Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

28 741

Jeugdcriminaliteit

Nr. 29

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VEILIGHEID EN
JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 november 2016
De overheid heeft een belangrijke rol in de veiligheid van de samenleving
en van haar burgers. In het regeerakkoord is daarom aandacht voor het
terugdringen van recidive door middel van passende straffen en het
belang van een goede samenwerking om jeugdcriminaliteit te
voorkomen1. Die aandacht is omgezet in acties. En met succes: de
jeugdcriminaliteit is de afgelopen jaren gedaald2.
Twee van de acties die bijdragen aan het realiseren van deze ambitie uit
het regeerakkoord zijn de Verkenning invulling vrijheidsbeneming
justitiële jeugd (VIV JJ) en de implementatie van het adolescentenstrafrecht (ASR). Ik heb uw Kamer toegezegd u over de voortgang van beide
trajecten te informeren3.
Bij het onderwerp adolescentenstrafrecht ga ik ook in op de vraag die het
lid Van Toorenburg mij stelde tijdens het vragenuur op 4 oktober jl. Ik
beantwoord deze vraag, in tegenstelling tot de toezegging, in deze
voortgangsrapportage over het adolescentenstrafrecht in plaats van in de
beleidsreactie op de Monitor Mensenhandel.
Ik ben tevreden over de voortgang van het traject VIV JJ. Op dit moment
toetsen we in verschillende proeftuinen, onderzoeken en projecten wat
bruikbare elementen zijn voor een toekomstig stelsel van vrijheidsbeneming voor justitiële jeugd en adolescenten. De eerste cijfers over de
toepassing van het adolescentenstrafrecht stemmen eveneens positief: er
is sprake van ruim een verviervoudiging in de toepassing van het
jeugdstrafrecht bij 18- tot 23-jarigen ten opzichte van de periode voor de
invoering.
1
2
3

kst-28741-29
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Bruggen Slaan, Regeerakkoord VVD-PvdA, 29 oktober 2012
Monitor Jeugdcriminaliteit, A.M. van der Laan (WODC) en H. Goudriaan (CBS), 2016
VIV JJ: Verslag AO Justitieel Jeugdbeleid d.d. 14 april 2016, Kamerstuk 28 741, nr. 652 en
Adolescentenstrafrecht: Adolescentenstrafrecht, Kamerstuk 28 741, nr. 23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 741, nr. 29

