ADVIES 11/07 | April 2011

Strategische Agenda
Hoger Onderwijs,
Onderzoek en
Wetenschap

SOCIAAL-ECONOMISCHE RAAD
Bezuidenhoutseweg 60
Postbus 90405
2509 LK Den Haag
T 070 3499 499
E communicatie@ser.nl
www.ser.nl
© 2011, Sociaal-Economische Raad

Advies Strategische Agenda Hoger Onderwijs Onderzoek en Wetenschap

Aan de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Deze publicatie betreft de ‘ministersversie’ van het advies, vooruitlopend op de
officiële SER-uitgave.

Inhoudsopgave
Samenvatting .....................................................................................................3
1.
Inleiding ....................................................................................................5
2.
Benutten van talent .....................................................................................5
3.
Basiskwaliteit hoger onderwijs omhoog ..........................................................6
4.
Toegankelijkheid optimaliseren .....................................................................7
5.
Reliëf en differentiatie in dienst van studenten en bedrijven ............................ 11
6.
Ruimte voor excellentie ............................................................................. 13
7.
Relatie onderwijs-arbeidsmarkt versterken ................................................... 14
8.
Onderzoek, innovatie en valorisatie ............................................................. 17
9.
Financiering en bekostiging ........................................................................ 19
Geraadpleegde literatuur .................................................................................... 22
Bijlagen
1.
Adviesaanvraag
2.
Samenstelling voorbereidingsgroep AMV-HO en commissie AMV

3

Samenvatting
De SER levert in dit advies input voor de Strategische Agenda Hoger Onderwijs,
Onderzoek en Wetenschap 2011. Het belang van hoger onderwijs voor de arbeidsmarkt
staat hierin centraal.
Nederland heeft de ambitie te behoren tot de top vijf van kenniseconomieën. Dit
betekent dat zo veel mogelijk potentieel talent het hoger onderwijs moet kunnen
bereiken en daar ook tot ontwikkeling moet kunnen komen. In het hoger onderwijs is
echter sprake van een aanzienlijke studie-uitval, wordt talent te weinig uitgedaagd en is
er te weinig flexibiliteit in het systeem om de gevarieerde vraag van studenten en
arbeidsmarkt goed te bedienen. Studie-uitval, verkeerde studiekeuze, studiewisseling en
het vaak dientengevolge lang studeren hebben tot gevolg dat de Nederlandse jongeren
relatief laat de arbeidsmarkt betreden. Dat is zowel nadelig voor de jongeren zelf als
voor de Nederlandse samenleving en economie.
De basiskwaliteit in het hoger onderwijs moet omhoog. Een belangrijk aspect daarbij is
de kwaliteit van de docenten, in het bijzonder in het hbo. Met een betere basiskwaliteit
kunnen excellentieprogramma’s zich richten op toptalent in zowel wo als hbo.
Er moet sterker worden ingezet om de juiste student op de juiste plaats te krijgen. Een
betere inhoudelijke voorlichting door onderwijsinstellingen over studierichtingen en
opleidingen, een betere voorbereiding door studenten, en selectie en matching gericht
op het beter bij elkaar laten passen van student en opleiding. Bij zowel selectie als
financiële maatregelen moet ervoor worden gewaakt dat dit niet ten koste gaat van de
toegankelijkheid. De raad vraagt daarbij aandacht voor opleidingen die een rol kunnen
spelen in het oplossen van arbeidsmarktknelpunten.
Met de commissie-Veerman pleit de raad voor meer differentiatie in het hoger
onderwijs, om studenten en de arbeidsmarkt beter te kunnen bedienen (een veelzijdig
en efficiënt onderwijsaanbod, waaronder de associate degree en meer mogelijkheden tot
excellentie in hbo en wo). Versnippering van het aanbod aan opleidingen moet
daarentegen terug worden gedrongen op onderwijskundige en
beroepsmatige/vaktechnische gronden. Wel moet er een duidelijk onderscheid blijven
tussen hbo en wo.
In de samenwerking tussen het georganiseerd bedrijfsleven en het hoger onderwijs, met
name de hogescholen, is veel te winnen door te komen tot overleg op landelijk niveau.
Verder dient aansluiting gezocht te worden bij de negen topsectoren.
Campusontwikkeling biedt daarbij ook een mogelijkheid voor instellingen om hun
regionale aspect te benutten en om zich te profileren.
Verder benadrukt de raad dat het hoger onderwijs (inclusief private aanbieders) een rol
moet kunnen blijven spelen in het proces van een leven lang leren.
Onderzoek vraagt massa en focus. De topsectoren vormen daarbij een goed
aangrijpingspunt. Relevant onderzoek, innovatie en valorisatie gebeuren echter ook op
wetenschapsgebieden buiten deze sectoren. Valorisatie vraagt daarbij om een goede en
succesvolle samenwerking tussen (jonge) bedrijven en kennisinstellingen.
Ten aanzien van de financiering van het onderwijs, onderzoek en innovatie wijst de raad
erop dat het bereiken van de Nederlandse ambitie te behoren tot de top vijf van de
kenniseconomieën, naast een effectieve en efficiënte inzet van (bestaande) middelen
ook, zeker op de middellange en lange termijn, extra investeringen zal vragen. Daarbij
benadrukt de raad dat het om investeringen gaat met een duidelijk positief rendement,
voor het individu maar nadrukkelijk ook voor Nederland.

4

Tot slot dient de nieuwe bekostiging van het hoger onderwijs wat de raad betreft minder
gericht te zijn op aantallen eerstejaarsstudenten en het totaal aantal studenten en meer
op kwaliteit en profilering en daarbij eenvoudig en transparant te zijn.

5

1.

Inleiding

Adviesaanvraag
Met dit advies geeft de Sociaal-Economische Raad zijn opvattingen weer over de positie
en rol van het hoger onderwijs en onderzoek. Het advies vormt de reactie op de
adviesaanvraag van de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 9
maart 2011. De SER wordt daarin gevraagd om, uitgaande van de kabinetsreactie op
het rapport van de commissie-Veerman en de kaders van het regeerakkoord, voor 1
april een advies uit te brengen ter voorbereiding van de Strategische Agenda Hoger
Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap 1.
Het advies is voorbereid door een voorbereidingsgroep uit de commissie Arbeidsmarkten Onderwijsvraagstukken (AMV) 2.
De raad heeft het advies vastgesteld in zijn openbare vergadering van 15 april 2011.
Het verslag van de raadsvergadering is te vinden op de website van de raad
(www.ser.nl).
Focus van het advies
In dit advies richt de raad zich op enkele sociaal-economische thema’s met name vanuit
het perspectief onderwijs-arbeidsmarkt. Vanwege de wel heel korte termijn die
beschikbaar was voor de voorbereiding van dit advies, heeft de raad zijn reactie moeten
beperken tot enkele onderwerpen en vervolgens tot een aantal aspecten van deze
onderwerpen.
Opzet
Achtereenvolgens worden in het advies de volgende onderwerpen aan de orde gesteld:
−
Benutten van talent
−
Basiskwaliteit hoger onderwijs omhoog
−
Toegankelijkheid optimaliseren
−
Reliëf en differentiatie in dienst van studenten en bedrijven
−
Ruimte voor excellentie
−
Relatie onderwijs-arbeidsmarkt versterken
−
Onderzoek, innovatie en valorisatie
−
Financiering en bekostiging.

2.

Benutten van talent

Voor de welvaart van Nederland is excellent (hoger) onderwijs van cruciaal belang.
Kennis bepaalt in belangrijke mate de concurrentiepositie van landen en het belang van
kennis groeit nog steeds.
Voor Nederland betekent dit dat we al het talent dat in ons land aanwezig is, moeten
benutten en verder ontwikkelen. Enerzijds vanuit de sociale optiek, de ontplooiing van
de mogelijkheden die mensen hebben. Anderzijds nadrukkelijk ook om de welvaart van
Nederland op peil te houden en verder te laten groeien. Onderwijs en onderzoek zullen
een bijdrage moeten leveren aan oplossingen om innovatief te kunnen omgaan met een
kleinere beroepsbevolking en een groeiende zorgvraag door de vergrijzing (verhoging
arbeidsproductiviteit), alsook voor crises op het gebied van milieu, klimaat, grondstoffen
en het benutten van economische kansen.
Toegespitst op het hoger onderwijs betekent dit dat het aanwezige talent het hoger
onderwijs moet kunnen bereiken en dat vervolgens in het hoger onderwijs dit talent tot
1

De adviesaanvraag is opgenomen als bijlage 1.

2

Voor de samenstelling van de commissie AMV zie bijlage 2.

6

ontwikkeling komt. Het benutten van het aanwezige talent vraagt dus allereerst om een
goede kwaliteit van het basisonderwijs en voortgezet onderwijs, dat leerlingen uitdaagt
en goed voorbereidt op volgende stappen in het onderwijstraject en/of op de
arbeidsmarkt.
Aansluitend moet er een goed stelsel van hoger onderwijs zijn dat de verschillende
talenten bij de studenten ontwikkelt en tot hun recht laat komen. De commissieVeerman constateerde dat in het hoger onderwijs de basiskwaliteit redelijk op orde is,
maar dat het talent onvoldoende wordt benut. De studie-uitval is te hoog, talent wordt
te weinig uitgedaagd en er is te weinig flexibiliteit in het systeem om de gevarieerde
vraag van studenten en de arbeidsmarkt goed te bedienen 3. In dit licht behoeft ook de
basiskwaliteit van het hoger onderwijs op onderdelen verbetering.
De raad wijst nadrukkelijk op de negatieve effecten van studie-uitval, verkeerde
studiekeuze, studiewisseling en het vaak dientengevolge lang studeren voor de
arbeidsmarkt 4. De vergrijzing vraagt een toenemende participatie en langer werken.
Verkeerde keuzes in het hoger onderwijs hebben als consequentie een negatief effect op
de arbeidsmarkt. Jongeren brengen in die situatie meer tijd door in het hoger onderwijs
dan nodig en betreden daardoor relatief laat de arbeidsmarkt. Dit is zowel nadelig voor
de jongeren zelf als voor Nederland als geheel. De raad ziet dan ook als belangrijkste
opgave voor het hoger onderwijs – overheid, instellingen, afnemend werkveld en
studenten – dat alles wordt gedaan om het aanwezige talent optimaal tot zijn recht te
laten komen en een goede voorbereiding te bieden op arbeidsmarkt en wetenschap (zie
paragraaf 4).

