Gespreksnotitie rondetafelgesprek
Discriminatie en Racisme
Tweede Kamer, donderdag 3 december 2020, 11.10 uur
Spreker: Linda Nooitmeer, Voorzitter NiNsee

2
4
4
5
6
7
7

1

Inleiding
Waar zet NiNsee op in?
Institutioneel racisme
Doorwerkingen van het verleden
Progressie
Tot slot
Excuses voor het slavernijverleden

Inleiding
Het NiNsee is opgericht op 24 juni 2002. Zij is ontstaan na een intensieve lobby van Surinamers en
Antillianen met Afrikaanse roots die vanaf hun komst in Nederland in de jaren 60 het noodzakelijk
vonden om te komen tot een instituut dat de kennis over het trans-Atlantisch slavernijverleden
over het voetlicht zou brengen. Deze gemeenschap werd vaak onderworpen aan institutioneel
racisme (afrofobie) en vond het moeilijk zich daartegen te wapenen. Men was de mening toegedaan dat meer kennis over het trans-Atlantisch slavernijverleden en aandacht voor de erfenis
(doorwerking) daarvan zou bijdragen aan de bestrijding. De eerste herdenking van de afschaffing
van de trans-Atlantische slavernij was dan ook op 01 juli 1963.
In 1998 kwam de drang tot uitvoeren van deze visie tot een climax en werd geconcretiseerd met
een petitie, opgesteld door de Afro-Europese vrouwenbeweging Sophiedela. Mevrouw
Dr. Beryl Biekman, thans voorzitter van het LPS (Landelijk Platform Slavernijverleden) was één van
de illustere voorhoedelopers binnen deze beweging. Maar ook dhr Roy Groenberg, voorzitter van
Stichting Eer en Herstel, dhr. Roy Ristie voorzitter van het comité 30 juni-1 juli en mevrouw Marian
Markelo, bestuurslid van NiNsee horen bij die voorhoedelopers.
De petitie “Sporen van slavernij” werd op 3 juli 1998 via de voorzitter van Tweede Kamer der
Staten-Generaal aan de leden van de vaste Tweede Kamer commissie Binnenlandse Zaken aan­
geboden en resulteerde in 2002 in de oprichting van het Nationaal monument slavernijverleden in
het Oosterpark en de instelling van het Nationaal Instituut Nederlands Slavernijverleden en Erfenis,
het NiNsee. Beiden zijn cruciale elementen voor de herdenking van de gruwel van de slavernij,
voor de erkenning van dat slavernijverleden en van de erfenis, die doorwerkt in het heden.
Sinds haar oprichting is de afschaffing van de trans- Atlantische slavernij een belangrijk onderzoeksonderwerp voor het NiNsee. Onder leiding van de eerste directeur, Glenn Willemsen werd
in 2006 het boek “ Dagen van gejuich en gejubel: viering en herdenking van de afschaffing van de
slavernij in Nederland, Suriname en de Nederlandse Antillen” gepubliceerd. Het boek analyseert en
verklaart de verwikkelingen op de dag van de officiële afschaffing van de slavernij, 1 juli 1863, in
Nederland, Suriname en op de Nederlandse Antillen.
Deze publicatie werd in 2011 gevolgd door het boek The Dutch Atlantic: Slavery, Abolition and
Emancipation van Dr. Kwame Nimako en Glenn Willemsen. Dit boek biedt onder meer een kader
om de Nederlandse trans- Atlantsiche slavernij te kunnen begrijpen van uit een internationaal
perspectief. Op dit moment wordt de laatste hand gelegd aan de publicatie van het onderzoek
naar het parlementaire debat in 1862 over de afschaffing van de trans-Atlantische slavernij.

