoorbeeld postdocs) van EMRP projecten.
Meer wetenschappelijke output voor de betreffende vakgroepen.
Extra promovendi door gehonoreerde aanvragen van de VSL-wetenschapper met
deeltijdaanstelling.
VSL kan als bedrijf meedoen en meehelpen bij onderzoeksaanvragen in het kader van
HTSM, STW enz.
Makkelijker toegang tot experimenteel instrumentarium van VSL.
Verbetering van het onderwijs in experimentele vaardigheden.

Van een deeltijder die een aanstelling van 10% heeft kan uiteraard niet verwacht
worden dat zij/hij alleen een heel college verzorgt. Het zou echter al heel nuttig zijn
als een aantal uren metrologie gedoceerd zou worden ingebed in een ander college.
De mogelijkheid van een deeltijdhoogleraarsplaats heeft grote voordelen, gezien de
mogelijkheden om metrologie een basisplaats te geven binnen de huidige opleiding
en hiermee ook het belang van metrologie te onderstrepen. Voor VSL zijn verder
vooral Promotieonderzoek en Postdocs aantrekkelijk, gezien de
subsidiemogelijkheden en het hoge niveau van het onderzoek.

5.4.4 Lopende initiatieven
Om de metrologie maatschappelijk weer verankerd te krijgen heeft de Raad in zijn
vorig strategisch advies voorgesteld een Nederlands “Platform Metrologie” op te
richten, naar voorbeeld van andere, gelijkwaardige platforms zoals het platform
Sensortechnologie. Vanuit dit platform kan dan een subsidieprogramma worden
ontwikkeld op het gebied van de metrologie. In de lichtste organisatievorm zou dit
platform kunnen bestaan uit een gezelschap van vooraanstaande personen uit het
Nederlandse bedrijfsleven. Het platform zou ook de mogelijkheden kunnen
onderzoeken voor het aanstellen van één of meer deeltijdhoogleraren in de
metrologie, bekostigd vanuit de deelnemers aan dit platform.
EZ heeft het afgelopen jaar een beperkte verkenning gedaan naar het draagvlak voor
een dergelijk platform. Dit draagvlak bleek slechts voor Temperatuur en Stroming te
bestaan. De Raad heeft een voorkeur voor een platform dat het gehele vakgebied van
VSL bestrijkt. Daar dit niet op korte termijn mogelijk blijkt, adviseert de Raad VSL
zelf een plan van aanpak te ontwikkelen met de hiervoor genoemde suggesties voor
een sterkere verbondenheid van VSL met universiteiten en hogescholen.
Maar ook vanuit andere hoeken dienen zich initiatieven aan om de metrologie, op
specifieke terreinen, te ondersteunen. Een interessant initiatief van de Technische
Universiteit Eindhoven verdient hier te worden genoemd. Op deze universiteit
wordt een promotieonderzoek gestart, betrekking hebbend op de aspecten van het
meten van Power Quality, mede gezien de ontwikkeling van intelligente
elektriciteitsnetwerken. Deze promotieplaats zal worden gefinancierd door de
Technische Universiteit zelf, maar vanuit VSL zal een deel van de begeleiding
kunnen worden gedaan, mede om de resultaten van het onderzoek ook ten volle
door VSL te benutten. Ook kan de promovendus wellicht deels werkzaam zijn bij of
voor VSL.

31

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Een ander sprekend voorbeeld is het initiatief tot de vorming van een centrum voor
Flowtechniek (Flow Center, zie www.flowcenter.nl). Flow Center werkt aan
opleiding en innovatie op het gebied van flow measurement. Met industrie en
onderwijs, ondersteund door brancheorganisaties en overheid, wordt er samen
gebouwd aan de toekomst van flow measurement.
Resumerend is het duidelijk dat zowel VSL als de universiteiten heel veel baat
zullen hebben bij een structurele samenwerking zoals hierboven geschetst. De Raad
adviseert daarom deze plannen nauwlettend te volgen en te steunen. Voorts dient
VSL gekwalificeerde medewerkers te stimuleren meer bij te dragen aan het hoger
onderwijs, en de mogelijkheden te onderzoeken dit bij de universiteiten en
hogescholen onder de aandacht te brengen.

32

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

6 Huidige situatie en ontwikkelingen van
Standaarden
6.1 Inleiding
Op basis van de omgevingsanalyse en middels vele gesprekken van de leden van de
Raad met marktpartijen, collega deskundigen tijdens formele en informele
bijeenkomsten en bij symposia en congressen, is de Raad na interne discussie tot
inzichten gekomen ten aanzien van de huidige situatie en de noodzakelijke
toekomstige ontwikkelingen op de bestaande metrologische vakgebieden.
Deze worden in dit hoofdstuk gepresenteerd. De conclusies hiervan staan vermeld
in Hoofdstuk 2. Nieuwe ontwikkelingen en nieuwe gebieden worden in Hoofdstuk 7
besproken, conform een nieuwe indeling.
De activiteiten van VSL worden gefinancierd vanuit subsidies door EZ, Europese
onderzoekssubsidies en eigen inkomsten. Deze budgetten worden gebruikt voor de
volgende activiteiten:
•
•
•
•

Beheer
Ontwikkeling
Onderzoek
Key comparisons

De activiteiten zijn opgedeeld in de volgende groepen, conform de in dit rapport
gehanteerde indeling: Chemie, Elektriciteit, Ioniserende straling, Massa en
gerelateerde grootheden, Lengte en gerelateerde grootheden, Thermometrie, Tijd en
Frequentie, Volumetrie en ten slotte Metrologische Infrastructuur. Daarnaast heeft
VSL in het meerjarenplan 2010-2013 gekozen voor een duidelijke profilering in 5
speerpunten. Deze zijn:
•
•
•
•
•

Chemie
Volumetrie
HV vermogen
Radiometrie
Nano- en micrometrologie

Figuur 3 geeft weer hoe de budgetten zijn verdeeld over de verschillende
activiteitsgroepen. Het diagram toont duidelijk aan dat de genoemde speerpunten
inderdaad verantwoordelijk zijn voor het grootste aandeel in de totale kosten. De
EMRP-gelden worden uitsluitend aangewend voor onderzoek. Het matchingaandeel
is 50%.

33

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

€ 1.800.000
€ 1.600.000
€ 1.400.000
€ 1.200.000
€ 1.000.000
€ 800.000

VWS

€ 600.000

Research

€ 400.000
€ 200.000
€0

Key Comparisons
Ontwikkeling
Beheer

Fig. 3. Verdeling van EZ- en VWS-budget (in €) binnen VSL in 2013.

In Fig. 4 worden de inspanningen van VSL op de diverse technologische gebieden
vergeleken met die van Europa.
25,00%

20,00%

15,00%

10,00%
VSL 2013
5,00%

Europa 2006

0,00%

Fig. 4. Procentuele verdeling van de inspanningen van VSL en Europa op de diverse
technologieën

34

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Uit de grafiek volgt duidelijk dat VSL zich op de gebieden Chemie, Volumetrie en
Lengte nadrukkelijker profileert dan de rest van Europa. Voor Chemie en Volumetrie
is dit consistent met de leidende positie die VSL al sinds meerdere jaren binnen deze
disciplines heeft. De relatief grote inspanning bij Lengte wordt veroorzaakt door een
bovengemiddeld goede score in recente EMRP-calls en doordat Lengte (als één van
de weinige technologieën binnen VSL) participeert in diverse FP7-projecten op het
gebied van nanometrologie en op het gebied van inline metingen.
Tot slot valt op dat de technologieën Massa en Tijd relatief weinig aandacht krijgen
binnen VSL vergeleken met de rest van Europa. Dit is in lijn met het vorige
Meerjarenplan 2009-2012, waarin gekozen is voor versterking van de eerder
genoemde 5 speerpunten en voor het op een goed niveau houden van Massa en Tijd
met een relatief beperkt budget. Massa participeert niet in het EMRP, maar Tijd wel,
met een project op het gebied van tijd- en frequentiedistributie via glasfibers.
In de volgende paragrafen komen achtereenvolgens de ontwikkelingen van de negen
hoofddomeinen van VSL aan de orde.

6.2 Chemie
6.2.1 Inleiding
Chemische standaarden vormen een zeer breed werkgebied. De basisgrootheid voor
een chemische standaard is de “hoeveelheid stof” uitgedrukt in de eenheid mol. De
mol is een van de zeven basiseenheden in het SI. De mol is niet direct te meten en
wordt berekend op basis van meetresultaten zoals massa per volume eenheid en
kennis van het molecuulgewicht. Bij de voorziene herdefinitie van de basiseenheden
zal een mol gaan corresponderen met een bepaald exact aantal deeltjes afgeleid uit
de constante van Avogadro, hetgeen binnen de vereiste nauwkeurigheid geen
consequenties heeft voor het begrip “hoeveelheid stof”.

6.2.2 Huidige Situatie
Bij de uitvoering van een chemische meting spelen de omgevingsfactoren van de te
bepalen stof/component een belangrijke rol. De aanwezigheid van andere
componenten kan het meetresultaat op twee manieren sterk beïnvloeden. In de
eerste plaats is het gemeten signaal niet altijd voldoende specifiek voor de te
bepalen component. In feite betekent dit dat de gekozen meetmethode niet de juiste
is; dit probleem kan vaak worden ondervangen door verschillende meetmethoden
toe te passen. Ten tweede is er de invloed van de “matrix” op de monstername en de
monster voorbewerking, die het resultaat sterk beïnvloedt. Zo kan de bepaling van
een legeringssamenstelling via Röntgenfluorescentie, waarbij het oppervlak van de
legering eerst wordt gepolijst, tot totaal verkeerde resultaten leiden door
oppervlakteverrijking. Ook bij diepteafhankelijke informatie die kan worden
verkregen door “sputteren” kan ongewild selectief sputteren niet altijd door het
gebruik van betrouwbare referentie “standaarden” worden opgevangen. Ook in de
levensmiddelenanalyse kan de bepaling van bv dioxine in een niet homogeen vast
product (kip) niet eenvoudig met de analyse in een vloeistof (melk) worden
vergeleken. Na monstername en verdere bewerking bij het kipproduct wordt
uiteindelijk een vloeistofanalyse uitgevoerd, die met dezelfde analysetechniek en
zorgvuldigheid als bij melk wordt gedaan, maar nog steeds een vertaalslag nodig

35

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

heeft naar (een deel van) het oorspronkelijke kipproduct om van waarde te kunnen
zijn voor de consument.
Het is duidelijk dat voor vaste stoffen en in iets mindere mate vloeistoffen voor elke
component in ieder type matrix een specifieke meetmethode met een aparte
standaard zou moeten worden ontwikkeld om tot herleidbaarheid te komen.
Vanzelfsprekend is dat praktisch onuitvoerbaar. De ontwikkeling van chemische
standaarden voor vaste stof en vloeistofanalyses staat daarom nog in de
kinderschoenen. VSL heeft bewust gekozen om in dit veld niet te streven naar een
belangrijke positie, mede omdat de industrie vaak een acceptabele manier van
werken heeft gevonden zonder de beschikbaarheid van referentiestandaarden.
De uitzondering hierop vormen de chemische standaarden voor gasanalyses.
Aangezien een groot aantal gassen in zeer zuivere vorm verkrijgbaar is kan met
behulp van nauwkeurige meetapparatuur een groot aantal combinaties van primaire
gasmengsels worden gemaakt. Deze kunnen gebruikt worden in de industrie voor
een zeer goot aantal toepassingen. VSL heeft op het gebied van deze gasanalyses al
geruime tijd een vooraanstaande positie in de wereld, mede door de zelfgekozen
specialisatie (speerpuntenbeleid). Sinds 1994 heeft de afdeling chemie van VSL ook
een “declaration of equivalence” met het NIST in de VS. Hierdoor kunnen Europese
klanten een specifieke range van primaire referentiematerialen van VSL gebruiken
als bron voor herleidbaarheid. De Nederlandse gebruikers zijn evenals dat in de
vorige rapportage werd geconstateerd hiermee zeer tevreden.
VSL speelt ook een belangrijke rol bij het opbouwen van kennis omtrent chemische
standaarden bij andere NMI’s in Europa en bij de industrie. Ook in het kader van het
EMRP speelt VSL op dit terrein een belangrijke rol.

6.2.3 Ontwikkelingen
Voor de Nederlandse economie zijn betrouwbare en herleidbare gasanalyses van
steeds groter belang (gasrotonde, LNG, aardgas/schalie, gasharmonisering (Wobbe
index), biobrandstoffen etc.). Het is daarom noodzakelijk de vooraanstaande positie
van VSL op het gebied van de gasanalyses vast te houden. VSL moet dus , zoals ook
in de afgelopen jaren is gedaan, blijven investeren in de toepassing van nieuwe
technologieën met de laagste detectiegrenzen en de hoogste nauwkeurigheid. De
investeringen in CRDS (Cavity Ring Down Spectroscopy) en in gaschromatografen
voor gespecialiseerde toepassingen in de afgelopen periode worden door industriële
klanten zeer gewaardeerd.
Belangrijke ontwikkelingen zijn vaak milieu en veiligheid (gezondheid) gerelateerd
en worden ook door nieuwe wetgeving op het gebied van uitstoot van gassen en
fijnstof geïndiceerd. Ook de opkomst van nano-materialen kan in de nabije toekomst
leiden tot de noodzaak nieuwe meetstandaarden te ontwikkelen, zowel in de gasfase
als in de vloeistoffase ( o.a. drinkwater).
De toepassing van nieuwe grondstoffen voor energieconversieprocessen (bv
biobrandstoffen) blijft onverminderd van belang.

36

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

6.3 Elektriciteit en magnetisme
6.3.1 Inleiding
Omdat veel meetinstrumenten de gewenste informatie afbeelden op een elektrische
grootheid, is de betekenis van het meten van elektrische grootheden ruimer dan
voor het meten van die grootheden alleen. Recente ontwikkelingen op het gebied
van draadloze communicatie en de toenemende mate van afhankelijkheid van
elektronische systemen verklaart de opkomst van nieuwe metrologische
activiteiten, zoals EMC-metingen (elektromagnetische compatibiliteit) vanwege
ongewenste beïnvloeding (interferentie). De verwachting is dat de toepassing en
noodzaak tot deze activiteiten de komende jaren alleen nog maar zal groeien.
Daarnaast is er een grote toename aan nieuwe technologieën (zoals onder andere
PV-systemen, verlichtingssystemen, elektrisch vervoer) die ook tot gevolg hebben
dat er een grote toename van sensoren zal plaatsvinden in de elektriciteitsnetten.
Dit laatste om de kwaliteit van de elektriciteitsvoorziening (Power Quality) te
kunnen waarborgen.
Op het gebied van efficiency van de nieuwe technologieën en kwaliteitsaspecten van
de elektriciteitsvoorziening zijn de volgende ontwikkelingen van belang:
•
•
•

Meer complexe vermogens- en energiemetingen (in een groter frequentiebereik en met
complexere niet-sinusvormige signalen)
Verliesmetingen aan netcomponenten en toestellen (vermogenstransformatoren, PVsystemen, elektrische auto’s, nieuwe verlichtingssystemen)
Toepassing van andere sensoren dan de traditionele stroom- en
spanningstransformatoren om plaatsing van sensoren onder spanning mogelijk te
maken

Tevens is er een toenemende noodzaak tot certificering/kalibratie van apparatuur
voor bovengenoemde gebieden. Het arsenaal aan elektrische en magnetische
grootheden is groot: spanning, stroom, weerstand, capaciteit, zelfinductie,
frequentie, vermogen, elektrische veldsterkte en magnetische veldsterkte, allen met
een enorm waardenbereik en met een hoge tot zeer hoge nauwkeurigheid. De
standaarden voor spanning en weerstand worden rechtstreeks afgeleid van
kwantumeffecten. De standaard voor stroom is af te leiden van die van spanning en
weerstand. Alle andere elektrische grootheden kunnen direct dan wel indirect via
fysische wetmatigheden worden herleid tot de basisgrootheden.
VSL heeft op het gebied van elektriciteit een sterke reputatie opgebouwd, met name
door een belangrijke rol te spelen in het fundamentele onderzoek naar
kwantumstandaarden. Een en ander is ook onlosmakelijk met elkaar verbonden. Een
toppositie zonder te werken aan fundamenteel onderzoek is op langere termijn niet
mogelijk.
Ook heeft VSL een leidende rol in Euramet en EU-research op het gebied van
elektriciteit, zeker op het gebied van het meten van vermogen en energie. Hier heeft
de focus van VSL op dit nieuwe gebied - zoals voorgesteld in het vorige
meerjarenplan - zijn vruchten afgeworpen.

