9
Bescherming namen en graden hoger
onderwijs
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:
- het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op het hoger
onderwijs en wetenschappelijk onderzoek, de Wet op het
onderwijstoezicht en het Wetboek van Strafrecht, in verband met het tegengaan van misleidend gebruik van de
naam universiteit en hogeschool, het onterecht verlenen
en voeren van graden, alsmede het bevorderen van maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef door rpho's
(bescherming namen en graden hoger onderwijs) ( 34412
).
De voorzitter:
We gaan toch proberen om vandaag stappen te zetten,
hoewel het debat kan duren tot uiterlijk 15.30 uur, ook door
andere verplichtingen van de minister. Ik verzoek de leden
van de Kamer om bij interrupties, die uiteraard toegestaan
zijn, enige zelfreflectie aan de dag te leggen. Anders moet
ik wellicht nog streng worden en dat word ik liever niet. De
minister zal zeer to the point antwoorden, heeft zij gezegd.
De algemene beraadslaging wordt hervat.

Minister Bussemaker:
Voorzitter. Ook ik wil graag allereerst mijn felicitaties overbrengen aan mevrouw Asante. Zij hield een prachtig verhaal
waarbij zij ook vanuit haar persoonlijke perspectief aangaf
hoe belangrijk duidelijkheid over de waardering van graden
en namen van de opleidingen in het hoger onderwijs in
Nederland is. Het is natuurlijk voor degenen die het minst
geïnformeerd zijn, en misschien ook voor degenen die tot
de eerste generatie behoren, van het allergrootste belang
om te weten wat een diploma waard is. Daar praten we
heel vaak met elkaar over, en dat is ook de kern van dit
wetsvoorstel: weten wat het waard is, transparant daarover
zijn, en het dragen van maatschappelijke verantwoordelijkheid.
Een wet kan nooit alles kan oplossen, dat zeg ik er gelijk
bij. De heer Duisenberg heeft een paar keer gevraagd wat
ik doe op het gebied van communicatie. Ik ga dat hier niet
allemaal herhalen, want hij weet als geen ander wat we
daar allemaal aan doen. Studenten moeten zelf ook altijd
kritisch blijven, maar tegelijkertijd is het onze verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat de informatie die er is,
betrouwbaar is voor studenten en aankomend studenten
en dat is wat we met deze wet regelen.
Gezien de tijdslimiet wil ik allereerst ingaan op de thema's
waar de meeste amendementen over zijn ingediend en de
meeste vragen over gesteld zijn. Dat betekent dat ik begin
met de vragen over naamgeving, vervolgens ga ik in op
het thema maatschappelijke verantwoordelijkheid en daarna
zie ik hoe ver ik dan nog kom. Ik zeg de Kamer nu alvast
toe dat ik ook op die andere punten bereid ben om schriftelijk te antwoorden, zodat we misschien hopelijk ook daarbij
voortgang kunnen boeken.

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

Op het punt van de naamgeving refereer ik graag aan de
Kamerbreed gesteunde motie van de heer Beertema, die
om duidelijkheid vroeg op het gebied van naamgeving en
transparantie. Ik ben blij dat ik nog eens kan vaststellen dat
de hele Kamer wil dat daar duidelijkheid over komt, en dat
men ook vindt dat er nieuwe wetgeving nodig is omdat de
middelen die we tot nu toe hadden, zoals de inspectie —
de heer Bisschop vroeg daarnaar — ontoereikend zijn. Dat
betekent dat studenten nog steeds misleid kunnen worden
en met verkeerde verwachtingen aan een opleiding beginnen.
De kans daarop is natuurlijk het grootst wanneer een
organisatie zich ten onrechte universiteit of hogeschool
noemt, en bovendien ten onrechte graden in het vooruitzicht
stelt. Daarom ga ik hier vandaag niet meer expliciet op de
discussie over graden in, want die heeft een grote overeenkomst met de discussie over namen. In reactie op de heer
Bruins zeg ik dat sommige instellingen daarin zo geraffineerd te werk gaan, dat dit voor de gemiddelde student of
burger niet of nauwelijks te doorzien is. Communicatie
hierover is dus naar mijn idee niet genoeg. De heer Van
Dijk verwees al naar voorbeelden uit 2009. Ik weet niet welke
instellingen dit betrof, maar ik zeg wel dat instellingen die
proberen om met verkeerde naamgeving studenten te
misleiden, daarvoor geen ruimte meer hebben als dit
wetsvoorstel wordt aangenomen. Het zou heel goed kunnen
dat daar dus ook instellingen tussen zitten waar al eerder
over is gediscussieerd.
Begrippen als hbo-niveau en wo-opleiding worden met dit
wetsvoorstel niet beschermd, zeg ik in reactie op de heer
Bisschop, en met handige marketing kunnen altijd weer
nieuwe begrippen gevonden worden. Ook op dit punt geldt
dat een wet veel kan, maar niet alles. We moeten er altijd
bij blijven en we moeten ook altijd goed informeren.
Diverse Kamerleden vroegen ook hoe vaak dit voorkomt.
We kennen voorbeelden uit het verleden van concrete
misleiding, en we hebben ook het voorbeeld van de Alhurra
Universiteit gezien. Deze instelling is vervolgd en er is een
boete opgelegd, maar dat kon alleen omdat de rechter daar
valsheid in geschrifte constateerde. Dat hoeft niet altijd
geconstateerd te worden, dus ik vind dat een onvoldoende
rechtsgrond om datgene wat ik wil bestrijden, namelijk de
algemene misleiding van studenten, tegen te gaan.
De heren Beertema en Rog en anderen hebben vragen
gesteld over de naamgeving van Nederlandse instellingen.
Daarbij is met name de vraag aan de orde of hogescholen
zich nu ook universiteit mogen noemen. De heer Van Meenen vroeg hoe zich dat vertaalt naar het buitenland. De
naamgeving van het Nederlandse hoger onderwijs in het
hbo en wo heeft heel veel te maken met ons binaire stelsel.
We hebben hoger beroepsonderwijs en wetenschappelijk
onderwijs. We noemen ze beide hoger onderwijs, maar het
zijn echt twee verschillende sectoren. Beide hebben dus
ook een eigen taakopdracht. Daardoor ligt het voor de hand
dat het onderscheid tussen deze instellingen tot uitdrukking
wordt gebracht in hun naamvoering. In welke taal dan ook,
zeg ik tegen de heer Rog.
In andere landen met een binair stelsel wordt het verschil
in identiteit ook tot uitdrukking gebracht, bijvoorbeeld in
Finland en Duitsland. Dat Nederland het enige land zou zijn,
gaat dus feitelijk niet op. De hoofdregel is dat in Nederland
gevestigde instellingen de naam "universiteit" of "hoge-

15 september 2016
TK 112

112-9-1

school" alleen mogen gebruiken als ze volgens de WHW
universiteit of hogeschool zijn, oftewel de bekostigde en
niet-bekostigde WHW-instellingen. Het is belangrijk om ook
de veelgebruikte Engelse termen te beschermen, omdat
instellingen de regels anders eenvoudig kunnen omzeilen.
Dat betekent dat onze bekende universiteiten, zoals de
Universiteit Utrecht, en de levensbeschouwelijke universiteiten, zoals de Protestantse Universiteit, gewoon de term
"universiteit" mogen gebruiken. Het betekent ook dat de
Islamitische Universiteit Rotterdam, die alleen accreditaties
heeft voor hbo-opleidingen, en de Webster University geen
universiteit zijn. Zij moeten hun naam dus aanpassen. Het
voeren van de naam "hogeschool" is voorbehouden aan
bekostigde hogescholen en niet-bekostigde hogeronderwijsinstellingen, zoals de LOI Hogeschool.
De heer Van Meenen vroeg hoe het zit met de Engelse
vertaling en in hoeverre het een probleem is dat ik voorschrijf dat hogescholen in het buitenland alleen de term
"university of applied sciences" mogen gebruiken. Naar
mijn idee is dat geen probleem. Dit gebeurt ook in andere
landen. Het past heel goed bij ons binaire stelsel, met twee
soorten instellingen en twee namen. Daaruit volgt dat beide
namen zeer respectvol gebruikt kunnen worden. Ik ben
vorig jaar, bij het staatsbezoek van de koning en koningin
aan Canada, met een delegatie uit het hoger onderwijs op
stap geweest. Men stelde er in het begin vragen over, maar
mijn conclusie was toen niet dat we de wet moeten veranderen maar dat we duidelijker moeten aangeven wat een
hogeschool en universiteit doen, ook als we op reis gaan.
Het is helemaal niet zo ingewikkeld om daar een missiestatement over te maken, waarmee universiteiten, hogescholen
en ik als ik erbij ben klip-en-klaar kunnen uitleggen wie wat
doet.
Het zou ook verwarring scheppen als we zouden toestaan
dat men in het buitenland wel de term "universiteit" mag
gebruiken. Dat zou inconsistent zijn met wat we hier doen.
Ik ben dan ook niet bang dat we de student in zijn positie
benadelen. De student is naar mijn idee het beste gediend
bij een heldere formulering over master- en bachelorgraden
en over het onderscheid tussen universiteiten en hogescholen. Ik stel ook vast dat het ISO en de LSVb vinden dat het
onderscheid tussen universiteiten en hogescholen zichtbaar
moet blijven. De LSVb zegt dat de best beschikbare vertaling
voor "hogescholen" in het buitenland "university of applied
sciences" is. Ik ben het daarmee eens.
De heer Van Meenen (D66):
Ik dank de minister. Het is helder. Ik ben het op al deze
punten met haar eens. Maar ik werkte vroeger op een
hogeschool in Nederland die samenwerkte met een polytechnic in Engeland, die een university is geworden. Je kunt
dan zeggen dat ze het in Engeland verkeerd hebben gedaan,
maar dat is wel de wereld waar onze hogescholen mee te
maken hebben. Hoe kijkt de minister naar het probleem dat
in het bijzonder in de Angelsaksische landen die terminologie zo ongeveer verdwenen is en alles "universiteit" heet?
Doen wij het nu verkeerd, of doen zij het verkeerd?
Minister Bussemaker:
Ik heb in een vorige functie precies dezelfde ervaring als
de heer Van Meenen gehad. Ik kan daar dus over meepraten. Helder moet zijn wat je instelling doet. Het gaat niet
alleen om die algemene titel. De polytechnics in Groot-

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

Brittannië mogen zich universiteit noemen, maar zij hebben
heel vaak een ondertitel of zij geven op andere wijze aan
wat hun centrale opdracht is. Als wij in Nederland trots zijn
op ons hoger onderwijs en op wat wij hier doen en als dat
heel goed blijkt te passen in het Europese model dat ook
in andere Europese landen wordt toegepast, dan moeten
wij misschien iets meer doen om dat uit te leggen. Dat hoeft
echter op geen enkele manier de samenwerking met welke
universiteit in het Angelsaksische gebied dan ook, of die
zich nu nog steeds polytechnic noemt of niet, te belemmeren.
Ik besef goed dat het de Vereniging Hogescholen is die
bezwaar maakt, dus misschien is het goed om erop te wijzen
dat nog niet zo lang geleden, in 2008, mijn voorganger
afspraken heeft gemaakt met de toenmalige HBO-raad en
dat die afspraken nu in feite wettelijk worden verankerd. Er
is dus geen sprake van een jarenlange strijd.
Misschien is het eveneens goed om te zeggen dat er voor
hogescholen ook nog varianten zijn in de vorm van de
toevoeging "applied sciences". Als zij in een bepaald vakgebied werken, mogen zij zich bij dat vakgebied noemen. Een
hogere hotelschool mag zich bijvoorbeeld "University of
hospitality management" noemen, zodat ook daar de aansluiting met het buitenland goed te vinden is.
Ik kom dan bij de vraag wat wij moeten doen met instellingen die zich nu universiteit noemen, maar geen universiteit
zijn. Door de heren Bisschop, Bruins en Rog zijn hierover
een aantal indringende vragen gesteld. Omdat wij de term
"universiteit" gaan beschermen, betekent dit dat iedereen
die nu die term gebruikt, maar daar niet aan voldoet volgens
de normen van de WHW, die term niet meer mag gebruiken,
op een enkele uitzondering na. Ik ben blij dat er instellingen
zijn, zoals de Johan Cruyff University, die vooruitlopend op
het wetsvoorstel hebben gezegd zich anders te zullen noemen. De Johan Cruyff University noemt zich voortaan Johan
Cruijff Academy. Ook het Dutch University College heeft,
vooruitlopend op dit wetsvoorstel, zijn naam alvast heeft
aangepast en heet nu DUC Educational Center. Het hoeft
dus voor de bestaande instellingen niet heel erg ingewikkeld
te zijn om te zoeken naar een andere naam.
Welke uitzonderingen zijn er dan? Er zijn uitzonderingen
voor instellingen die zonneklaar geen hogeronderwijsinstelling zijn. Bij die instellingen kun je geen graad behalen en
zijn de kosten nihil of zeer gering. Ik denk in dit verband
aan de Kleuteruniversiteit, die ik ook in de memorie van
toelichting heb genoemd. Een uitzondering geldt ook voor
de Universiteit van Nederland, want dat is een instrument
om gratis colleges — van de beste hoogleraren overigens
— te geven. Daar hoeft niemand voor te betalen en niemand
hoeft zich daarvoor in te schrijven. In de wetgeving kan er
geen sprake zijn van misleiding, want studenten kunnen
zich daar niet inschrijven.
De hamvraag is wat wij doen met instellingen die al lang
bestaan en waarvan de namen bekend zijn. Het amendement van de heer Bruins gaat daarover. Ik noem de Evangelische Hogeschool en de heer Rog noemde terecht ook
de Vrije Hogeschool in Driebergen. Maken wij daarvoor een
uitzondering? Ik vind het onwenselijk om daar een uitzondering voor te maken, omdat het gaat om instellingen die
voorbereiden op het behalen van een graad. Het is dan wel

