Maatschappelijke kosten en baten van de World Expo 2025

Amsterdam, februari 2016
In opdracht van ministerie van Economische Zaken, ministerie van Infrastructuur en Milieu en
ministerie van Buitenlandse Zaken

Maatschappelijke kosten en baten van de World
Expo 2025 Rotterdam
Analyse op basis van kengetallen

Bert Hof
Ward Rougoor
Bert Tieben
m.m.v. Liselotte Bingen

SEO Economisch Onderzoek - Roetersstraat 29 - 1018 WB Amsterdam - T (+31) 20 525 1630 - www.seo.nl - secretariaat@seo.nl
ABN-AMRO IBAN: NL14ABNA0411744356 BIC: ABNANL2A - ING: IBAN: NL96INGB0004641100 BIC: INGBNL2A
KvK Amsterdam 41197444 - BTW NL 003023965 B01

“De wetenschap dat het goed is”
SEO Economisch Onderzoek doet onafhankelijk toegepast onderzoek in opdracht van overheid en bedrijfsleven. Ons
onderzoek helpt onze opdrachtgevers bij het nemen van beslissingen. SEO Economisch Onderzoek is gelieerd aan de
Universiteit van Amsterdam. Dat geeft ons zicht op de nieuwste wetenschappelijke methoden. We hebben geen
winstoogmerk en investeren continu in het intellectueel kapitaal van de medewerkers via promotietrajecten, het
uitbrengen van wetenschappelijke publicaties, kennisnetwerken en congresbezoek.

SEO-rapport nr. 2016-12
ISBN 978-90-6733-804-2
Copyright © 2015 SEO Amsterdam. Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in artikelen,
onderzoeken en collegesyllabi, mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld. Gegevens uit dit rapport mogen niet voor
commerciële doeleinden gebruikt worden zonder voorafgaande toestemming van de auteur(s). Toestemming kan worden verkregen via
secretariaat@seo.nl

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN DE WORLD EXPO 2025 ROTTERDAM

i

Samenvatting
Bij de meest realistische variant waarin de World Expo 17,3 miljoen unieke bezoekers ontvangt, ligt het saldo van
de maatschappelijke kosten en baten zonder het onderdeel Bereikbaarheid tussen € 183 miljoen negatief en € 2
miljoen negatief plus het saldo van de niet-berekende posten (PM). De organisatie van de World Expo vraagt
bovendien investeringen in de vervoersinfrastructuur (‘Bereikbaarheid’). De huidige indicatie is dat de
maatschappelijke kosten daarvan ongeveer € 500 miljoen tot € 800 miljoen hoger zijn dan de maatschappelijke
baten plus het saldo van de niet-berekende posten (PM). Bij een zeer ambitieuze veronderstelling van 21,3 miljoen
bezoekers verbetert het saldo met circa € 540 miljoen maar is de uitkomst inclusief de uitgaven voor bereikbaarheid
waarschijnlijk nog steeds negatief.
Het saldo van maatschappelijke kosten en baten van de World Expo 2025 is waarschijnlijk negatief
Het saldo van de maatschappelijke kosten en baten is afhankelijk van de veronderstellingen voor
de bezoekersaantallen. Dit rapport ziet de variant met 17,3 miljoen bezoekers als het meest
realistisch van de aangeleverde varianten. Tabel S.1 laat zien dat bij dit bezoekersaantal het saldo
van de maatschappelijke kosten en baten een bandbreedte kent van € 183 miljoen negatief tot € 2
miljoen negatief, waarbij nog geen rekening is gehouden met de kosten en baten van het onderdeel
Bereikbaarheid en het saldo van de niet-berekende posten (PM). Een hoger bezoekersaantal van
ruim 21 miljoen is naar het oordeel van dit rapport zeer ambitieus. Deze veronderstelling houdt in
dat in zes maanden tijd 12,8 miljoen buitenlandse bezoekers ons land bezoeken voor de Expo. Dit
aantal is bijna even groot als het aantal van 14 miljoen toeristen dat normaal in een heel jaar
Nederland bezoekt. Ook is de veronderstelling over het aantal binnenlandse bezoekers zo hoog
dat circa de helft van de bevolking de Expo moet bezoeken om de veronderstelling te realiseren.
Bij deze zeer ambitieuze veronderstelling is de bandbreedte van het MKBA-saldo € 358 miljoen
tot € 540 miljoen positief, nog zonder het onderdeel Bereikbaarheid en het saldo van de nietberekende posten (PM).
De World Expo 2025 vraagt forse investeringen in de vervoersinfrastructuur
Zonder extra investeringen kunnen spoor, tram en metro de verwachte bezoekersaantallen voor
de World Expo 2025 niet accommoderen. Voor deze MKBA is een kwalitatieve analyse gemaakt
van de maatschappelijke kosten en baten van deze extra investeringen. De huidige indicatie is een
negatief saldo van € 500 miljoen tot € 800 miljoen plus het saldo van de niet-berekende posten
(PM) zoals de maatschappelijke waardering van een nieuwe verbinding met de Westoever in
Rotterdam.
Bij dit saldo van de maatschappelijke kosten en baten voor het onderdeel Bereikbaarheid is de
uitkomst bij de veronderstelling van 17,3 miljoen bezoekers in alle situaties negatief, ook bij
toepassing van een lagere discontovoet van 3 procent. Bij de zeer ambitieuze veronderstelling van
21,3 miljoen bezoekers is het MKBA-saldo inclusief het onderdeel Bereikbaarheid waarschijnlijk
ook negatief. Mogelijk is voor deze situatie de bovenkant van de bandbreedte wel positief, een
situatie die inhoudt dat naast de bezoekersaantallen ook de kosten van de aan te leggen
infrastructuur positief worden ingeschat.
Beperkingen voor het onderdeel Bereikbaarheid
De maatschappelijke kosten en baten van het onderdeel Bereikbaarheid zijn geanalyseerd voor de
veronderstelling dat de World Expo 2025 21,3 miljoen bezoekers zal trekken. Bij een lager

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ii

bezoekersaantal zoals in de meer realistische situatie met 17,3 miljoen bezoekers ontstaan minder
knelpunten in het vervoer en kan mogelijk worden volstaan met een kleiner pakket oplossingen
waarvan de kosten lager zijn. Er is op dit moment echter geen zicht op de omvang van deze
mogelijke besparing. Bij de berekening van de kosten en baten van het onderdeel Bereikbaarheid
is rekening gehouden met een marge van 10 procent extra bezoekers. Bij een nog hoger
bezoekersaantal is het saldo van de maatschappelijke kosten en baten van de Expo zonder het
onderdeel Bereikbaarheid positiever. In deze situatie kunnen meer knelpunten in het vervoer
worden verwacht en zullen de kosten van de bereikbaarheidsoplossingen naar verwachting hoger
zijn. Deze mogelijke extra kostenpost is onbekend. Het verdient aanbeveling in het vervolgtraject
verder onderzoek te doen naar de impact van variatie in de bezoekersaantallen op de kosten en
baten van de bereikbaarheidsoplossingen.
Andere bepalende factoren voor het MKBA-saldo
De veronderstellingen voor de bezoekersaantallen hebben een groot gewicht in de uitkomst van
de MKBA. Dit betekent dat het bij de nadere uitwerking van de Expo-plannen van belang is te
onderzoeken of en op welke wijze het aantal nationale en vooral internationale bezoekers aan de
Expo gestimuleerd kan worden. Ook de bestedingen van de internationale bezoekers verdienen in
dit opzicht extra aandacht. Wanneer deze bestedingen uitkomen op € 300 per bezoeker in plaats
van de veronderstelde € 588 (variant met 21,3 miljoen bezoekers) verslechtert het saldo van de
MKBA met ruim € 450 miljoen.
De maatschappelijke kosten van het onderdeel Vastgoed en ruimte zijn met circa € 41 miljoen tot
€ 222 miljoen hoger dan de maatschappelijke baten. Variatie in de verwachte vastgoedopbrengst
draagt in belangrijke mate bij aan de bandbreedte in deze uitkomst. Het verbeteren van deze
opbrengst en de mogelijke verlaging van de (versnellings-)kosten zijn belangrijke instrumenten om
de bijdrage van de Expo aan de welvaart in ons land te versterken.
Beperkingen van de analyse
Niet alle onderdelen van de plannen voor de World Expo 2025 zijn geanalyseerd in deze MKBA.
Het onderdeel ‘Uitnodiging aan de wereld’ valt buiten de reikwijdte van de MKBA door gebrek
aan duidelijkheid over de programmering van dit onderdeel – deze wordt pas later vastgesteld – en
het ontbreken van gegevens voor de berekening van kosten en baten. Succesvolle uitvoering van
dit onderdeel gericht op versterking van de economische transitie zal bijdragen aan het saldo van
de maatschappelijke kosten en baten. Het businessplan voor de World Expo 2025 berekent
maatschappelijke baten met een omvang van € 51 miljard voor dit onderdeel. Deze berekening is
niet overgenomen in deze analyse, omdat de bronnen waarop deze berekening is gebaseerd
ongeschikt zijn voor het toerekenen van maatschappelijke baten aan de Expo. De berekening
verwijst naar ontwikkelingen die ook zonder de Expo doorgang zullen vinden. De ‘Uitnodiging
aan de wereld’ van de Expo zal de economische transitie afhankelijk van het programma kunnen
versterken en versnellen, maar de mate waarin is niet bekend.
Een andere beperking is dat voor de MKBA geen gedetailleerde omgevingsscenario’s zijn
doorgerekend. Met gedetailleerde scenarioanalyses is beter inzicht mogelijk op de onzekerheden in
de externe omgeving die van invloed zijn op de maatschappelijke kosten en baten van de World
Expo. Zo is nu niet expliciet rekening gehouden met scenario’s waarin de economische groei meeof juist tegenvalt. Wel is er door te variëren in de gehanteerde veronderstellingen een indruk
verkregen van de mate waarin de uitkomsten gevoelig zijn voor zulke variaties.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SAMENVATTING

Tabel S.1

iii

Bij de meest realistische variant waarin de World Expo 17,3 miljoen unieke bezoekers
ontvangt, ligt het saldo van de maatschappelijke kosten en baten zonder het onderdeel
Bereikbaarheid tussen € 183 miljoen negatief en € 2 miljoen negatief.

Aantal bezoekers

Worst

Breakeven

Base

Best

11,8 mln.

17,3 mln.

21,3 mln.

26,7 mln.

Kosten, in miljoenen €
Totaal kosten bieden en lobbyen

14,4

14,4

14,4

14,4

Totaal kosten World Expo event

469,9

490,7

506,7

530,9

Totaal kosten vastgoed en grond A

583,9

583,9

583,9

583,9

Totaal kosten vastgoed en grond B

578,2

578,2

578,2

578,2

Totaal kosten vastgoed en grond C

625,9

625,9

625,9

625,9

Baten, in miljoenen €

Worst

Breakeven

Base

Best

Totaal baten World Expo event

8,2

543,8

1101,8

1836,3

Totaal baten vastgoed en grond A

488,2

488,2

488,2

488,2

Totaal baten vastgoed en grond B

537,3

537,3

537,3

537,3

Totaal baten vastgoed en grond C

404,0

404,0

404,0

404,0

-517 tot -698

-2 tot -183

Effect op handel en export

+PM

+PM

+PM

+PM

Sponsoring door buitenlandse sponsors/mediaopbrengsten

+PM

+PM

+PM

+PM

Baten bieden en lobbyen

+PM

+PM

+PM

+PM

Kosten bieden en lobbyen

-PM

-PM

-PM

-PM

Mogelijk lager prijspeil deel investeringskosten
grond en openbare ruimte

(+PM)

(+PM)

(+PM)

(+PM)

Mogelijke additionele grondbaat

(+PM)

(+PM)

(+PM)

(+PM)

Beheer en onderhoud vastgoed

(-PM)

(-PM)

(-PM)

(-PM)

Mogelijk ter beschikking stellen deel paviljoens om
niet

(-PM)

(-PM-)

(-PM)

(-PM)

**

**

-500 tot -800

*

Totaalsaldo

358 tot 539 1069 tot 1250

PM posten:

Indicatief saldo bereikbaarheid (excl. PM)
Bron:
*

SEO Economisch Onderzoek. PM-posten tussen haakjes () geven aan dat deze naar verwachting klein
zijn op het geheel. –PM betekent een negatief effect op het saldo, +PM een positief effect op het saldo.
Naar verwachting minder gunstig dan - € 500 tot € 800 miljoen. ** Naar verwachting gunstiger dan - €
500 tot - € 800 miljoen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN DE WORLD EXPO 2025 ROTTERDAM

Inhoudsopgave
Samenvatting........................................................................................................................ i
1

Inleiding..................................................................................................................... 1

2

Opzet van de analyse ................................................................................................ 5
2.1
Kengetallen-MKBA: doel en stappen ................................................................................ 5

3

4

5

6

2.2

Selectie van onderdelen voor de MKBA ........................................................................... 7

2.3

Nul- en beleidsalternatief ...................................................................................................12

2.4

Analyseperiode en discontovoet .......................................................................................13

Bieden en lobbyen ................................................................................................... 15
3.1
Identificatie van maatschappelijke kosten en baten.......................................................15
3.2

Inschatting van kosten ........................................................................................................17

3.3

Inschatting van baten..........................................................................................................18

3.4

Overzicht ..............................................................................................................................18

World Expo event .................................................................................................... 19
4.1
Identificatie van maatschappelijke kosten en baten.......................................................19
4.2

Inschatting van kosten ........................................................................................................32

4.3

Inschatting van baten..........................................................................................................32

4.4

Overzicht ..............................................................................................................................33

Vastgoed en ruimte ..................................................................................................35
5.1
Inleiding ................................................................................................................................35
5.2

Identificatie van maatschappelijke kosten en baten.......................................................37

5.3

Inschatting van kosten ........................................................................................................42

5.4

Inschatting van baten..........................................................................................................54

5.5

Overzicht ..............................................................................................................................58

Bereikbaarheid......................................................................................................... 61
6.1
Methode en bronmateriaal .................................................................................................61
6.2

Beschrijving van maatregelen en gegevens .....................................................................62

6.3

Analyse van maatschappelijke kosten en baten ..............................................................66

6.4

Conclusies en aanbevelingen .............................................................................................69

7

Gevoeligheidsanalyses ............................................................................................. 71

8

Conclusies ................................................................................................................73

Literatuur ........................................................................................................................... 81

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ii

Bijlage A

Onderzochte elementen uit het businessplan ...............................................83

Bijlage B

Beoordelingskader .........................................................................................93

Bijlage C

Bronmateriaal Expo ......................................................................................97

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN DE WORLD EXPO 2025 ROTTERDAM

1

1 Inleiding
Vraagstelling
De stichting World Expo Rotterdam 2025 heeft de ambitie om Nederland in 2016 kandidaat te
stellen voor de organisatie van de World Expo in 2025. De organisatie van de World Expo vraagt
investeringen van verschillende overheden. Mede daarom is een kabinetsbesluit over de
kandidaatstelling nodig. Voor de onderbouwing van dit besluit wil het ministerie van Economische
Zaken in samenwerking met het ministerie van Infrastructuur en Milieu en het ministerie van
Buitenlandse Zaken de maatschappelijke kosten en baten van de World Expo 2025 laten
onderzoeken. De hoofdvraagstelling voor dit onderzoek is daarom: Wat zijn de maatschappelijke kosten
en baten van het organiseren van de World Expo 2025 in Nederland?
Projecten
Het voornemen voor de organisatie van de World Expo 2025 kent verschillende fasen en
deelprojecten:
Fase 1: Lokaal en nationaal initiatief (2014-2015)
• Ontwikkeling businessplan World Expo 2025
• Bijeenbrengen partners
• Voorbereiden kabinetsbesluit
Fase 2: Nationaal en internationaal programma tot toekenning (2016-2018)
• Besluit kandidaatstelling
• Productie bidbook
• Internationale lobby
Fase 3: Nationaal en internationaal programma na toekenning (2019-2024)
• Uitnodiging aan de wereld
• Voorbereiding World Expo 2025
• Investeringen met betrekking tot bereikbaarheid (versnelling infrastructuur), grond en vastgoed
• Expo Works (leren&werken programma)
Fase 4: Wereldtentoonstelling (2025)
• World Expo 2025
Fase 5: Een blijvend beter Nederland (2026-ev)
Aanpak
Doel van dit onderzoek is om de maatschappelijke kosten en baten van de World Expo 2025 te
bepalen. Een MKBA is een integrale analyse van de effecten van een project of investering op de
welvaart. Het uitgangspunt van een MKBA is dat alle effecten worden meegenomen; de analyse is
integraal. Waar mogelijk worden effecten gemonetariseerd – uitgedrukt in euro’s – om ze
vergelijkbaar te maken. Er wordt bovendien via een discontovoet rekening gehouden met effecten
die in de toekomst plaatsvinden.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

2

HOOFDSTUK 1

De Algemene Leidraad Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse vraagt onderzoekers een geschikte
vorm van de MKBA te kiezen. 1 Het onderzoek van de World Expo zal plaatsvinden op basis van
beschikbare gegevens zoals het businessplan en gegevens uit andere MKBA’s van grote
evenementen. De doorlooptijd van het onderzoek stelt beperkingen aan de mate van detail van de
MKBA. Dit is in de terminologie van de Algemene Leidraad een “grovere kengetallen KBA ” ofwel
KKBA (p. 29). Daarnaast gebruiken we het gedachtegoed van de MKBA als denkkader als de
belangrijkste effecten niet goed gemeten of gemonetariseerd kunnen worden. Dit helpt de
besluitvorming structureren en is conform de Algemene Leidraad.
Onderzoeksvragen
De kengetallen KBA beoogt de vragen uit de offerteaanvraag van de opdrachtgevers te
beantwoorden. Deze vragen zijn integraal opgenomen in Box 1.1.
Box 1.1
1.
2.

3.
4.
5.
6.

7.
8.
9.
10.
11.
12.

13.

14.
15.

1

Onderzoeksvraag uit de offerteaanvraag

Wat zijn de baten van de Expo, gekeken in termen van effecten op duurzaamheid?
Wat zijn de verwachte kosten en baten van het zogenaamde Expo-effect voor Rotterdam, de regio (t.o.v.
de andere regio’s) en Nederland en hoe realistisch zijn de aannames met betrekking tot het Expo-effect
(denk bijvoorbeeld aan consumentenvertrouwen, branding en buitenlandse investeringen)?
Hoe zijn de verwachte maatschappelijke kosten en baten verdeeld over tijd (bijvoorbeeld groei BBP,
belastinginkomsten)?
Op welke wijze zijn de kosten en baten verdeeld? Wat kan een overheid aan een Expo ‘’verdienen’, komt
de winst ten goede aan de maatschappij of alleen aan het bedrijfsleven?
Waarin onderscheiden de ruimtelijke varianten/locaties in termen van kosten en baten zich van elkaar?
Wat zijn de directe kosten en baten voor het faciliteren van de Expo voor het half jaar dat Nederland
gastheer is (te denken valt aan paviljoens, infrastructuur voor de ontsluiting en de aankleding,
infrastructuur en exploitatiekosten voor de bereikbaarheid via luchtvaart, trein, veerboot, lokaal OV,
hoofdwegennet, onderliggend wegennet, parkeerterreinen, vervoer tussen de drie locaties)?
Wat zijn de verwachte kosten voor de benodigde infrastructuur (zowel tijdelijk als structureel) en welke
kosten en baten komen ten laste van de overheden (gespecificeerd naar overheid)?
Wat zijn de risico’s die verbonden zijn aan de voor de Expo benodigde transport infrastructuur?
Wat zijn de maatschappelijke kosten en baten van het naar voren halen van reeds geplande
(infra)investeringen?
Wat zijn de kosten die rechtstreeks te maken hebben met het vergroten van de kansen voor Nederland
tussen 2016 en 2018 zoals promotie, lobbywerk, vergroten van de aantrekkelijkheid van Nederland?
Wat zijn de meest invloedrijke factoren voor de omvang en variatie van de maatschappelijke kosten en
baten van de World Expo 2025?
Wat kan de bijdrage van de World Expo zijn om Nederland als aantrekkelijk en innovatief vestigingsland
voor buitenlandse investeerders te positioneren? Hoe verhoudt dit instrument zich tot andere instrumenten
voor promotie van Nederland als vestigingsplaats voor buitenlandse investeerders?
Wat zijn de maatschappelijke kosten en baten van de door de stichting voorgestelde instrumenten (MKBfonds en ‘Dealmaker’) gericht op versnelling van innovatie, transitie en groei, mede met het oog op reeds
bestaande soortgelijke instrumenten?
Wat zijn reëel te verwachten baten door bezoekers (nationaal, internationaal, zakelijk, toeristen) mede op
basis van het beeld dat World Expo’s vooralsnog met name nationale bezoekers trekken?
Wat zijn alternatieven voor het acquireren en organiseren van een World Expo die hetzelfde doel dienen
als een World Expo in 2025 in Rotterdam, te weten: economische groei voor Nederland door verbetering
van de internationale propositie van de Nederlandse Delta- en Topsectoren? En hoe verhouden de
maatschappelijke kosten en baten van deze alternatieven zoals een kleinschalige activiteit als de
Hannover Messe zich tot die van een World Expo in 2025 in Rotterdam (bestaande uit eerdergenoemde
zes projecten)?

G. Romijn en G. Renes (2013), Algemene Leidraad Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse, Den Haag: CPB,
PBL.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

INLEIDING

3

SEO Economisch Onderzoek heeft als eerste stap in het onderzoek een beoordeling gemaakt
van de informatie uit het definitieve businessplan World Expo 2025. Daarmee is bekeken of de
gegevens voldoende zijn om alle vragen van de opdrachtgevers te beantwoorden. De conclusie
van de beoordeling is dat onvoldoende gegevens voorhanden zijn om een MKBA uit te voeren
van de volgende onderdelen van het plan World Expo 2025:
Uitnodiging aan de wereld;
• Expo Works;
• Bereikbaarheid.
•

Deze MKBA richt zich in eerste instantie op de volgende onderdelen van het businessplan World
Expo 2025:
Bieden en lobbyen;
• Ruimte: Vastgoed en Grond;
• World Expo 2025;
• Bereikbaarheid.
•

Tabel 1.1 geeft aan op welke wijze de MKBA de onderzoeksvragen zal beantwoorden. Bij de
uitwerking houden we rekening met bandbreedtes voor de waarden van kengetallen. Op basis
hiervan berekent de MKBA verschillende cases (worst, breakeven, base case, best case) afhankelijk
van de beschikbaarheid van gegevens.
Bij de uitwerking wordt de Algemene Leidraad MKBA gevolgd. Ook gebruikt het onderzoek
gegevens en methoden uit vergelijkbare MKBA’s zoals de kengetallen KBA van het WK voetbal 2,
VMKBA van de Olympische Spelen 2028 3 en de MKBA voor de Nuclear Security Summit voor
Den Haag. 4

2
3
4

M. van den Berg, M. de Nooij en C.C. Koopmans (2010), Kengetallen kosten-batenanalyse van het WK
voetbal, Amsterdam: SEO.
P. Blok, G-J. Fernhout, E. Gerdes e.a. (2011), Verkenning maatschappelijke kosten en baten van de
Olympische en Paralympische Spelen 2028 in Nederland, Rotterdam: Rebel.
R. Ponds, J. Poort, M. van der Hoeven, G. Marlet (2015), Top, of de Bill: kosten en baten van de Nuclear
Security Summit voor Den Haag, Utrecht: Atlas voor Gemeenten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

4

Tabel 1.1

HOOFDSTUK 1

Beantwoording onderzoeksvragen

Vraag

Beantwoording op basis
van..

Bronnen/toelichting

1. Duurzaamheidsbaten Expo

Niet berekend

Geen gegevens

2. Kosten en baten Expo-effect

Niet berekend

Geen gegevens

3. Kosten en baten, verdeeld over de tijd

Kengetallen

Interviews, businessplan

4. Verdelingseffecten tussen actoren

Niet berekend

Niet mogelijk binnen doorlooptijd

5. Kosten-baten ruimtelijke varianten

Niet berekend

Niet mogelijk binnen doorlooptijd

6. Directe kosten en baten organisatie

Kengetallen

Businessplan

7. Verwachten kosten infrastructuur

Kwalitatieve analyse

Businessplan, aanvullende analyse

8. Risico’s transportinfrastructuur

Kwalitatieve analyse

Businessplan, aanvullende analyse

9. Effect naar voren halen investeringen

Kwalitatieve analyse

Businessplan, aanvullende analyse

10 Kosten promotie en lobbyen

Kengetallen

Businessplan, interviews

11. Factoren van invloed op kosten-baten

Kwalitatieve analyse

Interviews, literatuur

12. Bijdrage Expo aan vestigingsklimaat

Buiten scope

Niet mogelijk binnen doorlooptijd

13. MKBA MKB-fonds en Dealmaker

Buiten scope

Niet mogelijk binnen doorlooptijd

14. Baten door bezoekers

Kengetallen

Businessplan, literatuur

15a. Alternatieven organisatie Expo

Buiten scope

Niet mogelijk binnen doorlooptijd

15b. Vergelijking met Hannover Messe

Niet berekend

Geen gegevens

Leeswijzer
Hoofdstuk 2 licht toe waarom het belang is dat van de World Expo een kengetallenkostenbatenanalyse is gemaakt, hoe deze is uitgevoerd en welke elementen uit het Plan van de Stichting
World Expo Rotterdam 2025 zijn geanalyseerd op kosten en baten.
De hoofdstukken 3, 4 en 5 nemen elk een deel van de inschatting van maatschappelijke kosten en
baten voor hun rekening. Hoofdstuk 3 doet dit voor het proces van bieden en lobbyen, hoofdstuk
4 voor het Expo-event zelf en hoofdstuk 5 voor het onderdeel vastgoed en grond. Hoofdstuk 6
analyseert het onderdeel Bereikbaarheid.
Hoofdstuk 7 bevat de gevoeligheidsanalyse. Hoofdstuk 8 bevat de conclusies en beantwoordt de
onderzoeksvragen.
Bijlage A licht de onderzochte elementen uit het businessplan toe. Bijlage B beschrijft het
beoordelingskader voor de beslissing welke elementen mee te nemen in de analyses. Bijlage C
noemt de belangrijkste documentatie verkregen van de Stichting World Expo.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN DE WORLD EXPO 2025 ROTTERDAM

5

2 Opzet van de analyse
Paragraaf 2.1 gaat in op het doel van de kengetallen-KBA van de World Expo en op de benodigde
stappen in zo’n analyse. Paragraaf 2.2 beschrijft de onderdelen van het Plan van de Stichting World
Expo Rotterdam 2025 en selecteert de onderdelen die op dit moment geschikt zijn voor een analyse
van maatschappelijke kosten en baten. Deze onderdelen vormen het zogenaamde beleidsalternatief
van de kengetallen-KBA. Paragraaf 2.3 licht kort toe over welke analyseperiode kosten en baten
zijn ingeschat en welke discontovoet is toegepast om contante waardes te berekenen.

2.1 Kengetallen-MKBA: doel en stappen
2.1.1 Nut en beperkingen van een kengetallen-KBA
Een kengetallen-MKBA maakt gebruik van kengetallen uit de literatuur voor de berekening van
maatschappelijke kosten en baten. Voor een belangrijk deel zullen de kengetallen betrekking
hebben op effectonderzoek: in welke mate beïnvloedt het projectalternatief de doelvariabelen die
voor elk onderzoek zullen verschillen? Daarnaast is het gebruik van kengetallen van belang voor
het bepalen van de waarden van exogene variabelen zoals prijzen, economische groei enzovoort.
Een belangrijke reden om kengetallen in een MKBA toe te passen is de doorlooptijd van de analyse.
Door de koppeling van de MKBA met de voorbereiding van beleid kan het voorkomen dat voor
de berekening van de effecten in de MKBA onvoldoende tijd beschikbaar is (Romijn en Renes
2013, p. 40). Ook kan de complexiteit van de causale relatie tussen projectalternatief en
doelvariabelen zelfstandig onderzoek in de weg staan.
Toepassing van een kengetallen-MKBA kent beperkingen omdat niet alle effecten volledig in de
analyse zijn verwerkt. De analyse geeft een indruk van de uitkomsten die alleen geldig zijn onder
bepaalde voorwaarden. Dit laat onverlet dat de kengetallen-MKBA waardevolle informatie biedt
voor de beleidsvoorbereiding. De analyse verkent de causale relaties en daarmee de randen van het
speelveld. De MKBA dwingt daarmee duidelijk te zijn welke effecten kunnen optreden waarmee
dubbeltellen van kosten of baten kan worden voorkomen. De uitkomsten geven de richting van
het effect aan en bieden tevens houvast voor de vraag welke randvoorwaarden bepalend zullen zijn
voor de uitkomst. Zo kan een gevoeligheidsanalyse inzicht bieden in de gevolgen van het aanpassen
van de gehanteerde veronderstellingen op de uitkomsten van het saldo van maatschappelijke kosten
en baten. Welke effecten hebben de grootste impact op het saldo van maatschappelijke kosten en
baten en dus op de uitkomst van de MKBA?
Het alternatief voor een kengetallen-MKBA is een integrale MKBA. Hierin zijn alle effecten zo
precies mogelijk bepaald en gewaardeerd. Dit type MKBA biedt de besluitvormers de meest
gedetailleerde inzichten in de voor- en nadelen van een maatregel. Het belangrijkste nadeel van een
dergelijke MKBA is de omvang van de onderzoekslast, waardoor het onderzoek lang kan duren en
kostbaar is.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

6

HOOFDSTUK 2

2.1.2 Stappen in een MKBA
Een MKBA bestaat gewoonlijk uit de volgende stappen (Romijn en Renes, 2013):
• Een probleemanalyse: welke problemen bestaan er zonder maatregelen of welke kansen blijven
onbenut?;
• Definitie van beleidsalternatieven, dat wil zeggen de te onderzoeken maatregelen;
• Vaststellen van het nulalternatief: de wereld zonder uitvoering van de te onderzoeken
maatregelen;
• Het identificeren van kosten en van effecten;
• Het kwantificeren (in hoeveelheden uitdrukken) en waarderen (in geld uitdrukken; ook:
monetariseren) van effecten;
• Het bepalen van de kosten;
• Risicoanalyse: het uitvoeren van scenarioanalyses en het variëren van veronderstellingen (onder
andere in de vorm van gevoeligheidsanalyses);
• Opstellen van het overzicht van kosten en baten en presentatie en interpretatie van de
resultaten.
Bij het berekenen van kosten en baten zijn tevens van belang de te hanteren analyseperiode, het
toe te passen prijspeil en de discontovoet om toekomstige bedragen naar het heden te kunnen
terugrekenen.
Wat de probleemanalyse betreft is de aanleiding voor deze MKBA genoemd in hoofdstuk 1. Op deze
plek kan worden opgemerkt dat besluitvorming gebaseerd op een MKBA vereist dat alle relevante
oplossingsrichtingen in beeld zijn. Anders zou bijvoorbeeld op basis van een positief MKBA-saldo
kunnen worden besloten dat uitvoering van beleidsalternatief A de voorkeur verdient, terwijl er
mogelijk een (niet-onderzocht) beleidsalternatief B bestaat dat hetzelfde doel bereikt tegen lagere
kosten, of meer bereikt met dezelfde kosten, of zowel lagere kosten als hogere baten kent. Deze
rapportage brengt enkel de kosten en baten van onderdelen van de World Expo in kaart op basis
van een kengetallenanalyse en kijkt niet expliciet naar alternatieve beleidsrichtingen om doelen van
de World Expo te halen. Wel komen de bepalende factoren voor de kosten en baten van de World
Expo in beeld, wat – naast input voor besluitvorming – aanleiding kan geven tot nadere analyses,
een andere vormgeving et cetera.
De keuze van beleidsalternatieven wordt toegelicht in paragraaf 2.2. Feitelijk gaat het hier om twee
analyses: een analyse van de inspanningen tot aan toekenning van de World Expo en van de
inspanningen na een eventuele toekenning. Paragraaf 2.3 gaat kort in op het nulalternatief. In het
kader van deze analyse op kengetallen is niet separaat een nulalternatief met uitkomsten uitgewerkt.
Bij de inschatting van kosten en baten in de hoofdstukken 3, 4 en 5 wordt steeds aangegeven hoe
het verschil tussen beleidsalternatief en nulalternatief is bepaald.
Het identificeren van kosten en baten vindt plaats aan het begin van de hoofdstukken 3, 4 en 5 met
betrekking het proces van bieden en lobbyen, het Expo-event zelf en de onderdelen vastgoed en
ruimte. Dit wordt in deze hoofdstukken gevolgd door het kwantificeren en waarderen van effecten en het
bepalen van de kosten.
In elke MKBA worden veronderstellingen gemaakt. Dit heeft deels te maken met
toekomstonzekerheid: hoe ziet de wereld eruit in bijvoorbeeld 2025, of er nu een Expo-event

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPZET VAN DE ANALYSE

7

plaatsvindt in Nederland, of niet? Deels heeft het ook te maken met onzekerheid over de hoogte
van te maken kosten, over het aantal bezoekers dat op het evenement afkomt et cetera. In een
MKBA wordt met (algemene) toekomstonzekerheid omgegaan door zogenaamde toekomstscenario’s
op te stellen. Deze scenario’s betreffen variabelen die de uitkomst van een MKBA beïnvloeden,
maar geen onderdeel zijn van de MKBA zelf. Het kan bijvoorbeeld gaan over economische groei,
als dat kosten of baten zou beïnvloeden. Of om beleidsonzekerheid, als dat niet specifiek het beleid
in het beleidsalternatief betreft (in dit geval de Expo). Met overige onzekerheden kan worden
omgegaan door variatie aan te brengen in de gehanteerde veronderstellingen, meteen bij de
berekeningen, of achteraf in de vorm van zogenaamde gevoeligheidsanalyses.
Voor de risicoanalyse worden in deze MKBA alle genoemde vormen gebruikt. Deels worden
verschillende veronderstellingen gepresenteerd op de uitkomsten, al in de hoofdstukken 3, 4 en 5.
Dit betreft bijvoorbeeld het aantal te verwachten bezoekers in hoofdstuk 4. Op andere
veronderstellingen voeren we gevoeligheidsanalyses uit in hoofdstuk 7. Vanwege het karakter van
een kengetallen-MKBA zijn geen separate, concrete toekomstscenario’s uitgewerkt. In de
hoofdstukken 3, 4 en 5 wordt aangegeven hoe uitkomsten kunnen afhangen van
toekomstscenario’s. Variaties in veronderstellingen en de gevoeligheidsanalyses worden waar
relevant gekoppeld aan verschillen tussen toekomstscenario’s.
De hoofdstukken 3, 4 en 5 sluiten af met deeloverzichten van kosten en baten. Hoofdstuk 8 zet
alle onderdelen en alle kosten en baten op een rij.

2.2 Selectie van onderdelen voor de MKBA
In de eerste fase van de MKBA is een onderzoek uitgevoerd naar de onderbouwing en
beschikbaarheid van gegevens voor de onderdelen van de World Expo 2025. Deze beoordeling is
opgenomen in Bijlage A. Doel van dit onderzoek was de reikwijdte van de MKBA te bepalen.
Voor dit vooronderzoek is een beoordelingskader opgesteld. De vragen van het beoordelingskader
zijn voor elk onderdeel in het businessplan beantwoord. De vragen van dit kader zijn opgenomen
in Bijlage B. De volgende onderdelen van het businessplan World Expo 2025 zijn op grond hiervan
geselecteerd als onderdeel van de MKBA.

Bieden en Lobbyen
Fase 2 van businessplan World Expo 2025 wordt gestart na het kabinetsbesluit om Nederland
kandidaat te stellen voor de World Expo 2025. Kandidaatstelling vindt plaats middels een brief van
het kabinet aan het Bureau International des Expositions (BIE) in Parijs. Dit besluit betekent dat
Nederland verschillende formele stappen moet zetten om de kandidaatstelling vorm te geven. Zo
moet een candidature dossier bij het BIE worden ingediend met het plan voor de World Expo
waaronder het thema, de locatie en de organisatie. Het dossier moet ook duidelijk maken dat
Nederland kan voldoen aan de formele eisen van het BIE voor de organisatie (zie Box 2.1). Het
dossier moet daarnaast waarborgen dat het plan de volledige steun van de Nederlandse overheid
heeft.
Naast het officiële traject zal in deze fase gestart worden met een internationale BIE-lobby die zal
worden uitgevoerd door overheid en bedrijfsleven samen. Een boegbeeld moet de effectiviteit van

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

8

HOOFDSTUK 2

de lobby vergroten. Het businessplan merkt hierover op dat het ideale boegbeeld een lid van het
Koninklijk Huis is.
Box 2.1
•
•
•
•
•
•

Eisen voor toekenning van de World Expo

Voldoende ruimte voor de exposanten
Voorspelling van de bezoekersaantallen
Financieel haalbaar plan (dekking moet duidelijk zijn)
Duidelijke governance en organisatorische structuur
Bereikbaarheid van evenement en accommodaties
Handreiking voor ontwikkelende economieën

De lobbyactiviteiten van de verschillende partijen is als volgt:
Overheid:
• Bilateraal overleg op ministerieel niveau;
• Bevordering World Expo bij geplande handelsmissie naar BIE–lidstaten:
• Uitdragen kandidaatstelling op internationale podia en internationale congressen;
• Ontwikkelen en uitvoeren plan om donorlanden te overtuigen.
Bedrijfsleven:
Bijdrage grote multinationals aan lobby door de overheid, bijvoorbeeld via Dutch Sustainable
Growth Coalition;
• Bijdrage VNO-NCW en Nederlandse bedrijven in het buitenland.
•

Overige deelnemers:
Bijdrage van universiteiten en andere kennisinstellingen, die volgens het businessplan over een
groot internationaal netwerk beschikken.