37

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Naast VSL zijn er vele erkende bedrijven die mogen kalibreren. Uiteindelijk zal de
gebruikte kalibratieapparatuur herleidbaar moeten worden gekalibreerd om de
erkenning (door de RvA) te kunnen behouden.

6.3.2 Huidige situatie
VSL verricht kalibraties voor bedrijven en ook voor geaccrediteerde instanties.
Zodra dat economisch loont gaan bedrijven naar (erkende) geaccrediteerde
instanties. Voor bijzondere, niet routinematige kalibraties blijft VSL het eerste
aanspreekpunt.
Vele bedrijven (waaronder enkele zeer grote) geven ook voor routinematig
kalibreren toch de voorkeur aan VSL. Redenen hiervoor zijn:
•
•
•
•

zekerheid (voorkomen van problemen, veiligstellen via herleidbaarheid)
langere kalibratie-intervallen door betere kwaliteit kalibratieapparatuur
brede kennis (over het gehele vakgebied)
onafhankelijkheid.

Overigens bestaat er een harmonieuze samenwerking tussen de geaccrediteerde
instanties en VSL. In het algemeen is de kalibratiemarkt voor elektrische grootheden
stabiel te noemen. Het is in het kader van deze rapportage ondoenlijk om voor elke
elektrische grootheid afzonderlijk de ontwikkelingen t.a.v. gewenste waardenbereik
en onzekerheid op te sommen. Dit wordt hierna slechts voor enkele specifieke
gevallen gedaan.
Hoogfrequent meetapparatuur
Hoogfrequent meetapparatuur omvat onder andere generatoren,
netwerkanalysatoren, probes en antennes. Hiermee worden grootheden gemeten als
overdracht, reflectiecoëfficiënt, veldsterktes en meer. Deze apparatuur wordt o.m.
ingezet voor EMC, ESD (electrostatic discharge) en EFT (electric fast transients),
gebieden waarvoor strenge normen gelden in verband met ongewenste
interferentie. Men onderscheidt ruwweg twee frequentiegebieden: DC tot 3 GHz en
hoger dan 3 GHz (tot zeker 40 GHz).
De kleinere instrumenten (probes e.d.) worden bij andere NMI’s gekalibreerd, zeker
als het gaat om frequenties ver boven 3 GHz. Ook antennemetingen vinden elders
plaats omdat VSL niet over de faciliteiten daarvoor beschikt. Omdat dit laatste een
relatief klein aandeel van de totale kalibratiemarkt vormt is het niet nodig dat VSL
hiervoor grote investeringen gaat plegen. De grotere apparatuur wordt bij voorkeur
door VSL gekalibreerd, vanwege korte reistijden, minder vervoersrisico en goede
resultaten. De algemene wens is dat de service van VSL voor die taken behouden
blijft. Hiermee kan VSL de Nederlandse erkende kalibratielaboratoria blijven
bedienen die beschikken over faciliteiten voor het meten van EMC.
Vermogensmetingen
In Nederland bevindt zich bij KEMA één van de grootste basisfaciliteiten voor het
beproeven van midden- en hoogspanningsmaterialen en apparaten in de wereld. In
deze laboratoria worden kortsluitstromen tot enkele honderdduizenden ampère en
spanningen tot enkele miljoenen volt opgewekt ten behoeven van kortsluit- en
hoogspanningsbeproevingen. Ook bevindt zich op dezelfde locatie een laboratorium
voor Power Quality/vermogenselektronica, een gezamenlijk initiatief van EZ en
38

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

KEMA. Deze faciliteiten bedienen vrijwel alle (mondiale) fabrikanten van midden–
en hoogspanningsmaterialen en apparatuur zoals transformatoren,
(vermogens)schakelaars, isolatoren en andere componenten. Daarnaast heeft KEMA
de beschikking over testfaciliteiten voor laagspanningscomponenten. Deze Power
Quality, kortsluit- en hoogspanningslaboratoria hebben een behoefte aan het
nauwkeurig kunnen kalibreren van de metingen van hoge wisselstromen en
spanningen en complexe vermogens en energiemetingen. Daarnaast blijkt er
behoefte te zijn aan specifieke metrologische kennis van een instituut als VSL voor
het oplossen van complexe meetproblemen in energienetten, zoals die onder andere
ontstaan door deregulering van de energiemarkt, door groei van duurzame
energiebronnen (wind, zon) en de toenemende intelligentie van de netten (smart
grids).
Naast de genoemde marktbehoeften ontstaat door de deregulering van de
elektriciteitswereld een behoefte aan meer, maar ook nauwkeuriger
vermogensmetingen. Afrekenpunten bevonden zich in het verleden slechts bij de
eindgebruiker, maar door de splitsing van de elektriciteitsbedrijven in productie,
transmissie- en distributiebedrijven zijn de comptabele metingen of afrekenpunten
ook nodig geworden tussen deze bedrijven onderling. De betrouwbaarheid van deze
vermogensmetingen wordt beïnvloed door het frequentiegedrag van
meettransformatoren. Ook is er behoefte aan herleidbaarheid van nieuwe
technologieën toegepast in meettransformatoren. Op beide aspecten is nog
onderzoek nodig.
Met de aandacht voor duurzame energie en energiebesparingen is er ook meer
aandacht voor verliesmetingen van onder andere transformatoren en
transmissiesystemen.
Het meten van fasehoekverschillen tussen (onder)stations wordt in de VS en China
steeds vaker toegepast om een instabiliteit in het netwerk te kunnen voorspellen. De
verwachting is dat dit ook in Europa opgepakt gaat worden, mede door de grote
toename van decentrale opwekkers. Het kalibreren van fasehoek-meetapparatuur
(Phasor Measurement Units, PMU’s) is op dit moment een knelpunt in de genoemde
landen en wordt ook in Europa belangrijk.
Om in te kunnen spelen op de ontwikkelingen is een goed geoutilleerd en kwalitatief
hoogstaand kalibratielaboratorium vereist om als nationaal referentie-instituut te
kunnen fungeren en ondersteuning te kunnen leveren aan de testlaboratoria van
KEMA, energiebedrijven, netwerkbeheerders en andere grote spelers op de
energiemarkt.

6.3.3 Ontwikkelingen
De productie van elektrische en elektronische componenten en systemen neemt in
Nederland zeker geen dominante positie meer in. In het vorige advies van 2009 is,
gebaseerd op deze situatie, een toekomstvisie ontwikkeld. Met betrekking tot
fabrikanten is weinig veranderd en kan de visie van 2009 worden gehandhaafd,
waarin wordt gesteld dat ingrijpende fundamentele metrologische ontwikkelingen
niet op afzienbare termijn zijn te verwachten.
De herleidbaarheid van elektrische meetinstrumenten naar de nationale
meetstandaarden loopt praktisch uitsluitend via de RvA laboratoria. Sommigen laten
een aantal kalibraties uitvoeren door VSL, slechts een beperkt aantal RvA
39

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

laboratoria vereist de hoogst beschikbare nauwkeurigheid. Deze infrastructuur van
beschikbare RvA laboratoria voldoet voor elektrische kalibraties met als gevolg dat
de omzetbijdrage voor VSL beperkt is.
Nog steeds geldt dat de frequentie van de signalen zal verschuiven naar hogere
waarden, vooral bij digitale systemen. Dit veroorzaakt een verdere groei in de
behoefte aan HF meetapparatuur en daarmee aan kalibratiefaciliteiten hiervoor.
Toename in draadloze signaaloverdracht veroorzaakt ook een toename van het
belang van controle op storingen. EMC-eisen worden strenger en hierdoor ontstaat
meer behoefte aan meetstandaarden met een lage onzekerheid op dit gebied.
Het is al genoemd, maar nogmaals de liberalisatie van de elektriciteitsproductie en levering stelt eisen aan vermogensmetingen in de distributie- en
transmissienetwerken.
Ondanks de redelijk stabiele kalibratiemarkt is verbetering van
kalibratieapparatuur noodzakelijk (in termen van lagere onzekerheid, uitbreiding
waardenbereik, zowel naar beneden als naar boven als wel in het frequentiebereik).
Er wordt dan ook veel onderzoek gedaan door de NMI’s en door universiteiten. In
het EMRP-programma wordt al rekening gehouden met de behoefte aan meer
onderzoek op het gebied van elektrische metrologie met name op energiegebied,
getuige de onderwerpen in de Call 2013 en de projecten waarop VSL heeft
ingeschreven.
Het energiebeleid in EU landen wordt sterk gedreven door de doelstelling om de
broeikasgassen met 20% te verminderen in het jaar 2020. Volgens het nieuwe
programma “Schoon en Zuinig” is dat zelfs 30% in 2020. Om dit te realiseren is een
10-punten actieplan geformuleerd waarin onder andere acties worden geïnitieerd
m.b.t. de volgende onderwerpen:
•
•
•
•

Verbeteren van de EU systematiek voor emissiehandel en gericht op een werkelijke
reductie van broeikasgassen.
Het verbeteren van de efficiëntie in de meest brede zin.
Het stimuleren van duurzame energietoepassingen.
Het stimuleren van technologische ontwikkelingen.

De inschatting is, dat tot het jaar 2030 meer dan 1000 miljard Euro zal worden
geïnvesteerd in de opwekking, het transport en de distributie van elektrische
energie om de beoogde doelstellingen te kunnen realiseren.
De concurrerende markt in combinatie met een doelstelling van 20% duurzame
energie in 2020 maken een intelligent elektriciteitsnetwerk (“Smart Grid”) in de EU
noodzakelijk. Karakteristieken van dit toekomstige “Smart Grid” is dat de klanten
een onderdeel van het netwerk zijn en dat zij zowel als consument als producent
kunnen optreden. Dit vereist actuele prijsinformatie en als gevolg hiervan
intelligente meters als onderdeel van dit netwerk. Voorts zal dit netwerk duizenden
zo niet miljoenen geïntegreerde kleinschalige opwekkers hebben, die op een goede
wijze moeten samenwerken met de grootschalige opwekkers.
Vraag en aanbod zullen op een zorgvuldige wijze gebalanceerd dienen te worden
met een waarborging van de kwaliteit van de elektriciteitsvoorziening (Power
Quality). Uiteraard zal het netwerk efficiënt en betrouwbaar bestuurd moeten

40

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

worden. Kortom deze korte toekomstschets biedt vele mogelijkheden voor de
metrologie zoals benoemd in onderstaande nieuwe gebieden.
Op het gebied van Power Quality ontstaat in toenemende mate behoefte aan verdere
definiëring en kalibratiemogelijkheden van de diverse Power Quality aspecten. In
verband met propagatie van power quality fenomenen door het elektriciteitsnet zijn
gelijktijdige, maar gedistribueerde metingen nodig.
Door de toename van onzekerheden, betreffende vermogensstromen, in de
transport- en distributienetten zijn meer sensoren nodig in deze netten. Hiervoor
kunnen op laagspanning ook de “smart meters” worden gebruikt als deze voldoende
betrouwbare en herleidbare meetwaaarden geven. De verwachting is dat hiervoor
ook andere dan de traditionele omzetters nodig zijn.
Aandachtspunt: Kalibratie van vermogensmetingen in het elektriciteitsdistributie
en – transmissienetwerk. Hierbij moet ook onderzoek worden gedaan naar het
frequentiebereik van de vermogensmetingen. Ook fasehoekmetingen zijn van
essentieel belang i.v.m. controle op netstabiliteit.
Aandachtspunt: De definiëring en meting van de diverse aspecten van de kwaliteit
van spanning en stroom (Power Quality aspecten), propagatie van PQ-aspecten
door het net en mede hiervoor tijdsynchronisatie van een veelvoud van
netmetingen.
Aandachtspunt: Meten van efficiency en elektrische kenmerken van stroom en
spanning van nieuwe (en bestaande) technologieën.
VSL werkt al intensief samen met Nederlandse universiteiten, o.a. met de Power and
Energy groepen van de TU/e en de TUD. In de naaste toekomst is fundamenteel
onderzoek nodig om in de metrologische behoefte op nieuwe gebieden te kunnen
voorzien. Naast uitvoering van de gehonoreerde EMRP-projecten (samen met
andere NMI’s) is ook samenwerking met universitaire onderzoeksgroepen
onontbeerlijk.

6.4 Tijd en frequentie
6.4.1 Huidige Situatie
Tijd en frequentie neemt een wezenlijke positie in binnen VSL omdat de overheid
verantwoordelijk is voor de wettelijke tijd. De tijdstandaard is van belang voor de
plaatsbepaling via satellieten, tijdfrequenties ten behoeve van communicatie,
plaatsbepaling en operationele taken. De standaarden voor het meten van tijd en
frequenties zijn van ook van wezenlijk belang voor andere standaarden, zoals die
voor elektriciteit en lengte en daarmee voor de internationale positie van het gehele
VSL.
De internationale positie op het gebied van tijd en frequentie kan als goed worden
gekarakteriseerd, zonder in de breedte de technologische top te bereiken, zoals ook
in vorige strategische visies werd verwoord. Die noodzaak bestaat ook niet, gezien
de bestaande alternatieven in Europa. Echter in het veld wordt zeer veel belang
gehecht aan de blijvende beschikbaarheid van de bestaande faciliteiten op hoog
niveau, (o.a. tijdsbulletin, inkoop frequentie bij VSL en incidenteel klokcertificering, speciale kalibraties bv voor GPS en samenwerking in het kader van
Europese programma’s).
41

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

6.4.2 Ontwikkelingen
De beheersinspanningen voor de meetstandaard voor de eenheid van tijd (Cs-133)
zullen ook in de komende strategische periode vrijwel constant blijven. Er wordt
niet aan de ontwikkeling van de optische klok gewerkt, maar afhankelijk van de
ontwikkelingen bij andere laboratoria kan, indien het gebruik van de optische klok
wellicht toch algemeen ingang vindt, alsnog enige kennis moeten worden
ontwikkeld.
De ontwikkeling van grote storingsproblemen met het GPS signaal en naar
verwachting ook met het in ontwikkeling zijnde Galileo-systeem maakt de
werkzaamheden aan de mogelijke eenweg- en tweewegdistributie van tijd- en
frequentiesignalen via glasfiber urgent. VSL werkt hierbij nauw samen met andere
partijen (EMRP project) en in het bijzonder met de Vrije Universiteit Amsterdam
(stabiel frequentievergelijk).
De vereiste continuïteit in competentie is sinds 2012 door een helder “worse case”
scenarioplan met duidelijke lijnen ter vervanging van kennisdragers bij ziekte e.d. ,
geborgd. Het noodzakelijke onderhoud aan en verbeteringen van bestaande
faciliteiten kan zo met vertrouwen worden voortgezet. Er is ook een goed
investeringsplan om alle hardware op niveau te houden.
Terwijl de klanten over het algemeen zeer tevreden zijn over de kwaliteit van de
diensten zal er wel gewerkt moeten worden aan een betere toegankelijkheid voor
“de klanten”. Daarbij kan de directe toegang tot de technici voor certificering beter
worden geregeld terwijl ook een bewustere profilering van VSL/Tijd naar buiten
noodzakelijk is.