2

In de naam NiNsee wordt ook de missie en visie gekaderd: de geschiedenis van de Nederlandse
trans-Atlantische slavernij, de koloniale en post (neo)- koloniale gevolgen van de slavernij met de
focus op de geschiedenis van en doorwerking bij de nazaten.
In dat kader staat de geschiedenis betreffende de driehoek Afrika, (Caraïbisch) America en
Europees Nederland (het Koninkrijk) vanaf 1600 AD tot heden staat centraal.
Het NiNsee heeftt het eigenaarschap van dit deel van de Nederlandse geschiedenis.
Bij de oprichting in 2002 ging het NiNsee van start met de volgende Rijksopdracht verdeeld over
vijf pijlers:
1) Herdenking (bezinning) en erkenning (1 juli; Keti Koti)
2) Museum (met als doel: herinnering-educatie)
3) Educatie (lezing, conferenties, scholen, etc.)
4) Onderzoek (ter ondersteuning van herinnering, herdenking, museum en educatie)
5) Documentatie
In het kabinet Rutte 1 werd per 01 januari 2012 de Rijkssubsidie stopgezet.
In 2013 maakte NiNsee door tussenkomst van de gemeente Amsterdam een doorstart, waarna het
NiNsee tot heden in meer of mindere mate invulling geeft aan de pijlers 1,3,4 en 5.
In 2017-18 gaf de gemeente Amsterdam invulling aan de door de Amsterdamse gemeenteraad
aangenomen motie om te komen tot een Nationale Museale voorziening Slavernijverleden, met
als afbakening het trans-Atlantische Slavernijverleden.
Het NiNsee werkt met de organisaties, Izi Solutions en Museum zonder muren, de gemeente
Amsterdam en het ministerie van OCW samen om invulling te geven aan de Verkenning van dit
initiatief voor de Nationale Museale voorziening Slavernijverleden.
De financiering van het NiNsee kreeg in 2019 tijdens het kabinet Rutte 3 weer een structureel
karakter met een voor nu 4 jarige subsidie van €200.000 per jaar met als doel de professionalisering van het NiNsee en de financiering van de Nationale en Lokale Herdenkingen te bekostigen.
Daartoe werkt het NiNsee op dit moment samen met lokale comités (comités 30 juni-1 juli) die
opgericht zijn om de herdenkingen lokaal te versterken en ook op lokaal niveau kennis over het
trans- Atlantisch slavernijverleden over het voetlicht te brengen. Tevens heeft ze stappen gezet om
invulling te geven aan een breder Nationaal Comité slavernijherdenking en is ze samenwerkingspartner in het Landelijk netwerk slavernijverleden.
Een ander succes is de initiatie en implementatie van de Black Achievement Month, die dit jaar
haar vijfjarig jubileum viert. Met de Black Achievement Month wordt invulling gegeven aan de

3

ambitie om Nederlanders met Afrikaanse roots te versterken: zij, en een ieder die een positieve
bijdrage levert aan de emancipatie en ontwikkeling van die gemeenschap worden over het voetlicht
gebracht. Daarnaast zit het NiNsee in de fase om zich verder als kenniscentrum te ontwikkelen en
profileren.
Het NiNsee is een verbindende, publieke organisatie die een helende rol wil spelen voor de
Nederlandse samenleving als geheel.
De term “Gedeeld verleden, gezamenlijke toekomst” wordt door het NiNsee als centrale motivatie
uitgedragen.
Het cultureel welzijn van de nazaten van de tot slaafgemaakten speelt daarbij een leidende rol.
Daarmee is het NiNsee verplicht gestalte te geven aan doorwerking van het verleden en de daaruit
voortvloeiende en ondervonden racisme.
De opdracht voor het NiNsee is om middels herstel in maatschappelijke positie van en beeld­
vorming over Nederlanders met Afrikaanse roots de weg vrij te maken voor onbetwistbare gelijkwaardigheid.
De verschillende thema’s die door het NiNsee nu uitgewerkt worden, laten zich goed samenvatten
door: Eigenaarschap, Excuses, Reparatie & Verwerken
Het NiNsee heeft een klein, 5-koppig, onbezoldigd bestuur en een team (5 fte) die onder aanvoering
staat van de directeur, dhr. U. Vyent.

Waar zet het NiNsee op in?
Zoals eerder betoogd ontleent het NiNsee haar bestaansrecht aan het diep gewortelde gevoel van
urgentie bij de Afro- Caribische gemeenschap in Nederland om erkenning van het trans-Atlantisch
slavernijverleden en het daaruit voortvloeiende ondervonden institutioneel racisme aan de kaak
te stellen en het hoofd te bieden. Daarbij wil ze de gehele Nederlandse samenleving onderwijzen
dat er een gedeelde toekomst is.
Institutioneel racisme
Het institutioneel racisme dat mensen met Afrikaanse roots ten deel valt , heeft haar oorsprong
rond 1452. In die tijd -waarin de wereldmoraal werd bepaald door de kerk- werd ondermeer met
het gebruik van de Chamtheorie de superioriteit van de witte mens t.o.v. andere rassen gestaafd
en de legitimering van het tot slaaf maken van mensen met Afrikaanse roots bepleit. Met deze
theorie werd gesuggereerd dat de nazaten van Cham, mensen met Afrikaanse roots , door een voor