•

World Expo Event
De wereldtentoonstelling betreft fase 4 van het plan Expo 2025. De voorbereiding van dit
evenement vanaf 2019 is integraal verbonden met de wereldtentoonstelling zelf. Om die reden is
een deel van de voorbereidende activiteiten uit fase 3 opgenomen in de businesscase voor de
wereldtentoonstelling in fase 4. Dit betreft enkel voorbereidende activiteiten die plaatsvinden nadat
duidelijk is dat Nederland de wereldtentoonstelling mag organiseren. Deze MKBA volgt deze
indeling en beschouwt de voorbereidende activiteiten die direct verbonden zijn aan het evenement
in samenhang met het evenement zelf. 5
In de voorbereidingsfase en gedurende het evenement zelf dienen kosten gemaakt te worden voor:
• De organisatie, waaronder de inzet van personeel, externe inhuur, vrijwilligers en benodigde
kantoorkosten;
• Het programma, bestaande uit shows, exposities, tijdelijke voorzieningen alsmede kosten die
gemaakt worden ter activatie van deelnemers en de cocreatie van content;
• Marketing, communicatie en informatievoorziening;
• Benodigde technologie, bestaande uit webactiviteiten inclusief platform voor online reservering
en verkoop;
5

De onderdelen Vastgoed en grond en ruimte en infrastructuur zijn evenwel separate onderdelen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPZET VAN DE ANALYSE

9

Reiniging en beveiliging gedurende het evenement;
• Afdracht van ticketopbrengsten (2 procent) aan het Bureau International des Expositions
(BIE).
•

De baten van het World Expo-evenement zijn in grote mate afhankelijk van het aantal
(buitenlandse) bezoekers dat het evenement trekt. Om die reden zal in deze MKBA worden
gerekend met vier verschillende veronderstellingen op aantal bezoekers. 6 De te onderscheiden
batenposten zijn:
• Ticketverkoop aan (additionele) buitenlandse bezoekers;
• Welvaartseffect van binnenlandse bezoekers;
• Bestedingen door (additionele) buitenlandse bezoekers;
• Sponsoring;
• Belastingopbrengst door bestedingen van (additionele) buitenlandse bezoekers;
• Imago-effect voor Rotterdam met als gevolg een (tijdelijk) hoger aantal internationale
bezoekers;
• Effect op handel en export.

Vastgoed en grond
Vastgoed en grond (‘ruimte’) zijn onderdeel van de programmalijn Ruimte en Bereikbaarheid in
het Plan Expo 2015. Grond- en vastgoedontwikkeling zijn voorwaardelijk voor de
wereldtentoonstelling. Het Plan bevat een businesscase grond en vastgoed (met achterliggende
documentatie). Vastgoed en grond spelen een rol in fase 2 (2016-2018; als onderdeel van Plan- en
besluitvorming Ruimte en Bereikbaarheid) en in fase 3 (2019-2025; Realisatie). Er wordt (voor
2018) een (publiekprivate) organisatie ontwikkeld die een ‘circulair ontwikkelingsmodel’, waarop
het vastgoedmodel is gebaseerd, gaat organiseren en aansturen, waarbij synergie tussen
programmering en vastgoed wordt geoptimaliseerd (blz. 20 van het Plan).
In fase 2 betreft de inzet van middelen “programma- en projectmanagement, marketing,
communicatie en ondersteuning van de Plan- en besluitvorming”. In fase 3 betreft het grond- en
vastgoedontwikkeling (2020-2027) in de vorm van (zie 3.5 businesscase grond en vastgoed in het
Plan):
Paviljoens;
Expo-village;
• verwerving grondposities;
• ontwikkeling van extra en/of tijdelijke buitenruimte;
• “incentives voor deelnemers om hun paviljoens te ontwikkelen met een zo hoog mogelijke
restwaarde.”. 7
•
•

Paviljoens en Expo-village betreffen de ontwikkeling van het vastgoed dat ingezet wordt (deels
middels verhuur) tijdens de wereldtentoonstelling. De overige categorieën behoren volgens Plan
6
7

Hierbij is zoveel mogelijk aangesloten bij de businesscase van het evenement en het bijhorende visitormodel.
Daar waar in de MKBA wordt afgeweken wordt dit expliciet vermeld en onderbouwd.
Deze ‘financiële incentive’ vanuit een deel van de restwaarde komt vrij bij afname door een eindgebruiker.
“De hoogte van de incentive zal tevens afhankelijk zijn van de mate waarin deelnemers aansluiten op het
gewenste programma van eisen (PvE) van de eindgebruiker. [...] De prikkel zal groter zijn naarmate de
incentive meer in verhouding is met de stichtingskosten.” Bron: RB4 (Bijlage) Vastgoedconcept.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

10

HOOFDSTUK 2

Expo 2025 tot de ontwikkeling van gebieden (‘grond’): het gereed maken van terreinen, extra
buitenruimte en de incentive voor deelnemers. Gereed maken terreinen is inclusief de verwerving
van grondposities. Investeringen in andere voorzieningen/accommodaties (zoals hotelcapaciteit)
zouden niet zijn voorzien (gebruikmaken van bestaande capaciteit). Merk op dat de ‘incentive’ (ook
wel kickback) voor deelnemers (om hergebruik 8 te stimuleren) in feite betrekking heeft op de
ontwikkeling van het vastgoed, niet op grond/ruimte.
Er worden drie gebieden genoemd voor de Expo (zie o.a. 7 Ruimte en Bereikbaarheid van het
Plan):
• Merwe-vierhavens (67 procent, 78,7 hectare), hoofdlocatie voor de Expo paviljoens: kavels 44,1
hectare 9, publieke ruimten 24,3 hectare, potential partnership 5,6 hectare 10;
• Rijn-Maashaven (27 procent) met een model-groot (Rijn- en Maashaven) en –klein (enkel
Rijnhaven) 11; en
Oude Waterstad (6 procent), met drie verschillende ruimtelijke modellen (Poort-geen Expoprogramma; Urban Expo Boompjes-tijdelijk Expo-programma; Tunnel).
De twee onderdelen die worden onderscheiden in het Bijlagenboek zijn Expo Sites en Expo
Village. Expo Sites betreft de hoofdtentoonstelling van de Expo, verdeeld over meerdere locaties.
Hier is vastgoed (pavilions, services, public) voor nodig en openbare ruimte. De Expo Village
betreft de hoofdaccommodaties voor deelnemers en haar medewerkers en bestaat uit vastgoed
(woningen, voorzieningen) en openbare ruimte. 12 De hoofdlocatie is dus Merwe-vierhavens. De
functies Sites en Village worden gemengd.
De Expo Sites betreft niet alleen de hoofdtentoonstelling middels paviljoens, maar ook een
aanvullend programma, zoals auditoria, event spaces, congresruimte en B2B-programma (o.a.
media center (‘public’), en tevens ondersteunend programma als horeca en shops, info points,
toiletten, EHBO (‘services’). De Expo Village is vergelijkbaar met een Olympisch dorp, wordt
gerealiseerd door de Expo-organisatie en op facultatieve basis verhuurd aan deelnemers. (Bron:
RB4 (Bijlage) Vastgoedconcept.)
Wat de paviljoens betreft zijn er drie mogelijkheden: zelfbouw, huur en om niet ter beschikking
stellen. Bij zelfbouw wordt uitgegaan van bouw door de deelnemer zelf. De kosten voor realisatie
(en afbouw) van het paviljoen komen voor rekening van de deelnemer. Bij huur wordt het vastgoed
door de Expo 2025 organisatie gerealiseerd en verhuurd aan deelnemers. Daarnaast is het
8

9
10

11

12

Er worden drie typen van hergebruik onderscheiden: 1. Hergebruik elders op basis van specifiek PvE. 2.
Flexibel
hergebruik
elders
middels
systeembouw/modulaire
bouw.
3.
Hergebruik
grondstoffen/bouwmaterialen elders middels remontage. (Bron: RB4 (Bijlage) Vastgoedconcept (o.a.
Posad, Fakton).
Onze interpretatie is dat dit uitgeefbaar terrein voor vastgoed betreft: Pavilions, Services, Woningen,
Voorzieningen.
Potential partnership wordt beschreven als: “Gebouwen of gronden niet in bezit van gemeente of
havenbedrijf, waar we mogelijkheden zien dat deze beschikbaar zouden kunnen komen en de World Expo
eigenaren kan helpen een gewenste transitie tot stand te brengen.” En als: “Het in samenwerking
exploiteren van vastgoed met eigenaren van bestaand vastgoed in de directe omgeving van of mogelijk zelfs
binnen de beoogde beheergebieden van de Expo Sites.”
Bij model-groot zijn meer (tijdelijke) investeringen nodig. Verschil model-groot t.o.v. model-klein:
beheersgebied 52,3 i.p.v. 41,6ha; Expo-kavels 20,4 i.p.v. 14,4ha; publieke ruimten 15,9 i.p.v. 14,8ha;
potential partnership 1,9 i.p.v. 2,6ha.
Daarnaast is er een zogenoemd Schaduwprogramma, dit betreft ondersteunende faciliteiten elders, in de
vorm van vastgoed (vergader- en congresfaciliteiten, kantoren) en openbare ruimte. Het
schaduwprogramma is qua kosten en opbrengsten in Plan Expo 2025 niet uitgewerkt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPZET VAN DE ANALYSE

11

gebruikelijk om een deel van de paviljoens ter beschikking te stellen aan ontwikkelingslanden.
(Bron: RB4 (Bijlage) Vastgoedconcept.)
Met betrekking tot M4H wordt op enkele plekken in het plan gesproken over “versnelling van de
ontwikkeling”: “eerdere en snellere verwerving”, “sneller bouw- en woonrijp maken” en “versnelde
aanleg hoofdstructuur (incl. bruggen)”, en ook over “versnelde opbrengsten”. Dit suggereert dat
dit gebied zonder Expo ook zou worden ontwikkeld, maar dan later. Dit heeft consequenties voor
de MKBA. Hoofdstuk 5 gaat hier nader op in.

Bereikbaarheid
Bereikbaarheid is onderdeel van de programmalijn Ruimte en Bereikbaarheid. In het plan Expo
2025 is dit onderdeel onvoldoende onderbouwd voor wat betreft de noodzakelijke investeringen
en daaraan gerelateerde kosten. In een aanvullende analyse van 29 januari 2016 zijn nadere keuzes
op dit gebied in kaart gebracht. Op grond van deze nadere informatie is het onderdeel
Bereikbaarheid betrokken in deze MKBA. De aanvullende analyse betreft een eerste indicatie van
de kosten en baten voor het onderdeel Bereikbaarheid. Dit onderdeel is om deze reden alleen
kwalitatief geanalyseerd in dit rapport. Nadere validering van de voorziene kosten en baten van
bereikbaarheid zal bij toekomstige onderzoekstappen noodzakelijk zijn.

Niet-geselecteerde onderdelen
De volgende onderdelen zijn op grond van de beoordeling van het plan Expo 2025 buiten de
MKBA gehouden.
Uitnodiging aan de wereld
De uitnodiging aan de wereld betreft een impuls voor activiteiten die zich richten op het tot stand
brengen van een “nieuwe economie”. Van belang is dat de activiteiten van de uitnodiging aan de
wereld aansluiten bij het thema van de World Expo: het geeft dus deels invulling aan de
programmering en is deels bedoeld om daadwerkelijk veranderingen in Nederland in gang te zetten
in de richting van het thema. Dit leidende thema is breed geformuleerd: het gaat om programma’s
gericht op onder meer vernieuwing en verduurzaming van de economie.
Als geheel heeft het onderdeel ‘uitnodiging aan de wereld’ een zwakke relatie met het bieden voor,
kunnen winnen van en organiseren van de Expo. Let wel: dit is afhankelijk van de aard van het
project, die voor dit onderdeel behoorlijk verschilt. Het is duidelijk dat de World Expo middelen
creëert voor stimulering van ontwikkelingen die passen bij het overkoepelende thema. Maar in veel
gevallen zullen deze ontwikkelingen ook zonder de Expo noodzakelijk zijn en doorgang vinden, al
dan niet in een trager tempo. Verduurzaming van de energiehuishouding zal afhankelijk van de
internationale afspraken hierover moeten plaatsvinden. De World Expo 2025 kan hier geen
beslissend momentum voor betekenen maar hooguit bestaande ontwikkelingen ondersteunen. De
causaliteit tussen instrument (Uitnodiging aan de wereld) en effect (verduurzaming) is daarom
onzeker.
Dit onderdeel blijft door gebrek aan invulling van de programmering en de onzekere causaliteit
tussen instrument en effect buiten de scope in deze MKBA. Dit betekent ook dat de baten van dit
onderdeel niet gebruikt kunnen worden. In het plan Expo 2025 spelen deze baten een grote rol
met een omvang van € 51 miljard. De bron van deze berekening is een studie van SEO Economisch

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

12

HOOFDSTUK 2

Onderzoek naar de maatschappelijke kosten en baten van energietransitie (Koopmans, Tieben e.a.
2010). 13 Het saldo van deze MKBA voor de periode 2010-2050 is door vier gedeeld om zicht te
krijgen op de baten van “economische transitie” over een periode van tien jaar. Economische
transitie zoals beoogd met de World Expo is echter breder dan de verduurzaming van energie die
centraal staat in het SEO-rapport. Het SEO-rapport bespreekt het effect van beleid gericht op het
uitvoeren van een specifiek investeringsprogramma, in dit geval de investeringen in een scala aan
activiteiten die nodig zijn om in 2050 een CO2-emissiereductie te bereiken van 80 procent ten
opzichte van 1990. De baten van de CO2-reductie vormen veruit het grootste deel van het saldo
van de MKBA. Dit programma gaat gepaard met omvangrijke investeringen en subsidies bekostigd
door de rijksoverheid. Zonder deze investeringen en subsidies komen de berekende effecten niet
tot stand.
De conclusies van deze studies naar de effecten van energietransitie kunnen daarmee niet
ongekwalificeerd naast de effecten van de World Expo worden gelegd. Daarmee is niet gezegd dat
de effecten niet optreden. Ze kunnen alleen niet causaal worden verbonden met de organisatie van
de World Expo. Het betreft beleid dat ook zonder de World Expo doorgang zal moeten vinden en
dus in feite onderdeel is van het nulalternatief. Als de programma’s die onderdeel uitmaken van de
Uitnodiging aan de wereld de verduurzaming van de energiehuishouding versnellen, dan is dat een
baat die kan worden toegerekend aan de World Expo. Het is uit het businessplan echter niet
duidelijk op welke punten en tegen welke kosten deze versnelling plaatsvindt.
Expo Works
Expo Works is een van de vier programmalijnen en dient om de werk- en leerkansen van jongeren
in de nieuwe economie te vergroten en de fit tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt te
verbeteren. De ambitie is om 50 duizend jonge mensen van allerlei niveaus via Expo 2025
gerelateerde bedrijven en werken te betrekken en meer kansen te bieden op (internationaal)
netwerk, werk, stages, opleiding en perspectief.
Vanwege de mate waarin dit onderdeel is uitgewerkt, kan dit onderdeel niet worden geanalyseerd in deze
MKBA. De gecommitteerde partijen zullen gezamenlijk het plan voor Expo Works op onderdelen
verder uitwerken in 2016. In 2017 en 2018 worden de plannen geoperationaliseerd. Dit houdt in
dat dit onderdeel op dit moment te weinig concreet is. Er worden wel voorbeelden van activiteiten
genoemd, maar er is (nog) geen overzicht van het complete programma met activiteiten.
Overigens lijkt dit onderdeel niet essentieel in de MKBA. Het betreft een wijze van invulling van
arbeidsplaatsen en niet de kern van een Expo.

2.3 Nul- en beleidsalternatief
Het nulalternatief betreft “de meest waarschijnlijke ontwikkeling die zich zou voordoen zonder
nieuw beleid.” (Romijn en Renes 2013, p. 72). Voor deze MKBA houdt het nulalternatief in dat
Nederland de World Expo 2025 niet gaat organiseren. Door dit uitgangspunt te vergelijken met
het beleidsalternatief, is analyse van de effecten van de World Expo mogelijk. Het belang van het
nulalternatief is dus dat een inschatting wordt gemaakt van de effecten van het bestaande beleid.

13

Deze MKBA is verder uitgewerkt in Daniëls, Tieben e.a. (2012).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPZET VAN DE ANALYSE

13

Concreet gaat het dus om de ontwikkeling zonder het proces van bieden en lobbyen, zonder de
World Expo en zonder de investeringen in grond en vastgoed.
Het projectalternatief omvat de hierboven genoemde onderdelen. De analyse maakt geen
kansberekening van de toekenning van de World Expo. Het saldo van de MKBA verwijst naar de
situatie als Nederland de organisatie krijgt toegekend. Op basis van de uitkomst kan een tweede
MKBA worden samengesteld die verwijst naar de kosten en baten bij het niet winnen van de
toekenning. Dit betreft de kosten en baten van de activiteiten in fase 2, het bieden en lobbyen. De
overige onderdelen zullen dan geen doorgang vinden.
Per onderdeel kan sprake zijn van varianten. Dit betreft het wijzigen van veronderstellingen
waardoor het saldo van kosten en baten voor dit onderdeel kan wijzigen. Dit geldt voor het
hanteren van verschillende ruimtelijke varianten/locaties. Bij de World Expo als event is rekening
gehouden met variatie in het aantal bezoekers. Per variant wordt een kengetallen-MKBA gemaakt.

2.4 Analyseperiode en discontovoet
Analyseperiode
In MKBA’s is het gebruikelijk om uit te gaan van een in beginsel lange analyseperiode (100 jaar),
om te voorkomen dat over een te korte periode kosten en baten worden berekend (waardoor er
relevante toekomstige kosten en/of baten zouden ontbreken). In de praktijk wordt de MKBAopsteller op deze manier gedwongen om na te denken over welke periode er (nog) een verschil
bestaat tussen het nulalternatief en het beleidsalternatief. Geen verschil betekent geen kosten, geen
baten. In deze MKBA vallen kosten en baten veelal in een relatief korte periode: vanaf de beslissing
om door te gaan met het bid tot en met het einde van het Expo-event. Sommige kosten en baten
treden evenwel daarna op: kosten van eventuele transformatie van ruimte en vastgoed en baten
van hergebruik.
Prijspeil
We hanteren zoveel mogelijk het prijspeil van ‘nu’, d.w.z. 2015. Toekomstige bedragen berekenen
we in ‘ vaste prijzen’, d.w.z. tegen het prijspeil van 2015. Op deze manier hoeven we niet met
(algemene) inflatie rekening te houden.
Discontovoet
Voor de discontovoet gebruiken we de meest recente voorschriften van het Kabinet: “Het Kabinet
schrijft voor dat alle gereedkomende MKBA’s vanaf 1 april 2016 volgens de nieuwe voorschriften
worden uitgevoerd. Voor MKBA’s die uitkomen in de periode tot 1 april 2016 schrijft het Kabinet
voor dat de nieuwe discontovoet (en eventuele nieuwe aannames over reële prijsstijgingen) in een
extra gevoeligheidsanalyse wordt doorgerekend.”14
Dit betekent dat we in de basisanalyses uitgaan van de voorschriften zoals samengevat in Box 2.2. 15
Dit houdt een standaard discontovoet van 5,5 procent in. Er zijn in deze MKBA namelijk geen

14
15

Citaat uit minister van Financiën (2015), Kabinetsreactie bij eindrapport werkgroep discontovoet, 13
november 2015, IRF/2015/866.
Citaat uit minister van Financiën (2011), Reële risicovrije discontovoet en risico-opslag in maatschappelijke
kosten-batenanalyses, 24 augustus 2011, IRF/2011/605 U.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

14

HOOFDSTUK 2

posten geïdentificeerd die én negatieve externe effecten betreft die door een project worden
ondervangen dan wel veroorzaakt én tegelijkertijd een onomkeerbaar karakter hebben.
Box 2.2

De MKBA gebruikt een discontovoet van 5,5 procent

“De toe te passen risicovrije reële discontovoet is 2,5 procent. Deze discontovoet dient te worden verhoogd
met een, zo mogelijk projectspecifieke, opslag voor het macro-economisch risico. Wanneer een
projectspecifieke risico-opslag niet wordt berekend conform de leidraad OEI, wordt een algemene risicopremie
van 3 procent aanbevolen. Zodoende houdt de huidige systematiek een standaard reële discontovoet van 5,5
procent in.
Op deze standaard zijn in twee situaties uitzonderingen mogelijk. Allereerst kan van de standaard reële
discontovoet van 5,5 procent worden afgeweken indien een projectspecifieke risico-opslag wordt berekend
conform de leidraad OEI. Een projectspecifieke opslag kan volgens de Aanvulling Risicowaardering op de
leidraad OEI onder meer worden bepaald door statistische analyse op basis van historische gegevens,
(stochastische) modelsimulaties en ervaringen met vergelijkbare projecten. Zonder degelijke, toetsbare
analyses aangaande het projectspecifieke, macro-economische risico bij projecteffecten dient evenwel een
discontovoet van 5,5 procent te worden toegepast. Ten tweede, en als uitzondering op de voorgaande zin,
kan voor specifieke projecteffecten de standaard risico-opslag van 3 procent worden gehalveerd, namelijk
indien gelijktijdig aan de voorwaarden is voldaan dat het negatieve externe effecten betreft die door een project
worden ondervangen dan wel veroorzaakt én het externe effecten betreft met een onomkeerbaar karakter. Die
projecteffecten kunnen derhalve worden verdisconteerd tegen 4 procent.”

Als gevoeligheidsanalyse schrijft het huidige voorschrift “de nieuwe discontovoet (en eventuele
nieuwe aannames over reële prijsstijgingen)” voor. Deze discontovoet heeft een (lagere) waarde
van 3 procent. Hierop gelden uitzonderingen die betrekking hebben op publieke fysieke
investeringen met substantiële vaste kosten, reistijdbaten, natuur, gezondheid, onderwijs,
marktconforme projecten en kosteneffectiviteitanalyses. De meeste uitzonderingen zijn niet van
toepassing op deze MKBA, met mogelijke uitzondering van “publieke fysieke investeringen met
substantiële vaste kosten”, waarvoor een discontovoet van 4,5 procent geldt. We voeren zodoende
op de standaardwaarde van de discontovoet van 5,5 procent (op alle kosten en baten) twee
gevoeligheidsanalyses uit: één van 4,5 procent en één van 3 procent (eveneens op alle kosten en
baten).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN DE WORLD EXPO 2025 ROTTERDAM

15

3 Bieden en lobbyen
Dit hoofdstuk bespreekt de maatschappelijke kosten en baten van fase 2: bieden en lobbyen.
Paragraaf 3.1 analyseert welke typen kosten gepaard gaan met het onderdeel bieden en lobbyen en
welke baten dit zou kunnen opleveren. De nadruk ligt hierbij op maatschappelijke kosten en baten.
Paragraaf 3.2 maakt op basis van direct beschikbare cijfers en kengetallen een inschatting van de
maatschappelijke kosten, paragraaf 3.3 van de maatschappelijke baten. Paragraaf 3.4 zet de cijfers
overzichtelijk op een rij.

3.1 Identificatie van maatschappelijke kosten en baten
3.1.1 Identificatie van maatschappelijke kosten
Het doel van de tweede fase van het businessplan World Expo is de toekenning voor de organisatie
te winnen. Om dit doel te bereiken zijn verschillende activiteiten nodig die kosten veroorzaken. Zo
moet Nederland verschillende formele stappen zetten om de kandidaatstelling vorm te geven. Ons
land moet een ‘candidature dossier’ bij het BIE indienen met het plan voor de World Expo
waaronder het thema, de locatie en de organisatie. Het dossier moet ook duidelijk maken dat
Nederland kan voldoen aan de formele eisen van het BIE voor de organisatie. Het dossier moet
daarnaast waarborgen dat het plan de volledige steun van de Nederlandse overheid heeft.
Na indienen van dit dossier is een lobby nodig om de lidstaten van het BIE te overtuigen van de
kwaliteit van het Nederlandse bod. Dit vraagt inzet van diplomaten en deelnemers uit het
bedrijfsleven. Voor de overheid bestaat het lobbyproces uit bilateraal overleg met landen op
ministerieel niveau. Ook kan de kandidaatstelling worden bevorderd bij al geplande handelsmissies.
Een boegbeeld moet de effectiviteit van de lobby vergroten. Het businessplan merkt hierover op
dat het ideale boegbeeld een lid van het Koninklijk Huis is.
De invulling van de bijdrage van het bedrijfsleven en overige partners aan het lobbyen en
biedproces is in het businessplan niet geconcretiseerd en betreft vooral mogelijke activiteiten. Voor
een deel komt deze bijdrage terug in de letter of commitment die door de verschillende bedrijven
zijn afgegeven. Zo ondersteunen de bedrijven die lid zijn van de Dutch Sustainable Growth
Coalition het voornemen de World Expo 2025 te ondersteunen, maar is er geen concrete activiteit
op het gebied van lobbyen opgenomen in de brief. 16
Daarnaast moet rekening worden gehouden met de kosten voor het ontvangen van de BIE ‘enquiry
missions’. Deze bezoeken dienen om de inhoud en kwaliteit het bod te onderzoeken en vinden
plaats op de geplande locatie van de World Expo.

16

De bedrijven zeggen het volgende toe: “Als Nederland zich onder leiding van de overheid kandidaat stelt
voor de World Expo 2025, zullen de DSGC-bedrijven, gezamenlijk met overheid en andere stakeholders,
hun verantwoordelijkheid nemen voor: (1) Instellen van een taskforce ‘Sustainable Holland City’ (in een
later stadium open te stellen voor bedrijven buiten de DSGC) (2) Opstellen van een gezamenlijke visie op
leefbaarheid in steden en (3) Road-map naar Expo 2025”.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

16

HOOFDSTUK 3

In het verlengde van het lobbyproces richting de BIE-lidstaten liggen de werkzaamheden die
moeten plaatsvinden nadat de toekenning is gewonnen. Het definitieve plan voor de World Expo
moet dan worden vormgegeven in een ‘registration’. Dit document bevat onder meer het master
plan, het financiële plan, een promotie- en communicatieplan en een post-Expo plan.
Daarnaast begint na toekenning het proces om de deelnemers voor de World Expo te werven. Dit
is een proces dat ook de inzet van diplomatieke kanalen zal vergen.
Voor alle genoemde werkzaamheden geldt dat de uitvoering (deels) ligt bij de Nederlandse
overheid. Dit zijn werkzaamheden die in het nulalternatief niet plaatsvinden. Ze veroorzaken
daarmee maatschappelijk gezien een kostenpost. Zo betekent de inzet van ambtenaren dat andere
taken niet worden opgepakt. Ook kan het nodig zijn dat extra medewerkers worden geworven.
Daarnaast zijn er kosten voor de deelnemende bedrijven. Dit betreft de inzet van mensen voor het
lobbywerk alsmede reis- en verblijfkosten. Bij inzet van een boegbeeld kunnen additionele kosten
optreden. Als mogelijkheid wordt de inzet van het Koninklijk Huis genoemd. Dit zal bij bezoeken
aan het buitenland extra kosten voor ondersteuning en beveiliging vragen.
Ook de inzet van deelnemers van het bedrijfsleven veroorzaakt kosten die in het nulalternatief niet
optreden. Deelname aan buitenlandse missies en ander lobbywerk vragen tijd en kennen daarmee
opportuniteitskosten in de vorm van verloren productie die in deze tijd had kunnen plaatsvinden.

3.1.2 Identificatie van maatschappelijke baten
Het lobbywerk kan potentieel maatschappelijke baten opleveren in de vorm van extra
mogelijkheden voor export en investeringen. Het lobbywerk zet economische activiteiten
verbonden met het thema van de World Expo in de etalage. Bovendien zullen bedrijven deelnemen
aan de buitenlandse missies waardoor wellicht concrete openingen voor nieuwe export benut
kunnen worden.
Van den Berg e.a. (2008) stellen dat gerichte, herhaalde, kleinschalige handelsmissies naar een
beperkte groep landen een positief effect hebben op de Nederlandse export. Ze schatten dit effect
in op 0,5 procent van de omvang van de export naar het land waarop de handelsmissie zich richt. 17
Dit percentage is vastgesteld op basis van resultaten uit de literatuur. Sommige bronnen laten zien
dat handelsmissies bijdragen aan de groei van de export. Andere studies vinden een neutraal of
zelfs een negatief effect. De literatuur is dus niet eenduidig. Het effect dat Van den Berg e.a. (2008)
hanteren is in die zin een veronderstelling. Dit geldt ook voor de effecten die op basis van de
veronderstelde impuls voor de export worden berekend. Zo treedt de productiviteitswinst alleen
op bij bedrijven die als gevolg van handelsmissies meer kunnen exporteren.
De veronderstelling van Van den Berg e.a. (2008) dat handelsmissies een positieve impuls
opleveren voor de export, wordt in dit rapport niet overgenomen. De belangrijkste reden hiervoor
is dat de literatuur waarop dit effect is gebaseerd niet eenduidig is. Ook kennen Van den Berg e.a.
dit effect toe aan het frequent bezoeken van een aantal prioriteitslanden. De BIE-lidstaten die
bepalend zijn voor de stemming hoeven niet samen te vallen met deze groep prioriteitslanden voor
17

Dit is de resultante van 1 procent extra export waarvan 50 procent ten koste gaat van export naar andere
landen die niet worden bezocht.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BIEDEN EN LOBBYEN

17

de handelsbevordering. Ook is geen sprake van een ‘frequent’ bezoeken, omdat het lobbywerk zal
stoppen na de stemming in 2018. Er is in dat opzicht een verschil met reguliere handelsmissies die
specifiek gericht zijn op exportbevordering. Deze studie houdt om deze redenen rekening met een beperkt
positief effect van het proces van lobbyen en bieden.

3.2 Inschatting van kosten
Het businessplan rapporteert drie onderdelen voor de bijdrage van de overheid aan het lobby- en
biedproces, namelijk de internationale BIE-lobby, de productie van het bidbook en ‘enquiry
missions’.
Deze onderdelen zijn begroot zoals weergeven in Tabel 3.1.
Tabel 3.1

Het proces van bieden en lobbyen is begroot op € 15 miljoen

Activiteit

Begrote kosten 2016-2018 (in € mln.) Bron van kostenschatting

Internationale BIE-lobby

9

HollandBelgium Bid/Toronto

Productie Bidbook

5

HollandBelgium Bid/Toronto

Enquiry missions

1

HollandBelgium Bid/Toronto

Bron:

Businessplan.

Voor de onderbouwing van deze bedragen wordt onder meer verwezen naar de evaluatie van het
bid van Holland en België voor de organisatie van de WK voetbal 2018. Deze kosten waren volgens
het businessplan € 10 miljoen. Volgens het ministerie van WVS waren de kosten van het bid € 10,5
miljoen. 18 Dit bedrag betreft alle kosten van het bid, dus ook de personeelslasten, huisvesting en
bureaukosten, de website, de communicatie enzovoort. De kosten voor de lobby, het bidbook, het
bezoek van de FIFA en de ‘final presentation’ bedragen samen € 4,08 miljoen. In dit opzicht zijn
de begrote kosten van het lobbyproces voor de World Expo te hoog. Daar staat tegenover dat de
omvang van de lobby voor de Expo zal verschillen van de lobby voor het WK voetbal.
Voor de kosten van de inzet van ambtenaren is van belang of extra ambtenaren worden ingehuurd
of dat in te zetten ambtenaren andere taken moeten laten vallen. In het eerste geval betreffen de
kosten de inzet van de extra ambtenaren. In het tweede geval spelen opportuniteitskosten een rol:
de maatschappelijke bijdrage van de werkzaamheden die worden gestaakt vormt de kosten voor de
bijdrage van deze ambtenaren aan de lobby voor de Expo. Verondersteld is dat deze
opportuniteitskosten even hoog zijn als de begrote salariskosten.
Voor het bid van Toronto voor de organisatie van de World Expo 2025 zijn de kosten van het
lobbyproces geraamd op $10 tot 15 miljoen. 19 Daarbij moet aangetekend worden dat dit een
begroting is en dat Toronto zijn mogelijke kandidatuur niet heeft doorgezet.
De overige kosten van dit onderdeel zijn niet begroot. Dit betreft de deelname van het bedrijfsleven
aan het lobby- en biedproces. Daarnaast is het onbekend wat de kosten zijn van de registratie na
18
19

De bron is niet zoals het businessplan stelt de evaluatie door Berenschot, maar de Kamerbrief van VWS
(Tweede Kamer 2011–2012, 32 371, nr. 17).
Dit is circa € 6,4 tot € 9,6 miljoen (wisselkoers per 21 januari 2016).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

18

HOOFDSTUK 3

toekenning. De Stichting rekent deze kosten toe aan de algemene organisatiekosten en heeft ze niet
expliciet begroot. Promotie- en marketingkosten zijn ook onderdeel van deze algemene
organisatiekosten. De bijdragen van de overheid aan het werven van deelnemers is niet begroot.
Volgens opgave van het ministerie van Buitenlandse Zaken kunnen deze kosten aanzienlijk zijn en
mogelijk zelfs hoger dan benodigd voor het winnen van de kandidaatstelling. Aangezien de omvang
van deze kosten onbekend is, resteert een post “– PM”.
Tabel 3.2 geeft het overzicht van de maatschappelijke kosten voor dit onderdeel, waarbij de kosten
aan de jaren 2016-2018 zijn toegerekend en via de discontovoet contant zijn gemaakt.
Tabel 3.2

De totale kosten voor het bieden en lobbyen in de periode 2016 tot 2018 zijn ruim € 14
miljoen (contante waarde)

In miljoenen €

Kosten

Lobby bij BIE-lidstaten

8,5

Opstelling dossier kandidaatstelling

4,9

Enquiry missions

0,9

Werven van deelnemende lidstaten

PM

Totaal kosten Bieden en Lobbyen

14,4+PM

Bron:

SEO Economisch Onderzoek. Waarden zijn contant gemaakt naar 2016 op basis van een discontovoet
van 5,5 procent.

3.3 Inschatting van baten
De baten van het lobby- en biedproces zijn naar verwachting beperkt positief. De omvang van dit
effect kan echter niet worden ingeschat. Er resteert een post “+(PM)”, waarbij is aangetekend dat
dit effect klein is.

3.4 Overzicht
Tabel 3.3 vat het saldo van de maatschappelijke kosten en baten voor het onderdeel bieden en
lobbyen samen. De maatschappelijke kosten voor dit onderdeel zullen vooral gedragen worden
door de rijksoverheid en het bedrijfsleven. Het aandeel van de regionale overheden in de kosten
zijn conform het businessplan 20 procent van de totale kosten. Rijksoverheid en bedrijfsleven
dragen elk 40 procent bij. Daarbovenop komen de niet-begrote kosten voor het bedrijfsleven en
de niet-begrote kosten voor de rijksoverheid. Eventuele maatschappelijke baten vallen toe aan het
bedrijfsleven (aandeelhouders en werknemers). Via de belastingbetaling kan de rijksoverheid voor
een deel meeprofiteren van deze eventuele baat.
Tabel 3.3

Het saldo van de totale kosten en baten voor het bieden en lobbyen is circa € 14
miljoen (contante waarde)

In miljoenen €

Totaal

Totaal kosten van bieden en lobbyen

14,4 +PM

Totaal baten van bieden en lobbyen

(+PM)

Saldo van bieden en lobbyen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

14,4 ±PM

MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN DE WORLD EXPO 2025 ROTTERDAM

19

4 World Expo event
Paragraaf 4.1 analyseert welke typen kosten gepaard gaan met het World Expo-event en welke
baten dit zou kunnen opleveren. De nadruk ligt hierbij wederom op maatschappelijke kosten en
baten. Paragraaf 4.2 maakt op basis van direct beschikbare cijfers en kengetallen een inschatting
van de maatschappelijke kosten, paragraaf 4.3 van de maatschappelijke baten. Paragraaf 4.4 zet de
cijfers overzichtelijk op een rij.