6.5 Ioniserende straling
6.5.1 Huidige situatie
De voornaamste toepassingen van ioniserende straling liggen op het gebied van de
gezondheidszorg, zowel in de diagnostiek, als in de therapie. In Nederland worden
door verschillende bedrijven apparatuur en producten geproduceerd voor het
gebruik in gezondheidsinstellingen. Hoge eisen worden gesteld aan de kennis
omtrent de dosis ioniserende straling, waaraan patiënt en professional worden
blootgesteld. De stralingsdosis in de patiënt bij het gebruik van diagnostische
röntgenapparatuur dient zo laag mogelijk te zijn voor het bereiken van een optimale
beeldkwaliteit. Ook bij het gebruik van radionucliden in de nucleaire geneeskunde
dient voor diagnostische doeleinden de hoeveelheid toegediend radioactief
materiaal een zo laag mogelijke activiteit te bezitten om de gewenste aandoening op
te sporen. Op het gebied van de kankerbehandeling met ioniserende straling, de
radiotherapie, is het van belang dat een hoge nauwkeurigheid in de dosimetrie
nagestreefd wordt om de kans op genezing en het voorkomen van ernstige
bijwerkingen zo groot mogelijk te maken. Andere activiteiten gerelateerd aan het
omgaan met ioniserende straling betreffen de opslag van radioactief afval, de
controle van personen en goederen d.m.v. laag-energetische röntgenstraling, en van
containers met hoog-energetische röntgenstraling. De stralingsbeschermingseisen
die aan deze niet-medische toepassingen van ioniserende straling worden gesteld
zijn vergelijkbaar met de stralingsbeschermingsnormen in de gezondheidszorg en
maken gebruik van dezelfde meetmethoden en specifieke standaarden.
42

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

De drie verschillende vormen van gebruik van ioniserende straling in de
gezondheidszorg vereisen elk een aparte metrologische aanpak met eigen
standaarden. Voor de meting van de doorgaans lage dosis ioniserende straling
afgegeven door diagnostische röntgenapparatuur worden relatief grote
ionisatiekamers gebruikt die bij VSL gekalibreerd kunnen worden tegen de primaire
standaarden voor deze straling. De radiofarmaca, gebruikt in de nucleaire
geneeskunde, hebben meestal een ijkcertificaat verstrekt door de firma die het
radioactieve product heeft geleverd. De activiteit wordt voor toediening aan de
patiënt in de ziekenhuizen gecontroleerd met put-ionisatiekamers die een ijkfactor
hebben die herleidbaar is naar VSL (soms PTB). De activiteit van radioactieve
bronnen gebruikt in de radiotherapie met inwendige bronnen (brachytherapie)
wordt op dezelfde manier gecontroleerd. De dosis ioniserende straling van
uitwendige bestralingen voor de behandeling van kankerpatiënten wordt gemeten
met kleine ionisatiekamers. Deze worden voor alle radiotherapiecentra in
Nederland, en voor enkele instituten in België, gekalibreerd bij VSL middels de
grootheid geabsorbeerde dosis in water die gerealiseerd wordt met een
watercalorimeter.
De standaarden die bij VSL aanwezig zijn voor de conventionele toepassingen in de
radiodiagnostiek geven geen aanleiding tot verbeteringen. Ook bij de meer
geavanceerde vormen van radiodiagnostiek zoals interventieradiologie zijn de
stralingsniveau’s doorgaans laag en is de behoefte aan nieuwe standaarden en
protocollen bij de beroepsgroep gering. Voor het gebruik in de nucleaire
geneeskunde kan VSL op dit moment herleidbaarheid bieden op secundair niveau
wat betreft gestandaardiseerde ijkbronnen. Omdat de marktvraag gering is, wordt
er op dit moment niet gewerkt aan nieuwe standaard ijkbronnen. Er zijn echter in de
nucleaire geneeskunde ontwikkelingen gaande, zoals de forse toename van het
gebruik van PET-CT in de radiotherapie, die kunnen leiden tot een grotere behoefte
aan kalibraties en mogelijkerwijs ook tot nieuwe methoden van kalibratie. In de
radiotherapie met stralingsbundels met hoogenergetische röntgen- en
elektronenstraling is de herleidbaarheid gegarandeerd wat betreft de kalibratie van
meetinstrumenten, gebruikt onder referentie omstandigheden. Hiervoor wordt de
geabsorbeerde dosis-in-water kalibratiefaciliteit van VSL gebruikt. De voor dit doel
beschikbare watercalorimeter is verder ontwikkeld en is nu ook beschikbaar als
primaire standaard voor het meten van geabsorbeerde dosis in bundels
middenenergetische röntgenstraling. Gezien de grote behoefte aan nauwkeurige
kennis van de 3D dosisverdeling bij geavanceerde bestralingstechnieken, is VSL zeer
actief betrokken bij het ontwikkelen van standaarden en meetmethodes voor
complexe 3D dosimetrie. Op dit moment wordt er bij VSL verder gewerkt aan de
realisatie van een kalibratiefaciliteit voor put-ionisatiekamers t.b.v. radioactieve
bronnen gebruikt bij inwendige bestralingen (brachytherapie), die waarschijnlijk in
2014 beschikbaar komt.

6.5.2 Ontwikkelingen
a. Radiologie
Het doel van een radiologisch onderzoek is het verkrijgen van optimale
diagnostische informatie bij een zo laag mogelijke dosis ioniserende straling. Met
andere woorden, het ALARA principe (As Low As Reasonable Achievable) is vooral

43

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

in de radiologie van groot belang. Dit onderwerp is de laatste jaren bijzonder actueel
gezien de wereldwijde toenemende bewustwording van de gevaren van het gebruik
van ioniserende straling voor diagnostische doeleinden. Speciaal vanwege het snel
stijgend gebruik van CT (Computer Tomografie) opnamen bij kinderen, is in de VS
de campagne “Image gently” gestart om zorgvuldig om te gaan met gebruik van CT,
vooral bij pediatrische toepassingen. In Nederland bestaat een Besluit
stralingsbescherming dat maatregelen bevat om werknemers en burgers te
beschermen tegen de gevaren van ioniserende straling. Hoe dit moet gebeuren
wordt overgelaten aan de beroepsverenigingen. In de meeste ziekenhuizen zijn nu
klinisch fysici aanwezig om apparatuur en procedures op radiologie afdelingen te
controleren. Wat dat betreft is de situatie de laatste 5 jaar aanmerkelijk verbeterd;
in het algemeen wordt het ALARA principe nu netjes nageleefd. Het Platform voor
“Stralingsbescherming in het ziekenhuis” van de Nederlandse Commissie voor
Stralingsdosimetrie (NCS) zal, in samenwerking met het Ministerie van VWS, het
RIVM en de betrokken beroepsverenigingen, de implementatie van diagnostische
referentieniveaus in Nederland actief blijven volgen en begeleiden. Een complicatie
is de recent gepubliceerde (aanzienlijke) verlaging van het referentieniveau voor
cataract vorming. Voor het meten van de dosis ter plaatse van de ooglens bestaat
echter geen handige apparatuur en zal iets nieuws moeten worden ontwikkeld en
een kalibratieprocedure worden ontworpen.
De rol van VSL blijft wat betreft toepassingen in de radiologie waarschijnlijk ook de
komende periode beperkt tot vragen van individuele ziekenhuizen die apparatuur
ter kalibratie aanbieden.
b. Nucleaire geneeskunde
Een van de meest opvallende ontwikkelingen in de nucleaire geneeskunde is de
enorme toename in het gebruik van Positron Emission Tomography (PET), vooral
uitgevoerd met PET-CT scanners, terwijl ook het gebruik van de PET-MR (Magnetic
Resonance) scanner in opkomst is. Dit betreft o.a. diagnostische onderzoeken in de
cardiologie en de oncologie gebruikmakend van 18F-FDG (Fluoro-deoxyglucose). Ook
in de radiotherapie is een sterke groei in het gebruik van PET-CT gaande omdat met
deze techniek de meest actieve delen in een tumor opgespoord kunnen worden
waaraan dan een extra dosis straling kan worden toegediend. Er is daarom een
groeiende behoefte aan het maken van gestandaardiseerde ijkbronnen voor PET
scanners en voor dosis-kalibratoren (2 bronnen die t.o.v. elkaar geijkt zijn en qua
geometrie in een dosis-kalibrator en PET-scanner passen). Dit mede in verband met
het standaardiseren van PET studies en bijbehorende kwaliteitsborging in “multicenter trials”. Het EARL programma van de EANM (European Association of Nuclear
Medicine) waarborgt de standaardisatie van PET-CT camera-acquisitie en
interpretatie van 18F-FDG scans volgens de EORTC (European Organisation for
Research and Treatment of Cancer) normen. VSL kan hierbij faciliteren, waartoe
samen met experts in ziekenhuizen, o.a. VUmc, een concreet actieplan voor andere
PET-tracers ontwikkeld moet worden.
Een groeiend aantal firma’s in Nederland produceert radioactieve bronnen voor
gebruik in de nucleaire geneeskunde. Deze radionucliden, die aan ziekenhuizen
geleverd worden, krijgen nu een ijkcertificaat dat meestal gebaseerd is op een
meting in een door de PTB gekalibreerde put-ionisatie kamer. Het lijkt weinig zinvol
om op korte termijn deze procedure richting VSL om te buigen. Wellicht kan deze
44

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

procedure heroverwogen worden in het kader van mogelijke toekomstige
ontwikkelingen op het gebied van gestandaardiseerde ijkbronnen voor PET(-CT)
scanners en voor dosis-kalibratoren.
Op dit moment worden radionucliden voornamelijk gebruikt voor de diagnostiek en
in mindere mate voor de behandeling van kanker en schildklierfunctieafwijkingen.
Het aantal toepassingen van deze moleculaire radiotherapie neemt echter toe maar
er bestaat geen herleidbaarheid naar primaire standaarden zoals bij radiotherapie
met uitwendige bundels. Dosimetrie-geleide moleculaire radiotherapie is (nog) geen
geaccepteerde klinische praktijk, mede door de grote onzekerheden in zowel de
stralingsdosimetrie als in de dosis-effect relaties. In het EMRP project ”Molecular
Radiotherapy” zal VSL verschillende meettechnieken met elkaar vergelijken,
waaronder het gebruik van filmdosimetrie als secundaire standaard en een
extrapolatiekamer als primaire standaard voor het meten van de geabsorbeerde
dosis in een referentiegeometrie, die een vloeistof met een beta-emitter bevat. Ook
zullen verschillende methoden van activiteitsmetingen en “quantitative imaging”
onderzocht worden op hun bruikbaarheid voor patiënt dosimetrie bij moleculaire
radiotherapie. Het project kent een groot aantal stakeholders (“collaborators” en
“unfunded partners”) uit Europese ziekenhuizen en onderzoeksinstellingen op het
gebied van medische fysica. Deze partners leveren een actieve bijdrage aan het
project en sturen het onderzoek in de richting die klinisch het meest relevant is.
Binnen Nederland zijn er contacten bij het Erasmus MC en VUmc om o.a. de inbreng
van de gebruikers goed in de gaten te houden. Het doel van dit project is om te
komen tot aanbevelingen voor de meest geschikte meetmethodes en
herleidbaarheid naar standaarden.
c. Radiotherapie
3D-dosimetrie in complexe velden
VSL neemt deel aan het EMRP project “Metrology for radiotherapy using complex
radiation fields” dat voortkomt uit het iMERA+ ontwikkelingsproject “3D-dosimetry:
benchmarking van treatment planning systemen”. In dit project worden o.a. door
VSL verschillende dosimetriesystemen met elkaar vergeleken voor dosisbepalingen
bij complexe bestralingstechnieken in inhomogene antropomorfe fantomen. De
eerste resultaten van een pilot-vergelijking, uitgevoerd in de PTB, lieten zien dat er
substantiële verschillen bestonden tussen de dosiswaarden verkregen met de
verschillende meetsystemen. Op dit moment wordt nader onderzoek verricht naar
een aantal karakteristieken van deze dosimetriesystemen. Zo wordt onder meer de
richtingsafhakelijkheid van filmdosimeters in verschillende fantoommaterialen
bestudeerd, en worden m.b.v een Monte Carlo model correctiefactoren bepaald voor
het gebruik van mini-ionisatiekamers in dergelijke inhomogene fantomen. Het
uiteindelijke doel van dit EMRP-project is de onzekerheid in de totale
dosimetrieketen bij complexe bestralingen te reduceren door het verbeteren van
geabsorbeerde dosis standaarden, het karakteriseren van nieuwe en bestaande
dosimetrie systemen, en het ontwikkelen van aanbevelingen voor het gebruik van
deze meetsystemen onder klinische omstandigheden