15 september 2016
TK 112

112-9-2

heel gemakkelijk en verleidelijk om te denken dat je bij deze
hogescholen een graad kunt halen.
In mijn wetsvoorstel heb ik alleen een uitzondering gemaakt
voor de volksuniversiteiten en -hogescholen. Dat heb ik
gedaan omdat die al een veel langere geschiedenis hebben
— die bestaan al meer dan 100 jaar en dat is toch iets anders
dan 40 jaar — laagdrempelig zijn, geen enkele vooropleiding
vragen en lage kosten hebben. Dat ligt bij de Evangelische
Hogeschool en de Hogeschool Driebergen toch net anders.
Dat een naam is ingeburgerd is naar mijn idee onvoldoende
reden voor een uitzondering. De uitzondering voor volksuniversiteiten en -hogescholen is wat mij betreft de enige,
omdat daar geen kans op misleiding bestaat. Die kan er wel
zijn bij de Evangelische Hogeschool, omdat die opleiding
nadrukkelijk wordt gepresenteerd als een voorbereidende
opleiding op hbo-niveau. Wat zou er mis mee zijn dat de
Evangelische Hogeschool het voorbeeld van de Johan
Cruyff University volgt en zich ook academy, institute of
college zou noemen? Het maakt mij allemaal niet uit. Met
het oog hierop ontraad ik ook het amendement op stuk nr.
9.
De heer Bisschop heeft een amendement op stuk nr. 11
ingediend om de voorwaarden te veranderen. Hij wil een
uitzondering aanbrengen door de voorwaarden aan te
passen: er mag geen sprake zijn van betaling of certificaten.
Die voorwaarde wil hij schrappen. Ook dat amendement
ontraad ik. Ik ontraad het zelfs ten stelligste, want daarmee
wordt de deur opengezet voor misleiding. Het blijft dan
immers mogelijk dat de een of andere organisatie zich
ineens een universiteit noemt en studenten geld uit de zak
klopt. Dat zou door het amendement allemaal weer mogelijk
worden als die organisatie maar niet van tevoren graden
in het vooruitzicht stelt. Die mogelijkheid wordt in het
wetsvoorstel nu juist voorkomen en daarom zou ik het een
stap terug vinden. Het is echt onwenselijk en daarom ontraad ik het amendement.
De voorzitter:
Ik geef als eerste de heer Bisschop het woord, want hij is
de eerste ondertekenaar van het amendement.
De heer Bisschop (SGP):
Er is mij iets in het betoog van de minister niet duidelijk.
Naar mijn idee wordt er wat te willekeurig geshopt in de
eisen op grond waarvan de naam "universiteit" wel of niet
mag worden gehandhaafd. Voor al de voorbeelden die de
minister noemt, geldt toch ook dat een omzetting goed
mogelijk is? Waarom zou Kleuteruniversiteit niet omgezet
kunnen worden in Kleuteracademie? Het komt een beetje
willekeurig over.
Als bestaande instellingen, of dat nu de Vrije Universiteit
is, de Evangelische Hogeschool of de een of andere university, duidelijk communiceren dat er geen rechtsgeldige
certificaten dan wel aktes worden verstrekt, kun je daar toch
zeker de bestaande praktijk handhaven? De positieve
bedoeling van de wet is het tegengaan van misbruik, maar
door de wet wordt alles nu als het ware in één grote stroom
opgeschoond. Dat kan toch niet de bedoeling van de wet
zijn?

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

Minister Bussemaker:
Dat is juist wel de bedoeling van de wet, omdat we in het
verleden instellingen hebben gezien die misbruik maakten
van de term "universiteit". Ik kan niet zeggen dat het niet
geldt voor hogescholen die mij aanstaan maar wel voor de
andere en dat ik die daarom ga straffen. Het is wetgeving
en daarom moet ik komen met een heldere norm. Ik heb
geprobeerd die heldere norm te vinden door consequent
te zijn voor instellingen die buiten het WHW-stelsel vallen.
De Vrije Universiteit is dan ook geen goed voorbeeld want
dat is een erkende instelling volgens de WHW. De Evangelische Hogeschool is wel een goed voorbeeld, want dat is
geen instelling volgens de WHW.
Ik bepaal op grond van criteria en argumenten of ze wel of
niet die naam mogen gebruiken. Als er geen sprake kan
zijn van misleiding, bijvoorbeeld omdat de instellingen voor
iedereen toegankelijk is, mogen ze die naam wel gebruiken.
Misleiding heeft altijd te maken met wat in het vooruitzicht
wordt gesteld, namelijk een graad. Als dat helemaal niet
aan de orde is en er hierover ook niet op de een of andere
manier beloften zijn gedaan, stel ik vast dat er een uitzondering gemaakt kan worden. Dat laat onverlet dat ik iedereen zou aanraden om zo veel mogelijk andere termen te
gebruiken. Dat is wenselijk, maar ik ga het niet bij wet verbieden. Ik kan niet tegen de ene instelling zeggen dat we
het niet willen hebben en tegen de andere instelling dat het
wel kan. Dat kan niet. In dit verband zijn ook vragen gesteld
over de Islamitische Universiteit in Rotterdam. Mij is
gevraagd wat ik daaraan gedaan heb. Dat is een universiteit
die alleen hogeschooldiploma's afgeeft. Ook daarvoor geldt
dat die strakker aangepakt moet worden. Zo wil ik met deze
wetgeving de termen goed beschermen en daar consequent
in zijn.
De heer Bisschop (SGP):
Die doelstelling is natuurlijk alleen maar toe te juichen, dat
misbruik waar mogelijk wordt uitgesloten. Laten wij echter
wijs omgaan met de gevallen waarin misbruik niet aan de
orde is omdat helder en duidelijk wordt gecommuniceerd.
De minister geeft zelf aan dat het niet helemaal met een
schaartje te knippen is en dat het niet voor 100% is dicht te
timmeren omdat het altijd blijft aanschurken tegen wat wel
en niet mag. Dat blijft altijd mogelijk. Ik zou dan zeggen:
focus de wetgeving op het aanpakken van misbruik van die
termen en laat verder een zekere ruimte, zeker als de praktijk
er al decennialang is. Laten we daar wijs en voorzichtig
mee omgaan.
Minister Bussemaker:
Dat heb ik ook geprobeerd te doen. Daarom heb ik een uitzondering gemaakt voor de Volksuniversiteit, omdat die
voldoet aan de criteria. Ik zou het kunnen respecteren als
u dat niet helder genoeg zou vinden en u een amendement
zou indienen om ook de Volksuniversiteit van naam te laten
veranderen. Als zo'n amendement zou worden ingediend,
zou ik daar nog even goed naar moeten kijken, maar dan
zou ik kunnen overwegen om het oordeel over zo'n amendement aan de Kamer te laten. Dan zijn we op een goede
wijze consequent. Dan scheppen we helderheid en zorgen
we ervoor dat de termen "universiteit" en "hogeschool"
beschermd zijn.

15 september 2016
TK 112

112-9-3

De heer Rog (CDA):
Iedereen hier wil potentiële studenten beschermen. Dat
delen we. De kwestie bij de islamitische nepuniversiteit
Rotterdam is dat deze in de naam zegt dat zij een universiteit
is, en bovendien hele bacheloropleidingen aanbiedt, terwijl
we het in het geval van de Evangelische Hogeschool en de
Vrije Hogeschool hebben over een tussenjaar na havo of
vwo. Ik heb zelf die Vrije Hogeschool gedaan en ik wist
precies dat ik gewoon begon aan een tussenjaar en daarna
naar het hbo zou gaan. Dat is volstrekt helder. Er is sinds
1971 niemand geweest die de Vrije Hogeschool heeft
gedaan, denkende dat hij een bacheloropleiding of masteropleiding ging doen. Niemand. Ik begrijp niet dat de
minister een hele trits aan uitzonderingen accepteert en
vervolgens dit soort gevestigde instituten in de kou laat
staan en verplicht om een buitengewoon ingewikkelde en
dure naamswijziging door te voeren, terwijl daar geen enkel
publiek belang bij gediend is. Ik begrijp het gewoon niet en
ik vind dat de minister hier wat uit te leggen heeft.
Minister Bussemaker:
Daar ben ik ook mee bezig. Ik kan niet in wetgeving vastleggen dat die ene instelling waarmee we misschien problemen hebben, om wat voor reden dan ook, bijvoorbeeld
omdat die u of mij niet aanstaat, erbuiten moet vallen en
dat een uitzondering wordt gemaakt voor de andere
instelling waar we waardering voor hebben. Ik moet het
doen op grond van criteria. Juist omdat de Vrije Hogeschool
in Driebergen — ik ben daar ook een aantal keren geweest
— een voorbereiding biedt op studeren, hetgeen ook geldt
voor de Evangelische Hogeschool, kan daar veel gemakkelijker een verwachting ontstaan. Ik draai het om: ik snap
niet dat het voor de Johan Cruyff University geen probleem
is om dit te doen — daar is genoeg tijd voor en als je dat
goed doet, hoeft dat helemaal geen extra kosten met zich
mee te brengen — en voor de andere instellingen wel. We
moeten daar eenduidige normen voor hebben. Nogmaals,
er is misschien nog te twisten over de Volksuniversiteit,
maar over die andere voorbeelden naar mijn idee niet,
omdat die geen enkele relatie hebben met het onderwijsdiploma dat in het vooruitzicht gesteld zou kunnen worden.
Nu kan ik mij nog wel voorstellen dat iemand voor net een
andere kant kiest dan waarvoor ik heb gekozen en dat
iemand zegt: voor de Volksuniversiteit maken we ook geen
uitzondering.
De heer Rog (CDA):
We hebben nu de interessante situatie dat de minister hier
toegeeft dat haar wet eigenlijk een beetje een rommeltje is
als het gaat om de uitzonderingen en dat ze tegelijkertijd
aangeeft dat gevestigde instituten, zoals de Evangelische
Hogeschool en de Vrije Hogeschool, die al meer dan 40 jaar
met succes en in volstrekte duidelijkheid bestaan — daar
is nog nooit enige twijfel over geweest — maar gewoon
een dure en ingewikkelde naamswijziging moeten ondergaan. Ik vind eerlijk gezegd dat de minister, als het gaat om
zorgvuldigheid van wetgeving, hier de plank gewoon misslaat en dat zij of zelf met een duidelijk wetsvoorstel moet
komen, waarin inderdaad geen twijfel is, of mee moet
bewegen met de Kamer, zoals het amendement van de heer
Bisschop beoogt, en uitzonderingen mogelijk moet maken
voor instituten waar geen sprake is van twijfel of misleiding.
Sterker nog, door deze behandeling wordt de suggestie

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

gewekt alsof deze instituten de boel belazeren, terwijl dat
niet het geval is.
Minister Bussemaker:
Ik neem echt afstand van de woorden van de heer Rog. Ik
heb het wetsvoorstel gemaakt zoals het nu voorligt, omdat
het helder is. Wat mij betreft, hoeft er dan ook geen discussie over te zijn. Het is volstrekt duidelijk wat de criteria zijn
en wie er wel en niet voor in aanmerking komen. Ik vind
het jammer dat het steeds over één of twee instellingen
gaat, want zo maken we geen wet. Een wet bevat algemene
uitgangspunten en normen. Het is dan niet goed om een
uitzondering te maken voor een instelling die zelf zegt dat
er geen sprake is van betaling en dat er geen certificaten
geschrapt worden. Dat zegt men dan in de voorlichting en
de een doet het zus en de ander doet het zo. Ik wil één heldere norm en ik kan me eigenlijk ook niet goed voorstellen
wat erop tegen zou zijn om die norm ook naar deze twee
organisaties door te trekken, aangezien andere organisaties
aangeven daar echt geen enkel probleem mee te hebben.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik kan heel goed leven met een heldere norm in een wet,
maar ik kan me toch niet aan de indruk onttrekken dat hier
als startpunt is gekozen om de Volksuniversiteit en de
Volkshogeschool qua naamgeving onveranderd te laten en
dat er vervolgens naar argumenten is gezocht om daaraan
te kunnen voldoen. Tegelijkertijd constateer ik dat, wanneer
ik die argumenten bekijk, de Evangelische Hogeschool in
Amersfoort ook aan die eisen voldoet. Je moet minstens
mbo-4 hebben om te worden toegelaten, maar als je dat
niet hebt, kun je nog een gesprek hebben waarin wordt
nagegaan of je het onderwijs wel aankunt. Die school is
dus in zekere zin ook algemeen toegankelijk. Er is daar
verder ook geen sprake van misleiding, net als bij volksuniversiteiten en volkshogescholen. Ik kan me dan ook niet
aan de indruk onttrekken dat deze argumenten arbitrair zijn.
Ik zou dan veeleer verwachten dat er heldere normen in de
wet worden neergelegd en dat vervolgens wordt gekeken
welke hogescholen en universiteiten wel en niet aan die
normen voldoen, in plaats van dat de boel wordt omgedraaid.
Minister Bussemaker:
Maar nu draait de heer Bruins de boel om. Hij geeft het zelf
al aan, de Evangelische Hogeschool vraagt een vooropleiding. Die zegt: je moet een diploma hebben en anders kun
je niet deelnemen. Dat is precies de eis die andere hogescholen ook stellen. Daar moet je dan ook helder over zijn.
Ik maak een uitzondering voor de Volksuniversiteit omdat
die laagdrempelig is en geen enkele eis stelt qua vooropleiding. Dat is echt wat anders. Iedereen weet ook dat daar
geen belofte van een graad aan gekoppeld is en dat de
kosten buitengewoon laag zijn. Die normen zijn dus heel
erg helder. Ik snap heel goed dat u het, gezien uw politieke
standpunt, vervelend vindt dat de Evangelische Hogeschool
dan zijn naam moet veranderen, maar nogmaals, dat geldt
ook voor een organisatie als de Johan Cruyff University.
De Johan Cruyff University is echter zo verstandig om zich
tijdig voor te bereiden op een wet die gaat komen. Ik zou
dan ook niet weten wat hier mis mee is. De Evangelische
Hogeschool gaat dan gewoon Evangelische Academy of
het Evangelisch College heten en kan dan nog steeds pre-

