Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

32 820

Nieuwe visie cultuurbeleid

Nr. 489

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 december 2022
De Collectie Nederland is nooit af. Het advies «Onmisbaar en Onvervangbaar. Naar een dynamisch beschermingsmodel voor de Collectie
Nederland van de Commissie Collectie Nederland», onder leiding van de
heer Van Haersma Buma en de Raad voor Cultuur, biedt waardevolle
inzichten en handvatten om de Collectie Nederland actueel en relevant te
houden voor een divers en inclusief publiek. Ik ben de commissie en de
Raad hiervoor zeer erkentelijk.
In deze brief schets ik eerst kort de hoofdlijnen van mijn reactie, die ik
vervolgens verder toelicht.1 De opbouw is daarbij als volgt: ik zet uiteen
wat het kabinet verstaat onder de Collectie Nederland. Dan ga ik in op het
belang van particulieren en hun ondersteuning. Vervolgens omschrijf ik
mijn visie op de bescherming van cultuurgoederen voor de Collectie
Nederland, inclusief de daarbij horende criteria. Ten slotte ga ik in op het
aankoopbeleid ter versterking van de Collectie Nederland.
Reactie op hoofdlijnen
De Collectie Nederland is een dynamisch geheel van roerend cultureel
erfgoed, deels te vinden in musea, deels bij talloze particulieren. Geregeld
is dit particuliere bezit voor het brede publiek toegankelijk door middel
van bijvoorbeeld bruiklenen of in particuliere musea. Particuliere
verzamelaars en eigenaars zijn van cruciaal belang voor de ontwikkeling
en instandhouding van de Collectie Nederland en zij verdienen
maatschappelijke erkenning. Daar hoort ook een betrokken en actieve
overheid bij die oog heeft voor hun bijdrage. Ik vind het belangrijk om
particulieren en private organisaties te ondersteunen en te waarderen
voor hun inzet. Met kennisdeling, (fiscale) regelingen, en in gezamenlijkheid met de musea geef ik invulling aan die rol en ontstaat er een goed
klimaat voor particulier mecenaat. Ook zal ik de kennis die bij de Rijks1

kst-32820-489
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Deze brief wordt ook aan de Eerste Kamer verzonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 820, nr. 489

1

dienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) beschikbaar is, toegankelijk maken
voor de specifieke vraagstukken waar private eigenaren mee te maken
hebben.
Er blijft een risico bestaan dat belangwekkende cultuurgoederen
Nederland definitief verlaten. Door af te stappen van het eerdere
terughoudende aanwijsbeleid, is de weg vrij voor een meer betrokken rol
van de overheid. Daarom kan de verantwoordelijk bewindspersoon
cultuurgoederen van particuliere eigenaren in Nederland een beschermde
status toekennen. Daardoor is het niet meer zomaar mogelijk om deze
naar het buitenland te verplaatsen. Op advies van de commissie zet ik een
volgende stap om, in aanvulling op het bestaande vergunningensysteem
voor uitvoer uit de Europese Unie, tot een nationaal vergunningensysteem voor uitvoer uit Nederland te komen. Het bestaande register met
beschermde cultuurgoederen blijft bestaan, maar het karakter ervan zal
veranderen. Deze fundamentele herziening van het beschermingssysteem
geeft de overheid meer betrokkenheid en is in overeenstemming met de
manier waarop ook andere EU-landen te werk gaan. De herziening van de
systematiek duurt naar verwachting enkele jaren.
Het is belangrijk dat er vanuit de rijksoverheid geld beschikbaar is voor de
aankoop van cultuurgoederen die een aanvulling zijn op de Collectie
Nederland. Eerder heb ik al aangekondigd de Bijdrage Aankopen van het
Mondriaanfonds de komende jaren met in totaal € 8 miljoen te verhogen.
Daarnaast wil het kabinet de doelstellingen van het Nationaal Museaal
Aankoopfonds wettelijk verankeren. Zo zorg ik voor een stevig fundament
voor de Collectie Nederland.
Aanleiding van het advies
In de adviesaanvraag aan de Commissie Collectie Nederland van de Raad
voor Cultuur, staat: «Ons erfgoed laat zien waar we vandaan komen, hoe
we ons ontwikkelen en helpt ons het heden te duiden. Erfgoed verbindt en
de betekenis ervan is blijvend in beweging. Hierdoor is wat tot ons
erfgoed behoort onderhevig aan verandering. De Collectie Nederland is
dan ook dynamisch en nooit af en wat we voor Nederland willen
behouden en voor toekomstige generaties willen bewaren, dient met zijn
tijd mee te gaan.» Dit gebruik ik als uitgangspunt van mijn beleid.
Het advies Onvervangbaar en Onmisbaar bouwt voort op inzichten uit het
advies dat hieraan vooraf ging: Van terughoudend naar betrokken. Hoe
cultuurgoederen en verzamelingen onder de Erfgoedwet adequaat te
beschermen van de commissie-Pechtold van de Raad voor Cultuur. De
commissie-Pechtold hield het juridisch en beleidsmatig kader tegen het
licht waarmee het erfgoed wordt beschermd. Deze commissie pleitte voor
een nieuwe visie op de Collectie Nederland met meer aandacht voor
nieuwe culturele domeinen en een andere rol voor de overheid: van
terughoudend naar betrokken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 820, nr. 489