45

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Brachytherapie
De controles van de radioactieve bronnen die gebruikt worden bij inwendige
bestralingen (brachytherapie) in de ziekenhuizen vindt meestal plaats door middel
van put-ionisatiekamers die door de fabrikant zijn gekalibreerd. VSL ontwikkelt op
dit moment standaarden voor de kalibratie van deze putkamers voor verschillende
radionucliden o.a. voor iridium-192 high dose-rate (HDR) bronnen, en low dose-rate
(LDR) jodium-125 zaadjes. Deze radionucliden worden op dit moment klinisch het
meest gebruikt. De realisatie van de standaard voor Ir-192 HDR bronnen, zowel in
de grootheid dosis-in-water als in kerma-in-lucht, is opgezet maar nog niet
functioneel. Er moet o.a. nog onderzoek worden verricht naar de brontypeafhankelijkheid van de respons van put-ionisatiekamers, en de absolute dosis in
water moet nog vastgesteld worden. De verwachting is dat in 2014 de standaard
beschikbaar komt voor gebruikers. Voor wat betreft I-125 bronnen ontwikkelt VSL
een kalibratiedienst die gebaseerd is op een secundaire standaard. Volgens een
recent gepubliceerd NCS rapport hebben 10 van de 24 ziekenhuizen in Nederland en
België die LDR behandelingen met I-125 uitvoeren een geijkt instrument, meestal
een put-ionisatiekamer, om de activiteit van deze zaadjes te controleren, zodat hier
een (beperkte) markt voor bestaat.
Hadrontherapie
Naast de traditionele vormen van bestraling is er de laatste jaren een sterk
toegenomen belangstelling ontstaan voor het gebruik van hadronen, voornamelijk
protonen, voor de bestraling van kankerpatiënten. De hiervoor gebruikte
apparatuur is uiterst complex en kostbaar (in de orde van 100 miljoen Euro) en
vereist nieuwe meetmethoden die nog volop in ontwikkeling zijn. Wereldwijd zijn er
op dit moment enkele tientallen van dergelijke bestralingsfaciliteiten beschikbaar en
zijn er ongeveer evenveel in aanbouw. In Nederland wordt tot nu toe op bescheiden
schaal met deze vorm van kankerbehandeling geëxperimenteerd, o.a. bij het
Kernfysisch Versneller Instituut in Groningen. Waarschijnlijk wordt begin 2014
besloten om één of meerdere van dergelijke protonentherapiefaciliteiten in
Nederland te installeren.
VSL is op twee manieren betrokken bij het onderzoek naar kalibraties van
dosimeters gebruikt in de hadrontherapie. Allereerst is VSL partner bij een STWonderzoeksprogramma dat als doel heeft een primaire standaard voor
protonendosimetrie te realiseren. Projectleider van dit programma is het
Kernfysisch Versneller Instituut (KVI) in Groningen. In een work package van het
EMRP project “Metrology for radiotherapy using complex radiation fields” wordt de
dosis in een “scanning proton beam” gemeten met de VSL watercalorimeter en met
ionisatiekamers. Dit work package sluit goed aan op het STW project. De
watercalorimeter ontwikkeld door VSL is transportabel en zal na aanbrengen van
de nodige aanpassingen gebruikt worden voor kalibraties ter plekke in
protonenbundels, zowel in Nederland als elders in Europa.
Dosimetrie bij MRI-versnellers
VSL is partner in het EMRP project “Metrology for next-generation safety standards
and equipment in Magnetic Resonance Imaging”. De bijdrage van VSL betreft de
dosimetrie in bestralingsbundels geproduceerd met een nieuw type
bestralingsapparatuur, waarbij Magnetic Resonance Imaging (MRI) gebruikt wordt
46

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

om de positie van de patiënt voor en tijdens de bestraling te controleren. In het
UMCU in Utrecht is reeds een prototype van een dergelijke MRI-versneller aanwezig,
ontwikkeld door Philips (MRI-deel) en Elekta (versneller-deel). In Utrecht,
Amsterdam en in verschillende andere radiotherapiecentra worden de komende
jaren MRI-versnellers geïnstalleerd. Het gebruik van ionisatiekamers voor
dosismetingen in bundels van conventionele bestralingsapparatuur, introduceert
een extra onzekerheid in de dosimetrie bij MRI-versnellers vanwege de invloed van
het magnetisch veld op de elektronen distributie. Herleidbaarheid naar een
geabsorbeerde dosisstandaard is daarom noodzakelijk, waarvoor een nieuwe
watercalorimeter ontwikkeld wordt bij VSL. Er zijn een flink aantal praktische
problemen te overwinnen, omdat het gebruik van een calorimeter in een sterk
magnetisch veld een onbekend terrein is. Dit betekent dat o.a. een aantal ferromagnetische materialen vervangen moet worden. Het uiteindelijke doel is om een
primaire standaard beschikbaar te hebben voor de dosimetrie in een MRI-versneller
en tegelijkertijd geschikt is als primaire standaard voor het gebruik in andere
fotonenbundels.

6.6 Massa en gerelateerde standaarden
6.6.1 Huidige situatie internationaal
Massagerelateerde grootheden zijn kracht, moment, druk, dichtheid, viscositeit en
massastroom. Ook versnelling en zwaartekrachtversnelling zijn gerelateerd via de
wet van Newton: F = m.a. Denk hierbij niet alleen aan wegen (een massastuk van 1
kg weegt ongeveer 9,8 N) maar ook aan trillings- en schokmetingen.
De nieuwe definitie van “het kilogram” laat nog op zich wachten. Nog steeds strijden
het Avogadro-project en de Wattbalans om deze eer en volgens de laatste stand
halen beide internationale experimenten momenteel een relatieve meetonzekerheid
beter dan 5.10-8 waar 2.10-8 vereist is. Nederland is niet actief bij dit onderzoek
betrokken en een definitieve keuze zou nog wel tot 2020 kunnen duren. Tot dan
geldt de huidige massastandaard: de standaard Pt-Ir kilogram in het BIPM te Parijs.
Deze massastandaard is niet volledig stabiel vanwege interactie met de omgeving;
de waargenomen drift bedraagt 50 µg over 100 jaar.
De nationale meetinstituten zoals VSL hebben elk hun eigen, in Parijs gekalibreerde,
kopie. Voor VSL is dat de platina-iridium standaard PtIr nr 53 (zie ook Fig. 1).
Algemeen
Massametingen (en volumemetingen) zijn van oudsher zeer belangrijke metingen in
het handelsverkeer (Metrologiewet).
Massa en afgeleide grootheden worden op grote schaal gebruikt en in veel gevallen
is herleidbaarheid belangrijk. Er is een groot aantal laboratoria in Nederland die
kalibratie van massastukken en weegwerktuigen kan uitvoeren. Deze door de RvA
geaccrediteerde laboratoria herleiden hun standaarden uiteraard naar
(inter)nationale standaarden. De rol van VSL in deze is dus niet exclusief en de
positie wordt vooral bepaald door de doelmatigheid.
De huidige kalibratie-infrastructuur is voldoende voor de behoefte aan massa en
drukmetingen. Er is een lichte behoefte aan verbetering van de meetonzekerheid in
druk en viscositeit.
47

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

De grootste behoefte aan drukmetingen is in de luchtvaart en procesindustrie en die
sectoren hebben daarom ook vaak hun eigen kalibratielaboratoria ingericht.
Viscositeit is vooral van belang voor de farma-, proces- en voedselindustrie. Het
gebruik van referentie-oliën is daar van belang.
Huidige situatie VSL
Voor massabepaling is voor de komende 15 jaar geïnvesteerd door (na 18 jaar
gebruik) de HK1000 massa-comparator voor 1 kg te vervangen door de AX1006;
deze voldoet prima. De automatisering heeft continu aandacht en bedraagt 80%: een
goede faciliteit voor de Nederlandse markt voor massabepaling tot op E1 niveau. De
goede samenwerking/synergie met chemie is belangrijk en blijkt uit de ontwikkelde
weegrobot voor referentiegasmengsels. Nederland presteert hier internationaal op
hoog niveau.
Voor druk is een nieuwe 2-bar/kg piston aangeschaft en het bereik bedraagt 35
mbar tot 70 bar. Van de drukkalibraties voor gas is 70% volledig geautomatiseerd
en dus voordelig bij grote opdrachten.
Viscositeit heeft nieuwe opslagruimte en is bijna volledig geautomatiseerd; alleen
het vullen van de U-buizen gebeurt nog handmatig door een specialist. De kalibraties
zijn nu sneller en met een meer dan 10x kleinere standaarddeviatie. VSL behoort
internationaal tot de sub-top. Het hoge niveau voor viscositeitsmeting wordt mede
bepaald door een specialist bij VSL die de U-vormige viscosimeters correct kan
vullen. De Raad ziet dit als een aandachtspunt: hoe kritisch is deze situatie en in
hoeverre is er een alternatief mogelijk.
Meting van Dichtheid is beperkt tot airostatische volumebepaling. VSL onderzoekt
momenteel de mogelijke vervanging van de huidige dichtheidsmeter.
Kracht en Moment zijn Massa-gerelateerd en worden niet meer beheerd door VSL.
De Nederlandse referentie voor Moment staat bij Caliz B.V. te Berlicum en voor
Kracht bij NMi Certin B.V. te Dordrecht. Zie o.a. de brief van VSL tav EZ: Br10015/AD
van 8 april 2010, onderwerp: Overdracht faciliteiten Kracht en
Brandstofstandaarden aan NMi Nederland. Deze overdracht was incl. beheer en
bedrijven kunnen voor deze kalibraties niet meer terecht bij VSL. Daarom adviseert
de Raad zorg te dragen voor duidelijkheid qua verantwoordelijkheden omtrent de
nationale kalibratiefaciliteiten voor Kracht en Moment. VSL is tenminste
aanspreekpunt voor deze massagerelateerde grootheden en kan doorverwijzen naar
PTB, NPL of anderen.
Massastroom en volumestroom zijn nauw verbonden. Stromingsmeters voor gas en
vloeistof (denk aan LNG) zijn voor Nederland erg belangrijk en vallen onder
Volumetrie.

6.6.2 Ontwikkelingen Internationaal
Voor Massa is internationaal de belangrijkste ontwikkeling de nieuwe definitie van
het kilogram. VSL houdt deze ontwikkeling uiteraard bij maar is niet direct
betrokken.
In principe verandert er door de invoering van de nieuwe definitie niets in de
hardware of het beheer door VSL (de meetonzekerheid van VSL zal wel toenemen
door de nieuwe definitie).

48

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Er is vraag naar nieuwe micro- en nano-massastandaarden voor nieuwe gebieden
zoals biotechnologie gebaseerd op resonantiemeting en op langere termijn wellicht
met een micro-wattbalans.
Bij druk is de belangrijkste internationale ontwikkeling de bepaling van de
Boltzmann constante en de realisatie van de nieuwe thermodynamische
temperatuurschaal; hiervoor zijn nauwkeurige absolute drukmetingen nodig.
De innovatieve technologieën rond halfgeleiders en biotechnologie vragen
herleidbare metingen van zowel extreem lage als extreem hoge drukken of
dynamische metingen, omdat de processen dynamisch zijn en gecontroleerd moeten
worden. Er is behoefte aan nieuwe materialen die niet uitgassen; maar ook aan
referentiematerialen voor uitgassen.
Dichtheid en Viscositeit is niet alleen relevant voor bio- en farma-industrie maar
zeker ook voor energie (gas en olie) gekoppeld aan stroming/flow.
Procesbeheersing wordt belangrijker o.a. door temperatuurbeheersing. De
nanotechnologie vraagt om dichtheid- en viscositeitmeting aan extreem kleine
monsters.
Voor Kracht en Moment bestaat een internationale vraag naar herleidbare metingen
met een relatieve meetonzekerheid van 10-5. Kracht- en Momentmeting voor microen nano-CCM (coördinaten meetmachines), MEMS, AFM’s en micromanipulatie gaan
richting 10-9 N tot 10-12 N. In de farma- en bioindustrie wordt zelfs 10-15 N genoemd.
(Op basis van gravitatie kan maar tot 10-5 N gemeten worden.)
Massastroom is erg relevant voor energie (gas en olie). VSL is hierin actief door
kalibratie van stromingsmeters voor gas en vloeistof.

6.6.3 Ontwikkelingen binnen VSL
Het vakgebied van de metingen van massa en afgeleide grootheden is volwassen
geworden en vereist relatief weinig ontwikkeling. De afgelopen periode is door VSL
vooral geïnvesteerd in de nieuwe massa-comparator voor 1 kg en verdergaande
automatisering bij massa (incl. de weegrobot voor gasmengsels bij chemie), druk en
viscositeit. Dit lijkt voldoende voor de marktbehoefte; het is nu vooral belangrijk om
die markt commercieel te benaderen.
VSL heeft de invloed van trillingen door de komst van de trambaan in Delft
onderzocht en dit lijkt vooralsnog mee te vallen.
Ook voor massa en gerelateerde grootheden vormen dynamische metingen een
nieuw onderzoekgebied: dynamische weegbruggen voor vrachtauto’s, dynamische
drukmeting voor de auto-industrie en de halfgeleider industrie. Ook de
Metrologiewet vraagt om dynamische metingen zoals weegbruggen voor
vrachtauto’s op de snelweg en trajectcontroles. De ontwikkeling voor dynamische
weegbrugmetingen lijkt achter te lopen op de vraag en de Raad vraagt zich af of dit
een taak/markt is voor VSL.
VSL voldoet aan de wensen voor massa, druk, dichtheid en viscositeit. Voor
viscositeit behoort VSL zelfs tot de internationale sub-top. Voorlopig is er weinig
behoefte aan nieuw fundamenteel onderzoek. De ontwikkelingen dienen wel
gevolgd te worden en als het daarvoor nodig is om deelonderzoeken te doen, dan
dient dat wel te gebeuren om niet de verbinding kwijt te raken en achterop te raken.

49

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

De trend binnen VSL om MDV (Massa, Druk en Viscositeit) zo veel mogelijk
selfsupporting te maken en ontwikkeling te beperken mag niet teveel doorschieten,
want om kennis en vakmanschap te garanderen behoort ontwikkeling op niveau te
blijven. De continuïteit is deels gewaarborgd door goede samenwerking met
Chemie: o.a. door de ontwikkeling van een weegrobot voor samples. Probeer ook
Volumetrie nauwer in deze samenwerking te betrekken of in ieder geval
samenwerking tussen Massa en Volumetrie. Samenwerking binnen VSL wordt meer
en meer cruciaal.
MDV is binnen VSL de enige groep zonder EMRP- of KP7-projecten. Geadviseerd
wordt de mogelijke uitbreiding voor R&D samenwerking tussen Massa, Flow en
Chemie te onderzoeken. MDV is een relatief kleine groep en het huidige niveau, niet
alleen van beheer maar ook van ondersteuning binnen VSL, dreigt weg te zakken als
er geen budget meer is voor R&D.
De huidige sterke positie op viscositeit moet breder benut worden binnen Europa.
De Nederlandse kalibratiemarkt is te beperkt en VSL moet gaan scoren op
concurrentiekracht. Dit geldt in zekere mate ook voor de andere kalibraties. Nu de
grenzen open zijn, kan men gaan naar wie men wil en die keus wordt bepaald door
kwaliteit en door snelheid. VSL is recent door Shell benaderd om samen een EMRPvoorstel voor viscositeitmeting van “niet newtoniaanse” vloeistoffen in te dienen.
De automatisering van de metingen is op een goed niveau en moet worden
gecontinueerd.
Om het hoge niveau bij viscositeit te handhaven zal de beoogde financiering vanuit
de (internationale) markt veiliggesteld worden middels de CAM taskforces binnen
VSL (er is geen specifieke CAM taskforce voor massa). Vooralsnog lijkt Promochem
de enige klant/afnemer te zijn.