1

Verkenning invulling vrijheidsbeneming justitiële jeugd
In november 2015 heb ik uw Kamer het rapport «Verkenning invulling
vrijheidsbeneming justitiële jeugd» en mijn reactie toegestuurd.4 In het
algemeen overleg op 14 april jl. heeft uw Kamer het rapport en de reactie
erop besproken met de Minister van Veiligheid en Justitie. Dat was een
constructief overleg, waaruit bleek dat wij over dit onderwerp op dezelfde
lijn zitten als het gaat om een passend stelsel voor vrijheidsbeneming bij
jeugdigen. U heeft in het overleg bovendien steun uitgesproken voor het
vervolg van dit traject.
Het doel van VIV JJ is te komen tot «een robuuste, toekomstige omgeving
waarin de jongere centraal staat en de aanpak ketenoverstijgend en
duurzaam is met als doel het verminderen van de recidiverisico»5. In het
rapport worden aanbevelingen gedaan om dit doel te bereiken aan de
hand van drie bouwstenen: efficiënt en effectief proces van plaatsing en
screening, lokale/regionale plaatsen en landelijke specialistische voorziening(en). Ter invulling van de bouwstenen «efficiënt en effectief proces
van plaatsing en screening» en «lokale/regionale plaatsen» wordt
momenteel een aantal proeftuinen opgestart. Het gaat om drie proeftuinen voor kleinschalige voorzieningen en drie proeftuinen voor
screening en diagnostiek.
Proeftuinen kleinschalige voorzieningen
Bij de kleinschalige voorzieningen verblijven jongeren in een laag
beveiligde en regionale setting. In deze setting kan, in tegenstelling tot de
bestaande justitiële jeugdinrichtingen, het contact met ouders en zaken
als school, werk en stage zoveel mogelijk gecontinueerd worden.
Medio september 2016 zijn mijn ministerie en de gemeente Amsterdam
een eerste proeftuin voor een kleinschalige voorziening gestart.
Gedurende de proeftuin zijn er acht bedden beschikbaar voor preventief
gehechte jongeren. De proeftuin loopt tot 1 juli 2017. Inmiddels zijn de
eerste jongeren geplaatst. Voor het einde van het jaar starten twee
kleinschalige voorzieningen in Nijmegen (Hunnerberg) en Groningen
(Juvaid, inclusief screening en diagnostiek).
Proeftuinen voor screening en diagnostiek
De drie proeftuinen voor screening en diagnostiek dragen eraan bij de
jongere op de juiste plek te krijgen. Dat willen we bereiken door met en
voor een jongere een integraal plan op te stellen voor zijn of haar
toekomst. Dat gaat dus verder dan alleen het justitiële kader. Bij het
opstellen van zo’n plan zijn alle voor de jongere relevante partijen
aangesloten, zodat bijvoorbeeld een lopend zorgtraject voortgezet kan
worden binnen of buiten de JJI of kleinschalige voorziening. In JJI’s De
Hartelborgt en Den Hey-Acker zal voor het einde van het jaar gestart
worden met deze proeftuinen.
Alle proeftuinen zullen inzicht opleveren in wat wel, maar ook wat niet
werkt in de kleinschalige voorzieningen en bij het opstellen van een
integraal plan voor een jongere. Het is daarom belangrijk om goed in
kaart te brengen hoe de proeftuinen verlopen en wat zij kunnen bijdragen
aan een veilige samenleving. Ik heb opdracht gegeven een monitor te
ontwikkelen waarmee alle proeftuinen op een zoveel mogelijk gelijke wijze
4
5

Rapport verkenning invulling vrijheidsbeneming justitiële jeugd, Kamerstuk 24 587, nr. 626
Verkenning Invulling Vrijheidsbeneming Justitiële Jeugd, J. van Alphen, V. Drost en W.
Jongebreur (Significant), 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 741, nr. 29