4.1 Identificatie van maatschappelijke kosten en baten
4.1.1 Identificatie van maatschappelijke kosten
In hoofdstuk 2 zijn voor het onderdeel World Expo-event de relevante kostenposten die zullen
worden opgenomen in de MKBA op een rij gezet. Hieronder wordt per post dieper ingegaan op
de inhoud en de wijze waarop kosten zullen worden ingeschat.
De organisatie
De personeelskosten in de periode 2019 tot en met 2026 zijn door de organisatie van de World
Expo 2025 ingeschat op basis van de uitvoeringsorganisatie zoals opgezet voor de Expo 2020 in
Dubai. Het aantal fte per jaar loopt op van 39 in 2019 tot ruim 600 in 2025. In 2026 is nog ongeveer
200 fte nodig. De personeelskosten variëren van € 54 duizend tot € 149 duizend per jaar. Dit is
afhankelijk van het niveau en de functie van het in te zetten personeel. Kantoorkosten en de kosten
voor externe inhuur van personeel zijn beide becijferd op 15 procent van de personeelskosten.
In het Expo-jaar 2025 verwacht de organisatie gebruik te kunnen maken van 22 duizend
vrijwilligers. Van elke vrijwilliger wordt verwacht dat deze zich een maand inzet. De
onkostenvergoeding per vrijwilliger is derhalve gelijkgesteld aan de kosten van één fte tegen
minimumloon. 20
Voor de periode tot en met 2018 worden de huidige kosten van de organisatie van ruim € 3 miljoen
per jaar verondersteld.
Het programma
Het succes van de Expo 2025 is in belangrijke mate afhankelijk van het programma, dat wil zeggen
hetgeen er te zien en te doen is op de wereldtentoonstelling. Voor een deel zijn deelnemers (landen
en organisaties) verantwoordelijk voor het maken van het (eigen) programma. In aanvulling daarop
voegt de organisatie programmering toe in de vorm van wisselende shows, gastlandexposities en
tijdelijke voorzieningen. Voor elk van deze drie onderdelen is € 25 miljoen geraamd welke verspreid
over de periode 2019 tot en met 2025 zal worden besteed. In aanvulling daarop begroot de
organisatie € 75 miljoen voor het activeren van deelnemers en bezoekers. Een deel van dit budget
20

Daarmee zijn de kosten voor vrijwilligers relatief ruim ingeschat.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

20

HOOFDSTUK 4

is tevens bedoeld om in te zetten voor de cocreatie van content samen met deelnemende partijen
en bezoekers.
Voor dit onderdeel zal worden aangesloten bij de begroting zoals gemaakt door de organisatie.
Marketing en communicatie
Voor marketing, communicatie, PR en informatievoorziening heeft de organisatie een vast bedrag
van € 75 miljoen begroot op basis van de begrotingen van de Expo Milaan 2015 en Izmir 2020.
Daarnaast is een variabele kostencomponent van 12,5 procent van de ticketverkoop voorzien. Meer
dan 90 procent van deze kosten wordt naar verwachting gemaakt in de jaren 2023, 2024 en 2025.
Voor dit onderdeel zal worden aangesloten bij de begroting zoals gemaakt door de organisatie.
Reiniging en beveiliging gedurende het evenement
De kosten van reiniging en beveiliging zijn door de organisatie ingeschat op basis van SAIL 2015
in Amsterdam. De organisatie van SAIL heeft in totaal € 1,2 miljoen uitgegeven aan beveiliging en
crowdmanagement. Per dag komt dit neer op een bedrag van € 240 duizend. Aan reiniging gaf de
organisatie van SAIL 2015 gemiddeld € 100 duizend per dag uit.
Omgerekend naar een evenement van 180 dagen komen de begrote kosten voor beveiliging en
reiniging daarmee op respectievelijk € 45 miljoen en € 25 miljoen. 21
Voor dit onderdeel zal worden aangesloten bij de begroting zoals gemaakt door de organisatie. De
kosten voor reiniging en beveiliging worden verondersteld onafhankelijk te zijn van het aantal
bezoekers. Reiniging en beveiliging dienen waarschijnlijk ruim voor het evenement te worden
aanbesteed waardoor de ruimte beperkt is om te besparen op beveiliging en reiniging indien het
bezoekersaantal uiteindelijk tegenvalt.
Afdracht van ticketopbrengsten aan de BIE
Het BIE stelt in haar regulations dat 2 procent van de ticketverkoop door de organisatie dient te
worden afgedragen. Het BIE zetelt in Parijs, deze afdracht is daarmee dus een kostenpost voor
Nederland.

4.1.2 Identificatie van maatschappelijke baten
In hoofdstuk 2 zijn voor het onderdeel World Expo-event de relevante batenposten die zullen
worden opgenomen in de MKBA op een rij gezet. Hieronder wordt per post dieper ingegaan op
de inhoud en de wijze waarop kosten zullen worden ingeschat. Veel van de baten zijn afhankelijk
van het aantal bezoekers dat het evenement weet aan te trekken. Daarom wordt hieronder eerst
ingegaan op de verschillende gehanteerde veronderstellingen op het aantal bezoekers.

21

In plaats van gemiddeld 460.000 bezoekers per dag van SAIL verwacht de organisatie van de Expo 2025
gemiddeld 190.000 bezoekers per dag (base case). Doordat dezelfde beveiligingskosten per dag zijn
gehanteerd lijkt de begroting op dit vlak relatief ruim. Voor de reinigingskosten is in verband met het grote
oppervlak van de Expo beheergebieden een opslag van 35 procent gehanteerd bovenop de € 100 duizend
per dag die volgt uit de uitgaven van SAIL.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

WORLD EXPO EVENT

21

Internationale bezoekers
Het is niet eenvoudig een inschatting te maken van het totaal aantal bezoekers dat een evenement
als de World Expo trekt. Ondanks dat elke Expo een uniek karakter heeft, is het aantal bezoekers
dat eerdere evenementen bezocht naar verwachting de beste maatstaf. In Tabel 4.1 zijn de
bezoekersaantallen van de afgelopen vijf Expo’s weergegeven. Daarnaast zijn vier mogelijke
uitkomsten (worst, breakeven, base en best case) weergegeven die zijn opgesteld door de
organisatie van de Expo 2025.
Tabel 4.1

In de base case bezoeken ruim 21 miljoen mensen de World Expo 2025

Miljoenen
mensen

Sevilla
1992

Hannover Aichi
2000
2005

Sjanghai
2010

Milaan
2015

Worst BreakBase
2025 even 2025 2025

Best
2025

Binnenlands

12,5

5,0

16,3

62,8

13,0

7,7

8,5

8,5

9,4

Buitenlands

6,0

0,4

0,9

4,0

3,7

4,1

8,8

12,8

17,4

Inwoners
38
organiserend land

82

127

1.300

61

17

17

17

17

Bewoners
4,0
binnenland <150k

15,4

27,1

45,6

16,1

14,5

14,5

14,5

14,5

Bewoners
7,6
binnenland <300k

51,6

80,7

107,7

29,2

17

17

17

17

Bewoners
buitenland <150k

0,1

-

-

-

1,4

10,1

10,1

10,1

10,1

Bewoners
buitenland <300k

2,2

6,5

-

-

18,5

44,5

44,5

44,5

44,5

Unieke bezoekers:

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van Plan Expo 2025, Eurostat en Mapinfo

In de base case verwacht de organisatie iets meer dan 21 miljoen unieke bezoekers. Daarvan komt
60 procent uit het buitenland. 22 Dit percentage lijkt aan de hoge kant gezien de prestaties van
eerdere Expo’s. De meest recente Expo in Milaan trok 3,7 miljoen buitenlandse bezoekers,
ongeveer 22 procent van het totaal aantal bezoekers. Eén van de redenen voor de organisatie om
aan te nemen dat Rotterdam in staat is om meer buitenlandse bezoekers te trekken is het feit dat
het buitenland in Rotterdam erg dichtbij is. In een straal van 150 kilometer rond Rotterdam wonen
ruim 10 miljoen (Duitse en Belgische) potentiële bezoekers, en ruim 14 miljoen Nederlanders. Ter
vergelijking, het aantal potentiële buitenlandse bezoekers binnen een straal van 150 kilometer rond
Milaan is iets minder dan anderhalf miljoen. In een straal van 300 kilometer rond Rotterdam wonen
ruim 44 miljoen buitenlanders, en zo’n 17 miljoen Nederlanders. Voor Milaan zijn deze cijfers
respectievelijk 18 miljoen en 29 miljoen.
Er mag dus verwacht worden dat er relatief meer buitenlandse bezoekers naar de Expo in
Rotterdam zullen komen dan in Milaan. De breakeven case (8,8 miljoen unieke buitenlandse
bezoekers) lijkt daarmee niet onredelijk wanneer dit wordt afgezet tegen de 3,7 miljoen unieke
buitenlandse bezoekers die de Expo in Milaan bezochten. Cruciaal bij deze verwachting is het deel
van de bezoekers dat uit de regio binnen een straal van 300 kilometer van Rotterdam komt. In dit
gebied wonen ongeveer 2,5 maal zo veel potentiële buitenlandse bezoekers als in een straal van 300

22

In worst case is dit percentage 35 procent, in breakeven case 51 procent en in best case 65 procent.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

22

HOOFDSTUK 4

kilometer rond Milaan. 23Het is niet bekend wat de gemiddelde reisafstand is geweest van bezoekers
aan de Expo in Milaan. Als wordt aangenomen dat een groot deel van de bezoekers afkomstig is
uit het directe ommeland (300 kilometer) mag worden verwacht dat Rotterdam in 2025 meer
buitenlandse bezoekers zal trekken dan Milaan in 2015.
In de base case worden ongeveer drie maal zoveel buitenlandse bezoekers verwacht dan er naar de
World Expo 2015 in Milaan kwamen. De base case mag daarmee als zeer ambitieus worden
bestempeld. Nederland trekt jaarlijks bijna 14 miljoen buitenlandse toeristen. De base case gaat
ervan uit dat in 2025 in een half jaar tijd 12,8 miljoen buitenlandse toeristen de Expo in Rotterdam
bezoeken. Dat lijkt te hoog gegrepen en zal op zijn minst van de logies- en hotelsector een enorme
aanpassing vragen. In de best case loopt dit aantal verder op tot 17,4 miljoen buitenlandse
bezoekers. 24 De worst case is voldoende conservatief voor wat betreft het aantal buitenlandse
bezoekers dat wordt verwacht. Deze MKBA acht de breakeven case het meest realistisch en zal
deze case zodoende als uitgangspunt nemen. De worst case, base case en best case zullen evenwel
worden doorgerekend en geven zodoende een bandbreedte van mogelijke kosten en baten.
Nederlandse bezoekers
Naast buitenlandse bezoekers is de verwachting dat veel Nederlanders de World Expo zullen willen
bezoeken. In de breakeven case en base case gaat de organisatie uit van 8,5 miljoen Nederlanders.
Dit is 50 procent van alle Nederlanders. Ter vergelijking de Expo 2015 in Milaan werd bezocht
door 13 miljoen Italianen, ruim 20 procent van de totale bevolking van 61 miljoen. Ook op dit vlak
geldt echter dat de hoge bevolkingsdichtheid rond Rotterdam in het voordeel kan werken van de
Expo 2025. Vrijwel alle Nederlanders wonen binnen een straal van 150 kilometer van Rotterdam
terwijl ongeveer een kwart van de Italianen binnen 150 kilometer van Milaan woont. 25
Binnen een straal van 300 kilometer rond Milaan wonen ongeveer 29 miljoen Italianen. Stel dat alle
Italiaanse bezoekers aan de Expo (13 miljoen) woonachtig zijn in dit gebied. Dit zou betekenen dat
minder de helft van alle omwonenden een bezoek brengt aan de Expo. Hierbij zijn de 32 miljoen
Italianen die buiten 300 kilometer van Milaan wonen echter buiten beschouwing gelaten. Dit
voorbeeld laat zien hoe ambitieus de veronderstelling is ten aanzien van het aantal Nederlandse
bezoekers.
Een andere manier om hiernaar te kijken is dat een aanzienlijk deel van de 17 miljoen Nederlanders
in 2025 heel jong (15 jaar of jonger) of juist oud (75 jaar of ouder) zal zijn. Volgens de
populatievoorspelling van de Verenigde Naties maken deze groepen in 2025 respectievelijk 17 en
11 procent van de Nederlandse bevolking uit.26Met name van de groep ouderen kan niet verwacht
worden dat de helft een bezoek brengt aan de Expo.27 Dit betekent dat van de Nederlanders in de
leeftijd tot en met 74 jaar meer dan 50 procent een bezoek moet brengen. Wanneer in een gedachte23
24
25
26
27

Daarbij liggen Londen en Parijs op respectievelijk 321 en 374 kilometer van Rotterdam net buiten deze
afbakening maar nog steeds relatief dichtbij.
In de best case verwacht de organisatie bijna vijf maal zoveel buitenlandse bezoekers te trekken dan naar
de World Expo 2015 in Milaan kwamen.
In termen van het absolute aantal inwoners is het verschil beperkt. Binnen 150 kilometer van Milaan wonen
ongeveer 16 miljoen mensen. Voor Rotterdam gaat het om ruim 14 miljoen mensen.
United Nations Population Division, World population prospects, the 2015 revision. Tabel: Annual
Population by age, both sexes, medium variant.
Kinderen komen mogelijk als onderdeel van een activiteit vanuit school maar ook dan is het de vraag of dit
voor de helft van alle kinderen geldt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

WORLD EXPO EVENT

23

experiment wordt aangenomen dat alle bezoekers van de Expo 2025 in de leeftijd tot en met 74
jaar zijn zou ongeveer ruim 55 procent van alle Nederlanders in deze leeftijdsgroep (15,6 miljoen)
het evenement moeten bezoeken om op de in de base case verwachte 8,5 miljoen Nederlandse
bezoekers uit te komen. Zelfs de worst case van 7,7 miljoen Nederlandse bezoekers lijkt daarmee
te hoog gegrepen.
Het aantal Nederlandse bezoekers is geen belangrijke component voor de uitkomsten van de
MKBA. Het uitgangspunt is immers dat Nederlanders, wanneer ze geen bezoek brengen aan de
expo, eenzelfde bedrag uitgeven aan een alternatieve dagbesteding. De netto-baat van een Expobezoek door een inwoner van Nederland is dus beperkt. 28 Om die reden sluit de MKBA op dit
vlak aan bij de veronderstellingen zoals opgesteld door de organisatie. Voor de businesscase is het
aantal Nederlandse bezoekers wel van groot belang. Op basis van de bovenstaande gedachteexperimenten is het advies om het verwachte aantal Nederlandse bezoekers in de diverse
veronderstellingen naar beneden bij te stellen.
Verdringing
Toeristen die in een situatie zonder World Expo naar Rotterdam of Nederland zouden komen,
kunnen door het plaatsvinden van de Expo afzien van hun bezoek. Dit wordt verdringing
genoemd. Redenen voor toeristen om niet meer te komen kunnen zijn onder meer de verwachting
van grote drukte, hoge prijzen en verkeersproblemen. Daarnaast is het mogelijk dat toeristen die
reeds een bezoek aan Rotterdam gepland hadden, dit bezoek vervroegen of uitstellen om bij de
Expo aanwezig te kunnen zijn. Tot slot is er nog een derde groep die een bezoek aan Rotterdam al
gepland had, maar door het plaatsvinden van de Expo hier nu ook een kaartje voor koopt. Het
totale verdringingseffect bestaat uit de som van de percentages bezoekers dat door het plaatsvinden
van de Expo: wegblijft, het bezoek verplaatst of dubbel geteld wordt als bezoeker. Het
verdringingseffect bij grote evenementen kan groot zijn, waardoor het aantal toeristen tijdens een
evenement niet hoger hoeft te zijn dan het aantal toeristen zonder het evenement.
Voor het verdringingseffect voor de Expo in Rotterdam sluit de organisatie aan bij de aannames
uit MKBA voor de Olympische Spelen 2028 (Blok et al., 2011). In de base case wordt ervan
uitgegaan dat 50 procent van de internationale toeristen wegblijft. De totale verdringing komt uit
op 80 procent. In de worst case wordt ervan uitgegaan dat 60 procent van de internationale
toeristen wegblijft door het plaatsvinden van de Expo. Het totale verdringingseffect is dan 100
procent.

28

Er wordt wel een beperkt welvaartseffect verondersteld omdat Nederlandse bezoekers aan de Expo dit
bezoek prefereren boven een alternatieve besteding van tijd en geld, zoals bijvoorbeeld een bezoek aan de
Efteling).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

24

HOOFDSTUK 4

Tabel 4.2

Tussen de 60 en 100 procent van de buitenlandse bezoekers wordt verondersteld ook
zonder World Expo 2025 een bezoek te hebben gebracht aan Nederland.

Variabel

worst
Aantal bezoekers 11,8 mln.

breakeven

base

best

17,3 mln.

21,3 mln.

26,7 mln.

Wegblijf effect internationale bezoekers (verdringing)

60%

50%

50%

40%

Verplaatsingseffect internationale bezoekers (verdringing)

20%

15%

15%

10%

Dubbeltellingseffect internationale bezoekers (verdringing)

20%

15%

15%

10%

Totaal verdringingseffect

100%

80%

80%

60%

Het verdringingseffect wordt door de organisatie berekend op basis van het totaal aantal
buitenlandse bezoekers dat in een jaar zonder Expo een bezoek brengt aan een van de vier grote
steden. 29 Het gaat om 6,3 miljoen toeristen en zakelijke bezoekers. 30Deze MKBA wijkt hiervan af
en kiest ervoor de verdringing te berekenen op basis van het aantal internationale bezoekers dat
Nederland in een half jaar tijd trekt. Dit waren er volgens het NBTC 7 miljoen in 2014. De reden
om op dit vlak af te wijken zijn de verwachte aantallen buitenlandse bezoekers van respectievelijk
8,8 en 12,8 miljoen in de breakeven en base case. Dit zijn meer bezoekers dan de vier grote steden
kunnen huisvesten (Box 4.1) Daarbij veronderstelt de MKBA dat de gemiddelde Expo-bezoeker
een aantal dagbezoeken aan de Expo (zie ook Tabel 4.3) zal combineren met andere activiteiten in
ons land. De veronderstelde verblijfsduur en bestedingen sluiten hierbij aan. Om die reden ligt het
voor de hand de verdringing óók op het niveau van Nederland als geheel te becijferen.
Overzicht van verwachte (additionele) bezoekers
Tabel 4.3 geeft een overzicht van het verwachte aantal bezoekers, het aantal dagbezoeken en de
veronderstelde verdringing. In de breakeven case worden ruim 17 miljoen bezoekers verwacht
waarvan meer dan de helft uit het buitenland. De verdringing in de base case is 80 procent van de
normale (dus zonder Expo) 7 miljoen bezoekers aan Nederland gedurende het half jaar durende
evenement. Het aantal additionele buitenlandse bezoekers komt daarmee in de breakeven case op
iets meer dan 3 miljoen. In de base case gaat het om 7,2 miljoen additionele bezoekers. In de worst
case is verondersteld dat de verdringing dusdanig is dat er geen enkele buitenlandse bezoeker extra
komt. Dit is een zeer stringente veronderstelling en daarmee een absolute ondergrens.

29
30

Op basis van NBTC (2015)
Bij een verdringing van 80 procent zoals wordt verondersteld in de base case geldt dan dat 0,8 maal 7
miljoen is 5,6 miljoen bezoekers als gevolg van de Expo niet meer komen, hun bezoek verplaatsen of toch
al naar Nederland zou komen gedurende de Expo. Het aantal additionele bezoekers als gevolg van de Expo
in de breakeven case is dan ongeveer 3,2 miljoen (8,8 – 5,6).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

WORLD EXPO EVENT

Tabel 4.3

25

Vier berekeningen voor het verwachte aantal (internationale) bezoekers

In miljoenen, tenzij anders aangegeven

worst

breakeven

base

best

Aantal unieke bezoekers

11,8

17,3

21,3

26,7

…waarvan Nederlandse bezoekers

7,7

8,5

8,5

9,4

…waarvan buitenlandse bezoekers

4,1

8,8

12,8

17,4

Totaal verdringingseffect buitenlandse bezoekers

4,1

5,6

5,6

4,2

Aantal additioneel buitenlandse bezoekers

0

3,2

7,2

13,2

Gemiddeld aantal dagbezoeken Nederlandse bezoekers

1,3

1,5

1,7

1,9

Gemiddeld aantal dagbezoeken buitenlandse bezoekers

1,1

1,3

1,4

1,6

Totaal aantal dagbezoeken

14,5

24,2

32,3

45,6

…waarvan Nederlandse dagbezoeken

10

12,8

14,5

17.8

…waarvan buitenlandse dagbezoeken

4,5

11,4

17,9

27,8

…waarvan buitenlandse dagbezoeken door additionele
buitenlandse bezoekers

0

4,1

10,0

21,1

Bron

SEO Economisch onderzoek op basis van Plan Expo 2025

Sommige bezoekers zullen ervoor kiezen om de Expo meerdere dagen te bezoeken. Dit geldt in
sterkere mate voor Nederlandse bezoekers dan voor internationale bezoekers. Het aantal
dagbezoeken per unieke bezoeker varieert van 1,1 voor buitenlandse bezoekers in de worst case
tot 1,9 voor Nederlandse bezoekers in de best case. Hierbij is aangesloten bij de verwachting van
de organisatie. Op basis hiervan kan het aantal dagbezoeken voor respectievelijk Nederlandse en
buitenlandse bezoekers worden berekend. Wanneer alleen gerekend wordt met het aantal
additionele buitenlandse bezoekers resulteert het aantal dagbezoeken afgelegd door buitenlandse
bezoekers die zonder Expo 2025 niet naar Nederland waren gekomen. Dit aantal varieert van 0
dagbezoeken in de worst case tot 21,1 miljoen dagbezoeken in de best case.
Box 4.1

Internationale bezoekers en hotelcapaciteit

In de breakeven case worden 3,2 miljoen dagbezoeken afgelegd door additionele buitenlandse bezoekers, in
de base case zijn dit er 7,2 miljoen. Daarnaast is het de verwachting dat additionele buitenlandse bezoekers
naast het bezoeken van de Expo ook van de mogelijkheid gebruikmaken andere delen van Nederland te
bezoeken. Ten denken valt aan een bezoek aan het Rijksmuseum in Amsterdam. Wanneer wordt
aangenomen dat de gemiddelde additionele internationale bezoeker 2,5 nacht in Nederland overnacht 31 gaat
het om tussen de 8 en 18 miljoen extra overnachtingen. Ervan uitgaande dat deze bezoekers zich spreiden
over de 180 dagen die de Expo duurt betreft het 44 respectievelijk 99 duizend additionele overnachtingen per
dag gedurende de Expo. Volgens CBS Statline heeft Nederland een hotelcapaciteit van (inclusief motels,
pensions, B&Bs en jeugdaccommodaties) van ruim 250 duizend slaapplaatsen. In de vier grote steden is de
capaciteit ongeveer 80 duizend slaapplaatsen waarvan het overgrote merendeel in Amsterdam. Wanneer
naast hotelcapaciteit ook zogenoemde verblijfsrecreatieve logiesaccommodaties (campings, huisjes en
groepsaccommodatie) worden meegerekend ontstaat een capaciteit van nog eens ruim 900 duizend
slaapplaatsen in Nederland.
De gemiddelde bezettingsgraad ligt iets hoger dan 50 procent. Dit betekent dat in Nederland in theorie
ongeveer 120 duizend slaapplekken in hotels beschikbaar zijn, bovenop de normale bezetting. Daarmee lijkt
in Nederland voldoende ruimte te zijn om 44 tot 99 duizend extra overnachtingen te realiseren. Het
uitgangspunt van 100 procent bezetting is echter niet realistisch, bijvoorbeeld omdat dit veronderstelt dat de
vraag van Expo-bezoekers (aantal bedden per kamer, luxe, locatie e.d.) perfect aansluit op het aanbod. Ook
dient de opmerking te worden gemaakt dat Expo-bezoekers naar alle waarschijnlijkheid dicht bij Rotterdam
zullen willen overnachten. Niet alle beschikbare slaapplaatsen in Nederland voldoen aan deze voorwaarde. In
de vier grote steden alleen bestaat onvoldoende hotelcapaciteit om de verwachte additionele bezoekers onder

31

Volgens NBTC (2015) overnachtten 13,9 miljoen buitenlandse bezoekers in totaal 34,4 miljoen nachten in
Nederland in 2014. Dit is gemiddeld 2,5 nacht per bezoeker.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

26

HOOFDSTUK 4

te brengen. Deze bezoekers zullen dus moeten uitwijken naar hotelaccommodaties buiten de vier grote steden
of naar alternatieven voor hotelaccommodatie. Daarbij bestaat wel de vraag in hoeverre campingplaatsen,
huisjes en groepsaccommodaties aansluiten bij de wensen van de Expo-bezoekers.
Op het moment dat er onvoldoende (geschikte) accommodatie beschikbaar is in Nederland gedurende de
Expo hebben bezoekers ook de mogelijkheid uit te wijken naar België. Met name de regio Antwerpen ligt
gunstig ten opzichte van Rotterdam. Op het moment dat een grote groep Expo-bezoekers ervoor kiest uit te
wijken naar Antwerpen heeft dit echter een effect op de bestedingen. Wanneer Expo-bezoekers overnachten
in België vallen de bestedingen van een gemiddelde additionele buitenlandse bezoeker in Nederland lager uit.
Voor de base case en best case wordt daarom verondersteld dat een bepaald deel van de bezoekers
(noodgedwongen) uitwijkt naar België. Ook kan het zo zijn dat vooral Belgen en Duitsers vanwege de drukte
en hoge kosten afzien van een hotelovernachting en in plaats daarvan een dagbezoek brengen aan de Expo.
Ook dit leidt tot lagere bestedingen. De gevoeligheidsanalyse is hoofdstuk 7 laat onder meer zien dat de
bestedingen door additionele buitenlandse bezoekers een grote invloed hebben op het saldo van de MKBA.
Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van CBS Statline (logiesaccommodaties; capaciteit
accommodaties bedden, regio) en (logiesaccommodaties; gasten, overnachtingen, bezettingsgraad,
kerncijfers).

Ticketverkoop
De organisatie gaat uit van een ticketprijs van € 30 voor een dagkaart. Een tweede dagbezoek is
verkrijgbaar voor € 10 extra. De totale ticketopbrengst is dus gelijk aan het aantal unieke bezoekers
maal de prijs van een dagkaart plus het aantal bezoekers dat een tweede dag besluit te gaan maal de
prijs van een tweede dagbezoek. Bovenop deze inkomsten neemt de MKBA 5 procent extra
inkomsten in acht uit de verkoop van passe-partout- en priority tickets. Dit is in lijn met de in de
businesscase gemaakte veronderstellingen.
Ten behoeve van de MKBA mogen alleen de ticketopbrengsten als gevolg van aanschaf door
additionele buitenlandse bezoekers worden meegeteld. Voor buitenlandse bezoekers die toch al in
Nederland waren (of hun bezoek hebben vervroegd of verlaat om de Expo te bezoeken) geldt het
uitgangspunt dat zonder Expo-bezoek een verglijkbaar bedrag was uitgegeven aan een andere
activiteit in Nederland. Voor de Nederlandse bezoekers die een ticket kopen geldt eenzelfde
redenering. Zonder Expo was gekozen voor een alternatief dagje uit tegen vergelijkbare kosten.
Welvaartseffect Nederlandse bezoekers
Voor de MKBA betekent het bezoek van een Nederlander aan de Expo geen baat in de vorm van
ticketinkomsten of additionele bestedingen. Het uitgangspunt is dat deze bestedingen anders op
een andere wijze alsnog waren gedaan, bijvoorbeeld in de vorm van een bezoek aan de Efteling.
Desalniettemin is het zo dat bezoekers van de Expo 2025 er de voorkeur aan geven naar de Expo
te gaan boven een alternatieve dagbesteding. Als dit niet het geval was geweest zouden ze immers
hebben gekozen voor een andere besteding van geld en tijd. Dit betekent dat de Expo ook voor
Nederlandse bezoekers tot een (beperkte) welvaartsbaat leidt.
Om dit effect mee te nemen gaan gaat deze MKBA ervan uit dat bezoekers van de Expo 5 procent
méér nut ontlenen aan een Expo-bezoek dan aan een alternatieve dagbesteding welke gelijke kosten

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

WORLD EXPO EVENT

27

met zich meebrengt. 32 Van de totale ticketopbrengsten uit Nederlandse Expo-bezoeken wordt dus
5 procent meegenomen in de MKBA als een welvaartsbaat.
Bestedingen door buitenlandse bezoekers
Naast de toegangsbewijzen voor de Expo geven bezoekers van de Expo ook geld uit aan
hotelovernachtingen, eten en drinken en souvenirs. Deze MKBA neemt al deze bestedingen samen
en gaat uit van gemiddelde uitgaven per bezoek per bezoeker. De expliciete aanname is daarbij
bovendien dat een additionele bezoeker aan de Expo naast het Expo-bezoek ook van de
mogelijkheid gebruikmaakt om andere bezienswaardigheden in Nederland te bezoeken. De
veronderstelling is dus dat de Expo-bezoeker zich qua duur van het bezoek en uitgavenpatroon
niet onderscheidt van de ‘gewone’ buitenlandse bezoeker aan Nederland.
De NBTC (2015) geeft kengetallen voor deze bestedingen. Een internationale bezoeker geeft
gemiddeld € 726 uit voorafgaand of gedurende het bezoek aan Nederland. Volgens het NBTC
(2015) is iets meer dan 90 procent hiervan van directe economische waarde voor Nederland. 33 Dit
heeft voornamelijk te maken met de uitgaven die bezoekers doen aan vervoer naar Nederland met
buitenlandse vervoersbedrijven. De besteding die van waarde is voor Nederland komt daarmee
gemiddeld op € 653 per buitenlandse bezoeker.
In de base case en best case worden respectievelijk 7,2 en 13,1 miljoen additionele bezoekers
verwacht. In Box 4.1 staat beschreven dat er bij 7,2 miljoen additionele bezoekers die elk 2,5
nachten overnachten in totaal vraag zal zijn naar 99 duizend extra overnachtingen per dag
gedurende de Expo. Door deze extra vraag zal het waarschijnlijk moeilijker worden voor
buitenlandse bezoekers om in Nederland en in de buurt van Rotterdam een geschikte
overnachtingsplek te vinden. Voor de base case en best case wordt daarom verondersteld dat een
bepaald deel van de bezoekers (noodgedwongen) uitwijkt naar België. Ook kan het zo zijn dat met
name Belgen en Duitsers vanwege de drukte en hoge kosten afzien van een hotelovernachting en
in plaats daarvan een dagbezoek brengen aan de Expo zonder te blijven overnachten. Ook dit leidt
tot lagere bestedingen. In de base case wordt 10 procent lagere bestedingen per additionele
buitenlandse bezoeker verondersteld, in de best case gaat het om 20 procent lagere bestedingen
per additionele buitenlandse bezoeker.
Om dubbeltelling te voorkomen worden de uitgaven aan tickets (tussen de € 35 en € 41 per
bezoeker) separaat berekend en in mindering gebracht op de totale bestedingen van additionele
internationale bezoekers. Alleen de bestedingen van additionele internationale bezoekers leveren
een baat op. Voor Nederlandse bezoekers en niet-additionele internationale bezoekers is het
uitgangspunt dat deze zelfde uitgaven ook zonder Expo zouden worden gedaan.
Om van bestedingen tot baten te komen dient rekening te worden gehouden met de kosten die
gemaakt worden door onder andere horeca-aanbieders. De baat is de toegevoegde waarde als
gevolg van de bestedingen. Daarom wordt eerst de belasting die verschuldigd is in mindering

32

33

Dit effect wordt alleen becijferd voor de ticketopbrengst. Voor eventuele additionele bestedingen aan
consumpties of hotelovernachtingen wordt aangenomen dat het ontleende nut gelijk is aan dat van een
consumptie of hotelovernachting in combinatie met een alternatieve dagbesteding (anders dan de Expo
2025)
Het gaat om € 9,25 miljard van de totaal bestede € 10,1 miljard.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

28

HOOFDSTUK 4

gebracht op de totale bestedingen. 34 Voor het resterende bedrag wordt in navolging van onder
meer de MKBA’s voor het WK voetbal, de Olympische Spelen en de Nucleaire top in Den Haag
een welvaartswinst van 50 procent verondersteld (Ponds et al., 2015). De verantwoording voor
deze relatief hoge welvaartswinst is dat het bij de World Expo gaat om een tijdelijk evenement
waarbij het mogelijk is overwinsten te behalen. Voor hotelovernachtingen geldt bovendien dat voor
de exploitant de marginale kosten van een extra overnachting in een hotel beperkt zijn. 35
Een deel van de bestedingen door bezoekers zal gedaan worden op het Expo-terrein zelf.
Horecaondernemers die hun waren willen aanbieden op het Expo-terrein zijn mogelijk concessie
verschuldigd aan de organisatie van de Expo. Deze concessie leidt tot lagere welvaartwinst voor de
ondernemers op het Expo-terrein en juist tot extra inkomsten voor de organisatie van de Expo.
Om dubbeltelling te voorkomen worden deze concessies niet separaat als welvaartswinst
becijferd. 36 In plaats daarvan veronderstelt de MKBA dat de totale welvaartswinst van 50 procent
verdeeld wordt tussen horecaondernemers en organisatie. Omdat het hierbij gaat om een
verdelingsvraagstuk blijft het saldo van de MKBA ongewijzigd.
Niet alle welvaartswinst resulteert in een directe baat voor Nederland. Een deel van de bestedingen
zal gedaan worden bij horecaondernemers met een buitenlandse eigenaar. De welvaartswinst ‘lekt’
dan dus weg naar het buitenland. In navolging van Blok et al. (2011) wordt het weglekeffect op 50
procent gesteld.
Samenvattend blijft voor een euro besteed door een additionele internationale bezoeker na
belasting (16,5 procent, zie verderop) en de veronderstellingen met betrekking tot welvaartswinst
(50 procent) en weglekeffect (50 procent) dus een baat over van iets meer dan 21 eurocent.
Het aantal (additionele) buitenlandse bezoekers is een cruciale variabele voor het succes van de
Expo (zie ook Box 4.2). Dit geldt voor de opbrengst uit ticketverkoop, extra bestedingen in de
Nederlandse economie en ook voor belastingbaten. Om die reden zijn vier verschillende cases
doorgerekend. De breakeven case wordt in deze MKBA centraal gesteld. In de
gevoeligheidsanalyse wordt tevens gevarieerd met de bestedingen door deze bezoekers.
Box 4.2

Tegenvallende bezoekersaantallen en bestedingen Floriade en Expo’s Hannover en
Milaan

Floriade 2012
In 2012 werd de wereldtuinbouwtentoonstelling Floriade gehouden in Venlo. Vooraf werden 2 miljoen
bezoekers verwacht in het breakeven scenario. Zowel uitgaven als opbrengsten in dat scenario bedroegen €
60 miljoen. Het vooraf geraamde aantal bezoekers werd inderdaad gehaald maar de opbrengsten vielen
desondanks lager uit. De omzet (uit kaartverkoop, horeca en parkeren) bleef uiteindelijk ongeveer € 7,5 miljoen
achter bij hetgeen was begroot. De gemiddelde omzet per bezoeker was lager dan verwacht. Dit werd
veroorzaakt door slechte weersomstandigheden en het feit dat veel van de verkochte tickets kortingskaarten
of kinderkaarten waren met een lagere opbrengst. De kosten vielen uiteindelijk € 1,4 miljoen hoger uit,
voornamelijk als gevolg van (extra) marketing en afschrijving. Het totale negatieve resultaat van ongeveer € 9

34
35

36

Dit wordt in een separate paragraaf hieronder nader toegelicht.
De bezettingsgraad van hotels in Rotterdam is ongeveer 60 procent (Rabobank Cijfers en Trends brancheinformatie hotels). Tijdens de Expo zal het mogelijk zijn gedurende een half jaar een hogere bezettingsgraad
te realiseren. Omdat de kosten van het verhuren van een extra kamer beperkt zijn kan op deze extra
bezoeken een relatief hoge winstmarge behaald worden.
Dit geldt zowel voor het onderdeel World Expo-event als voor het onderdeel Vastgoed en Grond.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

WORLD EXPO EVENT

29

miljoen is door de resterende waarde van achtergebleven voorzieningen en vastgoed teruggebracht naar €
5,5 miljoen (Commissie Onderzoek Floriade, 2013).
World Expo Hannover 2000
De World Expo in 2000 werd gehouden in Hannover. Vooraf werd gerekend op de verkoop van 40 miljoen
tickets, dit werden er uiteindelijk slechts 18 miljoen. In totaal bezochten iets meer dan vijf miljoen unieke
bezoekers het evenement. Gemiddeld legde elke bezoeker 3,5 dagbezoeken af, dit was meer dan op voorhand
was verwacht. Het percentage internationale bezoekers was minder dan 10 procent terwijl in 1995 was
gerekend op 38 procent internationale bezoekers. In plaats van DM 1,8 miljard bracht de ticketverkoop minder
dan DM 500 miljoen op. Ook de marge per ticket viel lager uit dan vooraf begroot (Althues & Maier, 2002). De
relatief hoge toegangsprijs van DM 69 per ticket wordt regelmatig genoemd als oorzaak van de tegenvallende
bezoekersaantallen. 37
Expo 2015 Milaan
Ook de Expo in Milaan had te maken met tegenvallende bezoekersaantallen. Er werden 24 miljoen bezoekers
verwacht, waarvan tussen de 6 en 8 miljoen internationale bezoekers. 38 Naar schatting hebben uiteindelijk
bijna 17 miljoen mensen de Expo bezocht, waarvan ongeveer 3,7 miljoen buitenlandse bezoekers. Bij gebrek
aan een formele evaluatie is geen zicht op in hoeverre de gemaakte kosten zijn ‘terugverdiend’ uit de
bestedingen door bezoekers.

Sponsoring en mediaopbrengsten
Sponsoring door bedrijven is een belangrijke potentiële inkomstenbron voor de organisatie van
evenementen. SAIL 2015 ontving ongeveer € 8 miljoen van sponsors uit zowel de publieke als
private sector. Dit is ongeveer 40 procent van de totale kosten van € 20 miljoen. 39
De organisatie van de Expo 2025 in Rotterdam rekent op ongeveer € 80 miljoen aan
sponsorinkomsten. Dit is 10 procent van de totale Nederlandse sponsormarkt. Op het moment
dat sponsorgelden uit het buitenland worden aangetrokken resulteert een positieve baat voor
Nederland. 40 Sponsoring door Nederlandse bedrijven of overheden resulteert enkel in een
herverdeling en heeft geen invloed op het saldo van de MKBA. 41 Hetzelfde geldt voor mediaopbrengsten die resulteren uit afspraken die de organisatie maakt met (buitenlandse)
mediabedrijven.
Het is vooralsnog onbekend in hoeverre de organisatie erin zal slagen buitenlandse sponsors aan
te trekken of contracten te sluiten die mediaopbrengsten genereren. Om deze reden zal deze post
als een +PM worden opgenomen in de MKBA.
Belastingopbrengsten
Over de bestedingen gedaan door bezoekers dient belasting te worden afgedragen. Dit gaat niet
enkel om BTW, maar bijvoorbeeld ook om vennootschapsbelasting over extra omzet en
toeristenbelasting over hotelovernachtingen. In navolging van Ponds et al. (2015) die verwijzen
naar het CPB (Zwaneveld et al., 2010) veronderstelt deze MKBA welvaartsbaten in de vorm van
hogere belastingopbrengst van 16,5 procent van de additionele bestedingen.