3.

Basiskwaliteit hoger onderwijs omhoog

Hoewel er in het verleden al veel is gedaan om de kwaliteit van het hoger onderwijs te
verbeteren, blijft deze op punten tekortschieten. Hierdoor worden studenten
onvoldoende uitgedaagd om het maximale uit hun studieloopbaan te halen en krijgt de
arbeidsmarkt niet het talent dat zij nodig heeft.
Stevige verbetering kwaliteit
De raad acht het wenselijk dat het kabinet aangeeft hoe het de basiskwaliteit in het hbo
en wo wil verbeteren in deze kabinetsperiode. De raad ziet vooral kansen in het
investeren in de kwaliteit van de docenten. Op universiteiten zijn al eerste stappen
gezet, onder andere met de basis- en seniorkwalificatie onderwijs (BKO en SKO) en de
professionaliseringstrajecten. Bij de hogescholen gaat een dergelijke
docentprofessionalisering nog te langzaam; de commissie-Veerman wijst er ook op dat
de Nederlandse hogescholen internationaal gezien een bijzonder laag gekwalificeerd
docentencorps hebben 5.
Daarom is het volgens de raad nodig te investeren in loopbaanbeleid en in ruimte voor
verdere ontwikkeling. Initiatieven die daarbij tot voorbeeld kunnen dienen zijn
‘Leerkracht’ (waarbij structureel 26 miljoen euro is geïnvesteerd in de positie van de
hbo-docent) en de lerarenbeurzen voor verdere scholing van onderwijzend personeel.
De raad wijst in dat verband op de mogelijkheid van het specialiseren van
docentfuncties. Docenten moeten veelzijdige kennis en vaardigheden hebben om in hun
3
4

5

Advies van de Commissie Toekomstbestendig Hoger Onderwijs Stelsel [commissie-Veerman] (2010)
Differentiëren in drievoud, pp. 8, 25.
Voor 2005 berekend op ca. 180 miljoen euro aan kosten voor de overheid (op basis van
onderwijskosten per student). Als de kosten van de studenten en het gederfde inkomensverlies (later
op de arbeidsmarkt) daaraan worden toegevoegd bedragen de kosten jaarlijks zo’n 7 miljard euro.
Zie Onderwijsraad (2008) Een succesvolle start in het hoger onderwijs, pp. 14, 15.
Zie Commissie-Veerman (2010) Differentiëren in drievoud, p. 70.

7

vak te excelleren en door specialisatie kunnen deze op korte termijn versterkt worden.
Zo wordt op de Hogeschool van Amsterdam onderscheid gemaakt tussen docenten die
uitblinken in onderzoeksvaardigheden, docenten met een sterke didactische focus en
docenten die veel ervaring in het betreffende werkveld hebben. Een brede kennisbasis
blijft daarbij van belang. De raad ziet ook kansen in het stimuleren van aio’s en
postdocs om voor een baan in het (hoger) onderwijs te kiezen; dit leidt sneller tot
gekwalificeerde docenten. Wanneer dit wordt gekoppeld aan het vergroten van
carrièreperspectieven gebaseerd op onderwijsprestaties in plaats van onderzoeks- of
managementprestaties, is dit een extra stimulans om de focus op onderwijskwaliteit te
houden.
Daarnaast zijn van belang het aantal contacturen te vergroten 6, de groepsgrootte te
verkleinen, steviger studiebegeleiding, meer nadruk op de pedagogische en didactische
opzet van het studieprogramma en voorzien in een meer kleinschalige organisatie van
het onderwijsproces.
Praktische invulling van de kwaliteitsverbetering
De raad vraagt aandacht voor de praktische invulling van de kwaliteitsverbetering.
Doorgaans worden deze investeringen ingevuld als meerjarenafspraken tussen het
ministerie en de koepels of onderwijsinstellingen 7. De raad ziet kansen in een bredere
discussie over de inzet van middelen voor kwaliteitsverbetering met de directe
belanghebbenden: vertegenwoordigers van docenten, studenten, onderwijsbestuurders
en het afnemende werkveld om hen direct bij de plannen te betrekken. Het verdient
aanbeveling om voor de komende kabinetsperiode te zoeken naar een
samenwerkingsvorm waarbij individuele instellingen met hun studenten, docenten en
het werkveld afspraken maken over de inzet van de beschikbare middelen. Dit kan
bijvoorbeeld gekoppeld worden aan website waar de plannen en de voortgang te volgen
zijn. Hierdoor ontstaat een groter draagvlak voor de investeringen en dragen alle
onderwijspartijen zorg voor een efficiënte besteding van de middelen. De algemene
doelstellingen kunnen op landelijk niveau gemaakt worden, de uitwerking kan
decentraal plaatsvinden tussen onderwijsgevers en onderwijsnemers.
Toeleverend onderwijs aanhaken
Het verbeteren van de kwaliteit raakt ook het toeleverend onderwijs. Doorlopende
leerlijnen zijn daarom van groot belang. Recente kabinetsplannen voor het terugbrengen
van het aantal profielen in het voortgezet onderwijs, meer nadruk op de kernvakken
Nederlands, Engels en wiskunde, het aanscherpen van de vo-exameneisen, de
kwaliteitsimpuls in het mbo en het aanscherpen van de doorstroom van hbo’ers naar het
wo ziet de raad als positieve ontwikkelingen. Het inkorten van mbo-4 van vier naar drie
jaar roept echter ook vragen op; hoe gaat het kabinet zekerstellen dat het eindniveau
blijft gehandhaafd?

4.

Toegankelijkheid optimaliseren

Benutten van talent betekent ook dat degenen die na een vooropleiding geschikt zijn
voor een opleiding in het hoger onderwijs dit onderwijs ook kunnen volgen.
Institutionele en financiële belemmeringen mogen dan deelname niet in de weg staan.
Dit laat onverlet dat het nodig is dat studenten een weloverwogen keuze maken op basis
van de relevante informatie.

6

7

Het is van belang dat het aantal contacturen aansluit bij de onderwijsvisie van de instelling. Meer
contacturen zijn dan niet in alle gevallen nodig. Instellingen kunnen ook veel bereiken met bijv. de
inzet van e-learning, zoals online hoorcolleges en werkgroepvergaderingen via bijv. Sharepoint.
Zie ook TK 31 288 Kabinetsreactie op het rapport van de commissie Veerman, nr. 150, p. 6, 7.

8

Juiste studiekeuze
Studiesucces is afhankelijk van een goede en bewuste studiekeuze.
Studiekeuzebegeleiding, beroepskeuzevoorlichting en loopbaanoriëntatie kunnen daarbij
een belangrijke rol spelen. De raad vindt het dan ook positief dat het kabinet
verbetering nastreeft en ook aandacht heeft voor een betere afstemming tussen vo,
mbo en ho 8.
Hij benadrukt dat ook de aanstaande studenten meer tijd en aandacht aan hun
studiekeuze moeten besteden. Een verplichte deelname aan voorlichtingsdagen,
matchingsgesprekken, intakegesprekken en andere activiteiten gericht op een goede
aansluiting en een bewuste keuze is daarbij wellicht te overwegen.
Bij dit alles is het van groot belang dat hogescholen en universiteiten in hun voorlichting
de inhoud van hun opleidingen goed omschrijven, duidelijk aangeven wat nodig is
(vooropleiding, inzet e.d.) voor een succesvolle studie, plus een helder perspectief
geven op latere beroepsmogelijkheden en mogelijkheden op de arbeidsmarkt. Daarbij
zal het willen binnenhalen van zo veel mogelijk studenten een negatief effect op de
kwaliteit van de studievoorlichting en de beroepskeuzevoorlichting hebben.
De raad ziet ook nadrukkelijk een voorlichtende rol voor het mbo en vo via met name de
schooldecanen. Vermelding verdient verder de mogelijkheid van centrale voorlichting via
internet, zoals via de site Studiekeuze 123 9.
Verder wijst de raad op het aanbieden van heel veel opleidingen die onderling veelal niet
wezenlijk onderscheidend zijn 10. Dit kan leiden tot ‘keuzestress’, hetgeen zich uit in het
uitstellen van keuzes en het terugkomen op die keuzes en derhalve een goede
studiekeuze zeer bemoeilijkt.
Met name in opleidingen waar tekorten dreigen, kan het bedrijfsleven ook een rol spelen
bij het maken van een goede studiekeuze door duidelijk en aansprekend te maken wat
het arbeidsmarktperspectief is van de opleiding. Een goed voorbeeld daarvan is de pilot
werkveldsecretaris bachelor of engineering van een aantal technische
brancheorganisaties met ondersteuning van OCW. De pilot heeft onder meer geleid tot
het aansprekend in beeld brengen van het toekomstperspectief van de HBO engineering
opleidingen.
Los van dit alles wijst de raad erop dat ook bij uitstekende studiekeuzebegeleiding,
studievoorlichting en een bewuste keuze, een deel van de jongeren toch een verkeerde
keuze zal maken, ook omdat een aantal van hen nog niet precies zal weten wat ze
willen. In dergelijke gevallen wordt ook van de instelling een inspanning verwacht om de
student alsnog op de juiste plek terecht te laten komen 11. Het maken van een verkeerde
keuze (en dat kan ook betekenen een te hoge studiekeuze) mag daarbij wat de raad
betreft wel net als nu (financiële) consequenties hebben, maar die mogen niet een
verdere studieloopbaan in de weg staan.
Juiste student op de juiste plaats
Het nastreven van selectie zoals beschreven in het rapport-Veerman past in het
benutten van talent. Het gaat daarbij nadrukkelijk niet om het uitsluiten van studenten,
maar om het bevorderen van de juiste student op de juiste plaats gelet op de eigen
leerstijl, motivatie en inhoudelijke interesses. Selectie is daarmee een middel om uitval
te voorkomen. De selectie kan dan een rol spelen bij opleidingen met een beperkte
capaciteit ten opzichte van de belangstelling (bijv. kunstopleidingen) of met specifieke
opleidingseisen (bijv. university colleges). Dat betekent dat selectie aanvullend moet
8
9
10
11

Zie TK 31 288 Kabinetsreactie op het rapport van de commissie Veerman, nr. 150, p. 4.
De gebruiksvriendelijkheid van deze site lijkt verbeterd te kunnen worden.
Dit zal waarschijnlijk primair spelen in het hbo. In het wo heeft inmiddels een reductie van het
aanbod plaatsgehad van zowel bachelors als masters (CRAB- en CRAM-operatie)
Bijv. hulp bij de keuze van een andere studie, het benutten van mogelijke vrijstellingen enz.

