Bijlage
Plan van aanpak knaagdierbeheersing
Noodzaak van beheersing.
Knaagdieren, zoals ratten en muizen, kunnen voor ernstige gezondheidsproblemen en overlast
zorgen. Ratten kunnen ziekten overbrengen, zoals de ziekte van Weil. Ze kunnen ook verspreiders
zijn van besmettelijke dierziekten bij de (grote) landbouwhuisdieren, zoals varkenspest en monden klauwzeer. Verder kunnen knaagdieren ook schade aanbrengen aan gebouwen en inrichtingen,
met als gevolg brand of andere knaagschade aan bijvoorbeeld landbouwbedrijven, winkelgebieden,
de overslag in havengebieden of rioleringstelsels. Producten kunnen door knaagdieren besmet
worden, zoals besmetting met bacteriën als Salmonella en Campylobacter, of aangetast worden
waardoor de producten aan waardevermindering onderhevig zijn. Preventie van en het beheersen
van knaagdieren is en blijft dus van groot belang.
Traditionele aanpak
Het is in de loop der jaren gebruikelijk geworden ter bestrijding van ratten en muizen vooral
chemische middelen in te zetten. Deze middelen (rodenticiden, met name anticoagulantia) brengen
belangrijke risico’s met zich mee, omdat ze PBT-stoffen1 bevatten, waarvoor geldt dat de emissies
naar het milieu moeten worden geminimaliseerd. Verder is er een wetenschappelijk aangetoond
risico op doorvergiftiging van andere organismen, zoals roofvogels en andere zoogdieren, die
muizen en ratten eten. Tenslotte blijkt dat de knaagdieren resistentie tegen deze middelen
ontwikkelen, waardoor deze niet of minder effectief zijn.
Voor het professioneel gebruik van deze middelen is een vakbekwaamheidsbewijs verplicht. Dit
geldt vanaf 1 juli 2015 ook voor agrariërs. Voor particulieren zijn alleen chemische middelen
toegelaten voor het bestrijden van muizen binnenshuis.
Recente ontwikkelingen
Buitengebruik rodenticiden
De Tweede Kamer is in twee brieven van 16 december 2014 (27 858, nr. 288 en Vergaderjaar
2014-2015, aanhangsel 878) op de hoogte gesteld van de wijzigingen in het buitengebruik van
rodenticiden. Vanwege de onaanvaardbare milieurisico’s van het buitengebruik heeft het College
voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) in de gebruiksvoorschriften
opgenomen dat vanaf 1 januari 2017 deze middelen buiten uitsluitend gebruikt mogen worden
door professionals. Die moeten hiervoor een IPM (Integraal plaagdiermanagement2) buitengebruik
opleiding hebben gevolgd en examen afgelegd. Het bedrijf moet gecertificeerd zijn door een
onafhankelijk certificeringsinstituut. Dit geldt voor alle gebruikers van de middelen.
IPM betekent dat eerst gekeken moet worden hoe plagen voorkómen kunnen worden door de
omgeving onaantrekkelijk te maken voor knaagdieren om zich te voeden en te vestigen. Indien er
toch sprake is van overlast moeten als volgende stap niet-chemische middelen worden toegepast,
en pas als deze niet werken mogen als laatste stap rodenticiden worden gebruikt.
Professionalisering door de sector
Daarnaast zijn de bedrijven die actief zijn in de beheersing van plaagdieren bezig met een
professionaliseringsslag. Zo hebben ze bijvoorbeeld keurmerken ontwikkeld. De Kwaliteitsnorm van
de stichting KPMB3 is hier een voorbeeld van. Diverse plaagdiermanagement bedrijven zijn reeds
op basis van deze Kwaliteitsnorm gecertificeerd. Het KAD4 heeft eveneens een keurmerk
ontwikkeld. Tevens heeft het KAD een keurmerk voor gemeenten ontwikkeld voor een goede
uitvoering van het gemeentelijk natuur- en milieubeleid. De gemeente Deurne heeft als eerste een
dergelijk keurmerk ontvangen.