37
38
39
40
41

Tagespiegel (1999). Die Expo-Panne: 69 DM zahlen und nichts sehen. Jobst-Hinrich Wiskow.
Explora (2014) Il Numeri di Explora. www.exploratourism.it/wp-content/uploads/2014/02/I-numeri-diexplora.pdf
Het Financieele dagblad, 18 augustus 2015.
Indien deze sponsorgelden in de situatie zonder Expo niet ook in Nederland zouden zijn besteed.
De hoofdsponsors van SAIL waren alle Nederlandse bedrijven (ING, KPN, Delta Lloyd, De Telegraaf en
de Staatsloterij)

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

30

HOOFDSTUK 4

Additionele bestedingen waarover belastingopbrengsten worden becijferd zijn de
toegangsbewijzen voor het Expo-terrein verkocht aan additionele buitenlandse bezoekers en de
overige bestedingen die deze additionele buitenlandse bezoekers in Nederland doen.
Imago-effect Rotterdam met als gevolg een (tijdelijk) hoger aantal internationale bezoekers
De World Expo 2025 in Rotterdam trekt naar verwachting enkele miljoenen extra buitenlandse
bezoekers en genereert veel media-aandacht. Het is niet ondenkbaar dat dit ook een langeretermijneffect met zich meebrengt. Media-aandacht en mond-tot-mondreclame van bezoekers
leiden dan mogelijk tot extra bezoeken door buitenlandse bezoekers in de jaren na de Expo.
Het is op voorhand zeer moeilijk in te schatten of dit effect zich voor zal doen en, zo ja, in welke
mate. In de MKBA van het organiseren van het WK2018 (Van den Berg et al., 2010) nemen de
auteurs op basis van literatuur (van ETOA) een negatieve PM-post op. Een verklaring hiervoor is
dat een groot voetbaltoernooi voetbaltoeristen trekt en tegelijkertijd gewone toeristen verdringt.
De mond-tot-mondreclame die de verdrongen gewone toeristen hadden gegeven treedt daardoor
niet op. De voetbaltoeristen zullen naar verwachting slechts in zeer beperkte mate reclame maken
voor de steden waar ze zijn geweest omdat ze primair voor het voetbal (en niet voor de stad) zijn
gekomen. De MKBA van de Nucleaire top in Den Haag (Ponds et al., 2015) neemt vanwege de
onzekerheid van het effect en het feit dat het thema ‘vrede en recht’ naar verwachting beperkt
toeristen trekt geen positieve baat op.
De MKBA Olympische Spelen 2028 (Blok et al., 2011) veronderstelt wel een beperkt effect. Dit
volgt uit de verwachting dat voorafgaand aan het evenement extra congressen en
(sport)evenementen worden georganiseerd en dat de aandacht rond het winnen van het bid
bezoekers op een idee brengt de stad te komen bezoeken. Omdat de World Expo naar verwachting
een breder publiek trekt dan een voetbaltoernooi neemt deze MKBA deze verwachting over. In de
jaren 2024 en 2026, 2027 en 2028 wordt om die reden een bescheiden toename van het aantal
toeristen aan Rotterdam verondersteld. In de base case en de breakeven case is 1 procent toename
verondersteld. In de best case is dit 2 procent en in de worst case 0 procent.
Deze toename wordt berekend op het totaal aantal jaarlijkse bezoekers aan Rotterdam van 442
duizend (NBTC, 2015b). Daarbij zijn gemiddelde bestedingen van € 653 per persoon
verondersteld.42 Bij het berekenen van de baat is uitgegaan van dezelfde uitgaven, belastingafdracht,
welvaartswinst en weglekeffect als voor het berekenen van bestedingen door additionele
buitenlandse bezoekers tijdens het evenement zijn verondersteld.
Effect op handel en export
De World Expo in Rotterdam kan zowel in de aanloop als na afloop een effect hebben op de
Nederlandse economie, bijvoorbeeld in de vorm van toegenomen handel en export. In het plan
Expo 2025 wordt onder meer gesproken van cocreatie en innovatie door de betrokken Expo
Partners. Deze moeten leiden tot schaalbare en exporteerbare crosssectorale innovatie.
Kennisuitwisseling en het creëren van zakelijke kansen zijn daarmee expliciet onderdeel van het
plan Expo 2025.

42

De gemiddelde bestedingen van buitenlandse bezoekers aan Nederland zijn volgens het NBTC € 726 per
bezoek. In lijn met NBTC is hiervan90 procent als directe economische waarde voor Nederland genomen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

WORLD EXPO EVENT

31

In het kader van sportevenementen is de veronderstelling dat significante baten in de vorm van
economische groei of handel gerealiseerd worden omstreden. Van den Berg et al. (2010) schrijven
in dit verband in de MKBA WK 2018:
“…Er is derhalve weinig overtuigend bewijs voor het bestaan van een relatie tussen het organiseren van een groot
sportevenement als het WK en buitenlandse handel en economische groei. Sterken (2006) en Baade & Matheson
(2006) onderzoeken de directe relatie tussen het WK en economische groei en vinden geen of een negatief verband.
Siegfried & Zimbalist (2000) komen tot dezelfde conclusie voor de bouw van sportstadions en economische groei.
Rose & Spiegel onderzochten het verband tussen een groot sportevenement en handel en concluderen dat een eventueel
positief verband via andere mechanismen tot stand komt dan het daadwerkelijk organiseren van het evenement.”
Ook de MKBA’s Olympische Spelen en de Nucleaire top zijn zeer terughoudend in het toerekenen
van positieve baten als gevolg van economische groei of toenemende handel. Als reden noemen
deze studies onder meer dat Nederland ook zonder evenement al een zeer extern gerichte economie
heeft.
De World Expo is een ander evenement dan de evenementen waarover de bovenstaande MKBA’s
zich uitspreken. 43 Het is derhalve mogelijk dat de inspanningen van Expo-partners voorafgaand
aan het evenement en het samenkomen van (zakelijke) bezoekers tijdens het evenement resulteren
in een (tijdelijke) toename van de export. Dit geldt uiteraard alleen voor die inspanningen en
netwerkbijeenkomsten die zonder Expo niet of in mindere mate plaats zouden vinden. Naast de
World Expo zijn er tal van mogelijkheden voor buitenlandse partijen om zaken te doen met
Nederland. In het geval dat een transactie voordelig is voor beide partijen moet de aanname zijn
dat deze ook zonder World Expo tot stand zou kunnen komen. Wel is het mogelijk dat de World
Expo leidt tot een geringe afname van de transactiekosten waardoor deals makkelijker tot stand
kunnen komen.
Eenzelfde redenering gaat op voor de samenwerking die Expo-partners in aanloop naar het
evenement aangaan met de organisatie en elkaar. De Expo biedt een aantrekkelijk platform voor
het bedrijfsleven om nieuwe innovaties te presenteren en om gezamenlijk na te denken over
oplossingen voor maatschappelijke problemen. Het is echter niet correct te stellen dat er zonder
World Expo in Nederland geen enkele innovatie-inspanning uit zou gaan van de Expo-partners.
Ook hier is de bijdrage van de Expo aan innovatie, concurrentiekracht en exportmogelijkheden
dus mogelijk aanwezig maar dient in acht te worden genomen dat bedrijven ook zonder Expo in
hun eigen belang zullen bijdragen aan de groei van de Nederlandse economie.
Op het moment van schrijven is het nog niet mogelijk een duidelijk beeld te vormen van de
inspanningen die gerelateerd aan het plan Expo 2025 zullen worden geleverd ten behoeve van
innovatie en het vergroten van de Nederlandse exportmarkt. Nog onzekerder is de uitwerking van
deze inspanning. Het is daardoor op voorhand niet te zeggen in welke mate de Nederlandse export
zou kunnen profiteren van het evenement World Expo 2025. Wel is bekend dat met name export
van Nederlandse makelij een hoge toegevoegde waarde kent. Deze wordt door het CBS geschat op
54 eurocent voor elke geëxporteerde euro. 44
43
44

Er zijn echter geen ex-post studies voorhanden die het effect van het organiseren van een Expo op de
export in kaart brengen
CBS (2012). Wederuitvoer: hoge exportwaarde, maar lage toegevoegde waarde. 27 november 2012.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

32

HOOFDSTUK 4

Om die reden wordt deze post in de MKBA opgenomen als een positieve PM-post. Een gerichte
inspanning op het bevorderen van met name export van Nederlandse makelij zal leiden tot een
positiever saldo.

4.2 Inschatting van kosten
Tabel 4.4 zet de in hoofdstuk 4.1 beschreven kostenposten op een rij en geeft per case de voor de
berekening naar 2016 contant gemaakte waarden. De organisatiekosten bestaan primair uit
personeelskosten tussen 2019 en 2026. 45 De kosten voor technologie, programma, beveiliging en
reiniging zijn onafhankelijk van de gekozen case voor de berekening. Doordat de bulk van de
kosten pas in de jaren 2023 tot 2025 wordt voorzien is de contante waarde van deze kosten
aanzienlijk lager dan de in hoofdstuk 4.1 genoemde bedragen die zijn begroot voor deze posten.
Met name voor beveiliging en reiniging ligt het voor de hand dat de kosten in praktijk meebewegen
met het aantal bezoekers. Omdat dit echter met veel onzekerheid is omgeven zijn geen afwijkende
veronderstellingen gedaan. De kostenposten marketing en afdracht aan het BIE bewegen mee met
de ticketverkoop en vallen dus hoger uit in de base case en best case dan in de worst case en
breakeven case.
Tabel 4.4

De kosten van het World Expo Event zijn grotendeels onafhankelijk van de gekozen
case voor de berekening

In miljoenen €

Worst

Breakeven

Base

Best

Aantal bezoekers

11,8 mln.

17,3 mln.

21,3 mln.

26,7 mln.

Organisatie (personeel, kantoorkosten en vrijwilligers)

164,8

164,8

164,8

164,8

Technologie (webactiviteiten en verkoop)

77,2

77,2

77,2

77,2

Programma (shows, exposities en cocreatie)

96,9

96,9

96,9

96,9

Beveiliging

27,8

27,8

27,8

27,8

Reiniging

15,4

15,4

15,4

15,4

Marketing, PR, communicatie en informatie

82,9

101,0

115,0

136,0

Kosten BIE

4,9

7,6

9,7

12,8

469,9

490,7

506,7

530,9

Totaal kosten World Expo Event
Bron:

SEO Economisch Onderzoek. Waarden zijn contant gemaakt naar 2016 op basis van een discontovoet
van 5,5 procent

De totale contant gemaakte kosten van het World Expo-event variëren tussen de € 470 miljoen en
de € 531 miljoen.

4.3 Inschatting van baten
Tabel 4.5 zet de in hoofdstuk 4.1 beschreven batenposten op een rij en geeft per case voor de
berekening de naar 2016 contant gemaakte waarden. De baten zijn in sterke mate afhankelijk van
het succes van de Expo in termen van bezoekersaantallen. In het slechtste geval is sprake van
volledige verdringing en komt geen enkele additionele buitenlandse bezoeker naar de Expo, zie
ook Tabel 4.3. In het beste geval gaat het om ruim 21 miljoen additionele dagbezoeken. De twee
45

Voor vrijwilligers is in 2025 eenmalig een kostenpost van ongeveer € 36 miljoen opgenomen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

WORLD EXPO EVENT

33

meest extreme cases voor de berekening (worst en best) kunnen daarom het best gezien worden
als uitersten. De berekeningen voor breakeven geven naar verwachting de meest realistische
schatting van de baten van het evenement World Expo 2025.
Tabel 4.5

De totale baten zijn sterk afhankelijk van de gekozen case voor de berekening

In miljoenen €

Worst

Breakeven

Base

Best

Aantal bezoekers 11,8 mln. 17,3 mln. 21,3 mln. 26,7 mln.
Additionele ticketopbrengst buitenlandse bezoekers

0,0

68,1

157,7

Welvaartseffect binnenlandse bezoekers

8,2

9,6

10,2

307,3
11,8

Baat uit additionele uitgaven buitenlandse bezoekers

0,0

251,2

502,7

810,4

Belastingopbrengst additionele uitgaven buitenlandse bezoekers

0,0

213,3

429,7

703,7

Extra bezoeken voorafgaand en na afloop Expo (2024-2028)

0,0

1,5

1,5

3,1

Effect op handel en export

+PM

+PM

+PM

+PM

Sponsoring door buitenlandse sponsors en mediaopbrengsten

+PM

+PM

+PM

+PM

Totaal baten World Expo Event

8,2

543,8

1101,8

1836,3

Bron:

SEO Economisch Onderzoek. Waarden zijn contant gemaakt naar 2016 op basis van een discontovoet
van 5,5 procent

De belangrijkste batenposten zijn de additionele uitgaven door buitenlandse bezoekers gevolgd
door de belastingopbrengst welke is becijferd als 16,5 procent van de totale uitgaven van
additionele buitenlandse bezoekers aan toegangsbewijzen.
Het welvaartseffect van binnenlandse bezoekers is relatief bescheiden. Hetzelfde geldt voor de
extra bezoekers die Rotterdam bezoeken voorafgaand en na afloop van het evenement.

4.4 Overzicht
Tabel 4.6 vat Tabel 4.4 en Tabel 4.5 samen en saldeert. In de berekening voor de breakeven case
komt het saldo, exclusief PM-posten, uit op ruim € 50 miljoen. In de berekening voor de base case
resteert een baat van bijna € 600 miljoen. Het is daarbij van belang op te merken dat in de
bestedingen van bezoekers ook de bestedingen aan transport en de bestedingen aan horeca op het
Expo-terrein zijn opgenomen. Dit zijn baten die dus niet meer mogen worden toegerekend aan de
onderdelen bereikbaarheid en vastgoed. Zoals al eerder gesteld kunnen de worst case en best case
het beste worden gezien als absolute uitersten.
De belangrijkste PM-post is het effect op handel en export. De toegevoegde waarde van export
van goederen van Nederlandse makelij bedroeg in 2011 € 110 miljard, ongeveer 18 procent van het
BBP. Uitvoer van producten van Nederlandse makelij kent een hogere toegevoegde waarde dan de
wederuitvoer. Van elke euro geëxporteerde goederen van Nederlandse makelij bedraagt de bijdrage
aan het BBP (toegevoegde waarde) ongeveer 54 eurocent. 46 Indien de Expo ervoor zorgt dat meer
goederen van Nederlandse makelij worden uitgevoerd leidt dit dus tot extra toegevoegde waarde
en groei van het BBP. Het is op dit moment echter te vroeg hier uitspraken over te doen. Dit geldt
des te meer omdat de kosten die door onder andere de Expo-partners gemaakt dienen te worden
om deze baat te realiseren onbekend zijn en niet zijn meegenomen in de MKBA. De PM-post
46

CBS (2012). Wederuitvoer: hoge exportwaarde, maar lage toegevoegde waarde. 27 november 2012.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

34

HOOFDSTUK 4

sponsoring zou in potentie enkele tientallen miljoenen aan baten met zich mee kunnen brengen.
Dit is echter geheel afhankelijk van de mate waarin de organisatie erin slaagt buitenlandse sponsors
aan te trekken die anders geen uitgaven hadden gedaan in Nederland. Wanneer de hoofdsponsors
(zoals bijvoorbeeld bij SAIL 2015 het geval is) vooral van Nederlandse bodem komen zal de baat
kleiner uitvallen.

Tabel 4.6

Het saldo van de MKBA van het event is sterk afhankelijk van de gekozen case

Kosten, in miljoenen €

Worst

Breakeven

Base

Best

Aantal bezoekers 11,8 mln. 17,3 mln. 21,3 mln. 26,7 mln.
Organisatie (personeel, kantoorkosten en vrijwilligers)

164,8

164,8

164,8

164,8

Technologie (webactiviteiten en verkoop)

77,2

77,2

77,2

77,2

Programma (shows, exposities en cocreatie)

96,9

96,9

96,9

96,9

Beveiliging

27,8

27,8

27,8

27,8

Reiniging

15,4

15,4

15,4

15,4

Marketing, PR, communicatie en informatie

82,9

101,0

115,0

136,0

Kosten BIE

4,9

7,6

9,7

12,8

Totaal kosten World Expo Event

469,9

490,7

506,7

530,9

Baten, in miljoenen €

Worst

Breakeven

Base

Best

Additionele ticketopbrengst buitenlandse bezoekers

0,0

68,1

157,7

307,3

Welvaartseffect binnenlandse bezoekers

8,2

9,6

10,2

11,8

Baat uit additionele uitgaven buitenlandse bezoekers

0,0

251,2

502,7

810,4

Belastingopbrengst additionele uitgaven buitenlandse bezoekers

0,0

213,3

429,7

703,7

Extra bezoeken voorafgaand en na afloop Expo (2024-2028)

0,0

1,5

1,5

3,1

Effect op handel en export

+PM

+PM

+PM

+PM

Sponsoring door buitenlandse sponsors en mediaopbrengsten

+PM

+PM

+PM

+PM

Totaal baten World Expo Event

8,2

543,8

1101,8

1836,3

-461,7

53,1

595,1

1305,4

Saldo World Expo Event, in miljoenen €
Bron:

SEO Economisch Onderzoek. Waarden zijn contant gemaakt naar 2016 op basis van een discontovoet
van 5,5 procent

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN DE WORLD EXPO 2025 ROTTERDAM

35

5 Vastgoed en ruimte
Ruimte en vastgoed zijn voorwaardelijk voor het Expo-event. Paragraaf 5.1 geeft een overzicht van
de in paragraaf 5.2 geïdentificeerde kosten en baten. Tevens gaat deze paragraaf in op de
gehanteerde bronnen voor de analyses, op het gebruik van ‘varianten’ en op het verschil tussen
volledig additionele kosten en baten versus versnellingen. Paragraaf 5.2 analyseert welke typen
kosten samenhangen met de benodigde uitgaven aan vastgoed en grond en welke baten dit zou
kunnen opleveren. De nadruk ligt hierbij net als in hoofdstuk 3 en 4 op de maatschappelijke kosten
en baten. Paragraaf 5.3 maakt op basis van direct beschikbare cijfers en kengetallen een inschatting
van de maatschappelijke kosten, paragraaf 5.4 van de maatschappelijke baten. Paragraaf 5.5 zet de
kosten en baten overzichtelijk op een rij.

5.1 Inleiding
Kosten en baten in vogelvlucht
In grote lijnen betreffen de maatschappelijke kosten en baten:
Kosten:
• de inzet van middelen ter verwerving/gebruik van grond;
• de inzet van middelen om de betreffende ruimte geschikt te maken voor het Expo-event;
• de inzet van middelen ter verwerving/gebruik van vastgoed;
• de inzet van middelen ter ontwikkeling van vastgoedfaciliteiten;
• kosten om de grond/vastgoed na het event op te leveren;
• mogelijke kosten voor prikkels aan deelnemers ter inrichting van de paviljoens;
• kosten van de inzet van mensen ter aansturing van het geheel.
Baten:
• de inkomsten uit verhuur en dergelijke van vastgoed (en grond) aan buitenlandse partijen tijdens
het event;
• de (maatschappelijke) waarde van vastgoed en grond na afloop van het event.
De kosten van de inzet van mensen ter aansturing zijn reeds verwerkt in het onderdeel Event (zie
hoofdstuk 4) en worden daarom in dit hoofdstuk niet verder behandeld. Om praktische redenen
worden de kosten voor prikkels aan deelnemers ter inrichting van de paviljoens verwerkt aan de
batenkant (zie uitleg verderop in dit hoofdstuk). Het bronmateriaal (zie hierna) noopt tot een iets andere
indeling van kosten en baten, te weten:
Kostencategorieën:
• Verwerving/gebruik van grond; bouw- en woonrijp maken; aanleg hoofdstructuur (inclusief
bruggen); inrichting buitenruimte;
• Overige inzet van middelen om ruimte geschikt te maken voor het Expo-event;
• Verwerving/gebruik van vastgoed; inzet van middelen ter ontwikkeling van vastgoedfaciliteiten;
• Kosten om grond/vastgoed na het event op te leveren.
Batencategorieën:
• Inkomsten uit verhuur en dergelijke tijdens Expo;
• Maatschappelijke waarde vastgoed en grond na de Expo.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

36

HOOFDSTUK 5

Bronmateriaal
De volgende bronnen zijn gebruikt ter inschatting van de kosten en baten:
• Plan Expo 2025 (4/12/2015), met name onderdeel 7 Ruimte en Bereikbaarheid;
• Bijlagenboek, 7 Ruimte en Bereikbaarheid, met name Deel 1 ruimtelijke ontwikkeling;
• Bijlage bij dat Plan: RB3 Uitwerking gebieden;
• Bijlage bij dat Plan: RB4 (Bijlage) Vastgoedconcept (o.a. Posad, Fakton);
• Bijlage bij dat Plan: RB5 Vastgoed business cases – notitie Vastgoed business cases World Expo
Rotterdam (Kruiderink et al., Fakton);
• Openbare documentatie over de Merwehaven-Vierhavens: het concept-gebiedsplan uit 2009,
de structuurvisie Stadshavens Rotterdam uit 2011 en de Ontwikkelstrategie Merwe-Vierhavens
1.0 uit 2015;
• Commentaar van de Stichting Word Expo op eerdere versies, beantwoording van vragen
gesteld aan de Stichting World Expo en een gesprek met de gemeente Rotterdam over de
toekomstplannen in het betreffende gebied zonder Expo en de berekening van de kosten en
opbrengsten van versnelling;
• Door de gemeente Rotterdam aangeleverde cijfers en aanvullende informatie;
• Rekensheets vastgoed, ter beschikking gesteld door de gemeente Rotterdam, opgesteld door
Fakton (gedateerd 14/1/2016 en 18/2/2016);
• Notitie Uitgangspunten optimalisaties vastgoedmodel, World Expo 2025 Rotterdam
(27/1/2016, Urban CODES);
• Geactualiseerde Vastgoed business cases World Expo 2025 Rotterdam (Fakton, 12/2/2016,
met name optimalisaties).
Varianten
Uitkomsten in een kosten-batenanalyse liggen per definitie niet ‘vast’. Ze zijn in de regel afhankelijk
van toekomstige ontwikkelingen (zoals prijsontwikkelingen op de vastgoedmarkt) en van
‘gedragsreacties’ zoals het aantal bezoekers (zie hoofdstuk 4) en de keuze van deelnemers om al
dan niet zelf paviljoens te ontwikkelen en daarbij al dan niet het Programma van Eisen van de
organisatie te volgen (zie verderop). Om die redenen presenteert dit hoofdstuk niet één ‘cijfer’ als
uitkomst van de analyse, maar een drietal varianten. Deze volgen deels uit het aangeleverde
materiaal (zoals het onderscheid tussen wel/niet volgen van het Programma van Eisen) en zijn
deels gekozen door de onderzoekers. Om het aantal variaties te beperken is gekozen voor drie
varianten.
Variant A:
• volgt de vastgoedberekeningen zoals in de bijlage van het oorspronkelijke plan;
• gaat uit van het volgen van het programma van eisen:
• gaat uit van 50 procent additionaliteit van baten voor potential partners;
Variant B:
• volgt de geoptimaliseerde vastgoedberekeningen (12/2 en 18/2 2016);
• gaat uit van het volgen van het Programma van Eisen;
• gaat uit van 100 procent additionaliteit van baten voor potential partners;
Variant C:
• volgt de vastgoedberekeningen zoals in de bijlage van het oorspronkelijke plan;
• gaat uit van 20 procent lagere vastgoedopbrengsten;
• gaat uit van het niet volgen van het Programma van Eisen;
• gaat uit van 50 procent additionaliteit van baten voor potential partners.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

VASTGOED EN RUIMTE

37

Welke variant de werkelijkheid het meest gaat benaderen, is op het moment van schrijven niet
bekend. De varianten zijn opgesteld juist om deze onzekerheid in beeld te brengen.
Additioneel en versneld
In de analyses is onderscheid te maken tussen kosten en baten die zonder Expo ook zouden
plaatsvinden (maar dan later) en kosten en baten die zonder Expo niet zouden plaatsvinden. In het
eerste geval is sprake van versnelling van kosten en baten. In het tweede geval zijn de kosten en
baten volledig additioneel. Versnelling is in de berekeningen vooral toegepast op de voor de Expo
benodigde ruimte en grond. Er kan worden beredeneerd dat een deel van de
vastgoedontwikkelingen niet additioneel is, namelijk als er in de betreffende gebieden ook zonder
Expo in de toekomst woningen en dergelijke zullen worden gebouwd. In dat geval zouden
versnellingskosten en -baten van vastgoedinvesteringen die anders later zouden plaatsvinden
moeten worden ingeboekt. Dit vereist een scheiding in vastgoedinvesteringen die zonder Expo
later zouden plaatsvinden en vastgoedinvesteringen die zonder Expo niet zouden plaatsvinden.
Voor de vastgoedinvesteringen die zonder Expo later zouden plaatsvinden, zou bekend moeten
zijn wanneer die zouden plaatsvinden en wanneer de baten daarvan zouden optreden. In het kader
van deze kengetallen-kosten-batenanalyse en op basis van de beschikbare informatie was het niet
mogelijk om deze gedetailleerde exercitie uit te voeren. Voor een eventuele toekomstige volledige
MKBA zou zo’n exercitie kunnen worden overwogen.

5.2 Identificatie van maatschappelijke kosten en baten
Subparagraaf 5.2.1 gaat na welke maatschappelijke kosten er kunnen optreden met betrekking tot
grond/ruimte en vastgoed en geeft daarbij aan wat de rol is van toekomstscenario’s en
onzekerheden. Subparagraaf 5.2.2 gaat na welke maatschappelijke baten er kunnen optreden en
gaat wederom in op toekomstscenario’s en onzekerheden. Vanwege het belang van ontwikkelingen
in het nulalternatief versus het beleidsalternatief geeft subparagraaf 5.2.3 een samenvattend
overzicht van relaties tussen investeringen en maatschappelijke kosten en baten.

5.2.1 Identificatie van maatschappelijke kosten
Kostenposten
Maatschappelijke kosten betreffen de inzet van middelen ten bate van de ontwikkeling van
grond/ruimte en vastgoed voor zover die ontwikkeling samenhangt met de Expo. 47 Dat wil zeggen:
ontwikkeling die in het nulalternatief, zonder Expo, niet zou plaatsvinden. Dit is inclusief de kosten
van de inzet van mensen om een en ander te managen.
Kosten worden berekend als hoeveelheden maal prijzen. De hoeveelheden zijn typisch de
benodigde hoeveelheid m2 grond/ruimte, het benodigde aantal paviljoens en andere voorzieningen
en de oppervlaktes daarvan en het aantal mensen dat wordt ingezet in de uitvoering en de
aansturing. De prijzen zijn de kosten per m2 of andere oppervlaktemaat en de salarissen per
functiecategorie. Kosten kunnen ook bekend zijn in termen van euro’s, zonder uitsplitsing naar
hoeveelheden en prijzen.

47

Deze middelen zijn met andere woorden niet alternatief inzetbaar.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

38

HOOFDSTUK 5

Bij de kosten gaat het enkel om kosten die door een Nederlandse partij worden gemaakt, of dat nu
een private partij of een overheid is.
Bij grond/ruimte gaat het in de eerste plaats om de verwerving of pacht/huur van grond. De
maatschappelijke kosten daarvan zijn gelijk aan de waarde van de activiteiten die er daardoor niet
meer kunnen plaatsvinden, meestal gelijk te stellen aan de huur- of koopprijs van de grond (als de
grond later weer wordt verkocht, is dat een baat.) In de tweede plaats moeten er kosten worden
gemaakt om de betreffende ruimte geschikt te maken voor het Expo-event.
Bij vastgoed gaat het op dezelfde wijze om huur, koop en/of ontwikkeling van de
vastgoedfaciliteiten die nodig of wenselijk zijn voor de Expo.
Een afwijkende categorie wordt gevormd door de prikkels die aan deelnemers worden gegeven
voor “een zo hoog mogelijke restwaarde”. De restwaarde is een batencategorie. Als een prikkel
nodig is om baten te kunnen inboeken, is het correct om de kosten van die prikkel op te nemen
aan de kostenkant van de MKBA. Wel dient aannemelijk te worden gemaakt dat die baten
daadwerkelijk zullen optreden.
Na afloop van het event worden er waarschijnlijk kosten gemaakt om de grond weer zodanig op
te leveren dat deze kan worden verkocht of weer aan de ‘verhuurder’ ter beschikking kan worden
gesteld. Mogelijk dient er vastgoed te worden ‘opgeruimd’ of aangepast. Ook deze kosten dienen
te worden meegenomen.
Samengevat, de MKBA schat de volgende kosten in:
de inzet van middelen ter verwerving/gebruik van grond;
• de inzet van middelen om de betreffende ruimte geschikt te maken voor het Expo-event;
• de inzet van middelen ter verwerving/gebruik van vastgoed;
• de inzet van middelen ter ontwikkeling van vastgoedfaciliteiten;
• kosten om de grond/vastgoed na het event op te leveren;
• mogelijke kosten voor prikkels aan deelnemers ter inrichting van de paviljoens.
•

Toekomstscenario’s en onzekerheden
De belangrijkste factoren die de kosten bepalen zijn de benodigde oppervlaktes grond/ruimte en
vastgoed en de kosten om een en ander geschikt te maken voor de Expo. Hier ligt een belangrijke
relatie met het nulalternatief: de ontwikkelingen in de Expo-gebieden die plaatsvinden als de Expo
niet zou worden georganiseerd. Ruwweg zijn er drie mogelijkheden te onderscheiden:
i.
investeringen in ruimte en vastgoed, benodigd voor de Expo, die zonder Expo al worden
gerealiseerd, op tijd voor de Expo;
ii.
investeringen in ruimte en vastgoed, benodigd voor de Expo, die zonder Expo worden
gerealiseerd, maar op een later tijdstip;
iii.
investeringen in ruimte en vastgoed, benodigd voor de Expo, die zonder Expo niet
worden gerealiseerd.
Investeringen van het type i zijn geen kosten (en leveren ook geen baten op), omdat het
beleidsalternatief (organisatie van de Expo) niet afwijkt van het nulalternatief (zonder Expo). Wél
kan dit type investeringen van belang zijn voor de bepaling van de baten, via de opbrengsten van
vastgoed na de Expo (zie hierna). Investeringen van het type iii zijn kosten die volledig toerekenbaar

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

VASTGOED EN RUIMTE

39

zijn aan de Expo (evenals de daaraan gerelateerde baten). Investeringen van het type ii leiden tot
het éérder maken van kosten (en mogelijk daardoor ook tot het eerder optreden van baten). De
maatschappelijke kosten daarvan kunnen worden ingeschat door de toename in de contante waarde
te berekenen. Voor de MKBA is het dus van belang om te weten tot welke categorieën de voor de
Expo noodzakelijke investeringen behoren.
Benodigde ontwikkelingen in vastgoed hangen vooral af van het aantal deelnemers aan de Expo
(paviljoens, Village). Dit beïnvloedt ook de benodigde grond. Ook het aantal bezoekers beïnvloedt
de benodigde ruimte. In dit hoofdstuk nemen we de deelnemersaantallen over uit de documentatie
en nemen we aan dat de becijferde ruimte voldoende is om de in hoofdstuk 4 gehanteerde aantallen
bezoekers te kunnen accommoderen. Volgens de Bijlagen Bereikbaarheidsplan Expo 2025, B1
Bijlage Visitor Model Toelichting zijn alle voorzieningen gepland op de base case van het ‘Visitor
Model’.

5.2.2 Identificatie van maatschappelijke baten
Batenposten
De baten van het Expo-event zijn al aan bod gekomen in hoofdstuk 4. Het gaat op deze plek om de
baten die specifiek samenhangen met het deel vastgoed en grond/ruimte.
Als na afloop van het Expo-event (maatschappelijke) waarde is toegevoegd, zijn dat
maatschappelijke baten. Dit kan het geval zijn als de ontwikkeling van de betreffende terreinen
(deels) niet wordt teruggedraaid en de waarde van die terreinen is verhoogd. Ook kan er vastgoed
zijn ontwikkeld waar vraag naar is. In theorie worden over een lange periode de maatschappelijke
baten hiervan ingeschat, in de praktijk wordt vaak uitgegaan van een verkoopprijs of restwaarde na
afloop als benadering hiervan.
Tijdens het Expo-event kunnen er inkomsten zijn voor de organisatie die specifiek samenhangen
met de ontwikkelde ruimte en het ontwikkelde vastgoed. Uiteraard dienen hier geen baten te
worden meegenomen die al elders – met name in hoofdstuk 4 betreffende baten van het event –
zijn ingeschat.
Als een buitenlandse partij (deelnemer) huur en dergelijke betaalt aan een Nederlandse partij, is dat
volledig een maatschappelijke baat: de kosten om deze inkomsten mogelijk te maken, staan immers
al aan de kostenkant van de MKBA.
Als een Nederlandse partij huur en dergelijke betaalt, is dat voor die partij een uitgaaf en voor de
verhuurder een inkomst. Die partij kan hierdoor inkomsten genereren, bijvoorbeeld horecainkomsten. De opbrengsten daarvan door verkoop aan buitenlandse toeristen zijn meegenomen in
hoofdstuk 4. De opbrengsten door verkoop aan Nederlandse toeristen kunnen als verdringing van
bestaande economische activiteit elders in Nederland worden gezien en worden niet als
welvaartsbaat meegenomen.
De in te schatten baten van vastgoed en grond zijn derhalve:
• de inkomsten uit verhuur en dergelijke van vastgoed (en grond) aan buitenlandse partijen tijdens
het event;

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

40

•

HOOFDSTUK 5

de (maatschappelijke) waarde van vastgoed en grond na afloop van het event.

Toekomstscenario’s en onzekerheden
De belangrijkste factoren die de baten bepalen zijn tijdens het event het aandeel vastgoed dat wordt
verhuurd en de huuropbrengsten daarvan en na het event de waarde van grond en vastgoed. Ook hier liggen
belangrijke relaties met het nulalternatief. De investeringen in grond/ruimte en vastgoed van het
type i (zie subparagraaf 5.1.1) leiden niet tot baten, omdat de opbrengsten in het nulalternatief
zonder Expo ook plaatsvinden (en op hetzelfde moment). De investeringen van het type iii leiden
wel tot baten. Investeringen van het type ii leiden mogelijk tot het eerder optreden van baten. De
maatschappelijke baten daarvan kunnen worden ingeschat door de toename in de contante waarde
te berekenen.
Een andere belangrijke relatie met het nulalternatief betreft alle ontwikkelingen die zonder Expo
plaatsvinden en die van invloed zijn op de waarde van grond en vastgoed na het Expo-event. Deze
ontwikkelingen leveren op zich geen kosten of baten op die zijn toe te rekenen aan de Expo, maar
zijn wel van invloed op de waarde van grond en vastgoed na het Expo-event.
In dit hoofdstuk nemen we het aandeel vastgoed dat wordt verhuurd over uit de documentatie.

5.2.3 Relaties tussen investeringen en kosten en baten
Op basis van bovenstaande identificatie van kosten en baten en de rol van ontwikkelingen met
versus zonder Expo-event kunnen de volgende figuren worden opgesteld, die telkens een type
investering toevoegen totdat het ‘plaatje’ compleet is.
Figuur 5.1 geeft aan de linkerkant drie periodes weer: ontwikkelingen tot aan 2025, het Expo-event
in 2025 en de ontwikkelingen daarna, vanaf 2026. Uiterst rechts staat de relevantie voor
maatschappelijke kosten en baten weergegeven. Het eerste type investering staat links vermeld:
voor de Expo benodigde investeringen in ruimte en vastgoed, die evenwel zonder Expo ook wel zouden
worden gedaan, en zijn verricht vóór het event van start gaat. Dit type investering (‘type i’) leidt in de
kosten-batenanalyse niet (direct) tot kosten of baten, omdat het beleidsalternatief (met Expo) gelijk
is aan het nulalternatief (zonder Expo).
Figuur 5.1

Bron:

Investeringen in ruimte en vastgoed: investeringen die zonder Expo voor 2025 worden
gedaan

SEO Economisch Onderzoek.

Figuur 5.2 voegt hier een tweede type investering aan toe: voor de Expo benodigde investeringen
in ruimte en vastgoed, die zonder Expo ook wel zouden worden gedaan, maar niet voor het event

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

VASTGOED EN RUIMTE

41

zijn afgerond. Deze investeringen moeten dus worden versneld voor de Expo: de blauwe,
teruglopende pijl in de figuur. Dit type investering (‘type ii’) leidt derhalve tot kosten en baten van
versnelling van investeringen.
Figuur 5.2

Bron:

Investeringen in ruimte en vastgoed: investeringen die zonder Expo niet voor 2025
zouden zijn afgerond

SEO Economisch Onderzoek.

Figuur 5.3 voegt hier een derde type investering (‘type iii’) aan toe: voor de Expo benodigde
investeringen in ruimte en vastgoed, die zonder Expo niet zouden worden gedaan. De kosten en
baten van deze investeringen zijn in het geheel toerekenbaar aan de Expo.
Figuur 5.3

Bron:

Investeringen in ruimte en vastgoed: investeringen die zonder Expo niet zouden
worden gedaan

SEO Economisch Onderzoek.