4

hem bedoelde vloek veroordeeld waren tot een leven in slavernij. Ook tijdens de verlichting werden ideeen en denkbeelden over de inferiotiteit van mensen met Afrikaanse roots wijd verspreidt.
De basis van Institutioneel racisme in Nederland is volgens hetzelfde proces gelegd.
Belangrijke Nederlandse instituties zijn nog steeds doordrongen van die denkbeelden over mensen met Afrikaanse roots die voor hen de onderdrukking van die groepen hebben gerechtvaardigd.
Een belangrijk voorbeeld hiervan is de Nederlandse overheid die vanuit de ambitie om de
Nederlandse economie tot ontwikkeling te brengen uitvoering gegeven heeft aan het door het
WIC ontwikkeld plan “ Het Groot Dessyn” . Dit plan was zeer succesvol: de trans-Atlantische slavenhandel en slavernij leidden tot de opkomst van het ban- en verzekeringswezen, stapelmarkten in
Europa en Nederland in het bijzonder, en de opkomst van de verwerkingsindustrie die gebaseerd
is op landbouwproducten als koffie, suiker en cacao. Dat daarbij de dehumanisering van mensen
met Afrikaanse roots aan ten grondslag moest liggen, was volledig aanvaardbaar.

Doorwerkingen van het verleden
Wat nog onvoldoende beseft wordt, is dat vooral voor Nederlanders met Afrikaanse roots de
doorwerking van de slavernij en de koloniale tijd vaak centraal staat bij het interpreteren en
verwerken van de dagelijkse ervaringen en het werken aan de eigen toekomst. Het gaat dan zowel
om de doorwerking van de slavernij en de koloniale tijd in de eigen gemeenschappen, als ook de
doorwerking ervan in het Nederlandse ‘cultureel archief’. Een land dat een geschiedenis heeft
van 400 jaar slavernij zal dat in haar DNA met zich meedragen. Dat slavernijverleden zal zich
bewust en onbewust manifesteren in het gedrag van alle lagen van die samenleving. Deze erfenis
kan niet anders dan zowel sociaal als cultureel als economische zijn weerslag hebben. Kennis in
de samen­leving over dat gedeelde verleden is dan ook de eerste stap tot inzet voor verandering.
Onderdeel van de overlevering bij Nederlanders met Afrikaanse roots is een historisch gevormd
wantrouwen tegenover de witte wereld. Dit wordt vaak ten onrechte aangezien voor een minderwaardigheidscomplex of een negatief zelfbeeld. En dat wordt dan al te vaak als verklaring gezien
als men ziet dat mensen met Afrikaanse roots terughoudend, ogenschijnlijk weinig ambitieus
of defensief opereren als het gaat om bijvoorbeeld onderwijs- en beroepskeuze. Maar dat is een
onjuiste aanname.
Institutioneel racisme van de Afro-Nederlanders in de samenleving versterkt hun gebrek aan
vertrouwen. Tezamen met sociaaleconomische achterstellingen worden hiermee ambities,
initiatief en ondernemerschap gefrustreerd.
Een onderdeel van het probleem is ook dat het vermogen om zélf iets aan deze hele situatie te
doen door een aantal maatschappelijke ontwikkelingen in de loop der jaren alleen maar is
afgezwakt en weggepoetst. Daardoor ontbreekt er signalering, laat staan een breed gedragen
vertegenwoordiging rond deze specifieke vormen van groepsgebonden problematieken.

