Advies Verkenner
0. Samenvatting
Sinds de zomer van 2015 is er sprake van een gespannen
verhouding tussen de sociale partners in het publieke domein.
De directe aanleiding was de loonruimteovereenkomst (LRO) van
10 juli, waarin afspraken waren gemaakt over loon en pensioen
die alle overheids- en onderwijssectoren raken. Daarnaast
speelden kwesties die samenhangen met de normalisering van de
ambtelijke rechtspositie en de gevolgen voor het overleg. De
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft
mij gevraagd snel in gesprek te gaan om te zien onder welke
voorwaarden de partijen weer met elkaar om tafel zouden
willen. In een door mij als zeer constructief en openhartig
ervaren sfeer heb ik met vertegenwoordigers van de meest
betrokken partijen gesproken, waarbij mij gebleken is dat alle
partijen graag een verbetering van de verhoudingen willen.
Met partijen terugkijkend is bij mij het beeld naar voren
gekomen dat men in het voorjaar oprecht met elkaar geprobeerd
heeft om het arbeidsvoorwaardenoverleg in het publieke domein
weer vlot te trekken door middel van een integrale benadering:
verweving loon en pensioen als novum in de (semi-)publieke
sector. In het proces naar de LRO toe is uiteindelijk geen
volledige (d.i.: tussen alle betrokken partijen) consensus
bereikt over de aanpassing van de indexatieambitie naar
prijsinflatie in plaats van looninflatie. Voor de ACOP/FNV is
de belangrijkste steen des aanstoots dat men een te grote mate
van onzekerheid ervoer over de omvang van de effecten voor de
ABP-deelnemers van de verandering van de systematiek van
indexeren. De ondertekenaars van de LRO achtten de effecten
van prijsindexatie en de onzekerheid daarover wel
aanvaardbaar. Mijn observatie is dat men in een traject van
geïntegreerde bespreking van loon en pensioenen is gestapt,
maar dat de manieren van werken, overleggen, rekenen en
1

communiceren daarover nog onvoldoende met die nieuwe realiteit
waren meegegroeid.
Een bijkomende kwestie is dat het ABP-bestuur onlangs een
besluit (tot opslagsystematiek) heeft genomen dat tot
premiestijging kan leiden, terwijl de LRO de gehele
arbeidsvoorwaarderuimte 2016 opsoupeert. De oplossing is mijns
inziens een gemeenschappelijke kwestie en vraagt om een
bijdrage van alle partijen.
Een relevante ontwikkeling is het initiatief voorstel Wet
normalisering rechtspositie ambtenaren. Dit leidt tot
gewijzigde verhoudingen tussen de sociale partners in het
publieke domein. Over de veranderingen en de consequenties
daarvan hebben sociale partners zowel onderling als met het
kabinet nog niet gesproken; iets wat wel wenselijk wordt
geacht.
Op basis van mijn observaties kom ik tot het volgende advies
aan kabinet en alle betrokken partijen, dat ik heb gegoten in
de vorm van de metafoor van de hink-stap-sprong.
Hink
Partijen hebben aangegeven van mening te blijven verschillen
over inhoud en noodzaak van de in juli afgesloten LRO maar wel
met elkaar verder te willen. Zij hebben aangegeven in dat
verschil van inzicht geen onoverkomelijk beletsel (meer) te
zien om, in het bredere belang van constructief
arbeidsvoorwaardenoverleg en het oplossen van urgente en
belangrijke knelpunten, wederom met elkaar in overleg te
treden. Met erkenning van en respect voor elkaars belangen en
overtuigingen is men bereid, zoals ook in het akkoord al was
voorzien, met elkaar in gesprek te gaan over de gevolgen van
een overgang in de pensioenambitie van loon naar
prijsindexatie. Bovendien is men bereid met elkaar in gesprek
te gaan over de kostenstijging in 2016 als gevolg van de
2