9

zijn op de vooropleiding en moet passen bij de eisen die gesteld worden aan de
opleiding. Selectie is niet, zoals ook de commissie-Veerman stelt (p. 38), bedoeld om
daarmee de toegang tot het hoger onderwijs moeilijker te maken 12. De raad vraagt in
dat licht in het bijzonder aandacht voor studenten uit groepen die nu (nog)
ondervertegenwoordigd zijn in het hoger onderwijs, in het bijzonder de niet-westerse
allochtonen 13.
Selectie moet ook niet in de plaats komen van het begeleiden van studenten of het
verhelpen van deficiënties in de vooropleiding. Ook moet voorkomen worden dat selectie
gezien gaat worden als een keurmerk voor een goede studie. De kwaliteit van alle
studies moet goed zijn (zie ook paragraaf 3).
Daarom benadrukt de raad ook het belang van matching en van selectie ‘na de poort’.
Daarbij vraagt hij aandacht voor de moeilijkheid van een goed en onbevooroordeeld
intakegesprek. Selectie na de poort voorkomt niet in alle gevallen een verkeerde keuze,
maar kan wel ‘doormodderen’ voorkomen. Duidelijkheid over selectie na de poort kan
een preventieve werking hebben, als het betekent dat studenten beter voorbereid aan
hun studie beginnen.
Verder bepleit de raad dat onderwijsinstellingen meer dan nu een uitwisseling
organiseren van kennis van en ervaringen met selectiemethoden, matching,
intakegesprekken en andere methoden om een goede aansluiting te krijgen tussen
student en opleiding.
Tot slot wijst de raad erop dat, naast verbetering van het studiekeuzeproces, het van
belang is dat de student goed wordt begeleid tijdens de studie, onder andere om
vertraging te voorkomen.
Overstappen
Institutionele belemmeringen betreffen vooral de inrichting en de financiering van het
onderwijs. Het betreft de overstap van bijvoorbeeld mbo naar hbo, en de eventuele
consequenties van een driejarig mbo, maar het betreft ook de instroom van hbo naar
wo. Aan een dergelijke overstap kunnen wat de raad betreft de ontvangende instellingen
voorwaarden stellen, bijvoorbeeld een aansluitende of aanverwante opleiding of
schakelprogramma’s gevolgd hebben, mits deze functioneel zijn en bedoeld zijn om de
kans op studiesucces te vergroten.
De raad vraagt ook aandacht voor de instroom van vwo’ers in het hbo. De afgelopen
jaren is de instroom van vwo’ers in het hbo fors teruggelopen (zie figuur). Wellicht kan
de interesse van vwo’ers vergroot worden door snellere routes of aangepaste pakketten.
Dergelijke voorzieningen kunnen ook zorgen voor een goede overstapmogelijkheid van
wo naar hbo.
Een overstap naar praktijkgerichte opleidingen op hoog niveau kan tegemoetkomen aan
de behoefte van een deel van de studenten en aan de behoefte van de arbeidsmarkt.

12

13

Zie ook HBO-raad, ISO, LSVb en VSNU (2010) Nederland in de top 5: Naar een maatschappelijk
akkoord voor een toekomstig hoger onderwijs, www.vsnu.nl. Hierin wordt o.a. aangegeven dat
iedereen met de juiste talenten beter onderwijs wordt geboden en dat met meer maatwerk en betere
matching iedereen met talent en motivatie zijn weg kan vinden in het hoger onderwijs.
Zie bijv. Inspectie van het Onderwijs (2009) Aandacht voor diversiteit in het hoger onderwijs. Het
instroompercentage van autochtone en niet-westerse allochtonen is sterk verbeterd, met name de
uitval bij niet-westerse allochtonen is groter en de studieduur langer. Zie CBS (2010) Jaarrapport
Integratie 2010, p. 75 ev.

10

Figuur 1 Instroom van vwo’ers in het hbo (1995-2008)

Sociaal leenstelsel
Bij de plannen om een sociaal leenstelsel in te voeren voor de masterfase wil de raad
enkele opmerkingen maken over de mogelijke effecten hiervan voor de
toegankelijkheid.
De raad constateert dat onderzoek door het CPB laat zien dat naar verwachting een
sociaal leenstelsel geen nadelige effecten zal hebben op deelname en toegankelijkheid.
Volgens de CPB-studie is het prijseffect gering. Het rendement van een master is
gemiddeld genomen zodanig dat er sprake is van een goede investering, zeker als de
terugbetaling gekoppeld is aan het te verdienen inkomen; in individuele gevallen kan dit
echter anders zijn 14.
De raad moet echter ook constateren dat andere effecten kunnen leiden tot
vermindering van deelname aan het hoger onderwijs. Het gaat dan onder andere om
‘leenaversie’ 15. Dit zou tot gevolg kunnen hebben dat de wo-bachelor, meer dan nu het
geval is, gebruikt zal worden als entree tot de arbeidsmarkt (als bijvoorbeeld de
meerwaarde van een master (te) gering wordt verondersteld). Verder wijst hij erop dat
meerjarige masters (in de sectoren natuur, techniek en landbouw en de
onderzoeksmaster) 16 en de universitaire lerarenopleiding (na de master) minder
aantrekkelijk kunnen worden vanwege het vooruitzicht van een hogere studieschuld.
Ook de aantrekkelijkheid van en daarmee deelname aan een deeltijdstudie kunnen
afnemen (vanwege de koppeling tussen studieduur en collegegeld).
Dergelijke reacties kunnen leiden tot spanning met de noodzaak het aantal hoger
opgeleiden in Nederland te vergroten, hetgeen de raad onwenselijk vindt.

14

15

16

Zie CPB (2010) Notitie Effecten hoger private bijdrage voor hoger onderwijs. Recent onderzoek van
het CBS laat zien dat het persoonlijk inkomen van een hoogopgeleide in 2009 gemiddeld ruim 49.000
euro was en dat van een laagopgeleide gemiddeld ruim 26.000 euro. Het verschil tussen laag en
middelbaar opgeleiden (gemiddeld ruim 31.000 euro) is beduidend minder groot dan tussen
middelbaar en hoogopgeleiden. Zie: CBS (2011), Webmagazine 23 maart 2011.
Er zijn enige aanwijzingen dat leenaversie bij studenten een rol speelt, met name bij studenten uit
een lagere sociale klasse. Zie CPB (2010) Notitie Effecten hoger private bijdrage voor hoger
onderwijs, bijlage 2. Zie bijv. ook LSVb (2010) Studiefinanciering is essentieel. Ander onderzoek laat
zien dat gebrek aan kennis over mogelijkheden en voorwaarden van lenen geen rol speelt bij het
geringe gebruik van leenmogelijkheden door studenten. Naast leenaversie kunnen ook ‘cognitive
constraints’ (het niet kunnen overzien van alle voor- en nadelen) een rol spelen. Zie Booij, A.S., E.
Leuven en H. Oosterbeek (2010) The role of information in the take-up of student loans.
Ruim 35% van de masterstudenten volgt een tweejarige master. Zie TK, 32 500 VIII nr. 115, p. 2.

11

5.

Reliëf en differentiatie in dienst van studenten en bedrijven

Met de commissie-Veerman vindt de raad dat het Nederlandse hoger onderwijs te
uniform van aard is. Verdere differentiatie is noodzakelijk om studenten en arbeidsmarkt
goed te kunnen bedienen. Een diverse studentenpopulatie met een variatie in talenten
vraagt een gedifferentieerd aanbod; naar richting, naar niveau en naar specialisatie.
Daarnaast heeft ook de arbeidsmarkt een gedifferentieerde behoefte aan
afgestudeerden, bijvoorbeeld van de associate degree tot en met afgestudeerden met
een master en gepromoveerden, maar ook naar onderscheid in competenties. Dat
vraagt van de hogescholen en universiteiten dat zij hierop inspelen.
Handhaven onderscheid hbo-wo en nadruk op onderwijs
De commissie-Veerman bepleit differentiatie in structuur, tussen instellingen en in
aanbod. Wat betreft differentiatie in structuur hecht de raad aan een blijvend en
duidelijk onderscheid tussen hbo en wo; praktijk- en toepassingsgericht naast theorieen onderzoeksgericht. Een onderscheid dat ook tot uitdrukking komt in een (ook
internationaal) herkenbare titulatuur en in het diplomasupplement.
De raad ondersteunt de aanbeveling van de commissie-Veerman om onderwijs als
kerntaak van hogeronderwijsinstellingen meer aandacht te geven. Het gaat dan om het
inspelen op verschil in leerstijlen en achtergronden, flexibeler onderwijsprogramma’s,
betere organisatie van het onderwijs en voldoende waardering voor het geven van
onderwijs 17.
Differentiatie tussen instellingen en in aanbod
De wens meer reliëf aan te brengen in het hogeronderwijsaanbod krijgt steun van de
raad. Dit reliëf moet wel gebaseerd zijn op kwaliteit en op werkelijk onderscheid en niet
op een caleidoscopisch aanbod van opleidingen en opleidingsrichtingen. Onderscheid en
differentiatie zullen dienstbaar moeten zijn aan de verschillen tussen studenten (aanbod
van korte en lange trajecten, verschil in onderwijsconcepten, modulair aanbod en vooral
een duidelijk aanbod) en aan het bedrijfsleven (onderscheid naar niveau en duidelijkheid
over de kwaliteit); ook zullen ze betrekking moeten hebben op het onderzoek en de
kennisvalorisatie en een eventueel onderscheid daartussen. In dat kader is het enerzijds
van belang dat het bekostigingssysteem voor het hoger onderwijs dergelijk gedrag, het
binnenhalen van zo veel mogelijk studenten, niet stimuleert. Anderzijds zullen de
colleges van bestuur in het hoger onderwijs zich de vraag moeten stellen welk onderwijs
zij willen bieden en op welke manier zij studenten willen aantrekken: of zij de grootste
of de beste willen zijn in de opleidingen die zij bieden. In het te ontwikkelen
bekostigingsmodel zal dit element een nadrukkelijke plaats moeten krijgen.
Daarbij moet er wel voor worden gewaakt dat differentiatie niet leidt tot kopieergedrag
waarbij alle instellingen zich richten op dezelfde doelgroep, kiezen voor dezelfde
veelbelovende specialisaties of allemaal een ‘college’ oprichten of activiteiten
onderbrengen op een campus. Met andere woorden: het is wenselijk dat instellingen een
helder en onderscheidend profiel kiezen.
Versnippering opleidingen terugdringen
Met betrekking tot de veelheid aan studierichtingen, opleidingen en opleidingsrichtingen,
zoals in het hbo, wijst de raad erop dat een dergelijke versnippering met een veelheid
aan al dan niet verwante studies het keuzeproces van de student bemoeilijkt en het
risico op keuzestress en een verkeerde keuze vergroot (zie paragraaf 4).
Voor werkgevers bemoeilijkt een dergelijk breed palet het goed kunnen inschatten van
de waarde van de opleiding voor het werk dat moet gebeuren. De raad wijst daarbij op
17