Figuur 5.4 voegt tot slot de investeringen toe die niet randvoorwaardelijk zijn voor de Expo.
Investeringen die geen invloed hebben op de waarde van grond en vastgoed zijn voor de analyses
niet relevant. Wél relevant zijn investeringen die niet tot de Expo behoren, maar mede de waarde van
de grond en het vastgoed bepalen die wél onderdeel zijn van de Expo. Dit laatste is in de figuur
aangegeven door twee groene pijlen (onderaan) naar Kosten van versnelling/Baten van versnelling
(type ii) en Kosten van investeringen/Baten van investeringen (type iii). Ook de investeringen die
tijdig zonder Expo worden gedaan (type i) kunnen van invloed zijn op de waarde van grond en
vastgoed (de gestreepte groene pijlen bovenaan in de figuur).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

42

HOOFDSTUK 5

Figuur 5.4

Bron:

Investeringen in ruimte en vastgoed: investeringen die niet randvoorwaardelijk zijn
zonder Expo & ‘totaalplaatje’

SEO Economisch Onderzoek.

Samengevat, de kosten en baten van investeringen in ruimte en vastgoed hangen af van:
• de verdeling van voor de Expo noodzakelijke investeringen over de drie onderscheiden types:
i.
investeringen die zonder Expo voor 2025 zouden zijn afgerond;
ii.
investeringen die zonder Expo niet voor 2025 zouden zijn afgerond;
iii.
investeringen die zonder Expo niet zouden plaatsvinden;
• de omvang van de investeringen en de resulterende baten voor type iii en de
omvang/versnelling van investeringen en resulterende baten voor type ii
o welke op hun beurt kunnen afhangen van de investeringen van type i en investeringen
die niet tot de Expo behoren, maar wel van invloed zijn op de kosten en baten van
grond en vastgoed.

5.3 Inschatting van kosten
5.3.1 Keuzes in de berekening
Verwerving/gebruik van grond; bouw- en woonrijp maken; aanleg hoofdstructuur
(inclusief bruggen); inrichting buitenruimte
Bronnen
In de bijlage bij het Plan RB5 Vastgoed business cases – notitie Vastgoed business cases World Expo Rotterdam (Kruiderink et al., Fakton) wordt gesteld dat de grondexploitatie buiten beschouwing is gelaten.
Kosten van verwerving/gebruik van grond kunnen derhalve niet uit deze businesscases worden
afgeleid. Ook in RB4 (Bijlage) Vastgoedconcept (o.a. Posad, Fakton) blijft de grondexploitatie buiten
beschouwing. RB3 Uitwerking gebieden bevat geen aanknopingspunten die concreet genoeg zijn om
de kosten van grondverwerving/-gebruik te kunnen inschatten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

VASTGOED EN RUIMTE

43

De koppeling met de grondexploitatie staat in het Bijlagenboek, 7 Ruimte en Bereikbaarheid, Deel
1 ruimtelijke ontwikkeling (blz. 10). Daar wordt gesteld: “Voor de totale businesscase voor de
ruimtelijke ontwikkeling is een koppeling aan de grondexploitatie noodzakelijk. De uitwerking is
daarbij vooral van belang voor Merwe-Vierhavens, omdat daar veruit het grootste areaal van
gronden moet worden ontwikkeld [...]. Voor de andere gebieden is vooral de relatie met de tijdelijke
of Expo-specifieke maatregelen van belang. [...] [O]pbrengsten worden aangewend voor een aantal
verschillende posten, namelijk [...] - Grondwaarden, die aan de gemeente moeten worden betaald
[...] - De kosten voor versnelling van de ontwikkeling - Tijdelijke maatregelen”. Uit antwoorden op
gestelde vragen en een gesprek met de gemeente Rotterdam blijkt dat de grondwaarden niet tot de
kosten behoren.
Over Merwe-Vierhavens wordt vermeld: “De kosten voor de versnelling van de ontwikkeling van
Merwe-Vierhavens bestaan uit kosten voor Eerdere en snellere verwerving; Sneller bouwrijp en
woonrijp maken; Versnelde aanleg hoofdstructuur (inclusief bruggen)”. In een tabel (blz. 11) staan
twee posten vermeld die op deze versnelling betrekking lijken te hebben: onder kosten van
ontwikkeling staat grondprijs en verwerving en versnelling.
In het plan zelf, in 7 Ruimte en Bereikbaarheid, staat op blz. 76 als toelichting bij grondprijs en
verwerving en versnelling: “De gemeente investeert in het gereed maken van de gronden door
verwerving, bouwrijp maken en inrichting buitenruimte en hoofdstructuur in het gebied. Deze
kosten bedragen 77 mln. NCW in de oorspronkelijke Grex en nemen met 40 mln. NCW toe als
gevolg van versnelling. In het versnelde scenario komt dit overeen met 145 mln. pp2015
investering.” De 77 mln. staat vermeld onder grondprijs en de 40 mln. onder verwerving en versnelling
in de tabellen onder ‘NCW 2015 middenscenario’. Onder ‘vast of bandbreedtes, prijspeil 2015’
staat hiervoor 60-100 (grondprijs) en wederom 40 (verwerving en versnelling). De € 145 miljoen
investering bestaat dan (kennelijk) uit € 80 miljoen onder ‘grondprijs’ (het gemiddelde van 60 en
100) en € 65 miljoen voor andere kosten gerelateerd aan het gereed maken van terreinen (145-80).
In 3.5 (blz. 41) komt de € 145 miljoen voor onder uitgaven Ontwikkeling gebieden, onderdeel
Gereed maken terreinen. Hierover wordt gesteld: “Dit bedrag zal via de gemeente gefinancierd
worden.”
De betreffende versnellingen zijn niet uitgebreid toegelicht in de genoemde documentatie. Ze zijn
onderdeel van de grondexploitatie, die geen onderdeel is van de vastgoed businesscase. In het kader
van deze MKBA zijn vragen gesteld aan de Stichting World Expo en is een gesprek gevoerd met
de gemeente Rotterdam over de toekomstplannen in het betreffende gebied zonder Expo en de
berekening van de kosten en opbrengsten van versnelling. Hieruit blijkt dat een deel van de
informatie een vertrouwelijk karakter heeft en daardoor niet voor deze MKBA kan worden
gebruikt. Openbare documentatie over de Merwehaven-Vierhavens betreft onder meer het concept
gebiedsplan uit 2009, de structuurvisie Stadshavens Rotterdam uit 2011 en meest recentelijk de
Ontwikkelstrategie Merwe-Vierhavens 1.0 uit 2015. Van belang voor de MKBA uit laatstgenoemde
publicatie zijn onder meer de drie programmascenario’s in 1.3 (blz. 32):
“Waar en op welk moment de tijd rijp is voor woningbouw is afhankelijk van de snelheid waarin
M4H zich de komende jaren ontwikkelt en van de markt voor bedrijfsruimten en woningbouw.
Rond 2025 ontstaat een keuzemoment: veel vastgoedcontracten lopen rond die tijd af. Ook is er

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

44

HOOFDSTUK 5

dan meer zicht op de ontwikkeling van de woningmarkt. Daarom zetten we in op een stapsgewijze
transformatie van het gebied. [... ] Drie programmascenario’s geven inzicht in de mogelijke
programmatische vertaling van de ambities gekoppeld aan verschillende marktontwikkelingen. De
drie programma’s gaan uit van dezelfde ingrepen tot 2025. Pas daarna maken we keuzes in de
omvang van de woningbouw en bedrijvigheid. Afhankelijk van de dan heersende
marktomstandigheden kan het gebied op verschillende wijzen verkleuren.” Uit het gesprek met de
gemeente Rotterdam blijkt dat in het plan is uitgegaan van “Scenario 1” uit de Ontwikkelstrategie
(blz. 32), dat uitgaat van behoefte aan woningen op en aan het water vanaf 2025 (Merwehaven) en
na 2040 (Vierhavens), gecombineerd met nieuwe bedrijvigheid en de bijbehorende voorzieningen.
“Scenario 2” uit het plan gaat uit van geen behoefte aan woningbouw tot 2040, maar wel veel
ruimte voor nieuwe bedrijvigheid en bijbehorende voorzieningen, en woningbouw na 2040 op de
Vierhavenspieren. “Scenario 3” uit het plan gaat uit van veel behoefte aan wonen op en aan het
water vanaf 2025 (Merwehaven), geen extra behoefte aan woningen na 2040 en veel ruimte voor
nieuwe bedrijvigheid en bijbehorende voorzieningen.
Uit de antwoorden op gestelde vragen en het gesprek met de gemeente Rotterdam is duidelijk
geworden dat de bedragen genoemd onder grondprijs niet kosten betreffen die een vergoeding zijn
voor activiteiten die niet meer kunnen plaatsvinden vanwege de verwerving en dergelijke van grond
voor de Expo. De kosten betreffen enerzijds versnelling van verwerving, van bouw- en woonrijp
maken en van investeringen in de hoofdstructuur (twee bruggen, ruimtelijk kader, duurzaamheid)
en anderzijds extra kosten vanwege de Expo (verwerving en openbare ruimte).
Door de gemeente Rotterdam is het investeringsritme zonder Expo aangeleverd, alsmede de
volledig additionele investeringen. In een tweede aanlevering is het investeringsritme
gedetailleerder aangegeven en is tevens aangegeven dat de geleverde cijfers geïndexeerd zijn (in
plaats van prijspeil 2015/2016). Zie Tabel 5.1 voor het investeringsritme zonder Expo en de extra
investeringen (aansluitend op het hierboven genoemde scenario 1), nog zonder gedetailleerder
investeringsritme, waarbij de bedragen bovendien geïndexeerd zouden zijn.
Tabel 5.1 Investeringsritme Merwe-Vierhavens zonder Expo en extra investeringen met Expo
(geïndexeerd)
Investeringen zonder Expo, in mln. €
investeringen 2025-2030

50,5

investeringen 2030-2035

32,5

investeringen 2035-

16,5

Investeringen vanwege Expo, in mln.
extra verwerving en openbaar gebied
Bron:

38,5

gemeente Rotterdam, bewerking SEO Economisch Onderzoek.

Wat de indexering betreft is niet exact te herleiden welke bedragen op welke wijze geïndexeerd zijn.
Om deze reden passen wij geen correctie op de geïndexeerde bedragen toe. De ongeïndexeerde
bedragen zullen lager liggen.
Blijft over de verdeling over de jaren van de investeringen die ook zonder Expo worden gedaan
(binnen de vijfjaarlijkse periodes en met een interpretatie van de termijn “2035 en verder”; en over
de jaren mét Expo, de versnelling) en in welke jaren de volledig additionele investeringen vallen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

VASTGOED EN RUIMTE

45

Voor de volledig additionele investeringen en de versnelde investeringen met Expo passen we
Tabel 5.2 toe (bron: gemeente Rotterdam, “MKBA Expo”).
Tabel 5.2

Investeringsritme investeringen met Expo

Bron: gemeente Rotterdam.

Voor oorspronkelijke ritme van de versnelde investeringen passen we Tabel 5.3 toe (bron:
gemeente Rotterdam, “MKBA Additioneel”).
Tabel 5.3
20
20
10
%
Bron:

20
21
1
%

Investeringsritme investeringen zonder Expo
20
22
2
%

20
23
0
%

20
24
0
%

20
25
2
%

20
26
8
%

20
27
9
%

20
28
3
%

20
29
6
%

20
30
8
%

20
31
8
%

20
32
7
%

20
33
9
%

20
34
5
%

20
35
3
%

20
36
2
%

20
37
8
%

20
38
4
%

20
39
4
%

20
40
1
%

20
41
1
%

gemeente Rotterdam.

Kosten
Voor de inschatting van kosten en baten die toerekenbaar zijn aan de Expo is de volgende
informatie noodzakelijk betreffende de grondkosten:
• welke grond er voor de Expo dient te worden verworven of gepacht/gehuurd;
• in welke mate deze grond zonder Expo wordt verworven of anderszins van functie verandert,
in hetzelfde tempo (geen kosten/baten) of later, bijvoorbeeld als onderdeel van de
transformatie van het gebied;
• de kosten van de verwerving van de grond die zonder Expo later van functie zou zijn veranderd;
• op basis hiervan kunnen de kosten van ‘versnelling’ worden berekend (bijvoorbeeld als het
verschil in contante waarde tussen de kosten van verwerving eerder en later);
• de kosten van de verwerving van de grond die zonder Expo niet van functie zou zijn veranderd;
deze zijn volledig toerekenbaar aan de Expo.
Belangrijk is dat wordt voorkomen dat in de MKBA wordt aangenomen dat grondverwerving en
dergelijke in het nulalternatief al zou plaatsvinden (in hetzelfde tempo of later), terwijl deze in
werkelijkheid niet plaatsvindt. In dat geval zouden namelijk onterecht aan de Expo gerelateerde
kosten niet worden meegenomen. Dit houdt in dat toekomstplannen voor grondverwerving in
belangrijke mate concreet dienen te zijn (met name: vastgelegd in beleidsplannen, met
financieringsmogelijkheden).
Een soortgelijke redenering geldt voor de inzet van middelen om de ruimte geschikt te maken voor
het Expo-event (zie hierna), zoals in de documentatie genoemd: bouwrijp en woonrijp maken, aanleg
hoofdstructuur (inclusief bruggen), inrichting buitenruimte.
Om de kosten te berekenen nemen we Tabel 5.1, Tabel 5.2 en Tabel 5.3 als uitgangspunt. Dit
levert de kosten van extra verwerving en investeringen in openbare ruimte zoals weergeven
in Tabel 5.4. Deze kosten variëren we gemakshalve niet over verschillende varianten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

46

HOOFDSTUK 5

Tabel 5.4

Kosten van extra verwerving en investeringen in openbare ruimte (mln. euro)

2019
1,3
Bron:

2020
5,5

2021
2,4

2022
4,6

2023
14,9

2024
9,8

Tabel 5.1 en Tabel 5.2.

De versnellingskosten kunnen worden berekend door de investeringen met Expo van € 99,5
miljoen over 2019-2024 (volgens de verdeling van Tabel 5.2) te verdisconteren naar 2016 (met een
discontovoet van 5,5 procent) en dit bedrag te vergelijken met de verdisconteerde investeringen
volgens het oorspronkelijke ritme (Tabel 5.3). Dit geeft een contante waarde van € 22,4 miljoen.
Ook deze kosten variëren we gemakshalve niet over verschillende varianten.
Op basis van additionele informatie zou dit bedrag in de toekomst kunnen worden bijgesteld. Het
bedrag zou bijvoorbeeld naar boven kunnen worden bijgesteld indien er kostenposten ontbreken,
de kosten hoger uitvallen of sommige ontwikkelingen in het nulalternatief later of zelfs helemaal
niet plaatsvinden.
Overige inzet van middelen om ruimte geschikt te maken voor het Expo-event
Hierboven zijn de kosten toegelicht voor grond, bouwrijp en woonrijp maken, aanleg
hoofdstructuur (inclusief bruggen) en inrichting buitenruimte. De bijlagen RB5 Vastgoed business
cases en RB4 Vastgoedconcept bevatten niet de investeringen in de openbare ruimte. In de koppeling
met de grondexploitatie in het Bijlagenboek (7 Ruimte en Bereikbaarheid, Deel 1 ruimtelijke
ontwikkeling, blz. 10) staat onder Kosten ontwikkeling gebieden: Extra buitenruimte à € 25-70
miljoen. In het plan zelf, in 7 Ruimte en Bereikbaarheid, staat op blz. 76 hetzelfde bedrag. Een
toelichting hierop ontbreekt. Op blz. 41 staat voor het bedrag aan extra en/of tijdelijke
buitenruimte € 50 miljoen voor een ‘middenscenario’.
Bij gebrek aan toelichting is het moeilijk om te beoordelen of de genoemde bedragen van € 25-70
miljoen correcte inschattingen zijn van de orde-van-grootte van de kosten van inrichting van de
buitenruimte (naast de hierboven reeds genoemde kosten). Vergelijking met eerdere Expo’s of
vergelijkbare evenementen is een lastige exercitie, omdat dit type investeringen erg
locatieafhankelijk is.
In de MKBA rekenen we (om een stapeling van variaties in veronderstellingen te voorkomen) met
een kostenpost van € 50 miljoen euro, verdeeld over 2023 (1/3) en 2024 (2/3) (bron: gesprek
met de gemeente Rotterdam), dus € 16,7 miljoen in 2023 en € 33,3 miljoen in 2024. Deze
kosten variëren dus niet over verschillende varianten.
Op basis van additionele informatie (hoogte van kosten, moment waarop de kosten worden
gemaakt) zou dit bedrag in de toekomst kunnen worden bijgesteld.
Verwerving/gebruik van vastgoed; inzet van middelen ter ontwikkeling van
vastgoedfaciliteiten
De belangrijkste bronnen voor deze posten zijn de bijlagen RB5 Vastgoed business cases (Kruiderink et
al., Fakton) en RB4 Vastgoedconcept (o.a. Posad, Fakton). We beginnen met Variant A en C en daarna
volgt de variatie hierop in de vorm van Variant B (optimalisatie vastgoed).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

VASTGOED EN RUIMTE

47

Variant A en C
Uit RB5 (onder Stichtingskosten) blijkt dat voor alle vastgoed zou zijn uitgegaan van “relatief lage
bouwkosten van € 750/m² BVO, te vergelijken met de kosten voor het bouwen van een
grondgebonden woning” met ‘gangbare opslagen’ (30 procent: 20 procent bijkomende kosten, 5
procent algemene kosten, 5 procent winst&risico). Er is daarbij geen onderscheid gemaakt naar
verschillende typen vastgoed of naar het gebruik van bestaand vastgoed. De verschillende typen
vastgoed zijn:
• de paviljoens (onderscheiden zijn vijf typen paviljoengrootten);
• public: auditorium, congresruimte, media center e.d.;
• services: horeca, shops, info points, toiletten, EHBO e.d.;
• woningen Expo Village (voorzieningen daarvoor staan op PM).
Uit antwoorden op gestelde vragen blijkt dat er geen sprake is van verwervingskosten die niet al
elders zijn ingeboekt, en dat de inzet van bestaand vastgoed betekent dat stichtingskosten in dat
geval relatief laag kunnen uitvallen (zoals hierboven ook geciteerd). De stichtingskosten vallen
onder de post inzet van middelen ter ontwikkeling van vastgoedfaciliteiten. Deze kosten nemen
wij over. Zoals hierboven gesteld zou voor alle vastgoed zijn uitgegaan van € 750 bouwkosten
(stichtingskosten) per m² BVO, met een totale opslag van 30 procent. Dit zou € 975 per m² BVO
opleveren. Uit de aangeleverde rekensheets blijkt dat met € 982,50 per m² BVO is gewerkt. Dit
nemen wij over.
De maatschappelijke kosten (en baten; zie verderop) die in Nederland neerslaan zijn deels afhankelijk
van wie de paviljoens bouwt: de Expo (die het vervolgens kan verhuren of om niet ter beschikking
kan stellen) of de deelnemende landen (in dat geval hoeven deze kosten niet te worden
meegenomen 48). In RB4 staan de volgende uitgangspunten, welke wij overnemen. Het beoogde
aantal deelnemers is 260 49, als volgt verdeeld over ‘zelfbouw’ en ‘huur’ (eigenlijk: zelfbouw of bouw
door Expo-organisatie):
Tabel 5.5

Bron:

Zelfbouw of bouw door Expo-organisatie

kopie van tabel “Deelnemersveld” uit BIJLAGE VASTGOEDCONCEPT, par. 2.3.

Op basis van benchmarking van eerdere Expo’s wordt in RB4 uitgegaan van 106 paviljoens 50:

48
49
50

Dit omdat het buitenlandse partijen betreft. We abstraheren gemakshalve van de Nederlandse deelnemers.
In RB4 (2.3) wordt gesteld: “Het beoogde totaal van 260 deelnemers is hoger dan het aantal deelnemers in
Milaan (in totaal 147 deelnemers [...]) en vergelijkbaar met Sjanghai (in totaal 248 deelnemers[...]).
In RB4 niet verder toegelicht.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

48

HOOFDSTUK 5

Tabel 5.6

Bron:

Aantal paviljoens

kopie van tabel uit BIJLAGE VASTGOEDCONCEPT, par. 2.4.

De vraag is welk deel hiervan door de deelnemers zelf wordt gebouwd. In RB4 is de volgende
verdeling aangenomen:
Tabel 5.7

Bron:

Verdeling van investeringen in paviljoens

kopie van tabel uit BIJLAGE VASTGOEDCONCEPT, par. 5.2.1.

‘Potential partners’ vatten wij op als ‘in samenwerking met de Expo’. De investeringen door de
landen zelf tellen niet mee als maatschappelijke kosten voor Nederland. Uit RB4 blijkt dat ook
voor de overige typen vastgoed (behalve de Expo Village) wordt aangenomen dat door de
deelnemende landen wordt geïnvesteerd:
Tabel 5.8

Bron:

Verdeling van investeringen in ‘public’ en ‘services’

kopie van tabellen uit BIJLAGE VASTGOEDCONCEPT, par. 5.2.1.

Hiervoor geldt hetzelfde: de investeringen door de landen zelf tellen niet mee als maatschappelijke
kosten voor Nederland.
Voor de Expo Village geldt:

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

VASTGOED EN RUIMTE

Tabel 5.9

Bron:

49

Verdeling van investeringen in Expo Village

kopie van tabel uit BIJLAGE VASTGOEDCONCEPT, par. 5.2.1.

Het investeringsvolume in euro’s van de Expo-organisatie staat in RB5:
Tabel 5.10

Bron:

Investeringen door de Expo-organisatie

kopie van tabel uit notitie Vastgoed business cases World Expo Rotterdam (Bijlage RB5), pag. 13.

Dit geeft een investering van € 462 miljoen. Hier zit evenwel de investering van de ‘potential
partners’ – Nederlandse partijen naar wij aannemen – nog niet in. (Merk op dat de potential
partners enkel tijdelijke investeringen doen.) We tellen hier daarom (33.879+5.892+9.329=49.100) 51
maal € 982,50 52 bij op, te weten: € 48,2 miljoen. Dit geeft een investering van € 510,2 miljoen,
verdeeld over de jaren 2021 (5 procent), 2022 (15 procent), 2023 (40 procent) en 2024 (40 procent)
(bron: tijdbomen van de Expo’s in Sjanghai en Dubai). Dit geeft voor de Varianten A en C:
2021: € 25,5 miljoen
2022: € 76, 5 miljoen
2023: € 204,1 miljoen
2024: € 204,1 miljoen.

51
52

De investeringen in aantal m2 BVO in resp. paviljoens, public en services door de potential partners (zie
Tabel 5.7 en Tabel 5.8).
De eerdergenoemde stichtingskosten plus opslag.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

50

HOOFDSTUK 5

Additionele informatie zou in de toekomst kunnen leiden tot bijstelling van dit bedrag, met name
als:
• het aantal m2 BVO naar beneden of boven wordt bijgesteld;
• landen meer of minder zelf gaan ontwikkelen;
• de kosten per m2 BVO hoger of lager uitvallen;
• buitenlandse (private) partijen vastgoedinvesteringen voor hun rekening nemen.
Bijstelling van het aantal m2 BVO en/of van het aandeel dat landen of andere buitenlandse partijen
voor hun rekening nemen heeft tevens consequenties aan de batenkant.
Variant B
Variant B volgt wat in de optimalisatie van de Vastgoed business cases (12/2/2016, Fakton, blz.
28) ‘Scenario 6’ wordt genoemd. Dit gaat uit van een extra categorie met lagere ombouwkosten: de
ombouw van loodsen. Ten opzichte van Variant A en C wordt 39.300 m² BVO in deze categorie
geplaatst, in plaats van in de categorie Tijdelijk. Voor deze ombouw gelden lagere stichtingskosten
van € 393 per m² BVO.
Tabel 5.11

Stichtingskosten door de Expo, Variant B
Stichtingskosten per m2
BVO

aantal BVO

Totaal

Tijdelijk (Pavilions, Public, Services, Village)

982,5

213.304

209.571.574

Permanent (Pavilions, Public, Services, Village)

982,5

206.916

203.295.444

393

39.300

15.444.900

459.521

428.311.918

Stichtingskosten door Expo

Tijdelijk ombouw loodsen
Totaal

Dit levert lagere kosten van € 428,3 miljoen op. Hierbij tellen we wederom de € 48,2 miljoen van
potential partners op. Dit geeft € 476,5 miljoen. Over de jaren voor Variant B:
2021: € 23,8 miljoen
2022: € 71, 5 miljoen
2023: € 190,6 miljoen
2024: € 190,6 miljoen.
Kosten om grond/vastgoed na het event op te leveren
Dit betreft ‘opruimkosten’ (zoals sloop en afvoer van vastgoed) en het aanpassen en dergelijke van
vastgoed dat wordt hergebruikt. In RB5 staan bij aanpassingen vastgoed t.b.v. hergebruik twee bedragen:
€ 350 per m² BVO in het geval een partij 100 procent van het Expo-pve volgt (de zgn. businesscase
10) en € 800 per m² BVO in het geval een partij 0 procent van het Expo- pve volgt (de zgn.
businesscase 11). Hierover wordt gesteld: “Die laatste situatie doet zich echter in de financiële
uitkomst niet voor omdat u geen programma heeft toegekend aan die mogelijkheid. [...] Bij het
bepalen van dit bedrag gaan wij er overigens van uit dat het Expo-pve goed in elkaar zit, zodat
hergebruik van het vastgoed ook daadwerkelijk met relatief kleine ingrepen kan worden uitgevoerd.
Het bedrag is lager dan vandaag de dag aan de orde is bij bijvoorbeeld transformatie van bestaand
kantoorvastgoed naar bijvoorbeeld woningen. Daarbij zijn bedragen van € 600 tot € 800 meer
gangbaar.”

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

VASTGOED EN RUIMTE

51

Uit rekensheets van 14/1/2016 en 18/2/2016 blijkt dat de herontwikkelingskosten afwijken van
bovengenoemde € 350 per m² BVO (Expo-pve) en € 800 per m² BVO (eigen pve). Deze variëren
tussen € 491 en € 1346. In de MKBA gaan we uit van deze bedragen.
Bij investeringen door Expo en potential partners wordt het Expo-pve gevolgd.
Variant A
De kosten van aanpassingen in het vastgoed zijn verwerkt in de businesscases in RB5. Dit betreft
alle businesscases behalve 8, 9 en 12. Sloop betreft deze businesscases 8, 9 en 12. De
uitgangspunten bij de sloopkosten staan niet vermeld. Het is op het moment van schrijven niet
duidelijk of in die businesscases expliciet sloopkosten zijn opgenomen. Overigens is businesscase
12 verder niet van belang voor de MKBA: het betreft investering en afbouw (sloop) door
deelnemende landen. De potential partners komen in de onderscheiden businesscases niet voor.
Tabel 5.12

Bron:

Onderscheiden businesscases in bijlage RB5

kopie van tabel uit notitie Vastgoed business cases World Expo Rotterdam (Bijlage RB5), pag. 5.

De herontwikkelingskosten komen op basis van bovenstaande veronderstellingen uit op €
168,6 miljoen voor permanent vastgoed en € 92,2 miljoen voor tijdelijk vastgoed in Variant
A. Tezamen is dit € 260,8 miljoen. We gaan er gemakshalve vanuit dat deze kosten in één

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

52

HOOFDSTUK 5

keer optreden in 2026. Een belangrijke aanname hierbij is dat alle vastgoed volgens het pve-Expo
wordt ontwikkeld.
Deze bedragen zouden in de toekomst kunnen worden aangepast indien blijkt dat de kosten in
werkelijkheid hoger of lager liggen. Ook kan de verdeling over de businesscases anders uitpakken
(duur, partij, gebruik post-Expo). Dit is ook van belang voor de opbrengstenkant; zie verderop.
Variant C
Waar Variant A uitgaat van het volledig volgen van het Programma van Eisen, neemt Variant C
wat de aanpassingskosten betreft aan dat het Expo-pve niet wordt gevolgd. Dit is gedaan door de
m2 BVO in businesscase 3 naar die van 4 (van met Expo-pve naar zonder) te verplaatsen en die
van 10 naar die van 11 (idem). Dit geeft herontwikkelingskosten van € 234,8 miljoen plus €
97,7 is € 332,5 miljoen voor Variant C. We gaan er wederom van uit dat deze kosten in één
keer optreden in 2026.
Variant B
De vastgoedoptimalisatie levert andere herontwikkelingskosten op omdat is uitgegaan van minder
sloop van tijdelijk vastgoed en juist meer hergebruik elders. De herontwikkelingskosten
bedragen € 168,6 miljoen voor permanent (zoals in Variant A) plus € 121,7 miljoen voor
tijdelijk vastgoed voor Variant B. In totaal: € 290,3 miljoen (bron: rekensheet 18/2/2016).
We gaan er wederom van uit dat deze kosten in één keer optreden in 2026.
Merk op dat ten opzichte van Variant A de herontwikkelingskosten met bijna € 30 miljoen
toenemen. De reden is dat er meer m2 BVO wordt herontwikkeld: in Variant A ongeveer 88.000
m2 BVO, in Variant B ongeveer 116.000 m2 BVO.
Kosten voor prikkels aan deelnemers ter inrichting van de paviljoens
Op het moment van schrijven lijkt de betreffende prikkel dusdanig te zijn vormgegeven dat deze
alleen wordt betaald aan andere partijen dan de Expo-organisatie op het moment dat vastgoed ná
de Expo daadwerkelijk wordt afgenomen. De precieze vorm is niet bekend; de bedoeling is dat de
prikkel afhangt van het al dan niet volgen van het Programma van Eisen. We veronderstellen ten
behoeve van de kengetallenanalyse dat bij al het vastgoed dat is gebouwd door deelnemende landen
volgens het pve en dat wordt hergebruikt 15 procent van de verkoopwaarde naar die landen gaat.
Aangezien dit de opbrengstenkant betreft, wordt dit daar dan ook behandeld; zie verderop.

5.3.2 Overzicht
Samengevat zijn de maatschappelijke kostenposten:
• Kosten van extra verwerving en investeringen in openbare ruimte (zelfde in alle varianten):
o 2019: € 1,3 miljoen
o 2020: € 5,5 miljoen
o 2021: € 2,4 miljoen
o 2022: € 4,6 miljoen
o 2023: € 14,9 miljoen
o 2024: € 9,8 miljoen
• Versnellingskosten: contante waarde van € 22,4 miljoen (zelfde in alle varianten)
• Kosten overige buitenruimte: € 16,7 miljoen in 2023 en € 33,3 miljoen in 2024 (zelfde in alle
varianten)

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

VASTGOED EN RUIMTE

53

Bouwkosten vastgoed, Varianten A en C:
o 2021: € 25,5 miljoen
o 2022: € 76, 5 miljoen
o 2023: € 204,1 miljoen
o 2024: € 204,1 miljoen
• Bouwkosten vastgoed, Variant B:
o 2021: € 23,8 miljoen
o 2022: € 71, 5 miljoen
o 2023: € 190,6 miljoen
o 2024: € 190,6 miljoen
• Herontwikkelingskosten:
o Variant A: € 260,8 miljoen in 2026
o Variant B: € 290,3 miljoen in 2026
o Variant C: € 332,5 miljoen in 2026
•

De PM-posten zijn:
• (PM+) Kosten voorzieningen voor woningen Expo Village. Is naar verwachting klein op het
geheel.
• (PM+) Beheer en onderhoud vastgoed. In de businesscases is aangenomen dat beheer en
onderhoud niet nodig zijn. Is naar verwachting klein op het geheel.
• (PM-) Mogelijk lager prijspeil voor een deel van de investeringskosten in grond en openbare
ruimte. Is naar verwachting klein op het geheel.
() geeft naar verwachting een kleine PM-post aan. PM+ staat voor kostenverhogende PM-posten;
PM- voor kostenverlagende PM-posten.
Tabel 5.13 geeft de contant gemaakte bedragen weer.
Tabel 5.13

De maatschappelijke kosten van vastgoed en ruimte variëren tussen de € 578 EU en
€ 626 miljoen (contante waarde)

In miljoenen €

Variant A

Variant B

Variant C

Extra verwerving en investeringen in openbare ruimte

27,4

27,4

27,4

Versnellingskosten ontwikkeling

22,4

22,4

22,4

Overige inzet van middelen om ruimte geschikt te maken voor het
Expo-event (buitenruimte)

33,2

33,2

33,2

Vastgoedinvesteringen door Expo-organisatie en potential partners

348,3

325,3

348,3

Herontwikkelingskosten

152,7

170,0

194,7

Kosten voorzieningen voor woningen Expo Village

(+PM)

(+PM)

(+PM)

Beheer en onderhoud vastgoed

(+PM)

(+PM)

(+PM)

Mogelijk lager prijspeil deel investeringskosten grond en openbare
ruimte

(- PM)

(- PM)

(- PM)

Totaal maatschappelijke kosten vastgoed en grond (zonder PM)

583,9

578,2

625,9

Bron:

SEO Economisch Onderzoek. Waarden zijn contant gemaakt naar 2016 op basis van een discontovoet
van 5,5 procent.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

54

HOOFDSTUK 5

5.4 Inschatting van baten
5.4.1 Keuzes in de berekening
Inkomsten uit verhuur en dergelijke tijdens Expo
In RB5 worden drie categorieën huuropbrengsten tijdens de Expo onderscheiden: paviljoens,
Village en ‘services’. De huur uit paviljoens en Village-woningen kan als welvaartsbaat worden
meegenomen (onder de vereenvoudigende veronderstelling dat dit enkel huur door buitenlandse
partijen betreft). Bij ‘services’ – dat wil zeggen het aandeel (76 procent) horeca en shops daarin –
zit de welvaartsbaat al in de extra uitgaven van buitenlandse toeristen, in het bijzonder de
winstmarge daarop (zie hoofdstuk 4).
Varianten A en C
Uit de rekensheet van 14/1/2016 volgen huuropbrengsten van:
• paviljoens: € 99,1 (Expo) + € 8,4 (partners) = € 107,5 miljoen;
• Village: € 9,1 miljoen (Expo).
Dit is in totaal € 116,6 miljoen. We gaan ervan uit dat dit bedrag in 2025 binnenkomt.
Additionele informatie zou in de toekomst kunnen leiden tot bijstelling van dit bedrag, namelijk als
de achterliggende m2 te verhuren BVO en/of de huuropbrengsten per m2 te verhuren BVO zouden
wijzigen.
Variant B
Uit de rekensheet van 18/2/2016 volgen huuropbrengsten van:
• paviljoens: € 93,1 (Expo) + € 8,4 (partners) = € 101,5 miljoen;
• Village: € 9,1 miljoen (Expo).
Dit is in totaal € 110,6 miljoen. We gaan ervan uit dat dit bedrag in 2025 binnenkomt.
Merk op dat de huuropbrengsten voor de Expo-organisatie betreffende de paviljoens lager ligt dan
in Variant A en C. Dit komt door een lager m2 te verhuren BVO (ongeveer 188.000 in plaats van
ongeveer 200.000). Het is op het moment van schrijven niet geheel duidelijk waardoor dit wordt
veroorzaakt.
Maatschappelijke waarde vastgoed en grond na de Expo
Potential partners
Voor potential partners zijn € 48,2 miljoen aan investeringen meegerekend, gebaseerd op
investeringen in tijdelijke maatregelen (zie paragraaf 5.3). De baten van deze investeringen zitten
deels in de inkomsten uit verhuur en dergelijke voor deze potential partners (zie hierboven). Het is
onbekend welke andere opbrengsten er zullen zijn voor deze partners en hoe hoog deze zullen zijn.
De opbrengsten kunnen in theorie zitten in:
- de verkoop van materialen die zijn gebruikt voor de tijdelijke maatregelen;
- de winst uit horeca en dergelijke (als het eigen horeca betreft, dus geen verhuur en dus geen
huuropbrengsten).
Merk op dat de opbrengsten niet kunnen zitten in een verhoging van de waarde van grond en
vastgoed: het betreft immers enkel tijdelijke investeringen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

VASTGOED EN RUIMTE

55

Het probleem doet zich voor dat een deel van de opbrengsten van de potential partners zit in de
winst uit horeca en dergelijke, welke al in hoofdstuk 4 is meegenomen. Deze hier nogmaals
inboeken zou een dubbeltelling betekenen. Een ideale oplossing hiervoor bestaat niet:
• als de investeringskosten van de potential partners worden geschrapt in de MKBA, mist er
zicht op investeringen die wel degelijk noodzakelijk zijn 53;
• als enkel de hierboven genoemde huuropbrengsten worden ingeboekt in de MKBA, zouden
de potential partners verlies kunnen lijden (namelijk als de opbrengsten vooral zitten in de
verkoop van materialen die zijn gebruikt voor de tijdelijke maatregelen, en niet in winst uit
horeca en dergelijke), wat in strijd zou zijn met de keuze om partner te zijn en te investeren;
• als tegenover de investeringen van de potential partners van € 48,2 miljoen opbrengsten van
dezelfde omvang worden ingeboekt, zal er een dubbeltelling plaatsvinden met de winsten die
al in hoofdstuk 4 zijn berekend (tenzij de opbrengsten alléén zitten in de verkoop van
materialen die zijn gebruikt voor de tijdelijke maatregelen, en helemáál niet in winst uit horeca
en dergelijke);
• elk concreet bedrag tussen de huuropbrengsten (zie hierboven) en het investeringsbedrag van €
48,2 miljoen zal in meer of mindere mate willekeurig zijn.
Voor deze MKBA hanteren wij aan de batenkant een bandbreedte van € 0 (indien naast de
genoemde verhuur alle baten bestaan uit de winstmarge op horeca en dergelijke) tot ongeveer € 40
miljoen (indien naast de genoemde verhuur alle baten bestaan uit de verkoop van materialen). Deze
bandbreedte verdelen wij over de Varianten A, B en C.
Variant C
Geen additionele baten: naast de al meegenomen verhuur (zie boven) bestaan de baten uit
winstmarges op horeca en dergelijke, welke reeds in hoofdstuk 4 zijn meegenomen.
Variant B
Er worden opbrengsten verondersteld met een contante waarde die gelijk is aan de oorspronkelijke
investering van € 48,2 miljoen minus de reeds ingeboekte huuropbrengsten van € 8,4 miljoen. Dit
is gedaan door:
• in de jaren 2021 t/m 2024 een baat in te boeken die overeenkomt met het
investeringsritme aan de kostenkant van de € 48,2 miljoen:
o 2021: 5 procent is € 2,4 miljoen
o 2022 15 procent is € 7,2 miljoen
o 2023 40 procent is € 19,3 miljoen
o 2024 40 procent is € 19,3 miljoen
• in 2025 een negatieve baat van € 8,4 miljoen in te boeken, als correctie op de reeds
ingeboekte huuropbrengsten.
Variant A
Er worden opbrengsten verondersteld met een contante waarde die gelijk is aan de helft van de
oorspronkelijke investering van € 48,2 miljoen minus de helft van de reeds ingeboekte
huuropbrengsten van € 8,4 miljoen. Dit is gedaan door:
53

Alle daardoor veroorzaakte opbrengsten, zoals de huuropbrengsten hierboven, zouden in dat geval óók
moeten worden geschrapt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

56

HOOFDSTUK 5

•

in de jaren 2021 t/m 2024 een baat in te boeken die overeenkomt met het
investeringsritme aan de kostenkant:
o 2021: 5 procent is € 1,2 miljoen
o 2022 15 procent is € 3,6 miljoen
o 2023 40 procent is € 9,6 miljoen
o 2024 40 procent is € 9,6 miljoen
in 2025 een negatieve baat van € 4,2 miljoen in te boeken, als correctie op de reeds
ingeboekte huuropbrengsten.