15 september 2016
TK 112

112-9-4

cies dezelfde eisen stellen en dezelfde informatie geven die
ze nu geeft en daarmee ook een bestaan in de toekomst
voor zichzelf garanderen.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Dan zou ik voorstellen dat wij in de wet de zojuist genoemde
heldere normen vastleggen — dan zien we vanzelf welke
hogescholen en universiteiten daaraan voldoen — en dat
wij niet bij name bepaalde bestaande instituties noemen
in de wet. Dat zou wat mij betreft veel nettere wetgeving
zijn dan waar wij nu mee bezig zijn.
Minister Bussemaker:
Ik heb geprobeerd duidelijkheid in de wet te scheppen en
niet alleen die normen te formuleren zonder een en ander
aan te geven. Daarom is het goed dat wij het hier nu met
elkaar over hebben, want dit is ook onderdeel van de
wetsgeschiedenis. Ik heb geprobeerd om die duidelijkheid
te geven en daarmee de communicatie in de samenleving
te stimuleren. Maar ik heb toch al gezegd dat ik schriftelijk
nog op een en ander terug zou komen. Ik ben graag bereid
om nog eens even wetstechnisch aan te geven hoe wij dit
precies hebben gedaan, waarom wij het zo geformuleerd
hebben als wij het geformuleerd hebben. Wij hebben daar
namelijk echt goed naar gekeken, juist vanwege de duidelijkheid en de eenduidigheid.
De voorzitter:
Ik zeg tegen de heer Bisschop: u bent al op dit punt geweest.
Echt even heel kort.
De heer Bisschop (SGP):
De verwarring wordt steeds groter. Ik hoor de minister een
gloedvol betoog houden waarom de term "volksuniversiteit"
of "volkshogeschool" wel gehandhaafd zou kunnen worden,
terwijl dat mijlenver van een universitaire opleiding af staat.
Zo'n cursus gaat bijvoorbeeld over yogadansen voor senioren of een inleiding in de plaatselijke historie op basaal
niveau. Dan denk ik bij mezelf: het kan toch niet waar zijn
dat zo'n term wel gehandhaafd wordt? Als de minister de
zaken scherp wil scheiden, dan moet zij zelf daartoe het
initiatief nemen. Ik ga daar geen motie voor indienen. Dat
beloof ik haar. Als die wordt ingediend, zal ik die overigens
wel steunen, maar ik vind dat de minister haar betoog moet
waarmaken en daadwerkelijk die scheiding moet aanbrengen. Zij moet niet willekeurig shoppen "die instelling wel
en die niet" met daar allerlei gezochte criteria bij. De verbazing en de verwarring worden alleen maar groter. Dit is
geen goed voorstel. Ik vraag de minister het terug te nemen,
er nog eens even goed naar te kijken en het dan opnieuw
in behandeling te nemen. Dit is een voorstel van orde.
Minister Bussemaker:
De heer Bisschop bevestigt precies mijn redenering. Juist
omdat de Volksuniversiteit zo ver af staat van een universiteit kan daar geen sprake zijn van misleiding. Iedereen die
naar het programma van de Volksuniversiteit kijkt, ziet dat
je daar geen graad kunt halen en dat je daar slechts een
heel geringe bijdrage hoeft te betalen. Ook in die zin kan
er geen sprake zijn van misleiding. Dus heb ik gezegd: laten
wij het gewoon toelaten voor de instellingen waar mislei-

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

ding zo ver buiten de mogelijkheden ligt. Daar kan immers
geen discussie over zijn. Als de heer Bisschop heel scherp
op de regelgeving wil zijn — bij sommigen hoor ik dat zij
erg hechten aan die eenduidigheid — kan ik mij voorstellen
dat hij het wenselijk zou vinden om die redenering nog
verder door te trekken. Dat zou niet mijn voorkeur hebben,
maar als hij dat zou vinden, zou ik het consequent vinden
dat hij in zijn redenering zou zeggen: ook als het er heel ver
van af staat en die misleiding eigenlijk niet mogelijk is, vind
ik het toch wenselijk dat die term daar ook niet gebruikt kan
worden. Dat is geen kwestie van juridische wetgeving en
precisie. Dat is een kwestie van politieke keuze. Daarvoor
staan wij hier. Ik zou het wellicht kunnen respecteren als
de heer Bisschop daar een amendement over indient, maar
ik ga het niet doen, want mijn wetgeving zit in elkaar zoals
die in elkaar zit, met heldere normen.
De heer Bisschop (SGP):
Als dus een commercieel iemand op het idee komt om een
universiteit op te richten en die "Universiteit ter Verkrijging
van Veterdiploma's" te noemen of "Hogeschool voor de
Fietskunst", dan kan dat dus. Dat is doorgeredeneerd in de
lijn die de minister kiest ten aanzien van de Volksuniversiteit. Dit kan toch niet waar zijn! Als het maar heel ver weg
is van wat wij eigenlijk bedoelen, dan mag het wel. Sorry
hoor, ik snap het geloof ik niet meer.
Minister Bussemaker:
De centrale term is de kans op misleiding. We begonnen
ook met transparantie en zekerheid voor studenten. Daarop
is deze wetgeving gebouwd. Dat is naar mijn idee consequent toegepast om het niet ingewikkelder te maken dan
nodig. Ik val in herhaling, maar dit wetsvoorstel is bedoeld
om iedereen helderheid te verschaffen over de vraag wie
wel en wie niet recht heeft op toegang tot een universiteit.
Als iemand zou pleiten voor een veterstrikuniversiteit, dan
is het volstrekt duidelijk dat je daarmee geen graad kunt
behalen, dat misleiding niet aan de orde is en de relatie
met de wetgeving, de WHW en de kwestie van graden,
daarbij dus geen rol speelt.
De heer Van Meenen (D66):
Ik heb twee vragen. Een. De universiteit van het leven, mag
die zijn naam behouden? Dit is een grapje. Twee. Het komt
misschien uit onverwachte hoek, maar ik val de heren van
christelijken huize bij. Ik heb net gekeken op de site van de
Evangelische Hogeschool. Als het criterium misleiding is,
kan ik niet begrijpen waarom de minister dat op deze school
van toepassing verklaart, want het is evident dat op de site
op geen enkele manier de illusie wordt gewekt dat je daar
een graad kunt behalen. Ik begrijp dat gewoon niet. De
minister is er in haar uitgebreide beantwoording niet in
geslaagd om mij duidelijk te maken waarom iemand zich
misleid zou kunnen voelen als hij zich op de Evangelische
Hogeschool aanmeldt.
Minister Bussemaker:
De heer Bisschop heeft net zelf aangegeven dat je op de
Evangelische Hogeschool minimaal een mbo-4-diploma
moet hebben. Dat alleen al wekt de indruk dat het een
hogeschool is waarvoor dezelfde toegangsnormen gelden
als voor een andere hogeschool. Daarom kan het misleidend

15 september 2016
TK 112

112-9-5

zijn en lijkt het alsof de cursussen ook hbo-niveau zouden
hebben. De Evangelische Hogeschool presenteert zich ook
als een voorbereidende opleiding van hbo-niveau, een
tussenjaar waaraan die vooropleidingseisen gesteld worden. Daarmee is naar mijn idee de relatie met het kunnen
halen van een graad voldoende gevestigd.
De heer Van Meenen (D66):
Nee, dat laatste klopt nu juist niet. Het eerste wat de
minister zegt, is volkomen juist. Er wordt gezegd dat het
een voorbereiding op het hbo is. Dat staat er letterlijk. Als
je een voorbereiding op het hbo aanbiedt, is het niet onlogisch dat je ook de formele toelatingseisen tot het hbo
alvast in je zak hebt. Het lijkt een soort waterbeddiscussie.
Als het ene niet werkt, verzinnen we een ander criterium.
Het criterium dat de minister wil hanteren is: wekt het
instituut de indruk dat hier een hbo-diploma kan worden
gehaald? Dat is niet zo. De minister citeert letterlijk uit de
toelatingseisen: het is een voorbereiding op een hogeschool. Niemand in Nederland kan daar toch in lezen dat
je daar een hbo-diploma gaat halen?
Minister Bussemaker:
Juist door die relatie met de hbo-opleiding en vooropleidingseisen ben ik tot een andere conclusie gekomen. Ik wil
er namelijk volstrekte helderheid over waar die relatie wel
kan liggen en waar niet, om elke misleiding tegen te gaan
en volstrekte transparantie te verkrijgen. Ik begrijp dat de
heer Van Meenen daar anders over denkt. Ik denk dat dat
een politieke weging is. Ik heb geprobeerd om dat in de
wetgeving eenduidig te laten zijn. Het gaat nu alleen over
de Evangelische Hogeschool. Het wordt bijna een discussie
voor of tegen de Evangelische Hogeschool. Ik heb daar
helemaal niets op tegen, maar op grond van de debatten
die wij eerder met elkaar hebben gevoerd neem ik het punt
serieus dat er instellingen zijn in Nederland die misleidende
informatie geven waardoor aankomend studenten op een
dwaalspoor worden gezet. Wetgeving moet in het kielzog
daarvan helderheid geven en heldere normen toepassen.
Soms vraagt dat van gerespecteerde instellingen om een
stap te zetten om aan die duidelijke normen te voldoen.
Maar nogmaals, ik zal het wetstechnisch nog eens toelichten
in een brief. Ik blijf erbij dat dit naar mijn idee een consequente aanpak is.
De voorzitter:
Beste collega's, ik zie weer allemaal mensen bij de interruptiemicrofoons staan en ik zie ook leden met elkaar overleggen. Kunnen we verdergaan met dit debat? Dit punt is
kennelijk belangrijk voor u en dat is ook uw recht, maar als
we zo doorgaan, komen we niet echt verder. U hebt ook
allemaal nog een tweede termijn. Ik wil voorstellen om
verder te gaan, anders blijven we op dit punt hangen.
De heer Van Meenen (D66):
Volgens mij was ik met een interruptie bezig. Staat u mij
nog een laatste vraag toe?
De voorzitter:
Eén zin. Daarna moeten we echt verdergaan.

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

De heer Van Meenen (D66):
Ik begrijp heel goed dat de minister glashelder moet zijn in
wetgeving om misleiding te voorkomen. Die helderheid
eindigt waar uitzonderingen in diezelfde wet worden
geformuleerd. Dan moeten er ook glasheldere criteria zijn
op basis waarvan die uitzonderingen worden gemaakt. Dat
glasheldere criterium is: misleiding. Ter voorkoming daarvan is deze wet bedoeld. De minister stelt voor om dit te
doen, maar dan moet er toch de mogelijkheid zijn voor
instellingen om aan de rechter voor te leggen of dit criterium terecht is gehanteerd? Dat lijkt mij toch wel het minste
dat je kunt doen.
Minister Bussemaker:
Als de wet straks van kracht is, kan iedereen bezwaar
maken. Als u dit niet glashelder genoeg vindt, dan is er
maar één manier: alle andere vormen buiten WHW-verband
niet toestaan. Dat zou betekenen dat iedereen zijn naam
zou moeten veranderen, dus ook de Volksuniversiteit en
de Kleuteruniversiteit. Als u echt die helderheid wilt, is dat
de best denkbare helderheid. Dan heb je geen enkele uitzondering meer. Wetstechnisch is dat heel zuiver. Ik vond dat
dit maatschappelijk veel effect zou hebben, dus heb ik een
andere weging gemaakt. Maar als u zegt — dat beluister ik
een beetje — dat het niet strak genoeg is, dan is het denkbaar dat we met elkaar tot een andere weging komen en
dat de term "universiteit" of "hogeschool" alleen nog maar
mag worden gebruikt door instellingen die volgens de WHW
universiteit of hogeschool zijn. Alle andere instellingen, tot
en met de Kleuteruniversiteit, moeten dan hun naam veranderen. Misschien is dat een discussie voor de tweede termijn. Dit gehoord hebbende, zal ik mij daar nog eens op
beraden.
Voorzitter, ik zou eigenlijk ook graag verder willen met de
beantwoording.
De voorzitter:
U hebt allen uw tweede termijn, dus stel ik ook voor om
verder te gaan.
Minister Bussemaker:
De heer Rog en de heer Bisschop vroegen naar de Islamitische Universiteit Rotterdam. Straks kom ik daar nog uitgebreid op terug in het kader van maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef. Ik heb deze instelling erop gewezen dat
ze eigenlijk hogeschool zou moeten heten, zeker volgens
deze wetgeving. Ik heb de instellingen die nu de naam
"universiteit" voeren en dat straks na de invoering van de
wet niet meer mogen, een brief geschreven over de consequenties van deze wet. De Islamitische Universiteit Rotterdam is een van deze instellingen. Zodra een instelling na
invoering van de wet onterecht de naam "universiteit" voert
of blijft voeren, kan ze uiteindelijk een bestuurlijke boete
verwachten. Twee instellingen die een brief hebben ontvangen, hebben vooruitlopend daarop hun naam al gewijzigd.
Signalen over misleidend adverteren met of zonder NVAOaccreditatie komen bij de inspectie terecht, maar die kan
op dit moment eigenlijk heel weinig doen. Daar voorziet dit
wetsvoorstel nu juist in.
De heer Bruins en de heer Van Meenen hebben gevraagd
naar de nevenvestigingen van buitenlandse instellingen.

