RemBrand
Brandveiligheid
is coproductie

RemBrand
Brandveiligheid
is coproductie
Minder branden - minder slachtoffers - minder schade!

6

7

Aan de lezer
Voor u ligt de rapportage van het project RemBrand. De opdracht aan de projectgroep luidde: “Benoem criteria (of indicatoren) die van invloed zijn op de brandveiligheid in Nederland. Werk dit uit in termen van output en outcome voor alle schakels van de veiligheidsketen en onderzoek hoe de schakels in de veiligheidsketen
elkaar beïnvloeden en onderling kunnen worden gewogen. Brandweermanagers
moeten hiermee inzicht kunnen geven aan bestuurders. Het logisch verband tussen
taken van de brandweer en de maatschappelijke impact dient inzichtelijk te worden
gemaakt. Verken de horizontalisering, waarbij overheid en samenleving beide aanspreekbaar zijn.”
Het idee achter RemBrand was om meer balans te brengen in de benadering van brandveiligheid: het gaat niet alléén om de opkomsttijden en de voertuigbezetting, waar in het Besluit
Veiligheidsregio’s de nadruk op ligt.
In de 20 maanden dat aan het project is gewerkt zijn niet alleen uitkomsten bereikt maar zijn
ook de beelden van de opdracht geëvolueerd: van een kwantitatief accent naar een kwalitatief accent en van een accent op besturing naar een accent op bevordering van brandveiligheid. De centrale vraag is gaandeweg samengevat in: hoe bereiken we minder branden,
minder slachtoffers en minder schade en wie kunnen dat beïnvloeden of tot stand brengen?
Dit betekent dat een abstract-analytisch pad, dat ook in de opdracht besloten lag door bijvoorbeeld de analyse van input-output-outcome per schakel van de veiligheidsketen en per
actor, met instemming van de stuurgroep is verlaten en een meer concreet en actiegericht pad
is ingeslagen. Dit in de overtuiging dat de abstract-analytische benadering de brandveiligheid
niet dichterbij zal brengen, terwijl het daar allemaal toch om begonnen is.
De kwantitatieve benadering, zoals die in eerste instantie was beoogd, is verlaten omdat –
mede vanuit ervaringen in het buitenland – blijkt dat de onderdelen van de veiligheidsketen
zich niet zomaar kwantitatief laten verbinden. Er ontstaat daardoor een schijnzekerheid,
mede door het idee dat met hulp van een “knoppenmodel” keuzes op een deel van de keten
doorgerekend zouden kunnen worden op hun effecten op andere delen van de keten. Zoals
wel eens werd gesuggereerd: “3,2 rookmelders méér leidt tot 11,3 seconden minder rijtijd”.
Daarom is gekozen voor een primair kwalitatieve denklijn over brandveiligheid als geheel,
waar de brandweer met haar opkomsttijden een fundamenteel onderdeel van uitmaakt.
Een belangrijke drijfveer achter deze wijzigingen is het inzicht, dat brand een complex verschijnsel is, dat er geen standaardbrand bestaat en ook geen gesloten denkkader waarbinnen
brand wordt voorkomen of kan worden beperkt.
Omdat de opdrachtgever had gevraagd om, naast brand, ook technische hulpverlening en
andere brandweertaken te analyseren, heeft het projectteam verkennend onderzocht, of de
redeneerlijn voor brand ook toepasbaar is op hulpverlening en op incidentbestrijding gevaarlijke stoffen. Dit is niet direct het geval, de verschillende domeinen zijn moeilijk vergelijkbaar.
Daarom worden deze andere domeinen niet behandeld.
De rapportage sluit het werk van de projectgroep af, maar is tevens bedoeld als start van een
proces. Een proces dat brandveiligheid als coproductie benadert om met kracht te werken
aan minder brand, minder slachtoffers en minder schade. Omdat dit aansluit bij de eerdere
visie ‘Brandweer Over Morgen’ stelt de projectgroep voor om deze visie te actualiseren en het
genoemde proces vanuit deze – geactualiseerde – visie vorm te geven.
Elie van Strien
Voorzitter projectgroep RemBrand

8

Brandveiligheid

Gemeentelijke brandkeuren en keizerlijke verordeningen in de 15de eeuw over bouwen in
steen en het verplicht voorhanden hebben van emmers en trappen: de zorg om brandpreventie en -bestrijding is van alle tijden. Ook de Romeinse keizers worstelden met een visie op de
brandweerzorg (zie box 1) en met de vraag hoe bereiken we minder branden, minder slachtoffers en minder schade en wie kunnen dat beïnvloeden? Dat is de centrale vraag bij brandveiligheid.

Box 1: Preventie en repressie, een oud thema
In het jaar 112 schreef Plinius de Jongere aan keizer Trajanus, naar aanleiding van een grote brand in de stad
Nicomedia: “Het vuur werd toegestaan verder te verspreiden dan nodig was, allereerst door de sterke wind
en daarnaast door de luiheid van de burgers waarvan algemeen wordt aangenomen dat zij daar stonden en
geen actie ondernomen, terwijl ze de grote uitslaande brand aanschouwden. Daarnaast was er geen enkele
openbare brandweervoorziening en geen emmer aanwezig en geen enkel apparaat voor het beheersen van
het vuur. Deze zullen echter worden verstrekt bij bestellingen die ik al heb gegeven. Maar, Sire, ik zou graag
willen dat u bekijkt of u vindt dat er een brandweer van ongeveer 150 mannen moet worden gevormd. Ik
zal ervoor zorgen dat niemand die geen echte brandweerman is, toegelaten zal worden en dat het gilde de
regels die ze krijgen niet zullen misbruiken.” [5]

Enkele decennia geleden waren er de drie O’s: Onvoorzichtigheid, Onoplettendheid, Onwetendheid. Soms werd Opzet als vierde O meegenomen. De overheid wilde door een publiekscampagne via bewustwording de brandveiligheid bevorderen. In de loop van de jaren ’90
kwam meer nadruk op technische voorzieningen te liggen en werden gemeentelijke afdelingen brandpreventie versterkt. Inmiddels is ‘minder branden, minder slachtoffers en minder
schade’ al een aantal jaren een vast bestanddeel van plannen van de brandweer en van de
veiligheidsregio’s.
Sinds het bouwen van steden in hout is verlaten, is het brandrisico fors afgenomen en behoren stadsbranden, in vredestijd, tot het verleden – een belangrijk succes van brandpreventie.
Inmiddels is er in ontwikkelde landen een heel arsenaal aan brandpreventieve voorzieningen
bedacht. Maar daarmee is brand niet uitgebannen. In 2013 waren er in Nederland 36.050
branden, waarvan 15.023 binnenbranden. Er vielen door brand 92 doden en 696 gewonden.
In 480 gevallen werd een slachtoffer gered. Sinds het jaar 2000 schommelt het aantal binnenbranden tussen 13.000 en 15.600, het aantal doden tussen de 57 en de 92 [7]. Het aantal doden
bij specifiek woningbrand ligt wat lager, zoals aangegeven in box 21.
Mede gezien de relatief beperkte aantallen, de vele variabelen die bij brand een rol spelen
en de beperkingen bij het verzamelen van gegevens, is het lastig trends aan te geven en te
duiden.
Vergeleken met bijvoorbeeld verkeersongevallen lijkt brand, in termen van slachtoffers, van
beperkte maatschappelijke betekenis. In 2013 vielen in het verkeer 570 doden en meer dan
19.000 ernstig gewonden[8]. Gezien deze aantallen is het essentieel dat alles uit de kast wordt
gehaald voor de verkeersveiligheid, ondanks dat Nederland tot de vier veiligste landen van
Europa behoort[9]. Wat betreft brandveiligheid is Nederland veilig genoeg, is een gedachte die
dan op kan komen.
1

Voor uitgebreide statistische informatie over velerlei aspecten van brand en brandpreventie, zie SEO Economisch Onderzoek in de

		bronnenlijst.

9

Box 2: brand 2013 [7; 12,p13]
2000

2012

2013

hoogste

laagste

brand

45.999

35.815

36.050

53.953 (2003)

35.815 (2012)

binnenbrand

13.910

14.381

15.023

15.563 (2010)

13.040 (2004)

doden CBS*

62

72

92

97 (2008)

57 (2009)

gewonden

1.227

807

696

1.322 (2001)

696 (2013)

gered

1.045

699

480

1.299 (2001)

480 (2013)

*De CBS-cijfers geven alle doden bij brand. Het IFV onderzoekt vanaf 2008 alle woningbranden met slachtoffers en telt
alleen de doden bij woningbrand, waarvan vaststaat dat het geen moord of zelfmoord was. Ter referentie: in 2012 telde het
IFV zodoende 44 doden, tegenover het CBS 72.

Dat is geen goede gedachte. Er zijn meerdere redenen om volop aandacht te houden voor
brandveiligheid.
Op de eerste plaats zijn de gevolgen van brand erg, heel erg. Brand is ongecontroleerd vuur,
vuur is agressief en verteert alles. Vuur grijpt om zich heen en kan zich zeer snel verspreiden.
Vuur betekent ook rook, vergiftigende en veelal dodelijke rook. Overlevenden van brand
ervaren een lange nasleep. Ging het om forse woningbrand, dan zijn alle bezittingen en
dierbare herinneringen weg, maar ook identiteitsbewijzen en diploma’s. Ook het huis is weg.
Omgekomen gezinsleden zijn weg. Heeft iemand het overleefd die niet tijdig kon ontsnappen, dan zijn er brandwonden. Brandwonden zijn uiterst pijnlijk en laten zware littekens na
(zie box 3). Niet voor niets is de hel een plek waar het brandt. Daarenboven brengen brandwonden hoge maatschappelijke kosten met zich mee.

Box 3: Brandwonden
Brandwonden zijn de meest ernstige verwondingen die er bestaan en kunnen blijvende schade veroorzaken.
Al boven een temperatuur van ongeveer 40° Celsius beschadigt de huid. Brandwonden zijn bijzonder pijnlijk.
Hoe uitgebreider de verbranding, hoe slechter de gemoedstoestand van het slachtoffer is. Hij of zij voelt
zich angstig, ellendig en heeft veel pijn. Een slachtoffer met uitgebreide verbrandingen heeft het ongeval
vaak zeer bewust meegemaakt. Reacties tijdens het ongeval, zoals paniek, geschreeuw, hulpeloosheid en
doodsangst hebben een diepe invloed op het slachtoffer. Hij of zij heeft het vuur op zich af zien komen of
merkte dat zijn kleren in brand vlogen en heeft de hevige pijn en de paniek direct gevoeld. De behandeling
van brandwonden in één van de drie speciale Nederlandse brandwondencentra is pijnlijk en langdurig. Een
brandwondenslachtoffer moet na de eerste lange ziekenhuisopname tientallen keren terug voor vervolgoperaties. Juist omdat huid van littekens niet meegroeit, moeten vooral kinderen met brandwonden soms wel
meer dan 40 operaties ondergaan vóór hun 30ste jaar. De littekens zorgen voor vergroeiingen die meestal
alleen met operaties weer te verhelpen zijn. Helaas blijven die littekens vaak ontsierend. Bron: Nederlandse
Brandwonden Stichting [19]

Op de tweede plaats is brand dynamisch. “De brand gaat vanzelf uit” is een mooie tegeltjeswijsheid. Soms is het vuur zelfs niet aan te krijgen, maar onder allerlei omstandigheden gaat
brand allereerst helemaal niet uit maar wordt steeds groter. Brand groeit. Tijdens de groei
kunnen allerlei neveneffecten ontstaan, zoals explosies en het vrijkomen van specifieke gevaarlijke stoffen. ‘Gewone rook’ is al een gevaarlijke stof.
De derde goede reden is de maatschappelijke ontwikkeling. Verarming, vergrijzing en het
toenemen van het aantal andere talen en culturen in het land verhoogt brandrisico’s en
vermindert de snelheid van de respons van de betrokken personen, van omstanders en van de
meldkamer. Denk bijvoorbeeld aan instroom uit landen waar de veiligheidscultuur minder is
ontwikkeld of aan brandmelding door personen die geen Nederlands beheersen.

10

Ten vierde helpt alles wat we doen voor brandbestrijding, zoals zelfredzaamheid en de organisatie van een brandweer, ook bij het bestrijden van rampen en bij het hanteren van bijzondere
omstandigheden, zoals het geïsoleerd raken van gebieden bij bijvoorbeeld extreem weer.
Een vijfde en laatste goede reden is: brandveiligheid is relatief goedkoop. Dit alles niet om
brand af te zetten tegen verkeersongevallen, want daar heeft de brandweer vaak ook een taak.
Het gaat juist om de beperking van de ‘orderportefeuille’, door meer te voorkómen, door meer
aandacht voor de mogelijkheden om vooraan in de keten in te grijpen. In 2010 is een nieuwe impuls gegeven aan het ketendenken en aan de ‘drang naar voren’ in die keten, door de toekomstvisie Brandweer over Morgen [21]. Nu krijgt dit opnieuw aandacht in het project RemBrand 2,
waar de vraag centraal staat: hoe bereiken we minder branden, minder slachtoffers en minder
schade en wie kunnen dat beïnvloeden of tot stand brengen? Het gaat er dan niet om dat de
brandweer zich kan terugtrekken omdat anderen het werk gaan doen. Het gaat erom dat de
brandweer volop in actie blijft en andere partijen zich méér gaan inspannen.
Brand is een fenomeen met vele uitingsvormen. Verreweg de meeste slachtoffers vallen bij
woningbrand, daarom wordt de woningbrand als uitgangspunt genomen.

De keten van brandveiligheid
Voor de beeldvorming volgt hier eerst een korte schets van de woningbrand, zoals die plaatsvond bij de familie Schreurs op 13 november 19973:

Ik zat in mijn werkkamer te telefoneren en hoorde op de achtergrond een hinderlijk gepiep.
Geërgerd ging ik kijken … het was de rookmelder in de hal! In de woonkamer stond mijn
vrouw – net wakker en nog suf – te kijken en onze zoon kwam vragend naar beneden. Er hing
een vette zwarte deken tegen het plafond en in de erker bij het balkon stond het tweezitsbankje in brand met vlammen van een meter hoog, terwijl er nog brandende klodders kaars
op vielen. De jaloezieën waren aan het smelten, het behang brandde al. Mijn vrouw belde 112
terwijl ik met sproeischuim één zijkant van het bankje kon blussen, ik trapte de balkondeuren
open en het lukte me het hele brandende ding op het balkon te krijgen. Met water en natte
lappen hebben we daarna binnen allerlei kleine brandjes geblust. Buiten werd het snel één
vuurzee en de houten balustrade begon te roken. Dat bankje leek wel eindeloos te fikken.
Toen arriveerde de brandweer en was het leed geleden. Grote rookschade, maar geen letsels
gelukkig. Met hulp van de verzekeringsmaatschappij zijn we nog enkele maanden bezig geweest met herstel.

Eind goed al goed in dit geval (zie ook box 4). Vanuit dit voorbeeld kan de keten, de veiligheidsketen, ‘stroomopwaarts’ worden onderzocht. De brand is voorbij, tijd om terug te kijken
en te overwegen wat er is gebeurd.
Zelfs bij zo’n beperkt incident zijn de betrokkenen lange tijd bezig om alles weer op orde te
krijgen. Ook al wordt hulp geboden, slachtoffers moeten het zelf doen, zij zijn ‘eigenaar van
het incident’ en dus regisseur van de eigen nazorg: van alle activiteiten die erop gericht zijn
weer naar een normale situatie terug te keren. Tot de nazorg hoort ook leren van de brand,
door slachtoffers, buurtgenoten en brandweer.
De repressie is de ‘heetste’ schakel in de veiligheidsketen en zowel voor slachtoffers, als voor
brandweer, bestuur, burgers en media het meest beeldbepalend. Soms lijkt het zelfs alsof
brandweer gelijk is aan repressie.
2

Het project RemBrand is ingesteld naar aanleiding van de discussie over de opkomsttijden van de brandweer in 2011-2012. Opkomsttijden zijn belangrijk, maar leiden niet tot een brandveilige samenleving. Het Veiligheidsberaad heeft daarom in 2013 aan de
Raad van Brandweercommandanten gevraagd om over deze materie te adviseren en criteria te benoemen die van invloed zijn op de
brandveiligheid van Nederland. Zie bijlage 1, Opdracht project RemBrand. In de 20 maanden dat aan het project is gewerkt zijn niet
alleen uitkomsten bereikt maar zijn ook de beelden van de opdracht geëvolueerd, van een kwantitatief accent naar een kwalitatief
accent en van een accent op besturing naar een accent op brandveiligheid.

3

Deze beschrijving komt uit de praktijk. Het is dus niet een voorbeeld van de aanpak die de brandweer adviseert.

11

Bij Schreurs was er voor de brandweer slechts een kleine klus te doen. Maar wel een vitale. Zonder snelle en adequate inzet van de brandweer was het huis alsnog in rook opgegaan.
Alléén redt de brandweer het echter ook niet. De familie Schreurs had zich geprepareerd op
brand en beschikte over kleine blusmiddelen en had daar zelfs mee geoefend. Zonder het blussen met eigen blusmiddelen had Schreurs het bankje niet naar buiten gekregen.
Goede preparatie geldt uiteraard ook voor de brandweer. Om adequaat te kunnen optreden in
een grote diversiteit van gevallen, is gedegen opleiding en voortdurende oefening noodzaak.

Nazorg: alle activiteiten die erop gericht zijn
weer naar een normale situatie terug te keren.

Repressie: alle activiteiten die erop gericht zijn
een brand zo goed mogelijk te bestrijden en te
beperken.

Preparatie: alle activiteiten die erop gericht zijn
om goed voorbereid te zijn op de bestrijding en
beperking van een brand.

Preventie: alle activiteiten die erop gericht zijn
het ontstaan van een brand te voorkomen en een
eenmaal ontstane brand te beperken, alsmede
tijdige ontvluchting mogelijk te maken.

Proactie: alle activiteiten die erop gericht zijn
een brandonveilige situatie te voorkomen.

De familie Schreurs beschikte over een veilige vluchtweg via het balkon en beschikte over rookmelders. Zonder rookmelder was de brand
minuten later ontdekt met ongetwijfeld ernstige gevolgen, want de
rookwolk die aan het plafond hing was waarschijnlijk niet ver verwijderd van ontbranding. Dan was zelf ingrijpen niet meer mogelijk
geweest en had de brandweer niet voor een klein klusje gestaan
maar voor een uitslaande brand.

De commandant brandweer:
“Help ons, zodat wij u beter kunnen helpen”.

Hoe kon deze brand dan toch ontstaan? De oorzaak was een brandende kaars in een ‘glazen’ kandelaartje dat van kunststof bleek
te zijn en was geplaatst op een plateautje aan de wand boven een
tweezitsbank van een meubelgigant. Bij het opbranden van de kaars
ontstak de kandelaar en de brandende klodders kunststof vielen op
het kunststof bankje. Deze opstelling is natuurlijk niet verstandig,
maar er was voor Schreurs een brand voor nodig om dat te ontdekken. Helaas zijn dergelijke situaties niet ongewoon in de Nederlandse
huiskamers.
Schreurs leek zich goed te hebben voorbereid, maar was dus één
vitaal element vergeten: brandbare kandelaars vermijden, meer algemeen: brandbare inventaris vermijden. Bij het terugkijken op deze
brand kwam uiteraard de vraag op tafel wie zulke onveilige spullen
koopt, wie die onveiligheid te koop aanbiedt en wie ze produceert.
Minder branden, minder slachtoffers en minder schade vergt op deze
manier een inspanning op elk van de schakels van de veiligheidsketen: proactie, preventie, preparatie, repressie en nazorg. Een keten
die niet exclusief toebehoort aan de brandweer maar waarin vele
partijen een rol spelen. RemBrand gaat over de vraag hoe al die partijen hun rol invullen.

Box 4: Bedankt brandweer
Beste Brandweercommandant,
Hoewel het nu ca. 03.00 uur is wil ik het volgende onder uw aandacht brengen. In de latere avond, nu gisteren, is hier brand ontstaan. Op
het nippertje zijn wij ontsnapt aan een gezinscatastrofe. Deze ontsnapping hebben wij te danken aan de rookmelders en aan de schuimblussers die her en der in ons huis zijn gemonteerd. Deze voorzieningen zijn er gekomen dankzij de advisering (zeg maar: het gedram)
van medewerkers brandweer Eindhoven. Mijn bijdrage aan de bestrijding kon ik leveren door de ervaring die ik recent heb opgedaan in
de cursus BHV, met name het werken met kleine blusmiddelen – en het feit dat deze blusmiddelen inmiddels voorhanden waren dank zij
advisering van de brandweer.
Uiteraard is de brandweer gealarmeerd. De brandweer Eindhoven was binnen enkele minuten ter plaatse. Gelukkig kon worden volstaan
met nablussen en controle. Het optreden van de ploeg was zeer kordaat, zorgvuldig en correct.
Bij deze wil ik mede namens vrouw en zoon de brandweer Eindhoven hartelijk danken voor deze inzet. Wil onze dank en complimenten aan
de ploeg overbrengen.
Met vriendelijke groet, P. Schreurs, 13 november 1997

12

Factoren en de vlinderdas
Om de veiligheidsketen in beeld te brengen wordt de vlinderdas gebruikt, waarbij de veiligheidsketen van links naar rechts loopt. Bij elke schakel in de keten hoort een reeks van
factoren en activiteiten op het gebied van brandveiligheid, waarvan een aantal belangrijke
hieronder in de vlinderdas is opgenomen (zie box 5).

Box 5: Vlinderdas met activiteiten
Verkleinen kans

Beperken effect

Brand

Pro-actie

Preventie

Nazorg

Preparatie

Repressie

Pro-actie

Preventie

Preventie

Nazorg

Risico’s beperken

Ontstaan van brand

Uitbreiding voorkomen

Terug naar normaal,

-Risicobeeld

voorkomen

- Snelle ontdekking

leren, verbeteren

- Geen brandgevaarlijke

- Brandveilige bouw

(rookmelders)

- Opvang slachtoffers

activiteiten bij elkaar of in

- Risicobewustzijn

- Zelf blussen, sprinklers

- Nazorg personeel

dichtbevolkte wijk

- Veilig gedrag

- Vuurlast beperken

- Evaluatie inzet

- Risico-oorzaken spreiden

- Brandveilige

- Compartimenteren,

- Brandonderzoek

consumentenproducten

deuren sluiten

- Keuring elektrische installaties

Preparatie

Repressie

Voorbereiding door burger

Daadwerkelijke

en brandweer

bestrijding

- Zelfredzaamheid

- Vluchten

- Vluchtplan

- Melden

- Rookmelders,

- Bluspoging,

kleine blusmiddelen

blusinstallaties

- BHV

- Snelle respons brandweer

- Meldkamer

- Slagkracht

- Dekkingsplan

- Redden en blussen

-V
 akbekwaamheid en materieel

- Branduitbreiding
voorkomen

Het vlinderdasmodel suggereert een zeker verband tussen de schakels van de veiligheidsketen. Indien er géén huis wordt gebouwd, dan kan er in dat huis ook geen brand uitbreken.
Op diezelfde manier kunnen veilige vluchtwegen ervoor zorgen dat de brandweer niet hoeft
te redden, omdat mensen zichzelf hebben gered. Indien er géén risico is, dan is er verder ook
geen brandweerzorg nodig.

13

Daarmee zijn de schakels van de keten overigens geen communicerende vaten. Het enorme
aantal variabelen dat bij brand meespeelt, maakt het onmogelijk om in de praktijk preventieve activiteiten ‘om te rekenen’ naar repressie beperkende resultaten. Brand verrast altijd.
Succesvolle zorg aan de voorkant van de keten leidt weliswaar tot minder druk verderop in de
keten, maar dat is geen 1-op-1-relatie. Indien Schreurs de balkondeur niet open had gekregen, of de schuimsproeier was verstopt, of er had harde wind gestaan, of de brandweer was
enkele minuten later gekomen, dan was de brand heel anders afgelopen. Het verband tussen
de schakels is ‘losjes gekoppeld’ en niet mechanisch. Om die reden is een knoppenmachine,
waarbij de schakels van de veiligheidsketen met knoppen kunnen worden afgesteld opdat
een optimale mix voor brandveiligheid wordt verkregen, geen zinvolle ambitie. Tegelijkertijd
maakt de vlinderdas duidelijk, dat ‘brandveiligheid’ als resultaat altijd een ketenresultaat is en
nooit het gevolg van een enkele activiteit. Brandveiligheid is coproductie.

Actorenanalyse
Nu de activiteiten en ketens voor ogen staan is de volgende vraag: wie bepalen of beïnvloeden die activiteiten en de resultaten daarvan? Rijk, gemeenten, provincies en waterschappen
bijvoorbeeld hebben rollen in de ruimtelijke ordening, waar wordt bepaald waar wel en niet
gebouwd wordt. De wetgever stelt minimumeisen op voor nieuwbouw en bestaande bouw,
alleen op het gebied van vluchtveiligheid en branduitbreiding naar derden. Gemeenten
beïnvloeden de rijtijd die de brandweer nodig heeft, door het al dan niet aanbrengen van verkeersremmende maatregelen, die soms geen rol spelen in verkeersveiligheid. Wetgever, industrie en consumentenorganisaties bepalen de specificaties van huisraad, de consument beslist
‘met de portemonnee’ of is simpelweg onwetend. De burger hangt al dan niet een rookmelder op, test deze regelmatig of nooit en vervangt ja dan neen de batterij als die leeg is. En ga
zo maar door. Het is dus een veelheid van actoren dat beslist over de factoren die brandveiligheid bepalen. Brandveiligheid is het ketenresultaat van de activiteiten van al die actoren.
In een beweging naar ‘minder branden, minder slachtoffers en minder schade’ moet gezocht
worden naar maximale beïnvloeding. Dan moet wel precies bekend zijn welke spelers in een
concreet geval actief zijn, welke belangen zij hebben en hoe zij te benaderen zijn. Dat zijn
bouwstenen voor de veiligheidsstrategie. Het is daarom belangrijk de verschillende actoren
goed te plaatsen en te analyseren.

Brandveiligheid is
het ketenresultaat
van de activiteiten
van alle actoren.