•

Vastgoed
In RB5 wordt met betrekking tot de gehanteerde verkoop- en huuropbrengsten van het vastgoed
na de Expo gesteld: “De gekozen opbrengsten hebben het niveau van relatief goede locaties in
Rotterdam. Op dit moment worden deze opbrengsten in het gebied rondom de Merwehaven bij
lange na niet gehaald. We gaan er dan ook van uit dat de Expo plus alle bereikbaarheidsingrepen
een dermate positief effect hebben op deze locatie dat deze zich na de Expo kan meten met goede
locaties elders in de stad. Voor bedrijven is dat bijvoorbeeld een locatie als Spaanse Polder, voor
kantoren het centrum van Rotterdam, voor winkels een centrum zoals Alexandrium en voor
woningen locaties zoals de Mullerpier en Lloydpier.”
Variant A
Uit de rekensheet van 14/1/2016 volgen verkoopopbrengsten van € 516,5 miljoen (permanent
vastgoed) en € 192,2 miljoen (tijdelijk vastgoed). Deze bedragen nemen we over in Variant A.
Opgeteld is dit € 708,7 miljoen, verondersteld in 2026 op te treden. Een deel van de opbrengsten
komt in deze variant evenwel ten goede aan (buitenlandse) deelnemers die alle het Programma van
Eisen volgen. We veronderstellen als vereenvoudiging dat dit 20 procent van het vastgoed betreft
(gebaseerd op het aandeel in het BVO vastgoed van de deelnemende landen), waarop 15 procent
wegvloeit naar het buitenland (de genoemde ‘prikkel’ in paragraaf 5.3). Dit betekent in Variant
A: € 708,7 minus (0,2 maal 0,15 maal € 708,7) is € 687,4 miljoen in 2026.
Variant C
Variant C wijkt op twee punten af van Variant A. Allereerst zijn aan de kostenkant hogere
herontwikkelingskosten verondersteld (zie eerder), waardoor er géén afslag op de opbrengst
vanwege (buitenlandse) deelnemers wordt verondersteld. Daarnaast haakt Variant C aan op
inzichten uit gevoeligheidsanalyses uit de vastgoed businesscases (blz. 4/5), te weten:
• de opbrengsten van commercieel vastgoed zijn sterk conjunctuurgevoelig;
• landen zouden een vergoeding kunnen vragen voor het overnemen van hun vastgoed;
• de opbrengsten na herontwikkeling hebben grote impact op de uitkomsten.
Vooral die laatste afhankelijkheid is van groot belang. De opbrengsten na de Expo staan feitelijk
voor de contante waarde van alle vastgoedopbrengsten vanaf 2026, welke een benadering vormen
van de maatschappelijke waardering hiervan. In Variant C kiezen we opzettelijk een lagere
opbrengst om variatie in de resultaten te kunnen laten zien. Opbrengsten kunnen lager uitvallen
door een minder snelle verkoop na 2025 en/of lagere verkoopwaardes en/of minder verkoop. We
stellen de opbrengsten 20 procent lager. Diverse (combinaties van) oorzaken kunnen hiervoor
zorgen; we beschouwen deze variant in die zin niet als extreem, maar als even ‘aannemelijk’ als de

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

VASTGOED EN RUIMTE

57

andere varianten. De vastgoedopbrengsten in 2026 in Variant C zijn zodoende: 0,8 maal €
708,7 = € 567 miljoen.
Variant B
Variant B wijkt af van Variant A door:
• een restwaarde van tijdelijke paviljoens (beoogd voor sloop) van 5 procent van de
stichtingskosten (blz. 22 vastgoed businesscases 12/2/2016);
• minder sloop van tijdelijk vastgoed, meer hergebruik elders (blz. 26 vastgoed businesscases
12/2/2016).
Volgens de rekensheet van 18/2/2016 levert dit vastgoedopbrengsten op van € 516,5 miljoen
(permanent vastgoed) plus € 253,8 miljoen (tijdelijk vastgoed) plus € 6,7 miljoen
(sloopopbrengsten) is € 777,1 miljoen. Een deel van de opbrengsten komt ook in deze variant
evenwel ten goede aan (buitenlandse) deelnemers die alle het Programma van Eisen volgen. De
vastgoedopbrengsten zijn zodoende € 777,1 minus (0,2 maal 0,15 maal € 777,1) is € 753,8
miljoen in 2026.
Grondopbrengsten
In het Plan komt een inkomstenpost voor bij inkomsten grond genaamd “versnelde opbrengsten
exploitatie gronden”, van € 5-10 miljoen ‘NCW 2015’. Het is niet duidelijk in hoeverre dit een
additionele welvaartsbaat vormt. Het zou deels kunnen overlappen met de vastgoedopbrengsten.
We zetten voorzichtigheidshalve een additionele grondbaat op (PM+). Deze staat voor grondbaten
die niet in vastgoedopbrengsten terecht zijn gekomen.

5.4.2 Overzicht
De behandelde batenposten zijn samengevat:
• Huuropbrengsten tijdens Expo:
• Varianten A en C: € 116,6 miljoen in 2025
• Variant B: € 110,6 miljoen in 2025
• Additionele baten potential partners:
• Variant A:
• opbrengsten:
○ 2021: € 1,2 miljoen
○ 2022 € 3,6 miljoen
○ 2023 € 9,6 miljoen
○ 2024 € 9,6 miljoen
• in 2025 een negatieve baat van € 4,2 miljoen in te boeken, als correctie op de reeds
ingeboekte huuropbrengsten
• Variant B:
• opbrengsten:
○ 2021: € 2,4 miljoen
○ 2022 € 7,2 miljoen
○ 2023 € 19,3 miljoen
○ 2024 € 19,3 miljoen
• in 2025 een negatieve baat van € 8,4 miljoen, als correctie op reeds ingeboekte
huuropbrengsten

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

58

HOOFDSTUK 5

Variant C: geen additionele baten
Vastgoedopbrengsten:
• Variant A: € 687,4 miljoen in 2026
• Variant B: € 753,8 miljoen in 2026
• Variant C: € 567 miljoen in 2026
(PM+): mogelijk een additionele grondbaat (namelijk voor zover niet al in vastgoedopbrengsten
opgenomen; deze zal indien relevant naar verwachting beperkt zijn tot maximaal € 10 miljoen).
(PM+) baten voorzieningen voor woningen Expo Village. Is naar verwachting klein op het
geheel.
(PM-) mogelijk is het om niet ter beschikking stellen van een deel van de paviljoens aan
ontwikkelingslanden niet meegnomen. Is naar verwachting klein op het geheel.
•

•

•
•
•

() geeft naar verwachting een kleine PM-post aan. PM+ staat voor batenverhogende PM-posten;
PM- voor batenverlagende PM-posten.
Tabel 5.14 geeft de contant gemaakte bedragen.
Tabel 5.14

Vastgoed en grond levert tussen de € 404 en € 537 miljoen aan (contant gemaakte)
maatschappelijke baten tijdens en na afloop van de Expo

In miljoenen €

Variant A

Variant B

Variant C

Vastgoedbaten herontwikkeling

402,4

441,3

331,9

Huuropbrengsten

72,0

68,3

72,0

Baat potential partners publieke ruimte

13,8

27,7

0

(+PM)

(+PM)

(+PM)

Mogelijk additionele grondbaat
Voorzieningen voor woningen Expo Village

(+PM)

(+PM)

(+PM)

Mogelijk ter beschikking stellen deel paviljoens om niet

(- PM)

(- PM)

(- PM)

Totaal maatschappelijke baten vastgoed en grond
(zonder PM)

488,2

537,3

404

Bron:

SEO Economisch Onderzoek. Waarden zijn contant gemaakt naar 2016 op basis van een discontovoet
van 5,5 procent.

5.5 Overzicht
Tabel 5.15 geeft de gesommeerde maatschappelijke kosten en baten van het onderdeel Vastgoed
en Ruimte weer, alsmede het saldo. PM-posten tussen haakjes () geven aan dat deze naar
verwachting klein zijn op het geheel. –PM betekent een negatief effect op het saldo, +PM een
positief effect op het saldo.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

VASTGOED EN RUIMTE

Tabel 5.15

59

Het onderdeel Vastgoed en Ruimte kent een negatief saldo van tussen de minus € 41
en minus € 222 miljoen

In miljoenen €

Variant A

Variant B

Variant C

Totaal maatschappelijke kosten vastgoed en ruimte

583,9

578,2

625,9

Totaal maatschappelijke baten vastgoed en grond

488,2

537,3

404

Beheer en onderhoud vastgoed

(-PM)

(-PM)

(-PM)

Mogelijk lager prijspeil deel investeringskosten grond
en openbare ruimte

(+PM)

(+PM)

(+PM)

Mogelijk additionele grondbaat

(+PM)

(+PM)

(+PM)

Mogelijk ter beschikking stellen deel paviljoens om
niet

(-PM)

(-PM)

(-PM)

Saldo baten minus kosten vastgoed en grond
(zonder PM)

-95,7

-40,8

-221,9

Bron:

SEO Economisch Onderzoek. Waarden zijn contant gemaakt naar 2016 op basis van een discontovoet
van 5,5 procent. De (PM) bij de kosten van voorzieningen voor woningen is weggestreept tegen de (PM)
bij de baten van deze voorzieningen.

De bepalende factoren voor het saldo van vastgoed en ruimte zijn:
• de kosten van het geschikt maken van de gebieden voor de Expo en voor de
vastgoedontwikkelingen daarna;
• het oorspronkelijke investeringsritme van naar voren te halen investeringen;
• de kosten van het ontwikkelen van vastgoed voor de Expo en van de herontwikkelingskosten
voor gebruik daarna;
• de baten van het vastgoed na de Expo;
• de mate waarin het lukt om het vastgoed dat voor de Expo is bedoeld (zoals paviljoens) en het
vastgoed dat na de Expo wordt gebruikt (zoals woningen) op elkaar te laten aansluiten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN DE WORLD EXPO 2025 ROTTERDAM

61

6 Bereikbaarheid
Het saldo van de maatschappelijke kosten en baten voor het onderdeel bereikbaarheid ligt tussen € 500 miljoen
negatief en € 800 miljoen negatief plus het saldo van een aantal onbekende posten. De kosten van de nieuwe
verbinding met de Westoever hebben een belangrijk aandeel in dit saldo. De gegevens voor dit onderdeel zijn
kwalitatief geanalyseerd en moeten voor een volledige MKBA nader worden gevalideerd.

6.1 Methode en bronmateriaal
Bronmateriaal
Voor het onderdeel bereikbaarheid is gebruikgemaakt van het businessplan en een aanvullende
analyse inclusief bijlagen uitgevoerd door de Stichting World Expo 2025. De aanvullende analyse
(Bereikbaarheid Expo 2025, Definitief Concept, 29/1/2016) zet de knelpunten in de
bereikbaarheid van de World Expo op een rij en presenteert oplossingen voor de genoemde
knelpunten. De aanvullende analyse geeft aan of de oplossingen onderdeel vormen van
voorgenomen beleid dat ook zonder de World Expo zou plaatsvinden (autonome
ontwikkelingen). 54 Daarnaast geeft de aanvullende analyse een inschatting van de kosten van de
maatregelen in samenhang met mogelijke baten. De aanvullende analyse is gericht op het leveren
van gegevens die verwerkt kunnen worden in de MKBA.
De (zes) bijlagen 55 betreffen onder meer een toelichting op het Visitor Model (B1), een notitie van
het Kennisinstituut Mobiliteit van het ministerie van I&M over mogelijke knelpunten in de
luchtvaartsector (B3), een notitie over bereikbaarheid per spoor door ProRail (B4), een bijlage
bereikbaarheid over de weg (bijlage B6) en een tabel met kosten en baten van de
bereikbaarheidsmaatregelen (bijlage B5: Bereikbaarheid Expo 2025 – Maatregelenpakket,
29/1/2016 – Versie 1.0). Deze laatstgenoemde tabel is opgesteld met als doel gegevens te leveren
voor de MKBA.
Ook heeft er feedback plaatsgevonden van de Stichting World Expo en de gemeente Rotterdam
op de eerste versie van dit hoofdstuk, deels in de vorm van correcties op eerder aangeleverde cijfers.
Methode
Voor een volledige MKBA of een kengetallen-MKBA zou voor bereikbaarheidsmaatregelen een
stappenplan zoals in grote lijnen weergegeven in Box 6.1 doorlopen moeten worden.

54

55

De indeling in autonome versus niet-autonome ontwikkelingen (investeringen) zoals aangeleverd is door
ons overgenomen. Deze indeling is niet door ons nader getoetst. Mochten er in de toekomst investeringen
tot de autonome ontwikkelingen gaan behoren, dan zijn de bijbehorende kosten én baten niet meer toe te
rekenen aan de World Expo.
Bijlage B2 bevat het onderdeel Mobiliteit zoals opgenomen in het businessplan. De daarin opgenomen
oplossingen zijn volgens de toelichting “niet meer van toepassing” en om die reden niet geanalyseerd voor
dit hoofdstuk.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

62

HOOFDSTUK 6

Box 6.1

Stappen in een integrale analyse van bereikbaarheidsmaatregelen

Voor een integrale analyse van bereikbaarheidsmaatregelen zouden in grote lijnen de volgende stappen
moeten worden uitgevoerd:
- uitwerking van een nulalternatief met behulp van een verkeersmodel, onder verschillende
toekomstscenario’s. In het nulalternatief wordt onder andere beschreven welke beleidsmaatregelen doorgang
vinden zonder Expo en gekwantificeerd wat de resulterende verkeersbewegingen zonder Expo zijn
(verkeersstromen, reistijden), per modaliteit, tijdens en na de Expo;
- uitwerking van een beleidsalternatief met –varianten, eveneens met behulp van een verkeersmodel. In het
beleidsalternatief vindt de Expo wél plaats, wat tijdelijk een piek geeft in de verkeersbewegingen, met mogelijk
congestie als gevolg. Er zijn maatregelen noodzakelijk om vervoersstromen op te kunnen vangen en er kunnen
maatregelen wenselijk zijn om bijvoorbeeld congestie te voorkomen. Varianten zouden kunnen verschillen in
de maatregelen die worden genomen. De combinatie van toenames in verkeersbewegingen en maatregelen
leiden tot verkeersstromen, reistijden en dergelijke per modaliteit in het beleidsalternatief, tijdens en na de
Expo;
- het verschil in maatregelen tussen nul- en beleidsalternatief leidt tot maatschappelijke kosten die
toerekenbaar zijn aan de Expo;
- additionele maatschappelijke kosten treden op indien er negatieve effecten plaatsvinden (zoals congestie)
die niet volledig door extra maatregelen teniet worden gedaan;
- maatschappelijke baten treden op als extra maatregelen tijdens het event negatieve effecten méér dan
compenseren en als structurele maatregelen positieve effecten hebben ná het event;
- effecten zijn kort gezegd reistijdeffecten (positief of negatief) maal reistijdwaarderingen (welke verschillen
tussen vervoerswijze en reismotief). Veranderingen in totale verkeersstromen of verschuivingen tussen
vervoersmodaliteiten kunnen daarnaast zorgen voor extra effecten (positief of negatief) op geluidshinder,
uitstoot van broeikasgassen en van schadelijke stoffen en op veiligheid. De genomen maatregelen in termen
van ingrepen in de fysieke omgeving kunnen tevens zorgen voor (negatieve of positieve) effecten, afhankelijk
van of deze ingrepen positief of negatief worden gewaardeerd. Daarmee dient wel te worden gewaakt voor
dubbeltellingen met al berekende effecten (reistijden, extra effecten).
Bron:

SEO.

Het korte tijdsbestek tussen oplevering van de aanvullende analyse voor het onderdeel
bereikbaarheid en de afronding van de MKBA en de geleverde informatie maken een alternatieve
aanpak van dit onderdeel noodzakelijk. Uitgangspunt is een pakket van maatregelen dat wordt
uitgevoerd ten bate van de Expo: versnellingen van reeds geplande maatregelen en maatregelen die
zonder Expo niet in de planning staan. De kosten en baten van deze maatregelen, zoals
gerapporteerd in de aanvullende analyse, zijn onderworpen aan een toets op plausibiliteit en
toepasbaarheid: zijn de gerapporteerde kosten en baten maatschappelijke kosten en baten die
onderdeel horen te zijn van deze MKBA? Er zijn geen aanvullende of alternatieve berekeningen
gemaakt. De nadruk ligt op de beoordeling van de aanvullende analyse. Daarbij is de vraag welke
onderdelen of onzekerheden de grootste invloed hebben op het saldo van de maatschappelijke
kosten en baten voor het onderdeel bereikbaarheid. Deze kosten en baten worden in de conclusies
afzonderlijk gerapporteerd en zijn geen integraal onderdeel van het overzicht van de
maatschappelijke kosten en baten van de World Expo 2025.

6.2 Beschrijving van maatregelen en gegevens
Bezoekers
Voor de aanvullende analyse bereikbaarheid is het verwachte aantal bezoekers aan de Expo 2025
van cruciaal belang. Voor de analyse van de knelpunten en de berekening van de kosten en baten
van oplossingen is gebruikgemaakt van de veronderstellingen van de base case. Dit betekent dat
verondersteld is dat er 35 miljoen bezoeken worden gebracht aan de Expo door circa 22 miljoen
unieke bezoekers. Dit levert gemiddeld 192 duizend bezoekers per dag. De aanvullende analyse

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BEREIKBAARHEID

63

veronderstelt dat van dit aantal 120 duizend buitenlandse bezoekers zijn. Er is met het
visitorsmodel een analyse gemaakt van het aantal vervoersbewegingen naar Rotterdam toe, binnen
Rotterdam, en aan het einde van de dag Rotterdam uit. Dit aantal bezoekers is voor de
berekeningen verhoogd met 10 procent en komt dus uit op 210 duizend. Er is dus bij de
maatregelen rekening gehouden met een mogelijk groter aantal bezoekers dan de circa 22 miljoen
in deze variant.
OV als uitgangspunt
Een volgend belangrijk uitgangspunt is dat bezoekers voor de Expo grotendeels met het openbaar
vervoer naar en in Rotterdam reizen. Dit past volgens de opstellers van het plan goed bij de
Nederlandse cultuur en sluit bovendien aan bij het thema verduurzaming van de Expo 2025.
Bezoekers die wel met de auto komen parkeren op afstand; bij de Expo-terreinen kan niet
geparkeerd worden. Wel heeft georganiseerd vervoer via bussen een behoorlijk aandeel in de
vervoersstroom.
Bezoekers van buiten Rotterdam reizen via vier OV poorten waar gemiddeld 80 procent van de
bezoekers wordt verwacht. Deze poorten zijn Rotterdam Centraal, Schiedam Centrum, Rotterdam
Blaak en Rotterdam Stadion/Zuid.
De thans voorziene uitbreidingen van de OV-dienstregeling en infrastructuur is onvoldoende om
de reizigersstroom voor de Expo 2025 te accommoderen. Het knelpunt ligt vooral bij de uitgaande
stroom die voor een deel zal overlappen met de avondspits. De verwachting is dat de inkomende
stroom na de ochtendspits zal plaatsvinden.
Per vervoersmodaliteit is een analyse gemaakt van verwachte knelpunten en de mogelijke
oplossingen daarvoor.
Luchthavens
De aanvullende analyse verwacht geen knelpunten bij het vliegverkeer. Volgens de Stichting World
Expo komt 75 procent van de buitenlandse bezoekers met het vliegtuig. Dit zijn gemiddeld 55
duizend bezoekers per dag. Het KIM gaat uit van 44 procent buitenlandse bezoekers die per
vliegtuig reizen. Dit is het gemiddeld percentage van inkomend toerisme in Nederland van de
afgelopen tien jaar. 56 Deze toeristen reizen via Schiphol, Eindhoven en Rotterdam Airport, maar
ook via Brussel en Antwerpen. In 2025 kan vliegverkeer via Lelystad ook een rol gaan spelen.
Het KIM heeft een analyse gemaakt van de extra vliegbewegingen als gevolg van inkomend
toerisme bij de wereldtentoonstellingen in Hannover en Milaan. In beide gevallen waren de extra
passagiersbewegingen relatief beperkt. De verwachting is dat de Nederlands en Belgische
luchthavens het extra verkeer voor de Expo 2025 kunnen accommoderen. Bij die conclusie speelt
een rol dat naar verwachting er maar een beperkt aantal extra buitenlandse toeristen zal zijn dat
speciaal voor de Expo naar Nederland zal komen. Het KIM gebruikt als eerste schatting 1 procent
van het aantal bezoekers. De Expo is meestal een onderdeel van een trip naar een land of Europa. 57

56
57

Zie: Bijlage B3 van de aanvullende analyse.
Zie: Aanvullende analyse, 29 januari, p. 10 en Bijlage B3. Dit is de conclusie van het KIM. Deze is niet
gebaseerd op de verwachtingen in het visitorsmodel zoals gehanteerd door de Stichting World Expo 2025.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

64

HOOFDSTUK 6

Spoor
De grootste beperkingen op het spoor zijn:
Willemspoortunnel: beperkte capaciteit door goederenpaden;
Rotterdam-Gouda: beperkt aantal sporen en keermogelijkheden;
Rotterdam-Den Haag: beperkt aantal sporen en knelpunten rond kleine stations;
Meeste treinlocaties in Rotterdam liggen niet optimaal ten opzichte van de Expo-locaties;
Een aantal treinstations heeft een ontoereikende capaciteit;
Er zijn te weinig treinen;
De dienstregeling is te complex.

•
•
•
•
•
•
•

De aanvullende analyse presenteert een pakket maatregelen voor de oplossing van de genoemde
knelpunten. Dit pakket voorziet onder meer in maximale inzet van beschikbare treinstellen, onder
meer via revisie om afgeschreven treinstellen langer te laten doorrijden en het uitwisselen van
treinstellen met andere landsdelen. Voor de infrastructuur wordt ingezet op optimale benutting
met zo min mogelijk aanpassingen. Dit houdt onder meer in het vergroten van de baancapaciteit,
het aanleggen van kop- en keersporen op de grote stations en seinverdichting. Ook zijn
aanpassingen van stations voorzien en aanleg van extra haltelocaties zoals rond Schiebrug.
De kosten van de maatregelen zijn in Tabel 6.1 opgenomen. De uitbreiding van de baancapaciteit
(onder meer viersporig) is volgens de aanvullende analyse een autonome aanpassing die ook zonder
de Expo plaatsvindt. Deze kosten zijn niet opgenomen in Tabel 6.1.
Tabel 6.1

De extra kosten voor het spoor bedragen minimaal € 327 miljoen

Maatregel

Kosten in € mln.

Infra
Aanpassen hoofdspoor Schiedam Rotterdam

35

Kop en keersporen

100

Seinverdichting

50

Stations

42

Materieel
Extra onderhoud

100

PM
Aanpassing dienstregeling
Exploitatiekosten extra treinen
Vervangende busdiensten
Totaal
Bron:

327+PM
Aanvullende analyse, bijlage B5. Nader geoptimaliseerd 19 februari 2016.

De acht jaar tot de Expo is naar verwachting voldoende om deze plannen uit te voeren. Volgens
de aanvullende analyse is deze termijn niet voldoende om grote infrastructurele projecten te
realiseren zoals viersporigheid tussen Delft Zuid en Schiedam.
Wegverkeer
Het autoverkeer van en naar de Expo 2025 veroorzaakt extra drukte op het hoofdwegendrukte in
de Randstad. De voertuigverliesuren in de ochtendspits zullen naar verwachting met 5 procent

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BEREIKBAARHEID

65

toenemen, voor de avondspits is dit verlies 1 tot 3 procent. Voor de basisvariant van het wegverkeer
is aangenomen dat bezoekers na de avondspits vertrekken. De maatregelen die de aanname
mogelijk te maken dat autobezoekers op een bepaalde afstand van Rotterdam overstappen op OV
bestaan uit extra P&R-voorzieningen en een emplacement voor het busvervoer. De extra kosten
hiervan zouden in totaal € 8 miljoen bedragen.
Effecten op het stedelijk wegennet zijn niet geanalyseerd.
Tram en metro
Het vervoer per metro en tram is het verlengstuk van het spoor. Voor een belangrijk deel verloopt
vervoer van de vier OV poorten naar de Expo-terreinen per metro en tram. Voor deze onderdelen
is uitbreiding van de capaciteit noodzakelijk om de bezoekersaantallen naar deze terreinen te
kunnen vervoeren. Voor een deel vraagt dit extra investeringen, voor een ander deel worden
investeringen vervroegd. Tabel 6.2 geeft het overzicht van de extra kosten.
Tabel 6.2

De extra kosten voor tram en metro bedragen minimaal € 752 miljoen

Maatregel

Kosten in € mln.

Algemeen
Materieel 58

71-106

Aanpassen spoorbeveiliging

24-60

Infrastructuur en extra kosten

28-88

Corridor Station Zuid/Maashaven
Materieel

8,5

Looproute

1

Upgrade station

20-30

Upgrade aansluiting naar station

36-46

Corridor Maashaven-M4H
Tram tracé Maastunnel

135-200

Westelijke oeververbinding (brug)

350-500

Vervoer over water

5-15

Corridor Rotterdam CS-M4H
Materieel

5,5

Infrastructuur

63-83

Looproute

5-7,5

Totaal

752-1141

Bron:

Aanvullende analyse, bijlage B5.Nader geoptimaliseerd 19 februari 2016.

Overig
In de aangeleverde tabel met maatregelen staan tevens vermeld: ITS investering/Smart
Mobility/Beter benutten/MAAS; fiets- en deelfietsvoorzieningen en fietspaden; en watertransport.
Dit lijkt aan te sluiten bij het in Bereikbaarheid Expo 2025, Definitief Concept (29/1/2016)
veronderstelde mobiliteitsmanagement (ITS) en beïnvloeding van reisgedrag (blz. 9 en 16) en de
ontwikkeling van onder andere het aanbod van (deel-)fietsen, de kwaliteit van fietsroutes en ruimte
voor het stallen van fietsen (blz. 6 en 8). Voor zover uitgaven additioneel zijn aan het nulalternatief,
dienen zij aan de Expo te worden toegerekend. We zetten deze posten op PM.
58

Vervroegde aanschaf nieuw materieel en naar voren halen vervangingsinvestering.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

66

HOOFDSTUK 6

6.3 Analyse van maatschappelijke kosten en baten
Voor de toetsing van kosten en baten is de samenvattende tabel in de aanvullende analyse zoals
hierboven genoemd als uitgangspunt genomen. Zie Tabel 6.3. Achtereenvolgens worden hieronder
eerst de kosten, dan de exploitatiebaten en dan de overige maatschappelijke baten bezien vanuit de
uitgangspunten van de MKBA. Dit betekent dat per post is gekeken of deze een daadwerkelijke
kost of baat behelst en of er geen sprake is van dubbeltelling.
Tabel 6.3

Samenvattende tabel kosten en baten bereikbaarheid uit de aanvullende analyse

x miljoen euro

Kosten (excl. PM)

Exploitatiebaten
tijdens Expo (excl.
PM)
4

Nationaal Weg

Weg

8

Nationaal Spoor

Infra

164

Materieel

121

Stations

42

Investeringen

658-1043*

Vervroegde
vervangingen

59

Tijdelijke kosten

35-49

Regionaal
Tram/Metro

Totaal
Bron:

1134-1557

Overige
maatschappelijke
baten (excl. PM)

450

50-60

504-514

648-767

Aanvullende analyse, bijlage B5. Nader geoptimaliseerd 19 februari 2016. *Waaronder Westelijke
Oeververbinding € 350-500 miljoen.

Uit de toetsing volgen de additionele maatschappelijke kosten en baten, welke zijn toebedeeld aan
de betreffende jaren en verdisconteerd en opgeteld.

6.3.1 Kosten
De kosten zijn overgenomen uit de aanvulling, verdeeld over de jaren 2020 t/m 2024 en
verdisconteerd naar het naar het jaar 2016. 59 Een uitzondering hierop vormt de Westelijke
Oeververbinding. Hiervoor is een investering van € 350-500 miljoen geraamd. In lijn met de
verwachte bouw van deze verbinding zijn de investeringskosten gespreid over de jaren 2021 t/m
2024. Dit levert de bedragen op genoemd in Tabel 6.4. De in paragraaf 6.2 genoemde PM-posten
zijn hier tevens in opgenomen.

59

Hierbij wordt op aangeven van de Gemeente Rotterdam verondersteld dat 10 procent van de kosten in
2020 worden gemaakt, 15 procent van de kosten in 2021 en in de jaren 2022-2024 ieder 25 procent van de
kosten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BEREIKBAARHEID

Tabel 6.4

67

Kosten bereikbaarheid, contante waardes, mln. euro’s
Contante waarde baten(miljoen euro)

Nationaal Weg

5,7

Nationaal Spoor - Infra

116,7

Nationaal Spoor - Materieel

86,1

Nationaal Spoor - Stations

29,9

Regionaal Tram/Metro- Investeringen Laag

466,7

Regionaal Tram/Metro- Investeringen Hoog

740,1

Regionaal Tram/Metro - Vervroegde vervanging

42,0

Regionaal - Tijdelijke kosten Laag

24,9

Regionaal - Tijdelijke kosten Hoog

34,9

Fietsvoorzieningen, mobiliteitsmanagement

PM

Som Laag

772,0 + PM

Som Hoog

1055,3 + PM

Bron:

SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op aanvullende analyse, bijlage B5

De kosten vallen lager uit dan in Tabel 6.3. De reden hiervoor is dat er is verdisconteerd naar 2016.
Bedragen die verder weg in de toekomst vallen, krijgen daardoor een lagere contante waarde.

6.3.2 Baten
De baten zijn in de aanvullende analyse, bijlage B5, uitgesplitst in exploitatiebaten en overige
maatschappelijke baten.
Exploitatiebaten tijdens Expo
De exploitatiebaten bestaan uit opbrengsten als gevolg van P&R (€ 4 miljoen), treinreizigers (€ 450
miljoen) en inkomsten uit het gebruik van tram en metro (€ 50-60 miljoen). In deze MKBA is als
onderdeel van het event gerekend met bestedingen van internationale bezoekers van (gemiddeld)
€ 653 per bezoek. Daarin zijn ook reiskosten inbegrepen. Dat betekent dat deze baten niet
nogmaals mogen worden meegenomen. Bestedingen aan transport door Nederlandse bezoekers
worden in de MKBA niet als additioneel beschouwd. Dit zijn baten voor de exploitant, maar kosten
voor de Nederlandse bezoekers. Achterliggende gedachte is dat de Nederlandse bezoekers zonder
Expo op een alternatieve wijze geld zouden hebben besteed aan onder meer transport.
Overige maatschappelijke baten
De overige maatschappelijke baten bedragen volgens de samenvattende tabel in aanvullende
analyse, bijlage B5 tussen de € 648 en € 767 miljoen. In tabel 2 in deze bijlage zijn de batenposten
uitgesplitst. Deze posten zijn overgenomen in Tabel 6.5.
Te zien is dat de baten aanmerkelijk lager uitvallen dan in Tabel 6.3. Dit heeft de volgende redenen:
1.
Er is verdisconteerd op een manier die in een MKBA gebruikelijk is, wat de baten verlaagt.
Het belangrijkste verschil is dat de baten verondersteld worden pas vanaf 2026 te vallen;
2.
Sommige batenposten dubbelen met baten elders in de MKBA en zijn daarom niet nogmaals
opgenomen. Zoals hierboven genoemd geldt dit voor de extra exploitatieopbrengsten door
buitenlandse bezoekers, die al in de bestedingen zijn opgenomen (hoofdstuk 4);
3.
Sommige batenposten zijn overdrachten in plaats van netto-baten. Zoals hierboven genoemd
is het zeer de vraag of de extra inkomsten betaald door Nederlandse reizigers als

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

68

4.

5.

6.

HOOFDSTUK 6

maatschappelijke baat kunnen worden ingeboekt. De baten voor reizigers zijn de
reistijdwinsten. De toename in exploitatieopbrengsten is zeer waarschijnlijk een overdracht
van reiziger naar exploitant;
Sommige batenposten zijn dubbeltellingen, met name een stijging van de WOZ-waarde, die
waarschijnlijk grotendeels reistijdwinst weerspiegelt en dan niet (volledig) additioneel is. Alleen
als de fysieke ingrepen naast effect op de bereikbaarheid ook separaat invloed uitoefenen op
de (aantrekkelijkheid van de) omgeving, kunnen additionele effecten worden ingeboekt. In de
tabel is dit op PM gezet. In theorie kan dit ook negatief zijn;
Dat een additionele baat van icoonwerking kan worden ingeboekt, is niet op voorhand
duidelijk. Dit kan dubbelen met andere posten en dat een nieuwe brug een (met de
Erasmusbrug vergelijkbare) waarde via ‘icoonwerking’ heeft, is niet zonder meer duidelijk. Dit
effect is sterk afhankelijk van het ontwerp. De maatschappelijke waardering van dit ontwerp
zal pas achteraf blijken. Dit effect is daarom in de tabel op PM gezet;
Een deel van de baten (B. intensivering metro) lijkt berekend als het verschil tussen Expo met
versus Expo zonder investeringen, terwijl de vergelijking in een MKBA is: verschil tussen
Expo (met of zonder investeringen) versus geen Expo. Daarom is voor dit onderdeel geen
baat opgenomen.

In de tabel zijn onder I en J PM-posten overgenomen uit de aangeleverde baten van het
maatregelenpakket. Mogelijke baten van CO2-reductie (I) kunnen pas goed worden ingeschat als
alle veranderingen in de verkeersstromen (veranderingen van vervoersmodaliteit, extra verkeer et
cetera) tijdens en na de Expo ten opzichte van de situatie zonder Expo in kaart zijn gebracht.
Ditzelfde geldt voor baten die samenhangen met de reductie van schadelijke stoffen zoals fijnstof,
mogelijke toenames in de verkeersveiligheid et cetera. Mogelijke baten van spin-offs (J) kunnen pas
goed worden ingeschat als er meer bekend is over het effect van bereikbaarheid op bedrijvigheid
en de baten van die bedrijvigheid.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BEREIKBAARHEID

Tabel 6.5

69

De contante waarde van de bereikbaarheidsbaten telt op tot circa € 265 miljoen plus
PM

Batenpost

Specificatie

Contante waarde baten 2016
(miljoen euro)

A. Legacy generiek

Exploitatie inkomsten na Expo

(Geen baat)

B. Intensivering Metro

Reistijdwinst tijdens Expo

(Geen baat)

B. Intensivering Metro

Technieksprong kostenbesparing

46,5

B. Intensivering Metro

Reistijdwinst na de Expo

90,5

C. Reizigersopbrengsten Expo

Exploitatie inkomsten tijdens Expo

(Geen baat)

D. Robuuster tramnet

Minder uitval

2,8

D. Robuuster tramnet

Besparing infra

55,7

E. Station Stadion

Exploitatie inkomsten na Expo

(Geen baat)

F. Tram Maastunnel

Reistijdwinst na de Expo

12,0

F. Tram Maastunnel

WOZ waarde

WOZ-waarde zelf is geen baat
PM mogelijk effect op omgeving
naast bereikbaarheid

G. Westelijke oever

Icoonwerking

PM

G. Westelijke oever

WOZ waarde

WOZ-waarde zelf is geen baat
PM mogelijk effect op omgeving
naast bereikbaarheid

G. Westelijke oever

Reistijdwinst na de Expo

50,1

H. Overstap Schiedam

Reistijdwinst na de Expo

8,3

I. CO2-reductie

Verschuiving Auto naar OV

PM: effecten op uitstoot
broeikasgassen, schadelijke
gassen, veiligheid, geluid

J. Economische spin-off

Betere bereikbaarheid Rotterdam Zuid

PM

Totaal
Bron:

265,8 plus PM
SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op aanvullende analyse, bijlage B5.

