Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2017–2018

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2065
Vragen van de leden Westerveld (GroenLinks), Kwint (SP),
Rudmer Heerema (VVD) en Van Meenen (D66) aan de Minister voor Basisen Voortgezet Onderwijs en Media over het oppotten van geld door
schoolbesturen (ingezonden 11 april 2018).
Antwoord van Minister Slob (Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media)
(ontvangen 14 mei 2018).
Vraag 1
Deelt u de opvatting van de Commissie-Don dat, om de doelmatigheid van
onderwijsgeld te bevorderen, voor liquiditeit (current ratio) niet alleen een
ondergrens van 0,5 maar ook een bovengrens van 1,5 wenselijk is? Zo nee,
waarom niet?1
Antwoord 1
Nee, ik ben geen voorstander van een absolute bovengrens voor liquiditeit.
Een dergelijke bovengrens kan ertoe leiden dat besturen die boven die marge
dreigen te raken ondoelmatige uitgaven gaan doen. Dat is voor het onderwijs
een onwenselijke prikkel. Een absolute bovengrens vind ik daarbij ongericht,
omdat iedere situatie anders is en besturen goede redenen kunnen hebben
om te sparen. Liever zie ik daarom dat schoolbesturen in overleg met hun
lokale stakeholders het gesprek voeren over het te voeren financieel beleid.
Ouders, leraren en medezeggenschapsraden kunnen in de lokale context het
beste inschatten of de doelen waarvoor wordt gespaard terecht zijn en of de
reserves van het schoolbestuur in verhouding staan tot die doelen. Zoals in
de beantwoording van eerdere schriftelijke vragen over dit thema aangegeven, neem ik daarom concrete stappen om de horizontale verantwoording op
dit vlak te bevorderen.2
Meer in het algemeen wil ik benadrukken dat een signaleringswaarde niet
moet worden gebruikt alsof het een harde norm betreft die voor alle besturen
geldt. Signaleringswaarden gelden in het toezicht als een detectiemiddel van
mogelijke financiële problemen. Op basis van die detectie bepaalt de
inspectie in een diepgaande analyse wat er aan de hand is en vindt een
1
2

ah-tk-20172018-2065
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2018

Rapport van de Commissie Vermogensbeheer Onderwijsinstellingen, 2009
Vragen van het lid Westerveld (GroenLinks) aan de Minister van Basis en Voortgezet Onderwijs
en Media over het oppotten van geld door schoolbesturen (ingezonden 28 december 2017).
Antwoord van Minister Slob (Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media) ontvangen 5 februari
2018, Aanhangsel van de Handelingen, vergaderjaar 2017–2018, nr. 1046.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

1

gesprek plaats met het schoolbestuur. Op die manier geeft de inspectie op
een goede manier invulling aan maatwerk in het financieel toezicht op
scholen.
Vraag 2
Deelt u de opvatting dat schoolbesturen in het primair onderwijs (po),
gemiddeld genomen, sinds de invoering van de lumpsumfinanciering boven
de bovengrens van 1,5 (liquiditeit) zitten? Kunt u een overzicht geven van de
spreiding?
Antwoord 2
De lumpsumbekostiging in het primair onderwijs is in 2006 ingevoerd. De
gemiddelde liquiditeit is tussen 2007 en 2011 gedaald van 2,54 naar 1,97.3 In
de jaren daarop is de liquiditeit weer gestegen, naar 2,61 in 2016.4 In de
afgelopen twaalf jaar heeft de gemiddelde liquiditeit in het primair onderwijs
dus boven de 1,5 gelegen. De vraag impliceert echter dat er een causaal
verband bestaat tussen de invoering van de lumpsumbekostiging en een
toename van de liquiditeit. Dat verband zie ik niet, omdat tot aan 2011 sprake
was van een daling van de gemiddelde liquiditeit en pas sinds 2012 een
stijgende trend zichtbaar is.
Als het gaat om de spreiding van de liquiditeit tussen schoolbesturen, is op
te merken dat kleine besturen gemiddeld genomen een hogere current ratio
hebben dan grote besturen. Dit geldt voor zowel het primair als het voortgezet onderwijs. De inspectie geeft aan dat kleine besturen relatief kwetsbaar
zijn, omdat zij financiële tegenvallers minder makkelijk kunnen opvangen dan
grote besturen. Kleine besturen hebben daarom een relatief grotere buffer
nodig.5
Vraag 3
Deelt u de opvatting dat de advieswaarden van de Commissie-Don, zoals
voor bijvoorbeeld liquiditeit, solvabiliteit en kapitalisatiefactor, er bewust in
voorzien om op financiële risico’s (bijvoorbeeld daling van leerlingaantallen)
te kunnen anticiperen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 3
Deze opvatting deel ik gedeeltelijk. De Commissie-Don heeft in 2009 de eerste
stap gezet op het gebied van kengetallen en advieswaarden in het financieel
toezicht op scholen. Op dat moment waren nog weinig gegevens beschikbaar
over de financiële positie van schoolbesturen in het primair en voortgezet
onderwijs. Inmiddels zijn we bijna tien jaar verder en heeft de inspectie de
kengetallen en signaleringswaarden, mede op basis van nieuwe informatie en
ontwikkelingen in de praktijk, verder ontwikkeld. Nieuwe gegevens over de
financiële positie van schoolbesturen leiden tot nieuwe inzichten en wanneer
nodig tot bijstelling van het toezichtskader. Ik juich het toe dat de inspectie de
relevante kengetallen en signaleringswaarden aanpast naar de reële risico’s
die op basis van actuele gegevens zichtbaar worden bij schoolbesturen.
Vraag 4
Bent u bekend met het rapport Onderzoek naar de Financiële Positie van
Schoolbesturen in PO en VO, waarin werd geconcludeerd dat de sector
primair onderwijs een te ruime financiële buffer had van minimaal 281
miljoen euro?6
Antwoord 4
Ja. Overigens moet het genoemde bedrag geplaatst worden in de context en
signaleringswaarden van de Commissie-Don. De commissie definieerde een
te ruime buffer als een buffer die, afhankelijk van de omvang van het bestuur,
groter was dan vijf tot tien procent van de totale baten. De inspectie geeft in
het genoemde rapport aan deze signaleringswaarde kan dienen ter indicatie,
maar deze niet als harde norm moet worden gehanteerd die voor alle
3

Inspectie van het onderwijs, 2012: Jaarrekeningen 2011 van instellingen voor funderend
onderwijs, p. 16.
4
Inspectie van het Onderwijs, 2017: De Financiële Staat van het Onderwijs 2016, p. 10.
5
Inspectie van het Onderwijs, 2017: De Financiële Staat van het Onderwijs 2016, p. 10, 11, 18.
6
Inspectie van het Onderwijs, 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

2

besturen geldt. Of een bestuur beschikt over een te ruime of te krappe
financiële buffer is niet zonder meer te bepalen. Zie ook het antwoord op
vraag 1.
Vraag 5
Is bekend wat het actuele totaalbedrag aan eigen vermogen in het primair en
voortgezet onderwijs is en bent u bereid om de afspraken die zijn gemaakt en
beschreven in het voornoemde rapport Onderzoek naar de Financiële Positie
van Schoolbesturen in PO en VO te evalueren? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 5
Het meest actuele totaalbedrag aan eigen vermogen in het primair en
voortgezet onderwijs is gebaseerd op de jaarrekeningen over het boekjaar
2016. Eind 2016 was het totale eigen vermogen in het primair onderwijs € 3,3
miljard en in het voortgezet onderwijs € 1,9 miljard.7 Dit macrobedrag, dat
een optelling is van honderden (en in het primair onderwijs meer dan
duizend) jaarrekeningen, zegt echter weinig over de financiële positie van
individuele schoolbesturen. De inspectie heeft, naast deze macrobedragen,
ook benadrukt dat binnen de sectoren sprake is van verschillen in financiële
gezondheid.
Zoals in het antwoord op vraag 3 aangegeven evalueert de inspectie al met
regelmaat de financiële kengetallen en de bijbehorende signaleringswaarden
die in het toezicht worden gehanteerd. Dit maakt het evalueren van dit
specifieke rapport overbodig.
Vraag 6
Hoe rijmt u de conclusie van de onderwijsinspectie dat er een «te ruime
financiële buffer was van minimaal 281 miljoen euro» met uw antwoorden op
eerdere schriftelijke vragen waarin u stelt dat er van oppotten geen sprake is
(terwijl de liquiditeit en solvabiliteit sinds 2012 zijn toegenomen)?8
Antwoord 6
De term oppotten impliceert dat dezelfde schoolbesturen jaar in jaar uit
bewust geld opsparen en dit toevoegen aan hun reserves. De inspectie
constateert dat daarvan geen sprake is: schoolbesturen met een goede
financiële positie investeren meer, terwijl besturen die zwakker staan juist een
behoudend begrotingsbeleid voeren om financieel gezond te worden.
Schoolbesturen hebben niet de neiging om langdurig op te potten, maar
willen geld dat bestemd is voor onderwijs ook daadwerkelijk aan het
onderwijs besteden.
Vraag 7
Deelt u de opvatting dat de gemiddelde liquiditeit en solvabiliteit in het
primair onderwijs substantieel hoger zijn dan die van een gemiddelde mkb’er,
terwijl de onzekerheid over inkomsten van een mkb’er in het algemeen hoger
is dan die van een po-schoolbestuur?9
Antwoord 7
Het mkb wordt anders georganiseerd en gefinancierd dan het primair
onderwijs. Ik vind daarom het vergelijken van de liquiditeits- en solvabiliteitscijfers van privaat gefinancierde bedrijven met publiek bekostigde schoolbesturen niet zuiver. De solvabiliteit wordt bijvoorbeeld primair bepaald door de
hoeveelheid vreemd vermogen op de balans. Schoolbesturen hoeven in de
regel (juist door de zekerheid van publieke bekostiging en het feit dat
gemeenten zorg dragen voor huisvesting) weinig tot geen vreemd vermogen
aan te trekken. Dat leidt er al snel toe dat de hoeveelheid eigen vermogen ten
opzichte van het totale vermogen (en hiermee de solvabiliteit) in het primair
7

Inspectie van het Onderwijs, 2017: De Financiële Staat van het Onderwijs 2016, p. 61, 63.
Vragen van het lid Westerveld (GroenLinks) aan de Minister van Basis en Voortgezet Onderwijs
en Media over het oppotten van geld door schoolbesturen (ingezonden 28 december 2017).
Antwoord van Minister Slob (Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media) ontvangen 5 februari
2018, Aanhangsel van de Handelingen, vergaderjaar 2017–2018, nr. 1046
9
Financieringsmonitor 2017-1: Onderzoek naar de Externe Financiering van het Nederlandse
Bedrijfsleven en Marcel Maasse en Arjen Schutte, Kengetallen Accountancy Kleine en Middelgrote Kantoren, 2017.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

3

onderwijs hoger uitkomt. Als het gaat om de gemiddelde liquiditeit is het
logisch te verklaren dat deze in het primair onderwijs hoger ligt dan in het
mkb. In het primair onderwijs zijn vrijwel alle activa vlottend, omdat het
overgrote deel van de schoolbesturen geen gebouwen en maar beperkt
andere materiële activa op de balans heeft staan. Schoolbesturen hebben dus
relatief veel vlottende activa in relatie tot kortlopende schulden.
Vraag 8
Herinnert u zich uw antwoorden op bovengenoemde schriftelijke vragen
waaruit blijkt dat de onderwijsinspectie in gesprek gaat met schoolbesturen
die grote reserves hebben en waarvan tegelijkertijd de onderwijskwaliteit
slecht is? Gaat de onderwijsinspectie ook in gesprek met schoolbesturen
waarvan de onderwijskwaliteit op orde is, maar tegelijkertijd ook sprake is
van een te grote financiële buffer?
Antwoord 8
Ja. De inspectie spreekt normaliter elke vier jaar met een schoolbestuur en
wanneer er sprake is van een slechte financiële huishouding vaker. Wanneer
er relevante aanknopingspunten zijn bespreekt de inspectie ook de financiële
situatie bij schoolbesturen waar de kwaliteit van het onderwijs op orde is.
Vraag 9
Denkt u dat het nuttig is om bovengrenzen voor liquiditeit in te voeren waarin
de omvang van po-schoolbesturen wordt meegewogen?
Antwoord 9
Nee. Zie het antwoord op vraag 1.
Vraag 10
Kent u het artikel «Waar is het extra geld in het VO gebleven?» dat onlangs
de onderwijsblogprijs heeft gewonnen en waarin wordt geconcludeerd dat de
extra middelen die naar het voortgezet onderwijs zijn gegaan niet hebben
geleid tot de inzet van meer docenten, kleinere groepen en tot een hoger
salaris? Wat is uw reflectie op de conclusies van het stuk?10 11
Antwoord 10
Ja. Mijn voorganger heeft vorig jaar reeds per brief gereflecteerd op een
artikel in de Telegraaf van 8 mei 2017, waarin de bewuste publicatie werd
aangehaald.12 Ik zie geen aanleiding om een ander standpunt in te nemen.

10

https://onderwijzerblog.wordpress.com/2017/05/07/waar-is-het-extra-geld-voor-het-vogebleven/
11
Het betreft een extra uitgave de periode tussen 1998 en 2012 (gecorrigeerd naar gelijkblijvend
leerlingaantal en omgerekend naar het prijspeil van 2016) van jaarlijks ruim 1,4 miljard euro.
12
Kamerstukken 2016–2017, 31 289, nr. 347.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

4