Zie commissie-Veerman (2010) Differentiëren in drievoud, aanbeveling 9, p. 49 e.v.

12

de CRAB- en CRAM-operatie (Commissies Reductie Aanbod Bachelor- en
Masteropleidingen) zoals deze heeft plaatsgevonden in het wo en die daar tot een
aanzienlijke reductie heeft geleid. Hij geeft in overweging in het hbo ook een dergelijke
operatie te starten.
Het bekostigingssysteem zou een dergelijke ontwikkeling mogelijk moeten maken.
De raad onderschrijft het voorstel van de commissie-Veerman om de opleidingen in de
bachelorfase c.q. het begin van de bachelorfase (hbo) te verbreden, dat wil zeggen een
breed eerste jaar aan te bieden. Het is daarbij aan de instellingen om af te wegen welke
opleidingen baat hebben bij een ‘bredere’ start en welke opleidingen direct een meer
specialistische insteek vereisen. Van belang is dat deze afweging wordt gemaakt op
onderwijskundige en beroepsmatige/vaktechnische gronden en dat daar ook het
afnemend veld bij wordt betrokken.
Daarnaast is het ook de verantwoordelijkheid van de colleges van bestuur en van de
minister van OCW om, waar mogelijk, schaalvoordelen in het hoger onderwijs beter te
benutten. De drievoudige differentiatie die de commissie-Veerman bepleit, leidt immers
ook tot een grotere macrodoelmatigheid.
Verschil in niveau
De raad beoordeelt in het kader van differentiatie in het hoger onderwijs de definitieve
invoering van de associate degree (Ad) positief. De Ad komt tegemoet aan de
uiteenlopende behoeften bij studenten (bijvoorbeeld de doorstroom mbo-hbo) en bij
bedrijven. De raad ondersteunt de arbeidsmarktoriëntatie van de associate degree,
maar hecht eraan dat de Ad tevens een doorstroomkwalificatie is naar de bachelor. De
verantwoordelijkheid voor de Ad-opleidingen moet daarom bij het hbo liggen. Voor de
Ad is samenwerking met het mbo van belang, maar een Ad kan niet geheel gegeven
worden op een ROC omdat het voor een student belangrijk is dat dat men voor een hboopleiding ook (gedeeltelijk) vertoeft in een hbo-omgeving.
Daarmee bieden de Ad (als arbeidsmarktgeoriënteerde opleiding) en de hbo-bachelor
(eveneens arbeidsmarktgeoriënteerd) de ruimte om na het betreden van de
arbeidsmarkt de verworven kennis aan te vullen naar bachelor- of masterniveau. De
raad wijst erop dat het financieringssysteem een dergelijke vorm van ‘leven lang leren’
niet moet bemoeilijken door bijvoorbeeld het vragen van hogere collegegelden aan
oudere studenten, zeker niet als het de eerste bachelor of master betreft. Daarnaast ziet
de raad als groot voordeel van de Ad dat daardoor wellicht het aantal studenten dat de
overstap van mbo naar hbo kan maken wordt vergroot. Dit vergroot de toegankelijkheid
van het hoger onderwijs 18.
Door de introductie van de Ad, als korte studie, kan de gemiddelde duur van studies
dalen, wat er vervolgens toe kan leiden dat de gemiddelde kosten van hoger onderwijs
per student en de gemiddelde studiekosten van studenten in Nederland iets dalen 19.
Net als in zijn briefadvies van 20 juni 2008 vraagt de raad aandacht voor de status van
de wo-bachelor. Vooropstaat dat de behoefte van de arbeidsmarkt hier leidend moet
zijn. In tegenstelling tot de meeste hbo-bachelors valt een wo-bachelor in dit verband
niet te beschouwen als een afgeronde studie die voorziet in een arbeidsmarktrelevante
(eind)kwalificatie.

18
19

Overigens is het natuurlijk ook mogelijk dat studenten na mbo-4 de arbeidsmarkt opgaan en daarna
duaal een associate degree-opleiding gaan doen.
Uit OECD (2010) Education at a Glance 2010 blijkt dat het Nederlandse hoger onderwijs het duurste
is van alle OESO-landen. Dit heeft met name te maken met de lange opleidings- en studieduur c.q.
het ontbreken van korte opleidingen waardoor studenten relatief lang arbeidsinkomsten mislopen
(forgone earnings) zie p. 135 en 143.

13

6.

Ruimte voor excellentie

Waar de voorgaande aanbevelingen zich richtten op de basiskwaliteit en de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs, ziet de raad ook kansen om excellentie te
bevorderen. Het gaat de raad niet alleen om het beste halen uit de allerbeste studenten,
maar om het beste te halen uit alle studenten. Excellentieprogramma’s kunnen zich
daarbij richten op het toptalent in hbo en wo en hen in staat stellen om het maximale te
halen uit hun vakken.
Excellentie via honoursprogramma’s
De raad ziet kansen voor excellentie in het vergroten van het aanbod aan
honoursprogramma’s 20. Honoursprogramma’s zoals het Utrecht Law College en de
Roosevelt Academy in Middelburg vullen een leemte in het onderwijsbestel en zijn een
toonbeeld van onderwijskwaliteit. De onderwijsvisie van deze intensieve opleidingen kan
op belangrijke delen ook breder in het hoger onderwijs worden toegepast. Daarbij kan
worden gedacht aan aspecten als continuous assessment, kleine groepen, intensieve
begeleiding, multidisciplinair onderzoek en het verbinden van wonen en studeren.
Andere inspirerende voorbeelden waar ruimte wordt geboden aan excellentie zijn de
Radboud Honours Academy en het topsportprogramma van de Hanzehogeschool in
Groningen; ook hier ziet de raad elementen die breder kunnen worden ingezet op
andere onderwijsinstellingen. Honoursprogramma’s bieden bij uitstek kansen om
gerichte aansluiting bij het bedrijfsleven te zoeken, zowel inhoudelijk als financieel.
Breed opgeleid met ruimte voor een tweede studie
De raad ziet grote meerwaarde in studenten die breed zijn opgeleid en daardoor ook
breed inzetbaar zijn op de arbeidsmarkt, mede vanuit het perspectief van een leven lang
leren. Een brede opleiding draagt ook bij aan duurzame inzetbaarheid gedurende de
loopbaan. Momenteel is het mogelijk om gelijktijdig twee studies te volgen; die
mogelijkheid zou ook moeten blijven bestaan bij het beleid gericht op het terugdringen
van langstuderen, om zo ruimte te bieden aan excellente studenten. Hoewel de raad
constateert dat het kabinet toe wil naar het adagium ‘één bachelor één master’, acht de
raad het wenselijk om vanuit het perspectief van de arbeidsmarkt, voor specifieke
sectoren de bekostiging voor een tweede studie te handhaven (het gaat om tweede
studies in zorg of onderwijs 21; het kan een overweging zijn om in bepaalde gevallen op
basis van structurele arbeidsmarkttekorten aanvullende uitzonderingen te maken).
Verder kan de overstap van hbo naar wo worden vereenvoudigd wanneer het
schakeltraject dat hiervoor benodigd is, al tijdens de hbo-opleiding als excellentietraject
wordt aangeboden. Dit verkort bovendien de studieduur en vermindert de studiekosten
voor studenten.
Versterken van de internationale oriëntatie van hoger onderwijs
De raad ziet belangrijke kansen in de internationalisering van onderwijs en onderzoek.
De globalisering van de economie maakt dat er werknemers nodig zijn met de kennis en
de vaardigheden om daarop in te spelen. Dit vraagt in de eerste plaats een oriëntatie
van het onderwijs waarbij deze internationalisering wordt onderkend en ‘over de grens
heen kijken’ onderdeel wordt gemaakt van het onderwijs. Met name hbo-docenten
hebben hier nog een slag te maken. Meer internationale mobiliteit stimuleert instellingen
om het onderwijs internationaler in te richten. De raad dringt voor de Strategische
Agenda aan op concrete plannen van het kabinet om met onderwijspartners de
internationale oriëntatie te vergroten door onder meer de mobiliteit van studenten én
staf te vergroten. Hierbij wijst de raad op de mogelijkheden van joint degrees, het
20
21

Het wetsvoorstel ‘Ruim baan voor talent’ maakt collegegelddifferentiatie in sommige gevallen
mogelijk. Dit wetsvoorstel ligt momenteel voor in het parlement, zie TK 32 253.
Zie SBO (2010) Inventarisatie: financiering tweede studie leraren.

14

invoeren van een landelijk mobility window in (bachelor)curricula, de international
classroom, het diplomasupplement en virtuele mobiliteit.
Ook dient de toegankelijkheid van het hoger onderwijs te worden vergroot voor
buitenlandse studenten. Het aantrekken van buitenlands toptalent is belangrijk in de
ambitie om tot de top vijf van kenniseconomieën te gaan horen. Een groter aanbod aan
Engelstalige en Duitstalige opleidingen kan daaraan bijdragen. Voor het aantrekken van
buitenlands toptalent is ook van belang de beurzen op een voldoende niveau te kunnen
handhaven. De bezuinigingen op NFP- en NICHE-beurzen zijn in dat licht zorgelijk. Meer
internationaal toptalent kan, wanneer studenten na afstuderen in Nederland blijven, de
verwachte krapte op de arbeidsmarkt helpen verminderen in specifieke sectoren 22.

7.

Relatie onderwijs-arbeidsmarkt versterken

De raad dringt erop aan dat het kabinet zich in de Strategische Agenda uitspreekt voor
een verdere versterking van de relatie tussen hoger onderwijs en arbeidsmarkt.
Stelselmatig samenwerken
Om een betere aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt te krijgen, is de raad van
mening dat het huidige overleg en de samenwerking tussen hogescholen en het
georganiseerde bedrijfsleven (als geheel en qua branches) over de inhoud van het
onderwijs beter moet worden. Dat overleg en die samenwerking zijn nu in de praktijk
fragmentarisch en versnipperd, omdat die zich nu vrijwel alleen afspelen op lokaal of
regionaal niveau. Hoewel dit waardevol is, ervaart het bedrijfsleven de samenwerking
vaak als te vrijblijvend. Er is zodoende veel te winnen door het overleg en de
samenwerking met het georganiseerde bedrijfsleven en branches ook een landelijke
dimensie te geven; dit geldt in het bijzonder in het hbo. Branches overzien de
ontwikkelingen op langere termijn in hun sector en kunnen daardoor kwalitatief en
kwantitatief aangeven wat de behoeftes zullen zijn op hbo-niveau. Aansluiting bij de
topsectoren, de huidige zes centres for entrepreneurship en campusontwikkeling ligt dan
voor de hand. Ook is het zaak het arbeidsmarktperspectief zowel bij de accreditatie als
bij de macrodoelmatigheid een stevigere positie te geven.
Verbinding met de negen topsectoren
Met het oog op de versterking van de relatie tussen hoger onderwijs en arbeidsmarkt
bepleit de raad om aansluiting te zoeken bij de negen topsectoren die onlangs zijn
aangewezen door het Ministerie van EL&I 23. Het moet hier gaan om een integrale
aanpak over de hele kennisketen van onderwijs, onderzoek en innovatie waarin zowel
universiteiten, technologische instituten als hogescholen een rol spelen. Het laten
aansluiten van onderwijs en onderzoek op deze negen topsectoren draagt bij aan
zwaartepuntvorming en versterkt de herkenbare identiteit van de Nederlandse
kenniseconomie. Een goed voorbeeld hiervan is het sectorplan chemie (zie kader).
Daarbij dient wel opgemerkt te worden dat een groot deel van het onderwijs en
onderzoek buiten de directe scope van deze topsectoren valt.

22
23

Bezien kan worden welke factoren het voor buitenlandse studenten aantrekkelijker maken om na
afstuderen in Nederland te blijven.
Zie: TK, 32 737 nr. 1 Naar de top: de hoofdlijnen van het nieuwe bedrijfslevenbeleid.

15

Sectorplan Chemie
In een tweestappenplan stelt de Regiegroep Chemie voor om het onderwijs en onderzoek in de chemie
en chemische technologie te reorganiseren en te versterken. Nieuwe impulsen in het bachelor- en
masteronderwijs, gerichte keuzes in zwaartepunten van onderzoek en goede afspraken tussen
universiteiten onderling zijn de onderdelen van deze revitaliseringoperatie. De reorganisatie en
versterking zullen leiden tot een efficiëntere inzet van de beschikbare middelen en mensen. Het plan zal
zorgen voor zeven – zeer aantrekkelijke – volwaardige bacheloropleidingen chemie/chemische
technologie en een ruime schakering van internationale masteropleidingen van hoog niveau in de
gekozen zwaartepunten in wetenschappelijk en technologisch onderzoek. Nadruk van het geïntegreerde
onderwijs en het onderzoek komt te liggen op drie focusgebieden (chemie voor
duurzaamheid/technologie, chemie voor materialen/nanowetenschappen en chemie voor de
(bio)medische wetenschappen/life sciences) en één nationaal research initiatief (NRI) in de chemie
(supramoleculaire chemie/colloïden).
Bron: Actieplan van de Regiegroep Chemie (2007) De perfecte chemie tussen onderwijs en onderzoek,
juni 2007.

Verbinding door campusontwikkeling
De afgelopen jaren hebben een duidelijke trend laten zien in de ontwikkeling van
scienceparks en (onderwijs)campussen. In totaal zijn er ongeveer 55
campusinitiatieven. Hiervan is ongeveer een kwart in de groei- of volwassenfase. De
overige zijn nog in een vroeg stadium van ontwikkeling 24. De Wageningse Food Valley,
de High Tech Campus Eindhoven, het Kennispark Twente en het Amsterdamse Science
park Watergraafsmeer zijn uitstekende voorbeelden van de meerwaarde die
campusvorming biedt. De raad ziet in deze ontwikkeling grote voordelen voor de
regionale inbedding van onderwijs en onderzoek in de arbeidsmarkt en het creëren van
massa en focus binnen de instelling, waarbij hij er wel op wijst dat het tot stand
brengen van een dergelijk ‘kennispark’ een grote en langdurige inzet van alle partners
vraagt. De raad acht het wenselijk ook hier expliciet de verbinding te leggen met de
negen EL&I-topsectoren en om campusvorming mee te nemen in de profileringsstrategie
van onderwijsinstellingen.
Bijeenbrengen van bedrijfsleven, studenten en docenten
De raad benadrukt verder dat er veel te winnen is in het bijeenbrengen van
bedrijfsleven, docenten en studenten (hbo-bachelor, wo-master). Studenten kunnen ook
voordat zij afstuderen al toegevoegde waarde hebben voor bedrijven – als stagiair of
parttime werknemer (zij brengen een frisse kijk mee), of meer specifiek via een
onderzoeksstage. De raad ziet grote voordelen voor zowel bedrijven als studenten in
hechtere samenwerking, vooral binnen honoursprogramma’s. Met name het hbo heeft
grote waarde voor het mkb als laagdrempelige kennispartner 25, maar ook het wo is zeer
gebaat bij een betere aansluiting met het bedrijfsleven. Met stages, traineeships, duale
opleidingen en initiatieven als scholarships en (scriptie)prijzen kunnen bedrijven al in
een vroeg stadium de kennis en vaardigheden van studenten benutten en de relatie
tussen bedrijven en onderwijsinstellingen versterken. Ook de Centres for
Entrepreneurship kunnen hierbij een rol spelen. Hoewel dit soort initiatieven uiteindelijk
een zaak is voor individuele bedrijven in relatie tot de individuele student, bepleit de
raad dat de Strategische Agenda ingaat op dit soort initiatieven om bedrijven en
studenten bij elkaar te brengen. Daarbij is het een interessante optie om te bekijken
hoe deze initiatieven tevens kunnen worden ingezet om docenten en bedrijfsleven bij
elkaar te brengen.

24

25

Buck Consultants International heeft in 2009 in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken
onderzoek gedaan naar campusvorming in Nederland. Zie: BCI (2009) Fysieke investeringsopgaven
voor campussen van nationaal belang.
De HBO-raad heeft aangegeven dat het aantal partijen in mkb en publieke sector dat kan deelnemen
als kennispartner sterk zal worden uitgebreid. Zie KIA 2011-2020, p. 34.

16

“Tijdens de, inmiddels tot traditie geworden, herfstbijeenkomst van de Koninklijke
Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen zijn de Jong Talent Prijzen 2010
uitgereikt. Er werden drie Afstudeerprijzen van € 5.000,- uitgereikt aan de beste
afstudeerders (…) ter beschikking gesteld door resp. M&I/Partners, Tata Steel en
Abbott. Daarnaast werden er 40 Aanmoedigingsprijzen uitgereikt van € 500,- aan de
beste propedeuse studenten…….”. www.hollmij.nl.
“Wat is een traineeship? (…)Tijdens een traineeship ontwikkel je een brede scope en
leer je verder te kijken dan je eigen studie of vakgebied. Dat kan leiden tot
verrassende wendingen. Bijvoorbeeld een jurist die ontdekt dat marketing hem goed
ligt. Het traineeship is een prachtige manier om dat te ontdekken”. Met overzicht van
werkgevers met traineeprogramma’s. www.nobiles.nl.
“Studelta is een talentenorganisatie die ambitieuze studenten en starters bemiddelt in
studiegerelateerd werk. Wij bieden deze talenten vaste functies of tijdelijke
opdrachten binnen de segmenten Zorg, Profit, Onderwijs en Overheid in heel
Nederland. Hbo’ers en academici vanaf het derde studiejaar en starters met maximaal
twee jaar werkervaring komen hiervoor in aanmerking.” www.studelta.nl

Onderwijs afstemmen op de arbeidsmarkt
De raad ziet in meerdere arbeidsmarktsectoren tekorten ontstaan aan goedgeschoold
personeel 26. Hij vraagt het kabinet om kritisch te bezien hoe studenten met positieve
prikkels kunnen worden gestimuleerd om te kiezen voor een opleiding waaraan de
arbeidsmarkt in de toekomst sterk behoefte heeft en die dus een goede kans op een
baan biedt. De raad onderkent dat een precieze afstemming onder andere vanwege de
lange doorlooptijden in het onderwijs en de complexiteit en dynamiek van de
arbeidsmarkt, niet mogelijk is. Wel valt op grond van verschillende indicatoren een
indruk te geven van sectoren en beroepen waar tekorten worden verwacht. Daarbij ziet
de raad specifiek op het gebied van zorg, onderwijs en bèta-techniek knelpunten
ontstaan. Voortzetting van de activiteiten van het Platform Bèta Techniek acht de raad
noodzakelijk.
Focus op een leven lang leren
De raad benadrukt dat alleen het volgen van een (initiële) opleiding in de jeugdjaren al
lang niet meer volstaat om duurzaam op de dynamische arbeidsmarkt inzetbaar te zijn.
Verdere prioritering van een leven lang leren is en belangrijke voorwaarde voor een
duurzaam inzetbare arbeidsmarktpopulatie. Eenmaal op de arbeidsmarkt blijft het nodig
om te blijven leren en ontwikkelen om duurzaam inzetbaar te blijven. Dat besef dringt
steeds meer door en heeft ertoe geleid dat er tal van scholingsvoorzieningen zijn
ontstaan, mede naar aanleiding van afspraken in cao’s.
Wel wijst de raad erop dat de deelname aan deeltijd hoger onderwijs sinds 2004 is
gedaald van ca. 80.000 naar ca. 73.000 studenten in 2008/2009. Van dit laatste aantal
studeren ongeveer 61.000 studenten aan het hbo 27. Verdere prioritering van een leven
lang leren is volgens de raad een voorwaarde voor een duurzaam inzetbare
arbeidsmarktpopulatie. Daarbij onderkent de raad dat ook andere vormen van leren dan
formele scholing een grote bijdrage leveren aan een leven lang leren.
Daarbij vraagt de Raad speciale aandacht voor het verder benutten en bevorderen van
EVC (erkenning van Verworven Competenties), waarmee de studieduur kan worden
bekort, hetgeen met name van belang is voor mensen die over veel ervaring beschikken
en op latere leeftijd hun diploma willen behalen. Op dit moment is het zo dat instellingen
elkaars ervaringscertificaat vaak niet accepteren. Vooral in het HBO speelt dat een rol.
Als oorzaak hiervoor wordt genoemd dat landelijk vastgestelde beroepsprofielen te
algemeen zijn om als maatstaf te kunnen dienen voor een EVC-beoordeling. Om die
redenen worden instellingsspecifieke criteria gehanteerd wat de overdraagbaarheid van
26
27

Onder andere op basis van ROA (2009) De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2014.
Zie CBS (2008) Jaarboek Onderwijs in cijfers 2009, p. 198 ev.

17

het certificaat belemmert. Het is dus van belang dat Hogescholen onderling afspraken
gaan maken wie welke EVC-procedure aanbiedt en elkaars ervaringscertificaat
makkelijker gaan accepteren. Daarnaast is het van belang dat de acceptatie van een
EVC door examencommissies wordt vergroot.
Een andere belemmering om EVC te kunnen benutten is het feit dat een leerling zich
eerst moet inschrijven en daarna pas duidelijkheid krijgt van de examencommissie over
welke vrijstelling hij of zij kan krijgen op basis van het EVC. Deze onzekerheid kan er
toe leiden dat een leerling afziet van de opleiding, omdat er van te voren geen zicht is
op de lengte van de studieduur op basis van vrijstellingen.
In zijn advies over arbeidsmobiliteit Werk maken van baan-baanmobiliteit gaat de raad
dieper in op manieren om scholing verder te bevorderen, in het bijzonder waar het
scholing betreft die de functie en/of de sector overstijgt 28.
De raad vindt het van belang dat bij wijzigingen in het initieel onderwijs goed wordt
gekeken naar de gevolgen voor postinitiële scholing. De vraag wat te verstaan onder
initieel of postinitieel onderwijs is naar zijn mening in de huidige kabinetsvoorstellen
onvoldoende beantwoord en beargumenteerd. De raad beseft dat beantwoording van
deze vraag niet eenvoudig is, vanwege de grote implicaties voor alle betrokkenen. Bij de
behandeling van de adviesaanvraag zoals voorgenomen door het kabinet over
postinitiële scholing wil de raad daarom graag uitvoeriger in gaan op dit vraagstuk – en
andere vraagstukken – rond een leven lang leren, waar trouwens ook initieel onderwijs
op latere leeftijd onderdeel van uit kan maken. Ook het private onderwijs verdient
daarbij aandacht.
Daarop vooruitlopend acht de raad het verstandig om het collegegeldkrediet en de
studiefinanciering beschikbaar te stellen voor studenten boven de dertig jaar en – zoals
hij ook bepleit in zijn advies Werk maken van baan-baanmobiliteit – de aftrekbaarheid
van studiekosten te verruimen 29, zodat de financiële drempels van studeren op latere
leeftijd worden verminderd. Hierbij gaat het niet alleen om werknemers, maar ook om
ondernemers die zich moeten kunnen blijven bij- en omscholen 30. Op eenzelfde manier
verdient het de aanbeveling om de beschikbaarheid van (boven)sectorale
scholingsbeurzen zoals de lerarenbeurs vanuit de overheid te stimuleren. Ten slotte
vraagt de raad aandacht voor de effecten van het hogere collegegeld voor
langstudeerders en tweede studies bij deeltijdstudenten.

8.

Onderzoek, innovatie en valorisatie

De commissie-Veerman benadrukt het belang van onderzoek voor het hoger onderwijs,
zowel in het hbo als in het wo. Daarbij heeft onderzoek ook een intrinsieke waarde: het
vermeerderen van kennis, het beter begrijpen van onze omgeving. Ten slotte zijn
onderzoek en de toepasbare resultaten daarvan ook van groot belang voor de positie
van Nederland als kenniseconomie en voor de Nederlandse concurrentiepositie. Dit alles
vraagt een breed wetenschap- en onderzoekbeleid waarbij zowel fundamenteel als
toegepast onderzoek een rol spelen. Daarnaast is vanzelfsprekend ook het
innovatiebeleid gericht op bedrijven een essentiële pijler voor kenniseconomie en
welvaart. Dit beleid valt echter buiten het bereik van dit advies.

28

SER (2011) Advies Werk maken van baan-baanmobiliteit.

29

In het advies bepleit de raad (zie paragraaf 5.4.3) een substantiële verhoging van de leeftijdsgrens
om een beroep te kunnen doen op het buiten werking stellen van de maximumbepaling binnen de
persoonsgebonden aftrek.

30

Zie ook SER (2010) Advies Zzp’ers in beeld, p. 73 e.v.

18

Massa en focus
Goed onderzoek vraagt massa en focus. De topsectoren zoals deze door het kabinet zijn
benoemd in de brief over de hoofdlijnen van het nieuwe bedrijfslevenbeleid, zijn daarbij
een goed aangrijpingspunt. De raad wil benadrukken dat wetenschap en onderzoek
breder zijn dan deze gebieden en dat innovatie en concurrentiepositie mede worden
bepaald door de resultaten van alfa- en gammastudies. Hij ondersteunt de lijn meer
focus en massa aan te brengen in onderzoek in sectoren die voor het bedrijfsleven
relevant zijn. Een langjarige onderzoeksagenda – van wetenschappelijk onderzoek tot
en met het toegepast onderzoek op hogescholen – met langjarige financiering en het
terugdringen en voorkomen van versnippering van publieke financiële middelen kunnen
daaraan bijdragen, evenals samenwerking tussen universiteiten en bundeling van
onderzoek (ook internationaal). In een recent onderzoek wijst het Rathenau Instituut op
de mogelijkheid van een sterkere centrale regie gecombineerd met meer decentrale
vrijheid om te komen tot een sterkere sturing van het complexe wetenschapssysteem
is 31. Evenzeer van belang is dat het onderzoeksklimaat zodanig is dat het onderzoek in
Nederland aantrekkelijk blijft voor bestaande toponderzoekers en voor nieuwe
toponderzoekers (waaronder nu nog studenten en promovendi).
Benutten van kennis (valorisatie)
Voortzetting en uitbreiding van de samenwerking met bedrijven is van belang voor de
kwaliteit van het onderzoek, maar ook voor de kwaliteit van de bedrijven. Onderzoek zal
zich vaak richten op bedrijfsspecifieke toepassingen en innovatie. Voor bedrijven is het
van belang dat zij gebruik kunnen maken van de kennis en expertise die bij het hbo en
wo aanwezig zijn om hun bedrijfsvoering en/of producten te verbeteren 32. Valorisatie
staat of valt bij de succesvolle samenwerking binnen het speelveld van de vraagkant
(bedrijven) en de aanbodkant (private en vele publieke kennisinstellingen,
agentschappen en intermediairs). Succesvolle voorbeelden 33 laten zien dat de interactie
tussen vraag en aanbod, uitwisseling van onderzoekers en elementen van colocatie 34
belangrijke elementen zijn.
Ook de valorisatie van (meer) fundamenteel onderzoek kan een belangrijke rol spelen
bij (technologische) innovatie. De raad wijst hiervoor met nadruk op het belang van
ondernemerschap bij universiteiten, onderzoeksinstellingen, hogescholen, studenten en
promovendi. De raad beoordeelt het in dat licht bijzonder positief dat valorisatie recent
een onderdeel is geworden van de visitatie bij universiteiten. Studenten en met name
promovendi zijn vooral van belang als nieuwe ondernemer 35. Het blijkt dat jonge en
snelgroeiende bedrijven vaak een sterkere binding hebben met onderzoek en dat zij
veelal beter zijn in het efficiënt produceren van (radicale) innovaties en in het
vermarkten daarvan 36. De Centres for Entrepreneurship, de Centres of Expertise en ook
de Centra voor Innovatief Vakmanschap zijn hierbij belangrijke contactpunten tussen

31
32

33
34

35

36

Besselaar, P. van den, en E. Horlings (2010) Focus en massa in het wetenschappelijk onderzoek.
Een voorbeeld van een initiatief dat deze uitwisseling verbetert is het Utrechtse MKB Loket, onderdeel
van het Utrecht Valorisation Centre. Via dit loket wordt het voor ondernemers makelijker gemaakt om
samen te werken met de HU en de UU. Ook kunnen de zogenoemde RAAK-projecten (hbo-mkb)
worden genoemd (Regionale Aandacht en Actie voor Kenniscirculatie). Ook kan genoemd worden de
RDM Campus in Rotterdam, een samenwerking tussen mbo, hbo en het Havenbedrijf Rotterdam.
Zie bijv. de kenniswerkersregeling, de FOM Industrial Partnership Programs (IPP’s),
Technologiestichting STW en RAAK.
Een colocatie is een fysieke locatie waar gezamenlijk (toegepast) onderzoek wordt uitgevoerd met
partners uit het consortium. In een colocatie komen de elementen van de kennisdriehoek samen:
bedrijfsleven, onderzoek en onderwijs. Zie Tweede Kamer, 21 501-30 (2009-2010), nr. 231, p. 4.
Een zeer recent voorbeeld is het bedrijf SR dat met een app werknemers hun kosten laat declareren
via een smartphone. Het bedrijf heeft inmiddels ook innovatieprijzen gewonnen. Zie Het Parool, 12
maart 2011.
Zie Praag, M. van en L. Stevens (2010) Ondernemerschap na de crisis.

19

bedrijven en kennis- en onderzoeksinstellingen 37. Ook het voornemen om te komen tot
een revolverend fonds voor innovatie kan een bijdrage leveren aan de valorisatie van
publieke kennis. In de brief ‘Hoofdlijnen van het nieuwe bedrijfslevenbeleid’ (Ministerie
van EL&I) wordt de mogelijkheid genoemd dat jonge ondernemers octrooien die bij
publieke instellingen op de plank liggen, gaan gebruiken op ‘no cure no pay’-basis en
dat het Octrooicentrum deze praktijk actief gaat promoten 38. De raad roept bedrijven en
instellingen op deze mogelijkheid te benutten.
Om ondernemerschap onder jongeren verder te stimuleren, beveelt de raad aan dat er
voldoende fysieke faciliteiten beschikbaar zijn voor jonge ondernemers wanneer zij na
het verlaten van het beroepsonderwijs of de universiteit hun onderneming
doorontwikkelen. Inmiddels zijn er op dit terrein bij diverse universiteiten veelbelovende
ontwikkelingen gaande. De Universiteit van Leiden, bijvoorbeeld, heeft een goede
praktijk ontwikkeld met infrastructurele voorzieningen en goede ondersteuning van
‘technostarters’ via Leiden Stichting Leeuwenhoek Starters 39.
Ten slotte wijst de raad nog op de mogelijkheden die bestaande kennis biedt voor
innovatie en valorisatie en waarbij bijvoorbeeld een ‘patentendatabase’ een rol kan
spelen. Ook de initiatieven om te komen tot Open Access-beleid, dat wil zeggen het
publiceren van artikelen direct in Open Access-tijdschriften, kunnen bijdragen aan
innovatie doordat met publiek geld gefinancierd onderzoek vrij toegankelijk wordt 40
(zonder daarmee de samenwerking met het bedrijfsleven of de octrooieerbaarheid van
‘uitvindingen’ in gevaar te brengen).

9.

Financiering en bekostiging

Twee punten van aanhoudende zorg binnen het hoger onderwijs zijn de financiering (de
hoeveelheid geld die beschikbaar is voor onderwijs en onderzoek) en de bekostiging (de
verdeling van het beschikbare geld over de instellingen voor onderwijs en onderzoek).
Financiering
Over de financiering van het onderwijs en hetgeen daarover is afgesproken in regeer- en
gedoogakkoord merkt de raad op dat de gewenste verbeteringen in het (hoger)
onderwijs investeringen vergen. Zowel de commissie-Veerman als de KIA-coalitie zijn
daar duidelijk over 41.
De raad meent dat het redelijk is eerst te bezien in hoeverre deze investeringen deels
gefinancierd kunnen worden uit een meer effectieve en efficiënte inzet van de bestaande
middelen. In de voorgaande paragrafen zijn hiervoor aangrijpingspunten benoemd. Een
aansprekend voorbeeld betreft het realiseren van besparingen via het terugdringen van
de studie-uitval, die thans aanzienlijk is. Het is dan wel essentieel dat deze gelden
behouden blijven voor het hoger onderwijs.
De raad constateert dat de kabinetvoornemens zowel financiële ombuigingen als
intensiveringen voor het hoger onderwijs omvatten. Hij stelt vast dat de tijdpaden
daarvan verschillen en dat de ombuigingen concreter zijn ingevuld dan de
intensiveringen. Hij bepleit de intensiveringen in de tijd gelijk op te laten lopen met de
37
38
39

40
41

Ook initiatieven zoals het Science Park Amsterdam, het BioScience Park Leiden leveren een bijdrage
aan een ondernemende en innovatieve omgeving.
Zie TK 32 637 (2010-2011), nr. 1, Brief hoofdlijnen nieuw bedrijfslevenbeleid, paragraaf 3.5.
Ondernemerschap komt weinig voor onder jongeren – de meeste starters zijn ouder dan 30 jaar –
hoewel het in het onderwijs steeds meer aandacht krijgt en er steeds meer goede voorbeelden te
vinden zijn bijvoorbeeld in de vorm van studentenbedrijfjes. Zo geldt dat het aantal scholen dat
ondernemerschapsonderwijs heeft verankerd in het onderwijs toeneemt.
Zie de websites van NWO en KNAW.
Zie: KIA 2011-2020, p. 3, 41.

20

ombuigingen en snel zekerheid (zowel qua beschikbaarheid als qua invulling) te
verschaffen over de beoogde intensiveringen. Dit is te meer van belang omdat de
beschikbare middelen voor het hoger onderwijs (voor studenten en voor instellingen)
gedurende deze kabinetsperiode teruglopen 42.
De raad moet vaststellen dat het bereiken van de Nederlandse ambitie om tot de top vijf
van kenniseconomieën te behoren nog niet in zicht is 43 en dat veel andere, voor
Nederland relevante, landen vasthouden aan een hoog niveau van investeringen (zij het
niet allen in gelijke mate, terwijl er ook landen zijn die bezuinigen) 44.
De Raad wijst er daarbij op dat internationale organisaties als EU en OESO direct na het
uitbreken van de crisis erop wezen dat het noodzakelijk is de kennisinvesteringen op peil
te houden, “because these are pro-growth anti-crisis investments. (...) Research and
innovation investments will speed up economic recovery, create jobs and improve
European competitiveness” 45.
Dit betekent naar het oordeel van de raad dat, zeker op de middellange en lange
termijn, niet volstaan kan worden met het beter benutten van de bestaande middelen.
Alleen al de verwachte stijging van het aantal ho-studenten vergt extra middelen 46. Ook
het bereiken van de ambities voor onderwijs, onderzoek en kennisvalorisatie als
kerntaken van het hoger onderwijs, zal dan moeilijker worden. Ook tegen deze
achtergrond acht de raad het noodzakelijk dat de in dit advies voorgestelde
aanpassingen in het hoger onderwijs worden doorgevoerd.
Daarbij benadrukt de raad dat de financiering van onderwijs, onderzoek en innovatie
niet als kostenpost beschouwd moet worden maar als een investering met een duidelijk
positief rendement, voor het individu maar nadrukkelijk ook voor de maatschappij 47. Het
gaat dan niet alleen om het economisch rendement maar ook om het sociaal rendement
(sociaal vertrouwen, participatie, gezondheid) 48.
Ook op onderzoeksterrein zijn de ambities hoog gesteld. Geconstateerd moet worden
dat zowel de omvang van het publiek gefinancierde als van het privaat gefinancierde
onderzoek achterblijft bij wat wenselijk wordt geacht 49. De raad betreurt dan ook dat de
bijdragen aan onderzoek uit de FES-gelden worden stopgezet. Eerder heeft de raad juist
42
43

44

Zie: VVD; CDA (2010) Regeerakkoord, bijlage 2 begrotingsbeleid, tabel G en E.
Nederland is na van plaats 8 gezakt te zijn naar plaats 10 nu weer terug op plaats 8. Zie: WEF (2010)
Global Competitiveness Report 2010-2011. Zie ook KIA-coalitie (2011) Kennis en Innovatiefoto 2011.
Geconstateerd wordt dat in veel gevallen de ontwikkelingen de verkeerde kant op gaan.
Zie KIA Foto 2011, pp. 6 en 10,11.

45

Zie Europese Commissie (2010) Europe 2020, a strategy for smart, sustainable and inclusive growth.

46

Daarbij geldt ook de doelstelling dat 50 procent van de relevante bevolkingsgroep deelneemt aan het
hoger onderwijs.

47

48

49

In Nederland is de omvang van het publieke en het private rendement vergelijkbaar. Het publieke
rendement (hoger onderwijs) bedraagt 6,3 (vrouw) à 7,5 (man) procent. Zie OECD (2010) Education
at a Glance 2010, p. 134 e.v. (tabellen A8.1 en A8.4). Ook andere studies duiden op een ongeveer
gelijk positief privaat en publiek rendement. Zie CPB (2010). Een studie van Wim Groot en Henriette
Maassen van den Brink (2003) Investeren en terugverdienen schat het privaat en maatschappelijk
rendement van een jaar langer onderwijs op 6 à 8 procent. Bij het private rendement gaat het dan
om het effect van een jaar langer onderwijs op het nettoloon, bij het sociaal rendement om het effect
op de productiviteit.
Schooling not only affects income, but also the degree to which one enjoys work, as well as one's
likelihood of being unemployed. It leads individuals to make better decisions about health, marriage,
and parenting. It also improves patience, making individuals more goal-oriented and less likely to
engage in risky behavior. Schooling improves trust and social interaction, and may offer substantial
consumption value to some students. Zie: Oreopoulos, Philip, and Kjell G. Salvanes (2011)Priceless:
The Nonpecuniary Benefits of Schooling. Zie ook: J. Huang, H. Maassen van den Brink en W. Groot
(2009) A Meta-Analysis of the Effect of Education on Social Capital.
Zie KIA 2011-2020, p. 18 e.v. en p. 38 e.v.

21

aangegeven dat een deel van de gasbaten gebruikt kan worden om investeringen in de
publieke kennisbasis te financieren 50. De gevolgen van het wegvallen van de bijdragen
uit de FES-gelden zullen vooral na 2015 zichtbaar worden.
Bekostiging
De bekostiging van het onderwijs zal een belangrijk onderwerp zijn in de Strategische
Agenda. Volgens de raad dient daarbij het vertrekpunt te zijn dat de bezwaren die
samenhangen met de huidige gerichtheid van de bekostiging op aantallen eerstejaars
studenten en het totaal aantal studenten zo veel mogelijk worden weggenomen. De
raad volstaat hier met het benoemen van een aantal uitgangspunten die zijns inziens
betrokken moeten worden bij de vormgeving van een nieuw bekostigingsstelsel voor het
hoger onderwijs en die ook hiervoor al aan de orde zijn geweest.
De bekostiging dient:
−
eenvoudig en transparant te zijn.
−
kwaliteit en prestaties te bevorderen.
−
differentiatie in het stelsel mogelijk te maken (met ruimte voor bijvoorbeeld
specifieke opleidingen, experimenten en afstandsonderwijs).