Hier doen zich echter twee lastige problemen voor. Veiligheid is een fenomeen waar alles en
iedereen bij is betrokken. Natuurkrachten, ontwerpers, producenten, consumenten, gebruikers, overheden, koepelorganisaties – en dat allemaal (inter)nationaal. Er zijn zodoende
duizenden actoren. Bovendien is (brand)veiligheid voor de meeste actoren slechts één facet
van het werk of het dagelijkse leven. Dit maakt dat veel veiligheidsproblemen en -oplossingen
geen aanspreekbare eigenaar hebben. Het gaat al gauw over “de bouwsector”, “de Europese
meubelindustrie”, “de auto-industrie”, “de woningbouwcorporaties”, “de verzorgingstehuizen”, “de huisjesmelkers”, “de gemeenten”, enz. Aanspreekbaarheid van partijen is een noodzakelijke voorwaarde voor beïnvloeding, dus die aanspreekbaarheid is een belangrijk punt in
de analyse van actoren.
Deze veelheid en niet-aanspreekbaarheid betekenen dat het weinig zin heeft om een totaaloverzicht van actoren te maken. Op voorhand is duidelijk dat dit niet zal lukken en dat
het resultaat weinig zal bijdragen aan het verbeteren van de brandveiligheid. Strategie en
actorenanalyse hebben alleen zin nadat een concrete zaak is omlijnd. Dit kan territoriaal
zijn, bijvoorbeeld versterking van de brandveiligheid in verzorgingstehuizen in de gemeente,
of functioneel, bijvoorbeeld het weren van kunststof kandelaars, brandonveilig meubilair
en brandonveilige matrassen. Daarom worden hieronder de belangrijkste actoren globaal
aangeduid, voor de beeldvorming geplaatst in de vlinderdas (box 6). De actoren komen in een
concrete gedaante uiteraard terug bij elke bespreking van een onderdeel van brandveiligheid.

14

Box 6: Vlinderdas met actoren
Verkleinen kans

Beperken effect

Brand

Pro-actie

Ontstaan voorkomen Preventie Uitbreiding voorkomen
Preparatie

Nazorg

Repressie

Pro-actie

Preventie

Nazorg

Risico’s beperken

Ontstaan van brand voorkomen

Terug naar normaal,

- Rijk

- Burgers, bedrijven, instellingen, consumentenorganisaties

leren, verbeteren

- Provincies

- Producenten en handel, keuringsinstanties, verzekeraars

- Burgers

- Gemeenten

- Woningcorporaties, instellingen, actiegroepen, thema-organisaties

- Verzekeraars

- Bedrijven

- Gemeente, brandweer

- Gemeente

- Veiligheidsregio

- Brandweer

- Omgevingsdienst

Preparatie

Repressie

Voorbereiding door burger

Daadwerkelijke

en brandweer

bestrijding

- Burgers, bedrijven, instellingen

- Burgers, bedrijven en

- Verzekeraars

instellingen

- Maatschappelijke organisaties

- Brandweer

- Brandweer

Cascade
Vanaf de knoop in de vlinderdas is er een nieuw startpunt: gegeven dat het brandt, wat nu?
Een manier om de woningbrand en het aanpakken en voorkomen daarvan meer gedetailleerd
in beeld te brengen is de cascade. Uitgangspunt zijn de volgende vitale elementen:
–	
Brandbaar materiaal en zuurstof om vuur mogelijk te maken.
–	
Ontstekingsbron om het vuur te ontsteken.
–	
Nabijheid van andere brandbare materialen om het vuur tot brand te maken (brand is
ongecontroleerd vuur).
–	
Tijd die verstrijkt waarin de brand escaleert.
–	
Gedrag dat in de meeste gevallen nodig is om brand te voorkomen, te doen ontstaan en te
blussen.
Brand ontstaat als brandbaar materiaal vlam vat door voldoende warmte van een ontstekingsbron. Brand geeft warmte af, dus wordt zelf een ontstekingsbron, waardoor brandbaar materiaal in de nabijheid ook vlam vat. Naarmate de brand groter wordt neemt de ontstekingsbron
in kracht toe en gaat de ontwikkeling sneller. Dat is het escalerende karakter van brand, zoals
weergegeven in box 7. Aan deze escalatie kan een eind komen door koeling, door zuurstofgebrek of door afwezigheid van verder brandbaar materiaal. Tijd is hier een belangrijke factor.

15

Het escalerende karakter betekent dat de klus om te blussen exponentieel groter wordt met
het verstrijken van de tijd.
De verschillende stappen kunnen in beeld worden gebracht, inclusief de aangrijpingspunten
om brand die is ontstaan tegen te houden. In simpele vorm ziet dat er als volgt uit:

Box 7: Cascademodel. Het escalerende karakter van brand
Ernst van de brand
gedrag
brandbaar materiaal

brand in voorwerp
signaleren melden blussen

ontsteking

brand in ruimte
signaleren melden blussen
brand in compartiment
signaleren melden blussen
brand in gebouw
signaleren melden blussen
brand buiten gebouw
signaleren melden blussen
>>> Tijd >>>

Vanuit deze fasen in de woningbrand kan worden ‘teruggerekend’ naar activiteiten in de
proactie, preventie en preparatie (box 8). Zonder brandbare voorwerpen geen brand. Zonder
onveilig gedrag geen brand. Snel signaleren maakt blussen door de bewoner mogelijk. Snel
melden bij de brandweer maakt snel optreden van de brandweer mogelijk. Brandwerende
afscherming van compartimenten dempt de escalatie en verlengt de tijdspanne voor ontvluchting. Géén aanpalend ander gebouw voorkomt overslag (zie ook: bijlage 6, Mindmap oorzaak-gevolgrelaties).

Box 8: Tegenhouden en het escalerende karakter van brand
Brandveilige inventaris

gedrag
brandbaar materiaal
ontsteking

Hoeveelheid brandbaar materiaal

brand in voorwerp
signaleren melden blussen

Sprinklers

brand in ruimte
Snelle signalering, rookmelders

signaleren melden blussen

Ontwerp, compartimentering

brand in compartiment
Snelle alarmering brandweer

signaleren melden blussen

Snelle opkomst brandweer

Ruimtelijke ordening

brand in gebouw
signaleren melden blussen

Onvoorzichtig, onoplettend, onwetend, opzet

Ontwerp, vluchtwegen, BHV

brand buiten gebouw
signaleren melden blussen

>>> Tijd >>>

16

Hierbij komt de vraag aan de orde wat de oorzaken zijn van brand. Het CBS geeft in haar rapportage aan dat ruim 50% van de binnenbranden wordt veroorzaakt door een defect aan- of
verkeerd gebruik van een apparaat of product. 20% van de branden wordt veroorzaakt door
brandstichting, 10% door broei, 8% door brandgevaarlijke werkzaamheden, 8% door roken,
4% overig.[6] Dit zijn grofmazige analyses, de brandweer doet na een brand onderzoek om de
oorzaken beter in beeld te krijgen en heeft hiertoe speciale teams ingericht (Team Brandonderzoek). Zo is bijvoorbeeld gebleken dat brand ‘door het Tv-toestel’ veelal wordt veroorzaakt
door een stekkerdoos achter het apparaat en niet door het apparaat zelf. Brandonderzoek
vervangt aannames door feiten. Zodoende komen oorzaken beter in beeld en ook de factoren
die beïnvloed kunnen worden ten gunste van de brandveiligheid.

Winstpotentie
Niet alle factoren en actoren zijn even belangrijk en niet alle actoren zijn in gelijke mate beïnvloedbaar. De volgende vraag op weg naar ‘minder branden, minder slachtoffers en minder
schade’ is zodoende: welke aspecten dragen betekenisvol bij aan brandveiligheid, waarvan de
actoren benaderbaar en aanspreekbaar zijn? Waar zit de grootste winstpotentie voor brandveiligheid? Wie hebben een belang bij brandveiligheid? Hoe kunnen die worden beïnvloed?
De belangrijkste winstmogelijkheden zijn snelle ontdekking en melding van brand, het
versterken van de eigen verantwoordelijkheid en het brandveilig gedrag van mensen en het
beperken van de brandsnelheid. Aan deze winstmogelijkheden zijn concrete maatregelen te
koppelen. Het gaat hier om realiseerbare doelstellingen met aanspreekbare actoren.

Box 9: Rookmelderdichtheid
In Nederland:						

In het Verenigd Koninkrijk [10]:

Gehele bevolking

68,8%

1988

8%

Onder de 65 jaar

70,3%

1994

70%

65 tot 75 jaar

65,5%

1998

75%

Ouder dan 75 jaar

61,2%

2008

86%

2012/2013

88%

Met name in kleine en goedkope huurwoningen ligt het percentage rookmelders aanzienlijk lager terwijl het risico op een
brand bij huurwoningen juist een stuk hoger ligt.
Bron: WOonONderzoek 2012 en brief van de Minister voor Wonen en Rijksdienst aan de Tweede Kamer d.d. 16 mei 2013[25].

Zo zijn rookmelders essentieel voor een vroege ontdekking van brand. Tot nu toe lukt het
niet om Nederland volledig aan de rookmelder te krijgen, ondanks acties van onder meer de
Nederlandse Brandwonden Stichting en de brandweer. Het is belangrijk om hier met meer
drang of dwang actie te nemen. Dan gaat het om plaatsen van rookmelders in woningen van
vóór de verplichte installatie in 2003 en om periodiek onderhoud en onderling koppelen van
bestaande rookmelders. In het Verenigd Koninkrijk is in 1992 een wet ingevoerd die vereist
dat in nieuw gebouwde woningen ten minste één rookmelder per verdieping aanwezig is.
In 1987 was in ongeveer 9% van de huishoudens een rookmelder aanwezig. In 1998 was dat
opgelopen tot 75% van de huishoudens. Het aantal doden als gevolg van brand is gedurende
die periode afgenomen met 40%. In 2012 was de rookmelderdichtheid gestegen naar 88%,
zoals te zien in box 9. In andere landen zijn vergelijkbare resultaten geboekt4. Daarom is ook
in Nederland een verplichting voor rookmelders dringend nodig. De rijksoverheid kan rookmelders verplicht stellen, niet alleen voor nieuwbouw maar voor alle woningen. Verplichten is
niet ongewoon zoals blijkt uit box 10.

4

http://nl.wikipedia.org/wiki/Rookmelder

17

Drang kan worden uitgeoefend door de intensiteit van rookmeldercampagnes op te voeren.
Landelijk door campagnes in coproductie tussen rijksoverheid, Nederlandse Brandwonden
Stichting, Verbond van Verzekeraars, Brandweer Nederland en andere geïnteresseerde partijen. Plaatselijk door huisbezoek, te beginnen in de gebieden en bij doelgroepen met een
hoger brandrisico. Dit is ter besluitvorming aan de gemeenten en de veiligheidsregio’s. Uit
een maatschappelijke kosten-batenanalyse in Nederland bleek, dat een stimuleringsregeling
voor rookmelders een positief saldo kent [23,p51].

Box 10: Verplichtingen
In Amsterdam was op grond van het brandkeur van 1413 het waken en het houden van een trap en emmers
verplicht:
8.
Item, zo zal elc huys binnen der vryhede uptie lantzyde, upten burchwalle ende over die
graften een leder hebben ende houde, die ant dacke slaet; ende die huyze uptie zuytzyde van
allen steghen desghelijcs. Ende die huyze, die staen uptie waterzyde ende uptie noirtzyde van den
steghen, die zullen elix een leder van VIII voete lanc hebben ende houden mit twien haken van
yser; zo wie zijn leder niet en hadde, die wairs upt IIII sc. Hollans.
Een stadsbrand in 1452 kon hiermee echter niet worden voorkomen.
Bron: Keurboek van de stad Amsterdam
In 13 van de 16 Duitse landen is de rookmelder in de wet verankerd, bijvoorbeeld:
In Wohnungen müssen Schlafräume und Kinderzimmer sowie Flure, über die Rettungswege von Aufenthaltsräumen führen, jeweils mindestens einen Rauchwarnmelder haben. Dieser muss so eingebaut
oder angebracht und betrieben werden, dass Brandrauch frühzeitig erkannt und gemeldet wird.
Bron: Bauordnung für das Land Nordrhein-Westfalen § 49 (7); zie ook http://rauchmelderpflicht.net/rauchmelderpflicht-deutschland/

Ook zijn er op het gebied van snelle branddetectie en -melding daarvan de komende jaren
nog innovaties te verwachten. Hierbij kan gedacht worden aan de opkomst van sensoren, die
met internet zijn verbonden en onder meer via de mobiele telefoon meldingen geven over
allerlei functies in huis. Naarmate sensoren gewoner worden zal ook de rooksensor makkelijk
binnenkomen. Dat zal een snelle ontdekking en melding van brand bevorderen.
Voor de ‘veiligheidsopbrengst’ van de hele keten is het uiteraard wel essentieel, dat de tijdwinst die wordt geboekt ten goede komt aan de opbrengst van die veiligheidsketen. Dit is
een belangrijk aandachtspunt, omdat de winst aan de voorkant ook wel gebruikt wordt als
argument voor het beperken van de repressieve organisatie5. Daarmee verdampt de winst
voor de brandveiligheid.

Grote mogelijke
winst ‘in en om
het huis’ ligt in de
brandveiligheid
van consumentengoederen, zoals
meubilair, matrassen
en huishoudelijke
apparaten.

5

Verder dan alleen de rookmelders gaat de check op de veiligheid van de hele woning. Al vaker
is een veiligheidscheck voor woningen genoemd, een zelftoets, waarbij een belangrijk punt
is dat bewoners attent worden gemaakt op risico’s. Het is een praktisch middel om mensen te
laten nadenken over de brandveiligheid in hun eigen woning. Zelfs de locatie van de woning
ten opzichte van de brandweerpost kan hierbij nuttige informatie verschaffen. Het gaat dus
niet alleen om technische zaken, maar ook om kennis en om brandveilig gedrag. De doelstelling is daarbij primair gericht op de beveiliging van de omliggende woningen en is dus niet als
bemoeizorg te kwalificeren, hoewel bewoners zelf hiervan mede de vruchten plukken. Dit kan
worden bevorderd door verzekeraars, gemeenten en brandweer. Een veiligheidscheck ondersteunt de plaatselijke initiatieven van ‘Brandveilig Leven’, zoals huisbezoeken.
Grote mogelijke winst ‘in en om het huis’ ligt in het nemen van maatregelen die de brandsnelheid beperken. De brandveiligheid van consumentengoederen speelt hierbij een grote rol. Dit
is een zeer omvangrijke verzameling, waarbinnen in overleg met andere partijen kan worden
Zie bijvoorbeeld Van Setten, die voorstelt met de tijdwinst door rookmelders de opkomsttijden te verhogen.

18

bekeken waar speerpunten kunnen liggen. Vanuit de brandweer liggen deze bij meubelen en
matrassen. Uit onderzoek blijkt dat de meeste doden bij woningbrand niet door brand, maar
door rookvergiftiging vallen[15]. Brandende inventaris veroorzaakt snelle rook- en brandverspreiding. Innovaties op het gebied van brandveiligheid van meubilair en matrassen gaan snel.
Zo zijn er bijvoorbeeld zogeheten interlayers van glasvezel en 3D-weeftechnieken, die deze
producten brandveiliger maken, zónder toepassing van vlamvertragers die giftige stoffen
kunnen afgeven. Ook hier past een combinatie van drang en dwang. Daarnaast dragen woningsprinklers bij aan het klein houden - en soms zelfs blussen - van een brand. Het gebruik
van woningsprinklers wordt in diverse landen gestimuleerd, maar in Nederland is het nog
onontgonnen terrein. Zo zijn er in Engeland mobiele woningsprinklers beschikbaar, die ook
in bestaande woningen geïnstalleerd kunnen worden. Dit soort installaties zijn een uitkomst
voor mensen die niet of verminderd (zelf)redzaam zijn en nemen aan belang toe nu het beleid
in ons land erop gericht is dat mensen zo lang mogelijk thuis blijven wonen.
Gedrag is een factor die door de hele veiligheidsketen heen van belang is en het ligt daarom
voor de hand dat overheden zich door de eeuwen heen richten op gedragsbeïnvloeding. In deze
tijd krijgt deze beïnvloeding vorm door de activiteiten van Brandveilig Leven. Het doel daarvan
is gedragsverandering te realiseren bij burgers, bedrijven en instellingen, gericht op brandveiligheid. Door de breedte van de problematiek van brandveiligheid leent zich gedragsverandering
daarom meer voor het aanspreken in de kleinschalige omgeving, dan voor landelijke aanpak.
Het onderwijs is een dergelijke kleinschalige leefomgeving. Het blijkt dat lespakketten, daar
waar ze in plaatselijke contacten worden aangeboden, in het basisonderwijs graag worden
gebruikt en zodoende bijdragen aan veilig gedrag. Vanuit de landelijke onderwijsinstanties
(Ministerie van OC&W, koepelorganisaties) zou dit gefaciliteerd kunnen worden. Omdat veel
scholen liever vanuit het plaatselijk netwerk worden benaderd dan van bovenaf is dit belangrijke punt een zaak voor plaatselijke actie en niet voor een landelijke agenda.
Een specifieke doelgroep binnen het onderwijs wordt gevormd door die technische opleidingen
die van belang zijn voor wonen, de bouw en de leefomgeving. De studenten aan deze opleidingen hebben kennis van brandveiligheid nodig om later het vak goed te kunnen uitoefenen. De
praktijk leert dat brandveiligheid nu nog geen vast onderdeel uitmaakt van de les- en leerstof
van technische opleidingen voor architecten, de bouwsector, installateurs en dergelijke, een
enkele uitzondering daargelaten. Juist deze beroepsgroepen horen te staan voor brandveilige
ontwerpen en moeten hierin structureel (beter) geschoold worden. In box 8 is een aantal
belangrijke ontwerpaspecten genoemd waarBox 11: Risico en zorg
op brandveiligheid in het technisch onderwijs
zich zou moeten richten.
Hoog zorgniveau
Informatie en kennis
Laag zorgniveau

Om actoren zoals burgers, gemeenten of
bedrijven te kunnen aanspreken op hun rol
in brandveiligheid en om dezen te motiveren, moet duidelijk zijn waar het over gaat
Laag risico
Hoog risico
(bijvoorbeeld bereikbaarheid), wat een concrete situatie voor brandveiligheid betekent
(bijvoorbeeld moeilijk bereikbaar) en waar het heen moet (belemmeringen wegnemen). Dat is
voor ‘hot spots’ niet zo moeilijk. Elke brandweermedewerker kent in zijn of haar verzorgingsgebied de objecten en de wijken die een verhoogd risico met zich meebrengen, al dan niet
door incidenten die er geweest zijn. Deze benadering via de ogen en de oren van de brandweercollega’s is een belangrijke bron. Daarnaast kan het van belang zijn om een meer systematische en geobjectiveerde meting van de risico’s in een verzorgingsgebied uit te voeren,
waardoor een risicoprofiel ontstaat. Het risicoprofiel van een gebied is voor de brandweerzorg een centraal gegeven en is dan ook verplicht door de Wet veiligheidsregio’s (art. 15).
Zoals eerder gesteld: geen risico’s, dan ook geen brand. Meer genuanceerd is het uitgangspunt voor brandveiligheid dat de zorg die moet worden georganiseerd op alle schakels van de
veiligheidsketen evenredig is met het risico, zoals aangegeven in box 11.

19

Om deze nuances geobjectiveerd aan te brengen, wordt gewerkt aan een ‘datagedreven brandrisicoprofiel’: een profiel van een verzorgingsgebied (buurt, wijk, gemeente, regio) waarin de
factoren die de brandveiligheid bepalen op een goed afgewogen manier worden verwerkt,
zodat een beeld van de risico’s ontstaat. Hierin worden alle schakels van de veiligheidsketen
meegenomen. Een profiel is dynamisch, ‘s zomers kan er een ander risico zijn dan ‘s winters en
in het weekend kan het weer anders zijn dan door de week met bijvoorbeeld evenementen.
Idealiter kan een brandrisicoprofiel op elk gewenst moment zichtbaar worden gemaakt op een
kaart. Over langere tijd genomen kan de ontwikkeling in de brandveiligheid zichtbaar worden
want als er zaken in een wijk veranderen hebben die veelal ook invloed op de brandveiligheid.
De brandrisicoprofielen bestaan uit risicocijfers als weergave van de realiteit en zullen dus aansluiten op de praktijkervaringen. Voor ieder gebouw, iedere weg, spoorweg en waterweg in de
regio wordt een risicocijfer vastgesteld. Dat cijfer wordt bepaald op basis van twee factoren: de
kans op brand en het effect ervan in termen van aantal mogelijke slachtoffers, maar ook de milieu-, cultuur- en vermogensschade. De gegevens worden ontsloten met behulp van ICT. Voor de
gebruiker worden de resultaten getoond op een kaart van een wijk of een buurt, zoals in box
12. In de brandrisicoprofielen worden gegevens verwerkt van onder meer de Basisregistratie
Adressen en Gebouwen (BAG), de Basisregistratie Grootschalige Topografie (BGT) en de Basisregistratie Waardering Onroerende Zaken (WOZ) en eigen brandweergegevens, zoals aard en
frequentie van incidenten. Met het systeem kunnen analyses worden uitgevoerd, met als vragen
bijvoorbeeld ‘waar is de risicobeheersing op orde en waar niet’? Dit kan per gebied worden bekeken, maar ook per schakel van de veiligheidsketen. Zie verder bijlage 3, Het brandveiligheidsmodel, dat een ontwikkelrichting betreft.

Box 12: Kaart brandrisicoprofiel
Brandveiligheidsmodel

Balans tussen prestaties en risico
Prestaties

Risico

Links staan de prestaties van de verschillende ketenpartners om de brandrisico’s te beperken. Iedere buurt heeft een kleur op basis van
de geleverde prestaties. Hoe groter de prestatie hoe donkerder de kleur. Rechts staan de risico’s. Op basis van de kans en de effecten van
incidenten per buurt, wordt bepaald hoe groot de risico’s zijn. Hoe groter het risico hoe lichter de kleur.
De meter boven de twee kaarten laat zien of de prestaties in balans zijn met de risico’s. Het is de bedoeling dat in buurten met hoge risico’s
de prestaties hoger zijn dan in buurten met lage risico’s. In dit fictieve voorbeeld is er sprake van een balans; de meter staat in ‘het groen’.

20

Informatie is mooi, het gaat vervolgens om inzichten. Cijfers is één, het gaat om kennis. Kennis van brand is een noodzakelijke voorwaarde voor het effectief voorkomen, beperken en
blussen van brand. Om deze reden is het belangrijk om te blijven investeren in materiaalkennis en –verbetering en in brandonderzoek. Hier zijn samenwerkingsverbanden met derden de
aangewezen weg, denk aan de politie (forensisch-technische opsporing) en aan het Verbond
van Verzekeraars. Met hun kennis over (brand)risico’s en gegevens over schades door brand,
vanuit schadeclaims (Risicomonitor Woningbrand) en via brandonderzoek, kunnen verzekeraars bijdragen aan het inzichtelijk maken van de oorzaken van brand en aan prioritering van
collectief na te streven doelen. De brandweer kan met de door haar vergaarde kennis, onder
meer door de Teams Brandonderzoek, een bijdrage leveren aan de hele keten.
Zou, gewapend met informatie en kennis, een ‘staat van de brandveiligheid’ van een regio te
maken zijn? Of, alle regio’s samengenomen, van Nederland? Het doel van minder branden,
minder slachtoffers en minder schade kan alleen door inzet van velen worden bereikt, op de
verschillende schakels van de veiligheidsketen. De school met de opleiding, de gemeente met de
vergunning, de architect met het gebouw, de verzekeraar met de veiligheidscheck voor woningen, de fabrikant met de brandveilige matrassen, de burger met de rookmelder, de brandweer
met snelle aanwezigheid. Ieder levert op zijn of haar onderdeel een bijdrage, die samen de
ketenopbrengst vormen. Naarmate méér gegevens beschikbaar zijn, kan er meer informatie
over de verschillende factoren en actoren worden verkregen en kan kennis worden ontwikkeld.
Een volgende stap is, om de informatie en kennis over de verschillende schakels van de veiligheidsketen in samenhang te brengen en te onderzoeken welke bijdrage elk element en elke
actor aan de brandveiligheid als totaal levert. Door her-meting over de jaren heen zou dan ook
de ontwikkeling daarin in beeld kunnen worden gebracht en zouden trends in beeld kunnen
komen. Al met al is brandveiligheid met haar vele factoren en actoren een zeer complex geheel.
Een modelmatige benadering zou kunnen helpen om tot meer inzicht en overzicht te komen.
Hiervoor is geëxperimenteerd met een vereenvoudigde vorm van het zogenaamde Program Logic Model (zie bijlage 3). Het gaat daarbij om een ontwikkeling op de lange termijn, waarbij ook
de vraag moet worden gesteld of dit nu eerste prioriteit heeft, waar we tegelijkertijd al goed
weten waar grote knelpunten zitten. De voor het Program Logic Model gevergde homogeniteit
tussen de regio’s is er (nog) niet en gegevens zijn bovendien nog lang niet overal toegankelijk,
de ontwikkeling van Business Intelligence zoals hierboven geschetst gaat vooraf aan verdere
ambities op dit vlak. Dan is er nog de problematiek van de onderlinge weging van factoren. Al
met al is het van belang om éérst, landelijk, een uniform brandrisicoprofiel in gebruik te nemen.
Dit zal door tempoverschillen geruime tijd in beslag nemen. Vervolgens kan worden nagedacht
over volgende stappen op het pad van modellering.

Gemeentelijke verantwoordelijkheid en lokale en regionale regie
Factoren, actoren, brandrisicoprofiel, ‘minder branden-slachtoffers-schade’ … dat alles wijst
uiteindelijk op gerichte activiteiten ter bevordering van brandveiligheid. Dit vergt activering,
regie en ordening. De gemeente is hiervoor, als het gaat om territoriale veiligheidsvragen, de
eerst aangewezen instantie6. Veiligheid bieden is een van de oudste taken van de gemeente en
wordt daarom ook wel een kerntaak genoemd. Voor de brandveiligheid is deze taak verankerd in
de Wet veiligheidsregio’s: het college van burgemeester en wethouders is belast met de organisatie van de brandweerzorg, waaronder het voorkomen, beperken en bestrijden van brand, het
beperken van brandgevaar, het voorkomen en beperken van ongevallen bij brand en al hetgeen
daarmee verband houdt (zie artikel 2, 3 en 3a Wvr). Zowel de burgemeester, als de gemeenteraad
en het college worden in de Wet expliciet genoemd. Het is belangrijk dat deze organen alle drie
actief bij het vraagstuk van de brandveiligheid zijn betrokken. Het college is verantwoordelijk
voor de brandveiligheid, de gemeenteraad dient de doelen voor de brandveiligheid te formuleren
en de burgemeester is (naast voorzitter van beide) gezagdrager bij brand en calamiteiten7.