15 september 2016
TK 112

112-9-6

Die instellingen kunnen in ons land onderwijs verzorgen
en in dat kader de naam "universiteit" of "hogeschool"
voeren. Dat mag men als men behoort tot de Europese
Economische Ruimte, de Bolognalanden dus, waarin wordt
gestreefd naar onderling vergelijkbare diploma's. Dat
betekent dat instellingen, bijvoorbeeld de universiteit van
Stockholm of de Hochschule uit Trier, een nevenvestiging
in Nederland mogen hebben. Ze moeten er echter wel duidelijkheid over scheppen dat ze onderdeel zijn van een
hoofdvestiging. Dat noemen we de kenbaarheidseis. Ze
moeten dus duidelijk maken dat ze een neveninstelling zijn
van een andere, grote instelling binnen de Europese Economische Ruimte of de Bolognalanden. Dat geldt dus niet
voor instellingen die een nevenvestiging zijn van een
instelling buiten de Europese Economische Ruimte. Als de
universiteit van Bakoe, in Azerbeidzjan, een nevenvestiging
wil starten, dan is de kwaliteit van het onderwijs daar
moeilijk na te gaan. Er is in die landen namelijk geen sprake
van een eenduidige, transparante kwaliteitsborging.
Ook hier heb ik een uitzondering gemaakt, namelijk voor
nevenvestigingen van instellingen uit landen van buiten de
Europese Economische Ruimte die aantoonbaar tot de
wereldtop behoren. Het gaat dan bijvoorbeeld over Harvard
MRT of Yale. Ik herinner me Kamervragen van de heer
Duisenberg over een student die daarnaartoe wilde en een
bureaucratische molen door moest. Als het buiten kijf staat
dat instellingen van heel hoog niveau zijn, probeer je het
te verkorten.
Als dergelijke instellingen zich hier willen vestigen, moet
daar wel duidelijk zijn voor wie dat wel en voor wie dat niet
geldt. Daarvoor moet ik een ministeriële regeling maken.
De kans dat die situatie zich voordoet, is heel klein. Daarom
heb ik die ministeriële regeling nog niet gemaakt. Zou het
veelvuldig voorkomen, dan waren we er al mee bezig. Dan
moet ik bepalen wie tot de wereldtop behoort. Ik kan me
voorstellen dat we dat doen aan de hand van de top 200
van de Shanghairanking en de Times Higher Education
World Reputation Rankings, maar ik sta ook open voor een
andere belangrijke lijst. EP-Nuffic zal daar in ieder geval
geen rol in krijgen, zo zeg ik tegen de heer Van Meenen,
omdat die de informatie niet heeft. EP-Nuffic heeft wel de
taak om individuele diploma's te beoordelen. Ook hiervoor
geldt dat men altijd duidelijk moet maken waar de hoofdvestiging is, maar er gelden dus nog extra eisen. Die zijn
nu niet aan de orde, maar in de ministeriële regeling kunnen
die verder worden uitgewerkt.
De woordvoerders van de ChristenUnie, de SGP en het CDA
vroegen of het niet logischer is om het strafrecht in te zetten
in plaats van een bestuurlijke boete. Het probleem van het
onderbrengen onder het strafrecht is dat je dan wel heel
ver gaat. Het strafrecht is per definitie criminaliserend. Dat
vind ik in dit geval wel heel ver gaan. Daar komt bij dat je
dan ook allemaal bijzondere opsporingsambtenaren moet
hebben. Ook dat vind ik onwenselijk. Bij de keuze voor een
bestuurlijke boete zijn dus verschillende aspecten afgewogen. Daarbij komt dat we het voeren van Nederlandse titels
door personen op een vergelijkbare manier hebben geregeld. Bij de bescherming van het voeren van graden is
hierbij aangesloten. Bij de bescherming van de naam van
een instelling en het verlenen van graden is gekozen voor
een bestuurlijke boete onder andere vanwege de uitgangspunten van de kabinetsnota uit 2008 en de overwegingen
van de Raad van State over de keuze van een sanctiestelsel.
Deze aspecten zijn hierbij allebei leidend geweest. Ook lei-

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

dend is geweest dat dit de meest logische wijze van handhaven is, omdat die direct kan worden toegepast en er geen
opsporingsapparaat voor nodig is.
De heer Bruins (ChristenUnie):
We hebben sinds 2005 de Europese Richtlijn oneerlijke
handelspraktijken, inmiddels omgewerkt tot wet, op grond
waarvan oneerlijke handelspraktijken in relaties met consumenten strafbaar worden gesteld. Dat kan leiden tot een
boete van maximaal €450.000. Dat is lager dan de maximale
boete die de minister voorstelt in haar wetsvoorstel. Dat is
dus helemaal niet zo fors. We praten hier over commerciële
bedrijven die bewust misleiden. Er is geen enkele reden
waarom je die niet kei- en keihard zou aanpakken.
Minister Bussemaker:
Daarom hebben we ook gekozen voor het maximum van
de bestuurlijke boete. Daarmee sluiten we aan bij de
hoogste categorie van strafrechtelijke boetes. Volgens mij
komt dat dus overeen met de wens van de heer Bruins.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Nee, ik zeg dat dit wetsvoorstel overbodig is. Wij kunnen
de praktijk al aanpakken via de Wet oneerlijke handelspraktijken. Dit wetsvoorstel is niet nodig om dat te kunnen doen.
We hebben zeker niet een minister van Onderwijs nodig
die oneerlijke handelspraktijken gaat aanpakken.
Minister Bussemaker:
Volgens mij hebben we veel debatten met elkaar gevoerd
waarin mij een- en andermaal is gevraagd om ongewenste
praktijken in het onderwijs juist wel aan te pakken. We
hebben geconstateerd dat dat niet kan, dat het gebruik van
de naam nu veel te gemakkelijk is, dat we niet de instrumenten hebben om daar iets tegen te doen en dat het voor het
onderwijs logisch is om dat aan te laten sluiten bij de
werkzaamheden van de inspectie. Signalen over dubieuze
instellingen komen namelijk binnen bij de inspectie en dan
moet de inspectie handelen. We geven de inspectie dus
maatregelen in handen om direct te kunnen handelen. Als
ik dat niet mogelijk zou maken, weet ik dat bij het volgende
incident u hier allemaal staat en mij vraagt waarom ik niet
direct ingrijp. Dat kan ik dus met dit instrument nu wel doen.
Dat acht ik cruciaal.
De heer Bisschop (SGP):
Er staat toch niets direct ingrijpen in de weg als er gekozen
wordt voor de strafrechtelijke route? Op het moment dat
geconstateerd wordt dat er sprake is van misleiding, kan
toch via de route van het strafrecht onmiddellijk worden
ingegrepen? Ik kan me nog voorstellen dat zo'n bedrijf een
aanschrijving krijgt dat per morgen de boel veranderd moet
zijn en dat er anders aangifte wordt gedaan. Waarom zou
dat per se via de route van een bestuurlijke boete moeten?
Je tuigt dan een apart instrument op, terwijl we hier allang
voorzieningen voor hebben. Het lijkt mij dus nodeloos
omslachtig. Het lijkt wel alsof het per se op het terrein van
het onderwijs moet blijven. Nee, als een instelling misleidend bezig is, een waarschuwing heeft gehad en niet aan
de eis voldoet, dan begeeft zij zich op het criminele pad. En
daar past volgens mij het strafrecht bij. Ik wil dat ook

15 september 2016
TK 112

112-9-7

nadrukkelijk op dit punt het wetsvoorstel nog eens goed
tegen het licht wordt gehouden en dat de hele zaak nog
eens wordt aangeharkt als het gaat om de vraag wat er
precies strafbaar is, aan welke voorwaarden het moet voldoen, wat de consequenties zijn en hoe de verbinding met
het strafrecht is. Het verdient wat ons betreft echt nadere
overweging om tot een goed wetsvoorstel te komen. Ik kan
me in alle eerlijkheid overigens ook niet voorstellen dat de
Eerste Kamer hiermee akkoord gaat. Het is onvoldoende
gerijpt. Dit was al een stukje van mijn tweede termijn,
voorzitter.

ik hier nu kies, past bij de lijn die al langer geleden is uitgezet en waarmee ik ook geen problemen heb gezien.
Natuurlijk moet het proportioneel zijn. Daarom hebben we
ook voor de hoogste categorie gekozen. Natuurlijk moet
altijd bekeken worden welke boete uiteindelijk wordt
opgelegd. De hoogte van die boete moet proportioneel zijn.
Bij een relatief lichte overtreding past vanzelfsprekend niet
het opleggen van een heel hoge boete. Misschien is het
goed dat ik dit hier nu uitspreek. Ik hoop dat ik daarmee
ook tegemoetkom aan de wens dat het in ieder geval proportioneel is, ook al kiezen we niet voor het strafrecht,
vanwege het beleid dat we interdepartementaal volgen

De voorzitter:
Vandaar. Laten we afspreken dat dit eenmalig was.
De voorzitter:
De minister gaat verder.
Minister Bussemaker:
Ik heb dit ook bekeken. De heer Bisschop en ik vinden de
huidige situatie onwenselijk. Hij heeft mij daar meerdere
keren vragen over gesteld. Wat is dan de meest logische
manier om te kunnen handelen? Dat is proberen om het zo
dichtbij mogelijk te organiseren, bij je eigen inspectie. Dat
doet de collega van Sociale Zaken ook bij de Wet arbeid
vreemdelingen. Dat doe ik hier dus ook. Ik vind er eerlijk
gezegd dus weinig ongerijmds aan. Ik vind dat het heel
goed aansluit bij de vraag wie de meest logische handhaver
is, waar het geheel van de informatie het beste bij elkaar is
gebracht en hoe je zo snel mogelijk kunt handelen zonder
partijen bij voorbaat te criminaliseren. Dat doe je natuurlijk
wel met het strafrecht. De boodschap die je daarmee overbrengt, heeft veel verdergaande consequenties. Het past
dus wel degelijk bij het kabinetsbeleid en ook bij de handhavingsvormen die collega's kiezen, die vaak aansluiten bij
hun inspectie.
De heer Rog (CDA):
Hebben we in het recente verleden niet juist gezien dat de
wetgever wordt teruggefloten door onze hoogste rechter,
omdat hij de bestuurlijke boetes steeds maar weer ophoogt
en niet kiest voor de strafrechtelijke route? Kan de minister
daarop ingaan? Ik ben het namelijk zeer met de heer Bisschop eens. We zijn hier bezig met deze wetgeving, die
zorgvuldig en proportioneel moet zijn. Als we aanleiding
hebben om te vermoeden dat we wat al te rigoureus het
strafrecht terzijde schuiven en disproportionele maatregelen
nemen in het bestuursrecht, zoals de Raad van State aangeeft, is heroverweging op dit punt wellicht op zijn plek.
Minister Bussemaker:
Maar ook de heer Rog heeft in de afgelopen jaren een
aantal keren aangegeven dat er echt onwenselijke situaties
zijn. Dan moet je dit zorgvuldig doen. Dan sluit je aan bij
het systeem dat je daarvoor hebt, namelijk een kabinetsnota
uit 2008. Dit is inderdaad thematiek waarbij je niet elk jaar
het beleid moet veranderen. Dit is geen zigzagbeleid.
Voorgaande kabinetten hebben vastgesteld dat we het op
deze manier doen. Daaraan heeft de Raad van State toegevoegd dat de keuze van de sanctiestelsels leidend moet
zijn. Dat hebben we vastgelegd en dat proberen we allemaal
zo goed mogelijk uit te voeren. Dan is het logisch om deze
thematiek te kiezen. Misschien is in een individueel, incidenteel geval iemand een keer teruggeroepen, maar de lijn die

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

Minister Bussemaker:
Ik heb hiermee volgens mij de belangrijkste vraagstukken
op het terrein van namen gehad. Tenzij er nu iemand
opstaat, ga ik door met het andere belangrijke onderwerp:
de maatschappelijke verantwoordelijkheid.
Ook over de maatschappelijke verantwoordelijkheid hebben
we veel debatten met elkaar gevoerd. In algemene zin
hebben we het vaak over normen en waarden die we in
Nederland met elkaar delen. We hebben het vaak over de
opvoedkundige taak van onderwijs aan jongvolwassenen
en over burgerschap, socialisatie, persoonlijke vorming en
het grote belang daarvan voor het hele onderwijs. Dat geldt
van basisonderwijs tot universitair onderwijs. In de andere
onderwijssectoren, zoals het po, vo en mbo, is dat via een
wettelijke burgerschapsopdracht geformuleerd. De WHW
kent de term "burgerschap" niet, maar bevat sinds jaar en
dag de wettelijke plicht om het maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef van studenten te bevorderen. Voorheen
gold dit zowel voor bekostigde als onbekostigde instellingen. Als gevolg van een wetswijziging van een aantal jaar
geleden geldt dit niet meer voor onbekostigde instellingen.
Ik zeg daar nadrukkelijk bij dat dit een onbedoeld resultaat
is geweest. Ik probeer met deze wetgeving allereerst die
omissie te herstellen, want ook onbekostigde instellingen
in het hoger onderwijs hebben de taak zich te kwijten van
hun maatschappelijke verantwoordelijkheid.
We hebben de afgelopen tijd gezien dat niet alle onderwijsinstellingen zich daaraan houden. We hebben veel gesproken over de Islamitische Universiteit Rotterdam. Ik deel de
opvatting dat we moeten kunnen optreden als er door een
rector bepaalde uitspraken worden gedaan. Ik stel ook vast
dat ik nu onvoldoende mogelijkheden heb om op te treden.
De huidige wet biedt mij dat handelingsperspectief niet. Ik
heb dus gezocht naar manieren om dat wel te kunnen doen.
De vraag hoe je dat moet doen en hoe je dat het beste
wetstechnisch kunt vormgeven is nog niet zo simpel. Ik
denk dat we het moreel vrij snel eens zijn over de vraag
wat onwenselijk is. De rector van de Islamitische Universiteit
heeft in het verleden bepaalde uitspraken gedaan. Ik verwoord er een paar volgens de vertaling van de gezaghebbende heer Zürcher. De rector ontraadt een stem op homo's
en Armeniërs en zegt: Koerden zijn honden en ik bid voor
degene die op hen jaagt. Ik vind die uitspraken volstrekt
onacceptabel, laat ik daar helder over zijn. Dat is een moreel
oordeel. Ik heb dan ook duidelijk gemaakt hoe erg ik die

15 september 2016
TK 112

112-9-8

uitspraken vind. Maar bij de aanpak daarvan spelen allerlei
belangrijke kernwaarden die wij óók in onze samenleving
delen. Het gaat om grondrechten, zoals de vrijheid van
meningsuiting, het beschermen van de burger tegen willekeur en discriminatie, en de academische vrijheid. Die
rechten wil ik niet aantasten. Ik wil niet dat we de beginselen
van de rechtsstaat zouden verloochenen. Dan zouden we
kwaad met kwaad bestrijden en dan gaat het van kwaad
tot erger, om het maar in het dagelijks taalgebruik te zeggen.
In ons rechtssysteem kunnen burgers die over de schreef
gaan, via het strafrecht worden aangepakt. Maar als instellingen de rechtsbeginselen met voeten treden, kan ik niet
of nauwelijks ingrijpen. Dat is direct mijn antwoord op de
vraag waarom we hier niet de strafrechtprocedure toepassen. Het is ook mijn antwoord op de vraag van de heer Rog,
die vroeg waarom ik zelf geen aangifte heb gedaan. Ik had
dat kunnen doen, maar ik weet niet of de rechter dat in mijn
geval heel serieus had genomen. Maar als ik al gelijk had
gekregen, was dat alleen een individuele beoordeling
geweest. Dat had nog steeds niets uitgemaakt voor het
kunnen voorbestaan van een instelling, want daar ziet het
strafrecht niet op toe. Ik heb dus nu geen middelen om in
te grijpen bij deze onwenselijke situatie. Wij vinden deze
situatie volgens mij allemaal onwenselijk, want de Kamer
heeft mij niet alleen gevraagd om op te treden tegen de
Islamitische Universiteit, maar zij heeft mij ook meerdere
malen gemaand om dat snel te doen. Ik heb hard aan dit
wetsvoorstel gewerkt, en ik heb geprobeerd om alle
onderdelen — en dus ook dit onderdeel — zorgvuldig te
bekijken. Ik moet constateren dat het nog niet zo simpel is.
Ik wil het mogelijk maken om in te grijpen als een instelling
de plicht tot het bevorderen van het maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef niet naleeft. Dat is in onderwijstermen "het wat". De volgende vraag is: hoe doe je dat? Laat
ik vooropstellen dat ik niet in hoofdlijnen ga voorschrijven
op welke manier instellingen vorm moeten geven aan het
maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef. Dat is immers
de vrijheid van onderwijs. Een evangelische hogeschool
zal dat op een andere manier doen dan een openbare
hogeschool, en misschien ook wel dan een islamitische
hogeschool. Dat kan, en dat kun je ook respecteren binnen
bepaalde grenzen. Het Nederlandse onderwijs heeft dankzij
de vrijheid van onderwijs veel ruimte. Ik denk dat we die
vrijheid — artikel 23 werd net al genoemd — binnen de
grenzen van het maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef heel goed bedienen.
De vraag is hoe je het beste juridische normen kunt vaststellen voor de uiting van maatschappelijke verantwoordelijkheid. Ik heb er uiteindelijk voor gekozen dat het bevorderen
van maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef ten minste
inhoudt dat instellingen zich onthouden van discriminerende
uitingen, zowel in uitlatingen als in gedrag. Zo heb ik het
in het wetsvoorstel opgenomen. De redenering is dat
iedereen zich binnen Nederland, en dus ook in het hoger
onderwijs, gerespecteerd moet voelen. Discriminatie
wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid,
ras, seksuele voorkeur, geslacht of op welke manier dan
ook is niet toegestaan. Dat is inderdaad verankerd in artikel
1 van de Grondwet. Dit is dus een manier om goed bij de
Grondwet aan te kunnen sluiten.