2

In het vervolg hierop heeft de Commissie Collectie Nederland zich
gebogen over een nieuwe visie op de Collectie Nederland en de vraag hoe
deze dynamische collectie actueel kan worden gehouden. In hoeverre zijn
de bestaande criteria «onmisbaar» en «onvervangbaar» nog bruikbaar bij
een veranderende visie op de Collectie Nederland en de bescherming
ervan? Veel bijzonder cultureel erfgoed in de Collectie Nederland bevindt
zich daarbij in particulier bezit. Hoe kan de balans worden bewaakt tussen
enerzijds het publieke belang van behoud van cultuurbezit voor
Nederland, en anderzijds het belang van de particuliere eigenaar? Naar
aanleiding van deze vragen doet het Advies Onmisbaar en Onvervangbaar. Naar een dynamisch beschermingsmodel voor de Collectie
Nederland waardevolle aanbevelingen.
De Collectie Nederland
Als definitie gebruik ik voor de Collectie Nederland: «het totaal van de
publiek toegankelijke geregistreerde collecties èn de niet-toegankelijke,
particuliere, collecties waarvoor de overheid verantwoordelijkheid heeft
genomen.»2 Ook objecten die nu nog niet in beeld zijn, kunnen waardevol
blijken.
Ik deel de door de commissie geformuleerde visie op de collectie
Nederland: «De Collectie Nederland geeft een dynamisch beeld van de
rijkdom, complexiteit en diversiteit van het Nederlands roerend cultureel
erfgoed, en fungeert daarmee als een spiegel en drager van de Nederlandse (tijdgebonden) identiteit in al haar verscheidenheid. Alle cultuurgoederen en verzamelingen in zowel publiek als particulier bezit die
openbaar zichtbaar zijn, dragen bij aan dat dynamische beeld». Culturele
verzamelingen vormen zich continu, in het verre en recentere verleden,
bepaald door de voorkeuren uit de tijd waarin ze zijn ontstaan. Dit geldt
uiteraard voor iedere museumcollectie, particuliere verzameling en de
Collectie Nederland als geheel. Het resultaat biedt een fascinerende
verzameling van objecten, maar ook sporen van de koloniale geschiedenis
of het slavernijverleden, en opvallende omissies. Ik vind het waardevol
dat er tegenwoordig steeds meer aandacht is voor vrouwelijke kunstenaars of juist voor hun afwezigheid in publieke collecties. Ook voor het
erfgoed van culturele minderheden is steeds meer aandacht. Zo levert de
Collectie Nederland een unieke bijdrage aan onze gedeelde geschiedenis
voor een breed en inclusief publiek.
2

Kamerstuk 32 820, nr. 332.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 820, nr. 489

3

De definitie van cultureel erfgoed in de Erfgoedwet komt voort uit het
Verdrag van Faro van de Raad van Europa. Onder dit overkoepelende
begrip kan naast onroerend en roerend cultureel erfgoed ook bijvoorbeeld
immaterieel cultureel erfgoed en digital born erfgoed vallen. Ook
geologische en biologische specimina kunnen ertoe behoren, mits de
menselijke hand er een rol in heeft gespeeld. De wetgever heeft aldus
beoogd om het begrip cultureel erfgoed breed op te vatten, van objecten
uit het verre verleden tot aan de meest jonge kunstuitingen. Op dit punt is
er dan ook geen reden het advies van de commissie over te nemen om
het woord «recent» toe te voegen aan het begrip cultureel erfgoed.
Erfgoed bij musea en bij particulieren zijn verzamelingen die elkaar
aanvullen. Ik ben mij daarbij bewust van de verschillende rollen en
verantwoordelijkheden van musea en particulieren. Zo bestaat voor
musea de professionele museale praktijk van het behoud en beheer,
vastgelegd in onder andere de Leidraad Afstoting Museale Objecten. Voor
particulieren geldt dit niet. Het advies «Onmisbaar en Onvervangbaar»
richt zich met name op het belang en de bescherming van cultuurgoederen in particulier bezit en de ondersteuning van particulieren. In de
context van de Collectie Nederland staat daarom de particuliere eigenaar
centraal in deze beleidsreactie op dit rapport.
De particuliere eigenaar
De Collectie Nederland is in de loop van de tijd ontstaan en verrijkt dankzij
vele schenkingen en legaten van particulieren en private organisaties. De
oorsprong van veel musea ligt, anders dan in veel andere landen, in
Nederland meer in particuliere initiatieven dan in koninklijke collecties.
Het is te danken aan de grote inzet van vele verzamelaars dat in de loop
der tijd bijzondere cultuurgoederen bijeen zijn gebracht en nu publiek
toegankelijk zijn. De rol van de particulier in het ontstaan van de Collectie
Nederland is daarmee van onschatbare waarde. Met regelmaat doen zij
met durf aankopen van opkomend talent dat nu nog niet tot de canon
behoort. Zij hebben vele objecten en verzamelingen toevertrouwd aan
musea om het behoud ervan te garanderen en ze toegankelijk te maken
voor toekomstige generaties. Pieter Teyler, Hélène Kröller-Müller, Frans
Boijmans en Daniël George van Beuningen zijn slechts enkele bekende
verzamelaars die hun kostbare collecties hebben toegevoegd aan de
Collectie Nederland.
Ook vandaag de dag zijn verzamelaars van groot belang voor het verrijken
van museale collecties via schenkingen en legaten of door het
beschikbaar stellen van (langdurige) bruiklenen. Particulieren en private
organisaties lopen vaak vooruit op het verzamelbeleid van musea of
verzamelen afwijkend daarvan. Er zijn ook verschillende soorten «particulieren», bijvoorbeeld een stichting die tot doel heeft bepaald erfgoed te
bewaren of een verzamelaar die het vooral ziet als belegging. Soms is
waardevol cultuurbezit al decennialang familiebezit, soms onderdeel van
een bedrijfscollectie, ondergebracht in een stichting tot instandhouding
van een kunstenaarsnalatenschap of in een eigen museum. Ook handelaren, galeriehouders en andere bemiddelaars spelen een belangrijke rol
in het opsporen en onder de aandacht brengen van bijzondere cultuurgoederen. Als ik spreek over «de particulier» heb ik al deze verschillende
mensen en organisaties voor ogen.
Het kabinet vindt het belangrijk om particulieren en private organisaties te
ondersteunen en te waarderen voor hun inzet. Het behoud van cultuurgoederen voor toekomstige generaties is een taak die we alleen
gezamenlijk kunnen vormgeven, met particulieren, musea en overheden.
Een collectie kan ontstaan bij een particulier of private organisatie, maar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 820, nr. 489