6

Onderdelen van deze paragraaf zijn ontleend aan Toekomstvisie Brandweerzorg van VRBZO[26].

7

Er zijn ook enkele zaken waarvoor de burgemeesters in regionaal verband samen verantwoordelijk zijn, zoals het vaststellen van het
beleidsplan, het regionaal risicoprofiel en het regionale dekkingsplan. Dat gebeurt in het Algemeen Bestuur van de veiligheidsregio.

Voorkomen is beter

enis’

21

dinsdag 18t september 2012

Tranen
en Gouok musi‘Merlijn

Lepelstraat, vlakisbijdaarom
de Weesperstraat.
Brandveiligheid is een resultantedoor
vanGerard
veleKoppers
krachten. De gevergdede
regievoering
niet eenwerden dan
voudig. Veiligheidsbeleid is facetbeleid: elk beleidsterrein draagtBouwvergunningen
een facet ‘veiligheid’
ingetoetst
zich. Zonog wel? Brandpreventje en de
en van voorwaarden voorzien om te zordoende is veiligheidsbeleid een Weet
nietuvan
andere terreinen af te zonderen
beleidsterrein, waarmee
drie O’s? In de jaren zestig en zeventig
gen dat het risico van brand en branduitalle overheden, burgers en bedrijven te maken hebben. Denk aan ruimtelijke ordening, economie,
verscheen hij regelmatig op de televisie
breiding zo klein mogelijk werd.
onderwijs en welzijn, verkeer. De
gemeente heeft de contacten en de bevoegdheden en kan zo
om ons te vertellen dat branden begonnodig het budget vrijmaken omnen
regie
te maken.
De gemeente
isop
dus
niet alleen
doormogelijk
Onvoorzichtigheid,
OnwetendDe controle
de naleving
van deeerstvervoorantwoordelijke overheid, maar ook
daartoe
(meer
dan
anderen)
toegerust.
heid en Onverschilligheid.
schriften uit de Hinderwet, Algemene
pagina
11 Verordening, Garageverordening
Politie

Brandpreventie
en tal van andere
landelijke enkan
gemeenDe gemeente kan als regel de oorzaken
van incidenten niet wegnemen.
De gemeente
fysieke
Preventie
betekent
voorkómen,
zorgen
telijke
voorschriften
was
in
handen
van
veiligheid daardoor niet garanderen, maar wel bevorderen, door goed veiligheidsbeleid te voeren
dat iets niet
gebeurt.de
Daar
had men in dat de
viereerste
hoofdwachten
van het korps: de 1e
en adequate voorzieningen te treffen.
Onder
erkenning
verantwoordelijkheid
In de tv-spotjes w
Amsterdam al sinds het einde van de
sectie op de Honthorststraat, de 2e sectie
voor veiligheid bij burgers en bedrijven zelf ligt, zij immers kunnen brand voorkomen en zijn de
Inhen Kuhr
negentiende eeuw een aparte afdeling
op de Prinsengracht, de 3e sectie op de De keuken uit de jar
eerste om brand te bestrijden, vergt veiligheidsbevordering van de gemeente een doelgerichte
voor bij de brandweer. Dat heette toen
Ruyterkade en de 4e sectie op de Nieuwe
activiteit. Bij de verantwoordelijkheid
van de gemeente
pastter
in dit
geval dus niet het wel popu- propaganda, zoals d
nog ‘niet-rekenplichtige
administratie’
Achtergracht.
Ramses Shaffy, Liesbeth List, Karin Bloemen en Malaire terugtreden, maar een gericht
optreden.
Het
gemeentelijk
integraal
veiligheidsbeleid
een landelijke brandwe
onderscheiding
van de
boekhouder
die
Vanuit die hoofdwachten
trokken totis1988
thilde Santing.
veel gebruikt instrument om aandacht
voor
zetten. De gemeente
over het geld
ging.brandveiligheid op de
ookagenda
dagelijks brandweermensen
naar de
spectie voor het bra
is eerstverantwoordelijke
overheid en heeft een centrale positie in
het netwerk,
waardoor
zij de seerden in 1948 een
theaters
en vroeger zelfs
bioscopen om
Harry Slinger. Heeft naast zijn zangcarrière
ook

De Helden van
Amsterdam

die afdeling zaten de specialisten, die
daar de wacht te houden bij de voorstelgespeeld in toneelstukken,
musicals,
films en voor
Een kijkje in
de archieven
van de Amsterdamse Op
brandweer
verstand hadden van bouwconstructies,
lingen. Meestal pal bij het toneel om in
televisie. Hij is de amuseur met het rode mutsje,
bouwmaterialen
en brandgedrag.
Zijvan Amstervoorkomende gevallen het touw te kunhet gezicht van de groep Drukwerk en is een zeer
In de rubriek
‘De Helden
konden beoordelen
hoe
een
brand
zich
nen kappen waarmee het (onbrandbare)
gewaardeerd columnist van De Oud Amsterdammer.
dam’
staan
we
stil
bij
alle
heldendaden
Box 13: de 3 O’s
bij een nieuw
gebouw
zou
gaan
gedragen
brandscherm neergelaten kon worden.
die de Amsterdamse brandweer (tegenen hoe jewoordig
dat zou kunnen
voorkomen.
De concerten worden gegeven op zondag 9, dinsdag
korpsvlam-in-de-pan.[16]
Amsterdam-Amstelland
Veel
te zien in
jaren 1960-1970:
de drie O’s en tv-spotjes met Daarvoor
brand, bijvoorbeeld
werden vanaf de
dertiger jaren
Propaganda
11 en
donderdag
20 de
december
in het Zonnehuis,
geheten) de afgelopen decennia heeft
zelfs brandproeven genomen in een eigen Naast de ‘technische’ preventie kwam
Zonneplein 29, 1033 EJ in Amsterdam-Noord en op
geleverd. Natuurlijk komen veel
laboratorium in het instructiegebouw aan er na de oorlog ook aandacht voor de
donderdag 13 en dinsdag 18 december in de Duif,
spraakmakende branden voorbij.
Prinsengracht 756, 1017 LD in Amsterdam-Centrum.
De aanvang van elk concert is 14.30 uur. Kaarten kosDeze rubriek komt tot stand dankzij
ten 20 euro per stuk en zijn te koop bij de Nationale
de geweldige medewerking van Gerard
Theaterkassa, www.ntk.nl, tel ; 0900-9203 (0,45 euro
Koppers, de archivaris, tevens ‘wandep/m, zeven dagen per week bereikbaar).

eter dan blussen

akte zij
& Maxi.
Komedie
as. In de
tri Frenast Paul
dy’.

eur, piatheater
ebouwd.
den als

toonstelling. Die w
de brandweer, maa
burgers. Men werd
van affiches, folder
radio op attent gem
was gewoon een de
praatje’. In Amsterd
bestaan van de bero
aangegrepen om aa
brandveiligheid en
en een eigen tentoo
lijk Museum werde
zoveel mogelijk ‘br

lende encyclopedie’ van de Amsterdamse brandweer.

In die jaren waren
huizen met houten
in woonwijken, gev
petroleumstelletjes
era- en Operettegezelschap Thalia staat in het teken van de natuur
Met folders, tv-spotjes, dia-series en stickers werd ‘Brandpreventje’ met zijn 3 O’s
nog heel veel mens
, landschap, elementen bekeken door een satirische, dweperige of
overal gepromoot en de brandweerkorpsen adopteerden hem graag.
niemand telefoon.
vanIno.a.
Antonin
Dvorák,
Gaetano
Donizetti,
George
Bizet,
AmaDe campagnes had
de tv-spotjes werden levensechte beelden getoond van een vlam in de pan in de
van.keuken uit de jaren ‘70.
er was geen geld be
vervolg. Aan het be
caties te weten de Muiderkerk (Linnaeusstraat 37, zondag 30 sept
werd er bij de omsc
propaganda, zoals dat toen nog heette. De mogelijkheid
door ‘onvoorzichtigheid’.
heeft om vele actoren en facetten van brandveiligheid met elkaar te verbinden.
Willem de Zwijgerkerk (Olympiaweg 14, zaterdag 13 okt 20.00 uur
veel ervaring opged
landelijke brandweervereniging en de in- DeDebrandweer
spotjes begonnen
steevast
met
een
is voor
het
gemeentelijk
veiligheidsbeleid een belangrijke partner en adviseur, daarover en die we
is 14,50 euro (korting Stadspas 5 euro en korting
bij inlevering
spectie voor het brandweerwezen organi- debrandweerauto
die met veel
kabaal kwam
gemeente neemt
daartoe
deel in- en is opdrachtgever van de veiligheidsregio en van de voor brandpreventi
ktober 10 euro). Reserveren: 0299-660 254of thaliakaartverkoop@
seerden in 1948 een grote brandweerten- brandweer
aanscheuren,
waarop
het
brandweermandaarbinnen. Naast de wettelijke en collectieve taken die een veiligheidsregio voor Nationaal Brandpre
-amsterdam.nl.
toonstelling. Die was er niet alleen voor een
netje
was ingetekend.
De voorganger
vangemeente ook aanvullende werkzaamheden inkopen (zie boxopgericht door de l
gemeente
verricht,
kan een
de brandweer, maar ook - of juist - voor de 14).
de Vanuit
moderne de
animatie,
zullen
we
maar
zeg- is een sterk relatiebeheer ten opzichte van gemeenten en verenigingen, de in
brandweer bekeken
burgers. Men werd daar en door middel
gen. Vervolgens kwam er een boodschap,
weerwezen én de v
de door de gemeenten ingerichte Omgevingsdienst dus essentieel.
van affiches, folders en ‘causerieën’ op de die aan het seizoen werd aangepast, zoals
Bij de taken en instrumenten van de gemeente gaat het in de sfeer van de omgeving uiteraardcampagnes werden
radio op attent gemaakt. Zo’n ‘causerie’
het gevaar van kaarsjes in of bij een kerstnen een paar jaar w
over de planning, de vergunning en de handhaving. Daarnaast beschikt de gemeente direct of
was gewoon een deftig woord voor ‘radioIn de Dapperstraat kregen de brandweerlieden in 1949 een bloemenhulde als
boom in de winter en campinggasflessen
tingsmateriaal voo
indirect over de hele infrastructuur van buurtwerk, bijzondere instellingen enz. die een vitale
was er een nationa
praatje’. In Amsterdam werd het 75-jarig
in de zomer. De drie O’s werden bekenddank voor hun werk en hun veiligheidsinstructies.
rol kunnen spelen bij ‘brandveilig leven’: het motiveren van burgers om zich te bekommeren later een nationale
bestaan van de beroepsbrandweer in 1949 en populair en vaak waren er persiflages
om de brandveiligheid van zichzelf en van anderen.
naar Amerikaans v
aangegrepen om aandacht te vragen voor
te zien van cabaretiers.

ing Opera- en Operettegezelschap Thalia

Volgende keer: de Bijlmerramp

is goed gevuld, gemeenten hebben steeds meer taken en
brandveiligheid en met lessen op scholen DeDegemeentelijke
brandweerkorpsen‘orderportefeuille’
in Nederland
middelen.
brandveiligheidsbeleid
echter
In 1948 was dehoeft
brandschade
eenniet altijd duur te zijn. Het gaat De drie O’s
en een eigen tentoonstelling in het Stede- minder
en Amsterdam
gingenGoed
de bekende
en
hetkader
twintigvan
jaar De bekendste expo
eerder
om aandacht,
bijvoorbeeld
tijdensramp
de keukentafelgesprekken
in is
het
economische
in de wederop- Op 4 oktober
lijk Museum werden de Amsterdammers vaak
populaire
televisieheld
ook gebruiken
bij
geleden.
Bijna
alle
Amsterdam‘Brandpreventje’ he
Wet Maatschappelijke
Ondersteuning.
Zo kan
Er de
werdgemeente
dan ook veelook via het ‘sociale domein’
zoveel mogelijk ‘brandbewust’ gemaakt. devoorlichting
over brandveiligheid
en lange bouwperiode.
mers weten nog wel wat ze de- weermannetje, dat
invloed
uitoefenen
op het
aandacht besteed aan het voorkomen
tijd domineerde
de boodschap
van‘fysieke
de drie domein’.
den op die zondagavond rond regelmaat vóór of n
Enkel
bij
specifi
eke
afwegingen,
bijvoorbeeld
van branden.in de ruimtelijke ordening of bij het vestigingsIn die jaren waren er nog veel oude
O’s de informatie over brandveilig leven.
half zeven. De brandweer rukte televisie kwam vert
tegenover een conhuizen met houten plafonds, industrieën beleid, wil het nog al eens aankomen op een abstract veiligheidsbelang
natuurlijk meteen uit en stond in branden ontstonde
in woonwijken, gevaarlijke kachels en
In 1990
werd het
Brandprevenje in het donkerof
zonder
je huis snelde
creet
belang
inNationaal
bijvoorbeeld
werkgelegenheid,
het licht
handhaven
van
brandveiligheidseisen
frontlijn
bij de Bijlmerramp. heid, Onwetendhei
[13]
petroleumstelletjes. Bovendien rookten tegenover
tie-instituutbijvoorbeeld
opgeheven, wegbezuinigd,
uit kan komen.
monumentenzorg
. Want de moderne veiligeDaar gaat het de volgende keer heid’, de drie O’s. H
nog heel veel mensen en had nog bijna
en ging men er van uit dat de voorlichhuizen staan nog wel vol met meubels over.
‘onachtzaamheid’ e
niemand telefoon.
tingstaken over konden gaan naar de
van kunststof, die bij het kleinste vuurtje
renwoord was, zod
De campagnes hadden wel succes maar
nieuw gevormde brandweerregio’s,
al dodelijke rookwolken ontwikkelen,

22

In de afgelopen jaren is het idee van gemeentelijke regie soms weggedrukt door de bij wet
voorgeschreven regionalisering van de brandweer en de vorming van de veiligheidsregio.
De Wet veiligheidsregio’s heeft bij veel gemeenten tot onduidelijkheden geleid en tot het
misverstand, als zou de gemeente ‘er niet meer over gaan’. Anderzijds vergeet personeel van
de veiligheidsregio in een enthousiast ‘wij gaan erover’ nog wel eens dat zij er juist nièt over
gaan – formeel niet en feitelijk ook niet.

Box 14: Extra taken via een DVO
In het beleidsplan van de veiligheidsregio wordt vastgelegd welke wettelijke en eventuele andere taken de
veiligheidsregio voor alle gemeenten uitvoert. Dat legt een ‘bodem’ in de dienstverlening van de brandweer.
Vooral op het vlak van risicobeheersing en brandveilig leven kan een gemeente een hoger dienstenniveau
wensen, bijvoorbeeld extra brandveiligheidscontroles op een industrieterrein met zwaardere risico’s. Dat kan
worden geregeld in een dienstverleningsovereenkomst (DVO).

Op een aantal activiteiten kan de brandweer de gemeente(n) wel ondersteunen bij de regiefunctie: de veiligheidsregio is immers van de gemeenten en voor de gemeenten. Bovendien is
er in elke regio een aantal partijen dat op bovengemeentelijke schaal opereert, zoals zorginstellingen met meerdere vestigingen. Het is dan nodig om, vanuit de brandweer, de taal van
de gemeente te spreken. Brandonveiligheid concretiseren in aanwijsbare risico’s, met perspectief op verbetering en met concrete handvatten, is een aangewezen weg. Zowel de gebiedsen objectkennis van de plaatselijke brandweerpost, als de in ontwikkeling zijnde informatiesystemen, kunnen daarbij goede dienst bewijzen. Een goede relatie met de verschillende
gemeentelijke echelons is een voorwaarde.

Landelijke regie
Kan territoriale brandveiligheid op gemeentelijk niveau worden bevorderd, voor functionele
brandveiligheidsvraagstukken geldt dat niet: een gemeente is bijvoorbeeld geen regisseur van
wetgeving en heeft geen invloed op brandveiligheid van consumentengoederen.
Wie is of zijn dat wel? Welke partij is vanuit de overheid bij uitstek aangewezen om de
brandveiligheid in Nederland te bevorderen? Het gaat dan bijvoorbeeld om aandacht voor
wetgeving op ruimtelijke ordening, om sectorale inzet op bouw- en bouwbedrijven, op zorginstellingen, op brandveiligheid in het (technisch) onderwijs, op brandveiligheid van consumentenproducten zoals meubilair, matrassen en elektrische toestellen.
Ook landelijk en op rijksniveau geldt: veiligheidsbeleid is facetbeleid, elk beleidsterrein draagt
een facet ‘veiligheid’ in zich. Elk departement heeft ermee te maken. De gevergde regievoering
is daardoor ook op landelijk niveau niet eenvoudig. Het toenmalige Ministerie van Volksgezondheid, Ruimtelijke Ordening en Milieu gaf in 2009 aan, de bouwregelgeving tot haar domein te
rekenen, de brandveiligheid van de diverse sectoren zoals onderwijs en zorg tot de respectievelijke Ministeries en de coördinatie in algemene zin tot het domein van (toen) het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties[18,p10]. Betekent dit nu dat een zaak van brandveilige matrassen bijvoorbeeld behoort tot het domein van het Ministerie van (nu) Veiligheid en Justitie? Uiteraard zijn er belangrijke spelers actief voor brandveiligheid, zoals de Nederlandse Brandwonden
Stichting, het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid, het Verbond van Verzekeraars,
de Vereniging Nederlandse Gemeenten, het Veiligheidsberaad, de Raad van Brandweercommandanten en het Instituut Fysieke Veiligheid. Nieuwe ontwikkelingen groeien veelal van onderop,
maar dat gaat wel zo goed met de zon van boven. Het adresseren van thema’s die een aspect van
regelgeving in zich hebben ligt toch mede op de weg van de departementen, maar vooralsnog
moet worden vastgesteld dat herkenbare landelijke regie ontbreekt. Het zou een forse stimulans
voor de brandveiligheid betekenen, indien bijvoorbeeld het Ministerie van Veiligheid en Justitie
deze regiefunctie sterker zou kunnen invullen. Het Ministerie heeft onder meer de interdepartementale contacten en kan zo nodig het budget vrijmaken om regie te faciliteren.

23

Brandpreventie is coproductie
Brandpreventie kent technische aspecten en gedragsaspecten en door de decennia heen ligt
het accent dan weer meer op het een en dan weer op het ander. In de jaren ’70 werd ingezet
op gedrag van burgers en op voorlichting, zoals blijkt uit box 13. In de jaren ’90 lag accent op
de versterking van de beoordeling van bouwplannen, op de vergunning en controle, vanaf
2003 was er de focus op gebruiksvergunningen. De laatste jaren is er weer meer aandacht
voor gedrag en voorlichting onder de titel ‘brandveilig leven’ (zie box 15 voor enkele voorbeelden). Daarnaast zijn er, meestal vanuit incidenten, impulsen voor strakkere handhaving.
De handhaving van regels kan succesvol zijn, geen enkele partij echter beschikt over betekenisvolle bevoegdheden om gedrag af te dwingen. Het ontbreken van een eenduidig machtscentrum voor brandveiligheid betekent dat er geen alles omvattende machtsmiddelen zijn.
Het zonder machtsmiddelen beïnvloeden van anderen in netwerken (enigszins misleidend
‘horizontaal sturen’ genoemd), zal dus een prominente plaats innemen in de activiteiten voor
brandveiligheid. Het functioneren in horizontale netwerken vergt wel weer specifieke kwaliteiten. Het gaat erom andere partijen te bewegen tot hun bijdrage aan brandveiligheid en om
burgers te ‘verleiden’ tot brandveilig gedrag.

Box 15: Brandveilig leven
In veel gemeenten worden door- of onder leiding van professionals daartoe ontwikkelde programma’s
uitgevoerd, zoals het programma Geen nood bij brand, Broodje Brandweer en huisbezoek voor plaatsing van
rookmelders. In een aantal gemeenten zijn groepen burgervrijwilligers actief om brandveiligheid te bevorderen.
Deskundigen van de veiligheidsregio helpen bijvoorbeeld met het projectplan, de gemeente stelt rookmelders
ter beschikking, het bedrijfsleven steunt financieel. De vrijwilligers gaan op huisbezoek en geven tips om de
woning (brand-)veiliger te maken. Soms levert de wijk- op dorpsraad de ambassadeurs voor brandveilig leven.
Elders krijgt de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking, die groepsgewijs gespreid in wijken wonen,
aandacht. Met gemiddeld 8 bewoners en één slaapwacht is er eigenlijk te weinig potentieel als er ’s-nachts
brand uitbreekt. Buurtbewoners zijn opgeleid tot BHV-er, die door de slaapwacht kunnen worden gealarmeerd.
Steeds meer woningcorporaties laten bij de jaarlijkse check ook kijken naar de brandveiligheid en plaatsen resp.
controleren een rookmelder. Op diverse middelbare scholen wordt een kleine BHV-opleiding gegeven. De jeugd
gaat vervolgens in de buurt woningen bezoeken. Steeds meer gemeenten laten medewerkers, die op huisbezoek
gaan voor een ‘keukentafelgesprek’ in het kader van de WMO, ook naar brandveiligheid kijken. Juist bij minder
zelfredzamen van groot belang.

Het voorkomen van onveilig gedrag en bevorderen van veilig gedrag zijn weerbarstige doelen, de ‘truc speciaal’ bestaat niet. Gedragsverandering vergt bij enkelvoudige gedragingen
vaak al een doorlooptijd van vele jaren – denk aan het gebruiken van de autogordel of biobak, waarbij bovendien wetgeving, voorlichting en handhaving hand-in-hand gaan. ‘Brandveilig leven’ is echter geen enkelvoudig gedrag, maar een zeer complex samenstel van kennis,
kunde en aandacht. Onveiligheid zit bovendien niet glashelder in de context, je wordt er niet
steeds aan herinnerd zoals aan de autogordel (‘piep - oh ja, autogordel’). Dit neemt niet weg
dat er vele zinvolle activiteiten voor brandveilig leven worden ondernomen. Een werkbare
indeling is in drie taakvelden[27, p10]:
a de kennis-, analyse- en signaalfunctie;
b	de ontwikkeling van methoden en programma’s of (les)pakketten (in landelijke samenwerking), het ‘uitventen’ daarvan en het begeleiden van de uitvoering op brand-technische
aspecten;
c de organisatie en uitvoering van programma’s.
De taken a en b kunnen heel goed door de brandweer worden uitgevoerd, taak c ligt meer op
het terrein van gemeenten, burgers en maatschappelijke organisaties, waarbij de brandweer
één van de vele partners is.

24

De preventie door (advisering bij) vergunningverlening en controle maakt een forse ontwikkeling door. De overheid selecteert de laatste jaren op risico’s eerder dan op regels[18,p4] en die
visie wordt ook bij de brandweer gezien[11]. Immers, meer regels leiden niet vanzelf tot meer
veiligheidswinst. Minder risico vergt minder brandveiligheidszorg en andersom, zoals eerder is
aangegeven bij box 11. De recente gestandaardiseerde bouw die voldoet aan de voorschriften
vergt geen specifieke zorg van de brandweer, de zoveelste uitbreiding van een uitgaansgelegenheid in een samenstel van oude bouw des te meer. Er wordt van de medewerkers met een
adviserende of controlerende taak dus een andere kijk gevraagd en ook een hogere inhoudelijke- en relationele kwaliteit. Dit geldt ook voor medewerkers van de brandweer. Het gaat immers om een hogere moeilijkheidsgraad en adviseren op basis van inhoud vergt meer vaardigheden dan adviseren op basis van regelgeving. Bij de gang van regelgericht naar risicogericht
werken hoort uiteraard wel, dat de overheid bij risico’s van betekenis al haar instrumenten
inzet om de brandveiligheid ook daadwerkelijk te bewaken.

De brandweer bouwt geen flats.
De brandweer maakt noch verkoopt meubelen.
De brandweer ontdekt geen brand.
De brandweer meldt geen brand.
De brandweer kan niet de eerste directe acties nemen.
De brandweer kan niet vluchten.

De ontwikkeling naar risicogericht adviseren en controleren doet niet af aan het belang van
betrokkenheid van de brandweer bij bouw en gebruik. Als je goed genoeg bent om via de repressie ‘de rommel op te ruimen’, dan moet je ook goed genoeg zijn om mee te helpen dit te
voorkomen. Het steeds weer ervaren van brand geeft daartoe ook een extra motivatie. Daarnaast is het belangrijk dat de brandweer ‘aan de voorkant’ meekijkt, uit eigenbelang. Brandweermensen gaan naar binnen als anderen naar buiten rennen. Dan is het wel belangrijk om
te weten wat je kunt verwachten en of de brandveiligheidsvoorzieningen goed zijn gepland
(advies) en of die nog in orde zijn (controle). Kortom, het is voor de brandpreventie en voor
het veilig optreden tijdens brandbestrijding van groot belang dat de brandweer haar rol in
advisering en toezicht kan blijven vervullen. Zo blijft de veiligheidsketen gesloten. Dit vraagt
aandacht, gezien de privateringstendens in de vergunningverlening voor- en het toezicht op
de bouw.