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

De principiële debatten over de vraag waar de grenzen van
de vrijheid van meningsuiting liggen, zijn veel breder. Ik
wil die debatten dus ook niet beperken tot het hogeronderwijskader. Ik wil ook zeker niet tornen aan de andere
grondrechten, zoals de vrijheid van meningsuiting. Ik wil
ook geen nadere inperking van de academische vrijheid.
Individuele docenten, onderzoekers en anderen hebben bij
het geven van onderwijs, het doen van onderzoek en bij
hun deelname aan het onderwijs uiteraard de vrijheid om
hun eigen wetenschappelijke inzichten te volgen. Ze zijn
daarbij ook niet afhankelijk van bepaalde politieke, filosofische of wetenschapstheoretische opvattingen.
De heren Rog, Bisschop en Bruins refereerden al aan het
oordeel van de Raad van State dat de overheid terughoudend dient te zijn bij de beoordeling van opvattingen. Ik
ben het daar van harte mee eens. Ik probeer dat nu ook
duidelijk maken. Het wat wordt door mij vastgelegd, maar
voor het hoe bied ik heel veel vrijheid. Tegelijkertijd zeggen
we dat fundamentele grondrechten van onze rechtsstaat
niet in het geding mogen komen. Ik ben het dus met de
heer Bruins eens dat het voor de minister niet te makkelijk
moet worden om maatregelen te nemen. Het zou inderdaad
zeer ongewenst zijn als ik kon zeggen dat een school of
universiteit moet stoppen omdat de levensbeschouwelijke
visie ervan mij niet aanstaat, of dat ik een andere instelling
geen strobreed in de weg leg omdat die mij wel aanstaat.
Ik heb daarom gezocht naar een vormgeving waarbij de
bevoegdheid rond graadverlening, dus tot het zijn van een
hogeronderwijsinstelling of niet, pas zal worden gebruikt
als de instelling haar plicht onmiskenbaar naast zich neerlegt. Die grens van wat toelaatbaar is, heb ik gezocht bij
discriminatie. Inderdaad, in de oorspronkelijke motie stond
het anders. Daarin was sprake van de "rechtsstaat". Ik denk
dat invulling geven aan de algemenere noemer van de
"rechtsstaat" mij nog meer vrijheid zou geven om te
besluiten of een instelling wel of niet gewenst zou zijn. Ook
in overige opzichten zou dit nog wel ingewikkelde consequenties kunnen hebben. Het aansluiten bij het begrip
"rechtsstaat" kan bijvoorbeeld ook gevolgen hebben voor
een instelling die zich niet houdt aan milieunormen, als je
het juridisch bekijkt. Dus moreel ben ik het met iedereen
eens die zegt dat het hier om de rechtsstaat gaat in morele
zin, maar als het gaat om de juridische zin, is het een ander
verhaal. Ik constateer ook dat mijn collega's, met name de
minister van V en J, die hier een grote verantwoordelijkheid
heeft, zien dat de morele norm iets anders is dan de juridische norm die je vastlegt.
Ik geef de invulling via discriminatie, maar waar een
instelling op een zodanige manier geen invulling geeft aan
de opdracht tot het bevorderen van maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef, bijvoorbeeld als in extreme gevallen
wordt opgeroepen tot gewapende jihad of welke terroristische acties dan ook, raakt dat dusdanig aan de fundamenten
van de rechtsstaat dat dat ook valt onder maatschappelijk
verantwoordelijkheidsbesef. Het is misschien goed dat ik
dit nu uitspreek, want daarmee is het onderdeel van de
wetsgeschiedenis.
De voorzitter:
Is dit blok bijna afgerond?

15 september 2016
TK 112

112-9-9

Minister Bussemaker:
Ik wil ingaan op de procedure, want dat verheldert misschien ook welke bewegingsvrijheid ik heb als wij constateren dat er een probleem aan de orde is. Dit wetsvoorstel
maakt het dus mogelijk dat ik ingrijp en een sanctie opleg.
Bij de bekostigde instellingen kan dit al in algemene zin,
want daar bestaat het bevorderen van maatschappelijk
verantwoordelijkheidsbesef. Ik voeg dit nu ook toe voor het
onbekostigde onderwijs. Voor beide voeg ik de norm over
de precisering discriminatie toe.
Wat gebeurt er dan? Van groot belang is de context waarin
iets zich voordoet. Ik zal zo ingaan op de voorbeelden van
de heer Duisenberg, want niet iedere uitspraak in een
andere context heeft dezelfde waarde in dit verband. Allereerst moeten er drie vragen worden beantwoord. Bij stap
1 wordt gevraagd of de uitingen in strijd zijn met bestaande
regelgeving zoals het Wetboek van Strafrecht en de gelijkebehandelingswetten. Bij het nemen van maatregelen zal ik
kijken naar wat de strafrechter heeft gezegd en wat het
College voor Rechten van de Mens in eerdere zaken bijvoorbeeld als discriminerend heeft aangemerkt. Binnen dat
kader, de huidige wetgeving en jurisprudentie, toetsen wij
de uitingen. Als het antwoord op die vraag ja is, als er volgens ons rechtsstelsel sprake is van bezwaarlijke uitspraken,
gaan wij naar stap 2.
Het is misschien wel goed om te stellen dat het wetsvoorstel
dus geen nieuwe gevolgen verbindt aan het overtreden van
de regels, maar bestaande normen uitbreidt. Bij het nemen
van maatregelen maak ik dus ook geen inbreuk op het
bestaande normenkader. Ik bekijk of het wordt overschreden
en als dat het geval is gaan wij naar stap 2: valt de uiting
onder academische vrijheid of niet? De context waarin de
uiting is gedaan, bepaalt of die valt onder de academische
vrijheid of onder andere fundamentele grondrechten. Uit
de voorbeelden zal duidelijk worden dat een uitspraak van
een rechter bij een examencommissie zwaarder weegt dan
een uitspraak van een individuele docent als hij bijvoorbeeld
iets zegt dat onderdeel is van een lespakket of als hij zijn
leerlingen wil laten oefenen. Een hoogleraar die onderzoek
doet, heeft ook een heel grote academische vrijheid. Dus
hier moet de vraag worden beantwoord of er sprake is van
academische vrijheid of andere fundamentele grondrechten.
Als dat het geval is, dan houdt mijn inmenging op. Is dat
niet het geval, dus als er geen sprake is van academische
vrijheid, dan gaan wij naar stap 3. Dan is de cruciale vraag
of deze uiting de instelling is aan te rekenen. Bij stap 3
kunnen we pas komen als bij stap 1 en 2 is geconstateerd
dat er een probleem is. Ik zal dan niet optreden als een
instelling expliciet afstand neemt van de discriminerende
uitingen, en zeker niet als daarnaast ook disciplinaire
maatregelen worden getroffen die de persoon in kwestie
treffen. Zo heb ik de Islamitische Universiteit in Rotterdam
eerder gevraagd om de uitspraken van de rector terug te
nemen. Als men dat niet doet, moet ik andere wegen
bewandelen en bekijken hoe ik kan ingrijpen. Om te kunnen
spreken van de verantwoordelijkheid van de instelling, moet
de uiting wel zijn gedaan door iemand die de instelling
formeel of informeel vertegenwoordigt. Het wetsvoorstel
voorziet namelijk in een sanctie ten aanzien van instellingen
en niet ten aanzien van personen, want dat is al geregeld
in het reguliere recht.
Ik kan op dit moment dus niet bij instellingen ingrijpen als
formele vertegenwoordigers, zoals bestuurders, zich discri-

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

minerend uitlaten. Als ik in stap 3 constateer dat het een
instelling is aan te rekenen dat er discriminerende uitlatingen worden gedaan, of uitlatingen die in strijd zijn met de
maatschappelijke verantwoordelijkheid, zal ik in stap 4
vragen aan de instelling om die uitlatingen terug te nemen.
Dan start ik de procedure om een maatregel op te leggen.
Dat betekent dat ik eerst een waarschuwing geef, op schrift.
De instelling heeft minimaal drie maanden om te reageren.
Pas wanneer de instelling geen afstand neemt van de discriminerende uiting, kan er een maatregel worden genomen, dus als men niet adequaat reageert binnen de gestelde
termijn, bijvoorbeeld door de persoon in kwestie te ontslaan
of door afstand te nemen van de uitspraken.
En dan komt stap 5. Als dat niet gebeurd is, neem ik een
besluit. Al deze stappen zijn voorwaardelijk. Zo makkelijk
is het dus niet om tot een besluit te komen. Om ervoor te
zorgen dat mijn besluit ook echt goed gegrond is en niet
misbruikt kan worden, ben ik bereid om de waarschuwing
en de uitkomst van een mogelijke procedure met de Kamer
te delen, al dan niet vertrouwelijk. Het kan zijn dat het
onwenselijk is om een waarschuwing publiek te maken,
hoewel het in de meeste gevallen al een publiek debat zal
zijn. Ik kan mij voorstellen dat dit niet per definitie altijd zo
is. De Kamer kan mij altijd terugroepen. Als zij zegt dat zij
het niet eens is met mijn besluit, kan zij mij corrigeren op
het moment dat ik de waarschuwing geef of het besluit
vaststel.
Tot slot, de instelling kan altijd beroep aantekenen tegen
een besluit. In dat geval bepaalt de rechter of dat besluit
mocht worden genomen. Zelfs als de Kamer mij steunt, kan
de instelling altijd nog naar de rechter. Naar mijn idee
hebben we hiermee alles bij elkaar toch ook zorgvuldigheid
gegarandeerd.
De casussen van de heer Duisenberg verhelderen ook waar
de grenzen liggen van maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef en academische vrijheid. De eerste casus betreft
de rector magnificus van een openbare universiteit, die een
van de sprekers is op een conferentie over het functioneren
van examencommissies in het hoger onderwijs en die daar
discriminatoire uitlatingen doet.
Ik beoordeel dus eerst of deze uiting volgens de uitlatingen
van de strafrechter discriminerend is. Dat hangt van de
context af. Hier gaat het over een examencommissie. Dan
is het namens de instelling dus een ontoelaatbare uiting.
Vervolgens kijk ik naar de academische vrijheid. In de
gegeven casus is de context niet onderwijs of wetenschappelijk onderzoek, maar bestuur. De rector treedt in persoon
op namens de instelling. Dat valt dus niet onder de academische vrijheid. Dan ga ik naar stap 3. Dan kijk ik of het een
uitlating is die de instelling kan worden aangerekend. Ik
verwacht in dit geval dat gezien de functie van de persoon
in kwestie, rector magnificus, dat hij in het maatschappelijk
verkeer zal worden gezien als iemand die de universiteit
vertegenwoordigt, en dus kunnen zijn uitlatingen worden
gezien als uitlatingen van de universiteit. In deze casus is
de kans dus groot dat we de vierde stap ook zetten en
vaststellen dat hier echt wat aan de hand is.
Een andere casus is de volgende. Iemand die bij een school
op christelijke of reformatorische grondslag werkt, maakt
bij een bezoek van een panel voor de kwaliteitsbeoordeling
de opmerking dat hij in zijn lessen uitdraagt dat hij tegen