5

Het vermogen om op eigen kracht tot effectief verwerking van het slavernijverleden te komen en
om de witte omgeving daar krachtig op aan te spreken is er op achteruit gegaan.
Het NiNsee ziet dit alles duidelijk terug in de huidige protestgolf rond ‘Black Live Matters’. Zwarte
en witte jongeren willen wel meer weten over de Nederlandse en afro-Nederlandse geschiedenis,
maar voor hun informatie oriënteren zij zich nu nog sterk op verhalen en gebeurtenissen uit de
Verenigde Staten, terwijl de eigen geschiedenis van de driehoek - Nederland, (Zuid-) Amerika en
Afrika genoeg aanleiding geeft tot reflectie over de oorsprong van de doorwerking van het verleden en negatieve, versimpelde beeldvorming rond nazaten van dat verleden.
De derde generatie Nederlanders met Afrikaanse roots is (terecht) op zoek naar wegen om de reële
structuren en praktijken die hen dwarszitten aan te pakken. Etnisch profileren, onderadvisering in
het onderwijs, discriminatie op de arbeids-, woning- en kapitaalmarkt. Het zijn allemaal voorbeelden
van institutioneel racisme die vanuit een historisch begrip zouden moeten worden aangepakt,
in het volle besef van de essentiële betekenis van de doorwerking van het slavernij- en koloniale
verleden.
Progressie
Witte Nederlanders zouden enorm baat hebben bij meer kennis van dat verleden. Historisch
inzicht over wat de zwarte gemeenschappen hebben doorgemaakt zal helpen los te komen van de
koloniale erfenis in het denken. Het zal hen in staat stellen veel meer te doen om het diepgewortelde wantrouwen bij de zwarte gemeenschappen te helpen wegnemen. In dit verband citeren wij
graag een zwarte jongere die zijn alledaagse ervaring met de onkunde van zijn witte omgeving
samenvatte met: ‘wat je niet kent, kan je ook niet herkennen’.
Maar ook zwarte Nederlanders zijn er bij gebaat om adequate kennis en inzicht in het verleden
van de koloniale tijd te verkrijgen, die immers zo sterk hun eigen cultuur heeft medebepaald.
Iedereen heeft dus in feite baat bij meer kennis, ontwikkeling van die kennis en het delen en
samen verwerken en interpreteren van die kennis. Historische kennis nuanceert en verbetert het
gesprek, op weg naar concrete oplossingen. Er wordt nu van diverse kanten wel op gewezen dat er
in Nederland al tal van onderzoeken en rapporten liggen over vormen van institutioneel racisme.
De oproep die daar dan aan wordt gekoppeld is dat het nu tijd wordt om wat er in al die teksten
staat eindelijk eens uit te voeren.
Het NiNsee meent dat mensen in staat moeten worden gesteld om te denken en te handelen vanuit de kern van het probleem; dus op basis van historische kennis en dialoog. Vanuit ons vakgebied
gezien stellen wij dat die kennis er eigenlijk voor een deel wel is, en ook door wetenschappers en
beheerders van erfgoed voortdurend verder wordt ontwikkeld.
Waar het om gaat zijn frisse en niet-orthodoxe initiatieven om manieren te ontwikkelen om die

6

kennis urgent te maken, te verspreiden en in te brengen in institutionele processen. Het gaat om
werk­vormen en vormen van expressie die verbindingen kunnen aanbrengen of herstellen. Om
activiteiten die dwars door bepaalde kaders heen de dialoog op gang kunnen brengen en veel
mensen in staat kunnen stellen mede- ‘probleemeigenaar’ te worden. Dit gaat dus om kennis over
kennis, specifiek gericht op de grondoorzaken van institutioneel racisme. Ideeën zijn er wel, maar
de mogelijkheden om werkelijk iets verder te ontwikkelen zijn minimaal. Daar is dus een krachtig
impuls nodig, zodat bijvoorbeeld ook het overheidsapparaat zelf van een stevige kennisupdate
voorzien kan worden. Pas dan kunnen problemen zoals discriminatie op de arbeids- en woningmarkt, etnisch profileren en onderadvisering in het onderwijs op basis van etniciteit effectief
aangepakt worden.

Tot slot
Excuses voor het slavernijverleden
We stellen vast dat de samenleving nadrukkelijk de vraag weer naar voren gebracht heeft,
wanneer komen de formele excuses van het Koninkrijk der Nederlanden voor alle aspecten van
het mens­onterende slavernijverleden dat onder Rijks verantwoordelijkheid heeft plaatsgevonden.
Een slavernijverleden van 400 jaar dat met de daaropvolgende koloniale en postkoloniale tijd van
Nederland mede aan de basis ligt van de voortdurende achterstelling die nog steeds door mensen
van Afrikaanse afkomst in onze samenleving ondervonden wordt. Dit heikele punt van de excuses
verdient naar ons idee een aanpak die zowel in Amsterdam als Rotterdam bewandeld wordt.

Meer informatie: www.ninsee.nl

7