mogelijke stijging van de ABP-premie, met de bereidheid het na
het afsluiten van de LRO goeddeels door externe factoren (o.a.
een aanhoudend lage rente en tegenvallende beurskoersen)
ontstane probleem door een bijdrage van alle partijen op te
lossen. De overeengekomen loonstijging in 2015 en 2016 blijft
daarbij, evenals de gemaakte afspraken over franchise en
premieverdeling, onverkort gehandhaafd. Bij een mogelijke
stijging van de ABP-premie wordt vanuit werknemerszijde
bijgedragen door, zoals gebruikelijk, het werknemersdeel van
een premieverhoging te betalen.
Ik adviseer het kabinet om dit overleg op kortst mogelijke
termijn, voor 15 december 2015, te voeren.
Stap
Onder leiding van een externe voorzitter komen de in de ROP
vertegenwoordigde partijen samen met het ABP bestuurlijk
bijeen ten einde met elkaar een strategische agenda voor het
toekomstig overleg te ontwikkelen en vast te stellen. Het gaat
hierbij in ieder geval om de vraag hoe de pensioencomponent in
het vervolg op een zorgvuldige wijze integraal te betrekken in
het arbeidsvoorwaardenoverleg. Ook zal er moeten worden
gesproken over de mogelijke structuurveranderingen als gevolg
van het initiatief voorstel normalisering ambtelijke
rechtspositie. Daarbij heb ik goede notie genomen van de aan
werknemerszijde bestaande voorkeur het huidige vier centrales
model te continueren. Voorts dienen er goede afspraken te
worden gemaakt over tijdstip en wijze van de communicatie.
Sprong
Op basis van de agenda uit de ’stap’ entameren en organiseren
partijen een toekomstgerichte en fundamentele herbezinning op
inrichting en werking van het overlegmodel in het publieke
deel van de polder. Het gaat om een nieuwe en
toekomstbestendige consensus; een sprong voorwaarts in plaats

3

van een vlucht terug. Juist daarom is het herstel van
onderling vertrouwen zo verschrikkelijk hard nodig.
Tot slot
Ik adviseer het kabinet om voor 15 december op informele basis
de leden van de ROP bijeen te roepen onder voorzitterschap van
de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
bijgestaan door zijn collega van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid. Zij leiden een overleg tussen de in ROP
vertegenwoordigde partijen aangevuld met een
vertegenwoordiging van het ABP op bestuurlijk niveau om
voorliggend advies te bespreken. Daarbij ga ik ervan uit dat
alle partijen hun goede wil zullen tonen ten einde de
verhoudingen te verbeteren.

4

1. Aanleiding
Goede verhoudingen tussen het kabinet ( als ‘wetgever’ en de
werkgeverministers als ‘werkgever’) met de sociale partners
zijn van groot belang. Het belang daarvan behoeft nauwelijks
betoog: belangrijke maatschappelijk relevante thema’s op het
gebied van sociale omstandigheden - in het bijzonder de
arbeidsvoorwaarden en -verhoudingen – dienen in vormen van
open en reëel overleg met daarvoor relevante partijen te
worden besproken en de beleidsvoornemens worden (bij voorkeur
en doorgaans) getoetst op haalbaarheid en draagvlak.
In de marktsector gebeurt dat in overleggen met de Stichting
van de Arbeid en de Sociaal-Economische Raad (SER), in de
publieke sector gebeurt dat in overleggen met de Raad voor het
overheidspersoneelsbeleid (ROP). In de publieke sector is er
naar mijn inschatting evenwel reeds geruime tijd sprake van
een zekere verwaarlozing van dat overleg en sinds de zomer van
2015 ook van een gespannen verhouding tussen de overige
partijen en de ACOP/FNV. Directe aanleiding voor dat laatste
vormden de ontwikkelingen rondom de op 10 juli afgesloten
onderhandelingen rondom de (bij wijze van uitzondering
bovensectorale) loonruimte-overeenkomst publieke sector
2015/2016 (zie bijlage 2). Maar, zoals uit de door mij
gevoerde gesprekken is gebleken, er is ook op een aantal
andere punten sprake van een sluimerende onvrede. Veel door
partners als wel zeer relevant gevoelde kwesties zijn nog
geheel of goeddeels onbesproken gebleven en er is de nodige
onzekerheid over de toekomst van de tot nu toe gehanteerde
vormen van overleg. Dat geldt met name ook door de nu meer
verweven afspraken over pensioenen en overige
arbeidsvoorwaarden.
Dat is niet alleen voor de afwikkeling van een aantal urgente
en lopende kwesties problematisch; die situatie is ook
onwenselijk gezien een aantal grote strategische vraagstukken
5

en veranderingen die, onder meer als gevolg van de mogelijke
normalisering rechtspositie ambtenaren1 en de door de SER
geagendeerde discussie over een toekomstbestendig
pensioenstelsel, op de agenda van een dergelijk overleg moeten
worden opgenomen. Juist in een tijd van grote veranderingen en
soms forse onzekerheden, die vele mensen in ons land raken en
soms verontrusten, kan het belang van een goed functionerend
stelsel van overleg en een vertrouwenwekkende relatie tussen
betrokken partijen nauwelijks worden overschat. Het via de
media soms onrustig geworden beeld, waarin door partijen met
al dan niet gevalideerde informatie de onderlinge strijd wordt
aangegaan, draagt aan die onrust en onzekerheid eerder bij en
is al evenmin bevorderlijk voor een constructief en
toekomstgericht klimaat van gesprekken en onderhandelingen die
in het publieke deel van de ‘polder’ al even wezenlijk zijn
als in de rest ervan.

2.Opdracht
De ministers Plasterk en Asscher hebben daarom gesproken met
de heren Heerts (FNV) en Limmen (CNV) over hoe de verhoudingen
verbeterd kunnen worden, mede gelet op toekomstige
ontwikkelingen die bespreking vragen. Daarbij is besloten tot
een verkenning door een onafhankelijke derde. De minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft mij op 12
november 2015 gevraagd snel met de meest betrokken personen in
gesprek te gaan om te zien onder welke voorwaarden de partijen
weer met elkaar om tafel zouden willen, welke thematiek er in
de publieke sector knelt, onder welke voorwaarden dat zou
kunnen worden besproken, welke personen van welke partijen

1

Het initiatief voorstel van wet van de leden Van Weyenberg en Keijzer tot wijziging van de Ambtenarenwet
en enige andere wetten in verband met het in overeenstemming brengen van de rechtspositie van
ambtenaren met die van werknemers met een arbeidsovereenkomst naar burgerlijk recht (Wet normalisering
rechtspositie ambtenaren; Kamerstukken 32550).

6

daarover met elkaar dienen te overleggen en in welke formele
of informele gremia dat dient te gebeuren.

3. Gesprekken
Op grond van deze opdracht heb ik in een door mij als zeer
constructief en openhartig ervaren sfeer met
vertegenwoordigers van de meest betrokken partijen gesproken.
Ik hecht er aan om alle partijen en personen (zie bijlage 1)
daarvoor zeer hartelijk te danken, en met name ook hun
bereidheid om in een korte tijd daarvoor beschikbaar te zijn.
Bijzondere dank gaat ook uit naar de heer Jan Kenter, die mij
bij het voeren van deze gesprekken terzijde wilde staan.
In die gesprekken is mij allereerst gebleken dat alle partijen
graag een verbetering van de verhoudingen willen. In zekere
mate was er ten tijde van het afsluiten van de loonruimteovereenkomst sprake van hoge tijdsdruk en niet altijd even
handige en rustige communicatie. Met name de manier waarop er
over de laatste fase van onderhandelingen (en het afhaken van
de ACOP/FNV) is gecommuniceerd, mede als gevolg van de
daarover ingezette juridische procedures, heeft veel emoties
bij betrokken partijen losgemaakt, en de verhoudingen (ook in
persoonlijke zin) verder op scherp gezet. Maar ik heb ook
geconstateerd dat, nu terugkijkend, vooral in het belang van
vooruitkijken, partijen zonder uitzondering die ontstane
situatie, mede gezien de grote uitdagingen waarvoor we als
Nederland staan, betreuren. Daarbij is er bereidheid bij alle
partijen het eigen optreden nog eens kritisch te beoordelen,
begrip voor de ander te tonen, en vooral ook: te werken aan
een nieuw begin.
Daarvoor zijn in mijn ogen de noodzakelijke voorwaarden voor
een vruchtbaar gesprek aanwezig. Voldoende voorwaarden zijn
eerst aanwezig, als ook op een aantal inhoudelijke en
7

institutionele kwesties een vertrouwenwekkende basis voor de
heropening van de gesprekken kan worden gerealiseerd. Ik zal
daarover nadere voorstellen doen in het vervolg. Die
voorstellen zijn gebaseerd op een eerste en hier en daar
wellicht nog onvolkomen analyse van de ontstane situatie. Toch
meen ik in de beperkte tijd die mij ter beschikking stond een
aantal essenties naar voren te hebben gehaald. Ik bespreek ze
hieronder als elementen van een analyse.

4. Elementen van een analyse
Een compleet contract: verweving loon en pensioen als novum in
de(semi-)publieke sector
Met partijen terugkijkend is bij mij het beeld naar voren
gekomen dat men in het voorjaar oprecht met elkaar geprobeerd
heeft om, na een periode van nullijn en geen of zeer beperkte
budgettaire ruimte, het arbeidsvoorwaardenoverleg in het
publieke domein weer vlot te trekken. Het kabinet had hiervoor
ook extra loonruimte ter beschikking gesteld. Dit heeft geleid
tot de zogenaamde loonruimteovereenkomst (LRO).
Het startpunt van de LRO was dat het kabinet herbevestigde dat
het basisuitgangspunt voor normale arbeidsverhoudingen open en
reëel overleg is en dat dit voor de toekomst de beleidslijn
zal zijn. Alle partijen hechten sterk aan dit uitgangspunt en
deze herbevestiging. Het feit dat de LRO bij wijze van
uitzondering als ‘bovensectorale’ exercitie werd ondernomen,
kon rekenen op draagvlak bij alle betrokken partijen, en was
cruciaal voor het organiseren van de gewenste ruimte.
Eveneens is mij gebleken dat de sectoren arbeidsvoorwaardelijk
verschillen. Dat wat men (ondanks sectorale regelingen die ook
voor wat betreft pensioenregelingen wel bestaan)
gemeenschappelijk heeft, is de arbeidsvoorwaarde pensioenen,
8

ondergebracht bij het ABP. Alle partijen hechten aan een
betaalbare en voorspelbare pensioenpremie, iets wat de
afgelopen jaren onder druk heeft gestaan.
Daarom achtte men het van belang een verbinding tussen de caoen pensioentafel te creëren, zodat een integrale afweging
tussen pensioen(premie) en primair loon mogelijk was. Een
dergelijke afspraak is thans alleen mogelijk met een
bovensectorale afspraak, die betrekking had op alle ABPsectoren. Sinds de start van het sectorenmodel in 1993 was
iets dergelijks nog niet eerder tot stand gekomen.
In het proces naar de LRO toe is uiteindelijk geen volledige
(d.i.: tussen alle betrokken partijen) consensus bereikt over
de aanpassing van de indexatieambitie naar prijsinflatie in
plaats van looninflatie. Voor de ACOP/FNV is de belangrijkste
steen des aanstoots dat men een te grote mate van onzekerheid
ervoer over de omvang van de effecten voor de ABP-deelnemers
van de verandering van de systematiek van indexeren. Die
onzekerheid werd veroorzaakt door de doorrekeningen van het
ABP, die op dat moment onvoldoende besproken konden worden,
laat staan weerlegd of gemitigeerd. Om deze reden wilden zij
zich niet aan prijsindexatie committeren en hebben zij zich
teruggetrokken. De ondertekenaars van de LRO achtten de
effecten van prijsindexatie en de onzekerheid daarover wel
aanvaardbaar. Bovendien waren de omstandigheden gunstig; het
ijzer was op 10 juli 2015 heet en diende gesmeed te worden.
Partijen hebben hun standpunten publiekelijk bekend gemaakt en
verdedigen deze tot op heden en overwegen ondanks eerdere
uitspraken nog geschillen aan een hogere rechter voor te
leggen. Mijn analyse is dat dat meer het terugkijken dan het
vooruitkijken dient.
Mijn observatie immers is dat men in een traject van
geïntegreerde bespreking van loon en pensioenen is gestapt,
9

maar dat de manieren van werken, overleggen, rekenen en
communiceren daarover nog onvoldoende met die nieuwe realiteit
waren meegegroeid. Bestaande repertoires werden ingezet voor
een nieuwe situatie. De irritaties (ook tussen personen en
gremia) daarover werden een zelfstandige factor in de
gesprekken, en droegen ook bij aan verwijdering tussen
partijen (Centrales van Overheidspersoneel onderling, maar ook
tussen werkgevers en ABP-bestuur).
Ik heb desondanks moeten constateren dat het resultaat (de LRO
met aanpassing van indexatie c.a.) staat. In de sectoren Rijk,
Rechtelijke Macht en Defensie zijn hierop reeds cao’s
gesloten; in de onderwijssectoren zijn de cao-onderhandelingen
op basis van de LRO in vergevorderd stadium, waarbij intussen
ook de AOB/FNV weer meeonderhandelt. Voor de partijen die de
LRO gesloten hebben is het geen optie deze zelf nog ter
discussie te stellen.
Het aanpassen van de indexatieambitie lag (zowel principieel
als vanwege de ervaren onzekerheden) gevoelig, dat was ook in
de besprekingen voor de LRO al bekend. Om die reden is daarin
de volgende passage opgenomen:
“Komende jaren staan in het teken van het toekomstbestendig
maken van het pensioenstelsel. Partijen spreken af dat zij in
het licht van deze discussie, en afhankelijk van de
pensioenvooruitzichten van de deelnemers en de situatie van
het fonds, open en reëel voeren over een voor de lange termijn
houdbare pensioenambitie, waarbij uitdrukkelijk de
mogelijkheid wordt betrokken om weer terug te keren naar een
ambitie van loonindexatie. Dit te financieren uit de dan
beschikbare arbeidsvoorwaardenruimte.”
Deze gevoeligheid van het aanpassen van de indexatieambitie
maakt dat het redelijk is om op een termijn van circa 5 jaar
de gevolgen ervan te evalueren. De LRO biedt hier ook alle
10

ruimte toe. De ondertekenende partijen willen nu niet op het
akkoord terugkomen, maar bieden na een zekere termijn wel
ruimte om terug aan tafel te komen over het akkoord.

Ontwikkelingen rondom pensioenpremie na het akkoord
De aanpassing van de indexatieambitie leidt (naar de inzichten
van juli 2015) tot een lagere ABP-premie. Op grond van de LRO
komt het werkgeversdeel hiervan volledig ten goede aan
loonstijging. Evenwel het ABP-bestuur heeft nadien, mede op
grond van externe en later gebleken ontwikkelingen, echter
moeten besluiten dat in 2016 mogelijk een opslag nodig is,
vanwege de financiële situatie. Door de toezeggingen uit de
LRO is het risico dat meer dan de totale
arbeidsvoorwaardenruimte 2016 voor kabinetssectoren en
onderwijs wordt opgesoupeerd. Een eventuele premiestijging bij
het ABP kan dan in 2016 niet meer uit diezelfde ruimte worden
betaald. Op 20 oktober 2015 hebben in het onderwijsveld de
gezamenlijke werkgevers en werknemersvertegenwoordiging,
waaronder AOB/FNV, het kabinet hierover een brief gestuurd.
Daarin verzochten zij het voornoemde financiële risico voor
hen te dekken, ten einde een voor alle partijen bevredigend
cao-resultaat mogelijk te maken. Deze problematiek is complex,
deels ontstaan door externe factoren en deels door een
verdeelde (en niet immer bestuurlijk goed afgestemde)
opstelling van partijen in de pensioenkamer.
De oplossing is mijns inziens een gemeenschappelijke kwestie
en vraagt om een bijdrage van alle partijen. Over de nu
knellende problematiek van dekking van de mogelijke
kostenstijging als gevolg van het recente ABP-besluit en over
de onzekerheden rond de premiestijging in relatie tot het
ambitieniveau zouden partijen op zeer korte termijn, vóór 15
december, met elkaar in overleg dienen te gaan.
11

Alle partijen hebben aangegeven inschattingen te hebben
gemaakt in het totstandkomingsproces van de LRO die zich
uiteindelijk niet verwezenlijkten. De procedures om een
dergelijk overleg met objectieve en gevalideerde cijfers te
kunnen voeren waren onvoldoende ontwikkeld. Dat gaf partijen
de mogelijkheden om ook in de media vraagtekens te zetten,
zonder dat duidelijke antwoorden beschikbaar konden komen. Dat
kwam de verhoudingen aan de onderhandelingstafels niet ten
goede. Dat proces en de toetsing nadien door de rechter heeft
bij partijen ook vragen doen oproepen van procedurele aard.
Het gaat hierbij om de verhoudingen tussen pensioen(ambitie en
-premie) en loon, informeel en formeel, sectoraal en
bovensectoraal, vertrouwelijk en openbaar.
De vraag is dus terecht in hoeverre het huidige stelsel en de
huidige spelregels rond het georganiseerd overleg nog adequaat
zijn, mede ook in het licht van een toekomstig
pensioenstelsel. Het convenant hierover dateert van 1993: het
is in mijn ogen zeer noodzakelijk, ook gezien de komende
ontwikkelingen rondom de ambtenarenstatus en de
toekomstbestendigheid van het pensioenstelsel, om daar nog
eens met een frisse en toekomstgerichte blik, en in een open
en reëel gesprek, naar te kijken.
De ontbrekende gesprekken over de gevolgen van de
normalisering van de ambtelijke rechtspositie
Een relevante ontwikkeling die de gesprekspartners daarbij
genoemd hebben, maar geen rechtstreeks verband houdt met de
LRO, is het initiatief voorstel Wet normalisering
rechtspositie ambtenaren. Dit wetsvoorstel leidt tot
gewijzigde verhoudingen tussen de sociale partners in het
publieke domein. Over de veranderingen en de consequenties
daarvan hebben sociale partners zowel onderling als met het
kabinet nog niet gesproken. Wel acht men deze gesprekken zeer
wenselijk: ik onderschrijf de observatie van velen dat de wat
12

afhoudende houding van het kabinet voor dergelijke gesprekken
beschikbaar te zijn niet behulpzaam was, ook al betreft het
een intiatiefwet. Zeker omdat het kabinet de doelstelling van
die wet in het regeerakkoord omarmde, ligt het voor de hand
dat het kabinet over consequenties en modaliteiten van
implementatie ervan met de meest betrokken partijen overleg
voert.
Ook voor de overleggen over pensioenen geldt de noodzaak van
voortgezet overleg. In de huidige structuur wordt er over het
ABP-pensioen uitsluitend onderhandeld in de Pensioenkamer
(PK). Omdat in de PK de arbeidsvoorwaarden niet integraal aan
bod kunnen komen, laat staan op sectoraal niveau, leiden de
onderhandelingen hier vaak tot impasses. De uitkomsten hier
zijn wel een gegeven voor de sectorale CAO-tafels, hetgeen tot
budgettaire onzekerheden en vertragingen of impasses kan
leiden (zoals thans in het onderwijsveld). De mogelijkheid van
een integrale afweging tussen loon en pensioen vindt men
daarom wenselijk. Men zou dit graag doen op een ordentelijke
wijze, evenwel de geschikte sectorale infrastructuur ontbreekt
daartoe tot op heden. Een fundamentele herbezinning op
(vereenvoudiging van de complexiteit van) het stelsel in de
publieke sector ligt in de rede.

Vertrouwen en zorgvuldigheid
Een laatste punt van procedurele aard dat aan de orde is
gekomen, is dat er behoorlijk wat licht schijnt tussen wat er
aan de onderhandelingstafels is afgesproken en wat er
vervolgens door partijen in de media wordt gecommuniceerd. Dat
leidt vanzelfsprekend tot misverstanden en ergernissen. Ook
hierover wil men met elkaar in gesprek.

13

4.Advies
Als verkenner van de mogelijkheden waaronder een gesprek kan
worden hervat stel ik vast dat partijen van goede wil waren en
zijn. Ook observeer ik dat de complexiteit van de LRO en de
tijdsdruk groot waren. Wat geprobeerd werd was een unicum en
alle partijen hebben aangeven daarbij inschattingen te hebben
gemaakt die zich niet verwezenlijkten. De wens om de
verhoudingen te verbeteren is alom aanwezig, maar het vereist
nog wel enige stappen om de onderlinge afstand te overbruggen.
Daartoe kom ik tot het volgende advies aan kabinet en alle
betrokken partijen (Centrales van Overheidspersoneel en ABP in
het bijzonder), dat ik heb gegoten in de vorm van de metafoor
van de hink-stap-sprong. Onder de hink versta ik de zaken die
moeten worden onderkend als voorwaarden waaronder de partijen
bereid zijn het onderbroken gesprek te hervatten (feitelijk:
de ingangsvoorwaarden). Onder de stap versta ik alles wat op
het moment dat de gesprekken zijn hervat, moet worden
ondernomen om het uiteindelijke doel (een sprong voorwaarts in
onderling vertrouwen en een goede en toekomstgerichte
invulling, zowel procesmatig als inhoudelijk, van de verdere
agenda van noodzakelijke gesprekken) te verwezenlijken.
Hink
Partijen hebben aangegeven van mening te blijven verschillen
over inhoud en noodzaak van de in juli afgesloten LRO maar wel
met elkaar verder te willen. Zij hebben aangegeven in dat
verschil van inzicht geen onoverkomelijk beletsel (meer) te
zien om, in het bredere belang van constructief
arbeidsvoorwaardenoverleg en het oplossen van urgente en
belangrijke knelpunten, wederom met elkaar in overleg te
willen treden. Met erkenning van en respect voor elkaars
belangen en overtuigingen is men bereid, zoals ook in het
akkoord al was voorzien, met elkaar in gesprek te gaan over de
gevolgen van een overgang in de pensioenambitie van loon naar
14

prijsindexatie. Bovendien is men bereid met elkaar in gesprek
te gaan over de kostenstijging in 2016 als gevolg van de
mogelijke stijging van de ABP premie met de bereidheid het na
het afsluiten van de LRO goeddeels door externe factoren (oa
een aanhoudend lage rente en tegenvallende beurskoersen)
ontstane probleem door een bijdrage van alle partijen op te
lossen. De overeengekomen loonstijging in 2015 en 2016 blijft
daarbij, evenals de gemaakte afspraken over franchise en
premieverdeling, onverkort gehandhaafd. Bij een mogelijke
stijging van de ABP premie wordt vanuit werknemerszijde
bijgedragen door, zoals gebruikelijk, het werknemersdeel van
een premieverhoging te betalen.
Ik adviseer het kabinet om dit overleg op de kortst mogelijke
termijn, voor 15 december 2015, te voeren.
De context van die oplossing is ook de bereidheid het overleg
over pensioencomponent van de arbeidsvoorwaarden voortaan zo
in te richten, dat problemen zoals ze nu bestaan, kunnen
worden voorkomen (zie stap en sprong). De partijen die de LRO
hebben ondertekend en de ACOP/FNV zouden tevens met elkaar in
gesprek dienen te gaan over disbalans tussen premie,
pensioenambitie en zekerheid bij ABP. Oplossingen kunnen
gezocht worden, binnen de context van de toekomst
pensioenstelsel, in afspraken over een compleet contract,
waarbij wenselijke vormen van differentiatie kunnen worden
geagendeerd. De onzekerheden die nu zo hebben gespeeld rondom
het ABP ambitieniveau en de premiestijging en hoe de hiermee
samenhangende problemen voor de toekomst kunnen worden
voorkomen. De regeling en benodigde premies en indexaties
moeten in een passende en sluitende regeling worden
ondergebracht. Deze kwestie dient in de strategische agenda
een prominente plaats te krijgen. Innovaties en wenselijke
vormen van differentiatie (naast een vorm van collectieve

15

risicodeling) moeten worden geagendeerd in een voortgezet
gesprek.
Stap
Onder leiding van een externe voorzitter komen de in de ROP
vertegenwoordigde partijen samen met het ABP bestuurlijk
bijeen ten einde met elkaar een strategische agenda voor het
toekomstig overleg te ontwikkelen en vast te stellen. Het
proces van de LRO en de toetsing nadien door de rechter,
alsmede de structuurveranderingen als gevolg van het
initiatief voorstel normalisering ambtelijke rechtspositie
leiden bij partijen tot discussievragen van zowel inhoudelijke
als procedurele aard, die terug moeten komen op een goed
voorbereide agenda voor de toekomst (bij voorkeur afgerond dit
voorjaar, zodat een nieuw kabinet er ten volle rekening mee
zou kunnen houden). In deze discussie zou men zich kunnen
laten inspireren door de overlegvormen in de marktsector. Een
ander onderwerp dat besproken zou kunnen worden is zoals
gezegd de wijze waarop en de condities waaronder de afspraken
rondom pensioenen integraal deel kunnen uitmaken van de
sectorale cao-tafels. Daarbij heb ik goede notie genomen van
de aan werknemerszijde bestaande voorkeur het huidige vier
centrales model te continueren.
Partijen hebben ook aangegeven met elkaar het gesprek te
willen aangaan over de wijze waarop extern gecommuniceerd. Het
belang van goed voorbereide en gedragen communicatie kan niet
licht worden overschat.
Van hink naar stap en sprong
Een inhoudelijke agenda heb ik, gezien ook het korte
tijdsbestek en de daarvoor benodigde input van alle partijen,
nog niet uitputtend verkend en opgesteld. Op allerlei tafels
wordt intussen verder gesproken en ik kan me voorstellen dat
nog voor het Kerstreces op een aantal van die tafels (cao’s)
16

resultaten kunnen worden geboekt, met name ook wanneer de
resterende pensioenpremieproblematiek in een aantal van die
sectoren door een inspanning van alle betrokken partijen
zodanig wordt opgelost, dat die voor het afsluiten van die
cao’s geen beletsel meer vormt. Ook een heldere afspraak over
het tijdstip en de manier waarop tussen kabinet en betrokken
ambtenarencentrales over een ‘ijkmoment’ inzake de nu gemaakte
afspraken over indexering c.a. zal worden gesproken, moet snel
worden gemaakt. Eveneens dienen er snel nadere afspraken te
worden gemaakt over het tijdstip en de manier waarop er over
de normalisatie van de ambtenaren status zal worden gesproken,
eventueel ook over de wijze waarop daarin de verhouding tussen
bovensectorale en sectorale dimensies aan de orde kan komen.
Over een aantal dimensies van die problematiek is er al het
nodige voorbereid (e.g. rapport van de werkgroep onder leiding
van de heer Borstlap en het op korte termijn uit te brengen
kabinetsstandpunt naar aanleiding van het IBO “Eenvoud
Loont”.). Maar mijn advies is om voordat die gesprekken
werkelijk worden gestart, een zowel inhoudelijke als
procesmatige consensus tussen alle betrokken partijen over een
dergelijke agenda te bereiken. Er moet daarvoor zowel aan
inhoudelijke als institutionele kwesties aandacht worden
gegeven (een nieuwe consensus over een sectorenmodel,
inclusief verhoudingen en afvaardigingen aan de diverse
tafels, met bijzondere aandacht voor de ‘governance’ van de
daarin steeds meer meegenomen pensioenafspraken). Het goed
zetten van deze stap vraagt om een expliciete herwaardering en
nieuw elan in de ROP.
Sprong
Op basis van de agenda uit de ’stap’ entameren en organiseren
partijen een fundamentele herbezinning op het overlegmodel in
het publieke deel van de polder. Wellicht kan het strategische
karakter van die agenda worden versterkt door naast de
samenspraak met instituties als SER en STAR ook contact te
17

zoeken met een aantal vooraanstaande hoogleraren op het
terrein van pensioen- en arbeidsmarktkwesties, bijvoorbeeld
via de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Niet
alleen is relevant wie er in dat strategische overleg aan
tafel moeten zitten, maar ook waarvoor die partijen willen
staan. Wat zijn de waarden die, ook in een gemoderniseerd
stelsel, de moeite van het verdedigen en behartigen waard
zijn. Een stelsel dat aansluit bij de dynamiek en
veranderingen, maar ook een stelsel dat mensen in staat stelt
op een goede manier klaar te zijn voor tijden waarin de
zekerheden die nodig zijn op een andere wijze worden
georganiseerd. Het gaat om een nieuwe en toekomstbestendige
consensus; een sprong voorwaarts in plaats van een vlucht
terug. Juist daarom is het herstel van onderling vertrouwen zo
verschrikkelijk hard nodig. Angst en onzekerheid worden door
wantrouwen gevoed, en kunnen eerst in een sfeer van onderling
vertrouwen van adequate en toekomstbestendige antwoorden
worden voorzien. Daarbij zullen compromissen nodig zijn, als
vanouds. En dat in de diepe zin van dat woord. Dat is niet een
rekenkundig gemiddelde dat met een meetlat tussen twee
posities wordt bepaald. Een werkelijk compromis betekent, naar
de Franse stam, dat iets werkelijk samen kan worden beloofd.
Daarvoor is het geloof in het belang van een werkelijk goed
overleg dat het perspectief van de louter individuele,
generatie- en /of groepsbelangen van de korte termijn kan
overstijgen wezenlijk. Ook het belang van de lange termijn en
het algemeen belang mogen daarom in daarin zwaar meewegen.
Tot slot
Ik adviseer het kabinet om voor 15 december op informele basis
de leden van de ROP bijeen te roepen onder voorzitterschap van
de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
bijgestaan door zijn collega van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid. Zij leiden een overleg tussen de in ROP
18

vertegenwoordigde partijen aangevuld met een
vertegenwoordiging van het ABP op bestuurlijk niveau om
voorliggend advies te bespreken. Daarbij ga ik ervan uit dat
alle partijen hun goede wil zullen tonen ten einde de
verhoudingen te verbeteren.

Wim van de Donk, 3 december 2015

19

Bijlage 1 Lijst geïnterviewden

Ton Heerts (voorzitter FNV)
Ruud Kuin (vice-voorzitter FNV)
Maurice Limmen (voorzitter CNV vakcentrale)
Patric Fey (voorzitter CNV Overheid en Publieke Diensten)
Jan Hut (centrale van overheidspersoneel CMHF)
Jean Debie (voorzitter centrale van overheidspersoneel AC)
Jan van Zijl (voorzitter MBO-Raad)
Roel Cazemier (voorzitter college van arbeidszaken VNG)
Gert Jan Buitendijk (DG Bestuur en Koninkrijksrelaties minBZK)
Marcelis Boereboom (DG Werk minSZW)
Corien Wortmann-Kool (bestuursvoorzitter Pensioenfonds ABP)
Hans Borstlap (Lid Raad van State)

20

Bijlage 2 Loonruimte-overeenkomst

21

22

23

24

25