15 september 2016
TK 112

112-9-10

het homohuwelijk is. Ik beoordeel eerst of deze uiting volgens de uitlatingen van de strafrechter discriminerend is.
Als een docent bijvoorbeeld optreedt in zijn rol van docent
godsdienstonderwijs, dan past zijn uitlating in wat de Bijbel
zegt, namelijk dat een huwelijk een verbintenis is tussen
man en vrouw. Dat valt binnen de vrijheid van godsdienst.
Ik leg dan dus geen maatregel op en ik ga niet naar de volgende stap.
Dan kom ik op de derde casus, namelijk de recente uitspraken van rector Ahmet Akgündüz van de Islamitische Universiteit Rotterdam, over de couppoging, vertaald als "onze
heldhaftige staat, reinig deze honden". Ik denk dat deze
uitspraak — ik zal daar straks op terugkomen — zich leent
voor al die stappen die doorlopen moeten worden. Dat zeg
ik echter ook omdat dit niet de eerste tweet is en niet de
eerste uitspraak van de rector waar we over discussiëren.
Ik heb al veel vaker met de Kamer over de Islamitische
Universiteit Rotterdam gesproken, dus dat neem ik hier nu
direct mee. Ik vind de uitspraken van deze rector niet passen
bij de functie van een rector van een instelling voor hoger
onderwijs in Nederland, en dan druk ik me nog mild uit. Ik
heb de rector en het bestuur ook al een paar keer gevraagd
om hiervan af te zien en hiermee op te houden. Ze hebben
mij ook verschillende keren beloofd om hun leven te beteren. Helaas heb ik vorig jaar moeten vaststellen dat zij deze
beloftes niet nakomen, en daarom heb ik eerder dit jaar in
een gesprek met de raad van toezicht en het stichtingsbestuur van de Islamitische Universiteit Rotterdam ook mijn
vertrouwen in de rector opgezegd. Ik heb met de Kamer al
van gedachten gewisseld over de mogelijkheden die ik
thans heb om maatregelen te treffen. Uit de visitatie kwam
vorig jaar dat de kwaliteit en het niveau van het onderwijs
van de geaccrediteerde opleidingen aan de maat is. Het is
dus heel moeilijk om via de accreditaties in te grijpen. Wel
heeft de NVAO naar aanleiding van de uitspraken van de
rector met de Islamitische Universiteit Rotterdam afgesproken om een extra onderzoek te doen naar de wijze waarop
vorm wordt gegeven aan het bevorderen van het maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef. Hiervoor had de NVAO
een onafhankelijke visitatiecommissie onder leiding van
een door de Islamitische Universiteit Rotterdam aanvaarde
voorzitter, de heer Noorda, willen instellen die in december
aanstaande zou rapporteren.
Nu heb ik helaas gisteravond, vanmorgen, in de afgelopen
uren van de NVAO begrepen dat de Islamitische Universiteit
Rotterdam heeft aangegeven niet langer mee te willen
werken aan dit onderzoek. Hiermee komt de Islamitische
Universiteit Rotterdam dus ook haar eerdere afspraken met
de NVAO niet na. Naar ik begrijp vindt de Islamitische Universiteit Rotterdam dat de NVAO een andere aanpak zou
hanteren dan past binnen de bestuurlijke afspraken. De
NVAO geeft mij te kennen dat dit niet het geval is, en zij
heeft ook geprobeerd om naar redelijkheid aan de bezwaren
van de Islamitische Universiteit Rotterdam tegemoet te
komen, zoals er ook eerder bij de samenstelling van de
commissie met de Islamitische Universiteit Rotterdam
overleg is geweest. Nu het onderzoek door de NVAO er niet
komt en we langs die lijn dus ook niets te weten komen
over de voortgang bij de Islamitische Universiteit Rotterdam, zal ik de NVAO en de inspectie vragen om de balans
op te maken. De inspectie voert, zoals de Kamer weet, al
geruime tijd in het kader van haar "brandweerfunctie" serieus toezicht op de Islamitische Universiteit Rotterdam, maar
mist een grondslag om in te grijpen. Mijn instrumenten —
dat zeg ik heel nadrukkelijk — zijn zeker na het nieuws van

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

de afgelopen uren totaal uitgeput. Die instrumenten zou ik
kunnen krijgen met de aanvaarding van dit wetsvoorstel.
Dan heb ik een grondslag om, met inachtneming van alle
normen over academische vrijheid en vrijheid van onderwijs, toch een gebrek aan maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef te bespreken. Daarom ben ik blij dat we dit
wetsvoorstel vandaag bespreken. Nogmaals, zolang dit
wetsvoorstel niet in een daadwerkelijke wet is veranderd,
zou ik echt niet meer weten wat ik nu nog kan doen. Ik zeg
erbij dat ik niet met terugwerkende kracht kan ingrijpen,
want rechtszekerheid is een belangrijk onderdeel van de
rechtsstaat.
Maar wanneer de rector van de universiteit er opnieuw
aanleiding toe geeft, zoals hij met de recente tweet heeft
gedaan, zal ik de uitlatingen uit het verleden wel laten
meewegen bij mijn besluit. Als de wet er zou zijn en we
nog een keer alle stappen zouden doorlopen op grond van
de uitspraken waarover we het nu hebben, zou dat kunnen
betekenen dat de Islamitische Universiteit, of welke andere
instelling dan ook, zich niet goed kwijt van haar taak om
maatschappelijke verantwoordelijkheid uit te dragen. Dat
betekent dat de instelling geen WHW-instelling meer kan
zijn en dus op termijn moet sluiten. Dat heeft, zeg ik tegen
de heer Duisenberg, gevolgen voor accreditaties en wordt
meegewogen bij de kwaliteitseisen. Het gebeurt niet in
opleidingszin, want daarvoor hebben we geen ingrijpmogelijkheid, maar als de instelling niet bestaat, kan die ook niet
meer geaccrediteerd worden. Studenten die bij de instelling
zitten, moeten wel de kans krijgen om hun opleiding af te
maken. Er stromen dan geen nieuwe studenten meer in,
maar studenten moeten hun opleiding nog wel kunnen
afmaken. De hoofdregel is dat dit mag aan de instelling
waar de student zit, maar dat is niet ongelimiteerd zo.
Er werd gevraagd naar de relatie met het studievoorschot.
Studenten kunnen een studievoorschot, een lening of een
aanvullende beurs krijgen. Zij moeten zich dan inschrijven
bij DUO, maar daarvoor moeten zij wel ingeschreven zijn
bij een WHW-instelling. Als dat niet meer geldt, heeft dat
in die zin dus ook consequenties.
De voorzitter:
Ik zie dat collega's willen interrumperen. Was dit het einde
van dit blok?
Minister Bussemaker:
Bijna. Ik wil nog ingaan op de toetreding tot de WHW en
volgens mij heb ik dan alle vragen van dit blok gehad. De
bevordering van maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef gaat een rol spelen wanneer instellingen toetreden tot
het hoger onderwijs. Nadat de NVAO de kwaliteit van de
opleiding heeft beoordeeld, controleert de inspectie of
instellingen die willen toetreden tot het stelsel, aan de
wettelijke verplichtingen voldoen. Zij geeft mij op basis
daarvan advies. In de praktijk zal dit vooral voor toetreding
van onbekostigde instellingen gelden, omdat we voor het
bekostigd onderwijs niet zomaar nieuwe mogelijkheden
hebben.
De heren Bisschop en Rog vroegen naar de samenhang
met andere sectorwetten. Ik heb daar al het nodige over
gezegd. Ik heb geprobeerd zo veel mogelijk aansluiting te
zoeken bij andere wetten en andere sectorafspraken in het

15 september 2016
TK 112

112-9-11

onderwijs, bijvoorbeeld over de verantwoordelijkheid van
bestuurders en vertegenwoordigers in andere wetten. Denk
aan de casus over islamitisch onderwijs in Amsterdam en
de discussie die de staatssecretaris daarover heeft.
Dit waren de antwoorden op de vragen over dit onderdeel.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik dank de minister voor haar uiteenzetting. Ik steun haar
op hoofdlijnen. De Islamitische Universiteit Rotterdam heeft
er werkelijk alles aan gedaan om haar te tarten, als men
naar ik begrijp tot op de dag van vandaag geen medewerking verleent aan alle pogingen om in contact te treden.
Dat gaat ver.
Ik heb twee verhelderende vragen. De minister zegt: met
deze wet zou ik die universiteit kunnen sluiten. Is dat
inderdaad juist? Of moet ik het zo zien dat de minister geen
accreditatie meer geeft en men geen toegang meer heeft
tot het erkende systeem van hoger onderwijs?
Mijn tweede vraag gaat over de terugwerkende kracht. De
minister zei dat zij de Islamitische Universiteit in casu deze
rector niet met terugwerkende kracht kan aanpakken. Vandaag kwam er nog een heftige tweet bij, maar de wet is
nog niet in werking. Hoe zit dat met die terugwerkende
kracht?
Minister Bussemaker:
Ik heb al gezegd dat ik een wet niet met terugwerkende
kracht kan laten gelden. Iedereen heeft recht op rechtszekerheid. Als de wet van kracht is en zich weer een voorval
voordoet, kan ik wel rekening houden met wat eraan vooraf
is gegaan. Volgens het stappenplan moet ik eerst een
waarschuwing geven. Daarbij laat je natuurlijk wel meewegen wat in het verleden is gebeurd. Maar ik kan de wet niet
met terugwerkende kracht laten ingaan.
Ik kan een instelling sluiten, zoals de heer Van Dijk terecht
zei. Dan is een instelling niet langer een instelling volgens
de normen van de WHW. En dat heeft de consequenties
die ik daarnet heb geschetst. Het gaat dus indirect. Ik kan
er niet morgen met de sleutel heen gaan om de school te
sluiten.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Dank, dat is helder. Kan de minister globaal schetsen wanneer de aanpak van dit bestuur start? Als alles voorspoedig
verloopt, als de wet in de Tweede Kamer wordt aangenomen, dan wordt hij binnenkort ook in de Eerste Kamer
aangenomen. Dan komt hij in het Staatsblad. Met een grove
schatting is dat rond 1 januari. Is dat juist? Gaat de minister
vanaf dat moment kijken naar uitlatingen of kan zij dan
direct aan de slag met de tweet van vandaag?
Minister Bussemaker:
Dan moet ik wel een aanleiding hebben. Ik kan niet met
terugwerkende kracht zeggen: voordat deze wet inging,
hebt u zus en zo gehandeld … Als deze wet van kracht is
en er een aanleiding is, dan kan ik wel meewegen wat er
in het verleden is gebeurd. Nogmaals, zolang deze wet niet
van kracht is, kan ik niks doen.

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

De heer Duisenberg (VVD):
De minister kent het gevoel misschien ook wel dat je echt
heel erge spijt hebt van iets. Ik heb echt ongelofelijke spijt
dat wij de urgentie van deze wet niet hoger hebben gemaakt
en dat wij hem niet net voor de zomer hebben behandeld.
Ik wil niet zeggen dat de minister heel laat is, maar het had
sneller gekund. En wij als Kamer hebben het laten lopen.
Zeker vandaag heb ik daar ongelofelijke spijt van nu ik deze
laatste tweet tot mij neem. Ik wil niets goedkeuren aan een
coup, maar taal als "reinig deze honden" van een rector van
een universiteit is gewoon onacceptabel. Zo'n tweet is een
onderwijsinstelling die wordt goedgekeurd door onze WHW
onwaardig. Als wij er meer op hadden gedrukt, hadden wij
vandaag wél wat kunnen doen.
Als er te zijner tijd consequenties aan kunnen worden verbonden, dan valt zo'n instelling niet langer onder de WHW,
dan krijgt zij geen accreditatie, dan kan zij geen bacheloren mastertitels meer uitgeven. Studenten komen dan ook
niet langer in aanmerking voor een studievoorschot. Die
consequenties zouden wat mij betreft volledig terecht zijn.
De minister wil een aanleiding hebben. Een aanleiding kan
zijn gelegen in wat zij eerder heeft gedaan: het bestuur
vragen om uitspraken terug te nemen. Kan het bestuur,
nadat de wet is aangenomen, worden uitgenodigd om
dingen terug te nemen? Dat kan een aanleiding zijn. Misschien dat de heer Akgündüz even een tijdje niet twittert
en niet allerlei verkeerde dingen op Facebook zet. Nogmaals, misschien kan het bestuur worden uitgenodigd en
kan tegen het bestuur worden gezegd: en nu ga je dit
terugnemen, nu wil ik actie van je zien.
Minister Bussemaker:
Misschien eerst over dat eerste punt: de spijt die de heer
Duisenberg heeft. Ik heb grote prioriteit aan dit wetsvoorstel
gegeven, maar er waren ook andere heel belangrijke prioriteiten in de afgelopen jaren. Ik wijs maar op de Wet studievoorschot. Volgens mij was dat ook voor de heer Duisenberg een prioriteit. Ik heb belangrijke prioriteit aan dit
wetsvoorstel gegeven, maar het gaat wel ergens over. Het
is ingewikkelde wetgeving, zoals blijkt uit dit debat. Ik wil
geen wetgeving waarmee ik uiteindelijk de rechtsstaat
ondermijn. Ik hecht er zeer aan dat wij vooral ook de academische vrijheid beschermen. Wij hebben goed moeten
nadenken, ook in goed overleg met andere departementen,
over de wijze waarop wij dit op een zorgvuldige manier
kunnen verwoorden. Wij willen niet de vrijheid van
meningsuiting, de vrijheid van onderwijs en de academische
vrijheid bedreigen, maar tegelijkertijd — dat is een heel
actuele discussie, die volgens mij ook in de partij van de
heer Duisenberg fors gevoerd wordt — willen wij helder
en streng zijn over wat wij wel en niet aanvaarden in de
samenleving. Dit wetsvoorstel staat in feite midden in die
discussie. Wij moeten een en ander zorgvuldig verwoorden,
want ik hecht er zeer aan dat wij mensen niet uitsluiten in
Nederland. Wij moeten ook uitstralen dat iedereen die wil
meedoen binnen een grote bandbreedte de vrijheid heeft
om te zeggen wat hij of zij wil. Ik ben blij dat wij het wetsvoorstel nu kunnen behandelen. Laten wij er vooral voor
zorgen — ik kijk ook naar de klok — dat wij dit wetsvoorstel
snel kunnen afhandelen …
De voorzitter:
Niet te snel juichen.

15 september 2016
TK 112

112-9-12

Minister Bussemaker:
… Dat zou enorm helpen.
In antwoord op de tweede vraag van de heer Duisenberg
merk ik op dat er eerst bewijs moet zijn vanaf het moment
dat een wet ingaat. Als de wet geldt, kan ik het bestuur niet
uitnodigen zonder bewijs, want dan zou ik stiekem toch
met terugwerkende kracht handelen. Natuurlijk kan ik het
bestuur en de raad van toezicht altijd uitnodigen; dat kan
ik ook nu al doen. Misschien ga ik dat ook een keer doen;
daar moet ik mij over beraden. De afgelopen keer heeft dat
helaas geen enkel effect gehad en dus heb ik geconstateerd
dat ik alleen iets kan doen als er een wet is. Dan moet ik
echter wel bewijs hebben vanaf het moment dat de wet
van kracht is.
De heer Duisenberg (VVD):
Mijn vraag aan de minister is om dat eerdere feit als bewijs
aan te voeren. Dat is wat je dan nodig hebt. Dus je kunt ook
naar aanleiding van uitspraken gedaan in het verleden
vragen om nu — dat wil zeggen als de wet is aangenomen
— actie te nemen.
Minister Bussemaker:
Volgens mij is dat strijdig met de rechtszekerheid in de
wetgeving. Voor iedereen geldt dat er eerst een feit moet
liggen en dat wij daarna pas kunnen handelen. Dat neemt
niet weg dat ik, vanaf het moment dat de wet van kracht
wordt, het bestuur en misschien ook anderen op de hoogte
kan stellen van het feit dat de wet van kracht is en hen kan
wijzen op de gevolgen van een handeling die in strijd is
met de wet. Dat kan misschien bijdragen aan het voorkomen
van die handelingen.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Als ik de nieuwe wet goed begrijp, kan de minister van OCW
ingrijpen als het een discriminatoire uitspraak betreft. Als
de desbetreffende tweet niet discriminatoir is, maar oproept
tot geweld, kan de minister van OCW niet ingrijpen, moet
het Wetboek van Strafrecht erbij gehaald worden en loopt
de zaak via het OM. Is dat hoe het dan gaat?
Minister Bussemaker:
Dat hangt af van de uitlating in kwestie. Als het gaat om
heel vergaande uitlatingen, dus bijvoorbeeld een heel heldere oproep tot terrorisme, kan ik wel ingrijpen. Ik heb wel
geprobeerd om de bewegingsvrijheid van mij en mijn
opvolgers te begrenzen. Ik denk dit het beste kan op deze
manier.
Misschien is het goed om hierbij ook meteen aan te geven
dat ik het amendement van de heer Bisschop op stuk nr.
11 ontraad. In dit amendement wordt voorgesteld om
"discriminatoire gedragingen en uitlatingen" te vervangen
door "gedragingen en uitlatingen die in strijd zijn met de
openbare orde". Ik denk niet dat dit bijdraagt aan een helderder formulering. Bijvoorbeeld discriminatie kan ik daar
dan niet meer onder vatten. Ik heb geprobeerd om met de
formulering in het wetsvoorstel zo dicht mogelijk aan te
sluiten bij het strafrecht en de Grondwet.

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

De heer Van Meenen (D66):
De minister heeft een heel consistente lijn in vijf stappen
beschreven, maar die stappen beginnen met een vraag die
de minister zichzelf moet stellen, namelijk of een uitspraak
discriminerend is. Zij heeft twee mogelijkheden om dat vast
te stellen. De eerste is dat de strafrechter er al een uitspraak
over heeft gedaan. In veel gevallen zal dat niet zo zijn. Zo
is dat bijvoorbeeld bij de Islamitische Universiteit niet het
geval. De tweede is dat de minister zelf beoordeelt of ze
het vindt passen binnen of buiten de rechtsorde, laat ik het
zo maar eventjes zeggen. Daar zit voor mij een heel grote
vraag. Moet het de minister van Onderwijs zijn die gaat
vaststellen of iets discriminerend is? Is dat niet merkwaardig? Hebben we daar geen andere instantie, bijvoorbeeld
de rechter, voor in Nederland?
Nu zit deze minister er. Wellicht dat haar opvattingen over
wat discriminerend is aansluiten bij de mijne, maar als we
de volgende keer minister Bisschop hebben of minister
Beertema, zouden er wel eens heel andere opvattingen
kunnen zijn over wat wel of niet discriminerend is. Mijn
vraag is dus: is de start van dit proces, namelijk de overweging van de minister over wat wel of niet discriminerend
is, eigenlijk wel verstandig?
Minister Bussemaker:
Ja. Ik heb net omstandig uitgelegd dat het bij de rechter
altijd over individuele gevallen gaat. Daardoor kunnen we
wel aan individuen eisen stellen, maar heb ik nog steeds
niets in handen om een instelling aan te pakken. Cruciaal
bij het eerste punt is dat het geen subjectieve gedachte van
mij is over wat ik discriminerend vind. Ik moet daarbij
namelijk kijken naar de bestaande wetgeving, het Wetboek
van Strafrecht, gelijkebehandelingswetten, de strafrechter
en naar wat het College voor de Rechten van de Mens in
eerdere zaken als discriminerend heeft aangemerkt. Misschien is de specifieke kwestie die dan opkomt daar nog
niet eerder aan de orde geweest, maar ik kan me niet
voorstellen dat er niets over in de wet heeft gestaan, iets
dergelijks niet eerder aan de strafrechter is voorgelegd of
het College voor de Rechten van de Mens er niets over heeft
gezegd. Maar als ik besluit tot stap twee en drie, bent u er
altijd nog. Ik stel u namelijk op de hoogte van mijn voornemen. Ik heb bij voorbaat vertrouwen in mijn opvolgers maar
ik heb bij voorbaat ook heel veel vertrouwen in uw opvolgers. De Kamer kan de minister dus altijd nog tot de orde
roepen. Ten slotte heeft de instelling altijd nog de mogelijkheid om naar de rechter te stappen.
De heer Van Meenen (D66):
Dat is een beetje de omgekeerde volgorde. Ik denk overigens dat de strafrechter in heel veel van deze situaties juist
geen uitspraak heeft gedaan. In het verleden hebben we
nogal wat casussen gezien van mensen van reformatorische
scholen die dingen zeiden over homoseksuelen. Al die zaken
hebben nog nooit tot een uitspraak van de strafrechter
geleid. Toch denk ik zomaar dat de minister het als discriminerend beoordeelt als een rector van een gereformeerde
school iets zegt als "homoseksualiteit is een ziekte" of
"homoseksualiteit is minderwaardig". Zou het dus niet zo
moeten zijn dat de minister alleen maar kan optreden als
er ook feitelijk door de strafrechter een uitspraak is gedaan?
Dat lijkt mij beter dan andersom, namelijk dat de minister
een beetje gaat preluderen op wat de strafrechter of de

15 september 2016
TK 112

112-9-13

rechter in laatste instantie er misschien wel van gaat vinden.
Het zou volgens mij betekenen dat de minister bijvoorbeeld
aangifte zou moeten doen. Dan is aan het begin van het
proces helder of er wel of niet sprake is van een discriminerende uitlating.
Minister Bussemaker:
Dan juridiseer en individualiseer je het en heb ik nog steeds
geen middel in handen om iets te doen aan een situatie als
waar dit allemaal om begonnen is. Volgens mij vond de
hele Kamer het volmondig onwenselijk wat er op de Islamitische Universiteit Rotterdam gebeurde. Met alle begrip,
maar wat de heer Van Meenen zegt is geen oplossing voor
het probleem dat we signaleren.
De heer Van Meenen (D66):
Het kan toch niet zo zijn dat wij hier een hele wet gaan
optuigen alleen vanwege die ene casus waar iedereen in
deze Kamer zich toevallig op één bepaalde dag ontzettend
druk over gemaakt heeft, en dat dat ertoe moet leiden dat
er voor het hele onderwijs nu onhelderheid gaat komen
over wanneer er sprake is van een situatie als deze? Op elk
moment kan het zich voordoen dat iemand die een school
vertegenwoordigt een uitspraak doet die volgens deze
minister wellicht in strijd is met de geldende rechtsregels
in Nederland. Ik vind het nogal wat. Voor hetzelfde geld
komt er volgende keer een moraalridder te zitten die zegt:
als de strafrechter het nog niet gezegd heeft, dan zal ik het
weleens even zeggen. Ik zie de voorzitter knikken; dat is ook
een jurist.
De voorzitter:
Ja, dit is uw tweede termijn, stel ik vast.
De heer Van Meenen (D66):
O, knikte u daarom.
Maar ik vind het echt riskant.
De voorzitter:
Nu een vraag. Nu echt een vraag!
De heer Van Meenen (D66):
Nou ja, ik maak mij er grote zorgen om dat wij geen juridische uitspraak aan het begin zetten die door een individu
gedaan kan worden waaruit volgt dat een instelling wellicht
gesloten kan worden. Nee, wij beginnen gewoon eens te
kijken hoever wij komen. Daar komt het gewoon op neer.
Minister Bussemaker:
De heer Van Meenen doet echt onrecht aan wat ik net heb
geprobeerd te zeggen, namelijk dat bij de eerste stap die
ik heb geschetst, altijd eerst bekeken moet worden of het
in strijd is met bestaande wetgeving, zoals het Wetboek
van Strafrecht en gelijke behandelingswetten. Er moet
gekeken worden naar maatregelen. Er moet gekeken worden naar wat een strafrechter heeft gezegd en wat het College voor de Rechten van de Mens heeft gezegd. Als je dat
niet doet, zijn er verschillende correctiemechanismes, ook

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

voor een minister van Onderwijs, wie dat ook in de toekomst zal zijn. Ik vind eigenlijk dat de heer Van Meenen het
politieke debat op deze manier steeds meer naar de rechter
verplaatst, terwijl het in de kern echt een politiek debat is
over waar je de grens legt en wat je maatschappelijk verantwoord en onverantwoord vindt. Ik zie geen betere oplossing.
Wij hebben hier nu al een paar jaar over gediscussieerd. Ik
heb aangegeven wat de andere mogelijkheden zijn om er
iets aan proberen te doen, zoals via de NVAO, maar mijn
inspectie staat op dit moment met lege handen. Als je naar
de rechter gaat, betekent dat dat het altijd een individueel
geval blijft.
De voorzitter:
De heer Bisschop.
De heer Van Meenen (D66):
Voorzitter, mag ik …
De voorzitter:
De heer Bisschop heeft het woord.
De heer Van Meenen (D66):
… een punt van orde maken? Wij zijn hier wel bezig met
een wetsbehandeling. Het is niet zomaar een willekeurige
vraag van mij. Dit is fundamenteel. Hier gaat de minister
van Onderwijs vaststellen of er al dan niet sprake is van
overschrijding van het strafrecht. Ik vind dat nogal wat! Als
u zegt dat we het daar verder maar niet meer over moeten
hebben …
De voorzitter:
Nee, nee, nee. Dat mag u vinden, maar u hebt al ruim het
woord gehad, ook in interrupties.
De heer Van Meenen (D66):
Maar ik krijg geen antwoord.
De voorzitter:
U hebt ook een tweede termijn met alle mogelijkheden die
er zijn. Ik geef het woord aan de heer Bisschop.
De heer Bisschop (SGP):
Ik wil daar graag bij aansluiten, want hier wordt heel expliciet zichtbaar wat het nadeel is van het bestuurlijke traject.
Als er een heldere grondslag wordt gelegd van wat een
overtreding is en als het, wanneer het wordt geconstateerd,
wordt doorverwezen naar de geëigende instanties, zijnde
in dit geval de rechterlijke macht, dan komen wij ook niet
bijna in conflict met de scheiding van de machten. Ook op
dit punt zou ik echt willen dat dit wetsvoorstel nog eens
goed tegen het licht wordt gehouden en dat er heel zuivere
lijnen worden getrokken, zodat je niet in een later stadium
op grond van eigenlijk onzorgvuldige wetgeving teruggefloten moet worden. Dan zijn wij nog veel verder van huis.
Daarom zou ik de minister nadrukkelijk in overweging willen
geven om toch nog eens te kijken naar het amendement
dat zij inmiddels heeft afgeserveerd. Aantasting van de

15 september 2016
TK 112

112-9-14

openbare orde sluit immers onder andere het tegengaan
van discriminerende opmerkingen in, maar het is breder.
Dat geeft de inspectie en de minister een veel beter handvat
om de zaak daar te beleggen waar die belegd moet worden,
zijnde de rechterlijke macht. Dan volg je de juridische route.
Dat is volgens mij precies datgene wat eigen is aan de trias
politica, die de basis is van onze rechtsstaat. Ik zou de
minister nog eens nadrukkelijk willen vragen om dit punt
te heroverwegen. Wij hebben zorgen over ontsporingen
die plaats kunnen vinden. Laten wij ervoor zorgen dat dit
leidt tot zorgvuldige wetgeving. Ik zie daar een beetje te
weinig van op dit moment, helaas.

De heer Bisschop (SGP):
Het lijkt mij dat dan juist een oplossing kan worden gezocht
in die verbinding tussen de individuele rechtspersoon en
de institutionele rechtspersoon. De route die de minister
nu voorstelt, namelijk om als uitvoerende macht te bepalen
dat er een strafbaar feit is gepleegd, lijkt mij een buitengewoon glibberig pad. Ik ben er zeer beducht voor dat als dit
niet wordt gerepareerd, we met de wetgeving ongelofelijk
veel vertraging oplopen, omdat de minister op een bepaald
moment genoodzaakt zal zijn om opnieuw te beginnen. Dat
zou ik buitengewoon jammer vinden. Ik herhaal daarom
mijn pleidooi: laten we er opnieuw naar kijken.

Minister Bussemaker:
Ik zei net tegen de heer Duisenberg dat, gezien de discussies
die wij eerder hebben gehad, ik ook liever had gezien dat
hier eerder een wet zou liggen. Maar juist omdat het hier
toch wel ergens over gaat en je een zorgvuldige afweging
moet maken, heeft het meer tijd gekost om het wetsvoorstel
te maken. Het is mijn vaste overtuiging dat er nu een verantwoord wetsvoorstel ligt, waarbij de trias politica overeind
blijft. Wij maken de wet, wij stellen de norm en vervolgens
is het aan de rechter om te toetsen. Wij stellen nu dus deze
norm. Als een instelling vindt dat haar onrecht wordt aangedaan, kan ze dat aan de rechter voorleggen. Daaruit ontstaat dan weer jurisprudentie, die meegewogen moet
worden bij vervolgstappen.

Minister Bussemaker:
Ik herhaal dan dat we er echt heel lang en heel goed naar
hebben gekeken en dat we hier de systematiek van andere
onderwijswetgeving hebben gevolgd. Ook daarvoor geldt:
als een instelling — daar hebben we ook voorbeelden van
— om een of andere reden moet stoppen, bijvoorbeeld
vanwege de kwaliteit van het onderwijs, nemen we eerst
een besluit en daarna kan dat zo nodig getoetst worden
door de rechter. Volgens mij is dat wat we hier ook met de
scheiding van machten doen. Wij maken de wet en de
rechter toetst.

Ik vind dit overigens wel lastig. Dit debat loopt al zo'n
tweeënhalf jaar. Natuurlijk vind ik dat het opstellen van
wetgeving zorgvuldig moet gebeuren, maar ik vind het ook
heel ernstig dat er situaties in Nederland zijn die wij met
zijn allen als zeer onwenselijk omschrijven, dat we daar
heel veel verschillende middelen voor verkend hebben en
dat die allemaal niet bleken te werken. Dan blijft er dus niet
zoveel anders over dan deze manier, die echt met veel
mitsen en maren omkleed is, want voordat een minister al
die stappen heeft gezet die ik heb gezet, die eerste drie, zijn
er al heel veel afslagen geweest waarbij je hebt geconstateerd dat ingrijpen niet wenselijk is. En als je het politiek
misschien wel wenselijk zou vinden, past het niet bij de
normering. Met het checken en het nagaan van wat er in
het strafrecht staat en wat er in de jurisprudentie is gezegd,
beperk je als minister je eigen vrijheid, maar je weet ook
donders goed dat als je dat niet goed in kaart brengt, de
kans dat je daarna teruggefloten wordt, ofwel door de
Kamer, ofwel door de rechter, groot is.
Ik heb nog een ander argument waarom de juridische weg
geen goede oplossing biedt. Ik heb dat al eerder gezegd.
Dat is omdat dat altijd een individuele weg is. Daarmee kun
je niet iets zeggen tegen een instelling. Er zijn instellingen
— ik verwijs nog maar een keer naar de discussie over de
scholen in Amsterdam — waarover volgens mij ook
Kamerbreed is gezegd: wij vinden het onwenselijk dat daar
een bestuurder zit die uitspraken doet die wij ver over de
schreef vinden gaan als het gaat om maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef, en dat wij straks niets anders
kunnen doen dan die school bekostigen. Zo zou ik het ook
buitengewoon frustrerend vinden als ik straks niets anders
kan doen, dan zeggen: ik vind het heel vervelend, maar er
zijn helaas geen andere middelen en men kan alleen voor
individuele casussen individueel naar de rechter stappen.
Dan verandert er bij die school namelijk verder niets.