6.7 Lengte en gerelateerde standaarden
6.7.1 Huidige situatie
Geometrische meettechniek en toepassingsgebieden
De geometrische standaarden zijn bepalend voor het meten van de grootheid
Lengte, en in combinatie met de standaard Tijd voor de meting van snelheid en
versnelling. Tot deze groep behoren ook de gerelateerde standaarden voor
eindmaten, rasters (lijn standaarden), hoek, diameter, rondheid, vlakheid, rechtheid,
oppervlaktevorm en oppervlaktekwaliteit (ruwheid). Moment (kracht × arm) is een
lengte- en massagerelateerde grootheid.
Alle geometrische metingen zijn herleidbaar naar “de meter” die sedert 1983 is
gedefinieerd, op basis van de lichtsnelheid in vacuum, als het 1/299.792.458e deel
van de afstand die licht aflegt in vacuüm in een seconde.
Bij VSL is “de praktische Nederlandse standaard voor lengte” de golflengte in vacuüm
van een jodium-gestabiliseerde helium-neonlaser die, via de frequentiekam van een
femtosecondelaser, gekoppeld is aan de cesium-atoomklok, de standaard voor tijd,
met de daarbij behorende zeer geringe meetonzekerheid.
De Raad onderscheidt meerdere belangrijke toepassingsgebieden met ieder hun
eigen specifieke eigenschappen:

50

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

a) Hoognauwkeurige productiemachines in de halfgeleiderindustrie waarbij de
nauwkeurigheid vooral relatief is ten opzichte van een interne referentie (de
silicium wafer; het basismateriaal voor chips) en de toegestane relatieve
onzekerheid kleiner dan 10-9 oftewel sub-nanometer onzekerheid voor de
toekomstige generatie lithografische machines voor wafers van 45 cm
doorsnede. Voor deze categorie positioneren met extreme nauwkeurigheid
en extreme versnellingen (tot 400 m/s2) speelt feed-forward control een
grote rol; er is behoefte aan nauwkeurig voorspelbare versnellingsprofielen
(en dus nauwkeurige actuatoren/krachten) met een relatieve onzekerheid
kleiner dan van 10-5; de resterende positiefout wordt inline gemeten en
alsnog weggeregeld.
b) 3D CMM’s (Coordinate Measuring Machines) voor complexe vormen waarbij
de toegestane absolute (herleidbare) meetonzekerheden slechts enkele
nanometers bedragen; de kwaliteit van de taster is in belangrijke mate
bepalend geworden voor deze te behalen onzekerheid.
Naast de ontwikkelingen van complexe 3D MEMS-producten ontstaan ook
complexe vormen door de nieuwe generaties 3D-printers. Met name het
meten van de binnenafmetingen en oppervlaktegesteldheid van holle ruimtes
vormt een uitdaging.
c) Microsystemen en nanotechnologie waar de meetmethodes nog geenszins
voldoende deterministisch zijn om structuren, vormen en ruwheden te
bepalen en waar een toenemende behoefte bestaat aan gestandaardiseerde
karakterisering en beheersing van de afmetingen; de onzekerheden liggen
hier aanmerkelijk hoger: ordegrootte 0.1% tot soms zelfs 10% hoger.
Belangrijk zijn de snelle ontwikkeling in de nano-biotechnologie. De Euramet
Technische Commissie voor Lengte stelt in hun roadmap "micro&nano" als
doel het ontwikkelen van een metrologische infrastructuur voor biologische
systemen omdat er momenteel geen basismetrologie bestaat voor de
groeiende markt van de nanobiotech (met name de biomarkers en de
biologische coatings) en om het fundamentele begrip van complexe
structuren en fenomenen in biologische systemen beter te begrijpen.
d) Het meten van grote afstanden variërend van vele honderden meters met een
nauwkeurigheid tot op micrometer niveau (ordegrootte 10-9) voor
geodetische metingen en in de ruimtevaart en astronomie waar een extreem
hoge stabiliteit op nanometer niveau vereist is.
In zowel het handelsverkeer als in het dagelijks leven zijn eenduidige meetwaardes
van lengte, oppervlak, snelheid en dergelijke bepalend voor het nakomen van
afspraken, voorkomen van conflicten (justitie) en het realiseren van hoge kwaliteit
bij productie.
Waar deze processen in toenemende mate over de landsgrenzen heen gaan is dat
belang nog groter. Van belang is ook dat diverse instanties zich terdege realiseren
dat bij elke meting een onzekerheidsmarge hoort en dat daar adequaat mee moet
worden omgegaan. Een goed voorbeeld is de officiële marge die bij
snelheidscontroles in het verkeer wordt toegepast. Dit is minstens zo belangrijk bij
zaken waar veiligheid een rol speelt. Meestal zijn de marges daarbij aanmerkelijk
groter dan men zich realiseert. Voorbeeld is de reikwijdte van bouwkranen en
transportsystemen in havens.
51

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Het onderzoek aan de benodigde technologie voor het vakgebied van de
geometrische meettechniek is sterk geconcentreerd in bedrijven (ASML, Mitutoyo,
Agilent, Heidenhain etc.), bij TNO, VSL en in veel mindere mate aan de Nederlandse
Universiteiten. Na het afstoten van deze activiteit in Eindhoven is in Delft een
vooralsnog door fondsen beperkt onderzoek gestart om het gebied levend te
houden. Deze onderwaardering leidt op termijn tot de noodzaak kennis uit het
buitenland te betrekken.
Interessant is te constateren dat het wetenschappelijk onderzoek in dit veld zich
richt op zowel zeer grote afstanden als de extreem kleine afstanden op atomaire
schaal. Bij de eerste is het motief bijvoorbeeld om instrumenten te ontwikkelen die
met meerdere satellieten steeds dieper in de ruimte kunnen waarnemen waarbij de
onderlinge plaatsbepaling van deze satellieten dominant is in de onzekerheid van
het onderzoeksresultaat. Economisch belangrijker nog is het bepalen van
ondergrondbewegingen op aarde voor het nauwkeurig bepalen van
energiereservoirs en afvalopslag. Afwijkingen op micrometer niveau kunnen hierbij
vanwege de enorme oppervlaktes en volumina tot grote gevolgen leiden.
In de micro- en nanotechnologie wordt in toenemende mate van fundamenteel
verschillende meetprincipes gebruik gemaakt zoals (scanning-)
elektronenmicroscopen, “scanning tunneling” microscopie en “atomic force”
microscopie. Op deze schaal is elke weergave letterlijk een beeld dat niet eenduidig
te vergelijken is met een beeld van dezelfde structuur met een ander instrument
gemeten. In toenemende mate worden op basis van deze apparatuur conclusies
getrokken, die verder gaan dan de pure wetenschap ten behoeve van vergroting van
kennis. Zo wordt bijvoorbeeld nagedacht over de mogelijkheid om middels “micro
assembly” op atomair niveau daadwerkelijk produkten te gaan maken.
Ook zijn zo de productiemachines uit de halfgeleiderindustrie voor het bepalen van
hun prestaties geheel afhankelijk geworden van deze apparatuur. Vooralsnog is hier
nog geen gestandaardiseerde kalibratiemethode beschikbaar die in het economische
verkeer gebruikt kan worden.

6.7.2 Ontwikkelingen
Invulling adviezen uit het Strategierapport 2009-2012 door VSL
In het Strategierapport 2009-2012 stond: Breidt het gebied van lengtemetingen uit
richting:
•
•

micro- en nanotechnologie
zeer grote afstanden met micrometer-nauwkeurigheid onder andere voor de monitoring van
ondergrondbewegingen (energieopslag, afvalopslag).

De Raad had aangegeven dat de kalibratie en kwalificatie van verschillende soorten
meettasters (mechanisch/AFM, optisch/licht/SEM) in het micro- en
nanometerbereik een zeer belangrijk aandachtsgebied is en dat mede gezien de aard
van de problematiek, het fundamentele karakter van het onderzoek en de mogelijke
kosten, samenwerking tussen verschillende internationale instituten noodzakelijk is.
Ook werd geadviseerd prioriteit te geven aan het meten van complexere vormen en
structuren boven het meten van eendimensionale waarden met toenemende
nauwkeurigheid.

52

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Nano- en microtechnologie vormen momenteel één van de vijf speerpunten van VSL
en de adviezen van de Raad zijn goed opgepakt, gezien onderstaande lijst van
internationale KP7- en EMRP-projecten verdeeld in vier categorien:
Nanometrologie:
Drie AFM (atomic force microscope) projecten: Long-range AFM; 3D-AFM;
AFM met extreem scherpe tasterpunt.
Een biomedisch project voor de metrologische karakterisatie van
microvesicles: Microvesicles zijn door cellen uitgestoten deeltjes waarvan de
vorm en aantallen in bloed en urine gebruikt worden voor diagnose bij ziekten
zoals bijvoorbeeld kanker.
Micrometrologie / 3D micro-CMM (micro coordinate measuring machine Zeiss F25):
Meten van micro-onderdelen en vrije vormen zoals asferische lenzen:
mechanisch met de Zeiss F25 en optisch met de Nanomefos.
Meten kleine structuren met scatterometrie.
Herleidbaarheid voor rekenintensieve metrologie: validatie en herleidbaarheid
software voor diverse tasters en toepassing op CCM’s.
Interferometrie:
Bepaling van dimensionele drift van sensoren, materialen en structuren.
Sub-nm verplaatsing.
“Metrology for long distance surveying”: met de frequentiekam van de
femtosecondelaser zijn goede metingen tot 50 m gerealiseerd en dit krijgt een
vervolg binnen EMRP. Het advies “zeer grote afstanden met micrometer
nauwkeurigheid onder andere voor de monitoring van ondergrondbewegingen
(energieopslag, afvalopslag).” is niet opgepakt.
Aandachtspunt:
Ten aanzien van uitbreiding van het meetgebied naar grote afstanden blijft het
interessant voor EZ en VSL aandacht te besteden aan het meten van geodetische
grootheden gezien de grote economische belangen die hier spelen: het monitoren
van ondergrondbewegingen ten gevolge van energieopslag, afval/CO2 opslag,
winning aardgas of zelfs schaliegas.
Proces- en fabricagemetrologie.
Ellipsometrie voor het meten van dunne films.
Micro-forming / additive manufacturing en inline AFM.
“Single nanometer manufacturing beyond CMOS devices”: alternatieve
technieken en ontwikkelingen zoals nano imprint.
“Automated in-line metrology for nanoscale production”: inspectie-robot met
AFM probe (en interferometer) voor oppervlaktemeting tijdens productie.
In deze projecten wordt samengewerkt met NMi’s, universiteiten en bedrijfsleven.
Door deelname aan de KP7-projecten blijft VSL tevens goed op de hoogte van de
ontwikkelingen en de wensen bij het High-tech bedrijfsleven.
Qua (taster-)kogelmeting behoort VSL momenteel tot de internationale top. Ook de
accreditatie voor streepmaten is afgelopen jaar ruim verbeterd.
Verdere ontwikkelingen
Het onderzoek aan geometrische lengtemetingen is zeker niet beperkt tot
herleidbaarheidsmetingen. De belangrijkste ontwikkelingen liggen nog steeds in de
uitbreiding van het meetgebied naar de uiterste grenzen en het meten van complexe
53

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

vormen en structuren. Meting tijdens productie lijkt een hogere prioriteit te hebben
dan het meten van eendimensionale waarden met toenemende nauwkeurigheid, en
hierbij is er in toenemende mate behoefte aan software om metingen, uitgevoerd
met verschillende meetsystemen, te kunnen herleiden tot een eenduidig
meetresultaat. Naast herleidbaarheid is validatie van software ook belangrijk.
Zoals aangegeven is VSL actief betrokken bij de nieuwe ontwikkelingen in de microen nano-metrologie met name in de markt van de High-Tech Systems.
De bio-nanotechnologie is door VSL opgepakt o.a. met het AFM-microvesicles
project. De verwachting is dat de biotechnologie nog een enorme groeispurt te
wachten staat en dat er veel vraag naar nieuwe meettechnieken zal zijn. Het is
echter moeilijk te overzien welke nano-bioactiviteiten en ontwikkelingen
plaatsvinden bij de Nederlandse bedrijven en universiteiten. Wat zijn hun
toekomstplannen en hoe kan VSL hier op inspelen, waar heeft VSL mogelijk
toegevoegde waarde.
De uitdaging voor de nabije toekomst in de hightech- en halfgeleider-industrie is het
steeds sneller en nauwkeuriger (her)positioneren en/of het aanbrengen van lagen en
structuren op IC’s e.d. met nauwkeurigheden tot wel 0,1 nm. Hierbij is stabiliteit en
reproduceerbaarheid belangrijker dan herleidbaarheid.
Er is toenemende vraag naar nieuwe stabiele materialen en nieuwe methoden voor het
meten van stabiliteit en temperatuursinvloeden. Het dynamische meten en modeleren van
thermo-mechanische vervormingen door ongewenste temperatuureffecten wordt steeds
belangrijker, evenals het uitgassen van materialen en vervuiling door loslatende deeltjes.
Aandachtspunt :

Samenwerking binnen VSL om de kennis van bovengenoemde effecten te bundelen; de
invloed bij bestaande opstellingen te inventariseren en daar waar nodig en mogelijk te
verbeteren en te valoriseren.
Vooral dynamische metingen zijn op micrometerschaal zeer moeilijk te realiseren.
Daarom is er nationaal en internationaal nog steeds behoefte aan verbetering van:
•
•
•

Standaarden voor het meten van dunne lagen
Standaarden voor het meten van afmetingen op micrometerniveau (MEMS)
Standaarden voor het meten van dynamische verschijnselen op micrometerniveau
(trillingen, krachten, versnellingen)

Nieuwe internationale ontwikkelingen zijn:
•
•

•

Standaarden voor herleidbaar meten tijdens productie; niet alleen 1D maar ook 3D.
Mobiele standaarden en referentiematerialen voor dynamische on-site kalibratie.
Nieuwe generaties sensoren: snelle mini CT scanners, goedkope robuuste
laserinterferometers eventueel met correctie voor brekingsindex, micro-GPS, radar
sensoren, etc.
Snelle geavanceerde regeltechniek voor advanced systems met multivariabel meten en
actueren. Hiervoor zijn snelle geavanceerde computers en software nodig voor het
verwerken van de toenemende datastromen.

54

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

6.8 Thermometrie en vochtigheid
6.8.1 Inleiding
Temperatuur heeft invloed op vrijwel alles en is daarom één van de meest gemeten
grootheden. Het meetbereik voor toepassingen op aarde loopt van 0 K (−273,15 °C)
tot ca 3000 °C. Voor dit gehele gebied bestaan meetsensoren of meetmethoden. De
internationaal erkende temperatuurschaal (ITS-90) dekt dit gehele
temperatuurgebied. Voor normaal industrieel gebruik loopt het gebied van ongeveer
−200 tot 1300 °C. Sensoren die het meest worden toegepast voor dit bereik zijn
thermokoppels en weerstandsthermometers. De eerstgenoemde sensoren gelden als
robuust en veelzijdig, weerstandsthermometers (voornamelijk op basis van Pt)
hebben een hoge nauwkeurigheid en stabiliteit (daarom veelal als secundaire
standaard gebruikt). Voor het (contactloos) meten van hoge tot zeer hoge
temperaturen maakt men gebruik van stralingsthermometers (bijv. een pyrometer).
De vereiste meetonzekerheid is sterk afhankelijk van de toepassing.
Nauwkeurigheidseisen lopen van ca +/- 0,02 °C (bijzondere toepassingen, beperkt
temperatuurbereik) via +/- 0,05 °C (standdaardtoepassingen rond
omgevingstemperatuur) tot enkele °C bij veel lagere of veel hogere temperaturen.
Voor temperatuursensoren bestaan reeds lang nationale en internationale
normeringen.
Vochtigheid wordt in velerlei eenheden uitgedrukt; de meest gangbare zijn
relatieve vochtigheid (RV) en dauwpuntstemperatuur, kortweg dauwpunt (dp). Het
dp (van lucht) is de temperatuur waarbij de daarin aanwezige waterdamp begint te
condenseren (die temperatuur is dus steeds lager dan de luchttemperatuur zelf).
Voor het meten van (lucht)vochtigheid bestaan uiteenlopende principes en
sensoren. De meest nauwkeurige methode is gebaseerd op de bepaling van de
dauwpuntstemperatuur. Omdat die methode in wezen een temperatuurmeting is, is
vochtkalibratie uit praktische overwegingen ondergebracht bij het gebied
Temperatuur.