Op Europees niveau heeft de CEPA5 een standaard laten ontwikkelen door het Europees
normalisatie instituut CEN en een bijbehorend certificatieschema ontwikkeld. De Nederlandse
1

Persistent, bio-accumulerend en toxisch
Veelal in het Engels aangeduid, integrated pest management.
3
Stichting Keurmerk Plaagdiermanagement Bedrijven
4
Kennis- en Adviescentrum Dierplagen
5
Confederation of Pest Management Associations
2

keurmerken voldoen hieraan.
Monitoring ratten
Het RIVM heeft op verzoek van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een
rattenmonitoringssysteem opgezet om risico's voor de volksgezondheid beter in kaart te brengen
en trends te volgen. In 2014 is gestart met het verzamelen en analyseren van rattenmeldingen van
30 gemeenten. Deze pilot wordt in 2015 uitgebreid naar meer gemeenten om zo landelijke trends
te kunnen volgen. Dit is wel afhankelijk van de medewerking van gemeenten, die hiervoor
essentieel is. Daarnaast onderzoekt het RIVM bruine en zwarte ratten op ziekteverwekkers6.
Europees onderzoek
De Europese Commissie heeft de afgelopen jaren een onderzoek laten doen naar de mogelijke
risico-reducerende maatregelen bij het gebruik van rodenticiden. Dit jaar zal de Commissie met
aanbevelingen komen voor een terughoudend, zorgvuldig gebruik van rodenticiden. Bekend is
reeds dat elementen van de aanbevelingen zullen zijn het hanteren van IPM als centraal
uitgangspunt en het eisen van certificering voor de toepasser.
Planmatige en samenhangende aanpak
Er zijn derhalve al belangrijke ontwikkelingen in gang gezet voor de duurzame aanpak van de
beheersing van knaagdieren. Ook is duidelijk dat het effectief beheersen van ratten en muizen een
gedegen vakkennis vereist. Dit geldt voor ratten in het algemeen en met name voor de zwarte rat,
waarvoor een jarenlange expertise nodig is om deze goed te kunnen beheersen. De inzet van
chemische middelen dient hierbij zoveel als mogelijk geminimaliseerd te worden.
Daarom stelt dit plan van aanpak het belang van IPM, buiten én binnen, centraal. Het is de kern
van duurzaam knaagdiermanagement. Voor het gebruik buiten wordt IPM nu uitgewerkt. Dit zal
ook voor het binnengebruik dienen te gaan gebeuren.
Hierbij is het belangrijk dat bij de aanpak van overlast in voorkomende gevallen breder wordt
gekeken dan alleen de eigen locatie. Het heeft immers weinig zin knaagdieren te doden, als deze
bij de buren of in de nabije omgeving wel volop aan hun trekken kunnen komen. Een
gecoördineerde aanpak is dan essentieel. De gemeente Leudal in Limburg doet dit reeds, samen
met de buurgemeenten (ook in België), en is hier succesvol mee. Ook de Nederlandse Voedsel- en
Waren Autoriteit vraagt hier bijvoorbeeld aandacht voor in het document: ‘Het werkt beter samen
plaagdieren te bestrijden’.7
Deze principes moeten altijd centraal staan, niet alleen bij de professionele plaagdierbeheerser,
maar ook bij de opdrachtgevers, of het nu een gemeente is, departement, agrariër, supermarkt,
landeigenaar, restauranthouder of een particulier.
Voor het volledig geïntegreerd krijgen van IPM zijn verdere stappen nodig bij iedereen die hier bij
betrokken is. Dit betreft de aanbieders en toepassers van de middelen, gemeenten, huiseigenaren,
bedrijven, de opleidings- en kennisinstituten, ontwikkelaars van cursussen, de exameninstituten en
de particulier. Kortom: iedereen, die overlast door knaagdieren wil en moet voorkomen.
Gemeenten.
Preventie en bestrijding van plaagdieren is een gemeentelijke taak die verankerd is in de
Woningwet en in de Wet Publieke Gezondheid. Een gemeente dient op te treden als er sprake is
van een algemeen belang voor de volksgezondheid of de leefbaarheid. De Woningwet en het
Bouwbesluit bevatten voorschriften over het zodanig gebruik van een bouwwerk, open erf of terrein
dat overlast door schadelijk of hinderlijk gedierte wordt voorkomen. Via de milieuvergunning
kunnen gemeenten regelen dat vergunningplichtige bedrijven plaagdiermanagement uitvoeren.