4

op enig moment kan de particulier besluiten deze over te dragen aan een
publieke collectie die in eigendom is van een overheid. Dit vraagt
uiteraard om goede samenwerking en kennisuitwisseling, vanuit een
gelijkwaardige positie. Daarom zet ik in op betere communicatie over
fiscale regelingen, en op ondersteuning bij beheer en behoud van
collecties, en het verbeteren van de digitale toegankelijkheid. Ik heb de
RCE gevraagd deze taak namens mij in te vullen. Hiermee kom ik
tegemoet aan de opmerkingen van de commissie dat de overheid in de
ogen van particulieren te veel op afstand is komen te staan. Particulieren
krijgen hiermee één aanspreekpunt bij de rijksoverheid.
Kennisdeling en ondersteuning
Omdat de Collectie Nederland, en daarmee de gemeenschap, erbij gebaat
is dat belangrijk cultureel erfgoed in goede staat wordt gehouden, zie ik
het als mijn taak private eigenaars hierin te ondersteunen. Dat doe ik door
de kennis die bij de RCE beschikbaar is toegankelijk te maken voor de
specifieke vraagstukken waar particuliere eigenaren mee te maken
hebben. Ik vraag de RCE om in kaart te brengen welke vragen er leven bij
beheerders van niet-museaal roerend erfgoed en hierop kennisproducten
te ontwikkelen. De RCE heeft immers veel relevante expertise over beheer,
behoud en toegankelijkheid die op deze manier ook voor particuliere
eigenaren ontsloten wordt.
Zo staan erfgenamen van verzamelaars of kunstenaars soms voor de
moeilijke taak een archief of verzameling te ordenen of ontmantelen. Het
maken van selecties en het veiligstellen van het levenswerk van een
dierbare is al niet makkelijk. Met hulp van praktische handreikingen
kunnen zij hierin professioneel worden ondersteund. Ook kunnen
particulieren bij de RCE informatie krijgen over de mogelijkheden die er
zijn voor het behouden van een werk voor de Collectie Nederland of kan
RCE doorverwijzen naar relevante instanties of voorzieningen. Hierbij is
afstemming met de Adviescommissie Beoordeling Aangeboden Cultuurbezit Uit Nalatenschappen in sommige gevallen noodzakelijk. Door in een
voorstadium al met elkaar in contact te treden, weet een eigenaar eerder
wat mogelijk is, en kan het gesprek over wat we willen behouden en op
welke wijze, naar voren worden gehaald. Daarnaast ga ik onderzoeken of
de regeling Bijdrage Beschermd Cultuurgoed van het Mondriaanfonds
voor eigenaren van onvervangbare en onmisbare cultuurgoederen
voldoende toegankelijk is, en of de regeling eigenaren voldoende
ondersteunt en op welke wijze dit verder verbeterd kan worden.
De particuliere betrokkenheid bij de Collectie Nederland verdient het om
gezien te worden. Verzamelaars zijn terecht trots op hun collectie en delen
deze graag met het publiek. Toch lukt dit niet altijd. Daarom onderzoek ik
de komende tijd of het digitale platform collectienederland.nl een rol kan
spelen voor particulieren en private organisaties die hun collectie digitaal
zichtbaar willen maken voor een groter publiek. Het is de ambitie dat in de
toekomst gebruikers van het platform selecties kunnen verwerken op een
eigen website of thematische site.
De commissie merkt op dat Caribisch Nederland vooral behoefte heeft
aan steun van Europees Nederland bij behoud en beheer van cultuurgoederen, zowel op het gebied van kennis als voorzieningen. De commissie
adviseert mij daarom hierover in gesprek te gaan met de Openbare
Lichamen. Ik zet mijn gesprekken met hen hierover voort. De RCE beschikt
daarbij over kennis op het gebied van collecties, waar het gehele
Caribisch deel van het Koninkrijk naar behoefte gebruik van kan maken.
De RCE gaat daarnaast in samenwerking met de Erfgoedacademie een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 820, nr. 489

5

serie van webinars ontwikkelen over het behoud en beheer van cultuurgoederen die ook voor de eilanden beschikbaar komen.
De commissie constateert op basis van de gesprekken die zij heeft
gevoerd dat er een enorm potentieel is voor particulier mecenaat in
Nederland en bij Nederlanders woonachtig in het buitenland. Voor de
financiële gezondheid van het culturele en museale veld zijn publiekprivate samenwerkingen erg belangrijk. De huidige fiscale regelingen
vormen een belangrijk onderdeel van de geefcultuur in Nederland en zijn
vaak ook een eerste aanzet tot de gedachtevorming over schenking. Om
het ook voor musea makkelijker te maken donateurs aan zich te binden
zijn fiscale regelingen behulpzaam. Het relatiemanagement van musea
met hun vriendenkringen dient ook een maatschappelijk belang. Het
creëert draagvlak voor cultuur, versterkt de binding van het museum met
de samenleving en biedt een sociaal netwerk voor de leden. Ik noem in dit
kader ook het initiatief Nalaten aan Cultuur, dat als doel heeft de bewustwording te vergroten van de mogelijkheid om na te laten aan een
culturele instelling. De waarde van de bestaande fiscale regelingen
onderschrijf ik en over de aanbevelingen hieromtrent ben ik in gesprek
met de Staatssecretaris van Financiën.
Bescherming van de Collectie Nederland
Door in 2021 af te stappen van een terughoudend aanwijsbeleid, waarbij
alleen in spoedeisende gevallen overgegaan werd tot bescherming van
belangrijke cultuurgoederen, werd de weg vrijgemaakt voor een meer
betrokken rol van de overheid. Met kennisdeling, (fiscale) regelingen, en
aandacht van musea voor particulieren geef ik invulling aan die rol en
ontstaat er een goed klimaat voor particulier mecenaat. Tegelijkertijd blijft
het risico bestaan dat belangwekkende cultuurgoederen Nederland
definitief verlaten. Daarom kan de verantwoordelijk bewindspersoon van
OCW cultuurgoederen van particuliere eigenaren in Nederland nu een
beschermde status toekennen. Het object of de verzameling wordt dan
opgenomen in het register beschermde cultuurgoederen en mag alleen
met toestemming van de bewindspersoon naar het buitenland worden
verplaatst.
Functie register van beschermde cultuurgoederen
De commissie beargumenteert in haar advies dat het register op dit
moment onvoldoende flexibel is voor de dynamische beschermingssystematiek die zij voor ogen heeft. Een register werkt goed voor gecanoniseerde, bekende objecten, maar kan maatschappelijke ontwikkelingen en
belangen onvoldoende meenemen. Eigenaren zijn terughoudend om
informatie over hun eigendom te delen, onder andere vanwege de onrust
die spoedaanwijzingen voor hen met zich mee kunnen brengen. Hierdoor
is het onmogelijk te weten wat zich in Nederland bevindt en bescherming
verdient, en kunnen objecten onbekend blijven of ongezien naar het
buitenland verdwijnen. Daarom adviseert de commissie het huidige
beschermingssysteem van een register te veranderen: in aanvulling op
het bestaande vergunningensysteem voor uitvoer uit de Europese Unie
adviseert de commissie om hierop aanvullend een nationaal vergunningensysteem in te voeren voor uitvoer uit Nederland. Een dergelijk
uitvoervergunningensysteem invoeren vraagt om een fundamentele
herziening, die ik de komende jaren verder ga uitwerken. Het geeft de
overheid meer betrokkenheid, wat past binnen het beleid en in overeenstemming is met de werkwijze van andere EU-landen.
Anders dan het voorstel van de commissie om te stoppen met het
register, zie ik ook in de toekomst een belangrijke functie voor het register.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 820, nr. 489

6

Los van de beide systemen voor vergunningen, binnen Nederland en
buiten de EU, hecht ik eraan om in uitzonderlijke gevallen vanuit mijn
verantwoordelijkheid voor de Collectie Nederland, cultuurgoederen te
kunnen beschermen. Het vergunningensysteem is in een aantal gevallen
namelijk niet toereikend. Dit gaat bijvoorbeeld op voor verzamelingen en
collecties waarvan de waarde door de samenhang wordt bepaald. Een
vergunningsaanvraag voor een los onderdeel zou wellicht toegekend
moeten worden, terwijl het geheel juist beschermwaardig is. Denk hierbij
aan serviezen, collecties of complete series. Het biedt daarnaast ook
bescherming voor cultuurgoederen van geringe financiële waarde of
cultuurgoederen die niet oud genoeg zijn om vergunningsplichtig te zijn.
Andere aanleidingen voor bescherming kunnen meldingen van belanghebbenden, eigenaren en musea zijn. De geschiedenis leert dat sommige
eigenaren vanuit eigen beweging een beschermde status vragen voor hun
cultuurgoederen. Het register biedt eigenaren namelijk ook voordelen. Het
wordt door velen gezien als een keurmerk en eigenaren zijn vaak trots op
de status van beschermd cultuurgoed. Dit gaat bijvoorbeeld vaak op voor
particuliere stichtingen die zich tot doel stellen bepaalde cultuurgoederen
te behouden. Vermelding in het register van beschermde cultuurgoederen
biedt de eigenaar ook een zekere mate van bescherming onder huidige
internationale regelgeving. Internationale terugvorderingsacties dienen
het belang van eigenaren van beschermd erfgoed. De Inspectie voor
Overheidsinformatie en Erfgoed (IOE) houdt toezicht op naleving van
verschillende verdragen, waarmee ze onder andere cultuurgoederen kan
veiligstellen die onrechtmatig Nederland hebben verlaten. De Inspectie
beheert het register en houdt het toezicht op de beschermde cultuurgoederen hierbinnen, en kan vanuit deze rol ook waar nodig doorverwijzen
naar de RCE voor vragen over beheer en behoud. Bovendien stelt het
eigenaren in staat gebruik te maken van de Bijdrage Beschermd
Cultuurgoed.
Het register kan ook ingezet worden als een exportvergunning wordt
geweigerd en een eigenaar besluit het werk liever zelf te houden of het
aan een andere particulier binnen Nederland te verkopen. Het register
wordt onderdeel van het doorlopende proces van beoordeling van
vergunningen, en kan bijhouden welke cultuurgoederen het land niet
mogen verlaten. Daarmee is het voor potentiële kopers binnen Nederland
ook duidelijk dat er al eens een vergunning is geweigerd. Zo biedt het
register structuur, overzicht en erkenning aan het particulier bezit, zonder
dat het de intentie heeft een topstukkenlijst te worden. Het moet echter
niet zo zijn dat eenmaal in het register opgenomen, een cultuurgoed nooit
meer van deze lijst af kan komen. Een eigenaar kan her-evaluatie
aanvragen of kan aangeven toch de intentie te hebben te verkopen naar
het buitenland, waarna eventueel het proces voor aankoop voor de
Collectie Nederland in gang treedt.
Daarom kies ik voor een dynamisch en opgeschoond register van
beschermde cultuurgoederen. Deze actualisatie geef ik verder vorm door
de huidige beschermde cultuurgoederen aan de hand van de herziene
beschermingscriteria de komende jaren opnieuw te beoordelen en te
onderzoeken of cultuurgoederen uit ondervertegenwoordigde categorieën
toegevoegd moeten worden. De commissie geeft in haar advies aan dat er
bijvoorbeeld slechts zeer beperkt zicht is op de categorie cultuurgoederen
van regionale en migrantengemeenschappen. Dit is een van de terreinen
waar een onderzoek naar gedaan kan worden. Ik vraag de RCE hiermee
aan de slag te gaan in samenwerking met andere partijen zoals Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN). Ik wil de herziening en
aanvulling van het register blijven faciliteren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 820, nr. 489

7

Vergunningensysteem
Het is wenselijk om het nieuwe vergunningensysteem voor uitvoer uit
Nederland aan te laten sluiten bij de huidige praktijk voor vergunningen
buiten de EU, zodat het aanvragen ook op één plek kan plaatsvinden. De
hoeveelheid aanvragen en de administratieve lasten hangen af van de
drempelwaarden die uiteindelijk zullen worden gebruikt: hoe hoger de
financiële drempelwaarden, hoe minder uitvoervergunningen er aangevraagd dienen te worden. De commissie adviseert daarom ook hogere
drempelwaarden in te stellen voor deze vergunningen in vergelijking met
de vergunningen die nodig zijn voor buiten de EU. Financiële drempels
zijn over het algemeen een indicatie voor het belang van een voorwerp.
Echter geldt ook hoe hoger de drempelwaarden, hoe beperkter de
«signaalfunctie». Een zorgvuldig afgewogen set drempelwaarden en
criteria is daarom noodzakelijk. Om de handel niet onnodig te frustreren
en de administratieve lasten te beperken stelt, de commissie daarnaast de
invoering van een paspoort voor bij cultuurgoederen die vaker landsgrenzen passeren, en uitzonderingen voor musici, musea en erfgoedinstellingen. Dit, inclusief randvoorwaarden als snelheid en transparantie,
neem ik op in de verdere uitwerking van het systeem.
Door de actuele internationale politieke aandacht voor, en maatschappelijke discussie over het tegengaan van handel in roofkunst is de herkomst
van een cultuurgoed steeds belangrijker. Goede controle van musea en
grote veilinghuizen op vergunningen voor cultuurgoederen die binnen de
drempelwaarden vallen, is dus in de eerste plaats ook in hun eigen
belang. Effectieve bescherming kan echter niet zonder toezicht en
handhaving. De kans bestaat altijd dat er – onbewust of bewust – niet
wordt voldaan aan de vergunningsplicht. Waar controle op goederen
mogelijk is bij het overschrijden van de buitengrenzen van Europa, is dat
sinds het Verdrag van Maastricht (1992) niet meer mogelijk bij het
overschrijden van de binnengrenzen van de 27 lidstaten van Europa. Wel
kunnen lidstaten beperkende maatregelen treffen ter bescherming van
hun nationale erfgoed (art. 36 VWEU). In het nationaal vergunningensysteem is handhaving dus niet op voorhand geregeld. Daarom moet in
onze nationale regelgeving een wettelijke grondslag komen waarin
toezicht- en eventuele opsporingsbevoegdheden worden toebedeeld,
zodat passieve danwel actieve controle door Inspectie en Douane en
terugvordering in geval van onrechtmatige verzending mogelijk is. Een
deel van een zo adequaat mogelijke controle en handhaving is dus
gestoeld op wetgeving, een ander deel op vertrouwen – in het goede
gedrag van particulieren, handelaren en veilinghuizen – en weer een
ander deel op de wisselwerking en samenwerking tussen particulieren en
overheid.
De verplichting om een vergunning aan te vragen voor goederen die
binnen bepaalde drempelwaardes vallen, geldt nu en in de toekomst voor
elke particulier, dus ook voor leden van de Koninklijke familie. Ik maak
hierbij geen onderscheid. Particulieren kunnen voor het aanvragen van
een vergunning, eerst toetsen via de RCE of zij mogelijk iets beschermwaardigs in handen hebben, als zij plannen hebben voor uitvoer of
verkoop. De invoering van de in deze brief beschreven beschermingssystematiek biedt hiermee waarborgen dat belangrijke kunstwerken niet
ongezien naar het buitenland verdwijnen. In het geval van beschermwaardige cultuurgoederen leidt dit ertoe dat er eerst een kans is deze te
behouden voor Nederland en dat er meer grip is op kunstwerken die van
dusdanige waarde zijn dat we ze graag in Nederland voor iedereen
toegankelijk willen houden. Dit heb ik besproken in mijn reguliere
contacten met de Dienst Koninklijk Huis. Op deze wijze geef ik uitvoering
aan de motie van het lid Kwint c.s. om in gesprek te gaan met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 820, nr. 489

8

Koninklijke familie teneinde te komen tot een eerste recht op koop
wanneer zij besluiten werken te willen gaan verkopen. Ook doe ik mijn
toezegging af naar aanleiding van een vraag van het lid Janssen om te
komen met een reactie op deze motie.3
Ik heb in dit licht tevens de motie van het lid Paternotte c.s. ter hand
genomen met betrekking tot het in kaart brengen van de eigendomssituatie van de kunstcollectie van de Koninklijke familie.4 Er is geen
onduidelijkheid over de eigendomssituatie van objecten in de kunstcollectie van de Koninklijke familie. Ook al is in sommige gevallen de
herkomst wellicht niet meer helemaal sluitend te herleiden – wat vaak het
geval is bij grote collecties. Zoals eerder aan de Kamer is gemeld, is
duidelijk welke cultuurgoederen in de paleizen wel of geen rijkseigendom
zijn.5 De paleisgebonden collectie van de Staat is in november 2021
geïnspecteerd door de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed, waarbij
geconcludeerd is dat de collectie naar behoren en volledig is geregistreerd.6 De eigendomssituatie hiervan is helder, en de rijkscollectie is goed
geregistreerd.
Op dit moment worden waardevolle geschenken die het Staatshoofd
ontvangt uit hoofde van diens functie ondergebracht in de in 2007
opgerichte Stichting Koninklijke Geschenken.7 Ook andere officiële
geschenken (aangeboden aan andere leden van het Koninklijk Huis uit
hoofde van hun functie) worden ondergebracht in een geschenkenstichting. Deze stichtingen mogen dat wat is ingebracht, niet
vervreemden. Bij ontbinding van deze Stichtingen worden de aan de
Stichtingen toebehorende zaken overgedragen aan de Staat of een
eventueel batig saldo aan algemeen nut beogende instellingen. Ook is in
1972 de Stichting Historische Verzamelingen opgericht om roerende
cultuurgoederen die gerelateerd zijn aan het Huis Oranje-Nassau en het
Huis Nassau te verkrijgen en beheren teneinde te dienen ten algemeen
nut. Bij dit laatste moet dan met name gedacht worden aan het in
bruikleen geven aan musea van een groot deel van deze museale
verzameling. Zoals ik al eerder schreef, gelden de regels voor particuliere
kunstbezitters onverkort voor kunst die de Koninklijke familie in privébezit
heeft. Ik behandel iedereen gelijk. Dat betreft de regels omtrent verkoop
aan het buitenland, maar ook rechten met betrekking tot de privésfeer. De
Staat kan niet zomaar inzicht afdwingen in een privécollectie; het is aan de
eigenaren zelf om te bepalen welke mate van openheid of transparantie zij
willen geven. Met bovenstaande doe ik deze motie af.
Het idee van een vergunningsplicht binnen de EU is niet nieuw. Mijn
voorganger heeft de commissie-Pechtold reeds gevraagd te kijken naar de
wet- en regelgeving voor bescherming in andere Europese landen. Veruit
de meeste EU-lidstaten hanteren reeds variaties hiervan om belangrijke
cultuurgoederen te beschermen. Zo kent Frankrijk al sinds lange tijd het
«certificat d’exportation», waarbij bij uitvoer van cultuurgoederen een
certificaat moet worden aangevraagd dat vaststelt dat het geen nationale
schat betreft. Ook heeft Duitsland in aanvulling op het bijhouden van
lijsten van «cultuurgoederen van nationale betekenis» door de deelstaten,
in 2016 de nationale «Ausfuhrgenehmigung» ingevoerd. De Commissie
Collectie Nederland schrijft dat: «Juist in zijn nationale wetgeving kan een
land werk maken van beschermwaardigheid en bescherming. Veel
3

Kamerstuk 35 984, nr. 9.
Kamerstuk 35 570 VIII, nr. 108.
5
Kamerstuk 35 300 I, nr. 5.
6
Inspectierapport Beheer paleisgebonden collectie van de Staat.
7
Voor meer informatie over de stichtingen: https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/instelling/
stichtingen.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 820, nr. 489

9

EU-landen hebben daartoe een nationaal uitvoervergunningensysteem
ontwikkeld. Nederland vormt hierop een van de weinige uitzonderingen.»
In de motie van het lid Westerveld constateert zij dat het voor de
toegankelijkheid en bescherming van unieke kunstwerken in handen van
particulieren, goed zou zijn om de afspraken over de bescherming van
cultuurgoederen in particulier bezit in internationaal verband tegen het
licht te houden.8 Door aan te sluiten bij andere landen in de wijze van
bescherming, en eigenaren van belangrijke cultuurgoederen stimulansen
te bieden om hun werken publiek toegankelijk te maken, geef ik uitvoering
aan deze motie.
Rol adviescommissie
Sinds 2020 heeft de huidige Ad Hoc Commissie Onvervangbaar en
Onmisbaar mij geadviseerd over de beschermwaardigheid van cultuurgoederen. Hun expertise is ingeschakeld bij exportvergunningen voor
cultuurgoederen die buiten de EU worden gebracht en in spoedeisende
gevallen. De huidige commissie bestaat uit een vaste deskundige
voorzitter, prof. dr. Rudi Ekkart, en wordt per casus aangevuld met
experts. Ik ben de heer Ekkart zeer dankbaar dat hij mij hierbij adviseert. Ik
ga over tot het samenstellen van een permanente commissie die als
primaire taak heeft te adviseren over de beschermwaardigheid van
roerende cultuurgoederen. Daarnaast vraag ik de commissie een start te
maken met de herbeoordeling van het register volgens de nieuw vorm te
geven criteria. Deze commissie zal ook als taak krijgen om, in voorkomende gevallen, mij te adviseren over beschermwaardigheid van
objecten en collecties waarvoor niemand de verantwoordelijkheid wil
nemen en waarvoor ik een wettelijke aanvaardingsplicht heb. Ook gaat
deze commissie mij adviseren bij vervreemding uit de Rijkscollectie van
mogelijk beschermwaardige objecten. Het komende jaar informeer ik u
wie zitting neemt in de commissie. Ik vraag de RCE – die reeds het
secretariaat voert van de ad hoc commissie – dat ook te doen voor de
permanente commissie.
Beschermingscriteria
Een helder systeem voor bescherming heeft ook behoefte aan goede
beschermingscriteria. Deze criteria bepalen immers of een cultuurgoed
belangrijk genoeg is om het voor Nederland te behouden. De huidige
aanwijzingscriteria zijn «onmisbaar en onvervangbaar». Deze hangen
samen met de criteria bijzondere cultuurhistorische betekenis, bijzondere
wetenschappelijke betekenis en uitzonderlijke schoonheid. De commissie
beveelt aan om de hele set criteria te heroverwegen en ook de onderlinge
verhouding tussen criteria te verhelderen. Verder vraagt de commissie
aandacht voor de mogelijkheden om naast het historische belang ook het
actuele maatschappelijk belang van erfgoed in de beschermingssystematiek op te nemen.
Ik werk daarom toe naar een set van criteria die – wanneer ze worden
toegepast – als uitkomst heeft dat een cultuurgoed of verzameling in
particuliere handen onmisbaar is voor het Nederlands cultuurbezit.
Onmisbaar is derhalve geen criterium in zichzelf. Ik werk aan enerzijds een
set indicatieve kenmerken en anderzijds een set beschermingscriteria voor
cultuurgoederen en verzamelingen.
De indicatieve kenmerken geven een eerste indicatie voor de mogelijke
beschermwaardigheid van cultuurgoederen en/of verzamelingen. Die
indicatie van beschermwaardigheid moet vervolgens worden getoetst aan
de hand van de set beschermingscriteria. De huidige beschermingscriteria
8

Kamerstuk 35 984, nr. 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 820, nr. 489

10

uit 1985 worden verhelderd en logischer met elkaar in samenhang
gebracht. Daarbij ga ik nadrukkelijker aansluiten op de RCE-methode «Op
de museale weegschaal – collectiewaardering in zes stappen (2013)». Op
deze wijze creëer ik de mogelijkheid voor een bredere toepassing van de
criteria in het erfgoedveld. Het actuele maatschappelijke belang van
erfgoed zal één van de beschermingscriteria worden. Dit criterium zal
echter altijd in combinatie met andere criteria worden toegepast.
Ook deze criteria vragen een wetswijziging, maar alvorens de Erfgoedwet
gewijzigd is, ga ik wel de nieuwe permanente commissie vragen te bezien
wat deze nieuwe criteria zouden betekenen voor de huidige lijst met
beschermde cultuurgoederen. Zo kan een snelle start worden gemaakt
met de actualisatie van het register en kan de werking worden getoetst
alvorens deze vastgelegd wordt.
Het nieuwe systeem kan dus niet van de ene op de andere dag ingevoerd
worden. Vergunningen vragen een wettelijke basis, en dus ook een
wijziging van de Erfgoedwet. Een wetswijzigingsproces zal een aantal jaar
duren. Vijf jaar na de uiteindelijke aanpassing van de Erfgoedwet en de
invoering van het systeem zal de werking worden geëvalueerd.
Gevolgen voor het aankoopbeleid
Eerder heb ik stilgestaan bij de belangrijke rol van particuliere schenkingen en publiek-private samenwerking voor de Collectie Nederland. Het
grootste gedeelte van wat er nu in musea te zien is, is niet door het Rijk
aangekocht. Dit is een gedeelde prestatie van overheid, musea, particuliere fondsen en particuliere eigenaren. Musea met collecties van hoge
kwaliteit hebben een positieve werking op bruiklenen en schenkingen van
particulieren die hun werken graag naast kunstwerken van andere
meesters zien hangen.
Tegelijkertijd blijft het ook belangrijk dat er vanuit de rijksoverheid
middelen beschikbaar zijn voor het aankopen van cultuurgoederen. Op dit
moment zijn er vanuit OCW twee manieren om bij te dragen aan een
aankoop van bijzondere objecten. Via het Mondriaanfonds kunnen musea
een beroep doen op de regeling Bijdrage Aankopen. In aanvulling daarop
kan de Staat bijdragen vanuit het Museaal Aankoopfonds. De commissie
deed in haar advies de oproep om de budgetten voor beide regelingen
flink te verhogen. Ik ga hier deels in mee. Ik heb in 2022 het Museaal
Aankoopfonds met € 19 miljoen aangevuld uit de eindejaarsmarge van
OCW. Daarnaast heb ik binnen de Regeerakkoordmiddelen in de periode
2022–2025 in totaal € 8 miljoen vrijgemaakt voor de Bijdrage Aankopen.
Het heeft mijn inziens geen meerwaarde om schotten aan te brengen
binnen dit budget zoals de commissie adviseert. Ik ga dus geen
percentage van het budget bij het Museaal Aankoopfonds reserveren voor
«de aankoop van cultuurgoederen van geringe financiële waarde vaak
afkomstig uit specifiek regionale en migrantengemeenschappen en van
onvervangbaar en onmisbaar cultuurhistorisch of maatschappelijk
belang». De bestaande financieringsmogelijkheden geven musea ook nu
al de mogelijkheid dergelijke aankopen te doen. Zoals ik eerder aangaf, zal
ik wel onderzoek laten doen naar deze cultuurgoederen.
Het Museaal Aankoopfonds maakt aankopen van belangrijke cultuurgoederen mogelijk, en bevat een reservering voor de indemniteitsregeling.
Dankzij deze regeling worden de verzekeringspremies voor musea
beperkt, wat het bruikleenverkeer ten goede komt. De commissie vraagt
zich af of een verzekeringsregeling onderdeel moet zijn van een aankoopfonds en betwijfelt of het gereserveerde bedrag toereikend is. Ik heb in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 820, nr. 489

11

mijn meerjarenbrief al aangekondigd dat ik het indemniteitsplafond in
overleg met het Ministerie van Financiën heb kunnen verhogen naar
€ 450 miljoen. Tijdens deze gesprekken is ook gekeken naar de vorm en
hoogte van het gereserveerde bedrag. Daaruit is gebleken dat de huidige
werkwijze de voorkeur geniet en aansluit op de museale praktijk.
Een aantal aanbevelingen dat de commissie doet, heeft als doel het
Museaal Aankoopfonds verder te verstevigen. De commissie adviseert
bijvoorbeeld de doelstellingen en budgetten wettelijk te verankeren. Dit
zou onder meer nodig zijn omdat een afgewezen vergunning kan leiden
tot een aankoop door de Staat.
Als een vergunning wordt afgewezen zijn er twee scenario’s denkbaar. Als
een eigenaar besluit niet meer te willen verkopen of verkoopt aan een
particulier binnen Nederland, wordt het cultuurgoed opgenomen in het
register en is aankoop door de Staat niet nodig. Indien de verkoop
doorgezet wordt en geen binnenlandse particulier geïnteresseerd is, zal
gekeken worden of het cultuurgoed door musea met behulp van de Staat
gekocht kan worden. Het Museaal Aankoopfonds moet in die gevallen
voldoende gevuld zijn. Ik ga daarom de doelstellingenwettelijk vastleggen.
Op deze manier kan het Museaal Aankoopfonds in de toekomst alleen
ingezet worden ten behoeve van de Collectie Nederland. De visie van een
dynamische collectie vraagt ook dynamische budgetten, en daarom leg ik
het financiële kader niet wettelijk vast. Hiermee geef ik ook uitvoering aan
de motie van het lid Werner c.s.9
Aankoop door de Staat is niet de enige manier om cultuurgoederen voor
Nederland te behouden. Ook andere potentiële kopers kunnen zich bij mij
melden. Zowel de commissie-Pechtold als de Commissie Collectie
Nederland geven in hun adviezen aan dat de huidige wettelijke termijn
waarbinnen potentiële kopers zich kunnen melden (zes weken – art. 4.10,
lid 1 EW) te krap is. In dat tijdsbestek is het moeilijk de benodigde
middelen bij elkaar te krijgen, en het verlengen van de meldtijd kan
particulier en museaal initiatief verder stimuleren. Een reëlere aankooptijd
zou zes maanden zijn, die indien de eigenaar hiermee akkoord gaat,
nogmaals met zes maanden te verlengen is. In de reactie op het advies
van de commissie-Pechtold is reeds aangegeven dat deze verlenging van
de termijn meegenomen wordt in de uiteindelijke aanpassing van de
Erfgoedwet.
Beide adviezen benadrukken het belang van transparantie over het proces
hoe een bod van de Staat tot stand komt. De Commissie Collectie
Nederland vraagt hierbij eigenaren een aankoopprijs te garanderen
gebaseerd op een taxatie of waarde-inschatting door twee internationaal
georiënteerde, onafhankelijke taxateurs. Het lid Veldhoen vroeg mij om te
bezien of er met andere kunstminnende Europese landen afspraken
kunnen worden gemaakt om te voorkomen dat de prijzen bij aankoop
door de Staat door verkopers van kunstwerken tot grote hoogten worden
opgedreven. Ik voorzie niet dat ik met gerichte beleidsontwikkeling kan
komen naar aanleiding van deze toezegging. De kunstmarkt is een vrije
markt en particuliere eigenaren of handelaren hebben in beginsel de
vrijheid om zelf de prijs van hun eigendom te bepalen in geval van
verkoop. Prijsafspraken maken tussen kunstminnende landen gaat in
tegen vrije handel. Wel neem ik het advies van de commissie over om bij
toekomstige prijsonderhandelingen met de Staat gebruik te maken van
twee internationaal georiënteerde onafhankelijke taxateurs. Ik vertrouw
erop dat dit de juiste voorwaarden creëert om tot een eerlijke prijs te
komen.

9

Kamerstuk 35 984, nr. 11.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 820, nr. 489

12

Tot slot
Zoals aan het begin opgemerkt, bouwt het advies Onmisbaar en Onvervangbaar voort op inzichten uit eerdere adviezen. Dat geldt ook voor deze
beleidsreactie die niet het laatste woord bevat over de dynamische
Collectie Nederland en de bescherming ervan voor toekomstige
generaties. De uitwerking en implementatie van de adviezen die de
commissie doet, gaat tijd kosten en niet alles kan tegelijkertijd. Nieuwe
inzichten in criteria en beschermingsregimes zullen in de komende tijd
worden vertaald naar een nieuw stelsel en wettelijk kader. Ik hecht daarbij
aan de continuïteit van de Collectie Nederland, en zal mij inzetten voor
vernieuwing van de bescherming van Collectie Nederland in publiek en
particulier bezit. De Collectie Nederland is nooit af en het denken daarover
ook niet. Ik neem het advies van de commissie over door de samenstelling van de Collectie Nederland en de visie hierop ook in de toekomst
periodiek te evalueren. Met deze reactie zet ik dus een stip op de horizon
die vorm geeft aan mijn inspanningen op dit onderwerp.
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
G. Uslu

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 820, nr. 489

13