2

gevolgd kunnen worden, waarbij tegelijkertijd ruimte is voor verschillen
tussen de proeftuinen. De monitor heeft aandacht voor de doelgroep,
inhoud, werkwijze en behandeling, organisatorische randvoorwaarden en
uitstroom. Eind 2017 verwacht ik de resultaten van de monitor.
Ook aan de mogelijke invulling van de derde bouwsteen, de landelijke
specialistische voorziening(en) wordt momenteel gewerkt. Ik heb DJI
opdracht gegeven deze bouwsteen uit te werken. De uitwerking zal inzicht
geven in de doelgroep van deze voorzieningen en een visie op de zorg en
beveiliging. Dit gebeurt in samenwerking met de ketenpartners en andere
relevante partijen. In het tweede kwartaal van 2017 ontvang ik hierover
van DJI een advies.
R&D-fase: andere partijen aan zet
Naast de proeftuinen en de uitwerking van de landelijke specialistische
voorziening(en) zijn er meer en andere vragen die beantwoord dienen te
worden om te komen tot een toekomstig stelsel van vrijheidsbeneming.
Voorbeelden daarvan zijn de vraag hoe informatiedeling tussen verschillende partijen en ketenpartners kan worden vormgegeven, of en hoe
jongeren in een straf- en civielrechtelijk kader in bepaalde gevallen samen
kunnen worden geplaatst en de vraag hoe zorg en onderwijs zo goed
mogelijk kunnen aansluiten op vrijheidsbeneming. In het kader van deze
fase van research en development hebben in de afgelopen weken twee
bijeenkomsten plaatsgevonden.
Op 26 september jl. heeft mijn ministerie een bijeenkomst georganiseerd
waarbij, net als in de beginfase van het traject, nauwe samenwerking met
ketenpartners en andere relevante partijen, zoals een cliëntenorganisatie,
gezocht is. Dat heeft veel opgeleverd. Niet alleen goede ideeën, maar ook
actie. Verschillende partijen, waaronder gemeenten en jeugdhulpaanbieders, hebben zich bereid getoond om «eigenaar» te worden van een
idee of oplossing. Eind november zullen alle eigenaren het plan voor de
uitwerking aan elkaar presenteren. Ik stel voor 2017 middelen beschikbaar
voor de uitvoering van deze plannen.
Daarnaast heeft op 12 oktober in samenwerking met de Maatschappelijke
Alliantie een «tafel justitiële jeugd en adolescenten» plaatsgevonden.
Daarin is met een tiental private partijen en praktijkdeskundigen van JJI’s
en gecertificeerde instellingen gesproken over het traject en het mogelijk
opzetten van projecten die daarop aansluiten.
Ik ben verheugd te constateren dat dit onderwerp op grote belangstelling
en activisme kan rekenen. Dat sterkt mij in het idee dat we op de goede
weg zijn als het gaat om een nieuw stelsel voor vrijheidsbeneming voor
justitiële jeugd en adolescenten.
Adolescentenstrafrecht
In april 2014 is het adolescentenstrafrecht ingevoerd. Het adolescentenstrafrecht heeft als doel een meer flexibele toepassing van de sanctiestelsels rond het 18e jaar bij 16- tot 23-jarigen. De nadruk ligt hierbij op
een verruimde openstelling van het jeugdstrafrecht voor jongvolwassenen (18 tot 23 jaar).
De implementatie van het adolescentenstrafrecht is een gezamenlijke
inspanning van de strafrechtketen geweest. In de aanloop naar de
inwerkingtreding is in de verschillende organisaties veel gedaan aan het
creëren van bekendheid met het onderwerp bij medewerkers, het
afstemmen van elkaars werkprocessen en het aanpassen van de systemen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 741, nr. 29