Den Haag, 15 april 2011

A.H.G. Rinnooy Kan
Voorzitter

V.C.M. Timmerhuis
Algemeen secretaris

50

SER (2008) Advies Duurzame globalisering, p. 139. Zie bijvoorbeeld ook Gezamenlijk manifest VNONCW, NWO, KNAW, MKB NL en VSNU d.d. 11 augustus 2010 met een oproep voor behoud van (een
deel van) de FES-gelden.

22

Geraadpleegde literatuur
−
−

−

−
−
−
−

−
−
−

−

−
−
−
−
−
−
−
−
−
−

−

−
−

BCI (2009) Fysieke investeringsopgaven voor campussen van nationaal belang,
november 2009, Nijmegen : Buck Consultants International.
Besselaar, P. van den en E. Horlings (2010) Focus en massa in het
wetenschappelijk onderzoek: de Nederlandse onderzoeksportfolio in internationaal
perspectief, SciSA rapport 1016, december 2010, Den Haag : Rathenau Instituut.
Booij, A.S., E. Leuven en H. Oosterbeek (2010) The role of information in the take
up of student loans, TIER Working Paper Series, TIER WP 10/21, [z.p. : ]
Universiteit van Amsterdam; Maastricht University; Rijksuniversiteit Groningen.
CBS (2008) Jaarboek onderwijs in cijfers 2009, Den Haag/Heerlen
CBS (2010) Jaarrapport Integratie 2010, Den Haag/Heerlen.
CBS (2011) Inkomen hoogopgeleiden bijna het dubbele van dat van
laagopgeleiden, Webmagazine, 23 maart 2011.
Commissie toekomstbestendigheid hoger onderwijs [commissie-Veerman] (2010)
Differentiëren in drievoud, omwille van kwaliteit en verscheidenheid in het hoger
onderwijs, Den Haag, april 2010.
CPB (2010) Effecten hogere private bijdrage voor hoger onderwijs, CPB Notitie,
2010/11, Den Haag : Centraal Planbureau.
Europese Commissie (2010) COM (2010)2020, Europe 2020, a strategy for smart,
sustainable and inclusive growth, Brussel.
Gezamenlijk manifest van VNO-NCW, NWO, KNAW, MKB-NL en VSNU d.d. 11
augustus 2010: Bedrijven en kennisinstellingen: versterking kenniseconomie
vraagt om nationale focus en visie, www.vno-ncw.nl.
Groot, W. en H. Maassen van den Brink ((2003) Investeren en terugverdienen,
kosten en baten van onderwijsinvesteringen, Rapport in opdracht van Sbo, Den
Haag, januari 2003.
HBO-raad, ISO, LSVb, VSNU (2010) Nederland in de top 5: Naar een
maatschappelijk akkoord voor een toekomstig hoger onderwijs, www.vsnu.nl.
Huang, J., H. Maassen van den Brink en W. Groot (2009) A Meta-Analysis of the
Effect of Education on Social Capital, TIER Working Paper Series, TIER WP 10/09.
Inspectie van het Onderwijs (2009) Aandacht voor diversiteit in het hoger
onderwijs, Inspectierapport 2009-17, april 2009, Utrecht.
KIA-coalitie (2010) Kennis en Innovatie Agenda 2011-2020, Den Haag, juni 2010.
KIA-coalitie (2011) Kennis en Innovatie Foto 2011: Eerste voortgangsrapportage
over de Kennis en Innovatie Agenda 2011-2020, Den Haag.
LSVb Onderzeoksbureau (2010) Studiefinanciering is essentieel, meer private
investeringen hebben grote gevolgen.
OECD (2010) Education at a Glance 2010, Parijs : Organisation for Economic Cooperation and Development, juli 2010.
Onderwijsraad (2008) Een succesvolle start in het hoger onderwijs, Den Haag.
Oreopoulos, Ph. en Kj.G. Salvanes (2011) Priceless: The Nonpecuniary Benefits of
Schooling, Journal of Economic Perspectives, 25(1): 159–84.
Praag, M. van en L. Stevens (2010) Ondernemerschap na de crisis, in: A. van
Witteloostuijn (red.) Nederland na de crisis: Preadviezen van de Koninklijke
Vereniging voor de Staathuishoudkunde 2010, Den Haag : Sdu Uitgevers.
Regiegroep Chemie (2007) De perfecte chemie tussen onderwijs en onderzoek:
Voorstel van de Regiegroep Chemie aan het ministerie van OCW voor een
versterking van de kennisinfrastructuur voor chemie en chemische technologie,
juni 2007, [z.p.].
ROA (2009) De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2014, ROA-R-2009/5,
november 2009, Maastricht : Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt,
SBO (2010) Inventarisatie: financiering tweede studie leraren, 9 december 2010,
Den Haag : Sectorbestuur Onderwijsarbeidsmarkt.

23

−
−
−
−

−

−
−
−
−
−

SER (2008) Advies Duurzame globalisering: een wereld te winnen, publicatienr.
08/06, Den Haag.
SER (2010) Advies Zzp’ers in beeld: Een integrale visie op zelfstandigen zonder
personeel, publicatienr. 10/04, Den Haag.
SER (2011) Advies Werk maken van baan-baanmobiliteit, publicatienr. XX, Den
Haag.
Tweede Kamer (vergaderjaar 2009-2010) 21 501-30 Raad voor
Concurrentievermogen, nr. 231 Brief van de minister van Economische Zaken, 2
mei 2010.
Tweede Kamer (vergaderjaar 2010-2011) 31 288, Hoger onderwijs-, onderzoeken wetenschapsbeleid, nr. 150 Kabinetsreactie op het rapport van de commissie
Veerman, 7 februari 2011.
Tweede Kamer (vergaderjaar 2010-2011) 32 253, Ruim baan voor talent.
Tweede Kamer (vergaderjaar 2010-2011) 32 500 VIII, Vaststelling begroting
OCW, nr. 115, 13 december 2010.
Tweede Kamer (vergaderjaar 2010-2011) 32 637 Bedrijfslevenbeleid, nr. 1 Brief
‘Naar de top, hoofdlijnen van het nieuwe bedrijfslevenbeleid’, 4 februari 2011.
VVD; CDA (2010) Regeerakkoord: Vrijheid en verantwoordelijkheid, Bijlage II
Begrotingsbeleid, Den Haag.
WEF (2010) The Global Competitiveness Report 2010-2011, Genève : World
Economic Forum.

24

Bijlage 1
adviesaanvraag

25

26

Bijlage 2
Samenstelling commissie Arbeidsmarkt- en Onderwijsvraagstukken (AMV)
Leden

Plaatsvervangende leden

Onafhankelijke leden
prof. dr. P. Ester (voorzitter)
drs. Th.J.F.M. Bovens
mw. dr. M. Bussemaker
mw. prof. dr. J. Plantenga
mw. prof. dr. C.M. van Praag
mw. mr. Y.C.M.T. van Rooy
Ondernemersleden
drs.mw. G. Dolsma (Vereniging VNO-NCW)
drs. A.W. Hokken (LTO-Nederland)
mr. W.M.J.M. van Mierlo (MKB-Nederland)
mr. S.J.L. Nieuwsma (VNO-NCW)
drs. A.J.E.G. Renique (VNO-NCW)
mw. ir. G.F.W.C. Visser-van Erp (MKB-Nederland)

drs. G.A.M. van der Grind
R. Slagmolen
drs. A. van Delft

Werknemersleden
mw. drs. I.D.C.M Coenen (FNV)
mw. mr. H. de Geus (MHP)
drs. L.R.M. Hartveld (FNV)
dr. ir. L.E. Meijer (CNV)
mw. M.C.M. de Ridder (CNV)
mw. drs. C.J.M. Rietbergen (FNV)

mw. A.C. den Bakker

Adviserende leden
prof.dr. A. de Grip (ROA)
prof.mr. G.J.J. Heerma van Voss
mw. D. Lanser (CPB)

dr. R.W. Euwals

Waarnemend lid
B. Doek (RWI)

R. de Krieger

Ministeriële vertegenwoordigers
mw. L. Bastiaansen (SZW)
drs. S.M. Böger (OCW)
J.A. Guerand (EL&I)
C. Jansen (SZW)
drs. A.T.H. Janssen (SZW)
drs. E.M. Laudy (VWS)
drs. C.P.C. van de Sanden (BZK)
drs. H.C.M. Middelplaats (VWS)
R.P. Rollingswier (EL&I)
Secretariaat
mw. mr. drs. T.D. Riemens

ing. W.J.F. Muis / W.B.M. Treu
drs. B.R. Groot Wassink

mw. P. van Golen

A. Stigter
A. Kersten

27

Samenstelling voorbereidingsgroep AMV-HO
Onafhankelijke leden
mw. mr. Y.C.M.T. van Rooy (voorzitter)
prof. dr. P. Ester
drs. Th.J.F.M. Bovens
mw. dr. M. Bussemaker
mw. prof. dr. C.M. van Praag
Ondernemersleden
drs. T.R.A. Grosfeld (Vereniging VNO-NCW)
mw. ir. G.F.W.C. Visser-van Erp (MKB-Nederland)
Werknemersleden
drs. D.D. van der Zweep (FNV)
mw. mr. H. de Geus (MHP)
mw. mr. M. Morsink (CNV)
Ministeriële vertegenwoordigers
mw. drs. J.R. Bax (OCW)
Secretariaat
drs. H. van der Meer
mw. mr. drs. T.D. Riemens
J. van der Veen MSc.

ADVIES 11/07 | April 2011

Strategische Agenda
Hoger Onderwijs,
Onderzoek en
Wetenschap

SOCIAAL-ECONOMISCHE RAAD
Bezuidenhoutseweg 60
Postbus 90405
2509 LK Den Haag
T 070 3499 499
E communicatie@ser.nl
www.ser.nl
© 2011, Sociaal-Economische Raad