Bestrijding van woningbrand is coproductie
Nu we toekomen aan de bestrijding van woningbrand wordt het hele speelveld een stuk
eenvoudiger. Om te beginnen start vanaf ‘de knoop’ in de vlinderdas een nieuw verhaal. Het
voorkómen heeft kennelijk gefaald, want het brandt. Tegenhouden is nu het devies: vluchten,
redden, bestrijden, blussen. Bovendien is het aantal partijen, dat bij de preventie zo ruim en
onoverzichtelijk is, ineens gekrompen tot drie: slachtoffers, omstanders en brandweer. Hoewel de brandweer ook rollen vervult ‘aan de voorkant’, ligt het zwaartepunt daar bij de vele
anderen. Bij de bestrijding van brand is de brandweer één van de belangrijke actoren.
In de cascade (zie box 7) zijn de hoofdstappen bij woningbrand in beeld gebracht. Het verhaal
van de bestrijding begint bij de start van de brand, eventueel in smeulende vorm. Nu begint
de vitale factor ‘tijd’ te lopen. Indien het vuur niet vanzelf dooft zal het escaleren. Snelle
ontdekking maakt snelle actie mogelijk. Hoe langer de ontdekking op zich laat wachten, des
te dichterbij komt het moment dat de brand escaleert. Zolang de brand niet is ontdekt kan
ook niet worden ingegrepen, niet door de omstanders en niet door de brandweer. Alleen de
omstanders (veelal de potentiële slachtoffers) kunnen de brand ontdekken – de brandweer
ontdekt geen brand. Rookmelders zijn een goed hulpmiddel om brand te ontdekken. Daarom
dat bijvoorbeeld de Brandwonden Stichting een rookmelderteam heeft8 en dat de brandweer
zozeer rookmelders bepleit – niet alleen het monteren maar ook het actief houden. Na ontdekking moet brand direct worden gemeld en kan de brandweer te hulp schieten. Ondertus-

De factor tijd is
essentieel bij de
brandbestrijding.

8

https://brandwondenstichting.nl/brand-voorkomen/rookmelderteam/

25

sen kunnen mogelijke slachtoffers en omstanders de brand bestrijden, reddend optreden dan
wel vluchten. Zoals eerder gezegd: de (potentiële) slachtoffers zijn ‘eigenaar’ van het incident,
de brandweer levert een vaak essentiële hulp. Zonder de brandweer zullen vele branden escaleren, maar zonder optreden van de omstanders loopt elke brand uit op een drama, zie ook
box 16. Het verschil tussen het aantal woningbranden en het aantal slachtoffers geeft aan dat
(zelf)redzaamheid werkt. Het aantal brandschademeldingen bij verzekeraars is ook hoger dan
het aantal brandmeldingen bij de brandweer – veel wordt dus door burgers zelf opgelost.
Als de brandweer ter plaatse komt zal zij direct een afweging van de risico’s moeten maken
voor de inzet: naar binnen gaan om een redpoging te ondernemen en/of de brand binnen
bestrijden en niet verder te laten uitbreiden of buiten blijven om de brand te bestrijden en
schade en de negatieve effecten voor de omgeving te beperken?9 Een valkuil voor de brandweer is, onverantwoorde risico’s te nemen om onvoldoende of falende maatregelen eerder in
de keten te compenseren.
Al met al, goede brandveiligheid komt alleen met coproductie en dat geldt ook voor het onderdeel incidentbestrijding. Alleen samenwerking tussen omstanders, potentiële slachtoffers
en brandweer kan tot succes leiden.

De factor ‘tijd’
In algemene zin is het duidelijk. Het gaat branden en als niet wordt ingegrepen escaleert
de brand totdat alle brandende materialen tot in de verre omgeving zijn verteerd. Vraag is
dan of er iets is te zeggen over het tijdsverloop en over de dynamiek daarbinnen. Dat geeft
immers aan de burgers en aan de brandweer handvatten voor de eigen acties en wat men van
elkaar kan verwachten.
Uit de jaren ’80 stamt binnen de brandweer het gebruik van de ‘standaard brandkromme’.
Zowel de ervaring, als onderzoek[15] geven aan dat de brandkromme nauwelijks voorspellende
waarde heeft voor het brandverloop in de praktijk. De standaard brandkromme houdt bovendien geen rekening met de toegenomen toepassing van kunststoffen in het interieur en in
de bouw en ook niet met de rookverspreiding. Juist die rookverspreiding heeft invloed op de
vluchttijd en het slachtofferschap. Het woord ‘standaard’ geeft al aan dat deze kromme zich
goed verhoudt tot een laboratoriumopstelling, maar de praktijk blijkt weerbarstiger.

Het verhaal dat slachtoffers slechts circa drie minuten de tijd hebben om te vluchten
blijkt in Nederland niet altijd te kloppen. Er is geen standaard brandverloop. Bij tijdige
ontdekking kan de overlevingstijd oplopen tot 10-15 minuten. Het nemen van eigen
verantwoordelijkheid door burgers blijkt een belangrijk onderscheidend criterium.
De burger moet zich bewust zijn van het feit dat een moderne brand snel om zich heen
kan grijpen en de brandweer over het algemeen gewoon niet op tijd kan zijn om in de
woning het vangnet te zijn voor de veiligheid van de bewoners. (Zelf)redzaamheid is dan
ook een vereiste. Naarmate de burger zelf zich beter heeft voorbereid, kan de brandweer
ook meer doen.

De afgelopen jaren is het ‘drie-minuten-scenario’ populair geworden mede door filmpjes op
internet en ook breed verspreid door hoger kader van de brandweer: door de toepassing
van kunststoffen is het in het brandcompartiment binnen 3 minuten gebeurd[26]. Dit heeft
geleid tot een algemeen beeld, dat slachtoffers circa drie minuten de tijd hebben om zich in
veiligheid te brengen. Bij dit soort tijdbalken staat de brandweer uiteraard machteloos en de
optie van redden kan in dergelijke scenario’s gewoon vervallen. Maar klopt dit beeld ook? Het
strookt in elk geval niet met wat brandweerpersoneel over uitrukken rapporteert.

9

Voor het verder specificeren van deze inzetalternatieven is het kwadrantenmodel ontwikkeld. Dit helpt bij het bewust schatten van
het stadium waarin de brand zich bevindt, afgezet tegen de nog te behalen doelen (redding, (neven)schadebeperking) en gezien de
risico’s voor de brandweer. Branden brengen vandaag méér risico’s voor de brandweer met zich mee dan vroeger.

26

Om meer zicht te krijgen op het tijdsverloop is in 2014 een reeks praktijkonderzoeken uitgevoerd, waarvan hieronder de eerste voorlopige resultaten kunnen worden gemeld (zie bijlage
4, Samenvatting en conclusies brandproeven Zutphen). Kijkend naar zowel de werkpraktijk als
de onderzoeken luidt de conclusie, dat er geen standaard is voor het brandverloop in woningen. Het verloop hangt af van zeer veel factoren. Staat er een raam of deur open? En hoe ver?
Staat het bankstel wel of niet voor het raam? Waar komt de wind vandaan? Hoe veel meubels
en prullaria staan waar in de woning? Alles heeft invloed. In het ene geval escaleert de brand
na 3 minuten, in een ander geval na 12 minuten, in weer een ander geval wil het gewoon niet
branden. In veel van de gevallen kan een brand smoren door zuurstofgebrek, of omdat het
voorwerp van ontstaan onvoldoende warmte produceert om andere voorwerpen te laten ontsteken. Deze ‘smoorbranden’ gaan gepaard met veel rook, die zich bovendien heel snel door
de woning verspreidt en ook heel snel een onoverleefbare situatie kan veroorzaken. Indien de
deuren naar de plaats van de brand gesloten worden gehouden, kan de overleefbare verblijfstijd oplopen tot 10-15 minuten of meer. Slaapkamerdeuren kunnen het tot wel 20 minuten
volhouden, blijkt uit onderzoek[1]. In het geval dat vluchten onmogelijk is door fysieke omstandigheden of verminderde zelfredzaamheid of door de rook te gevaarlijk, zou het dus zelfs
mogelijk zijn je te verschansen in een gesloten ruimte en te wachten op de brandweer voor
redding. Dit is uiteraard geen aanbeveling voor een algemene gedragslijn, maar het geeft aan
dat zelf maatregelen treffen loont, de kans op overleven wordt vergroot en de mogelijkheden
voor de brandweer om reddend op te treden nemen toe. Het ‘3-minutenscenario’ vergt dus
relativering.

Box 16: Tijd is belangrijk, maar niet alleen de opkomsttijd van de brandweer
Amsterdam, juni 2012, brandmelding vanaf de Nieuwezijds Voorburgwal, overdag, om 10.14 uur. De brandweer was binnen 5 minuten na de melding ter plaatse met twee voertuigen en zette direct in op redding. Op
dat moment was de brand al uitslaand, zowel aan de vóór- als achterzijde van het pand. Er was waarschijnlijk
een brandversneller aanwezig (brandbare vloeistoffen e.d.). Een van de slachtoffers maakte een fatale sprong
vanaf de 2de verdieping, nog voordat de brandweer arriveerde. Het pand had maar één toegang. De redding
in het pand moest worden afgebroken vanwege de gevaarzetting. De brand bedreigde ook de belendende
gebouwen. Na de blussing werd in het pand nog een overleden slachtoffer gevonden. De brandweer voldeed
ruim aan de opkomsttijd, maar het resultaat was dramatisch. De brand werd kennelijk niet snel ontdekt en
greep wel snel om zich heen. Dan kan de brandweer weinig méér doen dan de belendingen beschermen,
hetgeen in dit geval is gelukt, zij het met rook- en waterschade. Bron: Brandweer AA[3].

Wordt de brand niet snel ontdekt dan neemt het risico snel toe. De taak van de brandweer is
dan primair ervoor te zorgen dat de brand binnen het compartiment blijft en de mensen die
in de belendingen wonen zo nodig te helpen een veilige omgeving te vinden.
Er ontstaan zodoende verschillende scenario’s, afhankelijk van de mate waarin bewoners
zich hebben geprepareerd op brand (rookmelders, kleine blusmiddelen enz.). Het nemen van
eigen verantwoordelijkheid door burgers blijkt een belangrijk onderscheidend criterium.

Ontdekkingstijd, melding, scenario’s
De effectiviteit van de brandweer is, zoals eerder aangegeven, niet alleen afhankelijk van de
snelheid van de brandweer, maar ook van de inzet van anderen in het voortraject waar het gaat
om brand voorkomen, brand ontdekken en brand melden. Gegeven dat brand wordt gemeld, rust
op de brandweer de plicht er zo snel mogelijk te zijn. De opkomsttijd is een belangrijke kwaliteitsmaat voor de brandweer, maar welke normen kunnen hiervoor worden aangehouden? Gezien de
vele variabelen die van invloed zijn op brand, is er geen wetenschappelijke beschrijving van een
‘standaardbrand’ mogelijk en deze zou gezien de variëteit in de praktijk ook niet zinvol zijn.
Het gaat dus om normen die zich vanuit de praktijkervaring aandienen.

27

Normen voor de opkomsttijden bestaan in Nederland al sinds het jaar 1872 (Amsterdam,
opkomsttijd 4 minuten[2]). Sinds 1966 golden normen vanwege de Inspectie voor het Brandweerwezen als advies aan de gemeenten. Later zijn deze normen als te bereiken gemiddelden
opgenomen in de brancherichtlijnen Handleiding Brandweerzorg 1992 en de Leidraad Repressieve Basisbrandweerzorg 2006 – al zijn ze niet exact hetzelfde. Nu zijn deze - objectgerichte
- normen vastgelegd in het Besluit veiligheidsregio’s, waarmee de status veranderde van een
branchenorm als gemiddelde met inspanningsverplichting naar wettelijk vastgelegde maximumtijd, met de mogelijkheid om bestuurlijk hogere opkomsttijden vast te stellen op grond
van inhoudelijke motivering.
Deze normen hebben geen wetenschappelijke basis, maar komen voort uit ervaringsgegevens
en deskundigenoordeel. Met name in minder verstedelijkte gebieden zijn de nu geldende
normen soms moeilijk te halen, meer dan 50% van de objecten in Nederland kan niet binnen
de norm worden bereikt. Dit heeft geleid tot bestuurlijke bezwaren tegen de systematiek in
het Besluit veiligheidsregio’s en tot de vraag of het stelsel wel deugt. Zijn strakke opkomsttijden wel zinvol, zeker waar redding door de brandweer volgens sommige sprekers toch niet
aan de orde is? Achterliggend speelt mee dat korte opkomsttijden dwingen tot een fijnmazig
net van brandweerposten, met bijbehorende kosten. Dat is essentieel voor de brandweer,
maar heeft uiteraard financiële effecten.

Box 17: Opkomsttijd en de bouwregelgeving
De huidige wetgeving biedt de mogelijkheid om slechts een brandwerendheid van de buitenzijde van het
compartiment te eisen van 20 minuten. Het gaat hierbij om regels betreffende bestaande bouw.
In een negatief scenario kan het dus zijn dat na het ontstaan van een brand in een compartiment, de brand
na 20 minuten uitslaat, buiten het compartiment treedt en gevaar oplevert voor derden. Om effectief te
kunnen optreden moet de brandweer in deze redeneerlijn dan ook 20 minuten na het ontstaan van de brand
inzetbaar zijn om de brand niet te laten overslaan buiten het compartiment.
Hiervoor moet de brand wel tijdig ontdekt en gemeld worden. In de redeneerlijn wordt ervan uitgegaan dat
bij de aanwezigheid van rook- en/of brandmelders een brand binnen vijf minuten kan worden ontdekt. Stel
dat de brand na het ontdekken binnen 5 minuten gemeld kan worden. Dan resteren er nog 10 effectieve
minuten waarin de brandweer ter plaatse moet komen, teneinde verdere uitbreiding buiten het compartiment
te voorkomen. Deze 10 minuten vormt de effectieve opkomsttijd voor een gemiddeld risico. De plaats van de
brand bepaalt mede de kans op- en het moment van brandoverslag. Daarom is soms een snellere tijd dan 10
minuten wenselijk en kan in sommige gevallen de opkomsttijd iets langer zijn dan 10 minuten.

Er zijn stemmen opgegaan om de normen helemaal uit de regelgeving te halen, want de
opkomsttijd is slechts één van de factoren die de uitkomst van brand bepalen. Anderzijds is de
opkomsttijd wel een vitale kwaliteitsmaat, zeker ook voor de burger. Die kan via de opkomsttijd het bestuur motiveren om de brandweer in staat te stellen er ‘snel te zijn’. Maar hoe snel
is snel?
De bovengenoemde resultaten van de tests in Zutphen steunen in ordegrootte grofweg de
normen in het huidige stelsel. Daarbij wordt niet een nieuw soort standaardbrand geïntroduceerd, maar is wel getracht om de brug te slaan tussen de variëteit van brand enerzijds en
hanteerbare regels anderzijds. De variëteit die brand met zich meebrengt kan als vuistregel
worden ondergebracht in twee scenario’s. In het geval dat bewoners die voorzorgen hebben
genomen en brand snel wordt ontdekt en gemeld, kan de brandweer met een opkomsttijd
van ordegrootte 10 minuten nog reddend optreden. In het geval dat brand laat wordt ontdekt of gemeld kan met een opkomsttijd van ordegrootte 10 minuten nog worden voorkomen dat ook belendende percelen in rook opgaan (zie box 17). Als referentie is de situatie in
het buitenland onderzocht, opgenomen in bijlage 2.

28

Opkomsttijd en slagkracht
De bovenstaande scenario’s geven indicaties voor de opkomsttijd. Het ligt voor de hand om
deze opkomsttijden te koppelen aan het brandrisicoprofiel. Nu zijn er theoretisch zeer veel
profielen. Voor het overzicht is voor de opkomsttijden gekozen voor een indeling van gebieden in 3 niveaus, op basis van de benadering in gebouwgroepen zoals aangereikt in Basis voor
Brandveiligheid[14]. Vervolgens geldt dan weer: hoe hoger het risico des te slagvaardiger de
brandweerzorg – in dit geval een kortere opkomsttijd. De opkomsttijd kan dus variëren naar
gebied: regio, subregio, gemeente, wijk, buurt. Gaat het om een buitengebied met veelal

Box 18: Opkomsttijden in bandbreedte per risiconiveau
Hieronder is het voorstel voor de opkomsttijden opgenomen voor de eerste tankautospuit. De benadering is als volgt. Per gebied wordt een
‘overheersend karakter’ vastgesteld. Op basis van dat karakter wordt de locatie van kazernes bepaald. ‘Hot-spots’ binnen dat gebied vergen speciale aandacht, maar zijn geen aanleiding voor het wijzigen van het dekkingsplan. Dat komt aan de orde indien het karakter van het
gebied verandert. De omgeving waarin een object staat is immers voor een belangrijk deel bepalend voor de risico’s die een brand met zich
meebrengt. Als opkomsttijd geldt een bandbreedte, waarmee rekening wordt gehouden met plaatselijke en toevallige omstandigheden en
met het gegeven dat een brand nooit een exact vast te stellen verloop kent. Zie ook bijlage 7, ‘De indeling van gebieden in risiconiveaus’.
Omdat naast het redden ook de beperking van de overslag een belangrijke opgave is, ligt het voor de hand dat de maximumtijden voor
verspreid liggende woningen hoger mogen liggen.

Risiconiveau

Overheersend karakter van het gebied

Minuten*

1

– o ude binnensteden (woningen, gebouwen voor zelfredzame personen zoals hotels, kantoren, winkels, publieksgebou-

4-10

wen, scholen en industriegebouwen)
– g ebouwen voor slapende niet-zelfredzame personen (gevangenissen, ziekenhuizen en verpleegtehuizen)
– p ortiekwoningen en woongebouwen hoger dan 20 meter
2

– woningen

7-13

– g ebouwen voor zelfredzame personen (incl. industrie)
3

– verspreid liggende woningen

12-18

– verspreid liggende gebouwen voor zelfredzame personen (incl. industrie)

De inspanning moet zijn gericht op het behalen van de streefwaarde, zijnde de gemiddelde tijden in deze bandbreedte
(respectievelijk 7, 10 en 15 minuten).
Gezien de zeer beperkte mogelijkheden die de brandweer nog heeft om reddend op te treden in de hogere tijden van
risiconiveau 3 zal duidelijk zijn dat hier de (zelf)redzaamheid erg belangrijk is.
* De gegeven minimale waarde is een inzichtwaarde, uiteraard mag het altijd sneller

vrijstaande woningen, dan zal woningbrand beperkt blijven tot het object en is de kans op
gevaar voor derden klein. Gaat het om een oude binnenstad, met veelal portiekwoningen,
dan is de kans op gevaar voor derden erg groot. Gezien de variaties die zich in de praktijk
altijd voordoen, denk aan weers- en verkeersomstandigheden, is het verstandig om niet één
tijdsgetal per risicoklasse te noemen, maar te kiezen voor een bandbreedte. Op basis van
praktijkervaringen en de tests te Zutphen is een realistische invulling ontwikkeld, opgenomen
in box 18 en bijlage 7, ‘De indeling van gebieden in risiconiveaus’.
De huidige brandweerdekking in Nederland is in kaart gebracht. De voorgestelde systematiek is
uitvoerbaar bij globaal genomen het bestaande netwerk van brandweerposten (zie bijlage 5).
Zoals boven aangegeven is de effectiviteit van de brandweer afhankelijk van het ‘voorwerk’,
dat bijna altijd door andere actoren moet worden gedaan. Maar als de brandweer er moet
zijn, dan is er snel zijn een noodzakelijke voorwaarde voor effectief optreden, gegeven de
situatie zoals die dan is. Vandaar dat de opkomsttijden worden gerekend in minuten en niet

29

in kwartieren, uren of dagdelen. Maar méér dan een noodzakelijke voorwaarde is het niet.
Als de brandweer arriveert, wat staat er dan voor de deur?
De tankautospuit met een bemanning van 6 personen, met elk eigen taken, is de standaard
respons van de brandweer op de melding van woningbrand. In de geïndiceerde gevallen gaat
tevens een redvoertuig (ladderwagen of hoogwerker) mee, met dezelfde opkomsttijd. Daarbij
dienen uiteraard alle voorbereidingen aan de zijde van de brandweer in orde te zijn (samenstelling, vakbekwaamheid, materieel en bepakking enz.). Binnen de visie ‘Uitruk op Maat’
zoals die momenteel wordt uitgewerkt10[4] kan het passen om de slagkracht van de eerste
tankautospuit ter plaatse te brengen met twee voertuigen.

Box 19: De uitzondering bevestigt de regel
De maximale opkomsttijd van 18 minuten staat als een keiharde eis. Dan zijn er toch altijd enkele gevallen
waarin aan die eis simpelweg niet voldaan kàn worden. Een goed voorbeeld daarvan is het eilandje Tiengemeten, gelegen in het Haringvliet. Een natuurgebied met enkele woningen en boerderijen, inclusief horeca
en zorgfunctie. De brandweer moet hier met het pontje worden overgezet. VRZHZ heeft hier, samen met de
bewoners, specifieke actie in de preventieve en preparatieve sfeer genomen[28]. Ondanks dat kan het er
toch branden, zoals bleek op 30 juni 2011 toen een herberg in de as werd gelegd. Er vielen gelukkig geen
slachtoffers.

De benodigde slagkracht is uiteraard afhankelijk van de feitelijke aard van de woningbrand,
van de ‘klus’ die moet worden geklaard. In het negatieve scenario zoals aangegeven in box 17,
van een ontwikkelde brand met slachtoffers en rookverspreiding naar aangrenzende woningen zijn er drie klussen: het beperken van de uitbreiding naar belendende woningen, het
redden van personen in het compartiment waar de brand woedt en het bieden van hulp aan
bewoners van de aanliggende woningen bij het vinden van een veilige omgeving.
Deze klussen moeten tegelijkertijd worden aangepakt, omdat ze alle urgent zijn. Dit kan niet
met één tankautospuit met 6 personen. Daarom blijft een dicht netwerk van brandweerposten noodzakelijk.
Omzetting van dit scenario naar een vuistregel gaat via het brandrisicoprofiel. In deze rapportage wordt geen norm voorgesteld, maar de volgende benadering ligt voor de hand. Zijn er
geen aangrenzende woningen of gaat het om nieuwbouwhuizen, dan kan de tweede tankautospuit wat later komen. Is er sprake van oude, gestapelde, bouw met één vluchtweg, dan is
een strakkere norm op z’n plaats.
Gezien de grilligheid van brand en de vele variabelen die van invloed zijn, is zoals gezegd een
‘harde’ onderbouwing van opkomsttijden niet mogelijk. Aan de ene kant is er de ‘gestaafde ervaring’ zoals hierboven beschreven, anderzijds is er de maatschappelijke verwachting.
Brandweer hoort er ‘snel’ te zijn, waar heb je anders brandweer voor? In het voorstel betekent dit, dat in heel Nederland een tankautospuit ter plaatse dient te zijn binnen de normen
van niveau 3, dus uiterlijk binnen maximaal 18 minuten na de melding. In enkele gevallen in
Nederland is dit niet realistisch. Dan dient, samen met de eigenaars/gebruikers, te worden
bekeken welke maatregelen geëigend zijn. Zie box 19.

Incidentbestrijding
vergt redundantie.

Bij het bepalen van de uiteindelijke slagkracht moet ook rekening worden gehouden met de
daarop volgende tankautospuiten. Het gaat immers niet alleen om woningbrand, maar ook
om bijvoorbeeld industriebranden, die vaak een grotere slagkracht vragen dan twee tankautospuiten. Deze incidenten komen in de voorliggende rapportage niet aan de orde. Een en
ander onderstreept de noodzaak van een fijnmazig stelsel van brandweerposten, posten die
dan tevens hun waarde bewijzen bij technische hulpverlening, bij bijzondere omstandigheden
en grootschalig optreden. Incidentbestrijding vergt redundantie.

10

Het kader Uitruk op maat is op 28 november 2014 vastgesteld door het Veiligheidsberaad en wordt nu technisch verder uitgewerkt.

30

De agenda voor minder brand, minder slachtoffers en minder schade

Kennis van brand is
een noodzakelijke
voorwaarde voor
het effectief voorkomen, beperken en
blussen van brand.

En nu weer terug naar de centrale vraag: hoe bereiken we minder branden, minder slachtoffers en minder schade? Brandveiligheid is coproductie, het is het resultaat van prestaties van
vele actoren, het is een ketenresultaat. De agenda voor minder branden, minder slachtoffers
en minder schade zal dus altijd meerdere activiteiten omvatten en zal meerdere partijen aanspreken, die de brandveiligheid kunnen beïnvloeden of mede tot stand brengen.
Terecht stelt de wet eisen aan de brandweer, maar met die eisen alléén wordt geen brandveiligheid georganiseerd. Brandveiligheid wordt bevorderd door zwakke schakels in de keten
te versterken. Dat betekent dat risicofactoren moeten worden aangepakt, door de verantwoordelijke actoren aan te spreken en voor brandveiligheid te winnen. De strategie daarbij
is zoeken naar winstpotentie: welke factoren zijn relatief eenvoudig te verbeteren en welke
actoren zijn relatief gemakkelijk aanspreekbaar? De regie van deze activiteiten ligt voor het
plaatselijke bij de gemeenten, ondersteund door de veiligheidsregio, en voor het landelijke
bij het Rijk, ondersteund door onder andere de landelijke samenwerkingsverbanden van de
brandweer (Veiligheidsberaad, Raad van Brandweercommandanten / Brandweer Nederland,
Raad van Directeuren Veiligheidsregio’s).
Voor het landelijke niveau ziet de agenda voor minder brand, minder slachtoffers en minder
schade er dan als volgt uit, waarbij per thema indicatief de belangrijkste acties en actoren zijn
aangegeven:
1

Het bekorten van de ontdekkingstijd door het verbeteren van de rookmelderdichtheid.
Door het verplichten van rookmelders, het bevorderen van landelijke en lokale voorlichtingsacties, het daadwerkelijk plaatsen van rookmelders en het bevorderen van innovaties
op het gebied van snelle branddetectie en -melding.
Actoren: Ministerie van BZK / Wonen en Rijksdienst, Verbond van Verzekeraars, Nederlandse Brandwonden Stichting, Brandweer Nederland en gemeenten.

2	Het beperken van de brandsnelheid door het bevorderen van brandveilig bekleed
meubilair, zónder vlamvertragers.
Door wet- en regelgeving.
Actoren: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Consumentenorganisaties,
Verbond van Verzekeraars, Nederlandse Brandwonden Stichting, Brandweer Nederland.
3

Het bevorderen van brandveilige techniek en brandveilig gedrag.
Door het ontwikkelen van een veiligheidscheck voor woningen.
Actoren: Verbond van Verzekeraars, Nederlandse Brandwondenstichting, Vereniging Eigen
Huis, Brancheorganisaties van makelaars, Bouwend Nederland, Brandweer Nederland.

4

Het versterken van het vakmanschap brandveiligheid in de bouw en installatietechniek.
Door het borgen van brandveiligheid in het bouw- en installatiegerelateerd technisch
onderwijs.
Actoren: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, HBO-Raad, MBO-Raad, universiteiten, Verbond van Verzekeraars, Nederlandse Brandwondenstichting, Brandweer
Nederland.
Op deze onderwerpen is in het verleden in meer- of mindere mate actie ondernomen,
maar tot nu toe heeft het ontbroken aan een afgewogen strategie en aan landelijke regie.

5

Het versterken van de rol van gemeenten bij het bijeen brengen van het facetbeleid.
Door het bevorderen van het opstellen van (integraal) veiligheidsbeleid in de gemeenten,
met name gemeenten die dit nog niet hebben. Hierdoor kunnen gemeenten invulling geven aan hun ‘verbindende rol’ op de beleidsterreinen met een facet ‘veiligheid’. Nog niet
alle gemeenten hebben een integraal veiligheidsbeleid.
Actoren: Gemeenten / VNG, Brandweer Nederland.

31

Naast deze inhoudelijke onderwerpen staat de brandweer zelf, samen met anderen, aan de
lat voor een aantal essentiële zaken:
1

Het overstappen op gebiedsgerichte opkomsttijden.
De objectgerichte opkomsttijden in het Besluit Veiligheidsregio’s waren een van de aanleidingen tot het project RemBrand. Er is nu een alternatief met gebiedsgerichte opkomsttijden geformuleerd, dat beter aansluit op de brandweerpraktijk. Dit vergt een aanpassing
van het Besluit Veiligheidsregio’s.
Actoren: de veiligheidsregio’s en het Ministerie van Veiligheid en Justitie.

2	Het ontwikkelen van een landelijk uniforme methodiek voor regionale brandrisicoprofielen.
De veiligheidsregio’s zouden er goed aan doen om landelijk te komen tot één werkwijze
voor een brandrisicoprofiel, om op die wijze de informatiehuishouding te stroomlijnen.
Actoren: de veiligheidsregio’s en het Ministerie van Veiligheid en Justitie.
3

Het bevorderen van kennisontwikkeling.
Door het uitvoeren van brandonderzoek, incidentevaluatie en wetenschappelijk onderzoek naar brandgerelateerde onderwerpen. Kennis van brand is namelijk een noodzakelijke voorwaarde voor het effectief voorkomen, beperken en blussen van brand.
Actoren: Instituut Fysieke Veiligheid, Wetenschappelijke Raad Brandweer, de Teams Brandonderzoek, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, universiteiten en onderzoeksinstituten.

Slotwoord
Na alle aandacht voor preventie- en bestrijding van woningbranden is het goed om aan te
geven, dat de brandweer méér doet dan dat.
RemBrand gaat in op de technische functie van woningbrandbestrijding. Daarnaast is er, voor
de burger, de emotionele functie. Effectief blussen is uiteraard de wens, maar ook de inspanningsverplichting is van waarde, zelfs in de gevallen die slecht aflopen. Er is dan tenminste
alles aan gedaan en dat is voor overlevende slachtoffers belangrijk. Die inspanningsverplichting is ook een belangrijk motief voor het brandweerpersoneel.

Uitrukken brandweer in 2013:
- brand 36.050
- hulpverlening 49.384
(beide exclusief loos alarm)[7].

Effectief optreden kan zodoende niet alléén worden beoordeeld aan de hand van het vuur.
De brandweer scoort niet voor niets het hoogst als het gaat om meest betrouwbare beroepsgroep.
Woningbrand is belangrijk, maar slechts een beperkt deel van de ‘orderportefeuille’ van
de brandweer. Er zijn meer zaken die kunnen branden. Daarnaast heeft de brandweer een
belangrijke rol in de technische hulpverlening. Dit omvat een breed palet, met o.m. ernstige
verkeersongevallen, beknellingen en bij nood ook liftopsluiting of buitensluitingen. Over de
kleinere incidenten wordt wel eens gezegd dat deze niet bij de brandweer horen. Onterecht
– het gaat erom dat de burger kan terugvallen op een gedegen maatschappelijk vangnet, op
het moment dat hij waardoor dan ook in de problemen is beland en hulp nodig heeft. Met de
vergrijzing zal de kleine hulpverlening juist in belang toenemen.
Naast dat kleine is er het grote - bij rampen en onder bijzondere omstandigheden, zoals
eilandvorming bij storm, ijzel of uitval van elektriciteit, is de brandweer immers de partij waar
burger en overheid zich op verlaten. De brandweer is de enige parate dienst is in ons land
die binnen enkele minuten tientallen mensen op de been kan krijgen, compleet met vakmanschap, verbindingen, structuur en gereedschap.

32

Tot slot heeft de brandweer voor de overheid een belangrijke symboolfunctie. Door de
fijnmazige aanwezigheid van de brandweer in wijken en dorpsgemeenschappen is de brandweer daar vaak de enige vertegenwoordiger van de overheid, met bovendien doorgaans een
stevige lokale verankering.
De aanleiding tot de voorliggende publicatie was de landelijke discussie over de opkomsttijden. Die discussie beoogt, door het integraal brandveiligheidsconcept opnieuw onder de
aandacht te brengen, de brandveiligheid te versterken en niet het afbreken van de fijnmazige
repressieve organisatie. Die fijnmazig georganiseerde hulptroepen hebben we nu en in de
toekomst hard nodig.

Bijlagen
1
2
3
4
5
6
7

De opdracht RemBrand
Ervaringen uit het buitenland
Het brandveiligheidsmodel
Samenvatting en conclusies brandproeven Zutphen
Dekking brandweer Nederland
Mindmap: oorzaak en gevolgrelaties
De indeling van gebieden in risiconiveaus

33

Bijlage 1
Opdracht project RemBrand
De opdracht van het veiligheidsberaad luidde als volgt:
“Benoem criteria (of indicatoren) die van invloed zijn op de brandveiligheid in Nederland”.
Bij deze opdracht is aangegeven dat de prestaties van de brandweer op dit moment hoofdzakelijk gemeten worden door de wettelijke opkomsttijden en dat een onafhankelijk instituut
tijdens RemBrand fase 1 heeft laten zien dat deze manier van meten niet proportioneel is en
de lading niet dekt.
Aan deze opdracht zijn zes inhoudelijke deelopdrachten en randvoorwaarden gekoppeld:
–	Definieer criteria in termen van output- en outcome voor alle schakels van de veiligheidsketen, die een effect hebben op de impact van de brandweerzorg voor de maatschappij.
–	Borduur daarbij voort en sluit aan op de basis die het TNO rapport RemBrand fase 1 heeft
gelegd.
–	Het brandweermanagement moet deze kunnen hanteren om inzicht te geven aan hun
bestuurders, in de wijze waarop zij werkt aan de maatschappelijke impact van al haar wettelijke taken.
–	Middels deze criteria dient het logische verband tussen de taken van de brandweer en de
maatschappelijke impact inzichtelijk te kunnen worden gemaakt.
–	Tevens dient onderzocht te worden in hoeverre criteria uit verschillende schakels van de
veiligheidsketen onderling gewogen kunnen worden c.q. elkaar onderling kunnen beïnvloeden.
Verken ook in hoeverre horizontalisering in het kader van brandveiligheid op een meetbare
wijze kan worden geïntroduceerd: een beweging naar een meer gezamenlijk en meer gelijkwaardig optreden van overheid en samenleving, waarbij beide aanspreekbaar zijn op hun
activiteiten.

34

Bijlage 2
Ervaringen uit het buitenland
Op een nationale brandweerconferentie in Engeland in 2010 meldde de verantwoordelijk
minister het volgende:
“ We have fantastic Fire and Rescue Services in this country and it’s time we stopped tying them up in red tape and give them more freedom to serve their communities. We rely
on our firefighters to keep us safe not waste resources on bureaucracy.”

Inleiding
In het kader van het project RemBrand is met name gekeken naar de ons omringende
landen. Om de wijze waarop deze omgaan, of aankijken tegen het meten van de prestaties
van de brandweer zijn bezoeken gebracht aan de brandweer in Engeland (Nottingham),
Duitsland (Bocholt), België (Gent), Tsjechië (Ostrava), Denemarken (Kopenhagen) en Zweden
(Malmö). Daar is gekeken welke indicatoren worden gebruikt, welke wettelijk zijn vastgelegd en wat de ervaringen ermee zijn. De besproken thema’s zijn:
–
–
–
–

Wettelijke taak brandweer.
Indicatoren om de kwaliteit van de brandweer te bepalen.
Registratie en verantwoording van de behaalde doelen.
Beleid en ervaringen met opkomsttijden.

Naast de zes bezochte landen zijn ook gegevens opgevraagd en verzameld over het (wettelijke) beleid ten aanzien van opkomsttijden van Noorwegen, Slovenië, Estland, Hongarije,
Spanje, Oostenrijk en Frankrijk. Tevens is bij deze landen gekeken of ze regels of richtlijnen
omtrent voertuigbezetting hebben.

Thema 1: wettelijke taak brandweer
In de meeste bezochte landen is de wettelijke taak van de brandweer summier en kwalitatief omschreven. Zo stelt de wet in Zweden dat de brandweer tot taak heeft ‘voorkomen,
beperken en bestrijden’ van brand en in Denemarken is de wettelijke taak ‘het voorkomen,
bestrijden en beperken van persoonlijke schade en schade aan eigendommen’.
Tsjechië kent daarentegen wel een brede wettelijke taakstelling van de brandweer. Deze
taakstelling behelst zowel de taken van de brandweer op het terrein van preventie (inclusief
dataverzameling), brandbestrijding, natuurrampen en andere incidenten als de taken op het
terrein van crisisbeheersing.
Engeland (en Wales) kent sinds 2004 een wettelijke regeling waarin de taken van de brandweer redelijk streng zijn omschreven. De wet legt nadruk op brandpreventie en belast de
brandweer met enkele nieuwe taken (in het kader van de crisisbeheersing), maar biedt de
korpsen ook meer vrijheid om naar eigen inzicht invulling te geven aan de wijze waarop
aan lokale prioriteiten wordt voldaan. Deze wet kwam tot stand nadat in 2002 een kritisch
rapport over de brandweer was uitgebracht, waarvan de publicatie bovendien gepaard ging
met een landelijke staking bij de brandweer om een eis tot loonsverhoging kracht bij te
zetten. Het evaluatierapport Independent Review of the Fire Service lag vervolgens aan de
basis van de Fire and Rescue Services Act 2004 en verdere hervormingen. Inmiddels heeft de

35

overheid in Engeland haar beleid gewijzigd en wil zij minder invloed uitoefenen op de taken
van de brandweer. Zie de uitspraak aan het begin van deze bijlage.
In België wordt de brandweer op dit moment gereorganiseerd naar regionale korpsen. In dit
nieuwe stelsel vindt wat betreft de wettelijke taken een omgekeerde beweging plaats van
die in het Verenigd Koninkrijk. Daar worden in de nieuwe wettelijke regeling de taken van
de brandweer over de gehele veiligheidsketen (proactie-preventie-preparatie-repressie-nazorg) tot in detail vastgelegd.

Thema 2: afleggen van verantwoording
In vrijwel alle bezochte landen wordt er jaarlijks gerapporteerd over de behaalde wettelijke
doelstellingen. Opvallend daarbij is dat deze rapportages in alle gevallen plaats vinden aan
het regionale bestuur en dus niet aan de centrale overheid. De opdracht wordt dus door de
centrale overheid gegeven en de verantwoording vindt plaats bij de decentrale overheid. Er
zijn geen voorbeelden gevonden waaruit blijkt dat de centrale of de decentrale overheden
sanctioneren bij het niet of niet in voldoende mate voldoen aan de wettelijke taakstelling.

Thema 3: indicatoren om de kwaliteit van de brandweer te bepalen
In de meeste bezochte landen zijn er indicatoren vastgesteld waarover de brandweer moet
rapporteren. Echter, de indicatoren zijn overal door de decentrale overheden bepaald op
basis van politieke keuzes. De brandweerkorpsen geven aan dat zij het geen doordachte
indicatoren vinden waarmee de kwaliteit van de brandweer gemeten kan worden. Targets
gaan in de meeste gevallen over organisatorische aspecten zoals financieel- en personeelsbeheer. Operationele targets gaan over in het oog springende activiteiten zoals het aantal
inspecties en het aantal branden. Daar waar de targets sturen op een verlaging van bijvoorbeeld aantal branden en aantal slachtoffers, zijn er geen consequenties verbonden aan het
niet realiseren van deze targets.
In Tsjechië zijn geen indicatoren vastgelegd om de kwaliteit van de brandweer te meten.
Noch door de centrale overheid, noch door de decentrale overheid, noch op korpsniveau
zelf. Wel is er voor enkele activiteiten een registratieplicht naar de centrale overheid, maar
er zijn geen targets aan verbonden. Voorbeeld van deze registratieplicht is het aantal inspecties van gebouwen en het aantal uitgevoerde brandonderzoeken.
In België worden in de nieuwe organisatie van de brandweer geen indicatoren vastgesteld
om de kwaliteit van de brandweer te meten. De reden daarvoor is dat de wettelijke taakstelling al zo gedetailleerd is in wet en Koninklijke Besluiten, dat dat niet noodzakelijk geacht
wordt. Wel kan de centrale overheid of de decentrale overheid (de zogenaamde Zoneraden)
voor het behalen van specifieke doelen en het uitvoeren van specifieke taken extra geld ter
beschikking stellen. Daaraan worden dan wel te behalen targets gekoppeld.

Thema 4: beleid en ervaringen met opkomsttijden
Middels een enquête is er naast de hierboven genoemde landen ook in een aantal andere
Europese landen gevraagd naar hun beleid en regelgeving op het terrein van opkomsttijden.
Ook het rapport ‘Brandweer in Europa’ van Wijkhuijs en Van Duin is daarvoor gebruikt. In
een aantal landen wordt alleen gerekend met de uitruktijd (de tijd tussen de melding en het
uitrukken vanuit de kazerne) of met de rijtijd (de tijd tussen het uitrukken vanuit de kazerne
en het ter plaatse komen). De opkomsttijd is de optelling van de uitruktijd en de rijtijd.
Tsjechië
Tsjechië kent een wettelijk vastgestelde opkomsttijd. Deze is 7 minuten in risicogebied I en
loopt op tot 25 minuten in risicogebied 4. Aan de hand van het aantal inwoners, het aantal brandmeldingen en het aantal risicogebouwen wordt bepaald in welke risicoklasse een

36

bepaald gebied ligt. De opkomsttijden kennen geen wetenschappelijke onderbouwing, maar
zijn vanuit historische ervaringen zo vastgesteld.
De voertuigbezetting is wettelijk vastgelegd. Deze bedraagt standaard 6 personen, maar buiten de grote steden is de bezetting meestal 4 personen.
Slovenië
Slovenië kent geen wettelijke opkomsttijden. Wel zijn de uitruktijden wettelijk vastgelegd.
Deze bedragen voor beroepsbrandweerkorpsen 1 minuut. Voor vrijwillige brandweerkorpsen
bestaan verschillende categorieën voor uitruktijden. Deze variëren tussen 5 en 15 minuten. Er
is ook hier geen sprake van een (wetenschappelijke) onderbouwing van opkomsttijden.
De voertuigbezetting is niet wettelijk vastgelegd. Deze bedraagt gewoonlijk 6 of 4 personen.
Hongarije
Ook Hongarije kent geen wettelijke opkomsttijden. Ook hier zijn wel de uitruktijden wettelijk
vastgelegd. Deze zijn 8 minuten voor een vrijwillig brandweerkorps en 2 minuten voor een
beroepsbrandweerkorps. Indien de manschappen van het beroepsbrandweerkorps op het moment van alarmering bezig zijn met andere activiteiten, zoals oefenen, sporten, voertuigonderhoud en dergelijke, mag de uitruktijd verlengd worden naar 6 minuten. Opgemerkt moet
worden dat de verwerkingstijd van de melding (de tijd tussen het melden van de brand en het
alarmeren van de brandweerpost) niet in deze uitruktijd is verwerkt. Deze tijd is niet wettelijk
vastgelegd maar bedraagt gemiddeld 250 seconden, dus ruim 4 minuten.
Er vindt op dit ogenblik een reorganisatie plaats die er toe moet leiden dat de opkomsttijd
overal maximaal 25 minuten is. Het stelsel van opkomsttijden heeft hier dus alleen maar als
uitgangspunt haalbaarheid en kent geen wetenschappelijke onderbouwing.
De voertuigbezetting is niet wettelijk vastgelegd. Deze bedraagt gewoonlijk 6 of 4 personen.
Spanje
Spanje kent geen wettelijke bepalingen voor opkomsttijden of voertuigbezettingen. Deze
worden door de brandweer zelf bepaald en hierover wordt verantwoording afgelegd aan het
bestuur. Wie dat bestuur is, hangt af van de bestuurlijke organisatie van het gebied. Dat kan
zijn op lokaal niveau, op provinciaal niveau (county of provincie) of op regionaal niveau (één
of meer provincies).
Denemarken
Denemarken kent geen wettelijke opkomsttijden. Wel zijn de uitruktijden wettelijk vastgelegd. Deze bedragen 5 minuten. In de periode 2007-2012 bleek de opkomsttijd in 75% van de
gevallen binnen 10 minuten te liggen en in 93% van de gevallen binnen 15 minuten.
De voertuigbezetting is niet wettelijk vastgelegd. Deze bedraagt gewoonlijk 6 of 4 personen,
maar het voertuig wordt altijd vooraf gegaan door een voertuig met 2 personen.
Noorwegen
Noorwegen kent wettelijk vastgestelde opkomsttijden. Deze variëren van 10 minuten voor
speciale objecten tot 20 minuten voor afgelegen gebieden. Criteria voor het vaststellen van de
opkomsttijd zijn het aantal inwoners, het aantal brandmeldingen en het risico in een bepaald
gebied.
Er lijkt hier dus sprake te zijn van een onderbouwing van de opkomsttijden die deels gebaseerd is op het risico. Maar ook op de frequentie en de haalbaarheid, omdat de afstand naar
gebieden ook een criterium is.
De voertuigbezetting is niet wettelijk vastgelegd. Deze bedraagt standaard 4 personen, maar
is afhankelijk van het risico.

37

Zweden
Zweden kent geen wettelijke opkomsttijden. Elk regionaal bestuur bepaalt zelf welk niveau
van service de brandweer moet leveren. De opkomsttijd is daar onderdeel van. De opkomsttijd
die men in Zweden hanteert varieert tussen 7 en 35 minuten. Deze tijden zijn gebaseerd op
de Wet op de persoonsbescherming. Daarin staat dat de brandweer zo georganiseerd moet
zijn dat reddingsoperaties binnen een acceptabele tijd moeten starten en efficiënt moeten
worden uitgevoerd.
Oostenrijk
Oostenrijk kent geen wettelijke bepalingen voor opkomsttijden of voertuigbezettingen. Er
zijn wel richtlijnen op dit terrein.
België
Ook België kent geen wettelijke bepalingen voor opkomsttijden. Wel is men bezig om op dit
terrein een inspanningsverplichting te formuleren op basis van een gebiedsafhankelijke risicoanalyse. In de regio Antwerpen hanteert men een opkomsttijd van 12 minuten.
De voertuigbezetting is nog niet wettelijk vastgelegd. Deze bedraagt als algemene richtlijn 6
personen, maar variaties met 4 en 5 personen zijn er ook. Na de reorganisatie van de brandweer wordt de voertuigbezetting wel wettelijk vastgelegd. Die bedraagt dan 6 personen.
Engeland
Engeland kent ook geen wettelijke opkomsttijden. Deze zijn in 1998 afgeschaft. Deze afschaffing heeft weliswaar geleid tot een stijging van de opkomsttijden, maar tegelijkertijd is er
sprake van een afname van het aantal brandslachtoffers. De brandweerkorpsen bepalen nu
zelf hun opkomsttijden en laten deze vaststellen door het bestuur van de brandweerregio. Zij
consulteren de bewoners over de opkomsttijden middels een daarvoor opgesteld nationaal
raamwerk.
Ook de voertuigbezettingen is een lokaal besluit, waarvan de brandweer wel moet kunnen
aantonen dat alle gezondheids- en veiligheidsrisico’s zijn meegewogen. In het algemeen is de
voertuigbezetting 4 of 5 personen.
Frankrijk
Frankrijk heeft alleen een algemene richtlijn over opkomsttijden. Deze richtlijn gaat uit van
een opkomsttijd van 20 minuten. De departementen kunnen deze richtlijn als streefdoel hanteren of zelf een kortere opkomsttijd als streefdoel hanteren.
Voor de voertuigbezetting gaat men uit van 8 personen, maar variaties van bijvoorbeeld 6
personen zijn er ook.
Estland
Estland kent geen wettelijke opkomsttijden.
Duitsland
Duitsland kent wettelijk vastgestelde opkomsttijden. Deze worden per deelstaat vastgelegd.
Gangbaar is 9,5 minuten voor stedelijk gebied en 14,5 minuten voor het platteland.
De voertuigbezetting is niet wettelijk vastgelegd. Deze bedraagt in het algemeen 6 personen,
maar is gebaseerd op een risicoanalyse.

38

Samenvattend overzicht

Wettelijk
vastgelegde
opkomsttijd

Nederland
Noorwegen
Duitsland
Tsjechië
Slovenië
Hongarije
Spanje
Denemarken
Zweden
Oostenrijk
België
Engeland
Estland
Frankrijk

Wettelijk
vastgelegde
uitruktijd

Wettelijke
vastgelegde rijtijd

Geen wettelijk
vastgelegde tijden

5 tot 10 minuten
10 tot 20 minuten
9,5 tot 14,5 minuten (1)
7 tot 25 minuten
1 tot 15 minuten
2 tot 8 minuten (2)
X
X
X
X
X
X
X
X

(1) Kan per deelstaat verschillen. Deze tijden gelden in de deelstaat Nordrein-Westfalen
(2)	Dit is exclusief de verwerkingstijd op de alarmcentrale. Die bedraagt gemiddeld ruim 4
minuten

39

Samenvatting
Kijkend naar de wettelijke opdracht aan de brandweer en het stellen van indicatoren, kan
samenvattend gesteld worden de wettelijke taakopdracht vrijwel overal summier en kwalitatief gesteld is. Engeland is van een stringent systeem van wettelijke indicatoren teruggegaan
naar een minder strak regime van indicatoren. België gaat juist bij de reorganisatie van de
brandweer naar een uitgebreid systeem van indicatoren. Alle bezochte brandweerkorpsen
zijn van mening dat de gehanteerde indicatoren voornamelijk politiek bepaald zijn en geen
afspiegeling zijn van de kwaliteitskenmerken van de brandweer. Verder valt te constateren
dat daar waar brandweerkorpsen rapporteren over behaalde doelstellingen en targets, deze
aan het decentrale (regionale) bestuur gerapporteerd worden en over het algemeen niet aan
de centrale overheid.
Wat betreft de opkomsttijden kan worden geconstateerd dat Nederland een van de weinige
landen is met wettelijk vastgestelde opkomsttijden. Daarnaast blijkt dat deze opkomsttijden
strenger zijn (dat wil zeggen een snellere opkomsttijd) dan de beide andere landen waar de
opkomsttijd ook wettelijk is vastgelegd. Daar waar in andere landen sprake is van opkomsttijden, uitruktijden en rijtijden (wettelijk vastgelegd of door de brandweer als interne richtlijn
gehanteerd), zijn deze op haalbaarheid en maatschappelijke acceptatie gebaseerd. Ze zijn niet
op een wetenschappelijke basis gestoeld ten aanzien van bijvoorbeeld brandontwikkeling of
overlevingskansen bij brand.

Geraadpleegde literatuur
–	
Resultaten enquête onder FEU-leden
–	
Brandweer in Europa; Vina Wijkhuis en Menno van Duin

Gevoerde gesprekken
1	
Vladimir Vlcek, Deputy Chief Fire Officer, Fire Rescue Brigade Moravian-Silesian Region,
Czech Republic
2	
Per Widlundh, Chief Fire Officer, Region South Fire & Rescue Service, Sweden
3	
Per Bjorkman, Strategical Manager, Region South Fire & Rescue Service, Sweden
4	
Albert Kisslinger, Researcher, Bergische Universitat Wuppertal, Germany
5	
Adrian Ridder, Research, Assistant Bergische Universitat Wuppertal, Germany
6	
Thomas Deckers, Assistant Chief Officer, Feuerwehr Bocholt, Germany
7	
Frank Mülle, Berufsfeuerwehr Dortmund, Germany
8	
Mads Graversen, Chef Operations, Copenhagen Fire Brigade, Denmark
9	
Jens Larsen, Operation Manager, Copenhagen Fire Brigade, Denmark
10	
Christian van de Voorde, Chief Fire Officer Gent, Belgium
11	
Wim van Zele, Assistant Chief Fire Officer Gent, Belgium
12	
Frank Swann, Chief Fire Officer, Nottingham, United Kingdom
13	
Craig Parkin, Assistant Chief Fire Officer Nottingham, United Kingdom

40

Bijlage 3
Het brandveiligheidsmodel
In deze bijlage wordt RemBrand beschreven vanuit het perspectief van business intelligence
(BI). Dit perspectief heet het brandveiligheidsmodel.

Proof of concept
De opdracht was het maken van een proof of concept dat aantoont hoe er informatiegestuurd
en transparant kan worden gewerkt aan het versterken van de brandveiligheid in Nederland.
Het geleverde bewijs bestaat uit twee delen. Het eerste deel staat in deze bijlage en is het
conceptuele kader van het brandveiligheidsmodel. Het conceptueel kader bestaat uit algemene uitgangspunten, een figuur en indicatoren waarmee de resultaten van de samenwerkende
partijen, zowel individueel als integraal, getoond en geanalyseerd kunnen worden.
Het tweede deel is de digitale weergave van het brandveiligheidsmodel in business intelligence software. Er is aangetoond dat een deel van de indicatoren met behulp van data kan
worden gemeten en gevisualiseerd. In de afgelopen twee, drie jaar zijn er zowel in de brandweerwereld als in de publieke sector in algemene zin, belangrijke ´datastappen´ vooruit gezet.
Deze ontwikkeling ziet RemBrand als een belangrijke kans voor een brandveiliger Nederland.
Op dit ogenblik is het echter nog niet mogelijk om alle indicatoren uit het brandveiligheidsmodel met behulp van data te meten en te visualiseren.

Business intelligence en de RBC
Business intelligence is volgens de Position paper business intelligence van de Raad van Brandweercommandanten: het op basis van de organisatiestrategie en de daaruit voortvloeiende informatiebehoefte continu
verzamelen en analyseren van data, ten behoeve van sturing, uitvoering, verantwoording, lering en vergelijking. Business intelligence kan ook worden vertaald als ‘informatie gestuurd en transparant samenwerken’.

Het opgeleverde proof of concept brandveiligheidsmodel laat zien dat deze kansen gepakt
kunnen worden. Er zijn echter in de aankomende jaren wel investeringen nodig om zowel de
onderliggende data als de indicatoren robuuster te maken en verder uit te werken. Nog niet
alle data zijn beschikbaar en soms laat de kwaliteit te wensen over. Er zijn voor het proof of
concept ook nieuwe indicatoren en berekeningen ontwikkeld die nog niet zijn gevalideerd.
Alhoewel het brandveiligheidsmodel samenwerking tussen alle veiligheidspartners wil stimuleren, zijn deze partners nog niet betrokken bij dit proof of concept. Deze eerste versie van
het brandveiligheidsmodel is dan ook niet bedoeld om te implementeren, maar om te laten
zien wat er al mogelijk is en te overtuigen dat dit de juiste ontwikkelrichting is.

Het doel van het brandveiligheidsmodel is om te laten zien dat data en BI mogelijkheden
creëert om integraal samen te werken aan een brandveiliger Nederland.

41

Algemene uitgangspunten
Het brandveiligheidsmodel is op de eerste plaats een kader waarbinnen in de aankomende
één tot twee jaar een landelijk implementeerbaar brandveiligheidsmodel gemaakt kan worden. Het kader bestaat uit de volgende delen:
– Risicogericht werken
– Vlinderdas
– Logische beleidsstappen
– Datagedreven
– Doelen & doelgroepen
– Doorontwikkeling

Risicogericht werken

Hoger

Prestatieniveau

De Wet veiligheidsregio’s schrijft voor dat
een risicobeoordeling het begin- en het
eindpunt van de beleidscyclus van veiligheidsregio’s is (art. 14 en 15). Het beleidsplan moet antwoord geven op de vraag
hoe het risicoprofiel van een veiligheidsregio beperkt wordt.

Gemiddeld

Het brandveiligheidsmodel neemt daarom de risico’s als uitgangspunt voor
Lager
het inzichtelijk maken van de prestaties
op het gebied van brandveiligheid. De
volgende regel is hierbij van kracht: hoe
hoger het risico, hoe hoger de prestaties
Lager
Gemiddeld
Hoger
zouden moeten zijn (zie figuur 1). VervolRisico
gens wordt in kaart gebracht hoe groot
de risico’s zijn en welke prestaties worden
Figuur 1 Relatie risico’s en prestaties
geleverd. Als er eventueel een onbalans
is tussen de omvang van de risico’s en de omvang van de prestaties, dan is er een indicatie dat
de risico’s nog efficiënter en/of effectiever kunnen worden beperkt.

Het vlinderdasmodel
Om duidelijk te maken hoe de brandveiligheid en het risicoprofiel worden gemanaged, worden vaak twee modellen gebruikt: de vlinderdas (verkleinen kans – incident – beperken effect)
en de veiligheidsketen (proactie – preventie – preparatie – repressie – nazorg). Deze modellen
zijn complementair aan elkaar (zie figuur 2).

Incident

Verkleinen kans

Proactie

Beperken effect

Preventie

Preparatie

Repressie

Nazorg

42

In het brandveiligheidsmodel is er voor gekozen om de vlinderdas leidend te laten zijn, omdat
de risicobenadering daarin centraal staat. De vlinderdas laat heel duidelijk zien dat risicobeperking uit twee delen bestaat: het verkleinen van de kans en het beperken van het effect. De
vlinderdas past daarom goed bij het uitgangspunt om risicogericht te werken.
Zowel de vlinderdas als de veiligheidsketen gaan uit van een integrale benadering, in de zin
dat het 1) om alle aspecten gaat die van belang zijn om een risico te beperken, en 2) niet
alleen om de rol van de veiligheidsregio en hulpdiensten gaat, maar om de rollen van alle bij
fysieke veiligheid betrokken organisaties en burgers. Het brandveiligheidsmodel neemt deze
uitgangspunten over.
De brandweer maakt deel uit van het beleidsnetwerk dat gericht is op het voorkomen en
bestrijden van incidenten die gevaar opleveren voor mensen en dieren en die schade berokkenen aan de maatschappij1.

Logische beleidsstappen
Om de opbrengsten van het beleidsnetwerk
in kaart te kunnen brengen en te analyseren
wordt hun werk in logische stappen verdeeld2.
Risicoprofiel

Alles wat het beleidsnetwerk en de afzonderlijke partijen presteren is gericht op het
beperken van de risico’s. Niet op het wegnemen van de risico’s, want dat is helaas niet
mogelijk, maar om het houden en krijgen van
de risico’s op een maatschappelijk acceptabel
niveau. Om de prestaties van het netwerk te
analyseren en te verbeteren, worden de volgende drie logische aspecten onderscheiden:

pa

Ketenopbrengst
O utco

Prestaties

–	
De ketenopbrengst: de mate van realisatie van de veiligheidsdoelen die alleen
kunnen worden gerealiseerd door een
gemeenschappelijke aanpak.
–	
De producten: de effectiviteit en efficiëntie van de producten die de afzonderlijke
ketenpartners leveren om de veiligheidsdoelen te helpen realiseren.
–	
De activiteiten: dat wat iedere ketenpartner moet doen om hun producten te
leveren.

Im

ct

mes

Producten

Outpu

ts

Activiteiten

Activities

Deze logische aspecten vormen een iteratief beleidsproces, waarvan het risicoprofiel het begin- en het eindpunt is. Hiermee wordt bedoeld dat met behulp van het risico wordt bepaald
welke activiteiten waar moeten worden uitgevoerd, dat er vervolgens wordt beoordeeld of
de uitgevoerde activiteiten daadwerkelijk hebben geleid tot de gewenste producten en of die
producten een bijdrage hebben geleverd aan de realisatie van de doelstellingen. De uiteindelijke lakmoesproef is of deze prestaties hebben geleid tot een beperking van het risico.

1

Zie bijvoorbeeld artikel 25 Wet veiligheidsregio’s waarin de taken van de brandweer worden omschreven.

2

De indeling in logische stappen is gebaseerd op het zogenaamde Program Logic Model, zoals aanbevolen in RemBrand fase 1.

43

Ieder aspect van dit model wordt geoperationaliseerd met meetbare indicatoren. De informatie die dit gaat opleveren maakt het mogelijk om de onderliggende beleidsprocessen te
analyseren en te verbeteren. Stel dat het risico toeneemt, waar ligt dat dan aan? Is er minder
in veiligheid geïnvesteerd? Zijn wel de juiste dingen gedaan? Zijn de geplande producten wel
volgens specificaties opgeleverd? De ketenopbrengsten zijn wel gerealiseerd, maar hoe kan
het risico dan toch zijn toegenomen? Misschien is er te veel focus gelegd op problemen die
eigenlijk maar een klein risico vormen. Dit soort vragen wordt analyseerbaar met het brandveiligheidsmodel.
Een verandering van het brandveiligheidsbeleid leidt in dit model op de eerste plaats tot een
verandering in de mate van risicobeperking. Als het succesvol is zal het vervolgens leiden tot lagere risico’s, doordat er minder incidenten zijn en/of dat de effecten van incidenten kleiner zijn.

Dynamisch model
Er zijn in Nederland verschillende risicobenaderingen. In het regionaal risicoprofiel van veiligheidsregio’s bijvoorbeeld, worden met behulp van expert judgment de mogelijke rampscenario’s beoordeeld op kans (hoe waarschijnlijk is het?) en op effect (wat zijn de gevolgen?). Dit
gebeurt minimaal eens in de vier jaar. Daarnaast zijn risico-inschattingen verwerkt in wet- en
regelgeving. Sommige gebouwen moeten bijvoorbeeld aan zwaardere veiligheidsvoorschriften voldoen dan andere gebouwen, omdat van tevoren is ingeschat dat het risico in het ene
gebouw hoger is dan in het andere. Dit zijn relatief statische risicobeoordelingen.
–	
Eén van de grote voordelen van datagedreven risicomodellen is dat ze dynamisch en nauwkeurig zijn. De manier waarop risico’s zich van moment tot moment ontwikkelen en wat
het beleidsnetwerk doet om de risico’s te beheersen, wordt in belangrijke mate digitaal
vastgelegd:
–	
Er vindt een incident plaats en de brandweer rukt uit (Gemeenschappelijk Meldkamer
Systeem).
–	
Tijdens de controle van een vergunning wordt vastgelegd welke veiligheidsmaatregelen
voldoen en welke niet (Vergunningsysteem).
–	
Alle gebouwen, wegen, spoor, etc. zijn vastgelegd in landelijk basisregistraties (BAG, Top10NL).
–	
Een burger koopt een rookmelder (kassasysteem).
–	
Een verzekeringsmaatschappij keert schade uit (verzekeringssysteem).
–	
Etc.
Deze data worden in het brandveiligheidsmodel met elkaar gecombineerd. Hoe sneller en
nauwkeuriger de data veranderen, hoe dynamischer het model en hoe groter de toepassingsmogelijkheden. Informatiegestuurd en transparant samenwerken krijgt op deze manier op allerlei niveaus betekenis. Er kan bijvoorbeeld worden vastgesteld welke wijken in een gemeente
de grootste behoefte aan rookmelders hebben. De data van de brandweer, verzekeringsmaatschappijen en woningbouwcorporaties ‘vertellen’ waar de rookmelderdichtheid hoog is en waar
laag. Het brandveiligheidsmodel brengt vervolgens in beeld waar de potentiële effectiviteit van
een campagne om de rookmelderdichtheid te verhogen op dat moment het grootst is.
De statische risicobeoordelingen worden overigens wel in het brandveiligheidsmodel geïncorporeerd. Bijvoorbeeld om informatiegestuurde toezicht en handhaving mogelijk te maken.
Vanuit de statische risicobeoordeling volgt bijvoorbeeld dat een bepaald pand 1 keer per jaar
gecontroleerd moet worden. Door vervolgens integraal naar de actuele risico’s te kijken van
dat pand, kan worden besloten om deze controlefrequentie te verhogen of te verlagen.

Het brandveiligheidsmodel combineert statische en dynamische risicoprofielen om te analyseren en te leren hoe er effectief en efficiënt kan worden samengewerkt in het beleidsnetwerk.

44

Doelen en doelgroepen
Het brandveiligheidsmodel is bedoeld als een vorm van prestatiemeting. Dit soort instrumenten kan een aantal doelen of functies vervullen. Hans de Bruijn3 noemt de volgende:
–	
Transparantiebevordering. Bijvoorbeeld: waar is de kans op brand het grootst en waar is
de brandmelderdichtheid het laagst?
–	
Leren. Als de risico’s en de prestaties transparant zijn, kan er worden geanalyseerd. Hebben de activiteiten en producten tot de gewenste resultaten geleid en waarom wel/niet?
–	
Oordelen. Prestatiemeting biedt de mogelijkheid om een oordeel uit te spreken over het
functioneren van een organisatie.
–	
Afrekenen. Oordeelsvorming kan een sanctie voor goed of slecht presteren tot gevolg
hebben.
Het brandveiligheidsmodel richt zich primair op transparantiebevordering en op leren. Pas als
er sprake is van transparantie en inzicht wordt het zinvol om specifieke normen te formuleren.
De minister van Veiligheid en Justitie formuleerde het onlangs als volgt: ‘Met het beschikbaar komen van betrouwbare gegevens wordt het mogelijk om beleidsdoelstellingen op het
gebied van brandveiligheid te stellen in termen van concrete kwantificering van het aantal
branden, het aantal dodelijke slachtoffers en gewonden.’4 De voorgestelde indicatoren in het
brandveiligheidsmodel zullen daarom grotendeels zonder gekwantificeerde normen worden
gepresenteerd.
Het brandveiligheidsmodel moet uiteindelijk geschikt zijn voor drie doelgroepen: algemeen
publiek & bestuurders, strategische besluitvormers en analytici. Het moet door 25 individuele
veiligheidsregio’s te gebruiken zijn voor sturing binnen hun regio en het moet te gebruiken
zijn door 25 regio’s en landelijke partners (IFV, Ministeries, CBS, etc.) voor het analyseren van
veiligheidsregio’s onderling en van Nederland als geheel.

Doorontwikkeling
Met dit proof of concept is het werk nog niet af. Er moet de aankomende jaren worden geïnvesteerd om zowel de onderliggende data als de indicatoren robuuster te maken en verder uit
te werken. Het netwerk van betrokken partijen moet substantieel worden uitgebreid richting
zowel ketenpartners als kennisinstituten.
In het ontwikkelproces van nieuwe informatiesystemen volgt op de fase van het proof of
concept de fase van het prototype. Na het prototype volgt dan nog een pilot voordat kan
worden begonnen met de implementatie. Dit ontwikkelproces zal niet lineair verlopen, omdat
er allerlei ontwikkelingen door elkaar lopen. Verschillende veiligheidsregio’s en ketenpartners
werken al met BI-modellen. Er zijn landelijke en regionale ontwikkelingen om informatievoorzieningen op te bouwen. Kennisinstituten doen allerlei onderzoeken die te maken hebben
met het modelleren van brandveiligheid.
Het is de kunst om de huidige initiatieven met BI-modellen en informatiegestuurde samenwerking te faciliteren, op een slimme manier te koppelen en met elkaar te verbinden. Dit is
nodig om een landelijk uniform brandveiligheidsmodel te krijgen. Het prototype voor een
landelijk brandveiligheidsmodel zal op twee vlakken standaardisatie en uniformering dienen
te realiseren:
–	
Informatievoorziening
–	
Indicatoren en berekeningen.

3

Bruijn, H. de, Prestatiemeting in de publieke sector, Lemma, Utrecht, 2001.

4

Zie brief van de minister van Veiligheid en Justitie, aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 22 juli
2013, https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/29517/kst-26956-168?resultIndex=26&sorttype=1&sortorder=4

45

Informatievoorziening
De door Brandweer Nederland en het IFV in gang gezette ontwikkeling van een landelijk business intelligence center brandveiligheid, is geschikt om de benodigde informatievoorziening
te maken en te onderhouden. De realisatie van deze voorziening zou vanuit het belang van
het brandveiligheidsmodel kunnen worden versneld.
Indicatoren en berekeningen
De uitwerking en (conceptuele) validiteit van het model moet verder worden uitgewerkt met
verschillende partijen. Hierbij moet onder meer worden samengewerkt met ketenpartners,
inhoudelijke vakgroepen vanuit Brandweer Nederland, met universiteiten en kennisinstituten
en met de Inspectie Veiligheid en Justitie.

Het brandveiligheidsmodel in vogelvlucht
Het model
Het brandveiligheidsmodel geeft overzicht van de manier waarop in Nederland het brandrisico wordt beperkt. Alhoewel het beoogt volledig en integraal te zijn, is het dat (nog) niet.
Het model benoemt zeven ketenpartners. Niet alle ketenpartners zijn even nauwkeurig en
uitgebreid in kaart gebracht. De nadruk ligt op hulpdiensten en de bevoegde gezagen. Verwacht mag worden dat in de verdere doorontwikkeling van het model de andere ketenpartners steeds duidelijker in beeld komen.
In figuur 4 (zie volgende bladzijde) is het brandveiligheidsmodel in brede noemers geoperationaliseerd. De hoofdstructuur ‘risico – ketenopbrengst – producten – activiteiten’ is duidelijk
herkenbaar. Onder het brandrisico staat de vlinderdas die aangeeft dat het uiteindelijk gaat
om het verkleinen van de kans en het beperken van de schade van incidenten.
Op het niveau van de ketenopbrengst staan zes hoofddoelen benoemd waarmee dat gerealiseerd kan worden:
–	
Veilige producten
–	
Veilig gedrag
–	
Veilige gebouwen
–	
Veilige omgeving
–	
Veilige brand
–	
Herstel veilige situatie
Daaronder staat een deel van de producten en activiteiten die de ketenpartners leveren en
uitvoeren om deze doelen te realiseren.
Deze hoofdstructuur wordt in het laatste hoofdstuk van deze bijlage vertaald in indicatoren
en berekeningen.
Scenario
Aan de hand van een scenario wordt uitgelegd hoe het brandveiligheidsmodel mogelijkheden
biedt om informatiegestuurd en transparant samen te werken aan brandveiligheid. Er ontstaan meetpunten in een scenario, waardoor prioriteiten kunnen worden gesteld en producten worden verbeterd.
Woningbrand
Een stekker van een tablet brandt door (Veilige producten). De deken die over de stekkerdoos lag, vat vlam (Veilig gedrag). De rookmelder (Veilig gebouw), die door de bewoner was
geplaatst (Voorbereiden) naar aanleiding van een woningbezoek (Veilig gedrag / Veilig gebouw), gaat af. Iedereen in huis wordt wakker. De brand is te groot om zelf te blussen (Veilige
brand). De brand wordt gemeld (Veilige brand). De brandweer rukt uit en kan, ondanks dat
er een wegopbreking is, via een tweede onafhankelijke route, de woning bereiken (Veilige
omgeving). De brandweer arriveert en blust de brand (Veilige brand). Doorslag van de brand
naar de buren kon maar net worden voorkomen (Veilige brand). Salvage zorgt voor een
slaapplaats en maakt de eerste afspraken voor het herstellen van de schade (Herstel veilige

46

Brandrisico
Risicoanalyse

Verkleinen
kans

Beperken
Letsel & schade

Ketenopbranengst

Veilige
producten

Veilig
gedrag

Veilige
omgeving

Veilig
gebouw

Voorbereiden

Salvage

Redzaamheid

Investeren

Herstel
veilige
situatie

Veilige
brand

Verantwoord
ondernemen
Campagnes &
Voorschriften
Onderzoek &
Lobby

Incidentbestrijding

Vergunning,
toezicht &
handhaving
Campagnes &
Trainingen

Product
regulering

Opsporing
handhaving

Schade
herstellen

BHV

Medische
hulpverlening
Ruimtelijke
ordening

Leiding &
coördinatie

Slachtofferhulp

Bevolkingszorg

Voorlichting
(BVL)

Schade
vergoeden
Advies &
Toezicht

Preparatie

Dekking &
Paraatheid

Melding &
alarmering

Activiteiten & Producten

Burger

Ondernemer

Figuur 4 Bandveiligheidsmodel

Verzekering

Belangenorganisaties

Bevoegde
gezagen

Hulpdiensten

Politie &
Justitie

47

situatie). Zes weken later wordt de schade vergoed door de verzekeringsmaatschappij (Herstel
veilige situatie). Uit het onderzoek van het Team Brandonderzoek van de brandweer (Herstel veilige situatie) bleek dat de compartimentering van de woning niet in orde was (Veilig
gebouw). Met de gemeente is afgesproken dat alle woningen van dit type worden geïnspecteerd (Veilig gebouw). Stichting Consument en Veiligheid vraagt aandacht voor bepaalde
tabletstekkers die wel erg vaak brand lijken te veroorzaken (Veilige producten).
Het brandveiligheidsmodel probeert deze hele keten van acties en producten in kaart te brengen zodat kan worden bepaald hoe een risico beter kan worden beperkt.

De indicatoren en berekeningen
In de volgende paragrafen wordt uiteengezet met welke indicatoren en berekeningen het
brandveiligheidsmodel wordt geoperationaliseerd. De beschrijving van de indicatoren en de
berekeningen is bedoeld als leidraad voor het maken van het informatieproduct. Deze beschrijving is niet bedoeld als een uitleg van de indicatoren.
Risicoberekening
Het risico wordt bepaald op basis van gegevens over incidenten uit het verleden. In de eerste
versie van het brandveiligheidsmodel wordt alleen het risico van brand berekend.
Er zijn twee soorten risicoberekeningen: algemene en specifieke. De algemene risicoberekening is bedoeld om een risico per gebied te berekenen. De specifieke risicoberekeningen
worden gebruikt om de kans- en effectaspecten nauwkeurig te analyseren.
De algemene risicoberekeningen
De algemene risicoberekening:
–	
Risico = Kans maal Effect van een incident op een bepaalde plaats.
–	
De incidenten worden per incidenttype5 in kaart gebracht.
–	
De plaatsen worden per objecttype6 in kaart gebracht.
–	
De gemiddelde kans en het gemiddelde effect worden bepaald op de snijvlakken van incidenttype en objecttype;
•	
De gemiddelde kans wordt berekend als ‘incidentfrequentie per ha objecttype’ per
veiligheidsregio7;
•	
Het gemiddelde of standaard effect wordt gemodelleerd op basis van de Handreiking
Regionaal Risicoprofiel (de zes vitale belangen) op het snijvlak van het incidenttype en
het objecttype per veiligheidsregio.
		n	
Als er nog geen gemiddelde van een bepaald effectaspect kan worden berekend,
dan wordt op basis van expert judgement een waarde toegekend.
•	
De gemiddelde meetwaarden van de kans en het effect worden weergegeven op een
vijfpuntschaal.
–	
De risicowaarde van een kruispunt (incidenttype versus objecttype) heeft een maximale
meetwaarde van 25 (5X5) en een minimale meetwaarde van 1 (1X1).
–	
De risicowaarden van de snijvlakken worden aan individuele objecten toegekend.
•	
Een individueel object zit op meerdere kruispunten. De risicowaarde van een individueel object is de som van de risicowaarden van de kruispunten die betrekking hebben op
dat object.

5

Het is noodzakelijk om de gegevens over het aantal meldingen per meldingsclassificatie te aggregeren. Er zijn te veel meldingsclassificaties voor een overzichtelijk geheel. Deze aggregatie vindt in het brandveiligheidsmodel plaats door ‘hoofdincidenttypes’ en
‘incidenttypes’ te benoemen. Dit zijn (nog) geen landelijke categorieën.

6

In het brandveiligheidsmodel wordt met de volgende objecttypen gewerkt: gebouwen, weg, spoor en water.

7

Er is één uitnodiging op deze regel. Voor het objecttype gebouw/woning wordt de gemiddelde kans ook bepaald per buurt.

48

–	
De risicowaarden van de individuele objecten worden gebiedsgericht bij elkaar opgeteld.
Hierbij worden de volgende gebiedsindelingen gebruikt:
•	
Veiligheidsregio’s
•	
Gemeenten
•	
Wijken
•	
Buurten
•	
Verzorgingsgebieden.
De specifieke risicoberekeningen
–	
Gebouw- en gebiedskenmerken
Aantal gebouwen per (hoofd)objecttype, per gebiedstype, vergunningtype, per veiligheidsregio.
Specifiek Kans
–	
Aantal per jaar, per gebeurtenis8, gemiddeld aantal over vijf jaar en trend per incidenttype, groot en klein als kenmerk toevoegen, per (hoofd)objecttype, per gebiedstype, per
vergunningtype9, per verzorgingsgebied, per veiligheidsregio.
–	
Kansindicator per incidenttype, per jaar, als gemiddelde over vijf jaar en als trend, genoteerd als: ‘1 incident per 1.000 m2’ en als ‘1 incident per aantal objecten’, per vergunningstype, per (hoofd)objecttype en per gebiedstype.
–	
Top 20 objecten qua aantal incidenten per jaar, per incidenttype, per gebiedstype, per
vergunningstype, per objecttype.
Specifiek Effect
–	
Het aantal per jaar, het gemiddeld aantal over vijf jaar, de trend slachtoffers, per 100.000
inwoners, per (hoofd)incidenttype, per vergunningstype, per (hoofd)objecttype, per gebiedstype, per verzorgingsgebied, per veiligheidsregio.
–	
Omvang schade per (hoofd)incidenttype, per vergunningstype, per (hoofd)objecttype, per
gebiedstype, per verzorgingsgebied, per veiligheidsregio:
•	
Omvang per jaar, gemiddelde over vijf jaar en trend vermogensschade.
		n	
Vermogensschade voor binnenbrand is gemiddeld CBS-schadebedrag voor desbetreffend BAG-gebruiksfunctie.
		n	
Andere incidenttype vermogensschade = 0.
•	
Aantal per jaar, het gemiddeld aantal over vijf jaar en de trend branden met > € 1 mln.
schade; en, omvang per incident, de gemiddelde omvang over vijf jaar, en de trend
schadebedrag van branden met > € 1 mln. schade.
		n	
Andere incidenttype = 0.
–	
Lijst ‘kwetsbare groepen’ die verhoogde kans en/of effect hebben per veiligheidsregio.

Indicatoren per ketenopbrengst
Hieronder worden per ketenopbrengst de indicatoren getoond. Bij iedere ketenopbrengst
worden ook de producten en activiteiten van de verschillende ketenpartners benoemd.
Veilige producten
Ketenopbrengst
Aantal, trend over vijf jaar en percentage van alle branden, per brandoorzaaktype ‘falen
apparatuur’.

8

Een gebeurtenis is een storm, evenement of iets dergelijks dat een piekbelasting veroorzaakt.

9

Aan vergunningtype worden de categorieën ´monumenten´ en ´musea´ toegevoegd.

49

Veilig gedrag
Ketenopbrengst
–	
Aantal, trend over vijf jaar en percentage van alle branden, per brandoorzaaktype ‘menselijk handelen’ en ‘brandstichting’.
–	
Hoogte en trend ‘brandrisicobewustzijn’ van burgers per gebiedstype (in een cyclus van 3
jaar), per veiligheidsregio.
–	
Hoogte en trend ‘brandrisicobewustzijn’ van organisaties per gebiedstype (in een cyclus
van 3 jaar), per veiligheidsregio.
–	
EHBO-dichtheid: aantal mensen met EHBO-opleiding per 100.000 inwoners, per buurt.
–	
AED-dichtheid: aantal AED’s per 100.00 inwoners, per buurt.
–	
SOS-hulpdienstdichtheid: aantal deelnemers aan SOS-hulpdiensten per 100.000 inwoners,
per buurt.
–	
Aantal en trend van gemeenschappelijke oefeningen in risico-objecten.
1 Product Brandveilig Leven (Brandweer)
–	
Aantal per jaar en trend woningbezoeken per gebiedstype, per veiligheidsregio.
–	
Aantal per jaar en trend voorlichtingsbijeenkomsten, per gebiedstype, per objecttype, per
veiligheidsregio.
–	
Aantal en trend volgers op sociale media.
–	
Aantal per jaar en trend ´adviezen aan doelgroep´ per gebiedstype, per objecttype, per
veiligheidsregio.
–	
Aantal en trend ´convenanten brandveiligheid´.
2 Product Trainingen (EHBO e.d.)
–	
Aantal en trend aantal mensen dat EHBO-training volgt per gebiedstype.
3 OM / Politie
–	
Aantal, percentage en trend opgeloste brandstichtingen.

Veilig gebouw
Ketenopbrengst
–	
De kwaliteit van de veiligheidsvoorzieningen per vergunningtype (bouw, gebruik en milieu), per objecttype, per gebiedstype, per veiligheidsregio.
•	
Aantal, percentage en trend gecontroleerde gebouwen waarvan de veiligheidsmaatregelen op een bepaald moment niet op orde zijn (in een cyclus van 3 jaar).
•	
Per object waarvan de veiligheidsmaatregelen niet op orde zijn wordt de gevaarinschatting van de tekortkomingen met de volgende categorieën in kaart gebracht:
		n	
Gevaarlijk – als percentage, aantal, trend.
n
		 	
Gemiddeld – als percentage en aantal.
		n	
Laag – als percentage en aantal.
•	
Het aantal en het gemiddelde aantal dagen dat een tekortkoming ‘open’ staat.
–	
Het aantal branden dat escaleert per vergunningtype (bouw, gebruik en milieu), per objecttype, per gebiedstype, per veiligheidsregio.
•	
Aantal per jaar, percentage (t.o.v. het totaal aantal onderzochte branden) en de trend
van het aantal branden per stap in cascademodel.
		n	
Aantal binnenbrand woning buiten compartiment
		n	
Percentage: aantal binnenbrand woning buiten compartiment gedeeld door aantal
onderzochte binnenbranden woning per jaar.
n
		 	
Trend: percentages van 3 jaar naast elkaar.
•	
Aantal, percentage en trend binnenbranden waarvoor 20 minuten na arriveren van de
eerste brandweerploeg(en) extra TS(‘en) worden gealarmeerd.
–	
Omvang per jaar en de trend van de voorkomen schade bij brand.
•	
Voorkomen schade = (vervangingswaarde gebouw + vervangingswaarde inboedel) –
gerealiseerde schade.

50

–	
De rookmelderdichtheid / brandmeldinstallaties per objecttype, per gebiedstype en de
trend (in een cyclus van 10 jaar).
•	
Aantal woningen met minimaal 1 rookmelder gedeeld door het aantal woningen per
gebiedstype.
•	
Woningen gebouwd na 2002 hebben per definitie een rookmelder.
•	
Aantal objecten met OMS/PAC per objecttype gedeeld door het aantal objecten per
objecttype, per gebiedstype.
Producten
1 Vergunning, Toezicht & Handhaving (bevoegd gezag)
–	
Het aantal per jaar, het gemiddelde over vijf jaar en de trend van verleende vergunningen
per vergunningtype (bouw, gebruik en milieu), per objecttype, per gebiedstype, per veiligheidsregio.
–	
Het aantal per jaar, het gemiddelde over drie jaar, het percentage van het totaal, de trend
van het percentage, per (hoofd)stap in het proces Toezicht & Handhaving, per vergunningtype, per objecttype, per gebiedstype, per veiligheidsregio.
De volgende stappen worden meegenomen:
•	
Hoofdstap 1: Controle (per controlerende partij).
•	
Hoofdstap 2: Traject
n
		 	
Substap 2a) Hercontrole (per controlerende partij).
		n	
Substap 2b) Voornemen tot bestuursrechtelijk optreden.
		n	
Substap 2c) Bestuursrechtelijk optreden.
2 Brandveiligheidsproducten (ondernemingen)
–	
Het aantal per jaar, het gemiddelde over vijf jaar en de trend van verkochte brandveiligheidsproducten per producttype, per gebiedstype, per veiligheidsregio, per 100.000 inwoners.
3 Brandveilig Leven (brandweer)
–	
Het aantal per jaar, het gemiddelde over vijf jaar en de trend van de woningbezoeken en
het aantal opgehangen rookmelders en/of andere brandveiligheidsproducten, per objecttype, per gebiedstype, per veiligheidsregio.
•	
Aantal branden en kans op brand woningen die bezocht zijn door de brandweer.
–	
Het aantal, het percentage en de trend van risicovolle instellingen en bedrijven waar minimaal 2 keer per jaar veiligheidsgesprekken mee worden gevoerd.
•	
Aantal branden en kans op brand instellingen en bedrijven die bezocht zijn door de
brandweer.
4 Veiligheidsgesprekken (zorgsector)
–	
Het aantal per jaar, het gemiddelde over vijf jaar en de trend van de intakegesprekken en/
of keukentafelgesprekken waarin aandacht wordt besteed aan brandveiligheid.

Veilige omgeving
Ketenopbrengsten
–	
Aantal gebouwen, percentage van alle gebouwen, en trend van panden die binnen de
risicocontouren van het externe veiligheidsbeleid vallen, per objecttype.
–	
Omvang en trend van afstand tussen gevaarlijke en kwetsbare panden per omgevingstype.
–	
Aantal ‘ontsluitingswegen’ per omgevingstype, per 100.000 inwoners, per veiligheidsregio.
–	
Aantal incidenten per incidenttype per omgevingstype.
Producten
1 Ruimtelijke plannen (bevoegde gezagen)
–	
Aantal, percentage van totaal aantal ruimtelijke plannen en trend van ruimtelijke plannen
met een paragraaf of advies op het gebied van fysieke veiligheid.
–	
Aantal, percentage en trend van ruimtelijke plannen waar veiligheidsregio’s bij betrokken
zijn.

51

2 Waterhydranten (eigenaar: waterbedrijven)
–	
Aantal, percentage van totaal aantal BAG-objecten en trend van afstand tussen BAG-object en waterhydrant dat groter is dan 40 meter.

Veilige brand
Ketenopbrengsten
–	
Aantal per jaar, percentage over vijf jaar en trend van slachtoffers die niet gewond of overleden zijn.
–	
Het aantal branden dat escaleert per vergunningtype (bouw, gebruik en milieu), per objecttype, per gebiedstype, per veiligheidsregio.
•	
Aantal per jaar, percentage (t.o.v. het totaal aantal onderzochte branden) en de trend
van het aantal branden per stap in cascademodel.
n
		 	
Aantal binnenbrand woning buiten compartiment
		n	
Percentage: aantal binnenbrand woning buiten compartiment gedeeld door aantal
onderzochte binnenbranden woning per jaar.
		n	
Trend: percentages van 3 jaar naast elkaar.
•	
Aantal, percentage en trend binnenbranden waarvoor 20 minuten na arriveren van de
eerste brandweerploeg(en) extra TS(‘en) worden gealarmeerd.
–	
Omvang per jaar en de trend van de voorkomen schade bij brand.
•	
voorkomen schade = (vervangingswaarde gebouw + vervangingswaarde inboedel) –
gerealiseerde schade.
Producten
1 Vakbekwaamheid (brandweer)
–	
Aantal per jaar, percentage van het aantal risicovolle gebouwen en trend van beiden: ‘oriëntaties in risicovolle gebouwen’ per verzorgingsgebied van een kazerne.
–	
Percentage van de oefennorm dat is gerealiseerd per takenpakket, per verzorgingsgebied
van een kazerne en per veiligheidsregio.
•	
Percentage en trend van percentage oefennorm dat is gerealiseerd per oefencyclus, per
verzorgingsgebied en per veiligheidsregio.
–	
Aantal vakbekwame brandweermensen, per takenpakket, per 100.000 objecten per verzorgingsgebied van een kazerne, per veiligheidsregio.
2 Vakbekwaamheid (Risicobedrijven & -instellingen)
–	
Geoefendheid van BHV.
–	
Geoefendheid van bedrijfsbrandweren.
3 Planvorming (Brandweer)
–	
Aantal risico-objecten en incidenttype waar een plan voor nodig is.
–	
Percentage van risico-objecten waar een plan voor nodig is, die een plan hebben.
–	
Percentage van de plannen dat actueel is.
4 Planvorming (Risicobedrijven & -instellingen)
–	
Aantal en trend van risico-objecten en incidenttype waar een plan voor nodig is.
–	
Aantal, percentage en trend van risico-objecten dat een plan heeft.
–	
Percentage en trend van de plannen dat actueel is.
5 Dekking & Slagkracht
–	
Aantal en positie kazernes, oppervlakte verzorgingsgebied en veiligheidsregio, gemiddelde
oppervlakte verzorgingsgebied, aantal incidenten per incidenttype per verzorgingsgebied.
–	
Kwaliteit van de dekking en slagkracht: verhouding tussen risico en dekking.
•	
De 95ste percentiel opkomsttijd prio 1 per gebiedstype per TS 1, 2, 3 en 4.
•	
De mate waarin de opkomsttijden in balans zijn met de risicowaarden per gebied op
basis van de regel: hoe meer risico, hoe sneller is de brandweer.
		n	
Het risico per gebied is de som van de risico’s per object op basis van de algemene
risicoberekening.

52

–	
Restdekking bij grootschalig optreden: 50% dekking na leveren van compagnie.
–	
Aantal, type, positie en percentage en trend beschikbaarheid voertuigen per dag, week,
maand, jaar, per verzorgingsgebied en per veiligheidsregio.
•	
De reden voor het niet beschikbaar zijn wordt als volgt gerubriceerd:
n
		 	
Onvoldoende personeel
		n	
Technisch mankement
		n	
Incidentbestrijding
		n	
Andere werkzaamheden
•	
Het percentage objecten dat binnen de haalbare bandbreedte voor de opkomsttijd per
gebiedstype bereikt kan worden.
		n	
Haalbare bandbreedte is de tijdsmarge waarbinnen de brandweer de objecten in
een gebied kan bereiken.
6 Incidentbestrijding
–	
Hoeveelheid incidentbestrijding:
•	
Aantal, gemiddelde en trend incidenttype, per omvang inzet, in termen van TS (1 TS, 2
TS, 3 TS en 4+ TS), per jaar, per gebiedstype, per gebeurtenis.
–	
Beperking van escalatie van branden:
•	
Verschil tussen stapnummer cascademodel bij aankomst brandweer en stapnummer
cascademodel bij einde incident.
		n	
Aantal branden > 2 stappen.
•	
Omvang, trend en gemiddelde tijdsduur per (hoofd)incidenttype.
–	
Aantal, percentage en trend slachtoffers (mens/dier) die:
•	
door de brandweer uit een door brand bedreigd gebouw zijn gehaald.
•	
uit een door brand bedreigd gebouw zijn gekomen door een door de brandweer gecreëerde vluchtweg.
–	
Gerealiseerde opkomsttijd prio 1 incidenten
•	
Percentage en trend van prio 1 incidenten waar T1, T2, T3 en T4 binnen de ‘95ste percentiel opkomsttijd per gebiedstype per TS 1, 2, 3 en 4’ arriveerde per jaar.
•	
De mate waarin de opkomsttijden in balans zijn met de risicowaarden per gebied op
basis van de regel: hoe meer risico, hoe sneller is de brandweer.
		n	
Het risico per gebied is de som van de risico’s per object op basis van de algemene
risicoberekening.
		n	
De gemiddelde opkomsttijd per gebied is de som van de opkomsttijden per gebied
per jaar gedeeld door het aantal incidenten.
			 De opkomsttijd wordt getoond in de volgende delen:
			°	
Alarmeringstijd
			°	
Uitruktijd
			°	
Aanrijtijd.
–	
Omvang, het gemiddelde over vijf jaar en de trend van het waterverbruik per incidenttype, per veiligheidsregio.

Herstel veilige situatie
Ketenopbrengsten
–	
Duur en trend van periode die nodig is om de schade die is ontstaan door het incident te
herstellen (hersteltijd).
–	
Verzekeringsgraad van veiligheidsregio.
–	
Aantal en trend langdurige rechtszaken.
–	
Omvang en trend uitgekeerde schadebedragen.

53

Bijlage 4
Samenvatting en conclusies brandproeven Zutphen
Inleiding
In de leegstaande Zutphense wijk ‘De Mars’ zijn door de Brandweeracademie van 20 t/m 24
oktober brandproeven in echte woningen met echte woninginrichting gerealiseerd met als
doel het beschrijven van brandverloop en vaststellen van overleefbaarheid bij woningbranden.
Vooraf moet vastgesteld worden dat er in Nederland een bijna oneindige variatie bestaat als
het gaat om woningen en inrichting. Dé Nederlandse woning en dé Nederlandse inrichting
bestaan niet. Tegelijk bestaan er veelal wel degelijk sterke overeenkomsten als het gaat om
indeling en inrichting.
Om een indruk te krijgen van het brandverloop in Nederlandse woningen is een zestal realistische brandscenario’s uitgevoerd in tussenwoningen in Zutphen. Het onderzoek is beschrijvend
van aard en heeft niet de ambitie om een alomvattende beschrijving te geven van hét brandverloop in dé Nederlandse woning. Tegelijk zijn er tussen de zes experimenten wel overeenkomsten en verschillen gevonden in termen van overleefbaarheid en brandverloop zodat er
lessen geleerd kunnen worden die wellicht breder toepasbaar zijn. De resultaten van deze
brandproeven worden hieronder gegroepeerd toegelicht onder brandontwikkeling, ventilatieprofiel en overleefbaarheid. Tot slot worden enkele lessen geformuleerd.

Brandontwikkeling
Alle branden ontwikkelden zich snel. Deze snelle brandontwikkeling vond plaats in de woninginrichting: het stadium dat het gebouw zelf betrokken raakte bij de brand, trad pas later in.
Dit is eerder geconstateerd door de Brandweeracademie, en vrijwel zeker het gevolg van de
toepassing van veel ‘snelle’ brandstoffen in meubels. Hierbij moet men denken aan schuimrubbers en andere kunststoffen. Deze brandstoffen bevatten zoveel energie die in korte tijd
vrij kan komen, dat daardoor de brand snel om zich heen kan grijpen.

Ventilatieprofiel
Tegelijk vraagt deze snelle brandontwikkeling om een grote hoeveelheid zuurstof. Geconstateerd is dat - zelfs in de gebruikte woningen die maar deels geïsoleerd zijn - de zuurstofbehoefte van de brand groter is dan de aanvoer van zuurstof. Met andere woorden: in het geval
van gesloten deuren of slechts deels geopende ramen, raakten de branden snel ventilatiebeheerst (werden geremd door gebrek aan zuurstof) en gingen over naar een smeulstadium.
Iedere brand ontwikkelde zich dus aanvankelijk snel, en werd vervolgens ook weer snel sterk
beïnvloed door het ventilatieprofiel: geopende of gesloten ramen en deuren.
Gesloten ramen en deuren veroorzaken binnen enkele minuten zuurstofgebrek waardoor de
brand overging in een smeulstadium. Bij voldoende beschikbaarheid van brandstof kon de
brand –in een smeulstadium- makkelijk een uur woeden. Tevens is geconstateerd dat –indien dan een buitendeur geopend wordt- de brand zich in zeer korte tijd weer volledig kan
ontwikkelen met een potentieel zeer gevaarlijke situatie voor degene die de deur opent en de
woning wil betreden. Een brand die bijna uit lijkt te zijn kan in enkele seconden na het aanvoeren van nieuwe zuurstof een temperatuurstijging geven van 500 graden, en vrijwel direct
uitslaand worden!

54

De invloed van het ventilatieprofiel gaat zo ver dat zelfs een groot verschil is geconstateerd
tussen een (keuken)deur die open of half open stond. Tegelijk is ook vastgesteld dat veel ventilatie (met een in- en uitgang) bij kan dragen aan het afvoeren van hitte, bijvoorbeeld als een
ruit in een vroeg stadium breekt.
Dit leidt tot de voorzichtige conclusie dat het ventilatieprofiel en het beïnvloeden daarvan
een zeer belangrijke factor is in brandontwikkeling. Een brand in een woning met deuren (of
meerdere ramen) open ontwikkelt zich fundamenteel anders dan een brand in een woning
met gesloten ramen en deuren, of zelfs met één deur open. Ook de wijze waarop de brandweer tijdens haar repressieve inzet de ventilatie beïnvloedt is zeer relevant –zowel voor de
brandontwikkeling als voor haar eigen veiligheid- en lijkt tot nog toe in tactieken voor de
brandweerinzet onvoldoende belicht. Soms is ventilatie wenselijk en soms niet; dit vergt inzicht in brandontwikkeling en minder uniform toegepaste inzetprocedures.
Tevens moet worden vastgesteld dat de filmpjes van eerdere brandproeven waarmee snelle brandontwikkeling werd aangetoond (o.a. de bekende kerstboom) in één fundamenteel
aspect niet kloppen en dat is dat het geen afgesloten ruimtes zijn met een beperkt ventilatieprofiel. Op grond van de resultaten van de proeven in Zutphen mag worden geconcludeerd
dat de flashover in 1-3 minuten simpelweg niet mogelijk is als er niet voldoende zuurstof
beschikbaar is of komt. Dat wil echter niet zeggen dat branden daarom minder gevaarlijk zijn:
de rookontwikkeling en –verspreiding is namelijk snel.

Overleefbaarheid
Net zo belangrijk als de wijze waarop brandontwikkeling (en rookverspreiding) plaatsvindt is
de mate waarin bewoners nog uit de woning kunnen vluchten of overleven als vluchten niet
meer lukt. Om dat vast te stellen is in alle ruimten in de woning de concentratie koolmonoxide, NOx en zuurstof vastgesteld alsmede de temperatuur en stralingswarmte.
Aangetoond is dat ruimten die in open verbinding staan met de brandruimte in zeer korte tijd
vollopen met rook en dat daarmee de mogelijkheden voor vluchten en overleven zeer beperkt
worden. Tegelijk is vastgesteld dat in ruimten die NIET in open verbinding staan met de brandruimte (omdat de bewoner de deuren gesloten heeft), condities voor vluchten en overleven
gedurende enige tijd aanzienlijk beter zijn. Het sluiten van een deur is in termen van overleefbaarheid dus zeer significant! Eerste indicatie is dat achter een gesloten deur nog circa 10-15
minuten sprake is van een overleefbare situatie.
Opmerkelijk is dat naast koolmonoxide ook NOx (één van de voornaamste ‘standaard’ verbrandingsproducten van een moderne woninginrichting) snel na het ontstaan van de brand
hoge waardes bereikt. Hierbij moet men indicatief uitgaan van enkele malen de levensbedreigende waarde zoals die is vastgesteld voor het waarschuwen van de bevolking. Momenteel
vindt door een gespecialiseerde toxicoloog (tevens Geneeskundig adviseur gevaarlijke stoffen)
een analyse plaats over de gemeten waarden en het effect daarvan in termen van mogelijkheden voor vluchten en overleven.

Samenvattend
Brandverloop en de mogelijkheden om te overleven bij woningbranden is afhankelijk van
veel factoren in de configuratie van een woning en de wijze waarop de bewoners hun leven
hebben ingericht: Staat de deur open of niet? Laten bewoners veel elektrische apparatuur op
stand-by staan? Waar staat de bank? Is de bank voorzien van een (kunst)stoffen of lederen
bekleding? Knapt er een ruit? Kleine veranderingen in de situatie voor of tijdens de brand
kunnen grote verschillen veroorzaken in brandverloop. Dit is in lijn met de conclusies van
onderzoek in de Verenigde Staten. De conclusie is dat er geen standaard configuratie van de
Nederlandse woning te bepalen is en er dus geen standaard brandverloop vastgesteld kan
worden. De wijze waarop brandverloop plaatsvindt en een bewoner bij brand kan overleven,
wordt dus grotendeels bepaald door de bewuste en onbewuste keuzes die de bewoners van
een woning maken bij het inrichten van hun leven en woning en –in beperkte mate- door de
brandweer die na een brandmelding ter plaatse komt. Op grond van de zes brandproeven
in Zutphen kunnen de volgende aangrijpingspunten worden aangegeven voor bewoner en

55

brandweer om gezamenlijk te werken aan het beperken van de risico’s die optreden bij woningbranden:
Lessen voor burgers in het kader van brandveilig leven
–	
Sluit deuren van woonkamer en slaapkamer(s) voordat je gaat slapen.
–	
Het belang van rookmelders blijft onverminderd groot; de Brandweeracademie doet ook
onderzoek naar de optimale plaatsing van rookmelders en de resultaten daarvan worden
begin 2015 gepubliceerd.
–	
Indien men –door de rookmelder- wordt gealarmeerd dat er brand is, probeer dan zo snel
mogelijk te vluchten. Als je vluchtweg vrij is: ga direct naar buiten en sluit deuren achter je
zodat de brand niet verder kan ontwikkelen.
–	
Als je wordt gealarmeerd en niet meer kan vluchten, ga naar de ruimte zo ver mogelijk
weg van de brand en rook, en sluit de deur. Bel de brandweer, en vertel dat je niet meer
kan vluchten, waar je je bevindt en of er eventueel nog meer mensen aanwezig zijn.
Lessen voor de brandweer
–	
In de woning (brandcompartiment) waar de brand zich voordoet en waar nog slachtoffers
binnen zijn, kan zich nog een overleefbare situatie voordoen als bewoners zich achter een
deur hebben verschanst en tijdig zijn gealarmeerd door een rookmelder. De brandweer
kan bij woningbranden dus levensreddend optreden indien de startcondities (rookmelders
aanwezig en deuren dicht) gunstig zijn.
–	
Een brand in 2014 heeft veel zuurstof nodig om tot snelle en volledige ontwikkeling te komen. Ventilatie is naast de hoeveelheid brandstof hét item vanaf het moment van ontstaan
tot en met de inzet van de brandweer. Dit maakt dat de brandweer meer moet nadenken
over de inzet bij een ventilatiebeheerste danwel ondergeventileerde brand: test vier heeft
laten zien dat zelfs een ondergeventileerde brand in een kleine woonkamer risico’s met
zich kan meebrengen als ondoordacht wordt gekozen voor de offensieve binneninzet.
Nadenken over het handelingsperspectief bij een ondergeventileerde brand én het trainen
op deze situatie dient belangrijk aandachtspunt te worden.

56

Bijlage 5
Dekking Brandweer Nederland
Effecten methode risico categorisering en tijdgroepen conform Redeneerlijn Rembrand

Dekking brandweer Nederland
In de bijgaande presentatie is te zien wat de huidige prestatie is van de brandweer in Nederland op het gebied van opkomsttijden. Er is met de aannamen gerekend zoals die op het
eerste blad zijn weergegeven. Dit omdat het daadwerkelijk ophalen van de exacte gegevens
bij elk brandweerkorps erg arbeidsintensief is. Voor het doel waarvoor de informatie nodig is,
een goede indruk verkrijgen van de huidige prestaties op het gebied van opkomsttijden, is die
extra nauwkeurigheid van exacte gegevens niet noodzakelijk.
Wat laten de diverse plaatjes zien:
Naast een aantal kengetallen wordt vervolgens per regio het percentage getoond van de
regio dat binnen de tijdsblokken 8 min, 10 min, 12 min, en15 min kan worden bereikt.
Zo zie je bij bijvoorbeeld de regio Hollands Midden en Amsterdam Amstelland dat dat de
volgende percentages oplevert:
% 8 minuten

% 10 minuten

% 12 minuten

% 15 minuten

Hollands
Midden

41,4%

79,7%

94,3%

99,6%

Amsterdam
Amstelland

76,1%

92,1%

98,3%

99,7%

Het feit dat er verschillen in snelheid zijn heeft voornamelijk te maken met het verschil in
risico, maar ook met kosten-batenanalyse en bestuurlijke acceptatie. Het is de huidige bestendige praktijk.
In de 8 en 10 minuten dekking zijn de verschillen tussen de regio’s het grootst (laagste percentage regio =14,0%, hoogste percentage regio=76,1%). Vanuit risico is dit prima verklaarbaar.
In de 15 minuten dekking zijn de verschillen nog maar marginaal. Nagenoeg elke regio bereikt
in meer dan 95% van de meldingen het betreffende object binnen 15 minuten.

Risicocategorisering en tijdgroepen
Naast de wat grove benadering van ‘door de oogharen heen’ is ook behoefte om op een
verfijnder niveau naar de brandweerzorg te kijken. Dat het risico in Amsterdam-Amstelland
groter is dan in bijvoorbeeld IJsselland zal niemand verbazen. Maar zijn er dan geen gebieden in Amsterdam-Amstelland met een gering risico? En heeft ook IJsselland niet een aantal
gebieden met een groter risico? En wat betekent dat dan vervolgens voor de opkomsttijd?
Om deze verfijning aan te brengen zijn door Rembrand risicocategorieën en tijdgroepen geïntroduceerd (zie ook bijlage 7).
Om nu gevoel te krijgen of de in Rembrand voorgestelde risicocategorieën en tijdgroepen
met de huidige zorg haalbaar zijn is een check gedaan door met de gebouwen uit de BAG en
de eerder genoemde risicocategorieën gebieden te definiëren. Vervolgens is bepaald in welke
risicocategorie (1,2 of 3) zo’n gebied valt (gebied =polygoon met doorsnede van 500 meter in
de vorm van een honingraat, zie voorbeeld).

57

Vervolgens is van die gebieden bepaald wat de tijd is die een brandweer nodig heeft om daar
te komen. Dat resultaat is vervolgens weer vergeleken met de tijdgroep die behoort bij de
betreffende risicocategorie.
Uit deze “check van het gedachtegoed van Rembrand” blijkt de huidige brandweerzorg aansluit bij de risico’s zoals voorgesteld in Rembrand.
Eén en ander moet natuurlijk in de komende periode nader uitgewerkt worden.

De samenhang

wat je
kon

Incidenthistorie ( Realisatie)

wat je
wilt/moet
kunnen
Risicoklasse

wat je
zou kunnen
Samenhang
Prognose (Dekkingsplan)
In bovenstaand voorbeeld is te zien dat de tijdgroep (behorende bij risicocategorie I = 10 minuten), zowel in het verleden historisch haalbaar (gemiddelde 08:05) waren en dat de prognose (07:45 dekkingsplan) realistisch zijn.

58

59

60

61

62

63

64

65

66

67

Bijlage 6
Mindmap: oorzaak en gevolgrelaties
Inleiding
Een mindmap wordt gebruikt om snel oorzaak en gevolgrelaties te kunnen aangeven. Wat
niet zichtbaar is in een mindmap is waarom dit zo is. Een mindmap wordt dus gebruikt om in
grote stappen inzicht te verkrijgen.
Met een mindmap kan niet de verfijning van bijvoorbeeld een flowchart worden bereikt, het
is een ander middel met een ander doel.
Dat neemt niet weg dat door het uitschijven van de stappen van een mindmap de relaties in de
mindmap beter “begrepen” kunnen worden. Deze bijlage beschrijft de mindmap die is opgesteld voor het project RemBrand waarin oorzaak en gevolgrelaties van brand zijn uitgewerkt.

Geen brand / brand
Zie voor het overzicht van de totale mindmap de laatste pagina van deze bijlage.

Deel 1: Handeling en invloedsfactoren
Overzicht:

Afhankelijk van anderen
Eigen gedrag

Zelfredzaamheid

Mens
Techniek
Natuur

Risico per lokatie anders

Locatie

Bouwfase
In gebruik

Gebruik

Bouwen
Handeling en invloedsfactoren

Wijziging van gebruik?
Installaties

Materialen

Producten
Brandstof
Zuurstof

Brand bij:

Temperatuur

Onderstaand wordt beschreven welke factoren van invloed zijn op het ontstaan van brand en
de effecten daarvan. Tevens wordt getracht de “waarde” van de factor in te schatten.

68

1: Mens, techniek en natuur

Afhankelijk van anderen
Eigen gedrag

Zelfredzaamheid

Mens
Techniek
Natuur

Door de hele mindmap heen zal blijken dat de factor mens van grote invloed is op het ontstaan van brand en op de vervolg effecten in de sfeer van doden, gewonden en schade. Aan
de voorkant van het ontstaan van brand moet “de mens” al nadenken over zijn kansen indien
er brand ontstaat. De eerste denklijn hierbij is op welke wijze iemand zichzelf kan redden bij
brand. Deze rode draad moet terugkomen in de andere onderdelen zoals bijvoorbeeld bij het
bouwen (veilig ontwerpen).
Hierbij kan je twee hoofdgroepen onderscheiden, wat kan je zelf doen (eigen gedrag) en
wanneer moet je geholpen worden (afhankelijk van anderen).
Techniek is een belangrijke factor bij brand. Zowel bij het ontstaan van brand (technische
storing met brand tot gevolg) als bij het voorkomen en beperkt houden van brand (detectie,
blusinstallatie e.d.). Techniek kan dus een oorzaak maar ook een hulpmiddel zijn.
Ook de natuur kan bijdragen aan het ontstaan van brand. Denk hierbij aan blikseminslag,
maar ook aan wateroverlast met kortsluiting als gevolg e.d. De natuur zelf is niet makkelijk te
beïnvloeden, maar kennis van mogelijk door de natuur veroorzaakte branden kan wel helpen
om in de ontwerpfase van een gebouw of technische installatie met deze factoren rekening te
houden.

69

2: Het bouwen

Risico per locatie anders

Locatie

Bouwfase
In gebruik

Gebruik

Bouwen

Wijziging van gebruik?
Installaties

Materialen

Producten

Op het moment dat er in het niets een gebouw wordt neergezet wordt voor het eerst geaccepteerd dat er een kans is dat dat gebouw afbrandt. Uitgaande van nut en noodzaak is de
locatie van invloed. Wat staat er in de omgeving, is er onderlinge beïnvloeding mogelijk, zijn
er mogelijkheden voor het optreden van de brandweer enz. enz. Ook is er een relatie tussen
de locatie en de aard van het gebruik. Denk hierbij bijvoorbeeld aan Moerdijk.
Gebruik van een gebouw of bouwwerk is ruwweg te onderscheiden in drie fasen. Tijdens de
bouwfase zijn de risico’s anders dan tijdens de gebruiksfase. Technische installaties zijn nog
niet of onvoldoende in werking, er worden werkzaamheden verricht zoals bijv. lassen, slijpen
die in de gebruiksfase niet voorkomen. Of aanvullende maatregelen noodzakelijk zijn hangt
af van de omstandigheden.
Veelal wordt voor de gebruiksfase wel nagedacht over de te nemen brandveiligheidsmaatregelen. Wat logisch is, maar in de praktijk niet altijd bedacht wordt, is dat gebruik en maatregelen nauw met elkaar samenhangen. Het kan zijn dat een langzaam gewijzigd gebruik door
de jaren heen (sluipende verandering, denk aan ‘van bejaardenhuis naar verzorgingshuis’), of
een hele andere wijze van gebruik, een aanpassing van de brandveiligheidsmaatregelen vergt.
Verkeerd of niet afgestemd gebruik is een risico.
Naast gebouw, bouwwijzen en gebruik van een bouwwerk zijn ook de gebruikte installaties
en materialen van grote invloed. Denk hierbij aan ventilatie, verwarming, verlichting e.d. die
regelmatig oorzaak van brand zijn, maar ook de toegepaste materialen zoals sommige kunststoffen die een aanzienlijke bijdrage kunnen leveren aan het brandverloop.

70

3: Voorwaarden voor brand

Brandstof
Zuurstof

Brand bij:

Temperatuur

Als laatste wordt nog even kort ingegaan op de voorwaarden die nodig zijn om brand te
krijgen en voort te laten bestaan. De factoren brandstof, zuurstof en temperatuur zijn van belang om te zien op welke wijze brand voorkomen kan worden, maar ook voor de bestrijding
van brand. Immers, als een van deze elementen niet aanwezig is kan er geen brand zijn.

Deel 2: Doven
Overzicht:

Sprinkler
Vlamdovend
O2 wegnemen
Doven

Temperatuur wegnemen
Brandstof op
Voorwerp dooft
In de ruimte dooft

In de praktijk blijkt dat een brand zonder invloed een repressieve inzet van de brandweer of
ander persoonlijk ingrijpen toch soms dooft.
Een aantal van de oorzaken hiervan zijn in de mindmap opgenomen.
Zo kan het aanspringen van een sprinklerinstallatie zorgen voor een gedoofde brand, maar
ook het gebruik van vlamdovend materiaal, of als de brandstof op is, of door gebrek aan
zuurstof in de ruimte waar brand is ontstaan, et cetera.

71

Deel 3: Niet doven
Overzicht:
Gedrag
Blusapparaten
Facoren van invloed

Vuurbelasting
Gebruikte materialen
Brandveilig inventaris

Direct blussen
Sprinkler

Niet doven

Acties:

Concrete actie mens

Zelfredzaamheid

Brand in voorwerp

Inrichten (vuurlast)
Compartimenteren
Vluchtwegen

Brand in ruimte
✓ Uit?

Beschikbaar

✓ Veilig

Bruikbaar

✓ Veilig

Brand in compartiment
✓ Uit?

Brand buiten compartiment

✓ Uit?

✓ Uit?

1: Factoren van invloed
Als een brand niet zelf dooft zijn er een aantal invloedsfactoren die bepalend zijn voor het
vervolg. Zo zal het gedrag van eventuele mensen in de ruimte van invloed zijn, zijn er blusmiddelen voorhanden, hoe snel kan de brand zich uitbreiden door de aanwezige vuurbelasting,
de gebruikte materialen enz.
2: Acties
Zo zijn ook bij acties een aantal items benoemd die van invloed zijn op het brandverloop.
Denk hierbij aan direct zelf blussen, hulp van een sprinkler, maar ook de acties aan de voorkant zoals de inrichting van een gebouw en/of de hoeveelheid en soort inventaris. Als blussen
geen issue meer is blijft vluchten over. De mate waarin mensen en het gebouw ervoor kunnen
zorgen dat vluchten succesvol is hangt nauw samen met de mate van zelfredzaamheid, de
vluchtwegen, de beschikbaarheid en de bruikbaarheid hiervan enz.
3: Brand in voorwerp
Hierin is het verloop schematisch zichtbaar gemaakt. Brand begint veelal in een voorwerp en
breidt zich uit naar vervolgens de ruimte, het (sub)compartiment en het gebouw. Interventies
zijn er vaak op gericht om overgang naar een volgend stadium te voorkomen.

72

Deel 4: Van ontdekkingstijd tot een gebluste brand
Overzicht:
Slagkracht
Alarmeren brandweer

Uitruktijd

Rijtijd

Optreden brandweer

Blusstof
Vakmanschap
Kwaliteit brandweer

Verwerkingstijd
Ontdekkingstijd

Redding

GMK
Ontruimen

Instructie GMK

Vluchten

Gedrag

Veilig

Constructieve veiligheid

Afsluitbaarheid compartiment
Vluchtplan
Zelfredzaamheid ?

1: De ontdekkingstijd
De ontdekkingstijd is de een grote variabele waar op dit moment nog te weinig aandacht
voor is. De kans op succesvol ontvluchten, op een succesvol optreden van de brandweer wordt
in hoge mate bepaald door het stadium waarin de brand zich bevind op het moment van ontdekken. Hoe korter de ontdekkingstijd hoe groter de kans op succes.
2: Na de ontdekking
Na de ontdekking volgt een aantal acties dat zo snel mogelijk dient plaats te vinden. Elke
seconde telt............
Het betreft dan de tijd die de meldkamer nodig heeft om te kunnen alarmeren, de tijd die de
brandweer nodig heeft om uit te rukken, de rijtijd en vervolgens het optreden van de brandweer.
Parallel hieraan de acties die in het in brand staande object mogelijk nodig zijn zoals ontruimen, vluchten, al dan niet geholpen door een goede voorbereiding hierop vooraf.

73

Afhankelijk van anderen
Eigen gedrag

Risico per locatie anders
Bouwfase
In gebruik
Wijziging van gebruik?

Producten

Installaties

Zelfredzaamheid

Locatie

Gebruik

Materialen
Brandstof
Zuurstof
Temperatuur

Mens
Techniek
Natuur

Bouwen

Brand bij:

Handeling en
Invloedsfactoren

Geen brand / Brand

Doven

Niet doven

Ontdekkingstijd

Sprinkler
Vlamdovend
O2 wegnemen
Temperatuur wegnemen
Brandstof op
Voorwerp dooft
In de ruimte dooft
Gedrag
Blusapparaten
Vuurbelasting
Gebruikte materialen

Inrichten (vuurlast)

Brandveilig inventaris

Concrete actie mens

Sprinkler

Direct blussen

Facoren van invloed

Acties:

Compartimenteren

✓ Uit?

Uitruktijd

Ontruimen

Vluchten

Bruikbaar

Beschikbaar

✓ Veilig

✓ Veilig

✓ Uit?

Veilig

Constructieve veiligheid

Redding

Kwaliteit brandweer

Vakmanschap

Blusstof

Slagkracht

Brand buiten compartiment

✓ Uit?

Optreden brandweer

Zelfredzaamheid ?

Vluchtplan

Afsluitbaarheid compartiment

Gedrag

Rijtijd

Brand in compartiment

Vluchtwegen

Alarmeren brandweer

✓ Uit?

Brand in ruimte

Zelfredzaamheid

Brand in voorwerp

Verwerkingstijd
GMK

Instructie GMK

74

Bijlage 7
De indeling van gebieden in risiconiveaus
Risiconiveaus voor gebieden met overwegend woningen
Veruit de meeste gebouwen zijn woningen (ongeveer 7 miljoen). En daar hebben we ook de
meeste branden (ongeveer 50% van alle gebouwbranden) en de meeste slachtoffers (ongeveer 90% van alle brandslachtoffers). Als uitgangspunt zijn de wettelijke doelstellingen van
brandveiligheid genomen: voorkomen van slachtoffers en voorkomen dat brand overslaat
naar belendingen. Deze wettelijke doelstellingen zijn omgezet in minimale eisen voor brandpreventiemaatregelen, waarvan de brandweer overigens vindt dat hiermee de (preventieve)
brandveiligheid niet altijd voldoende is afgedekt.
In de hoofdtekst van het rapport is beargumenteerd dat er verschillende risiconiveaus zijn.
Het gemiddelde risico is gedefinieerd als risiconiveau 2:
–

Gebieden met overwegend woningbouw vallen in het gemiddeld risico, risiconiveau 2.

Als helder is dat in een gebied overwegend woningen staan waarbij de kans op brandoverslag
sneller is dan de 20 minuten, vallen die gebieden in een hoger risiconiveau. Dat is gelet op de
bouwwijzen en de ervaringen het geval bij oude binnensteden (waar de kans op brandoverslag binnen 20 minuten groter is) en portiekwoningen. Anderzijds is de kans op overslag na 20
minuten in gebieden met verspreid liggende woningen in de praktijk vrijwel nihil, zodat deze
gebieden in een lager risicoprofiel kunnen vallen. Voor de bij deze afwijkende risicogebieden
te hanteren gemiddelde opkomsttijden is aansluiting gezocht bij de huidige tijdsnormen in
het Besluit veiligheidsregio’s.
Opkomsttijden gelden tot aan de toegang van het (woon)gebouw, niet tot aan de toegang
van de in dat gebouw gelegen woning. Bij hoogbouw duurt het langer voordat de brandweer
bij de betreffende woning aankomt. Om die reden valt hoogbouw (gekozen is voor een hoogte vanaf 20 meter1) in een hoger risiconiveau. Naast het gemiddelde niveau onderscheiden we
voor gebieden met overwegend woningen:
–	
Gebieden met overwegend woningbouw in oude binnensteden, portiekwoningen en
woongebouwen hoger dan 20 meter vallen in het hoogste risiconiveau, niveau 1.
–	
Gebieden met overwegend verspreid liggende woningen vallen in het laagste risiconiveau,
niveau 3.

Risiconiveau voor gebieden met overwegend niet-woningen
Naast woongebouwen worden gebouwen ingedeeld in de volgende groepen wat betreft hun
risico (conform de publicatie ‘Basis voor Brandveiligheid’).
–	
Gebouwen met zelfredzame wakende personen.
–	
Gebouwen met zelfredzame, slapende personen.
–	
Gebouwen met niet-zelfredzame, slapende personen.

1

Vanaf deze hoogte kan niet meer met een redvoertuig worden ingezet om mensen te redden van buitenaf. In de bouwregelgeving
wordt vanaf deze hoogte een knip gemaakt, waarbij er met een stijgleiding en een brandweerlift moet worden gewerkt, hetgeen in
de regel langer duurt.

75

Om te bepalen wat een reële opkomsttijd bij deze gebouwgroepen is, is geen wetenschappelijk onderzoek gedaan, zoals bij woningen wel gedaan is bij de praktijkexperimenten in
Zutphen. Het is dus niet meer dan een beredenering, maar wel gebaseerd op de beschreven
risico’s, statistiek en casuïstiek, zoals beschreven in de genoemde publicatie. Voor al deze
gebouwgroepen geldt dat de overslagkans gelijk is aan woongebouwen, omdat voor al deze
gebouwen dezelfde wettelijke eisen en handhaafbare ondergrenzen gelden om overslag te
voorkomen.

Risiconiveau en gemiddelde opkomsttijden bij gebouwen waarin zelfredzame (wakende)
personen verblijven
–	
Wat betreft de vluchtveiligheid zijn gebouwen met wakende zelfredzame mensen beter
ingericht dan woongebouwen. Ook daar waar het grotere aantallen aanwezige personen
betreft. Dat houdt dus in dat de overslagkans de maatgevende factor is om te bepalen
in welk risicoprofiel deze vallen. En zoals aangegeven is de overslagkans gelijk aan die bij
woningen, zodat de indeling in risicoprofiel en bijbehorende opkomsttijden gelijk is aan
gebieden met woningen.
–	
Gebieden met overwegend gebouwen voor wakende zelfredzame personen in oude binnensteden vallen in risiconiveau 1.
–	
Gebieden met overwegend gebouwen voor wakende zelfredzame personen vallen in het
standaard risiconiveau 2.
–	
Gebieden met overwegend verspreid liggende gebouwen voor wakende zelfredzame personen vallen in risiconiveau 3.

76

Risiconiveau en gemiddelde opkomsttijden bij gebouwen waarin slapende zelfredzame
personen verblijven
Voor gebouwen met slapende zelfredzame personen kan gesteld worden dat de vluchtveiligheid in het algemeen gelijk is aan woningen. Zowel op basis van een analyse van de wettelijke
ontvluchtingseisen, maar zeer zeker ook op basis van statistiek en casuïstiek. Om die reden
worden deze gebouwen in hetzelfde risicoprofiel geplaatst als de standaard-woningen.
–	
Gebieden met overwegend gebouwen voor slapende zelfredzame personen in oude binnensteden vallen risiconiveau 1.
–	
Gebieden met overwegend gebouwen voor slapende zelfredzame personen vallen in het
standaard risiconiveau 2.
–	
Gebieden met overwegend verspreid liggende gebouwen voor slapende zelfredzame personen vallen in risiconiveau 3.
Risiconiveau en gemiddelde opkomsttijden bij gebouwen waarin slapende niet-zelfredzame personen verblijven
Voor de groep gebouwen waarin niet-zelfredzame, slapende personen verblijven ligt het
anders. Daar is niet per definitie (en wellicht in het geheel niet) te zeggen dat de vluchtveiligheid daar minstens zo goed is als bij woningen. De kans is dus groot dat de inzet van de
brandweer nodig is voor het ondersteunen van de interne BHV-organisatie om niet-zelfredzame en bedlegerige personen te evacueren. Zelfs dan blijft overigens het evacueren van
alle personen zeer lastig. Om die reden kan het niet anders dan dat deze gebouwen in het
hoogste risicoprofiel thuis horen.
–	
Gebieden met overwegend gebouwen voor slapende niet-zelfredzame personen vallen in
risiconiveau 1.

Hotspots
In de praktijk zal het niet vaak voorkomen dat gebieden wat betreft bebouwing homogeen
zijn. Het risiconiveau wordt bepaald door het meest voorkomende risiconiveau. In ieder gebied zullen dus gebouwen voorkomen die wat betreft het risico in een hoger of lager niveau
zullen vallen. Gebouwen in een lager risico zijn uiteraard geen probleem. Gebouwen die in
een hoger risiconiveau vallen zijn de zogenaamde hotspots in dat gebied. Deze gebouwen
verdienen extra aandacht, maar die extra aandacht wordt niet vertaald in een hoger risicoprofiel. Deze extra aandacht kan leiden tot de conclusie dat het verhoogde risico geaccepteerd
wordt (bijvoorbeeld als er geen afwijkende vluchtveiligheid is, maar deze enkele gebouwen
wel een verhoogde kans op brandoverslag hebben), of door extra brandpreventieve maatregelen die de kans op overslag verkleinen of, bij gebouwen voor niet-zelfredzame personen,
de interne noodorganisatie hierop aan te passen. Ook is al aangegeven dat bij woningen het
uitgangspunt is dat deze over voldoende werkende rookmelders beschikken om een snelle
ontdekkingstijd te realiseren. Als dat (nog) niet geval is, vormen deze woningen dus ook een
hotspot in dat gebied.
Risiconiveau en gemiddelde opkomsttijden bij gebouwen met een extern veiligheidsrisico
Een groep gebouwen die niet onder het regime van de publicatie ‘Basis voor Brandveiligheid’
valt, maar in het kader van risicoprofielen wel belangrijk zijn, zijn gebouwen met een extern
veiligheidsrisico, zoals sommige industriële gebouwen, BRZO-bedrijven, vuurwerkopslag en
dergelijke. De aanwezigheid van een bedrijfsbrandweer zal het risico verlagen, waardoor ze
wat risico betreft weer vallen onder de ‘gewone’ industriegebouwen. Industriële en opslaggebouwen zonder een extern veiligheidsrisico (de effecten blijven ‘binnen de poort’) vallen in de
categorie gebouwen voor zelfredzame (wakende) personen). Bedrijven zonder bedrijfsbrandweer met een extern veiligheidsrisico worden beschouwd als een hotspot en vragen daarmee
om een individuele benadering.

77

Bronnen

1	Blackwell, M., “Significance of the closed door”, International Fire Professional, april 2014;
http://www.brandweervrijwilligers.nl/data/user_files/files/vakontwikkeling.pdf/20140401_
IFE_artikel_Closed_door.pdf
2	Brand en Brandweer, “Waar komt de 8 minuten vandaan?”, nummer 12, december 2008
3	Brandweer Amsterdam-Amstelland, Leerpunten: Brand Nieuwezijds Voorburgwal 138, 10
juni 2012
4	Brandweer Nederland, Landelijk kader Uitruk op maat, november 2014
5	De Oudheid, Brandweer? Veel te gevaarlijk!; Tommius, 27 maart 2012; http://de-oudheid.
blogspot.nl/2012/03/brandweer-veel-te-gevaarlijk.html
6	CBS brandweerstatistiek 2010
7

 BS, Brandweer; brandweer, slachtoffers en reddingen 2013; http://statline.cbs.nl/StatWeb/
C
publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=37511&D1=0-23,90-92,147-149&D2=0&D3=15-l&HD=110
302-1017&HDR=G2&STB=G1,T

8	CBS, Fors minder verkeersdoden in 2013; http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/bevolking/
publicaties/artikelen/archief/2014/2014-025-pb.htm
9	Compendium voor de leefomgeving, Aantal verkeersdoden en verkeersgewonden, 2000
– 2013; http://www.compendiumvoordeleefomgeving.nl/indicatoren/nl2148-Verkeersveiligheid.html?i=40-199
10	Fire Statistics Great Britain 2012 to 2013; Department for Communities and Local Government (2014)
11	Frek, R. e.a., Visie op risicogerichtheid, RBC/RDVR/RDPG/LOCGS, concept 4 februari 2015
12	Goed Opgelost, Betere brandweerzorg door inzicht in brandrisico’s, 141112; http://goedopgelost.overheid.nl/betere-brandweerzorg-door-inzicht-in-brandrisicos/
13	Hagen, R., “Brand in Monument De Draak te Bergen op Zoom”; in: Lessen uit crises en
mini-crises 2013, M. van Duin en V.Wijkhuis, p77-87, Boom 2014
14	Instituut Fysieke Veiligheid, Basis voor Brandveiligheid, De onderbouwing van brandbeveiliging in gebouwen, versie 2013; http://www.infopuntveiligheid.nl/Publicatie/DossierItem/90/4939/basis-voor-brandveiligheid-nl-the-basis-for-fire-safety-en.html
15	Instituut Fysieke Veiligheid, Fatale woningbranden 2008 t/m 2012: een vergelijking, 16 juli
2013; http://www.ifv.nl/advieseninnovatie/Documents/Vergelijking_fatale_woningbranden_2008-2012.pdf
16 Keurboek van de stad Amsterdam, Amsterdam
17 Koppers, G., Voorkomen is beter dan blussen, De Oud-Amsterdammer, 18 september 2012

78

18	Ministerie van VROM, Visie op brandveiligheid, juni 2009; http://www.rijksoverheid.nl/
bestanden/documenten-en-publicaties/rapporten/2009/06/01/visie-op-brandveiligheid/
w1242.pdf
19	Nederlandse Brandwonden Stichting, Wat zijn brandwonden?; http://brandwondenstichting.nl/brandwonden-voorkomen/wat-zijn-brandwonden/
20	Nederlandse Brandwondenstichting, WoOn 2012 ouderenprofiel, 2014
21	NVBR, De brandweer over morgen, Projectteam strategische reis brandweer, 2010
22	SEO Economisch Onderzoek, Brandveiligheid: Wie doet wat, hoe en waarom?, 2009; http://
www.seo.nl/uploads/media/2009-63_Brandveiligheid__Wie_doet_wat__hoe_en_waarom.
pdf
23	SEO Economisch Onderzoek, Investeren in brandveiligheid, Maatschappelijke kosten-batenanalyse woningbrand, 2010; http://www.seo.nl/uploads/media/2010-78_Investeren_in_
brandveiligheid.pdf
24	Setten, B. van, Als elke minuut telt, Uitgangspunten voor opkomsttijden van basisbrandweereenheden voor woningen benaderd vanuit het oogpunt van Fire Safety Engineering,
Breda, augustus 2010.
25	Tweede Kamer, Bouwbesluit 2012, brief van de Minister voor Wonen en Rijksdienst, 16 mei
2013
26	Underwriters Laboratories, https://www.youtube.com/watch?v=ezJ6SorlpJo, https://www.
youtube.com/watch?v=piofZLySsNc, YouTube 15 november 2014
27	Veiligheidsregio Brabant Zuidoost, Toekomstvisie brandweerzorg, 17 december 2014;
http://www.nuenen.nl/bestuur-en-organisatie/beleid-en-begroting_41957/item/toekomstvisie-brandweerzorg_33352.html
28	Veiligheidsregio Zuid-Holland-Zuid, Uitwerking bestuurlijk gemotiveerd afwijken, 25 november 2011

79

Colofon
Opdrachtgever: Veiligheidsberaad
Opdrachtnemer: Raad van Brandweercommandanten
Stuurgroep RemBrand: Jan Lonink (burgemeester Terneuzen, voorzitter), Frank Koen
(burgemeester van Capelle a/d IJssel), Mervyn Stegers (burgemeester van Tubbergen),
Menno van Duin (lector crisisbeheersing IFV / Politieacademie), Edwin Meekes (ministerie van
Veiligheid en Justitie), Esther Lieben (commandant brandweer Haaglanden), Elie van Strien
(projectleider), Eugène van Mierlo (Brandweer Nederland, secretaris stuurgroep)
Projectgroep RemBrand: Elie van Strien (voorzitter), Hans Baardscheer, René Hagen, Dick van
Klink, Gerard Kors, Ronald Kraan, Eugène van Mierlo (secretaris), Barry van ’t Padje, Suzanne
Roijakkers, Ricardo Weewer, Dennis van Zanten.
Op 25 september 2014 zijn tussenresultaten van RemBrand besproken in een
klankbordbijeenkomst met brandweermedewerkers uit vele functiegroepen en uit het hele
land.
Op 15 januari 2015 zijn de conceptresultaten gepresenteerd aan de Raad van
Brandweercommandanten en leden van relevante programmaraden, netwerken, vakgroepen
en platforms.
Op 11 februari 2015 zijn de conceptresultaten gepresenteerd bij de Bestuurlijke
Adviescommissie Brandweer van het Veiligheidsberaad.
Redactie: Bert Wiegant
Vormgeving: OudZuid Ontwerp mediavormgevers
Foto voorzijde: Robby Hiel
Druk: Rikken Print
© mei 2015