3

op de nieuwe mogelijkheden. De volwassenreclasseringsorganisaties
hebben bijvoorbeeld een samenwerkingsovereenkomst voor de
advisering over adolescenten met de Raad voor de Kinderbescherming.
Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) voert
een monitorings- en evaluatieprogramma uit over het adolescentenstrafrecht. De eerste evaluatierapporten zijn opgeleverd; het rapport «Adolescentenstrafrecht. Beleidstheorie en eerste empirische bevindingen« en het
rapport «Identificeren 18- tot 23-jarigen die volgens het jeugdstrafrecht
zijn berecht: een pilot». Beide rapporten vindt u als bijlage6 bij deze brief.
Adolescentenstrafrecht. Beleidstheorie en eerste empirische bevindingen
Het rapport bestaat uit twee delen, namelijk een reconstructie van de
beleidstheorie en bevindingen over de toepassing van het adolescentenstrafrecht in de eerste vijf kwartalen na de invoering, afgezet tegen de vijf
kwartalen voor de invoering van het ASR. De reikwijdte van de reconstructie is breder dan de invoering van het adolescentenstrafrecht en gaat
ook in op enkele met het wetsvoorstel doorgevoerde veranderingen in
een aantal jeugdsancties. Deze brief ziet op een beleidsreactie over de
beleidstheorie en eerste bevindingen over het adolescentenstrafrecht.
De reconstructie van de beleidstheorie is een overzicht van doelstelling en
reikwijdte van het adolescentenstrafrecht en gelijktijdig daarmee
doorgevoerde wijzigingen in het jeugdstrafrecht. Het biedt tevens een
historische schets van de totstandkoming van het adolescentenstrafrecht.
In de empirische verkenning heeft het WODC onderzocht welke trends
zichtbaar zijn in de toepassing van het adolescentenstrafrecht, zowel in
algemene zin, als specifiek voor de te onderscheiden leeftijdsgroepen,
sancties en ketenpartners.
Over de toepassing van het adolescentenstrafrecht concludeert het WODC
op basis van deze eerste bevindingen dat het adolescentenstrafrecht
benut wordt. Onder 16- en 17- en 18- tot 23-jarigen is sprake van een
afname van in eerste aanleg afgedane zaken. De toepassing van het
volwassenenstrafrecht bij 16- en 17-jarigen komt daarin nog steeds weinig
voor. In slechts 1–3% van alle strafzaken tegen 16- en 17-jarigen wordt het
volwassenenstrafrecht toegepast. In de eerste vijf kwartalen na de
invoering is een toename te zien in het aantal 18- tot 23-jarigen dat
volgens het jeugdstrafrecht berecht is. Uit het rapport blijkt dat de
toepassing van het jeugdstrafrecht bij 18- tot 23-jarigen is toegenomen
van nog geen 1% voor invoering van het adolescentenstrafrecht tot (ruim)
4% van alle strafzaken tegen 18- tot 23-jarigen na invoering.
Deze eerste bevindingen over het gebruik van het adolescentenstrafrecht
vind ik twee jaar na de invoering een bemoedigend resultaat. Tegelijkertijd
wil ik ervoor waken in deze fase van het monitorings- en evaluatieprogramma op de feiten vooruit te lopen. Het rapport bevat de resultaten van
de eerste, relatief korte periode na de invoering van het adolescentenstrafrecht. Er is een langere periode en meer onderzoek nodig om te beoordelen of het adolescentenstrafrecht in de praktijk werkt zoals in theorie
beoogd werd. Daarom wil ik vasthouden aan het ingezette beleid. Door
deze lijn te continueren, zal bij afloop van het monitorings- en evaluatieprogramma in 2019 een duidelijk antwoord gegeven kunnen worden op
de vraag of de invoering succesvol is geweest.
Naast het beeld dat uit de eerste cijfers spreekt, hecht ik ook waarde aan
de praktijkervaringen van de verschillende ketenpartners. In verschillende
6

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 741, nr. 29

4

overleggen is het adolescentenstrafrecht onderwerp van gesprek. Dat zijn
overleggen tussen mijn ministerie en ketenpartners en gemeenten, maar
ook overleggen op regionaal niveau. Zo is Utrecht in door het Forensisch
Consortium Adolescenten (ForCA) een regionale expertmeeting gehouden
over het adolescentenstrafrecht. In deze gesprekken en bijeenkomsten
worden best practices en kansen en knelpunten gedeeld. Tegelijkertijd
liggen er uitdagingen voor de toekomst. Ik vind het belangrijk dat de
vraag of een jongvolwassene in aanmerking komt voor toepassing van
het jeugdstrafrecht, al in een zo vroeg mogelijk stadium wordt gesteld,
zodat ook in de fase van preventieve hechtenis een jongere op de juiste
plek zit. In de vroeghulpfase, voor de voorgeleiding aan de rechtercommissaris, wordt, ondanks inspanningen op dat gebied, nog onvoldoende tijd en mogelijkheid ervaren om hier altijd aandacht voor te
hebben. In reactie daarop heeft de 3RO een verkort wegingskader
ontwikkeld dat adviseurs in staat stelt om ook met beperkte tijd een
afgewogen advies te kunnen opstellen. Dit soort aanpassingen juich ik
toe.
Het bovenbeschreven traject VIV-JJ zal eveneens een bijdrage kunnen
leveren. Adolescenten vallen binnen de doelgroep van dit traject,
waarmee beoogd wordt om iedereen die volgens het jeugdstrafrecht
berecht wordt een passende straf en mate van zorg en beveiliging op te
leggen. Ook blijft kennisopbouw en -behoud en bewustzijn en -wording
binnen de organisaties een belangrijk aandachtspunt. Bijvoorbeeld bij
gemeenten als het gaat om de verantwoordelijkheid voor de uitvoering
van jeugdmaatregelen, die ook voor adolescenten kunnen gelden.
Daarvoor is in de verschillende gesprekken over dit onderwerp ook de
nodige aandacht.
Identificeren 18–23-jarigen die volgens het jeugdstrafrecht zijn berecht:
een pilot
Ter informatie stuur ik uw Kamer ook het volgende rapport toe: «Identificeren 18- tot 23-jarigen die volgens het jeugdstrafrecht zijn berecht: een
pilot». Artikel 77c Sr biedt de mogelijkheid om het jeugdstrafrecht toe te
passen bij 18- tot 23-jarigen. Het WODC licht in het rapport de werkwijze
toe die gehanteerd is voor het identificeren van de onderzoeksgroep
waarbij artikel 77c Sr is toegepast. De onderzoeksgroep wordt gebruikt
voor de verschillende onderzoeken uit het monitorings- en evaluatieprogramma van het WODC.
Vraag van het lid Van Toorenburg in vragenuur 4 oktober jl.
In het vragenuur van 4 oktober jl. vroeg het Kamerlid Van Toorenburg
(CDA) mij de verdubbeling van maximale jeugddetentie voor 18- tot
23-jarigen te heroverwegen.
De aanleiding was het verschijnen van de Monitor Mensenhandel van de
Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen.
Bij de behandeling van het wetsvoorstel adolescentenstrafrecht is door de
toenmalige Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie met uw Kamer
gesproken over het verlengen van de maximale duur van de jeugddetentie voor 18- tot 23-jarigen naar vier jaar in plaats van twee jaar. Bij de
behandeling bestond onvoldoende steun voor deze verlenging.
Zoals hierboven beschreven hecht ik er zo kort na de invoering van het
adolescentenstrafrecht vast te houden aan de oorspronkelijke vormgeving
en te bezien wat de conclusies van het monitorings- en evaluatieprogramma zijn. Die conclusies zijn over drie jaar beschikbaar. Dan hebben
we een goed beeld over het effect van het invoeren van het adolescenten-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 741, nr. 29

5

strafrecht en de toepassing in de praktijk. Die uitkomsten deel en bespreek
ik ook met uw Kamer. Dat zou het moment zijn om ook de vraag van het
lid Van Toorenburg nogmaals te bespreken.
Afsluiting
Voor beide bovenbeschreven trajecten geldt dat een goede samenwerking
cruciaal is en blijft. Daarbij gaat het om samenwerking met en tussen de
partijen in de strafrechtketen, maar ook om samenwerking met
gemeenten, scholen en zorginstellingen. Bij VIV JJ is niet op voorhand
duidelijk hoe het een nieuw stelsel van vrijheidsbeneming voor justitiële
jeugd en adolescenten eruit zal zien. De inbreng van de ketenpartners
draagt bij aan een zo goed en compleet mogelijk beeld van eisen, wensen
en mogelijkheden. De sleutel tot het succes van het adolescentenstrafrecht ligt, na de implementatie, vooral op lokaal en regionaal niveau,
omdat daar in praktijk gewerkt wordt met de doelgroep. Daar wordt
duidelijk wat goed gaat, wat beter kan en waar kansen liggen.
Het eerstvolgende onderzoeksrapport over het adolescentenstrafrecht
verschijnt in het najaar van 2017. In die periode wordt ook uitgewerkt hoe
een nieuw stelsel voor vrijheidsbeneming van justitiële jeugd en
adolescenten er uit kan gaan zien. Ik informeer uw Kamer eind 2017 over
de voortgang van beide trajecten.
De Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie,
K.H.D.M. Dijkhoff

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 741, nr. 29

6