6.8.2 Huidige situatie.
Voor kalibratie en certificering van temperatuursensoren kan men bij de meeste
daartoe geaccrediteerde instanties terecht: de Mutual Recognition Agreement maakt
het mogelijk wereldwijd te certificeren, tegen een lage kostprijs (er is concurrentie).
Veel bedrijven beschikken over eigen secundaire standaarden, welke
vanzelfsprekend herleidbaar zijn tot de internationale standaarden; Nederlandse
bedrijven geven daarbij de voorkeur aan VSL. Voor de meer gangbare
temperatuursensoren heeft VSL automatische meetapparatuur ontwikkeld waarmee
grotere aantallen sensoren gelijktijdig en snel, dus efficient en tegen lagere kostprijs,
kunnen worden gekalibreerd. Over het geheel genomen is de kalibratiemarkt voor
temperatuur redelijk stabiel.
Als het om het certificeren van bijzondere temperatuurmeters gaat dan tonen
bedrijven een duidelijke voorkeur voor VSL, voornamelijk vanwege de
naamsbekendheid (interessant voor klanten) en de goede ervaringen (VSL blijkt een
goede en betrouwbare gesprekspartner te zijn).

55

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Voor standaardsensoren wijken veel bedrijven uit kostenoverwegingen uit naar
andere certificatielaboratoria. Om tegenwicht te geven aan die concurrentie biedt
de groep Temperatuur klanten een snelle (alhoewel duurdere) kalibratieprocedure
aan (2 weken, anders 4). Verhoging van de efficientie van kalibraties door verdere
automatisering is echter nauwelijks meer mogelijk.
VSL heeft temperatuurstandaarden die gezamelijk het gehele temperatuurgebied
omvatten: van 0 K tot 3000 °C. De onzekerheid van de standaarden is (nog)
voldoende om aan de herleidbaarheidseisen te voldoen. VSL produceert en verkoopt
water-triplepoint cellen als temperatuurstandaard voor +0,01 °C. Dit vormt een
welkome aanvulling op de inkomsten van VSL.
Vochtigheidssensoren die responderen op RV worden met dauwpuntsmeters
gekalibreerd. Bedrijven met eigen dauwpuntsmeters laten deze bij voorkeur bij VSL
certificeren.

6.8.3 Ontwikkelingen
Wat temperatuur betreft zijn er over de laatste jaren geen noemenswaardige
ontwikkelingen in de genoemde twee standaardtypen sensoren te melden. De
ontwikkelingen op het gebied van temperatuurmetingen die er wel zijn richten zich
enerzijds op betere sensormaterialen (grotere stabiliteit) en de signaalverwerking
(sneller en automatisch meten).
Er bestaat een langzame doch duidelijk waarneembare tendens naar lagere
onzekerheden. Dit betreft vooral specifieke toepassingsgebieden (onderzoek,
halfgeleiderindustrie, aardgas).
Omdat de huidige temperatuurstandaarden in de naaste toekomst niet meer de
vereiste onzekerheid kunnen bieden wordt wereldwijd gezocht naar betere
standaarden en meetprincipes. VSL draagt daaraan bij door middel van gezamelijk
onderzoek met andere NMI’s en universiteiten. Enkele voorbeelden zijn het STWproject met de Universiteit Groningen (onderzoek naar isotopensamenstelling voor
de hiervoor genoemde watertriple-pointstandaard) en het IMERA+-project (met als
doel een temperatuurstandaard voor 24,5561 K te ontwikkelen op basis van Ne).
De behoefte aan gecertificeerde apparatuur voor vochtigheidsmetingen groeit, voor
een verscheidenheid aan toepassingen. Een belangrijk toepassingsgebied betreft
luchtbehandelingsinstallaties, voor o.m. airco’s, kassen, productopslag e.d. De
vereiste onzekerheden zijn goed haalbaar en er is vooralsnog geen duidelijke
behoefte aan lagere onzekerheden. Ook de halfgeleiderindustrie raakt steeds meer
geïnteresseerd in vochtigheidsmetingen, over een klein temperatuurgebied, maar
met hoge reproduceerbaarheid.
Een bijzondere toepassing is de meting van vocht (waterdamp) in aardgas. De
opgave is de meting uit te voeren bij hoge druk (65 bar), met een onzekerheid
kleiner dan 1 °C. VSL werkt hierbij samen met de Nederlandse Gasunie.

6.8.4 Conclusies.
VSL beschikt over temperatuurstandaarden die gezamelijk het gehele
temperatuurgebied omvatten: van 0 K tot 3000 °C. De onzekerheid van de
standaarden is tot op heden voldoende om aan de herleidbaarheidseisen te voldoen.
Het routinematige kalibreren ondervindt geduchte concurrentie van andere
56

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

gecertificeerde laboratoria. VSL slaagt slechts ten dele hieraan het hoofd te bieden
met een efficiente en nauwkeurige kalibratie-inrichting; de automatiseringsgraad
heeft een maximum bereikt.
De kalibratiefaciliteit voor vochtigheidsmetingen bij VSL is uniek in Nederland.
Het nauwkeuriger meten van vocht in aardgas (onder druk) heeft een groot
economisch nut. VSL draagt substantieel bij aan onderzoek hiernaar.
De groep Temperatuur en vochtigheid heeft een hoge wetenschappelijke status. De
groep produceert jaarlijks een aanzienlijk aantal conferentiebijdragen en
tijdschriftartikelen.

6.9 Optische standaarden
6.9.1 Huidige situatie
Standaardenbeheer
Binnen het vakgebied optica worden in Nederland twee van de zeven fundamentele
standaarden voor basis SI-eenheden gerealiseerd, de fotometrische candela (cd) in
lumen per sterradiaal en de kelvin (K) voor het hoge temperatuurgebied (1000 oC <
T < 3000 oC). Beide standaarden worden gemeten met behulp van optische
methoden. In Nederland heeft sectie Optica van VSL de verantwoordelijkheid
gekregen voor de realisatie van deze standaarden. Daarnaast wordt de eenheid van
lengte optisch bepaald via de golflengte van stabiele lasers en worden de eenheden
van lengte en tijd aan elkaar gerelateerd via de frequentiekamlaser. De eenheden
van lengte en tijd behoren echter tot het domein van “Lengte” respectievelijk “Tijd”.
Vanuit de twee basiseenheden candela en kelvin worden veel stralingsmetingen
gerealiseerd en detectoren geleverd voor gebruik op het gebied van objectieve
radiometrie, karakterisatie van lichtbronnen en kleurmeting, en ook voor
subjectieve kleurwaarneming en herkenbaarheidmetingen. De fotometrische
metingen hebben betrekking op visuele waarneming waarbij de straling qua visuele
impressie gefilterd wordt voor de ooggevoeligheidcurve. Van de candela afgeleide
grootheden zijn de verlichtingssterkte of irradiantie (eenheid lumen.m-2 of lux), de
lichtstroom in lumen en de luminantie in lumen.m-2.ster-1. Objectieve
radiantiemetingen zonder correctie voor de gevoeligheidscurve van het menselijke
oog vinden plaats bij een zeer specifieke frequentie van de straling of over een
breder stralingsgebied. Hierbij worden vergelijkbare grootheden gemeten als in de
fotometrie, nu echter in termen van watt in plaats van lumen. Vanuit de radiometrie
leidt het werk aan de kelvinstandaard automatisch tot de mogelijkheid van
thermometrie in het hoge temperatuurgebied (typisch 1000 oC < T < 3000 oC).
Korte beschrijving van beschikbare technologieën en
kalibratiemogelijkheden.
Op dit moment is er een primaire detectorschaal opgebouwd over het spectrale
golflengtegebied van 150 nm tot 20 µm. De kortgolvige UV-zijde (193nm) heeft
speciale aandacht vanwege optische lithografie. Er zijn relevante key comparisons
uitgevoerd waarbij VSL een goede score heeft behaald. In het thermische infrarood
(-50 oC < T < 800 oC) is herleidbaarheid tot industrieel niveau beschikbaar gekomen.
Naast de pure detectie is er ook aan de bronzijde een volledige schaal opgebouwd
inclusief onderbouwing via key comparisons waarbij VSL internationaal ook heel
57

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

goed scoort. De nieuw gebouwde faciliteit voor radiometrie in drie dimensies (3DRAD) is zeer nuttig voor het aan elkaar schakelen van de bron- en detectorschalen.
Hierdoor is het mogelijk geworden de industrie breder tegemoet te treden met
thematische oplossingen voor kalibratieproblemen. Met behulp van de gereed
gekomen opstelling voor radiantiemetingen in drie dimensies kan de totale
uitgezonden flux in lumen of watt gemeten worden van bronnen en lichtgevende
objecten van zeer algemene vorm en stralingseigenschappen. Daarnaast is een
spectrale analyse mogelijk als functie van de tweedimensionale uitstraalhoek.
Markt
Om historische redenen blijken enige grote marktspelers veel kalibraties en
secundaire standaarden te betrekken van buitenlandse instituten waarbij het
Engelse instituut NPL (National Physics Laboratory) een sterke positie inneemt,
naast het Duitse PTB (Physikalisch-Technische Bundesanstalt). In Nederland is de
vraag naar standaarden en herleidbaarheid op optisch gebied relatief gering. Er is
meer behoefte aan professionele ondersteuning bij optische toepassingen en VSL
doet er verstandig aan hiervoor voldoende capaciteit vrij te maken zonder de
basisactiviteit in gevaar te brengen. Naast de industriële behoeften is ook de
overheid een belangrijke speler. Bij hoogwaardige documenten voor identificatie, bij
de aanmaak en controle van waardepapieren en bij forensisch onderzoek spelen
optische systemen en standaarden een belangrijke rol.
VSL staat bekend als een deskundige en betrouwbare partner.

6.9.2 Ontwikkelingen
Op diverse gebieden zijn er baanbrekende ontwikkelingen gaande. Een voorbeeld is
de geleidelijke maar onstuitbare overgang naar halfgeleiderverlichting in de
maatschappij. De komst van efficiënte licht-emitterende diodes (LED) en
halfgeleider lasers met een hoog rendement en ongekend lange levensduur sluit aan
bij de maatschappelijke wens naar duurzaamheid qua energie- en
materiaalverbruik. Daarnaast worden er tegenwoordig bronnen en detectoren
ontwikkeld in tot voor kort nauwelijks bestudeerde spectrale gebieden zoals het
extreme UV- en het terahertz-gebied (THz). Bij het zeer kortgolvige extreem UV
gebied is de chipfabricage voor computerprocessoren en geheugens de aanjager.
Door de vooraanstaande positie van ASML is deze activiteit van groot nationaal
belang. Langgolvige THz-straling is belangrijk bij medische instrumentatie, bij de
karakterisatie van farmaceutische materialen en voedsel en voor het veiligheids- en
screeningonderzoek.
Geavanceerd optisch onderzoek vindt in Nederland plaats in het kader van fysisch,
chemisch en biologisch georiënteerde onderzoeksprogramma’s van de nationale
overheid (Nanoned, NWO) en in medisch geïnspireerde onderzoeksprogramma’s. De
onderwerpen komen ook aan bod in het Europese metrologieprogramma. Een
voorbeeld is de karakterisatie van anisotrope multilagen via optische technieken
zoals ellipsometrie. Het gewenste doel is de ontwikkeling van nieuwe standaarden
en de vereenvoudiging van de herleidbaarheidsketen. Het participeren van VSL in
deze nationale en internationale onderzoeksprogramma’s is gewenst voor het
behoud van een vooraanstaande plaats van Nederland op het gebied van het beheer
en de toepassing van optische standaarden.

58

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

We noemen nu onderwerpen waarbij onderzoeksactiviteiten van VSL nuttig zullen
zijn voor het standaardenbeheer en het bieden van herleidbaarheid in Nederland:
a) LED-bronnen zijn een relatief nieuwe uitdaging waarop VSL heel goed heeft
ingespeeld. Het is van groot belang dat VSL een stevige relatie onderhoudt
met Philips Lighting die een wereldspeler is op dit gebied.
b) Tijdsgemoduleerde smalbandige bronnen, speciaal LED’s en lasers. Voor deze
niet constante bronnen zijn nauwelijks standaarden en herleidbaarheid
beschikbaar. Het tijdsgebied strekt zich uit van een milliseconde tot een
femtoseconde.
c) OLEDs zijn nieuwe lichtbronnen op buigzaam substraten die nieuwe
verlichtingstoepassingen mogelijke maken. Het Holst Centre doet veel
onderzoek naar OLEDs en het zou goed zijn als er samenwerking tussen Holst
Centre en VSL zou komen.
d) Beeldmetrologie. Er worden testobjecten ontwikkeld voor bijvoorbeeld
infrarood thermografie en voor de kalibratie van tweedimensionale
detectoren zoals CMOS en CCD’s (zichtbaar en UV-gebied). Verlichting en
omgevingsinvloeden worden meegenomen bij de kalibratie van het
verschijnsel ‘zichtbaarheid’ (een aspect van ‘soft metrology’) van boeien,
verkeersborden enz. Hierbij moeten nieuwe normen en criteria opgesteld
worden. Er is ook Europese regelgeving op dit gebied waar adequaat op
gereageerd moet kunnen worden in Nederland, in eerste instantie door de
verantwoordelijke ministeries, in de praktijk vervolgens door een
gespecialiseerd meetinstituut als VSL.
e) Herleidbaarheid bij aardobservatie. Verre infraroodobservatie van de aarde is
belangrijk, uitbreiding naar het terahertzgebied vindt ook plaats. De CCPR
heeft besloten de UV-werkgroep te stoppen maar een nieuwe ver-infrarood en
THz-werkgroep in het leven te roepen. Dit geeft het belang van het vakgebied
aan. ESA start een eigen testcentrum op dit gebied. Daarnaast ontstaan er
industriële toepassingen in het THz-gebied via “security”-toepassingen
(luchthavens).
f) Bepaling van fouten (aberraties) van optische systemen (bijvoorbeeld lenzen)
uit intensiteitsmetingen in de buurt van het beste focus. Deze nieuwe
methode is belangrijk voor de industrie omdat ze in situ uitgevoerd kan
worden en bovendien veel minder gevoelig is voor externe verstoringen als de
gebruikelijke op interferometrie gebaseerde methodes.
g) In het onderzoek naar optische sensoren worden structuren ontworpen die
hoge electromagnetische veldintensiteiten en daarmee hoge gevoeligheden
genereren. Zo worden plasmonische structuren gebruikt om er zeer
nauwkeurig brekingsindices mee te bepalen.
h) In scatterometrie wordt uit gemeten verstrooide lichtintensiteiten de vorm
van het verstrooiende object bepaald met een precisie beter dan de golflengte
van het licht. Aangezien de inversie instabiel is moeten regularisatiemethodes
worden toegepast. Scatterometrie is belangrijk in de fabricage van ICs (ASML).
i) Kleurmeting (objectief) is in principe mogelijk met de 3D-radiantiemeetopstelling die door VSL in Nederland gebouwd is. Op dit moment vindt
59

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

geen speciaal verkennend werk plaats op het gebied van kleuranalyse en
kleurperceptie. Maar er is een duidelijke behoefte vanuit de verfindustrie
(AKZO-Nobel) voor geavanceerde analyse en kalibratie van hoekafhankelijke
fotospectrometers die gebruikt worden in bijvoorbeeld de
autolakkenindustrie en de autoreparatie branche. De huidige standaarden
voor kleurmeting bij een bedrijf zoals AKZO-Nobel zijn keramische tegels,
gerelateerd aan standaarden van NPL. Deze standaarden vertonen veel drift
en zijn niet in staat afwijkingen van het gebruikte instrument eenduidig vast
te stellen.
Andere ontwikkelingen op lange termijn kunnen ook afgeleid worden uit de
marsroutes van de nationale meetinstituten en uit de observaties van deskundigen
(bijv. via de peer review van het NMi).

6.10 Volumetrie
6.10.1 Huidige situatie
Het werkgebied Volumetrie is in de achterliggende jaren volop in beweging geweest.
Nederland heeft zich t.a.v. dit werkgebied zeer sterk ontwikkeld. Naast het
instandhouden van de herleidbaarheid van de reeds bestaande installaties voor
lucht, water, kleine diameters minerale oliën, etc. hebben er de laatste jaren tal van
nieuwe ontwikkelingen plaatsgevonden. Hierbij een korte samenvatting van de
belangrijkste ontwikkelingen in de achterliggende periode:
Hogedruk aardgas
Er is in Nederland veel veranderd ten aanzien van de hogedruk aardgaskalibraties.
Jarenlang golden de faciliteiten in Westerbork en Bergum als het centrum voor
hogedruk aardgas kalibraties in Nederland.
Euroloop – GasCal heeft inmiddels de kalibratiefaciliteiten van Westerbork en
Bergum volledig vervangen. Formeel wordt het beheer van Westerbork pas
beëindigd, zodra is aangetoond dat de referentiewaarde tussen de oude
opwerkroute niet significant verschilt met de referentiewaarde gerealiseerd op
Euroloop. De verwachting is dat dit binnenkort het geval is.
Inmiddels voorziet GasCal duidelijk in een behoefte en wordt er internationaal een
duidelijke positie te verworven. Hiermee positioneert Nederland zich nog
nadrukkelijker op de Metrologische wereldkaart.
Internationaal vinden ook aanzienlijke investeringen plaats. Zo werkt Force
(Denemarken) aan verdere uitbreiding van hun hoge druk gas kalibratie faciliteit. De
mogelijke ontwikkeling op het gebied van schaliegaswinning zal de behoefte aan
gaskalibratiecapaciteit nog verder doen toenemen.
Minerale oliën
Veel is er de afgelopen jaren geïnvesteerd in bestaande en nieuwe
kalibratiefaciliteiten voor minerale oliën. Zo zijn er twee nieuwe faciliteiten in de VS
gebouwd en wordt er momenteel de laatste hand gelegd aan de grootste en
nauwkeurigste kalibratiefaciliteit ter wereld: Euroloop – HyCal. Met name deze
laatste faciliteit is volledig nieuw voor Nederland en zorgt voor een enorme
uitbreiding van herleidbare debietkalibraties op het gebied van één van de

60

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

belangrijkste energiedragers ter wereld. Naast bovengenoemde nieuwbouw bestaan
er plannen voor investeringen in de reeds bestaande faciliteiten in Frankrijk (SPSE
en Trapil).
LNG (Liquefied Natural Gas)
De belangstelling voor LNG is afgelopen jaren zeer sterk toegenomen. De reden
hiervoor is dat LNG een aantal specifieke voordelen heeft zoals de eenvoudige en
goedkope productiemethode (vergeleken met die van bv. diesel en benzine), de
grote beschikbare hoeveelheden aardgas, de relatief eenvoudige wijze van transport
en de relatief lage productie van CO2, fijnstof, NOx en SOx bij verbranding.
Afgelopen jaren heeft Nederland zich ook op dit werkgebied internationaal
onderscheiden door als eerste een primaire debietstandaard voor LNG te realiseren.
Nederland zet hier duidelijk de trend.
‘Micro- en Nanoflow’
Een ander gebied waar belangrijke ontwikkelingen hebben plaatsgevonden is op het
terrein van ‘micro- en nanoflow’. Een belangrijke toepassing vinden we in de
dosering van medicijnen. Een lage meetonzekerheid bij deze extreem lage debieten
kan letterlijk van levensbelang zijn. Ten gevolgen van de ontwikkeling van nieuwe,
sterkere medicijnen zijn de benodigde doseringen sterk afgenomen. Met de
bestaande meetmethoden zijn daardoor meetfouten van meer dan 10% geen
uitzondering. In de achterliggende periode is er bij VSL in het kader van een EMRPproject (‘Metrology for Drug Delivery’) gewerkt aan de basis van een standaard in de
debietsrange van 150 µl/min tot 10 nl/min met een onzekerheid van minder dan
0,5%.
Multifase stroming
Ook de belangstelling voor het meten van multifasestroming is de achterliggende
jaren sterk gegroeid. In de industrie komt multifase stroming veel voor. Het meten
van deze stroming is echter zeer ingewikkeld en daarom nog steeds relatief
onnauwkeurig. Een verdere verbetering van de meetnauwkeurigheid is zeer
gewenst. Momenteel wordt er op grote schaal geïnvesteerd in de ontwikkeling van
nieuwe en verbeterde multifase debietmeters waarbij een hogere nauwkeurigheid
en een breder toepassingsgebied volop de aandacht krijgen.
Hetzelfde geldt voor multifase kalibratie- en testfaciliteiten. Bij het South West
Research Institute (San Antonio, TX) wordt momenteel een volledig nieuwe faciliteit
gebouwd. Zeer recent is bij DNV-KEMA (Groningen) een volledig nieuwe multifase
kalibratie- en testfaciliteit gereed gekomen. Beide faciliteiten voorzien in een sterke
behoefte aan meer kalibratie- en testcapaciteit naast de reeds beschikbare
installaties (o.a. in Nederland, Groot Brittannië, Noorwegen, Frankrijk, Rusland,
Brazilië en China).

6.10.2 Ontwikkelingen
LNG
Vanwege de eerder genoemde voordelen, zal het gebruik van LNG de komende jaren
sterktoenemen. Plannen om LNG als brandstof in te zetten voor wegvervoer en
binnenvaart worden inmiddels gerealiseerd. Er zijn nu reeds diverse LNG
tankstations in Nederland beschikbaar en er rijden meer dan 85 vrachtwagens op
61

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

deze brandstof. Binnen een paar jaar zijn er enkele tientallen stations nodig om in de
behoefte te kunnen voorzien en verdere expansie de ruimte te geven. Deze
ontwikkeling in het LNG-gebruik beperkt zich niet alleen tot Nederland.
Vergelijkbare ontwikkelingen zijn er gaande in tal van andere Europese landen. Een
zelfde trend is waar te nemen in de VS.
Dit alles zal leiden tot een sterk toenemende behoefte aan de unieke LNG
debietstandaard van VSL. Het belang van deze standaard zal groeien en VSL kan op
dit gebied een belangrijke internationale rol spelen.
Naast een verdere reductie van de onzekerheid van deze kleine primaire standaard,
zal er behoefte ontstaan naar het opwerken van deze standaard naar hoge debieten.
Aan het laatste wordt inmiddels gewerkt.
Vooralsnog lijkt er geen behoefte te ontstaan aan het herleidbaar kunnen meten van
het cryogene‘boil-off’ gas.
Multifasestroming
De belangstelling voor het meten van multifasestroming zal komende jaren naar
verwachting sterk toenemen. Er zal tevens aanzienlijke vooruitgang worden bereikt
in het nauwkeuriger kunnen meten van het debiet van de onderscheiden fasen. De
aandacht voor standaardisering en herleidbaarheid zal eveneens sterk toenemen.
Op dit gebied is voor multifasestroming tot nu toe weinig beschikbaar.
Aandachtspunt:
Blijf intensief betrokken bij de ontwikkelingen op het gebied van het meten van
multifasestroming. Op dit gebied staat de komende jaren veel te gebeuren.
Standaardisatie en herleidbaarheid zullen hierin een duidelijke plaats gaan krijgen.
Meten van gasemissie
De afgelopen jaren is de druk op het meten van afvalgasstromen via de zg. ‘stacks’ en
‘flares’ (veelal gebruikt bij petrochemische en chemische installaties)aanzienlijk
toegenomen. Deze druk zal de komende tijd verder toenemen. Tot nu toe ontbreekt
betrouwbare en nauwkeurige industriële meetinstrumententatie voor deze
toepassing. De metingen worden bemoeilijkt doordat de snelheden vier tot vijf ordes
in grootte variëren (van een paar cm/s bij normaal bedrijf tot 100 m/s bij een
affakkelsituatie). Verder is er sprake van een pulserende, niet homogene,
condenserende gasstroom. Dit alles stelt zeer hoge eisen aan het meetinstrument. In
de industrie wordt gewerkt aan mogelijke oplossingen. Zodra er geschikte
meetinstrumentatie op de markt komt is herleidbaarheid nodig.

62

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

7 Nieuwe gebieden
7.1 Algemeen
Het vakgebied metrologie kan traditioneel worden opgedeeld conform de zeven SIeenheden (Lengte, Massa, Tijd, Elektrische stroom, Hoeveelheid stof, Temperatuur
en Lichtsterkte). Historisch gezien is dit logisch. Om praktische redenen hanteert de
Raad echter al enige tijd de volgende indeling, zoals ook in deze rapportage is
gevolgd:
1. Chemie
2. Elektriciteit en magnetisme
3. Tijd
4. Ioniserende straling
5. Massa en gerelateerde standaarden
6. Lengte en gerelateerde standaarden
7. Thermometrie en vochtigheid
8. Optische standaarden
9. Volumetrie
Deze indeling is een mengvorm tussen primaire standaarden en het gebied van
toepassing.
Nieuwe meetmethoden worden steeds meer multidisciplinair; de traditionele
standaarden blijken soms ontoereikend of onpraktisch. Er bestaat een groeiende
behoefte aan nieuwe standaarden, zoals voor kleur of chemische samenstelling. Die
standaarden zijn vaak herleidbaar tot een combinatie van meerdere primaire
standaarden. Zo is de standaard voor volumestroom afhankelijk van die van lengte
en tijd; een standaard voor kleur zal terug te voeren zijn naar die voor lengte, tijd en
lichtsterkte. Voor het belang van Nederland, waar het Ministerie van Economische
Zaken voor staat, gaat het vooral om het nut en de toepassing van de standaarden.
Vandaar dat de raad in de vorige rapportage de metrologie beschouwde vanuit
maatschappelijke thema’s.
In de volgende tabellen is te zien in welke mate VSL de onderwerpen van
voornoemde indeling in het onderzoek bestrijkt en hoe e.e.a. past in de nieuwe
HORIZON 2020 thematiek.
Tevens is te zien hoe de thema’s van HORIZON 2020 zich verhouden tot de huidige
indeling in 9 groepen. Duidelijk is dat het bij de nieuwe ontwikkelingen vooral gaat
om multidisciplinaire activiteiten (meerdere kruisjes op de horizontale rijen).

63

Europa Horizon
2020
details

“Nieuw”
gebied
VSL

Chemie

Elektr./
Magn.

Tijd/
Freq.

Ion.
straling

Better
Society

Health, demogr.
change and wellbeing

ontbreekt

x

x

x

Better
Society

Food security
sustainable agriculture,
marine and maritime
research, bio-economy

3.2

x

Better
society

Secure clean and efficient
energy

3.3

x

x

x

Better
Society

Smart green integrated
transport

ontbreekt

x

x

x

Better
Society

Inclusive innovative and
secure societies

3.4

x

x

x

Better
Society

Climate Action, resource
efficiency and raw
materials

3.1

x

x

x

Massa

Geom.
lengte

Thermometrie
vochtigheid

Optische
stand.

Volumetrie

Opmerkingen

ontbreekt

x

niet
opgepakt

x

x
x

x

opgepakt

x

ontbreekt

niet
opgepakt

x
x

x

x

x

x

opgepakt

Tabel 1. Nieuwe gebieden (met nummering) zoals in de Strategische visie 2009-2012 is aanbevolen
binnen het thema “Better Society”
Europa
Horizon
2020

Europa
Horizon 2020
details

Nieuw
gebied
VSL

Chemie

Competitive
industries

Micro- and nanoelectronics;
photonics

3.5

Competitive
industries

Nanotechnologies

3.5

x

Competitive
industries

Advanced
materials

3.5

x

Competitive
industries

Biotechnology

3.2

Competitive
industries

Advanced
manufacturing and
processing

3.5

Competitive
industries

multidisciplinary
approach

Electr./
Magn.

Tijd/
Freq.

x

x

x

x

opgepakt

x

x

x

opgepakt

x

opgepakt

x

Ion.
straling

Massa

x

Geom.
lengte

x

Thermometrie
vochtigh.

x

Optische
stand.

Volumetrie

Opmerkingen

niet
opgepakt

x

x

x

x

opgepakt

64

Tabel 2. Nieuwe gebieden (met nummering) zoals in de Strategische visie 2009-2012 is aanbevolen binnen het
thema ”Competitive industries”. Kleurmetingen en soft metrology zijn onder 3.5 niet opgepakt.

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Europa
Horizon
2020

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

7.2 Ontwikkelingen in de afgelopen periode
In het volgende wordt kort ingegaan op de ontwikkeling van deze nieuwe gebieden
binnen VSL, zoals voorgesteld in de vorige rapportage.

7.2.1 Milieu en Chemie
Er is nog steeds geen duidelijke technologie beschikbaar om de uitstoot van
schadelijke gassen en stoffen direct te meten: de kwantificering van de uitstoot vindt
veelal plaats op basis van indirecte methoden. Ervan uitgaande dat bekend is welke
stoffen worden verbrand, kan aan de hand van modellen worden bepaald wat de
uitstoot van een bepaald gas of stof moet zijn. Het direct meten van de uitstoot zelf is
vaak niet mogelijk. Daardoor is de herleidbaarheid van deze methodiek vaak niet
duidelijk. Een standaard ontbreekt. Gezien het groeiende belang van dit soort
metingen bestaat er een toenemende vraag naar methodieken om de ingezette
metingen en modellen te kunnen valideren en te herleiden. Met name de emissie van
stoffen die in de emissiehandel verhandelbaar zijn zal nauwkeurig gemeten dienen
te worden. Daarom heeft de Raad in de vorige rapportage een nieuw gebied
geadviseerd: Standaarden voor het meten van broeikasgassen.
VSL heeft dit opgepakt. Het project GHG (Greenhouse Gases) wordt een voorstel in
de EMRP-ronde van 2013.
Een internationaal belangrijk onderwerp is herleidbaarheid bij aardobservatie, een
gebied waar Nederland een sterke positie inneemt. Verre infrarood observatie van
de aarde is belangrijk, uitbreiding naar het langgolvige terahertzgebied vindt plaats.
De Nederlandse metrologie-activiteit heeft op dit gebied een goede uitgangspositie
die verder uitgebouwd kan worden. De Raad heeft daarom in de vorige rapportage
aanbevolen te werken aan standaarden voor verre infrarood ten behoeve van
aardobservatie.
Ook dit onderwerp is door VSL opgepakt, en wordt eveneens een voorstel in de
EMRP-ronde van 2013.

7.2.2 Voeding en Gezondheid
In de rapportage 2009-2012 heeft de Raad het belang van dit thema uitvoerig
beschreven. VSL is gevraagd een rol te spelen in de inventarisatiefase, vanwege hun
zeer goede internationale netwerk in de metrologie. In deze fase moet verder
worden uitgezocht wat de huidige activiteiten en plannen voor voedingsanalyses op
internationaal niveau zijn, en hoe Nederland hier een bijdrage aan zou kunnen
leveren. Vandaar de aanbeveling: Referentiematerialen voor voedingsmiddelen.
EZ heeft echter geconcludeerd: “VSL heeft hierin geen expertise, hiervoor zijn ook
andere experts zoals biologen, biofysici voor nodig. Vooralsnog niet zelf oppakken.”

7.2.3 Energie
De ontwikkelingen en stand van zaken m.b.t. dit gebied zijn reeds uitvoerig
beschreven in H. 6.2. In de vorige rapportage heeft de Raad een aantal nieuwe
gebieden aanbevolen. Hieronder wordt aangegeven in hoeverre VSL deze suggesties
heeft opgepikt.
•

Kalibratie van vermogensmetingen in het elektriciteitsdistributie en - transmissienetwerk

65

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

VSL werkt aan een HV-faciliteit (o.a. herleidbare stroom- en
spanningstransformatoren) voor vermogensmetingen in het elektriciteits- en
transmissienetwerk.
•

Meten van (biologische) vloeibare brandstofmengsels

VSL werkt aan de ontwikkeling van referentiematerialen voor biofuels.
•

Meten van (biologische) gasvormige brandstofmengsels

VSL werkt aan de ontwikkeling van referentiematerialen voor de chemische
samenstelling van gasvormige brandstofmengsels.
•

Meten van verbrandingswaarde van gasvormige brandstofmengsels

Zie het vorige punt: VSL werkt aan de ontwikkeling van referentiematerialen voor
de chemische samenstelling van gasvormige brandstofmengsels. Hieruit kan de
verbrandingswaarde afgeleid worden. Het accent ligt niet op het direct meten van de
verbrandingswaarde zelf.
•

Meten van volumestromen onder cryogene condities

VSL werkt aan de ontwikkeling van een primaire standaard voor LNG (binnen het
werkgebied Volumetrie).

7.2.4 Veiligheid (Safety en Security)
Dit gebied is niet door EZ aangemerkt als aandachtspunt. De Raad heeft onderzoek
laten doen naar de relevantie van dit gebied voor VSL. Alhoewel er specifieke vragen
zijn met betrekking tot aan veiligheidgerelateerde onderwerpen blijkt het niet
zinvol hiervoor een afzonderlijk onderzoeksthema op te tuigen. De Raad beveelt aan
dit nieuwe gebied voorlopig geen vervolg te geven.

7.2.5 Advanced (High-tech) Systems
Zeer relevante nieuwe ontwikkelingen zijn vooral gelegen in het beheersen van zeer
kleine afmetingen bij de steeds vaker toegepaste MEMS-systemen zoals bij Inkjet
printing en optische modulatoren. Ook coatings spelen een zeer grote rol waarbij de
beheersing van de dikte en samenstelling bepalend is voor de eigenschappen. Vooral
dynamische metingen zijn op micrometerschaal zeer moeilijk te realiseren. In dit
kader heeft de Raad in de vorige rapportage nieuwe gebieden aanbevolen.
•

Standaarden voor het meten van dunne lagen

Hier is VSL aan begonnen in het kader van het EMRP-project ‘Metrology for the
Manufacturing of Thin Films’, een project uit het werkgebied Lengte.
•

Standaarden voor het meten van afmetingen op micrometerniveau (MEMS)

Hier is VSL aan begonnen in het kader van het EMRP-project ‘Metrology for Small
Structures for the Manufacturing of Electronic and Optical Devices’, eveneens een
project uit het werkgebied Lengte. Bovendien participeert VSL sinds 2013 in het
FP7-project SNM: “single nanometer manufacturing for beyond CMOS devices”.
•

Standaarden voor het meten van dynamische verschijnselen op micrometerniveau
(trillingen, krachten, versnellingen)

66

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

VSL werkt aan diverse nieuwe ontwikkelingen op het gebied van nano- en
microtechnologie, zoals bijvoorbeeld een picodriftmeter en een Scanning Probe
Microscope (SPM) . Trillingen en (kleine) krachten en versnellingen spelen hierbij in
een aantal gevallen een rol, maar vormen geen aparte onderzoekslijn.
•

Ultrakort gepulst licht en optische standaarden voor tijdsafhankelijke signalen uit
moderne lichtbronnen

VSL werkt aan de ontwikkeling van een meetfaciliteit voor gepulste LED-verlichting.
•

Kleurmetingen

EZ heeft geconcludeerd: “er is nog steeds weinig vraag vanuit de markt en daarom
zal dit op dit moment niet direct worden opgepakt.”
•

Soft Metrology

EZ heeft geconcludeerd: “dit staat nog aan het begin van de ontwikkeling”. Gezien de
andere punten die de Raad heeft aangedragen zullen ook op dit onderwerp geen
acties worden ondernomen.”

67

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

68

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

8 Metrologische Infrastructuur
Bij de rapportages van VSL wordt ook ingegaan op het thema Infrastructuur.
Hiermee wordt bedoeld de relatie van VSL met de andere Europese metrologieinstituten en de deelname van VSL aan (internationale) symposia. In dit hoofdstuk
Metrologische Infrastructuur wordt echter met name gekeken hoe de taken zoals
door EZ geformuleerd door VSL worden uitgevoerd.
Eén van de taken van de Raad is ook te adviseren bij welk instituut, of bij welke
instituten, de uitvoering van het beheer van de standaarden en de ontwikkeling van
de standaarden worden uitgevoerd. Sinds de privatisering doet VSL deze
activiteiten. Globaal wordt hier ingegaan op zowel de inhoud als op de daarmee
samenhangende kostenstructuur.

8.1 Inhoud
Op basis van bezoeken van de Raad en haar individuele leden aan VSL en op basis
van rapportages door VSL en de bespreking daarvan, komt de Raad tot de conclusie
dat de inhoudelijke aspecten van de metrologie professioneel door VSL worden
uitgevoerd. Dit wordt tevens bevestigd door een self-assesment gevolgd door een
peer review die in 2006 hebben plaats gevonden. Er is geen reden voor de Raad om
EZ te adviseren verandering in de situatie aan te brengen. Wel is de Raad van
mening dat VSL zich nog meer dan nu het geval is zou kunnen richten op
samenwerking met universiteiten, hogescholen en ander kennisinstituten.
Tweederde van de activiteiten die VSL uitvoert wordt door EZ gefinancierd,
éénderde komt van extern. De vraag wat een goede verhouding is, is lastig te
beantwoorden. Enerzijds is contact met de markt nuttig en is het door extra omzet
mogelijk een kritische massa te behouden. Anderzijds heeft veel en minder
hoogwaardig werk geen toegevoegde waarde terwijl er wel management aandacht
voor nodig is. Vooralsnog is de Raad van mening dat de huidige balans in orde is.
Hoogwaardig consultancy werk heeft volgens de Raad een duidelijke toegevoegde
waarde. Hierin kan VSL nog groeien.

8.2 Kostenontwikkeling
De figuren 5 en 6 geven de budgetontwikkeling van VSL weer vanaf het jaar 2005, in
termen van respectievelijk geld en SBO-uren. Verder is in deze figuren een prognose
voor de jaren 2013-2015 opgenomen.

69

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER
TANDAARDENBEHEER 2013-2016
201

Fig. 5. Budgetontwikkeling VSL; links budget SBO + Research;; rechts SBO uren. Bron: VSL 2013.

Het is duidelijk dat bij ongewijzigd beleid VSL in de problemen raakt in die zin dat
substantiële onderdelen niet meer op het gewenste niveau kunnen worden
uitgevoerd, dan wel geheel moeten worden afgestoten. De Raad ziet met grote zorg
deze ontwikkeling tegemoet en adviseert met kracht, onderbouwd door de
argumenten en adviezen in deze rapportage, om te bevorderen dat deze trend wordt
omgebogen.

70

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

9 Speerpunten en prioritering
In dit visie document wordt een aantal adviezen uitgebracht (hoofdstuk 2). De vraag
lijkt gerechtvaardigd of hierin een volgorde qua prioriteit aan gegeven kan worden.
Bij de prioriteitsstelling kunnen de volgende factoren betrokken worden:
•
•
•
•
•
•
•

uitgangspositie technologie (dus positie VSL)
positie Nederland versus rest Europa (als daar reeds ontwikkelingen zijn opgepakt,
hoeft Nederland dat mogelijk niet te meer te doen)
ontwikkelingen in de toekomst
relatie met de industrie in Nederland
belang in de toekomst
benodigde hoeveelheid geld
benodigde hoeveelheid menskracht

De Raad is van mening dat geen tijd verloren kan worden met de introductie van
gastdocenten (vanuit VSL) bij universiteiten (zie advies 1). VSL zal hierbij het
voortouw nemen. In eerste instantie zal daarvoor geen extra budget beschikbaar
zijn. Echter, naar de mening van de Raad, kan VSL met kleine verschuivingen dit doel
op beperkte schaal toch bereiken. Extra personeel is niet noodzakelijk: binnen VSL
zijn zeer gekwalificeerde medewerkers die hiertoe een eerste aanzet kunnen geven.
De verwachting is dat, bij een succesvolle start, door samenwerking en andere
subsidiebronnen extra subsidies hiervoor beschikbaar komen.
Voorts blijft aansluiting bij Europese speerpunten hoog op de agenda staan, omdat
dit een steeds belangrijkere bron van inkomsten kan opleveren.

71

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

72

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Afkortingen
Afkorting

Betekenis

AFM
ALARA
BIPM
BNP
CAM
CCD
CCPR
CMM
CMOS
CRDS
CT
DC
EANM
EFT
EMC
EMPIR
EMRP
EORTC
ERA
ESA
ESD
EU
EURAMET

Atomic Force Microscope
As Low As Reasonably Achievable
Bureau International des Poids et Mesures
Bruto Nationaal Product
Computer Aided Manufacturing
Charge-Coupled Device
Consultative Committee for Photometry and Radiometry
Coördinaten Meetmachine
Complementary Metal-Oxide-Semiconductor
Cavity Ring Down Spectroscopy
Computer Tomografie
Direct Current (gelijkspanning, -stroom)
European Association of Nuclear Medicine
Electric Fast Transient
Electro Magnetic Compatibility
European Metrology Programme for Innovation and Research
European Metrology Research Programme
European Organisation for Research and Treatment of Cancer
European Research Area
European Space Agency
Electrostatic Discharge
Europese Unie
European Association of National Metrology Institutes (vanaf
januari 2007 opvolger van EUROMET)
European Collaboration in Measurement Standards
(samenwerkingsverband tot 2007)
Europese Vrijhandelsassociatie
Economische Zaken (Ministerie)
Fundamenteel Onderzoek der Materie (Organisatie)
Framework Program 7 (EU Kaderprogramma voor Onderzoek en
Technologische Ontwikkeling)
Greenhouse Gases
Global Positioning System
Hoger Beroepsonderwijs
High dose-rate
Hoogfrequent
High Voltage
Integrated Circuit
implementing Metrology in the European Research Area Pilot
onderzoeksproject (voorloper EMRP)
Innovatiegerichte Onderzoeksprogramma’s
International Temperature Scale
(European) Joint Research Centre
(Europees) Kaderprogramma 7
Kernfysisch Versneller Instituut
low dose-rate
Licht-emitterende diode (Light Emitting Diode)
Liquefied Natural Gas
Medisch Centrum
Massa, Druk, Viscositeit
Micro-Electro-Mechanical Systems
Metrological European Research Area (begrip)
Magnetic Resonance
Magnetic Resonance Imaging

EUROMET
EVA
EZ
FOM
FP7
GHG
GPS
HBO
HDR
HF
HV
IC
iMERA
IOP
ITS
JRC
KP7
KVI
LDR
LED
LNG
MC
MDV
MEMS
MERA
MR
MRI

73

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

NCS
NIST
NKI-AVL
NMI
NMi
NPL
NWO
OLED
PET
PMU
PQ
PTB
R&D
REG
RIVM
RMO
RV
RvA
SBO
SEM
SI
SNM
SPM
STW
TC
TNO
TOM
TU/e
TUD
UD
UHD
UMCU
UT
UV
VS
VSL
VUmc
VWS
WTP

Nederlandse Commissie voor Stralingsdosimetrie
National Institute of Standards and Technology (USA)
Nederlands Kanker Instituut / Antoni van Leeuwenhoek
National Metrology Institute
Nederlands Meetinstituut
National Physical Laboratories (UK)
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
Optical Light Emitting Diode
Positron Emission Tomography
Phasor Measurement Unit
Power Quality
Physikalisch-Technische Bundesanstalt
Research and Development (begrip)
Researcher Excellent Grant
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Regionale Metrologie Organisatie
Relatieve vochtigheid
Raad voor Accreditatie
Standaard Beheer Overeenkomst
Scannin Electron Microscope
Système Internationale des Unités
Single Nanometer Manufacturing
Scanning Probe Microscope
Technologiestichting STW (vh Stichting voor Toegepaste
Wetenschappen)
Technical Committee
Technisch Natuurkundig Onderzoek (instituut)
Twents Onderwijsmodel
Technische Universiteit Eindhoven
Technische Universiteit Delft
Universitair Docent
Universitair HoofdDocent
Universitair Medisch Centrum Utrecht
Universiteit Twente
Ultraviolet
Verenigde Staten (van Amerika)
Van Swinden Laboratorium
Medisch Centrum (Academisch Ziekenhuis Vrije Universiteit
Amsterdam)
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (Ministerie)
Water Tripel Point

74

STRATEGISCHE VISIE STANDAARDENBEHEER 2013-2016

Geraadpleegde bedrijven
(Chemie): T.b.v. de update werden twee bedrijfsbezoeken Bij Shell (Amsterdam) en
DSM (Delft/Geleen)
(Tijd en frequentie) T.b.v. de update werd een bedrijfsbezoek afgelegd aan het NLR
(Elektriciteit) T.b.v. de update werden diverse netbeheerders in Nederland
geconsulteerd alsmede de Technische Universiteit Eindhoven
(Lengte, Massa en Advanced (High Tech) Systems) T.b.v. de update zijn diverse
bronnen geraadpleegd en gebruikt: TU/e, TUD, RvA, VSL, NPL, Euramet (TC-lengte
en TC-massa), ASML en toeleveranciers High Tech systems.
Deze lijst is niet uitputtend: een aantal bronnen willen niet met name genoemd
worden.

75