6.4 Conclusies en aanbevelingen
De eerste indicatieve schattingen van de kosten en baten van het onderdeel Bereikbaarheid zijn
gegeven in Tabel 6.4 (maatschappelijke kosten) en Tabel 6.5 (maatschappelijke baten). Daaruit
komt naar voren dat op grond van de posten die op dit moment met enige mate van zekerheid zijn
in te schatten een negatief saldo resteert. Afhankelijk van of de kosten hoog of laag uitvallen, gaat
het (zonder PM-posten) om een bedrag tussen ongeveer € 500 miljoen en ongeveer € 800 miljoen
negatief.
Daarbij dient te worden aangemerkt dat vooral aan de batenkant niet alle potentiële effecten in geld
zijn uitgedrukt. Het gaat daarbij vooral om effecten die mogelijk voortkomen uit icoonwerking,
mogelijke effecten op geluidhinder, uitstoot van broeikasgassen en schadelijke gassen en op
veiligheid, en een mogelijke economische spin-off als gevolg van de betere bereikbaarheid van
bepaalde locaties en wijken in Rotterdam.60 Gezien de omvang van het negatieve saldo lijkt het niet
aannemelijk dat deze PM-posten ertoe leiden dat het negatieve saldo omslaat in een positief saldo.
Nadere, gedetailleerde analyses (zoals omschreven in paragraaf 6.1) zouden in de toekomst evenwel
kunnen leiden tot de nodige aanscherping in de batenposten (en in de kostenposten).

60

Hierbij mogen reistijdwinsten vanzelfsprekend niet nogmaals worden meegeteld.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

70

HOOFDSTUK 6

Daarnaast is van belang het onderscheid tussen projecten die autonoom zijn en dus ook zonder de
World Expo doorgang hebben en onderdelen van het bereikbaarheidsplan die samenhangen met
de Expo. Mogelijk blijkt overige enkele jaren dat de Westelijke Oeververbinding ook zonder de
Expo noodzakelijk is. Dan zouden achteraf bezien alleen de versnellingskosten van de verbinding
onderdeel moeten zijn van deze MKBA. Bij de huidige inzichten tellen de volledige kosten van de
verbinding mee in het saldo van de maatschappelijke kosten en baten.
De bepalende factoren voor het onderdeel Bereikbaarheid zijn:
• de ontwikkeling in de bereikbaarheid (en bereikbaarheidsmaatregelen) in het nulalternatief, dus
zonder Expo;
• de bezoekersaantallen van de Expo, de vervoersmodaliteiten en de reistijdstippen die de
bezoekers kiezen;
• de benodigde bereikbaarheidsmaatregelen, de kosten daarvan, de effectiviteit daarvan tijdens de
Expo en de baten van niet-tijdelijke maatregelen na de Expo.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN DE WORLD EXPO 2025 ROTTERDAM

71

7 Gevoeligheidsanalyses
De bestedingen van de Expo bezoekers hebben een grote invloed op de uitkomst van de MKBA. Bij bestedingen van
€ 300 in plaats van € 588 per bezoek verslechtert het MKBA saldo met ruim € 450 miljoen voor de situatie met
21,3 miljoen bezoekers. Bij een lagere discontovoet verbetert het MKBA saldo doordat de baten relatief verder in de
toekomst vallen en bij een lagere discontovoet sterker meewegen in het saldo.
De gevoeligheidsanalyse richt zich op invloed van twee factoren: de discontovoet en de
bestedingen van bezoekers aan de Expo. Voor dit onderdeel is alleen gekeken naar het MKBAsaldo van de onderdelen bieden en lobbyen, het Expo-event en vastgoed en grond. Het onderdeel
Bereikbaarheid is alleen kwalitatief geanalyseerd en niet opgenomen in het totale MKBA-saldo. Dit
saldo moet gecorrigeerd worden voor het saldo van de maatschappelijke kosten en baten van het
onderdeel Bereikbaarheid, dat naar verwachting met € 500 tot € 800 miljoen negatief is.
De World Expo vindt plaats in 2025. De baten van de Expo vallen in dat jaar en voor een deel in
de jaren na 2025. De kosten voor de voorbereiding (Expo, vastgoed en grond en bereikbaarheid)
worden voor een belangrijk deel gemaakt voor het jaar 2025. De discontovoet heeft vanwege dit
verschil in fasering van kosten en baten invloed op het saldo van de MKBA.
Tabel 7.1 laat de invloed zien van de variatie van de discontovoet. Bij de standaarddiscontovoet
van 5,5 procent en de veronderstelling van 17,3 miljoen bezoekers (‘breakeven’) is het saldo van de
maatschappelijke kosten en baten tussen de min € 183 miljoen en min € 2 miljoen. Dit saldo
verbetert op het moment dat een lagere discontovoet wordt toegepast. Desalniettemin blijft het
negatieve saldo in de ondergrens bij de veronderstelling van 17,3 miljoen bezoekers ook in het
geval van een discontovoet van 3 procent bestaan. Dit is de standaard discontovoet die vanaf 1
april 2016 zal gelden (zie hoofdstuk 2). Conform de voorschriften van het kabinet geldt tot dat
moment de hier gehanteerde discontovoet van 5,5 procent en zijn gevoeligheidsanalyses uitgevoerd
met 4,5 en 3 procent.
De tweede gevoeligheidsanalyse is toegepast op de bestedingen van bezoekers aan de Expo. Bij het
terugbrengen van de verwachte bestedingen tot € 300 per additionele buitenlandse bezoeker
verslechtert het saldo van de maatschappelijke kosten en baten (Tabel 7.2). Dit effect wordt
veroorzaakt doordat de baten van de Expo als event in dit geval ruim € 450 miljoen lager uitvallen.
Dit geeft aan dat de uitkomst sterk gevoelig is voor veronderstellingen over de gemiddelde
bestedingen van de bezoekers aan de Expo.
Variatie in de veronderstellingen is ook op andere punten mogelijk. De veronderstellingen in de
bezoekersaantallen hebben een grote invloed op het saldo van de MKBA. Deze invloed komt naar
voren in de overzichtstabel die in het volgende hoofdstuk wordt besproken. Ook voor het
onderdeel Vastgoed en grond zijn veronderstellingen over bijvoorbeeld de vastgoedopbrengst
bepalend. Variaties hierin zijn geanalyseerd in drie varianten (A, B en C). De invloed hiervan is
zichtbaar in de bandbreedte voor de het saldo van kosten en baten voor dit onderdeel dat minimaal
€ 41 miljoen negatief en maximaal € 222 miljoen negatief bedraagt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

72

HOOFDSTUK 7

Tabel 7.1

Een lagere discontovoet verhoogt het saldo van de MKBA (17,3 miljoen bezoekers)
Discontovoet
5,5%

Discontovoet Discontovoet
4,5%
3%

Kosten, in miljoenen €
Totaal kosten bieden en lobbyen

14,4

14,5

14,6

Totaal kosten World Expo event

490,7

529,4

594,5

Totaal kosten vastgoed en grond A

583,9

625,9

695,2

Totaal kosten vastgoed en grond B

578,2

620,3

689,9

Totaal kosten vastgoed en grond C

625,9

672,0

748,6

Baten, in miljoenen €

Discontovoet
5,5%

Discontovoet Discontovoet
4,5%
3%

Totaal baten World Expo event

543,8

592,5

674,9

Totaal baten vastgoed en grond A

488,2

535,8

617,1

Totaal baten vastgoed en grond B

537,3

589,4

678,3

Totaal baten vastgoed en grond C

404,0

443,6

511,3

-183 tot -2

-180 tot 18

-171 tot 54

Totaal saldo
Bron:

SEO Economisch Onderzoek. Op basis van breakeven case bezoekersaantal

Tabel 7.2

Bestedingen door (additionele) internationale bezoekers hebben een groot effect op
het saldo van de MKBA (21,3 miljoen bezoekers)
Verwachte bestedingen
(€588 per bezoek*)

Tegenvallende
bestedingen (€300 per
bezoek)

Totaal kosten bieden en lobbyen

14,4

14,4

Totaal kosten World Expo event

506,7

506,7

Totaal kosten vastgoed en grond A

583,9

583,9

Totaal kosten vastgoed en grond B

578,2

578,2

Totaal kosten vastgoed en grond C

625,9

625,9

Totaal baten World Expo event

1101,8

626,4

Totaal baten vastgoed en grond A

488,2

488,2

Totaal baten vastgoed en grond B

537,3

537,3

Kosten, in miljoenen €

Baten, in miljoenen €

Totaal baten vastgoed en grond C
Totaal saldo
Bron:

404,0

404,0

358 tot 540

-116,7 tot 64,4

SEO Economisch Onderzoek. Waarden zijn contant gemaakt naar 2016 op basis van een discontovoet
van 5,5 procent. *653 – 10% in verband met hoge aantal bezoekers en verwachte beperkte
beschikbaarheid van overnachtingsplekken in Nederland.

De conclusie van de gevoeligheidsanalyse is dat bij de nadere uitwerking van de plannen voor de
Expo 2025 aandacht moet worden geschonken aan het bestedingspatroon van bezoekers en de
wijze waarop deze factor kan worden beïnvloed. Ook verdient het aanbeveling om de
optimalisering van de vastgoedopbrengsten verder te onderzoeken.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN DE WORLD EXPO 2025 ROTTERDAM

73

8 Conclusies
Bij 17,3 miljoen bezoekers kent het saldo van de maatschappelijke kosten en baten van de Expo 2025 een
bandbreedte van € 183 miljoen negatief tot maximaal € 2 miljoen negatief plus het saldo van onbekende (PM-)
posten zoals een mogelijk positief effect op de export. Inclusief de maatschappelijke kosten en baten van het onderdeel
Bereikbaarheid is het MKBA-saldo bij dit bezoekersaantal naar verwachting in alle situaties negatief.
MKBA saldo zonder het onderdeel Bereikbaarheid
Dit hoofdstuk verzamelt alle kosten en baten. Tabel 8.1 laat zien dat het saldo van de
maatschappelijke kosten en baten afhankelijk is van de veronderstellingen voor de
bezoekersaantallen. Bij 17,3 miljoen bezoekers kent het saldo van de maatschappelijke kosten en
baten van de Expo 2025 een bandbreedte van € 183 miljoen negatief tot maximaal € 2 miljoen
negatief. Deze ‘breakeven’ variant lijkt qua veronderstellingen over de bezoekersaantallen het meest
realistisch. Bij 21,3 miljoen bezoekers is het MKBA-saldo minimaal € 358 miljoen positief met een
maximum van € 540 miljoen positief. Deze ‘base case’ is qua bezoekersaantallen zeer ambitieus.
Zo veronderstelt deze variant dat 12,8 miljoen buitenlandse bezoekers in een half jaar tijd de Expo
bezoeken. In een normaal jaar is het totaal aantal buitenlandse bezoekers aan Nederland 14 miljoen.
Voor deze ‘base case’ is nader onderzoek nodig naar methoden om dit hoge bezoekersaantal
daadwerkelijk te realiseren De worst en best cases vormen extremere varianten.
Tabel 8.1 is opgesteld inclusief het onderdeel Vastgoed en ruimte. Deze kosten en baten voor dit
onderdeel zijn echter alleen doorgerekend voor de variant met 21,3 miljoen bezoekers (‘base case’)
waarbij rekening is gehouden met een marge van circa 10 procent. Voor de overige
veronderstellingen qua bezoekersaantallen kunnen kosten en baten ontbreken voor het onderdeel
Vastgoed en grond die samenhangen met variatie in de bezoekersaantallen. De varianten A, B en
C voor het onderdeel Vastgoed en ruimte zorgen voor een bandbreedte in het MKBA-saldo van
circa € 180 miljoen.
Maatschappelijke kosten en baten van het onderdeel Bereikbaarheid zijn per saldo negatief
In Tabel 8.1 is het onderdeel Bereikbaarheid onderaan separaat opgenomen. Dit onderdeel is in
Hoofdstuk 6 kwalitatief geanalyseerd. De uitkomst van deze analyse is dat het saldo van de
maatschappelijke kosten en baten van het onderdeel Bereikbaarheid waarschijnlijk zal liggen tussen
€ 500 miljoen en € 800 miljoen negatief. Deze uitkomst houdt in dat bij 17,3 miljoen bezoekers het
MKBA-saldo naar verwachting ook aan de bovengrens negatief zal zijn. Ook bij 21,3 miljoen
bezoekers zal het MKBA-saldo met inbegrip van het onderdeel Bereikbaarheid waarschijnlijk
negatief uitvallen. Bovendien is de veronderstelling van 21,3 miljoen bezoekers zeer ambitieus. De
waarde van de onbekende (PM) posten kan dit beeld mogelijk veranderen. Alleen in de ‘best case’
met 26,7 miljoen bezoekers is een positief saldo van maatschappelijke kosten en baten mogelijk,
maar deze variant is niet realistisch. Bovendien zijn de berekeningen voor het onderdeel
Bereikbaarheid gebaseerd op de ‘base case’ met 21,3 miljoen bezoekers (plus een marge). Bij de
best case zijn naar verwachting meer maatregelen nodig om de bezoekersaantallen te vervoeren en
worden de kosten voor het onderdeel Bereikbaarheid hoger dan hier berekend.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

74

HOOFDSTUK 8

Tabel 8.1

Bij 17,3 miljoen bezoekers is het MKBA-saldo zonder het onderdeel bereikbaarheid
minimaal € 183 miljoen negatief en maximaal € 2 miljoen negatief

Aantal bezoekers

Worst

Breakeven

Base

Best

11,8 mln.

17,3 mln.

21,3 mln.

26,7 mln.

Kosten, in miljoenen €
Totaal kosten bieden en lobbyen

14,4

14,4

14,4

14,4

Totaal kosten World Expo event

469,9

490,7

506,7

530,9

Totaal kosten vastgoed en grond A

583,9

583,9

583,9

583,9

Totaal kosten vastgoed en grond B

578,2

578,2

578,2

578,2
625,9

Totaal kosten vastgoed en grond C

625,9

625,9

625,9

Baten, in miljoenen €

Worst

Breakeven

Base

Best

Totaal baten World Expo event

8,2

543,8

1101,8

1836,3

Totaal baten vastgoed en grond A

488,2

488,2

488,2

488,2

Totaal baten vastgoed en grond B

537,3

537,3

537,3

537,3

Totaal baten vastgoed en grond C

404,0

404,0

404,0

404,0

-517 tot -698

-2 tot -183

Effect op handel en export

+PM

+PM

+PM

+PM

Sponsoring door buitenlandse sponsors/mediaopbrengsten

+PM

+PM

+PM

+PM

Baten bieden en lobbyen

+PM

+PM

+PM

+PM

Kosten bieden en lobbyen

-PM

-PM

-PM

-PM

Mogelijk lager prijspeil deel investeringskosten
grond en openbare ruimte

(+PM)

(+PM)

(+PM)

(+PM)

Mogelijke additionele grondbaat

(+PM)

(+PM)

(+PM)

(+PM)

Beheer en onderhoud vastgoed

(-PM)

(-PM)

(-PM)

(-PM)

Mogelijk ter beschikking stellen deel paviljoens om
niet

(-PM)

(-PM-)

(-PM)

(-PM)

**

**

-500 tot -800

*

Totaalsaldo

358 tot 539 1069 tot 1250

PM posten:

Indicatief saldo bereikbaarheid (excl. PM)

Bron:

SEO Economisch Onderzoek. PM-posten tussen haakjes () geven aan dat deze naar verwachting klein
zijn op het geheel. –PM betekent een negatief effect op het saldo, +PM een positief effect op het saldo.
* Naar verwachting minder gunstig dan € -500 tot € -800 miljoen. ** Naar verwachting gunstiger dan € 500 tot € -800 miljoen.

Bepalende factoren voor het MKBA-saldo
Tabel 8.1 laat zien dat de veronderstelling voor de bezoekersaantallen een groot gewicht hebben in
de uitkomst van de MKBA. Dit betekent dat bij de nadere uitwerking van de Expo-plannen nadruk
moet worden gelegd op een aantrekkelijke programmering en het ontwerpen van effectieve
marketingcampagnes om nationale en internationale bezoekers naar de Expo te trekken. Ook de
bestedingen van de internationale bezoekers verdienen in dit opzicht extra aandacht. Wanneer deze
bestedingen uitkomen op € 300 per bezoeker in plaats van de veronderstelde € 588 (variant met
21,3 miljoen bezoekers) verslechtert het saldo van de MKBA met ruim € 450 miljoen.
De volgende bepalende factor is het onderdeel Bereikbaarheid. Dit onderdeel zal mogelijk met
circa € 500 miljoen tot € 800 miljoen negatief bijdragen aan het saldo van de MKBA. Voor de
conclusie is van belang dat de investeringen in de vervoersinfrastructuur speciaal voor de World
Expo plaatsvinden. Als in de toekomst blijkt dat deze investeringen ook zonder de World Expo
worden uitgevoerd, kan dat een belangrijke invloed hebben op het saldo van maatschappelijke

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

CONCLUSIES

75

kosten en baten. Dit geldt vooral voor de nieuwe verbinding met de Westoever die een groot
aandeel heeft in de kosten voor dit onderdeel. Als Rotterdam later besluit deze brug ook zonder
de World Expo aan te leggen, worden de kosten van de brug in deze MKBA ten onrechte
toegerekend aan de World Expo.
Besparingen in de kosten op het vlak van de infrastructuur zijn belangrijk om de bijdrage van de
Expo aan de welvaart te verbeteren. Als de aanpassingen in de infrastructuur onvermijdelijk zijn
om het aantal bezoekers te accommoderen, dragen de kosten hiervan volgens de huidige inzichten
significant bij aan een negatief saldo van maatschappelijke kosten en baten van de Expo.
De kosten van het onderdeel Vastgoed en ruimte zijn de volgende bepalende factoren voor het
MKBA-saldo. Voor dit onderdeel zijn de maatschappelijke kosten minimaal € 41 miljoen en
maximaal € 222 miljoen hoger dan de maatschappelijke baten. Variatie in de verwachte
vastgoedopbrengst draagt in belangrijke mate bij aan de bandbreedte in deze uitkomst. Het
verbeteren van deze opbrengst en de mogelijke verlaging van de kosten zijn belangrijke
instrumenten om de bijdrage van de Expo aan de welvaart in ons land te versterken.
Variatie in de toegepaste discontovoet
Een belangrijk deel van de kosten van de World Expo wordt voor 2025 gerealiseerd, terwijl de
baten in dat jaar en daarna vallen. Het contant maken van de kosten en baten via een discontovoet
heeft daarom invloed op het saldo van de kosten en baten. Bij een lagere discontovoet van 3
procent verbetert dit saldo. Bij de veronderstelling van 17,3 miljoen bezoekers is de bovengrens bij
deze discontovoet maximaal € 54 miljoen positief. De ondergrens blijft met - € 177 miljoen ruim
negatief waarbij geen rekening is gehouden met het saldo van de onbekende (PM)-posten.
Onbekende waarden voor verschillende kosten en baten zullen het MKBA-saldo beïnvloeden
Tabel 8.1 geeft een overzicht van de PM-posten die van invloed zullen zijn op het saldo van de
maatschappelijke kosten en baten. Kleinere posten zijn tussen haakjes geplaatst. Bij de mogelijk
ontbrekende baten is het effect op handel en export relevant. De toegevoegde waarde op de export
is een belangrijk onderdeel in het BBP. Voor de bijdrage van de Expo aan de welvaart is het van
belang dat de kansen voor exportbevordering via de Expo maximaal worden benut.
Bij de baten is een eventuele waardering van een icooneffect niet meegenomen. Dit effect kan
eventueel worden gekoppeld aan de te realiseren Westelijke Oeververbinding in Rotterdam. Een
dergelijk effect is onder meer toegerekend aan de Erasmusbrug en kan mogelijk ook een rol spelen
bij een nieuwe verbinding. Dit zal echter afhangen van het ontwerp waarover op dit moment niets
bekend is. Ook zal het effect waarschijnlijk pas ex post kunnen worden vastgesteld. Er zijn
voorbeelden van projecten van een geslaagde icoonwerking maar ook projecten waarvan de
icoonwerking tegenvalt of negatief is. Op voorhand valt over de omvang of richting van dit effect
weinig te zeggen. Ook is een onbekende post opgenomen voor een mogelijk positief effect op de
leefbaarheid en luchtkwaliteit als gevolg van verbetering van het openbaar vervoer waardoor het
autoverkeer mogelijk lokaal zal afnemen.
Aan de kostenkant is het beeld redelijk compleet. Er blijft wel onzekerheid bestaan over de precieze
inschatting van de kosten vanwege korte voorbereidingstijd voor het opstellen van deze MKBA.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

76

HOOFDSTUK 8

Vooral de kosten voor het onderdeel Bereikbaarheid zijn een eerste inschatting. Nadere validatie
van deze kosten is noodzakelijk.
Risico’s
De risico’s voor de organisatie van de World Expo 2025 liggen bij de kosten en baten voor de
onderdelen Vastgoed en ruimte en Bereikbaarheid. De plannen voorzien in aanpassingen in de
vervoersinfrastructuur die binnen acht jaar gepland en gerealiseerd moeten worden. Het risico is
dat deze aanpassingen niet op tijd gereedkomen waardoor knelpunten ontstaan in de
vervoersstromen van en naar de Expo. Zo is het gereedkomen van de viersporigheid op bepaalde
trajecten voorzien voor 2025. Bij knelpunten in de uitvoering stijgt ook de kans op
kostenoverschrijdingen.
Een ander risico is dat de voorziene vastgoedopbrengsten niet of pas later gerealiseerd gaan
worden. Dit kan afhankelijk zijn van de economische ontwikkeling richting en na 2025. Bij hogere
economische groei neemt de kans toe dat de voorziene vastgoedopbrengsten daadwerkelijk
gerealiseerd gaan worden. Een exacte inschatting van dit risico is door het ontbreken van gegevens
over de geprognosticeerde vastgoedopbrengsten niet te geven. Wel is rekening gehouden in de
bandbreedte van de baten met het risico dat de vastgoedopbrengsten met 20 procent kunnen
tegenvallen.
Onderzoeksvragen
Tot besluit formuleert dit rapport op basis van de resultaten van de MKBA antwoorden op de
onderzoeksvragen:
1.

Wat zijn de baten van de Expo, gekeken in termen van effecten op duurzaamheid?
Dit effect is niet berekend. Dit effect hangt samen met het onderdeel Uitnodiging aan de
wereld dat inzet op verduurzaming en economische transitie. Dit onderdeel is vanwege
onvoldoende informatie buiten de reikwijdte van het onderzoek geplaatst.
Mogelijk kan de verbetering van de OV-infrastructuur in en rond Rotterdam een effect op de
duurzaamheid hebben doordat mensen na de Expo de auto voor het OV verruilen. Dit effect
is niet gekwantificeerd wegens gebrek aan gegevens.

2.

Wat zijn de verwachte kosten en baten van het zogenaamde Expo-effect voor Rotterdam, de regio (t.o.v. de
andere regio’s) en Nederland en hoe realistisch zijn de aannames met betrekking tot het Expo-effect (denk
bijvoorbeeld aan consumentenvertrouwen, branding en buitenlandse investeringen)?
Dit effect is een van de belangrijkste PM-posten. Er zijn geen gegevens en bronnen gevonden
om dit effect te kwantificeren.

3.

Hoe zijn de verwachte maatschappelijke kosten en baten verdeeld over tijd (bijvoorbeeld groei BBP,
belastinginkomsten)?
Voor de organisatie van de Expo geldt sterk dat de kosten voor de baat komen. De kosten
voor bijvoorbeeld de aanpassingen van de bereikbaarheid en de uitgaven voor vastgoed en
ruimte vinden plaats voor 2025, de baten vallen in 2025 en de jaren daarna. De belastingbaat
bedraagt € 213 miljoen in contante waarde (bij 17,3 miljoen bezoekers) en is bepaald als een
percentage van 16,5 procent op de additionele uitgaven van buitenlandse bezoekers.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

CONCLUSIES

77

4.

Op welke wijze zijn de kosten en baten verdeeld? Wat kan een overheid aan een Expo ‘verdienen’, komt de
winst ten goede aan de maatschappij of alleen aan het bedrijfsleven?
De verdelingseffecten zijn niet exact vast te stellen. Dit is sterk afhankelijk van de
betrokkenheid van het bedrijfsleven en verschilt bovendien per fase van de Expo. Zo zal het
bedrijfsleven verdienen aan de Expo als event in 2025. De overheid heeft een voordeel van
extra belastingopbrengsten maar draagt ook de kosten van de uitgaven voor de bereikbaarheid
en vastgoed en ruimte.

5.

Waarin onderscheiden de ruimtelijke varianten/locaties in termen van kosten en baten zich van elkaar?
Dit onderdeel is niet onderzocht.

6.

Wat zijn de directe kosten en baten voor het faciliteren van de Expo voor het half jaar dat Nederland gastheer
is (te denk valt aan paviljoens, infrastructuur voor de ontsluiting en de aankleding, infrastructuur en
exploitatiekosten voor de bereikbaarheid via luchtvaart, trein, veerboot, lokaal OV, hoofdwegennet,
onderliggend wegennet, parkeerterreinen, vervoer tussen de drie locaties)?
De meeste kosten en baten in Tabel 8.1 zijn direct. Het saldo van de kosten en baten is
afhankelijk van de veronderstellingen over de bezoekersaantallen en bedragen voor de
breakeven case met 17,3 miljoen bezoekers € 183 miljoen negatief tot maximaal € 2 miljoen
negatief. Dit saldo is inclusief de kosten en baten van de uitgaven voor vastgoed en grond. Het
saldo van de maatschappelijke kosten en baten van het onderdeel bereikbaarheid is kwalitatief
beoordeeld en komt uit tussen € 500 en € 800 miljoen negatief waarbij geen rekening is
gehouden met het saldo van onbekende posten zoals de mogelijke verbetering van de
leefbaarheid of de maatschappelijke waardering voor nog te bouwen icoonprojecten. Totaal
bezien zal het saldo van maatschappelijke kosten en baten bij 17,3 miljoen bezoekers naar
verwachting negatief zijn. Dit geldt ook voor de situatie met 21,3 miljoen bezoekers al is het
saldo in dit geval mogelijk € 500 miljoen positiever door de bestedingen van een groot aantal
bezoekers uit het buitenland.

7.

Wat zijn de verwachte kosten voor de benodigde infrastructuur (zowel tijdelijk als structureel) en welke kosten
en baten komen ten laste van de overheden (gespecificeerd naar overheid)?
Deze verwachte kosten zijn gespecificeerd in Hoofdstuk 6 en liggen tussen € 772 miljoen en
€ 1055 miljoen in contante waarde.

8.

Wat zijn de risico’s die verbonden zijn aan de voor de Expo benodigde transport infrastructuur?
De plannen voorzien in aanpassingen in de vervoersinfrastructuur die binnen acht jaar gepland
en gerealiseerd moeten worden. Het risico is dat deze aanpassingen niet op tijd gereedkomen
waardoor knelpunten ontstaan in de vervoersstromen van en naar de Expo. Bij knelpunten in
de uitvoering stijgt ook de kans op kostenoverschrijdingen.

9.

Wat zijn de maatschappelijke kosten en baten van het naar voren halen van reeds geplande (infra)investeringen?
Dit onderdeel is niet apart geanalyseerd. De versnellingskosten zijn berekend in de aanvullende
analyse van 29 januari 2016.

10.

Wat zijn de kosten die rechtstreeks te maken hebben met het vergroten van de kansen voor Nederland tussen
2016 en 2018 zoals promotie, lobbywerk, vergroten van de aantrekkelijkheid van Nederland?

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

78

HOOFDSTUK 8

Deze kosten zijn € 14,4 miljoen in contante waarde. In deze kostenschatting ontbreekt de
bijdrage van het bedrijfsleven. Zie hoofdstuk 3.
11.

Wat zijn de meest invloedrijke factoren voor de omvang en variatie van de maatschappelijke kosten en baten
van de World Expo 2025?
Tabel 8.1 laat zien dat de veronderstelling voor de bezoekersaantallen een groot gewicht
hebben in de uitkomst van de MKBA. Ook de bestedingen van de internationale bezoekers
verdienen in dit opzicht extra aandacht. Wanneer deze bestedingen uitkomen op € 300 per
bezoeker in plaats van de veronderstelde € 588 (variant met 21,3 miljoen bezoekers)
verslechtert het saldo van de MKBA met ruim € 450 miljoen.
De volgende bepalende factor is het onderdeel Bereikbaarheid. Dit onderdeel zal mogelijk met
circa € 500 miljoen tot € 800 miljoen negatief bijdragen aan het saldo van de MKBA.
De kosten van het onderdeel Vastgoed en ruimte is de volgende bepalende factor voor het
MKBA saldo. Voor dit onderdeel zijn de maatschappelijke kosten met minimaal € 41 miljoen
en maximaal € 222 miljoen hoger dan de maatschappelijke baten. Variatie in de verwachte
vastgoedopbrengst draagt in belangrijke mate bij aan de bandbreedte in deze uitkomst.

12.

Wat kan de bijdrage van de World Expo zijn om Nederland als aantrekkelijk en innovatief vestigingsland
voor buitenlandse investeerders te positioneren? Hoe verhoudt dit instrument zich met andere instrumenten voor
promotie van Nederland als vestigingsplaats voor buitenlandse investeerders?
Dit onderdeel is niet onderzocht.

13.

Wat zijn de maatschappelijke kosten en baten van de door de stichting voorgestelde instrumenten (MKB-fonds
en ‘Dealmaker’) gericht op versnelling van innovatie, transitie en groei, mede met het oog op reeds bestaande
soortgelijke instrumenten?
Dit onderdeel is door het ontbreken van gegevens buiten de reikwijdte van het onderzoek
geplaatst.

14.

Wat zijn reëel te verwachten baten door bezoekers (nationaal, internationaal, zakelijk, toeristen) mede op basis
van het beeld dat World Expo’s vooralsnog met name nationale bezoekers trekt?
De veronderstellingen voor de bezoekersaantallen zijn in Hoofdstuk 4 nader onderzocht. Dit
hoofdstuk concludeert dat de ‘base case’ van de organisatie met in totaal 21,3 miljoen
bezoekers waarvan 13 miljoen uit het buitenland zeer ambitieus is. De ‘breakeven’
veronderstelling van de organisatie met in totaal 17,3 miljoen bezoekers waarvan 9 miljoen uit
het buitenland is realistischer. De baten van het Expo-event bedragen in de base case € 1102
miljoen in contante waarde en in de breakeven veronderstelling € 544 miljoen. Dit verschil
wordt volledig bepaald door het aantal buitenlandse bezoekers. Het aantal buitenlandse
bezoekers in de ‘base case’ is dermate hoog dat er geen realistische veronderstelling is te maken
over de verdringing van overige buitenlandse toeristen in ons land. Hierdoor is een groot aantal
buitenlandse toeristen in de analyse additioneel, maar bestaat er geen zicht op de knelpunten
dat een dergelijk groot aantal buitenlandse bezoekers met zich meebrengt voor bijvoorbeeld
de hotel- en logiessector. De ‘base case’ veronderstelt een aantal buitenlandse gasten voor de
zes maanden van de Expo dat bijna even groot is als het aantal buitenlandse toeristen dat
normaal gesproken in een heel jaar ons land bezoekt. In de best case veronderstelling neemt
de baat toe tot € 1836 miljoen in contante waarde; in de worst case reduceert deze baat tot € 8

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

CONCLUSIES

79

miljoen. Het aantal buitenlandse bezoekers is dus zeer bepalend voor de uitkomst van de
MKBA en is tegelijk één van de meest onzekere factoren.
15.

Wat zijn alternatieven voor het acquireren en organiseren van een World Expo die hetzelfde doel dienen als
een World Expo in 2025 in Rotterdam, te weten: economische groei voor Nederland door verbetering van de
internationale propositie van de Nederlandse Delta- en Topsectoren? En hoe verhouden de maatschappelijke
kosten en baten van deze alternatieven zoals een kleinschalige activiteit als de Hannover Messe zich tot die van
een World Expo in 2025 in Rotterdam (bestaande uit eerdergenoemde zes projecten)?
Deze onderdelen zijn niet onderzocht.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN DE WORLD EXPO 2025 ROTTERDAM

81

Literatuur
Althues, S., Maier, H. (2002). Exhibition “Expo 2000” in Hannover/Germany in 2000. Impact on
Regional Economy based on German Input-Output Tables a priori and a posteriori. Fourteenth
International Conference on Input-Output Techniques, October 10-15, 2002, Montréal Canada.
Berg, van den M., M de Nooij, H. Garretsen en H. de Groot (2008), MKBA financieel
buitenlandinstrumentarium, SEO-rapport 2008-64, Amsterdam.
Berg, van den, M. Nooij, de M., & Koopmans, C. (2010). Kengetallen kosten-batenanalyse van het
WK voetbal. SEO-rapport nr. 2010-13, Amsterdam.
Blok, P., Fernhout, G.J., Gerdes, E., Kandel, H., Schenk, S., Tunnel, C., en Bridges, T. (2011)
Verkenning Maatschappelijke Kosten en Baten van de Olympische en Paralympische Spelen 2028
in Nederland – Eindrapport. Rebel, Arup, Rotterdam.
Commissie Onderzoek Floriade (2013). Floriade 2012 in perspectief: Managen van verwachtingen,
sturen van resultaten. Horst aan de Maas.
Daniels, B., Tieben, B., Weda, J., Hekkenberg, M., Smekens, K. & Vethman, P. (2012). Kosten en
baten van CO2-emissiereductie maatregelen. SEO-rapport, 2012-32. Amsterdam: SEO & ECN.
Koopmans, C.C., B. Tieben, M. van den Berg en D. Willebrands (2010), Investeren in een schone
toekomst, SEO rapport, Amsterdam.
NBTC (2015). Onderzoek inkomende toerisme 2014.
Romijn, G. en G. Renes (2013). Algemene leidraad voor maatschappelijke kosten-batenanalyse,
Den Haag: Centraal Planbureau en Planbureau voor de Leefomgeving (Kamerstukken II, 20132014, 33 750 IX, nr. 9).
Ponds, R., Poort, J., Hoeven van der, M., Marlet, G. (2015) Top, of de bil. Kosten en baten van de
Nuclear Security Summit voor Den Haag. Atlas voor Gemeente, Utrecht.
Zwaneveld, P., Eijgenraam, C., & Romijn, G. (2011) De BTW in kosten-batenanalyses. CPB, Den
Haag.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN DE WORLD EXPO 2025 ROTTERDAM

83

Bijlage A Onderzochte elementen uit het
businessplan
Beoordeling van het businessplan
In de eerste fase van de MKBA is een onderzoek uitgevoerd naar de onderbouwing van en
beschikbaarheid van gegevens voor de onderdelen van de World Expo 2025. Doel van dit
onderzoek was de reikwijdte van de MKBA te bepalen.
Voor dit vooronderzoek is een beoordelingskader opgesteld. De vragen van het beoordelingskader
zijn voor elk onderdeel in het businessplan beantwoord. De vragen van dit kader zijn opgenomen
in Bijlage B. De volgende onderdelen zijn op grond van deze beoordeling buiten de MKBA
gehouden.

Uitnodiging aan de wereld
De uitnodiging aan de wereld beslaat de fasen 2 en 3. Dit onderdeel betreft een impuls voor
activiteiten die zich richten op het tot stand brengen van een “nieuwe economie”. Van belang is
dat de activiteiten van de uitnodiging aan de wereld aansluiten bij het thema van de World Expo:
het geeft dus deels invulling aan de programmering en is deels bedoeld om daadwerkelijk
veranderingen in Nederland in gang te zetten in de richting van het thema. Dit leidende thema is
breed geformuleerd: het gaat om programma’s gericht op:
•
•
•
•
•
•
•

Vernieuwing van de economie;
Duurzame energievoorziening;
Innovatief vermogen van de regio en Nederland;
Vernieuwing kennis, leren en werken;
Digitalisering en Big Data;
Innovatieve infrastructuur en bouw;
Versterking kunst en cultuur.