Gemeenten zullen IPM in hun beleid moeten integreren. Zo’n 30% van de gemeenten doet dit al.
Gemeenten zijn voor burgers vaak het eerste aanspreekpunt als deze overlast door muizen of
ratten ervaren. Daarom is het wenselijk dat gemeenten op hun eigen site informatie geven over
een duurzame plaagdierbeheersing, of doorverwijzen naar instanties die deze informatie kunnen
6
7

Zie ook http://www.rivm.nl/Onderwerpen/W/Wilde_knaagdieren_en_zoonosen
https://www.nvwa.nl/onderwerpen/bacterien-ziekteverwekkers/dossier/ongedierte

leveren. Gemeenten kunnen hiervoor advies vragen aan diverse marktpartijen, waaronder het KAD,
de SPA Groep8 en de professionele plaagdierbeheersers. Deze laatsten zijn verenigd in de NVPB9 en
PLA..N.10. Veel gemeenten en bedrijven hebben deze taken uitbesteed.
Voor de uitvoering van de knaagdierbeheersing kunnen gemeenten gebruik maken van
professionele plaagdierbeheersers. Essentieel hierbij is dat gemeenten bij het (laten) uitvoeren en
aanbesteden eisen dat de bedrijven in bezit zijn van een keurmerk en aantoonbaar IPM toepassen.
De NVPB organiseert samen met de Koninklijke Vereniging voor Afval- en Reinigingsmanagement in
de herfst 2015 een themabijeenkomst over de principes en het toepassen van IPM. De bijeenkomst
richt zich ondermeer op de gemeentelijke afval- en reinigingsdiensten. Ook het KAD heeft een
dergelijke bijeenkomst voor gemeenten georganiseerd.
De rijksoverheid zal in de lopende contacten met de VNG wijzen op deze initiatieven en de rol van
gemeenten bij het voorkómen van overlast door knaagdieren. Daarbij moet ook aan de orde komen
dat het noodzakelijk is dat gemeenten de principes van IPM onderschrijven en dit tot uiting laten
komen in de wijze waarop de knaagdierbestrijding uitgevoerd wordt. Ook is het gewenst dat zij
indien noodzakelijk een regionale aanpak faciliteren, bevorderen en desgevraagd coördineren.
Rijksoverheid en andere overheden
Net als bij gemeenten is het voor een duurzame aanpak van beheersing van knaagdieren
noodzakelijk dat alle overheden de principes van IPM toepassen en dit ook tot uiting te laten
komen bij het inkopen en aanbesteden van knaagdierbeheersing. Dit wordt bereikt als overheden
alleen bedrijven accepteren die in bezit zijn van een keurmerk en IPM toepassen. De rijksoverheid
vindt duurzaam inkopen belangrijk, en een dergelijk aanpak is te beschouwen als een duurzame
invulling van het inkoopbeleid. De rijksoverheid zal hiervoor een criteriadocument ontwikkelen als
hulpmiddel en dit, maar verwachting eind 2016, aan departementen en andere overheden
beschikbaar stellen.
Bedrijven
Het betreft hierbij eigenaars van bedrijven, winkels, restaurants, grote veeteeltbedrijven e.d., die
de knaagdierbeheersing uitbesteden. Ook voor hen is het noodzakelijk de principes van IPM
centraal te stellen en uitsluitend in zee gaan met professionele knaagdierbestrijders die een
keurmerk hebben en IPM toepassen. Op de site van de rijksoverheid zal het belang hiervan worden
toegelicht.
Een speciaal aandachtspunt hierbij ligt bij bedrijven die met voedsel te maken hebben, zoals
restaurants, bakkerijen e.d. Om hygiënisch werken te bevorderen zijn diverse hygiënecodes
opgesteld. Het is belangrijk dat in deze codes ook het belang van een duurzame beheersing van
knaagdieren wordt opgenomen. De brancheorganisatie heeft hiervoor voorbeeldteksten opgesteld
die opgenomen kunnen worden in de hygiënecodes. In de hygiënecode voor het slagersbedrijf is
reeds IPM en het keurmerk van KAD opgenomen.
Toepassers, uitvoerders
Cruciaal in het verminderen van het gebruik van rodenticiden is de werkwijze van degene die de
plaag moet beheersen. Het gebruik van chemische middelen bestemd voor professionals is
uitsluitend toegestaan met een vakbekwaamheidsbewijs. De professionele plaagdierbeheersers
moeten al in het bezit zijn van zo’n bewijs, agrariërs vanaf 1 juli 2015.
Daarnaast zijn, zoals aangegeven in eerder genoemde twee brieven aan de Tweede Kamer, de
eisen voor het gebruik van rodenticiden buiten aanzienlijk aangescherpt. Om deze middelen buiten
te mogen gebruiken is een ieder verplicht een extra opleiding te volgen, examen af te leggen en
moeten bedrijven zich certificeren voor IPM buitengebruik rodenticiden. Als basis hiervoor moet
een protocol worden ontwikkeld waarin een uitwerking van de IPM beginselen voor het
buitengebruik eenduidig worden vastgelegd. Tevens moeten op basis van het protocol cursussen en
exameneisen ontwikkeld worden.
Deze eis is opgenomen in de gebruiksvoorschriften die het Ctgb heeft geformuleerd voor deze
8

Opleiding en advies voor afval-, reiniging- en plaagdiermanagement
Nederlandse Vereniging van Plaagdiermanagement Bedrijven
10
Platform Plaagdierbeheersing Nederland
9

middelen. Het Ctgb heeft tevens eisen geformuleerd waaraan een goed protocol voor IPM
buitengebruik moet voldoen. Het Ctgb beoordeelt, in samenspraak met de Inspectie voor de
leefomgeving (ILT) de kwaliteit van het protocol. Er is een overgangsperiode tot 1 januari 2017.
Een ieder die in de overgangsperiode rodenticiden buiten wil gebruiken, dient dit te melden aan de
ILT.
Op dit moment hebben de professionele plaagdierbeheersers een protocol ontwikkeld, dat voldoet
aan de eisen van het Ctgb, en zijn de cursussen inmiddels in ontwikkeling. Naar verwachting zullen
de professionele bedrijven zich kunnen laten certificeren ruim voor 1 januari 2017.
De agrarische sector heeft gekozen voor een eigen uitwerking van dit protocol, gericht op hun
doelgroep. Deze uitwerking ligt op dit moment ter beoordeling bij het Ctgb en de ILT. Daarna
kunnen cursussen worden ontwikkeld.
Daarmee zal er één landelijk protocol zijn, met maatwerk voor agrariërs.
Voor een agrariër is het beheersen van knaagdieren geen primaire taak, maar hij heeft er wel veel
baat bij – vanuit bedrijfseconomisch belang – dat dit goed gebeurt. Daarom zal voor veel agrariërs
een werkbaar alternatief kunnen zijn dat zij hiervoor een professionele bestrijder in huren. Deze
bestrijder kan desgewenst als adviseur optreden, waarbij het uitvoerende werk door het agrarisch
bedrijf voor een deel zelf uitgevoerd kan worden. Dit gebeurt ook al veel, met name bij de
intensieve veehouderij. Hiermee kunnen inspanningen (geld en tijdsbeslag) worden vermeden.
Het is belangrijk dat dit protocol op eenzelfde wijze wordt uitgewerkt en geactualiseerd aan de
hand van de opgedane ervaring. Door de uitvoering op basis van dit protocol bij één organisatie
(schemabeheerder) neer te leggen kan een eenduidige manier van werken nationaal worden
gerealiseerd. Hierbij geldt dat voor alle handelingen rondom het buitengebruik de kwaliteit van
werken is vastgesteld en op een eenduidige manier getoetst zal worden. De stichting KPMB heeft
het mandaat gekregen van de stakeholders om hier invulling aan te geven. Dit zal de komende tijd
verder worden uitgewerkt.
Deze verplichte IPM certificering buitengebruik is een van de belangrijkste onderdelen van een
duurzame bestrijding. Zodra de nodige ervaring opgedaan is met het toepassen van IPM buiten, zal
de rijksoverheid met de sector nagaan hoe een dergelijke uitwerking voor binnengebruik ook tot
stand kan komen.
Distributeurs.
Distributeurs van rodenticiden hoeven nu nog geen vakbekwaamheidsbewijs te hebben, in
tegenstelling tot distributeurs van gewasbeschermingsmiddelen. Aangezien duidelijk is geworden
dat deze middelen aanzienlijke risico’s met zich mee kunnen brengen en de eisen aan het gebruik
daarom aangescherpt zijn, zal de rijksoverheid hier verandering in brengen. Vanaf 1 januari 2017
moeten ook distributeurs van rodenticiden een vakbekwaamheidsbewijs hebben. Hiermee zijn ze in
staat gericht te adviseren over de verkoop en het gebruik van deze middelen. Hierover is overleg
met de sector gaande.
Het ministerie van EZ voert momenteel overleg met de branche om invulling te geven aan een
vakbekwaamheidsbewijs ‘adviseren’. Tevens heeft een deel van de distributeurs reeds een
vakbekwaamheidsbewijs, dus dit zal voor hen niet tot extra lasten leiden. Er zal zoveel mogelijk
worden aangesloten op de bestaande ontwikkelingen en de vakbekwaamheidseisen en eindtermen
die reeds gelden, om de lasten te beperken. Het Besluit gewasbeschermingsmiddelen en biociden
zal hiervoor worden aangepast.
Opleidingscentra en exameninstituten.
De principes van IPM moeten verder worden geïntegreerd in de opleidingen en de exameneisen.
Duurzame beheersing van knaagdieren vereist een professionaliseringsslag, die overigens wel al in
gang is gezet. Daarbij zal worden nagegaan of het nodig is de eindtermen en de kwaliteitseisen aan
de exameninstituten aan te passen, om hiermee een uniforme aanpak te verwezenlijken.
Het Kennisnetwerk biociden11 heeft de afgelopen jaren initiatieven ontwikkeld om in de opleiding
van agrariërs het onderwerp biociden, waartoe ook rodenticiden behoren, op te nemen, met name
voor de dierhouderij. In deze tak worden biociden o.a. ingezet als ontsmettingsmiddel maar ook
11

Zie www.biociden.nl

om muizen en ratten te bestrijden. Een werkgroep van het Kennisnetwerk biociden heeft hiervoor
contacten gelegd met middelbare en hogere beroepsopleidingen, proefcolleges gegeven,
lesmateriaal en eindtermen voor toetsen ontwikkeld. Hun advies is het onderwerp biociden te
integreren in het specialiserend deel van de middelbare en hogere beroepsopleidingen en Faculteit
Diergeneeskunde (UU) en Wageningen UR (WUR).
Dit kan ook een instrument kan zijn voor een duurzaam gebruik van rodenticiden en van biociden
in zijn algemeenheid. Omdat de opleidingseisen reeds zijn vastgelegd voor de komende jaren zal
de rijksoverheid nagaan of het mogelijk is dit advies over te nemen, en zo ja, op welke termijn.
Particulier
Voor de particulier zijn alleen middelen tegen het bestrijden van muizen binnenshuis toegelaten.
Het is noodzakelijk dat de particulier zo terughoudend mogelijk met deze middelen omgaat. Het
zijn immers risicovolle stoffen. Uit onderzoek door Wageningen UR blijkt bovendien dat de
werkzame stof in deze middelen ook buitenshuis wordt aangetroffen in roofvogels en andere
roofdieren. Dit kan er op duiden er op dat de middelen niet juist toegepast worden.
Voor de particulier zijn verschillende alternatieven voorradig, zoals muizenvallen, katten of het
inhuren van een bedrijf. Voorlichting is hierbij essentieel.
Aan Milieu Centraal is in 2014 gevraagd om extra aandacht te besteden aan het bestrijden van
muizen door particulieren, met nadruk op preventie en alternatieve methoden. Ook de gemeenten
hebben hierin een rol, omdat burgers bij overlast vaak bij gemeenten zullen aankloppen.
Daarnaast hebben, zoals per brief van 12 mei 2015 (TK 27 858, nr. 308) aan de Tweede Kamer is
gemeld, de aanbieders van bestrijdingsmiddelen voor particulieren de Staatssecretaris van
Infrastructuur en Milieu laten weten gerichte voorlichtingsacties en materiaal voor burgers te willen
ontwikkelen. Het ministerie zal hen verzoeken in ieder geval aandacht te besteden aan het
onderwerp muizen.
Resistentie
Enkele jaren geleden is in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Milieu door
Wageningen UR onderzoek gedaan naar het optreden van resistentie bij de bruine rat in Nederland.
Uit dit onderzoek kwam met behulp van een nieuwe ontwikkelde toetsingsmethode naar voren dat
een aanzienlijk deel (een kwart) van de populatie bruine ratten in het land genetisch resistent is
tegen rodenticiden. Dit beeld wordt ook bevestigd door onderzoeken in andere lidstaten.
Deze toets wordt op dit moment verder verfijnd zodat deze in de nabije toekomst ook zal kunnen
worden gebruikt voor het opsporen van genetische resistentie bij zwarte ratten en huismuizen.
Doordat het gaat om een snelle toetsingsmethode kan van dierlijk materiaal in relatief korte tijd
(binnen enkele uren) worden bepaald of het materiaal afkomstig is van resistente dieren. Als
professionele plaagdierbeheersers en agrariërs monstermateriaal van locaties insturen, wordt het
mogelijk om gericht rodenticiden in te zetten op die plaatsen waar geen tegen dat middel
resistente knaagdieren rondlopen. Ook wordt zo een actueel totaalbeeld van de resistentiesituatie
in Nederland verkregen en kan de ontwikkeling van resistentie door de tijd heen beter worden
gevolgd.
Eind 2015 is hierover naar verwachting meer duidelijkheid. Dan zal met de sector besproken
worden of en hoe zij van deze faciliteit gebruik willen maken.
Communicatie
Naast het Ctgb besteden veel websites van organisaties die betrokken zijn bij de beheersing van
knaagdieren, zoals de NVPB, PLA..N., KAD, SPA Groep, aandacht aan het belang van het
verminderen van de inzet van de chemische middelen door het toepassen van IPM. Het is
belangrijk dat deze partijen het belang van een duurzame knaagdierbeheersing continu onder de
aandacht brengen. Het delen van kennis helpt daarbij. Dit geldt bijvoorbeeld ook voor de site van
de VNG en individuele gemeenten. De ILT heeft een informatieblad opgesteld dat een belangrijk
deel van de professionele knaagdierbeheersers bereikt. De NVWA heeft eveneens informatie
opgesteld voor (agrarische) bedrijven om ongedierte te bestrijden. Milieu Centraal richt zich vooral
op de particulier. De aanbieders van bestrijdingsmiddelen voor particulier gebruik zullen gericht
voorlichtingsmateriaal ontwikkelen. Ook de Rijksoverheid zal digitaal informatie beschikbaar
stellen.

Handhaving.
Het gebruik van rodenticiden valt qua handhaving onder de Wet gewasbeschermingsmiddelen en
Biociden. Hierbij zijn verschillende instanties betrokken, waaronder de ILT voor de professionele
toepassers en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) voor het gebruik van
biociden/rodenticiden in de agrarische sector. De ILT is verzocht de komende jaren vooral te
handhaven op de eisen die nu aan het buitengebruik van de middelen gesteld zijn.
Monitoring en onderzoek
Om na te gaan of deze maatregelen daadwerkelijk leiden tot een afname van het gebruik van
rodenticiden heeft het Ministerie van Infrastructuur en Milieu het RIVM gevraagd een
monitoringssysteem op te zetten. Daarnaast zal de effectiviteit van IPM worden onderzocht om
hiermee de uitvoering te kunnen optimaliseren. Daarbij zal ook aandacht zijn voor de
beschikbaarheid, de effectiviteit en mogelijke ongewenste bij-effecten van niet-chemische
alternatieven. Hiervoor zijn reeds contacten gelegd met Wageningen UR.