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

De heer Rog (CDA):
Mijn zorgen hebben betrekking op een aantal punten. Ten
eerste is de minister op pad gestuurd met een motie van
de heren Jasper van Dijk en Duisenberg over de rechtsstatelijk- en grondwettelijkheid. De minister beperkt zich hier
tot artikel 1 van de Grondwet, het antidiscriminatie- of
gelijkheidsbeginsel. Ik heb zorg over de nevenschikking van
de grondrechten. Kan zij bevestigen dat het niet de bedoeling is dat artikel 1 van de Grondwet boven andere grondwetsartikelen staat? Ten tweede ligt het bij de rechter wat
discriminatie is, maar straks ligt het bij de minister. Om ons
gerust te stellen geeft zij aan dat de Kamer daar ook nog
wat van kan vinden. Ik ben niet gerustgesteld, maar ik vind
dat een extra zorg omdat ik denk dat een toevallige meerderheid in de Kamer niet kan beslissen wat discriminatie
is. Dat is echt aan de rechter.
Minister Bussemaker:
In de motie stond inderdaad "de rechtsstaat". Ik heb er
bewust voor gekozen, juist vanwege het feit dat de rechtsstaat veel breder is, om daar een duidelijke norm van te
maken. Als de heer Rog toch de rechtsstaat wil, dan kan
dat, maar dan is dat wel in strijd met wat de heer Bisschop
en de heer Van Meenen zich afvragen: wordt de ruimte voor
een minister niet te groot? Die wordt daarmee nog veel
groter. Op grond daarvan heb ik juist besloten om niet de
rechtsstaat te nemen, maar om te preciseren waar het in
de kern om gaat. Dan kom ik uit bij artikel 1 van de Grondwet. Ik heb bij herhaling gezegd dat dat vanzelfsprekend
zeer nauw luistert. Je wilt niet dat de vrijheid van onderwijs
daarmee bedreigd wordt. Daarom hoop ik dat de casussen,
waarover ik in de richting van de heer Duisenberg antwoord
heb gegeven, helderheid geven. Het is goed dat dit onderdeel is van de wetsgeschiedenis. Als je als willekeurig
minister misschien vindt dat er sprake is van discriminatie,
kun je niet zomaar tegen een leraar of een schoolhoofd
zeggen: u doet dingen die wij niet goed vinden. Nee, daar
ligt een heel duidelijke begrenzing; die vraag zal ook een

15 september 2016
TK 112

112-9-15

minister zich dus altijd, terecht, moeten stellen. Dan is het
niet alleen de Tweede Kamer die controleert, maar ook altijd
nog de rechter.
De heer Rog (CDA):
De route die de minister beschrijft, impliceert een zorgvuldige procedure te zijn, maar legt uiteindelijk de beslissing
bij de uitvoerende macht of de wetgevende macht in plaats
van de rechterlijke macht. Dat blijft toch een beetje een
vreemde figuur. Kan de minister uitleggen en verdedigen
waarom ze voor die route kiest?
Minister Bussemaker:
Ik sluit aan bij de onderwijswetgeving. We zoeken middelen
om te kunnen handhaven en om de inspectie te kunnen
laten optreden, bijvoorbeeld als een instelling er financieel
een totale janboel van maakt of als de kwaliteit van onderwijs dusdanig slecht is dat je het de studenten niet meer
kunt aandoen. Die lijn volgen we hierin ook. Er zijn geen
andere mogelijkheden om een instelling binnen de onderwijswetgeving aan te kunnen pakken. Het strafrechtelijke,
juridische pad is altijd een individueel pad waarmee individuen een instelling voor de rechter kunnen dagen. Ik heb
in dat opzicht geen middelen. Ik heb wel middelen om in
te grijpen bij andere overwegingen als hogescholen of
universiteiten totaal verkeerd presteren. Ik wil het niet
beperken tot die ene casus die hier veelvuldig is genoemd,
want ik heb er in de wetgeving wel degelijk naar gekeken
hoe we ervoor kunnen zorgen dat dit toekomstbestendig
is en niet uitmondt in willekeur. Als wij echter met elkaar
— ik hoor dat bij herhaling, niet alleen nu, maar bijna alle
fractievoorzitters zeggen dat — vinden dat wij vorm moeten
geven aan dat besef van maatschappelijke verantwoordelijkheid, aan dat besef van burgerschap, niet alleen bij
individuen maar ook bij instellingen, dan past dit heel goed
binnen de ruimte die de uitvoerende macht heeft. Ook de
vrijheid van onderwijs is via het stappenplan dat ik net
schetste, wel degelijk gedekt. De context moet immers
worden meegewogen, dus ook bijvoorbeeld artikel 23.
Voorzitter, sta mij toe om ook nog op een ander thema in
te gaan. Daarover is namelijk een amendement ingediend
door de heer Rog. Het gaat om het amendement op stuk
nr. 8 over de bescherming van het lectoraat. De heer Rog
wil met dit amendement de positie en taken van lectoren
in het hbo wettelijk verankeren. Eigenlijk wil hij de vergelijking maken met lectoren en hoogleraren aan de universiteit
om hen een beschermde en duidelijke positie te geven.
Lectoren zijn belangrijk voor het hoger beroepsonderwijs,
maar ik hecht er wel aan dat we de hele beroepskolom
versterken. In het kader van de "avo-isering" van het
onderwijs is het van groot belang om de route van vmbo
naar mbo en hbo aantrekkelijk te laten zijn, ook in de toekomst. Daartoe moet er samenwerking plaatsvinden tussen
met name vmbo en mbo, maar ook tussen mbo en hbo.
Om die samenwerking goed te laten landen, moet hiervoor
niet alleen aandacht zijn in onderwijsprogramma's — denk
aan het keuzedelen — maar ook in het onderzoek, met name
het onderzoek dat lectoren doen in de beroepspraktijk.
Lectoren hebben ook op het hbo de opdracht om hun
onderzoek praktijkgericht te doen, in samenwerking met
de beroepsgroepen waarmee zij te maken hebben. Vooral
op regionaal niveau krijgt dat goed vorm. Samenwerking

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

tussen hogescholen en roc's als kennispartners in de regio
is iets wat ik heel graag nastreef.
Wat zien we in de praktijk? Er zijn al veel lectoren die zowel
op hogescholen als mbo-instellingen werken. Naar mijn
idee kan dat zeker bijdragen aan een versterking van de
beroepskolom. Er zijn nu ruim twintig mbo-instellingen
waaraan ook lectoren zijn verbonden. Voor de meesten
geldt dat ze een aanstelling hebben als lector bij een
hogeschool en daarnaast dus op mbo-scholen werken. Er
zijn twee mbo-scholen, het ROC West Brabant en het
Hoornbeeck College, die een fulltime lector hebben. Bij het
Alfa-college en Stenden Hogeschool is sprake van een
dubbele aanstelling.
Als we deze titel willen beschermen, hoe zorgen we er dan
tegelijkertijd voor dat deze vormen van samenwerking
tussen mbo en hbo ook qua onderzoek vruchtbaar zijn?
Lectoren die bij een hogeschool werkzaam zijn, kunnen
nuttig zijn als ze ook op het mbo werken. Tegelijkertijd doet
zich bij het mbo de zelfstandige ontwikkeling van een
praktijkgerichte lector voor. Binnen het mbo wordt gewerkt
aan zogenaamde "practoren". Daarvoor gelden kwaliteitseisen. Ik subsidieer dat initiatief vanuit mijn departement.
Het is mooi als er een doorgroeimogelijkheid is van praktijkgerichte lector, de practor, naar lector op het hbo. Welk
effect heeft het amendement van de heer Rog? Ik zou willen
dat het dit soort samenwerking niet belemmert en dat we
nog enige ruimte bieden aan ontwikkeling. Tegelijkertijd
snap ik de vraag. Ik weet ook dat de Vereniging Hogescholen een profiel met algemene kwaliteitseisen heeft opgesteld
waaraan een lector moet voldoen. Het zou mijn voorkeur
hebben om niet dicht te regelen wat lectoren doen. Dat
risico heeft het amendement wel in zich. Ik zou het amendement van de heer Rog als aansporing willen zien om
bestuurlijke afspraken te maken met de lectoren die werkzaam dan wel aangesteld zijn op het mbo. Ze moeten voldoen aan de kwaliteitseisen die de Vereniging Hogescholen
heeft gesteld. Dat kan namelijk meer stimuleren dat helder
is waaraan lectoren moeten voldoen — dat geldt ook als
een lector in het mbo werkt: hij móet voldoen aan de kwaliteitseisen van het mbo — en tegelijkertijd dat lectoren niet
worden uitgesloten om in het mbo te werken. Ook kan het
een boost geven of, in netjes Nederlands, kunnen stimuleren dat ook in het mbo een vorm van practoraat wordt
ontwikkeld. Ik zou me, kijkend naar de heer Rog, kunnen
voorstellen dat hij zijn amendement wil omvormen tot een
motie in deze richting. Dat zou ik zeer op prijs stellen. Dan
hebben we misschien het beste van twee werelden: de
lectorpositie wordt beter beschermd, zodat er geen wildgroei aan lectoren kan ontstaan in het mbo — ik snap goed
dat de heer Rog dat niet wil — en tegelijkertijd kan die
beroepskolom qua onderzoek worden versterkt.
De heer Rog (CDA):
Ik geef in ieder geval aan dat ik net als de minister vind dat
de positie van de lector in het hbo van belang is — vandaar
het amendement — en dat het in het mbo van belang is om
de practoraten verder te ontwikkelen. Ik kan me voorstellen
dat we dit laatste willen borgen zoals we dat doen met het
lectoraat in het hbo. Tegelijkertijd deel ik de opvatting van
de minister dat samenwerking in die beroepskolom nodig
is. Ik dank de minister voor haar reactie. Ik ga eventjes
bekijken of dit gaat leiden tot een gewijzigd amendement
of tot een motie, zoals de minister suggereerde.

15 september 2016
TK 112

112-9-16

De voorzitter:
Dat wachten we dan af.
Er ligt ook nog het amendement op stuk nr. 12, van de heer
Beertema.
Minister Bussemaker:
Ik zie dat nu voor het eerst.
Het heeft betrekking op mijn opmerking dat er helemaal
geen uitzonderingen meer bestaan. Zo begrijp ik het. Het
gaat erom dat de benamingen "universiteit" en "hogeschool"
alleen nog maar gebruikt mogen worden voor instellingen
die erkend zijn als WHW-instelling. Dat gaat verder dan wat
ik beoogde. Het betekent dat elke instelling die niet in de
WHW-systematiek past, de term "universiteit" of "hogeschool" niet meer mag gebruiken. Dan zijn er dus meer
instellingen die daarvoor een andere naam moeten kiezen.
Dat heeft niet mijn voorkeur, maar het heeft wel een
bepaalde consequentheid in zich, zoals ik eerder zelf ook
heb aangegeven. Om wetstechnisch nog even preciezer
naar dit amendement te kunnen kijken, zal ik dit punt meenemen in de verdere schriftelijke beantwoording, als de
heer Beertema dat goedvindt. Ik hoor dat hij dat goedvindt.

Dat geldt ook voor de vragen die eigenlijk door iedereen
zijn gesteld over de volkomencycluseis, de eis dat nieuwe,
niet-bekostigde instellingen die diploma's willen verlenen,
eerst een keer de hele cyclus doorlopen moeten hebben.
Dit betreft, zo zeg ik maar even heel kort, herstel van wetgeving. Dat is dus helemaal niks nieuws. Er wordt een fout in
de wet gecorrigeerd. Ik zal dus nog schriftelijk ingaan op
de vragen die hierover zijn gesteld.
Dat laatste geldt ook nog een keer voor de amendementen,
want sommige zijn van nummer veranderd.
Ik zal een en ander op korte termijn aan de Kamer doen
toekomen, omdat ik hoop dat we deze wetsbehandeling
ook met het oog op maatschappelijke thema's en maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef bij sommige instellingen
snel kunnen afronden. Dan heb ik de middelen in handen
om echt te kunnen handelen.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
De collega's wachten de beloofde antwoorden af.
Ik dank de minister en de collega's.

De voorzitter:
Dan is dat afgesproken.

De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

De heer Duisenberg (VVD):
Ik kom nog even terug op de discussie over de lector tussen
de minister en de heer Rog. Kan de minister in haar beantwoording meenemen, of de heer Rog in zijn motie of wat
dan ook, wat dan de consequentie is voor het binaire systeem, en dan met name hoe dat in het buitenland wordt
gebruikt? Wat wordt dan de Engelse term voor "lector"?
We hebben net een hele discussie gehad over "universities"
en "universities of applied sciences". Het lijkt me belangrijk
om dan ook door te hebben wat de consequentie is voor
dat belangrijke onderscheid, ook als je naar het buitenland
kijkt.
Minister Bussemaker:
Dat doe ik, maar voor zover is weet is daarvoor de term
"associate professor" gebruikelijk.
De voorzitter:
Aan het begin heeft de minister gezegd dat we ook nog een
aantal schriftelijke antwoorden zullen krijgen. Ik denk dat
de paar punten die hier vanmiddag zijn besproken, daarin
ook worden meegenomen.
Minister Bussemaker:
Ik kon niet meer ingaan op de vragen over de graadverlening, dus over de titel "bachelor" en "master". Die hebben
overigens veel overeenkomsten met de vragen over de
aanduidingen van en verschillen tussen "hogeschool" en
"universiteit". De algemene lijn is dus niet verschillend,
maar de meer specifieke vragen zal ik nog schriftelijk
beantwoorden.

Tweede Kamer

Bescherming namen en graden hoger
onderwijs

15 september 2016
TK 112

112-9-17