Daarnaast bevat het businessplan voor dit thema vijf concrete versnellingsinstrumenten,
Dealmaker Next Economy, dealmaker Infra, Expo Innovation Challenge, Fieldlabs en MKB
fondsen. Opvallend is dat slechts vier van deze projecten in het Bijlagenboek zijn uitgewerkt: de
Dealmaker Infra ontbreekt. De doelstelling en opzet van de onderdelen Expo Innovation
Challenge en Fieldlabs zijn het meest duidelijk beschreven.
Relatie met het projectalternatief
Als geheel heeft het onderdeel ‘uitnodiging aan de wereld’ een zwakke relatie met het bieden voor,
kunnen winnen van en organiseren van de Expo. Let wel: dit is afhankelijk van de aard van het
project, die voor dit onderdeel behoorlijk verschilt. Het is duidelijk dat de World Expo middelen
creëert voor stimulering van ontwikkelingen die passen bij het overkoepelende thema. Maar in veel
gevallen zullen deze ontwikkelingen ook zonder de Expo noodzakelijk zijn en doorgang vinden, al
dan niet in een trager tempo. Verduurzaming van de energiehuishouding zal afhankelijk van de

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

84

BIJLAGE A

internationale afspraken hierover moeten plaatsvinden. De World Expo 2025 kan hier geen
beslissend momentum voor betekenen maar hooguit bestaande ontwikkelingen ondersteunen. De
causaliteit tussen instrument (Expo) en effect (verduurzaming) is daarom onzeker.
Businesscase en baten
De kosten van de voorbereiding van de uitnodiging aan de wereld zijn begroot onder fase 2 en 3.
In fase 2 zijn deze kosten begroot op € 5 miljoen en apart genoteerd in het businessplan. In fase 3
zijn de kosten van deze post onderdeel van de organisatiekosten van de Expo en niet langer
afzonderlijk te identificeren. Voor de versnellingsinstrumenten is soms een businesscase begroot.
Voor de Expo Innovation Challenge ontbreekt een businesscase. Voor de Fieldlabs speelt de
overheid een belangrijke rol. Verondersteld is dat de overheid risicokapitaal, grond en vastgoed
inbrengt. Deze bijdrage is echter niet gespecificeerd of begroot (zie bijlage 5 D.).
Voor de toezeggingen ontbreken kostenschattingen maar duidelijk is dat de benodigde
investeringen soms in de honderden miljoenen zullen lopen.
Het businessplan noemt wel baten van de “economische transitie” die tot stand moet komen.
Daarbij worden als indicatie resultaten gebruikt uit studies voor de energietransitie (p. 33). De
uitkomsten van deze studies zijn naar ons oordeel ongeschikt voor het berekenen van baten voor
de activiteiten die worden genoemd als onderdeel van de uitnodiging aan de wereld. Het
businessplan berekent baten van de World Expo 2025 op dit punt die oplopen tot € 51 miljard. De
bron van deze berekening is een studie van SEO Economisch Onderzoek naar de maatschappelijke
kosten en baten van energietransitie (Koopmans, Tieben e.a. 2010). 61 Het saldo van deze MKBA
voor de periode 2010-2050 is door vier gedeeld om zicht te krijgen op de baten van “economische
transitie” over een periode van tien jaar. Economische transitie zoals beoogd met de World Expo
is echter breder dan de verduurzaming van energie die centraal staat in het SEO-rapport. Het SEOrapport bespreekt het effect van beleid gericht op het bereiken van een specifiek
investeringsprogramma, in dit geval de investeringen in een scala aan activiteiten die nodig zijn om
in 2050 een CO2-emissiereductie te bereiken van 80 procent ten opzichte van 1990. Dit programma
gaat gepaard met omvangrijke investeringen en subsidies bekostigd door de rijksoverheid. Zonder
deze investeringen en subsidies komen de berekende effecten niet tot stand.
De conclusies van deze studies naar de effecten van energietransitie kunnen daarmee niet
ongekwalificeerd naast de effecten van de World Expo worden gelegd. Daarmee is niet gezegd dat
de effecten niet optreden. Ze kunnen alleen niet causaal worden verbonden met de organisatie van
de World Expo. Het betreft beleid dat ook zonder de World Expo doorgang zal moeten vinden en
dus in feite onderdeel is van het nulalternatief. Als de programma’s die onderdeel uitmaken van de
Uitnodiging aan de wereld de verduurzaming van de energiehuishouding versnellen, dan is dat een
baat die kan worden toegerekend aan de World Expo. Het is uit het businessplan echter niet
duidelijk op welke punten en tegen welke kosten deze versnelling plaatsvindt.

Expo Works
Expo Works is een van de vier programmalijnen en dient om de werk- en leerkansen van jongeren
in de nieuwe economie te vergroten en de fit tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt te
verbeteren. De ambitie is om 50.000 jonge mensen van allerlei niveaus via Expo 2025 gerelateerde
61

Deze MKBA is verder uitgewerkt in Daniëls, Tieben e.a. (2012).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ONDERZOCHTE ELEMENTEN UIT HET BUSINESSPLAN

85

bedrijven en werken te betrekken en meer kansen te bieden op (internationaal) netwerk, werk,
stages, opleiding en perspectief.
Wat betreft de mate waarin dit onderdeel is uitgewerkt, is het oordeel negatief. Dit blijkt bijvoorbeeld uit
het bijlagenboek. Daar staat vermeld dat de gecommitteerde partijen gezamenlijk het plan voor
Expo Works op onderdelen verder uitwerken in 2016, d.w.z. dat de bouwstenen door de
geselecteerde Expo Partners via brainstorms in 2016 verder worden uitgewerkt onder leiding van
World Expo Rotterdam 2025 en in 2017 en 2018 met deze partijen worden geoperationaliseerd.
Dit houdt in dat dit onderdeel op dit moment te weinig concreet is. Er worden wel voorbeelden
van activiteiten genoemd, maar er is (nog) geen overzicht van het complete programma met
activiteiten.
In een actualisering van Expo Works (18/12) is sprake van meer uitwerking, maar een en ander is
nog steeds in een verkennende fase zonder voor een MKBA benodigde concretiseringen.
Wat betreft de probleemanalyse en de uitwerking van effecten is het oordeel noch positief, noch
negatief. De aanleiding wordt genoemd en tevens voorbeelden van initiatieven en commitments.
Maar of en hoe de ambitie zal worden gehaald, en tegen welke kosten, is in dit stadium (nog)
onduidelijk.
Om kosten (en baten) te kunnen berekenen zijn concretere programma’s met activiteiten nodig,
waarvan dan de effectiviteit dient te worden ingeschat.
Overigens lijkt dit onderdeel niet essentieel in de MKBA. Het betreft een wijze van invulling van
arbeidsplaatsen en niet de kern van een Expo.

Bereikbaarheid
Bereikbaarheid is onderdeel van de programmalijn Ruimte en Bereikbaarheid.
In dit stadium is dit onderdeel onvoldoende onderbouwd voor wat betreft de noodzakelijke
investeringen en daaraan gerelateerde kosten. Knelpunten zijn:
1.

Er wordt geredeneerd dat er voor de Expo noodzakelijke transportinvesteringen plaatsvinden,
maar tegelijkertijd dat deze na 2032 ook wel gerealiseerd zouden worden. Op deze manier
zouden alleen de versnellingskosten (rentekosten) van deze investeringen ertoe doen. Beter is
het om scherp onderscheid te maken naar projecten waartoe reeds is besloten en waartoe niet
is besloten. Als de Expo er voor zorgt dat projecten waartoe niet is besloten wél worden
uitgevoerd, dienen de kosten en baten van deze projecten aan de Expo te worden toegerekend,
niet alleen de versnellingskosten (rentekosten).
Ook problematisch is het enkel berekenen van rentekosten als het naar voren halen van een
investering óók inhoudt dat deze investering minder rendabel wordt, bijvoorbeeld als (naast
het opvangen van pieken tijdens de Expo) knelpunten nog niet bestaan.
Ook is onduidelijk wat er gebeurt met een knelpunt als van een oplossingsrichting de legacy
na Expo 2025 niet helder is en/of geen draagvlak heeft. Blijft dat knelpunt dan bestaan?

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

86

BIJLAGE A

2.

De businesscase is in deze fase slechts bedoeld om “een beeld te krijgen”. Het betreft niet alle
benodigde transportinfrastructuur. De businesscase is daarmee onvolledig.
Ook mét de uitvoering van projecten blijven er knelpunten bestaan, waarvoor nog geen
specifieke oplossingen zijn gekozen en geen kosten zijn berekend. Wat het spoor betreft is de
voorwaarde bijvoorbeeld dat “de voorgenomen infrastructuurmaatregelen voor 2025 zijn
gerealiseerd”, waarbij gaat om “Rijswijk-Delft Zuid viersporig, Boog bij Meteren,
Viersporigheid Den Bosch Zuidzijde, Vierde perronspoor Tilburg en eventueel ook het Plan
Koman, om Schiedam een IC-status te geven”. Ook met deze maatregelen is de conclusie dat
“de extra reizigersaantallen dusdanig zijn dat met de reguliere dienstregeling in 2025 niet aan
de extra vervoervraag kan worden voldaan. Een aangepaste/aanvullende dienstregeling is
noodzakelijk.”. Er worden wel oplossingsrichtingen genoemd, maar een keuze is nog niet
gemaakt en kosten zijn niet berekend. Iets soortgelijks geldt voor metro en tram. Een en ander
wordt ook vermeld (blz. 81/82) de kosten voor extra materieel, nieuwe dienstregelingen en
extra personeel bij de openbaar vervoerders zijn nog niet bekend; oplossingsrichtingen voor
lokale knelpunten bevatten nieuwe projecten, maar daarin zijn nog geen keuzes gemaakt.

3.

Via een aanvullende analyse is op 29 januari nadere informatie toegezonden over deze vragen.

Selectie van onderdelen voor de kengetallenanalyse
De volgende onderdelen van de World Expo zijn onderdeel van de MKBA.

Bieden en Lobbyen
Fase 2 van businessplan World Expo 2025 wordt gestart na het kabinetsbesluit om Nederland
kandidaat te stellen voor de World Expo 2025. Kandidaatstelling vindt plaats middels een brief van
het kabinet aan het Bureau International des Expositions (BIE) in Parijs. Dit besluit betekent dat
Nederland verschillende formele stappen moet zetten om de kandidaatstelling vorm te geven. Zo
moet een candidature dossier bij het BIE worden ingediend met het plan voor de World Expo
waaronder het thema, de locatie en de organisatie. Het dossier moet ook duidelijk maken dat
Nederland kan voldoen aan de formele eisen van het BIE voor de organisatie (zie Box 2.1). Het
dossier moet daarnaast waarborgen dat het plan de volledige steun van de Nederlandse overheid
heeft.

Box
•
•
•
•
•
•

B.1 Eisen voor toekenning van de World Expo

Voldoende ruimte voor de exposanten
Voorspelling van de bezoekersaantallen
Financieel haalbaar plan (dekking moet duidelijk zijn)
Duidelijke governance en organisatorische structuur
Bereikbaarheid van evenement en accommodaties
Handreiking voor ontwikkelende economieën

Naast het officiële traject zal in deze fase gestart worden met een internationale BIE-lobby die zal
worden uitgevoerd door overheid en bedrijfsleven samen. Een boegbeeld moet de effectiviteit van

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ONDERZOCHTE ELEMENTEN UIT HET BUSINESSPLAN

87

de lobby vergroten. Het businessplan merkt hierover op dat het ideale boegbeeld een lid van het
Koninklijk Huis is.
De lobbyactiviteiten van de verschillende partijen zijn als volgt:
Overheid:
• Bilateraal overleg op ministerieel niveau;
• Bevordering Word Expo bij geplande handelsmissie naar BIE-lidstaten;
• Uitdragen kandidaatstelling op internationale podia en internationale congressen;
• Ontwikkelen en uitvoeren plan om donorlanden te overtuigen.
Bedrijfsleven:
• Bijdrage grote multinationals aan lobby door de overheid, bijvoorbeeld via Dutch Sustainable
Growth Coalition;
• Bijdrage VNO-NCW en Nederlandse bedrijven in het buitenland
Overige deelnemers:
• Bijdrage van universiteiten en andere kennisinstellingen, die volgens het businessplan over een
groot internationaal netwerk beschikken.

World Expo Event
De wereldtentoonstelling betreft fase 4 van het plan Expo 2025. De voorbereiding van dit
evenement vanaf 2019 is integraal verbonden met de wereldtentoonstelling zelf. Om die reden is
een deel van de voorbereidende activiteiten uit fase 3 opgenomen in de businesscase voor de
wereldtentoonstelling in fase 4. Dit betreft enkel voorbereidende activiteiten die plaatsvinden nadat
duidelijk is dat Nederland de wereldtentoonstelling mag organiseren. Deze MKBA volgt deze
indeling en beschouwt de voorbereidende activiteiten die direct verbonden zijn aan het evenement
in samenhang met het evenement zelf. 62
In de voorbereidingsfase en gedurende het evenement zelf dienen kosten gemaakt te worden voor:
• De organisatie, waaronder de inzet van personeel, externe inhuur, vrijwilligers en benodigde
kantoorkosten;
• Het programma, bestaande uit shows, exposities, tijdelijke voorzieningen alsmede kosten die
gemaakt worden ter activatie van deelnemers en de cocreatie van content;
• Marketing, communicatie en informatievoorziening;
• Benodigde technologie, bestaande uit webactiviteiten inclusief platform voor online reservering
en verkoop;
• Reiniging en beveiliging gedurende het evenement;
• Afdracht van ticketopbrengsten (2 procent) aan het Bureau International des Expositions
(BIE).
De baten van het World Expo evenement zijn in grote mate afhankelijk van het aantal
(buitenlandse) bezoekers dat het evenement trekt. Om die reden zal in deze MKBA worden

62

De onderdelen Vastgoed en grond en ruimte en infrastructuur zijn evenwel separate onderdelen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

88

BIJLAGE A

gerekend met vier verschillende veronderstellingen op aantal bezoekers. 63 De te onderscheiden
batenposten zijn:
• Ticketverkoop aan (additionele) buitenlandse bezoekers;
• Welvaartseffect van binnenlandse bezoekers;
• Bestedingen door (additionele) buitenlandse bezoekers;
• Sponsoring;
• Belastingopbrengst door bestedingen van (additionele) buitenlandse bezoekers;
• Imago-effect voor Rotterdam met als gevolg een (tijdelijk) hoger aantal internationale
bezoekers;
• Effect op handel en export.

Vastgoed en grond
Vastgoed en grond ( ‘ruimte’) is onderdeel van de programmalijn Ruimte en Bereikbaarheid in het
plan Expo 2015. Grond- en vastgoedontwikkeling zijn voorwaardelijk voor de
wereldtentoonstelling. Het plan bevat een businesscase grond en vastgoed (met achterliggende
documentatie). Vastgoed en grond spelen een rol in fase 2 (2016-2018; als onderdeel van plan- en
besluitvorming Ruimte en Bereikbaarheid) en in fase 3 (2019-2025; Realisatie). Er wordt (voor
2018) een (publiekprivate) organisatie ontwikkeld die een ‘circulair ontwikkelingsmodel’, waarop
het vastgoed model is gebaseerd, gaat organiseren en aansturen, waarbij synergie tussen
programmering en vastgoed wordt geoptimaliseerd (blz. 20 van het plan).
In fase 2 betreft de inzet van middelen“programma- en projectmanagement, marketing,
communicatie en ondersteuning van de plan- en besluitvorming”. In fase 3 betreft het grond- en
vastgoedontwikkeling (2020-2027) in de vorm van (zie 3.5 businesscase grond en vastgoed in het
plan):
•
•
•
•
•

paviljoens;
Expo Village;
verwerving grondposities;
ontwikkeling van extra en/of tijdelijke buitenruimte;
“incentives voor deelnemers om hun paviljoens te ontwikkelen met een zo hoog mogelijke
restwaarde.”64

Paviljoens en Expo Village betreffen de ontwikkeling van het vastgoed dat ingezet wordt (deels
middels verhuur) tijdens de wereldtentoonstelling. De overige categorieën behoren volgens plan
Expo 2025 tot de ontwikkeling van gebieden (‘grond’): het gereedmaken van terreinen, extra
buitenruimte en de incentive voor deelnemers. Gereedmaken terreinen is inclusief de verwerving van
grondposities. Investeringen in andere voorzieningen/accommodaties (zoals hotelcapaciteit)
zouden niet zijn voorzien (gebruikmaken van bestaande capaciteit). Merk op dat de ‘incentive’ (ook
63
64

Hierbij is zoveel mogelijk aangesloten bij de businesscase van het evenement en het bijhorende visitormodel.
Daar waar in de MKBA wordt afgeweken wordt dit expliciet vermeld en onderbouwd.
Deze ‘financiële incentive’ vanuit een deel van de restwaarde komt vrij bij afname door een eindgebruiker.
“De hoogte van de incentive zal tevens afhankelijk zijn van de mate waarin deelnemers aansluiten op het
gewenste Programma van Eisen (PvE) van de eindgebruiker. [...] De prikkel zal groter zijn naarmate de
incentive meer in verhouding is met de stichtingskosten.” Bron: RB4 (Bijlage) Vastgoedconcept.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ONDERZOCHTE ELEMENTEN UIT HET BUSINESSPLAN

89

wel kickback) voor deelnemers (om hergebruik 65 te stimuleren) in feite betrekking heeft op de
ontwikkeling van het vastgoed, niet op grond/ruimte.
De uitkomsten hangen deels af van de werking van de incentive/prikkel/kickback voor deelnemers. Deze
werking is in plan Expo 2025 niet uitgebreid onderbouwd. Hierover zijn o.a. onderstaande vragen gesteld.
RB4 (Bijlage) Vastgoedconcept (door o.a. Posad en Fakton)
Over de prikkels wordt (in 3.3) uitgelegd dat er een financiële incentive is in de vorm van het vrijkomen van
een deel van de restwaarde voor de deelnemer bij afname door een eindge-bruiker. Ook dat de hoogte van
de incentive afhankelijk zal zijn van de mate waarin deelnemers aansluiten op het gewenste Programma van
Eisen (PvE) van de eindgebruiker. Is er inmiddels al meer bekend hoe deze prikkel (kwantitatief) gaat worden
vormgegeven, anders dan de elders (deel 1) genoemde ‘kickback’? Wat is de onderbouwing van de effectiviteit
van deze prikkels, d.w.z. de verwachting dat (alle) deelnemers zich aan de PvE’s zullen gaan houden (o.a.
RB4, 5.3)?
Antwoord:
“Er is in de berekening van de omvang van uitgaven aan incentives (als opgenomen in de stukken) een
aanname gedaan dat een incentive van 10 tot 20% voldoende richting zal geven. Een preciezere
uitwerking/detaillering van het instrument (bijvoorbeeld in relatie tot de mate waarin aan het PvE wordt
voldaan) moet nog plaatsvinden. Daarbij moet in ogenschouw worden genomen dat transformatiekosten van
het vastgoed en incentives communicerende vaten zijn. Deze lijken redelijk in evenwicht met elkaar qua
financieel effect (minder incentives in relatie tot hogere transformatiekosten). Ook dit moet in de uitwerking
verder zijn plek krijgen.”

Er worden drie gebieden genoemd voor de Expo (zie o.a. 7 Ruimte en Bereikbaarheid van het
Plan):
• Merwe-vierhavens (67 procent, 78,7 hectare), hoofdlocatie voor de Expo paviljoens: kavels 44,1
hectare 66, publieke ruimten 24,3 hectare, potential partnership 5,6 hectare 67;
• Rijn-Maashaven (27%) met een model-groot (Rijn- en Maashaven) en –klein (enkel
Rijnhaven) 68; en
• Oude Waterstad (6 procent), met drie verschillende ruimtelijke modellen (Poort-geen Expoprogramma; Urban Expo Boompjes-tijdelijk Expo-programma; Tunnel).
Over de percentages en hectares heerste op het moment van schrijven (20/1/2016) enige onduidelijkheid.
Hierover zijn vragen gesteld en de volgende antwoorden ontvangen.
Vastgoed/ruimte in Bijlagenboek, 7 Ruimte en Bereikbaarheid
Deel 1 ruimtelijke ontwikkeling
De ruimtebehoefte is ca 100-130 hectare (blz. 5 van Deel 1). Verderop (o.a. blz. 6-8) worden percentages
gehanteerd voor de drie onderscheiden gebieden. Wat is de relatie tussen deze percentages en de
bandbreedte van 100-130 hectare? Blijven de percentages hetzelfde als er bijvoorbeeld 130 hectare in plaats
van 100 hectare nodig blijken?
Antwoord: “De bandbreedte 100/130 hectare is genomen zodat er flexibiliteit/adaptiviteit in het plan
opgenomen is. De percentages liggen niet vast. Indien op gegeven moment meer duidelijkheid is (bijv. op

65

66
67

68

Er worden drie typen van hergebruik onderscheiden: 1. Hergebruik elders op basis van specifiek PvE. 2.
Flexibel
hergebruik
elders
middels
systeembouw/modulaire
bouw.
3.
Hergebruik
grondstoffen/bouwmaterialen elders middels remontage. (Bron: RB4 (Bijlage) Vastgoedconcept (o.a.
Posad, Fakton).
Onze interpretatie is dat dit uitgeefbaar terrein voor vastgoed betreft: Pavilions, Services, Woningen,
Voorzieningen.
Potential partnership wordt beschreven als: “Gebouwen of gronden niet in bezit van gemeente of
havenbedrijf, waar we mogelijkheden zien dat deze beschikbaar zouden kunnen komen en de World Expo
eigenaren kan helpen een gewenste transitie tot stand te brengen.” En als: “Het in samenwerking
exploiteren van vastgoed met eigenaren van bestaand vastgoed in de directe omgeving van of mogelijk zelfs
binnen de beoogde beheergebieden van de Expo Sites.”
Bij model-groot zijn meer (tijdelijke) investeringen nodig. Verschil model-groot t.o.v. model-klein:
beheersgebied 52,3 i.p.v. 41,6ha; Expo-kavels 20,4 i.p.v. 14,4ha; publieke ruimten 15,9 i.p.v. 14,8ha;
potential partnership 1,9 i.p.v. 2,6ha.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

90

BIJLAGE A

basis van aanmeldingen) over benodigde oppervlakte kan op basis van de actuele situatie tegen die tijd
besloten worden welke deelgebieden meer/minder in te zetten. Aspecten die daarbij een rol spelen zijn
beschikbare locaties/wensen om locaties sneller uit te geven, voldoende spreiding in verband met
bereikbaarheid en gewenste samenhang evenemententerrein.”
Op blz. 7-8 wordt bij Merwe-Vierhavens (M4H) een totaaloppervlakte van 78,7 hectare genoemd, verdeeld
over Expo kavels 44,1 hectare, Expo publieke ruimten 24,3 hectare en Potential partnership 5,6 hectare. Dit
telt op tot 74 hectare in plaats van 78,8. Hoe kan dat?
Antwoord: “Het beheergebied is 78,8 hectare. Het beheergebied wordt aangehouden als grens om
bijvoorbeeld de behoefte aan beveiliging en reiniging af te bakenen. Tevens wordt het beheergebied gebruikt
om de omvang van het Expo-terrein (enigszins) vergelijkbaar te maken met eerdere edities van de
wereldtentoonstelling. Gebruikelijk is een afgesloten terrein. Expo 2025 is open en onderdeel van de stad en
zal geen hekken kennen. De totale oppervlakte direct gerelateerd aan de expo in Merwe Vierhavens is 74
hectare. Dit is het oppervlak dat als input dient voor de berekeningen rondom vastgoed van Urban codes en
Fakton.”
Op blz. 7 wordt bij Rijn- en Maashaven een totaaloppervlak van 41,6 hectare genoemd, verdeeld naar Expo
kavels 14,4 hectare, Expo publieke ruimten 14,8 hectare en Potential partnership 2,6 hectare. Dit telt op tot
31,8 hectare in plaats van 41,6. Hoe kan dat?
Antwoord: “41,6 hectare is beheergebied. Hier vallen ook de aanlooproutes van bijv. Wilhelminapier onder.
Het totale oppervlakte direct gerelateerd aan de Expo is 31,8 hectare. Zie antwoord vorige vraag.”
Volgens blz. 6-8 geldt dat voor Merwe-Vierhavens 67% = 78,7 ha; voor Rijn- en Maashaven 27% = 41,6 ha;
voor Oude waterstad 6% = 15,5 hectare. Het aantal hectares bij elkaar opgeteld is 135,8, wat boven de
ruimtebehoefte van 100-130hectare ligt. Hoe kan dat? Als hiervan wordt afgeleid wat 100 procent zou zijn,
komen er verschillende aantallen hectares uit:
• Volgens Merwe-Vierhavens (100/67)*78,7 hectare= 117,5 totaal
• Volgens Rijn-Maashaven (100/27)*41,6 hectare= 154,1 totaal
• Volgens Oude waterstad (100/6)*15,5 hectare= 258,3 totaal
Hoe kan dat?
Antwoord: “100-130 hectare is zoals gezegd een bandbreedte: de percentages voor de gebieden zijn niet vast.
De benoemde oppervlaktes zijn de hectares direct gerelateerd aan de Expo:
• M4H: 74 hectare
• RMH: 31.8 hectare
• OWS: 15.5 hectare
• TOTAAL: 121.3 hectare
135,8 hectare is het totale beheergebied.”
RB3, blz. 14 en verder (o.a. Posad Spatial Strategies).
Bij Rijn-Maashaven wordt daar (blz. 15) 36,3 hectare genoemd. Dit wijkt af van bovengenoemde 41,6 en 31,8
hectare. Hoe kan dat?
Antwoord: “Dit getal klopt inderdaad niet, dit is een verkeerd getal:
Variant 1
• Expo gebied: 38,3 hectare
• Beheergebied: 52.3 hectare
Variant 2
• Expo gebied: 31.8 hectare
• Beheergebied: 41.6 hectare”.

De twee onderdelen die worden onderscheiden in het Bijlagenboek zijn Expo Sites en Expo
Village. Expo Sites betreft de hoofdtentoonstelling van de Expo, verdeeld over meerdere locaties.
Hier is vastgoed (pavilions, services, public) voor nodig en openbare ruimte. De Expo Village
betreft de hoofdaccommodaties voor deelnemers en haar medewerkers en bestaat uit vastgoed
(woningen, voorzieningen) en openbare ruimte. 69 De hoofdlocatie is dus Merwe-vierhavens. De
functies Sites en Village worden gemengd.

69

Daarnaast is er een zogenoemd Schaduwprogramma, dit betreft ondersteunende faciliteiten elders, in de
vorm van vastgoed (vergader- en congresfaciliteiten, kantoren) en openbare ruimte. Het
schaduwprogramma is qua kosten en opbrengsten in Plan Expo 2025 niet uitgewerkt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ONDERZOCHTE ELEMENTEN UIT HET BUSINESSPLAN

91

De Expo Sites betreft niet alleen de hoofdtentoonstelling middels paviljoens, maar ook een
aanvullend programma, zoals auditoria, event spaces, congresruimte en een B2B-programma (o.a.
media center (‘public’), en tevens ondersteunend programma als horeca en shops, info points,
toiletten, EHBO (‘services’). De Expo Village is vergelijkbaar met een Olympisch dorp, wordt
gerealiseerd door de Expo-organisatie en op facultatieve basis verhuurd aan deelnemers. (Bron:
RB4 (Bijlage) Vastgoedconcept.)
Wat de paviljoens betreft zijn er drie mogelijkheden: zelfbouw, huur en om niet ter beschikking
stellen. Bij zelfbouw wordt uitgegaan van bouw door de deelnemer zelf. De kosten voor realisatie
(en afbouw) van het paviljoen komen voor rekening van de deelnemer. Bij huur wordt het vastgoed
door de Expo 2025 organisatie gerealiseerd en verhuurd aan deelnemers. Daarnaast is het
gebruikelijk om een deel van de paviljoens ter beschikking te stellen aan ontwikkelingslanden.
(Bron: RB4 (Bijlage) Vastgoedconcept.)
Met betrekking tot M4H wordt op enkele plekken in het Plan gesproken over “versnelling van de
ontwikkeling”: “eerdere en snellere verwerving”, “sneller bouw- en woonrijp maken” en “versnelde
aanleg hoofdstructuur (incl. bruggen)”, en ook over “versnelde opbrengsten”. Dit suggereert dat
dit gebied zonder Expo ook zou worden ontwikkeld, maar dan later. Dit heeft consequenties voor
de MKBA. Hoofdstuk 5 gaat hier nader op in.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN DE WORLD EXPO 2025 ROTTERDAM

93

Bijlage B Beoordelingskader
Inhoud van het beoordelingskader
In het addendum op de offerte MKBA World Expo 2025 van SEO betreffen de eerste twee punten
het (integraal) beoordelen van de businesscase van de stichting World Expo 2025, d.w.z. een
objectief oordeel over de gegevens in het businessplan in de vorm van een kritische toets op de
onderbouwing. Hiervoor is een beoordelingskader opgesteld dat op alle onderdelen van plan Expo
2025 is toegepast. Dit beoordelingskader bevat een eerste inschatting met betrekking tot:
• de relatie tussen onderdelen van plan Expo 2025 en de kern van een World Expo (te weten: het
bieden voor, kunnen winnen van en organiseren van de World Expo 2025);
• de mate waarin onderdelen concreet zijn uitgewerkt;
• de mate waarin sprake is van een achterliggende probleemanalyse en uitwerking van effecten
van onderdelen;
• de mate waarin sprake is van kwantificering (kosten, effecten).

De concrete vragen
De lijst met vragen is als volgt.
Relatie onderdeel met kern World Expo
1.
Welk onderdeel betreft het en welke subonderdelen, activiteiten, ... worden er onderscheiden?
2.
Voor dit onderdeel,...: welke categorie betreft het?
a. het onderdeel hoort onlosmakelijk bij het bieden voor, kunnen winnen van en organiseren
van de Expo;
b. het onderdeel heeft geen of slechts een zwakke relatie met het bieden voor, kunnen winnen
van en organiseren van de Expo;
c. het onderdeel heeft een duidelijke relatie met het bieden voor, kunnen winnen van en
organiseren van de Expo, maar hoort daar niet onlosmakelijk bij.
Uitwerking onderdeel
3.
Hoe duidelijk is het wat het onderdeel inhoudt?
a. Duidelijk.
b. Niet duidelijk.
c. Er tussenin.
4.
Is duidelijk tot welke activiteiten het onderdeel leidt?
a. Ja, alle activiteiten lijken te worden genoemd.
b. Nee, er worden geen concrete activiteiten genoemd (Misschien wordt gesteld dat het
onderdeel nog dient te worden uitgewerkt).
c. Er worden wel activiteiten genoemd, maar dit lijkt niet compleet te zijn.
Probleemanalyse en uitwerking effecten
Is onderbouwd waarom dit onderdeel zou moeten worden uitgevoerd?
a. Ja, er wordt duidelijk geschetst dat zonder dit onderdeel een probleem blijft bestaan of een
kans onbenut blijft. Er wordt ook uitgelegd waarom juist dit onderdeel moet worden

5.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

94

6.

BIJLAGE B

uitgevoerd, in plaats van of bovenop alternatieve manieren om de betreffende problemen
op te lossen of kansen te benutten.
b. Ja, er wordt geschetst dat zonder dit onderdeel een probleem blijft bestaan of een kans
onbenut blijft, maar er wordt niet uitgelegd waarom juist dit onderdeel moet worden
uitgevoerd, in plaats van of bovenop alternatieve manieren om de betreffende problemen
op te lossen of kansen te benutten.
c. Nee, er wordt niet uitgelegd welk probleem blijft bestaan of welke kans onbenut blijft
zonder dit onderdeel.
d. In enige mate. Problemen of kansen worden wel genoemd, maar waarom er een probleem
blijft bestaan of een kans onbenut blijft wordt niet of summier toegelicht.
Wordt toegelicht en onderbouwd tot welke effecten het onderdeel zal leiden?
a. Ja, er vindt een uitgebreide toelichting plaats op de effecten die het onderdeel teweegbrengt
en hoe het onderdeel tot die effecten zal leiden (‘werking’).
b. Nee, er vindt geen toelichting plaats op de effecten die het onderdeel teweegbrengt.
c. Nee, er vindt wel een toelichting plaats op de effecten die het onderdeel teweegbrengt, maar
niet hoe het onderdeel tot die effecten zal leiden.

Kwantificering
7.
In welke mate is er bij het onderdeel sprake van een kwantitatieve onderbouwing van kosten
en effecten?
a. Kosten en effecten worden kwantitatief geïllustreerd en er wordt aannemelijk gemaakt dat
juist deze cijfers van toepassing zijn.
b. Kosten en effecten worden kwantitatief geïllustreerd, maar er wordt niet aannemelijk
gemaakt dat juist deze cijfers van toepassing zijn.
c. Sommige kosten en effecten worden kwantitatief geïllustreerd en bij deze wordt aannemelijk
gemaakt dat juist deze cijfers van toepassing zijn.
d. Sommige kosten en effecten worden kwantitatief geïllustreerd, maar bij deze wordt niet
aannemelijk gemaakt dat juist deze cijfers van toepassing zijn.
e. Kosten en effecten worden niet kwantitatief geïllustreerd.

Toelichting op de vragen
De vragen hebben betrekking op de onderdelen die worden onderscheiden in plan Expo 2025 en
de uitwerking en onderbouwing van die onderdelen.
Relatie onderdeel met kern World Expo. Uitgangspunt is dat het bieden voor, kunnen winnen van
en organiseren van de Expo de kern is van de te analyseren maatregel/beslissing. Het doel is om
te laten zien welke onderdelen noodzakelijk zijn om uiteindelijk een Expo te (kunnen) houden in
Nederland en voor welke onderdelen gekozen kan worden.
De noodzakelijke onderdelen vallen in de categorie “hoort onlosmakelijk bij het bieden voor,
kunnen winnen van en organiseren van de Expo”. De onderdelen die in beginsel kunnen worden
gekozen vallen in de categorie “geen of slechts een zwakke relatie met het bieden voor, kunnen
winnen van en organiseren van de Expo”. De derde categorie betreft onderdelen die niet
noodzakelijk zijn, maar wel onderdeel zijn van de Expo zoals door de Stichting voorgesteld (“het
onderdeel heeft een duidelijke relatie met het bieden voor, kunnen winnen van en organiseren van
de Expo, maar hoort daar niet onlosmakelijk bij”).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BEOORDELINGSKADER

95

De noodzakelijke onderdelen dienen minimaal in een MKBA te worden meegenomen. Bij voorkeur
worden ook de onderdelen met een duidelijke relatie tot de Expo meegenomen, omdat de MKBA
een analyse betreft van de plannen van de Stichting World Expo. 70 Wat de onderdelen betreft met
geen of slechts een zwakke relatie tot de Expo, geldt het volgende. In theorie kunnen alle
onderdelen in een MKBA worden behandeld die concreet genoeg zijn uitgewerkt en zich in
voldoende mate lenen voor analyse in een MKBA. 71,72 In de praktijk kent deze MKBA evenwel
een korte doorlooptijd, zodat er sowieso keuzes dienen te worden gemaakt.
Uitwerking onderdeel. De vraag is hier in hoeverre een onderdeel concreet is uitgewerkt. Is
duidelijk wat een onderdeel inhoudt? Welke activiteiten vallen er onder? Hoe minder concreet een
onderdeel is, des te minder het zich leent voor een MKBA, omdat dan niet of minder goed kosten
en effecten kunnen worden vastgesteld.
Onderdelen die niet duidelijk zijn en waarvan niet bekend is welke activiteiten eronder vallen,
kunnen niet in een MKBA worden meegenomen. Onderdelen die wel duidelijk zijn en waarvan
bekend is welke activiteiten eronder vallen, kunnen in beginsel in een MKBA worden
meegenomen. Onderdelen die hier tussenin vallen kunnen alleen worden meegenomen indien er
veronderstellingen en/of simplificaties worden gemaakt zonder dat het inschatten van kosten en
effecten te onnauwkeurig gaat worden.
Probleemanalyse, uitwerking effecten en kwantificering. Dit betreft de kwalitatieve en kwantitatieve
onderbouwing van de onderdelen. De kwalitatieve onderbouwing heeft betrekking op de mate
waarin er een gedegen probleemanalyse heeft plaatsgevonden (waarom moet deze maatregel
worden uitgevoerd?) en de mate waarin aannemelijk is gemaakt tot wat voor effecten dit leidt. De
kwantitatieve onderbouwing betreft de mate waarin kosten en effecten worden geïllustreerd met
cijfers, en de hardheid van deze cijfers, dat wil zeggen de mate waarin aannemelijk wordt gemaakt
dat juist deze cijfers van toepassing zijn.
De relatie met de MKBA is ten eerste dat aan een goede MKBA een probleemanalyse vooraf gaat
en ten tweede dat bovenstaande iets zegt over de bruikbaarheid van plan Expo 2025 als bron voor
de MKBA.

Relatie met MKBA
Onderstaande figuur illustreert de relatie tussen het beoordelingskader en (de beslissing over) de
MKBA.

70
71

72

Worden deze onderdelen weggelaten, dan blijven mogelijk interacties buiten beeld.
In het algemeen geldt dat van sommige maatregelen moeilijk een MKBA valt te maken, bijvoorbeeld als
het een volledig nieuwe maatregel betreft die op een moeilijk te voorspellen grootheid als innovatie
betrekking heeft.
Worden deze onderdelen weggelaten, dan blijven er niet of nauwelijks interacties buiten beeld.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

96

BIJLAGE B

Onderdeel duidelijk en
activiteiten uitgewerkt

Kan in beginsel worden
meegenomen in MKBA

Tussenin

MKBA vereist
veronderstellingen /
simplificaties

Onderdeel niet duidelijk
en activiteiten niet
uitgewerkt

Kan niet worden
meegenomen in MKBA

Onlosmakelijk
verbonden aan Expo

Dient meegenomen te
worden in MKBA

Duidelijke relatie met
Expo

Bij voorkeur mee te
nemen in MKBA
(mogelijke interacties)

Geen/nauwelijks relatie
met Expo

Keuze wel/niet in MKBA
(geen/nauwelijks
interacties)

Onderdeel Plan Expo 2025

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN DE WORLD EXPO 2025 ROTTERDAM

97

Bijlage C Bronmateriaal Expo
De analyses in dit rapport hebben gebruik gemaakt van rapporten en cijfers aangeleverd door de
Stichting World Expo. De belangrijkste rapporten zijn:
• Plan Expo 2025 (4/12/2015), inclusief Bijlagenboek
• Aanvullingen Bijlagenboek 18/12/2015 en 22/1/2016
• Notitie Uitgangspunten optimalisaties vastgoedmodel, World Expo 2025 Rotterdam
(27/1/2016, Urban CODES)
• Geactualiseerde Vastgoed business cases World Expo 2025 Rotterdam (Fakton, 12/2/2016)
• Bereikbaarheid Expo 2025, Definitief Concept, 29/1/2016. met zes bijlagen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK