Evaluatieonderzoek organisaties voor
toegepast onderzoek (T02)
Eindrapport Deelevaluatie ECN

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02), eindrapport
deelevaluatie ECN
Februari 2017
Rapport van de subevaluatiecommissie ‘Overige T02-instellingen’
Leden subevaluatiecommissie:
•

Prof. Dr. Luc Soete (voorzitter subevaluatiecommissie)

•

Dr. Ir. Aad Veenman

•

Ir. Hans Huis in ‘t Veld

•

Prof. Dr. Gert Jan Kramer

•

Prof. Dr. Ellen Moors

De subevaluatiecommissie werd ondersteund door:

diaIic
technopo1isi.oui

Innovatie • Interactie

Inhoudsopgave
Samenvatting

.

Summary

5

Inleiding

1

1

9

1.1

Aanleiding en doelstelling van de evaluatie

1.2

Doel en de onderzoeksvragen

9

1.3

Actuele situatie rondom de Stichting ECN

9

1.4

Samenstelling evaluatiecommissie

10

1.5

Aanpak

10

1.6

Leeswijzer.

Missie, organisatie en strategie van ECN

12

2.1

Het ontstaan van de Stichting ECN

12

2.2

Missie en visie

12

2.3

De ECN organisatie

12

2.4

De strategie van ECN

15

2

De kwaliteit van het onderzoek bij ECN

3

18

3.1

Relevantie en doeltreffendheid onderzoeksstrategie

i8

3.2

Randvoorwaarden 1-luman resources en onderzoeksinfrastructuur

20

3.3

Tevredenheid stakeholders over kwaliteit van onderzoek

21

3.4

Onderzoeksoutput

21

3.5

Score voor kwaliteit van onderzoek

22

-

De impact van ECN

4

23

4.1

Relevantie en doeltreffendheid onderzoek

23

4.2

Maatschappelijke en economische impact

24

4.3

Score voor de impact van ECN

27

De vitaliteit van ECN

5

28

5.1

Financiële positie ECN

28

5.2

Strategische keuzes voor de toekomst

28

5.3

Score voor vitaliteit

30

Conclusies en aanbevelingen

6

31

6.1

Aanbevelingen voor de overheid

31

6.2

Aanbevelingen voor ECN

31

Bijlage A

Reactie ECN

Bijlage B

Overzicht onderzoeksvragen

Bijlage C

Programma site-visit ECN d.d. 2 november 2016

Samenvatting
Inleiding
Het ministerie van Economische Zaken (EZ) is samen met andere ministeries verantwoordelijk
voor zes organisaties voor toegepast onderzoek (T02-instellingen), waaronder ECN
(Energieonderzoekcentrum Nederland). Het Kabinet heeft bepaald dat deze zes instellingen
eens per vier jaar onderworpen zullen worden aan een evaluatie. In 2016 heeft het ministerie
van EZ de opdracht gegeven voor de evaluatie van alle T02-instellingen en een synthese over
het functioneren van alle T02-instellingen als geheel.
Deze rapportage beschrijft de resultaten van de evaluatie van T02-instelling ECN. In deze
rapportage beantwoorden we de volgende de drie hoofdvragen:
•

Wat is de kwaliteit van het onderzoek van de T02-instelling in de afgelopen
evaluatieperiode (vanaf 2013 heden)?
—

•

Wat is de impact van het onderzoek van de T02-instelling in de afgelopen evaluatieperiode
(vanaf 2013 heden)?
—

•

Wat is de vitaliteit van de T02-instelling? Hoe goed is de T02-instelling toegerust en
gepositioneerd voor de toekomst in het licht van ontwikkelingen in haar deelomgeving?

De evaluatie helpt T02-instellingen verantwoording af te leggen aan de Rijksoverheid
en
indirect aan de maatschappij in bredere zin over de effectiviteit en efficiëntie van besteding
van overheidsmiddelen. Daarnaast heeft de evaluatie tot doel om T02-instellingen informatie
te geven over hun functioneren op basis waarvan zij waar nodig verbeteringen kunnen
doorvoeren. Tot slot geeft de evaluatie input voor parlementaire besluitvorming over nieuwe
doelen en begrotingen voor toegepast onderzoek.
—

—

Voor de evaluatie van ECN is door EZ de volgende subevaluatiecommissie benoemd:
•

Prof. Dr. Luc Soete (voorzitter subevaluatiecommissie)
Maastricht University

•

Dr. Ir. Aad Veenman Boegbeeld Topsector Logistiek; voorzitter College NLR; voormalig
voorzitter Raad van Toezicht ECN; voorzitter kennis en impact audit (KLA) NLR 2015

•

Ir. Hans Huis in ‘t Veld Boegbeeld Topsector Water; voorzitter kennis en impact audit
(KIA) Deltares 2014 en MARIN 2015

•

Prof. Dr. Gert Jan Kramer Professor of sustainable energy supplv systems Copernicus
Institute of Sustainable Development, Universiteit Utrecht; Professor of sustainable energy
Leiden University; voorzitter kennis en impact audit (KIA) ECN 2015

•

Prof. Dr. Ellen Moors
Professor Sustainable Innovation Copernicus Institute of
Sustainable Development, Universiteit Utrecht. Ellen Moors werd door de commissie
toegevoegd aan de subevaluatiecommissie om deze te verbreden en te versterken.

-

voormalig rector magnificus

-

-

-

-

Ir. Klaas Visser (Rear-Admiral (ME) ret. en universitair docent Ship Design, Production and
Operations bij de faculteit 3mE aan de TU Delft en lid van de subevaluatiecommissie TNO was
aanwezig tijdens de site visit om verbinding te leggen tussen TNO en ECN in deze evaluatie.
De subevaluatiecommissie (hierna commissie) werd ondersteund door Technopolis Group en
Dialogic. Leonique Korlaar (Dialogic) was secretaris van de commissie. Wia Timmerman
(Technopolis) ondersteunde de evaluatie van ECN.

Evahiatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

Missie, organisatie en strategie van ECN
Het instituut ECN ontwikkelt met en voor de markt kennis en technologie die een transitie naar
een duurzame-energiehuishouding mogelijk maken. Het doel is door een ‘transitie’ in het
energiegebruik te komen tot efficiënter gebruik van energie, versnelde toepassing van
hernieuwbare energie en schoner gebruik van fossiele brandstoffen. ECN’s missie is zeer
relevant in het licht van het voornemen van de Nederlandse overheid om in 2050 een volledig
duurzame energievoorziening te hebben. ECN had in de periode 2012-2015 kernactiviteiten
gedefinieerd op het gebied van Zonne-energie, Windenergie, Biomassa, Energie efficiëntie,
Milieu, systeemintegratie en Beleids- en strategieadvies ondersteuning en ontwikkeling. ECN
wil door het samenbrengen en verbinden van de drie-eenheid industrie-bedrijfsleven,
overheden en andere kennisinstellingen, zowel nationaal, Europees als internationaal
maximale impact bereiken.
ECN is een onafhankelijke stichting met een Raad van Toezicht. De Stichting ECN bestaat uit
het deel ‘Nucleair’ en het deel ‘Duurzaam’. Deze evaluatie betreft alleen het deel ‘Duurzaam’,
dus daar waar over ECN gesproken wordt, gaat het alleen over het ECN Duurzaam. In de periode
2013-2015 had ECN te maken met dalende inkomsten, van 70,2 miljoen euro in 2013 naar 60,7
miljoen euro in 2015. Het ontvangt het grootste deel van zijn inkomsten (circa 70%) uit publieke
middelen (Rijksbijdrage vanuit EZ en programmasubsidies voor precompetitief onderzoek
veelal vanuit de Topsector Energie en de EU). Daarnaast is contractonderzoek een factor van
betekenis (±i8%).
Het personeelsbestand van ECN is in de afgelopen periode afgenomen: van 458 fte in 2012 tot
428 fte in 2015. ECN is betrokken bij de begeleiding van enkele PhD studenten en heeft

deeltijdhoogleraren in zijn personeelsbestand.
Resultaten evaluatie ECN
Op basis van verschillende informatiebronnen, waaronder aangeleverde kwantitatieve
basisinformatie op basis van het EMTO-protocol, een Peer review in 2015 en zelfevaluaties,
jaarverslagen en andere documentatie, de website en informatie opgedaan in een site visit, komt
de evaluatiecommissie tot het volgende oordeel (op een schaal van 1-4):
Criterium

Score 1-4

Uitleg

Kwaliteit

3 4

De commissie oordeelt positief over de kwaliteit van ECN: ECN verricht zeer
goed en hooggewaardeerd onderzoek voor zijn stakeholders. Een deel van het
onderzoek behoort tot de wereldtop.

3 4

De commissie is overtuigd dat ECN relevant en doeltreffend onderzoek doet.
Het staat in goede verbinding met een grote diversiteit aan stakeholders. De
kennisbenutting is van groot strategisch belang voor het behalen van doelen
zoals die zijn geformuleerd voor 2050 in het Energieakkoord en door de EU
lidstaten. Ook is deze van belang voor de Nederlandse economie. Er kan op
onderdelen worden verbeterd zodat ook in de toekomst essentiële impact kan
worden gerealiseerd.

Geen score

De commissie acht het niet mogelijk een score te geven voor vitaliteit, gezien
het recent besluit van de Ministerraad om ontvlechting van de stichting ECN
mogelijk te maken. De uitwerking van de ontvlechting en het onderbrengen
van onderdelen van ECN bij TNO en PBL is allesbepalend voor de vitaliteit van
ECN duurzame energie.

Impaet

Vitaliteit

-

-

Kwaliteit

De commissie stelt dat ECN een internationaal hoog aangeschreven kennis- en
onderzoeksinstituut is op het gebied van duurzame energie. De ECN-activiteiten op het terrein
van energie innovatie worden als cruciaal beschouwd om de Nederlandse beleidsdoelstellingen
m.b.t. de energietransitie te behalen. De verschillende kernactiviteiten worden allen in dit
perspectief als relevant beschouwd en van goede tot zeer goede kwaliteit. Met name op het

Evaluaticonderzoek organisaties ‘oor toegepast onderzoek (T02)

gebied van Zonne-energie en Wind-energie behoort ECN tot de wereldtop. Door de sterke inzet
op krachtenbundeling over de hele kennisketen werkt ECN op specifieke thema’s intensief
samen met zowel kennisinstellingen als marktpartijen. Het onderzoek is grotendeels vraaggestuurd, met beperkte middelen voor vrij onderzoek. Dit laatste wordt gezien als risico voor
ECN’s positie als ‘Center of excellence’ en voor het verkrijgen van nieuwe ideeën voor
innovatieve onderzoeksljnen.
Impact

De impact van ECN’s activiteiten is groot. Er zijn tal van voorbeelden van impactvolle
technologische vernieuwingen waaraan ECN essentieel heeft bijgedragen. De zelfevaluaties, de
Peer review 2015 en ook de site visit geven een veelheid aan voorbeelden van economische,
maatschappelijke en academische impact van ECN’s activiteiten in Nederland als ook in het
buitenland. Daarnaast scoren klanten en samenwerkingspartners ECN hoog op
kennisbenutting. ECN zou nog kunnen verbeteren door alerter en sensitiever te reageren op
ontwikkelingen in de markt en door zijn kennis nog breder in te zetten dan het tot nu doet.
Vitaliteit

De vitaliteit van de Stichting ECN is zeer laag. Gezien de precaire financiële situatie is de
Stichting ECN niet toegerust voor de toekomst. Het besluit van de Ministerraad om ontvlechting
van de Stichting ECN mogelijk te maken, zodat krachten gebundeld kunnen worden, enerzijds
van ECN met TNO Energie, en anderzijds van een deel van ECN’s beleidsafdeling met PBL, geeft
weer perspectief qua vitaliteit. Hoede uitwerking van de ontvlechting precies vormgegeven gaat
worden zal alles bepalend zijn voor de uitrusting en positionering van ECN/TNO/PBL voor de
toekomst. Dit is meteen ook een zorg van de commissie. Bij deze uitwerking is het essentieel
dat de sterktes van ECN goed zichtbaar worden in de nieuwe setting. Ook is het belangrijk dat
er voor lange termijn financiële middelen veilig gesteld worden voor vrij onderzoek.
Aanbevelingen
Op basis van de bevindingen ten aanzien van kwaliteit, impact en vitaliteit komt de commissie
tot een aantal aanbevelingen voor zowel de overheid als ECN.
De commissie doet de volgende aanbevelingen aan de overheid:
•

De commissie onderschrijft de meerwaarde van de voorgenomen krachtenbundeling van
ECN en TNO waardoor kritische massa op specifieke thema’s gerealiseerd kan worden om
essentiële meerwaarde te creëren voor de noodzakelijke energietransitie. Gezien de
belangrijke spilfunctie van ECN in de energietransitie adviseert de commissie om tot een
zorgvuldig traject van herinrichting te komen tot een nieuw Energie instituut met een grote
onafhankelijkheid c.q. status aparte binnen TNO. Essentieel is dat de sterktes van ECN er
duidelijk in naar voren komen. Herkenbaarheid voor de markt en directe lijnen naar de
markt zijn daarbij belangrijke uitgangspunten.

•

De Peer review 2015 gaf aan dat ECN’s impact op technologie gebied mogelijk zwaar rust
op resultaten uit het verleden. Door het inzetten van geldstromen via de Topsector Energie
heeft ECN de samenwerking met bedrijven kunnen verstevigen maar heeft het minder
mogelijkheden gekregen in te zetten op lage TRLs. Dit heeft tot uitholling van de
kennisbasis geleid. De commissie adviseert voor het nieuw op te zetten Energie instituut
een structurele, vrije financiering te garanderen voor lange termijn onderzoek, om
zodoende een sterke visie en een eigen kennisportfolio te kunnen ontwikkelen die
noodzakelijk is voor een nationale en internationale leidersrol op het gebied van de transitie
naar duurzame energie.

•

De commissie is van mening dat er noodzaak is voor onafhankelijk advies over hoe de
energietransitie in te steken en door te voeren. Hierbij is inhoudelijke kennis essentieel. Om
die reden adviseert de commissie dan ook om deze taak bij het nieuwe Energie instituut te
beleggen met borging van onafhankelijke financiering.

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (TO2)

3

•

De commissie adviseert om voldoende financiële ondersteuning beschikbaar te stellen voor
het onderhoud en het vernieuwen van infrastrnctnrele faciliteiten. Het gaat veelal om zeer
kostbare infrastructuur, waardoor iuvesteringskosten niet op te brengen zijn vanuit
projectfinancieringen.

•

De commissie adviseert om het mogelijk te maken dat er snel tot actie over kan worden
gegaan met betrekking tot de ontvlechting van ECN en herinrichting op onderdelen om de
huidige impasse zo snel mogelijk op te heffen, gezien de negatieve effecten zoals
bijvoorbeeld de uitsluiting van ECN-onderzoekers als coördinator voor EU-projecten.
De commissie doet de volgende aanbevelingen aan ECN:
•

De commissie is positief over het besluit van de Ministerraad om het mogelijk te maken de
Stichting ECN te ontvlechten en de expertise en capaciteit van ECN Duurzame energie en
TNO Energie te clusteren, mits het zo wordt ingevuld dat het nieuw Energie instituut een
grote onafhankelijkheid c.q. status aparte krijgt binnen TNO en de sterktes van ECN er
duidelijk in naar voren komen. De commissie adviseert ECN tijdens het traject van
herinrichting een actieve rol naar zich toe te trekken en zo zorg te dragen dat zijn input
gehoord wordt.

•

De commissie adviseert ECN om meer met Nederlandse universiteiten via het gezamenlijk
aanstellen van PhD studenten en deeltijdhoogleraren samen te werken om input vanuit de
lagere TRLs via externe kanalen te kunnen verkrijgen. Dit sluit aan bij het voornemen
(Strategie 2016-2018) om meer in te zetten op TRL2 voor aansluiting bij fundamenteel,
universitair onderzoek.

•

De commissie denkt dat ECN nog meer als ondernemer kan acteren, door alerter en
sensitiever te reageren op ontwikkelingen in de markt. De commissie vindt dat ECN’s
technologie expertise veel breder in de markt in gezet kan worden. ECN lijkt zijn eigen
sterkte in dat opzicht te onderschatten.

•

De commissie adviseert onafhankelijke geldstromen te borgen voor beleidsadvisering om
(suggestie van) belangenverstrengeling te voorkomen. De commissie signaleert verder een
grote uitdaging voor ECN Beleidsstudies gegeven het Ministerraad besluit om zijn
onderscheidend vermogen te behouden t.o.v. commerciële consultants en PBL.

•

De TO2 instituten gaan verschillend om met IPR. De commissie raadt ECN aan om nieuwe
manieren van omgang met IPR te verkennen.

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

4

Summary
Introduction
The Dutch ministry of Economic Affairs (EZ) has, with other ministries, the responsibility for
six applied research organisations (T02), including ECN (Energv research Centre of the
Netherlands). The cabinet has determined that these six institutions will be subject to an
evaluation once every four years. In 2016 EZ commissioned an evaluation of all the T02
institutes and a summary of how the T02 organisations as a whole are performing.
This report describes the evaluation results for T02 institute ECN. We provide answers to the
following three main questions:
•

What is the quality of research conducted by the T02 institute in the last evaluation period
(from 2013 present)?
—

•

What is the impact of the T02 institute’s research in the last evaluation period (from 2013
present)?
—

•

What is the vitality of the T02 institute? How well is this T02 institute equipped and
positioned for the future in light of developments in its sector?

The evaluation helps the government to be accountable to Parliament and in a wider sense
indirectly to society
on the effectiveness and efficiency of the use of public resources. In
addition, the evaluation aims to inform T02 institutes about their performance and on this
basis, they can make improvements where necessary. Finally, the evaluation provides input for
parliamentary decision-making on new goals and budgets for applied research.
—

—

For the ECN evaluation, EZ has appointed the following comnlission:
•

Prof. Dr. Luc Soete (chair) former rector magnificus Maastricht University.

•

Dr. Ir. Aad Veenman Figurehead Top sector Logistics; chair NLR College; former chair
advisory board NLR; chair knowledge and impact audit (KIA) NLR 2015.

-

-

-

•

Ir. Hans Huis in ‘t Veld Figurehead Top sector Water; chair knowledge and impact audit
(KIA) Deltares 2014 and MARIN 2015.

•

Prof. Dr. Gert Jan Kramer Professor of sustainable energy supply systems Copernicus
Institute of Sustainable Development, Utrecht University; Professor of sustainable energy
Leiden University; chair knowledge and impact audit (KIA) ECN 2015.

—

-

-

-

•

Prof. Dr. Ellen Moors
Professor Sustainable Innovation Copernicus Institute of
Sustainable Development, Utrecht University. Ellen Moors was invited in order to expand
and strengthen the commission.
-

Ir. Klaas Visser (Rear-Admiral (ME) ret., university lecturer Ship Design, Production and
Operations at TU Delft’s 3mE faculty and member of the TNO evaluation commission was
present during the site visit to establish the link between TNO and ECN in this evaluation.
The sub-evaluation commission (hereafter commission) was supported by Technopolis Group
and Dialogic. Leonique Korlaar (Dialogic) was the secretary of the commission. Wia
Timmerman (Technopolis) supported the ECN evaluation.
ECN’s mission, organisation and strategy
The institute ECN develops knowledge and technology with and for the market to enable the
transition to sustainable energy management. The underlying aim is, through a ‘transition’ in
energy consumption, to achieve more efficient use of energy, speed up the application of
renewable energy and cleaner use of fossil fuels. ECN’s mission is very relevant in light of the
Dutch government’s goal to have a fully sustainable energy supply system by 2050. For the
Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (TO2)

5

period 2012-2015, ECN defined its core activities in the fields of Solar energy, Wind energy,
Biomass, Energy efficiency, Environment, System integration, and supporting and developing
Policy and strategy advice. By bringing together and connecting the three elements, i.e.
industry-business, governments and other knowledge institutes, ECN wants to achieve
maximum impact at national, European and international level.
ECN is an independent foundation with a Supervisoiy Board. It comprises a ‘Nuclear’ division
and a ‘Sustainable’ division. As this evaluation only deals with the ‘Sustainable’ part, when ECN
is mentioned, this only refers to its sustainable division. ECN saw its income drop in the period
2013 to 2015, from EUR 70.2 million in 2013 to EUR 60.7 million in 2015. It obtains the
majority of its income (circa 70%) from public funds (base funding (‘Rijksbijdrage’) from EZ
and programme subsidies for pre-competitive research, mostly from the topsector Energy and
the EU). Additionally, contract research is a significant factor (±i8%).
ECN’s workforce has decreased in the recent period: from 458 fte in 2012 to 428 fte in 2015.
ECN has 5 part-time professors and is involved in supervising a limited number of PhD
students.
Resuits of ECN evaluation
On the basis of various sources of information, inciuding quantitative information based 011 the
EMTO protocol, a Peer review in 2015, self-evaluations, annual reports and other documents,
the website and information obtained during a site visit, the evaluation committee comes to the
follow conclusions and scores (on a scale of 1 to 4):
Criteria

Score 1-4

Explanation

Quality

3 4

The commission values positively the quality of ECN: it conducts very good and
highly valued research for its stakeholders. Some of its research ranks among the
top in the world.

-

i mp act

3

The commission is convinced that ECN conducts relevant and effective research.
It has good connections with a wide diversity of stakeholders. The utilisation of
knowledge is strategically highlv significant for achieving goals such as those
formulated for 2050 in the Energv Agreement and by EU niember states. This is
also ïmportant for the Dutch economy. Some elements can be improved in order
to also achieve the required impact in the future.

Vitalit

No score

The commission feels it is not possible to score vitality, given the Ministerial
Council’s recent decision to allow the ECN Foundation to become two entities.
The effect of this division and the re-location of parts of ECN at TNO and PBL are
of key’ inwortance for the vitalit of ECN’s sustainable ener.

-

Qua lity
The commission committee states that ECN is an internationally highly ranked knowledge and
research institute in the field of sustainable energy. ECN’s activities in the field of energy
innovation are considered crucial for achieving Dutch policy objectives regarding the energy
transition. In this context, its various core activities are seen as relevant and of good to very
good qualitv. ECN ranks among the world top especially in Solar energy and Wind energy. With
its strong commitment to combining forces over the entire knowledge chain, ECN collaborates
intensively on specific themes with knowledge institutes as well as market players. The research
is mostly demand-driven, with limited resources for unbound research. The latter is considered
a risk for ECN’s position as ‘Centre of excellence’ and for getting new ideas for innovative lines
of research.
Impact
The impact of ECN’s activities is large. There are numerous examples of high-impact,
technological innovations to which ECN has made essential contributions. The self-evaluations,
the 2015 Peer review and also the site visit demonstrate the multitude of instances where ECN
Evalnatieoiiderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

6

activities have had an economie, social and academie impaet in the Netherlands as well as
abroad. Clients and collaborative partners give ECN a high score for knowledge utilisation. ECN
could further improve by reacting more alertly and sensitively to developments in the market
and by deploying its knowledge more widely than up tili now.
Vitality
The ECN Foundation’s vitality is very low. Given the preearious financial situation, ECN is not
equipped for the future. However, the Ministerial Couneil’s deeision to allow the ECN
Foundation to beeome two entities in order to pooi skills, on the one hand with TNO Energy,
and on the other hand as part of ECN’s poliey department with PBL, does offer the perspeetive
of vitality. How the division preeisely takes shape will be decisive for equipping and positioning
ECN/TNO/PBL for the future. This is also a concern for the eommission. During the
redesigning proeess, it is essential that ECN’s strengths are elearly visible in the new setting. It
is also important for the long term that finaneial resources are secured for unbound research.
Reeommendations
Based on its findings regarding quality, impact and vitality, the commission has a number of
reeommendations for both the government as well as ECN.
The commission’s recommendations for the government are as follows:
•

The eommission aeknowledges the added value of ECN and TNO joining forees, whereby
eritieal mass eau be aehieved for speeifie themes to add value to the required energy
transition. Given ECN’s pivotal role in this energy transition, the eommission advises a
careful redesign proeess to ereate an Energy institute with a true independenee e.q. separate
status within TNO. It is essential that ECN’s strengths stand out elearly. Reeognisability in
the market and direct lines to the market are key starting points.

•

The 2015 Peer review indieated that ECN’s impaet regarding technology might rely heavily
on its past resuits. Using eash flows via the topseetor Energy, ECN has been able to
strengthen its collaboration with companies but has had fewer opportunities at low TRLs.
This has led to an erosion of the knowledge base. For the new Energv institute, the
eommission’s adviee is to guarantee struetural, unbound finaneing for long term research.
This will ereate a strong vision and develop the knowledge portfolio required for a national
and international leading role in the transition to sustainable energy.

•

In the eommission’s opinion, independent advice is required on how to approach and
implement the energy transition. Substantive knowledge is essential. For that reason, the
commission advises assigning this task to the new Energy institute, with the guarantee of
independent finaneing.

•

Make suffieient finaneial support available for maintaining and renewing infrastrueture
faeilities. As this infrastrueture is mostly very expensive, the investment eosts eannot be
obtained from project funding.

•

The committee advises to enable a rapid start of the redesigning proeess in order to end the
eurrent deadloek as soon as possible, in light of the negative effeets sueh as exeluding ECN
researehers as eoordinators for EU projeets.

The commission has the following reeommendations for ECN:
•

The eommission is positive about the Ministerial Couneil’s deeision to allow the ECN
Foundation to beeome two entities and to eluster ECN Sustainable Energy’s expertise and
eapaeity with TNO, provided this is established in sueh a way that the new Energy institute
is given a greatly independent e.q. separate status within TNO and that ECN’s strengths are
elearly identified. The eommission advises ECN to put itself forward for an aetive role in the
redesigning proeess, thus ensuring that its input is taken into aeeount.

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (TO2)

7

•

Collaborate more with Dutch universities byjointly appointing PhD students and part-time
professors, thus gaining input from the lower TRLs via external channels. This is in
alignment with the proposal (Strategy 2016-2018) to increase its activities in TRL2 for
connecting with basic, university research.

•

The commission thinks that ECN can improve its entrepreneurship by responding more
alertly and more sensitively to developments in the market. ECN’s technological expeitise
can be applied much more widely in the market. In that respect ECN seems to
underestimate its own strengths.

•

The commission advises independent cash flows to secure policy advice and prevent (a
suggestion of) conflict of interest. The commission identifies a hiige challenge for ECN
Policy studies given the Ministerial Council’s decision to retain its distinctiveness regarding
commercial clients and PBL.

•

The T02 institutes deal with IPR in different ways. The commission advises ECN to explore
new ways of dealing with IPR.

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

8

Inleiding

1

Aanleiding en doelstelling van de evaluatie

1.1

Het ministerie van Economische Zaken (EZ) is perwoerder voor zes organisaties voor toegepast
onderzoek (T02-instellingen), waaronder ECN (Energieonderzoekcentrum Nederland) 1 Dit
betekent dat het ministerie van EZ fungeert als ambtelijk aanspreekpunt voor deze organisaties
en dat het verantwoordelijk is voor het programmeren en financieren van de T02-instellingen.
Het Kabinet heeft bepaald dat deze zes instellingen eens per vier jaar onderworpen zullen
worden aan evaluatie op onder meer de aspecten doelmatigheid en kwaliteit.2 In 2016 heeft het
ministerie van EZ de opdracht gegeven voor de evaluatie van alle T02-instituten alsmede een
synthese over het functioneren van alle T02-instellingen als geheel. Deze rapportage beschrijft
de resultaten van de evaluatie van T02-instelling ECN.
Doel en de onderzoeksvragen

1.2

Voor de evaluatie van de T02-instituten heeft het Rathenau Instituut een protocol opgesteld
voor de monitoring en evaluatie, het zogenaamde EMTO-protocol.3 Het protocol is in overleg
met de instellingen en de betrokken ministeries opgesteld. In het EMTO-protocol zijn er voor
de evaluatie drie criteria opgenomen: de kwaliteit van het onderzoek, de impact van het
onderzoek en de vitaliteit van de organisatie. Het hoofddoel van de ECN-evaluatie is dan ook
om de organisatie op deze drie criteria te beoordelen. Deze evaluatie richt zich daarbij alleen op
het deel ‘Duurzaam’ van ECN. Het deel ‘Nucleair’ is ondergebracht in de Nucleair Research and
Consultancy Group (NRG), die zich bezighoudt met nucleaire energie en veiligheid,
stralingsbescherming, radioactief afval, nieuwe reactortypen en medisch onderzoek. De NRG
valt als geheel buiten deze evaluatie. Waar ECN vermeld staat gaat het dus om het deel
“Duurzaam’, tenzij anders aangegeven. De evaluatie beslaat de periode vanaf 2013. De drie
hoofdvragen voor de evaluatie luiden als volgt:
•
•
•

Wat is de kwaliteit van het onderzoek van de T02-instelling in de afgelopen
evaluatieperiode?
Wat is de impact van het onderzoek van de T02-instelling in de afgelopen
evaluatieperiode?
Wat is de vitaliteit van de T02-instelling? Hoe goed is de T02-instelling toegerust en
gepositioneerd voor de toekomst in het licht van ontwikkelingen in haar deelomgeving?

Per hoofdvraag leiden we diverse subvragen af.4 Deze zijn opgenomen in Bijlage B.
De evaluatie helpt
conform het EMTO-protocol T02-instellingen verantwoording af te
leggen aan de Rijksoverheid
en indirect aan de maatschappij in bredere zin
over de
effectiviteit en efficiëntie van besteding van overheidsmiddelen. Daarnaast heeft de evaluatie
tot doel om T02-instellingen informatie te geven over hun functioneren op basis waarvan zij
waar nodig verbeteringen kunnen doorvoeren. Tot slot geeft de evaluatie input voor
parlementaire besluitvorming over nieuwe doelen en begrotingen voor toegepast onderzoek.
—

-

—

1.3

—

Actuele situatie rondom de Stichting ECN

Vanwege actuele financiële problemen met name bij de nucleaire poot van ECN (en dus bij
Stichting ECN als geheel) zal de Stichting ECN op zeer korte termijn veranderen qua governance
en organisatie. De Ministerraad heeft 30 septemberjl. een besluit genomen dat de ontvlechting
van de duurzame energieactiviteiten en de nucleaire activiteiten van de Stichting ECN mogelijk
‘De andere T02-instellingen zijn Deltares, DLO, Marin, NLR en TNO
2

Ministerie van EZ, “Visie op het tnegepaste onderzoek”, Den Haag, 5 juli 2013.

Evaluatie & Monitoring Toegepaste Onderzoeksorganisaties (EMTO). Zie Rathenau Instituut, Protoeol ‘-oor de
monitoring & evaluatie van de toegepaste onderzoeksorganisaties (2015).

3

4 Deze sub-vragen zijn afgeleid van de indicatoren zoals vermeld in het EMTO-protocol.

Eva)uatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (‘f02)

9

maakt. Dit houdt in dat het ECN en TNO voornemens zijn te komen tot een krachtenbundeling
door het deel ‘Duurzaam’ van ECN samen te voegen met de energiepoot van TNO. Een deel van
het beleidswerk van ECN, de zogeheten “rekenmeesterfunctie” wordt ondergebracht hij het
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Het nucleaire deel blijft vooralsnog achter in de
Stichting ECN.5 Deze nieuwe indeling moet per 1januari2018 een feit zijn. De huidige evaluatie
zal met name op basis van de activiteiten en prestaties van de afgelopen jaren uitspraken doen
over de kwaliteit en impact. De opzet van de evaluatie blijft op deze onderdelen gelijk aan de
evaluatie van de andere instituten. Echter, voor wat betreft de vitaliteit van ECN zullen tevens
de recente ontwikkelingen worden meegewogen.
1.4

Samenstelling evaluatiecommissie

Voor de evaluatie van ECN is door EZ is de volgende subevaluatiecommissie benoemd:
•

Prof. Dr. Luc Soete (voorzitter subevaluatiecommissie)
Maastricht University

•

Dr. Ir. Aad Veenman Boegbeeld Topsector Logistiek; voorzitter College NLR; voormalig
voorzitter Raad van Toezicht ECN; voorzitter kennis en impact audit (KIA) NLR 2015

•

Ir. Hans Huis in ‘t Veld Boegbeeld Topsector Water; voorzitter kennis en impact audit
(KJA) Deltares 2014 en MARIN 2015

•

Prof. Dr. Gert Jan Kramer Professor of sustainable energy supply systems Copernicus
Institute of Sustainable Development, Universiteit Utrecht; Professor of sustainable energy
Leiden University; voorzitter kennis en impact audit (KIA) ECN 2015

•

Prof. Dr. Ellen Moors
Professor Sustainable Innovation Copernicus Institute of
Sustainable Development, Universiteit Utrecht. Ellen Moors werd door de commissie
toegevoegd aan de subevaluatiecommissie om deze te verbreden en te versterken.

-

voormalig rector magnificus

-

-

-

-

Ir. Klaas Visser Rear-Admiral (ME) ret. en universitair docent Ship Design, Production and
Operations bij de faculteit 3mE aan de TU Delft) en lid van de subevaluatiecommissie TNO was
aanwezig tijdens de site visit om verbinding te leggen tussen TNO en ECN in deze evaluatie.
-

De subevaluatiecommissie (hierna commissie) werd ondersteund door Technopolis Group en
Dialogic. Leonique Korlaar (Dialogic) was secretaris van de commissie. Wia Timmerman
(Technopolis) ondersteunde de evaluatie van ECN. De commissie was tevens belast met
evaluatie van organisaties Deltares, ECN en NLR.
1.5

Aanpak

Voor het beantwoorden van deze evaluatievragen heeft de commissie geput uit diverse
informatiebronnen:
•

Basisinformatie (data) aangeleverd door ECN op basis van het EMTO-protocol, onder meer
met cijfers op het gebied van financiën, personeel, samenwerking, output, etc.

•

De Peer review van ECN in 2015.

•

Twee zelfevaluatierapporten 2015 (data en impact) waarin ECN toelichting geeft op het
beeld dat de instelling zelf heeft met betrekking tot de evaluatiecriteria.

•

Diverse documenten over ECN, zoals de strategisch plannen 2012-2015 en 2016-2018,
jaarverslagen, de website, klanttevredenheidsonderzoek 2016, etc.

•

Rapportage uit 2016 van Berenschot getiteld Toekomstscenario’s ‘ECN Duurzaam’.

•

Een site visit op 2 november 2016 waarin de evaluatiecommissie de mogelijkheid had om
met ECN van gedachten te wisselen.

5https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-economischezaken/nieuws/2o16/o9/3o/onderzoekscentra-bundelen-hun-krachten

Evaluatieonderzoek o ugan isaties voor toegepast onderzoek (T02)

10

In het voorliggende rapport zijn de uitkomsten van al deze bronnen gesynthetiseerd.
1.6

Leesvijzer

In hoofdstuk 2 staan we stil bij de missie, organisatie en strategie van ECN. Vervolgens
behandelen we in afzonderlijke hoofdstukken ( tot en met 5) de bevindingen van de commissie
over de kwaliteit van het onderzoek, de impact en de vitaliteit van ECN. Tot slot presenteren we
in hoofdstuk 6 de belangrijkste aanbevelingen.
De inhoudelijke reactie van de Directie van ECN op deze evaluatie is te vinden in Bijlage A.

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

11

2

Missie, organisatie en strategie van ECN

Dit hoofdstuk schetst kort het ontstaan van ECN, zijn missie en visie, de ECN-organisatie en
de ECN-strategie.
2.1

Het ontstaan van de Stichting ECN

De Stichting Energieonderzoek Centrum Nederland (Stichting ECN) is als Reactor Centrum
Nederland (RCN) in 1955 gestart, waarbij de focus lag op de ontwikkeling van kernenergie.
Onder beheer van RCN werd de Hoge Flux Reactor (HFR) in gebruik gesteld en beheerd. EZ en
het toenmalige ministerie van Onderwijs en Wetenschappen zorgden voor 100% financiering
van RCN. Als gevolg van maatschappelijk debat en het inzicht dat kernenergie niet de enige
energievorm voor de toekomst is werd in 1975 een start gemaakt met onderzoek naar
alternatieve vormen van energie. Dit had gevolgen voor de naam, RCN werd ECN. De overheid
zette nationale onderzoeksprogramma’s uit waarin ECN een belangrijke rol had. In 1989
werden business units opgezet om beter gesitueerd te zijn voor contract research. Echter, in
1999 stelde het kabinet dat ECN ‘uitdrukkelijk geen marktorganisatie’ moet worden. Het werk
moest een relatie houden met het overheidsbeleid en ‘alle marktgerichte activiteiten moeten
dan ook een eenduidige relatie vertonen met de lange termijn oriëntatie van het instituut’. Vanaf
1999 wordt de duurzame energievoorziening dè focus van ECN. Alle nucleaire activiteiten zijn
dan al ondergebracht bij NRG (Nuclear Research Group). NRG is een dochteronderneming van
ECN, waardoor er een operationele scheiding ingezet werd, de financiën van NRG bleven
geconsolideerd op Stichtingsniveau.
Het doel van de resterende Duurzame Energieactiviteiten van ECN werd: door een ‘transitie’ in
het energiegebruik te komen tot efficiënter gebruik van energie, versnelde toepassing van
vernieuwbare energie en schoner gebruik van fossiele brandstoffen. Deze drie doelstellingen,
samen de ‘Trias Energetica’ genoemd, bepalen vanaf dat moment het hele ECN-programma, dat
dan al grotendeels op deze lijn zit.
2.2

Missie en visie

In het strategisch plan 2012-2015 staat de missie van ECN omschreven als ‘ECN ontwikkelt met
en voor de markt kennis en technologie die een transitie naar een duurzame
energiehuishouding mogelijk maken.’ ECN’s visie daarbij wordt als volgt beschreven: ‘De
transitie naar een duurzame-energiehuishouding is noodzakelijk. De grote internationale
vraagstukken rondom voorzieningszekerheid, klimaatverandering en duurzaamheid vragen om
ontwikkeling en innovatie bij duurzame-energietechnologie, consultancy en beleidsadvies. De
overgang naar duurzamere vormen van energieproductie en energiegebruik, vormt de
grondslag voor de activiteiten van ECN. Energiebesparing, de introductie van hernieuwbare
energie en de schone toepassing van fossiele brandstoffen, vormen de noodzakelijke elementen
voor de transitie naar een duurzame, betrouwbare en betaalbare energiehuishouding.’
2.3
2.3.1

De ECN organisatie
Juridische status en organisatiestructuur

De huidige Stichting ECN (inclusief NRG) voert werkzaamheden uit op het terrein van toegepast
onderzoek naar duurzame energie, beleidsadvisering en —ondersteuning voor het energiebeleid
van het kabinet, consultancy, nucleair onderzoek, wettelijke taken op het gebied van
stralingsdosimetrie, het verwerken en afvoeren van het historisch radioactief afval en productie
van medische isotopen. De momenteel geldende statuten en reglementen voor de directie en
Raad van Toezicht van ECN dateren van februari 2015. De Directie van ECN bestaat uit 3 leden,
vier functies zijn statutair benoemd: Chief Executive Officer (CEO), de Vice-Chairman, de Chief
Financial Officer (CFO) en de Chief Operating Officer (COO) voor Duurzame energie. Daarnaast
is er een COO voor Nucleaire energie. Momenteel worden de functies van CEO en CFO vervuld
door dezelfde persoon. De functies van Vice-Chairman en COO voor Nucleaire energie worden

Evaluatieouderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (TO2)

12

ook door dezelfde persoon vervuld. De CEO als voorzitter van de directie draagt de
eindverantwoordelijkheid voor het instituut en legt hierover verantwoording af aan de Raad van
Toezicht. De Raad van Toezicht bestaat uit 5 leden, die benoemd worden door EZ. De
samenstelling van de Raad van Toezicht geschiedt op basis van relevante ervaring en
deskundigheid en niet op basis van vertegenwoordiging van partijen. De Directie en de Raad
van Toezicht zijn verantwoordelijk voor de corporate governance structuur van ECN en leggen
hierover verantwoording af aan EZ.
Het deel ‘Duurzame energie’ is georganiseerd in 5 thema units die ieder een of meerdere R&D
programma’s uitvoeren (zie Figuur i). Daarnaast is de afdeling Programma Development
verantwoordelijk voor ECN’s R&D-activiteiten die gefinancierd worden uit publieke middelen.
De afdeling Business Development is verantwoordelijk voor ECN’s contract R&D en voor
valorisatie van de resultaten van ECN’s R&D-activiteiten.
Figuur 1 Overzicht organisatiestructuur ECN 2016

Support staff

hierarchical line
functional line

t

I.

Bron: Zelfevaluatie ECN 2015; Data

Ontwikkelingen budget en personeel
De Stichting ECN heeft een extreem zwakke financiële balans. Dit wordt grotendeels
veroorzaakt door de belasting vanuit het nucleair deel van ECN (NRG). Enerzijds zijn
inkomsten sterk gedaald door het tijdelijk stilleggen van de Hoge Flux Reactor en anderzijds is
er een grote kostenpost, voorkomend uit de verplichtingen voor het opruimen/verplaatsen van
radioactief afval.
2.3.2

De systematische reductie van de basisfinanciering van ECN vanuit EZ, in combinatie met een
(achteraf) onrealistische ambitie om meer geld uit ‘de markt’ te halen zijn ook debet aan de
financiële moeilijkheden van ECN. De situatie is in de eerste helft van 2016 door het
adviesbureau Berenschot geanalyseerd en ‘onhoudbaar’ bevonden. Dit alles heeft geleid tot het

Eval uatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

13

eerdergenoemde besluit van de Ministerraad om het mogelijk te maken het ‘Duurzame energie’
deel en het ‘Nucleaire deel’ te ontvlechten.5
Het ‘Duurzame energie’ deel van ECN ontvangt het grootste deel van zijn inkomsten (circa 70%)
uit publieke middelen (Rijksbijdrage vanuit EZ en programmasubsidies voor precompetitief
onderzoek). Van deze programmasubsidies komt een klein deel vanuit de EU en het merendeel
uit nationale middelen (via de Topsector Energie). Daarnaast is contractonderzoek in dit
opzicht nog een factor van betekenis (±18%). Inkomsten uit overige bronnen waaronder TKI
toeslag zijn beperkt.
Figuur 2 Absolute inkomsten EN 2013-2015

80
Overige inkomsten
70
10

8

0

50

Contractonderzoek

4

Bijdragen bedrijven + non—
profit precompetitief
onderzoek

40

• TKI-toeslag

30

20

• Programmasubsid les
precompetitief onderzoek

10

• Rijksbijdrage vanuit EZ

0

2013

2014

2015

Bron: EMTO-data 2016
Het deel “Duurzame energie’ van ECN heeft te maken met teruglopende Rijksbijdrages (zie
Figuur 2). Het kreeg als Rijksbijdrage vanuit EZ in 2013 nog 24,2 miljoen euro terwijl dit in
2015 slechts 21,6 miljoen euro was. ECN heeft geen (financiering voor) wettelijke
onderzoekstaken. De programmasubsidies voor precompetitief onderzoek bleven redelijk
constant over de periode 2013-2015 (23-24 miljoen euro). Voor 2015 was dit ruim 19 miljoen
vanuit nationale subsidies en 4,5 miljoen vanuit de EU. Inkomsten vanuit contractonderzoek
liepen over de evaluatieperiode (12,2-11,3 miljoen euro) licht terug. Het gaat hier vooral om
opdrachten vanuit grote bedrijven (±45%) en de overheid (±41%). Het MKB heeft een klein
aandeel in het contractonderzoek (±13%). Van het contractonderzoek in 2015 is ruim de helft
internationaal. Er is een grote terugval te zien in overige inkomsten (van 10,5 naar 4,1 miljoen
euro). Hieronder vallen o.a. licenties, externe investeringsprojecten en inkomsten uit
detachering van ECN-medewerkers. Voor het totale budget van ECN geldt dat er sprake is van
een substantiële afname in inkomsten van 70,2 miljoen euro in 2013 naar 60,7 miljoen euro in
2015.

Als gevolg van teruglopende inkomsten heeft ECN het aantal werknemers moeten

terugbrengen. In de onderstaande figuur is de ontwikkeling van het personeelsbestand in
5https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-economischezaken/nieuws/2o16/o9/3o/onderzoekscentra-bundelen-hun-krachten

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

14

aantallen weergegeven voor het Duurzame energie deel van ECN. Over de periode 2012-2015
heeft ECN zijn personeelsbestand met bijna 30 fte zien afnemen, een afname van ruim 6% (zie
Figuur 3). Als echter het beeld ruimer bezien wordt dan blijkt dat ECN van 2009 tot nu zijn
personeelsbestand met 33% heeft zien dalen.
6 Door groei in TKI -opdrachten en EU-projecten
zijn in 2016 wel weer een aantal mensen aangenomen. 7
Figuur 3 Ontwikkeling personeelsbestand ECN

465
460

457,8

455
450

443,7

445
440

435
430

428,21

425

420
415

410
2012

2013

2014

1
2015

Bron: EMTO-data 2016
Naar de mening van de commissie brengt verder inkrimping de brede en diepe oriëntatie van
ECN in gevaar en dreigt ECN beneden de kritische massa te komen die nodig is voor de transitie
naar een samenleving gebaseerd op duurzame energie. Krachtenbundeling met het energiedeel
van TNO zou versteviging van de kritische massa mogelijk maken. Het is dan ook positief dat
ECN zich hieraan heeft gecommitteerd in overeenkomsten met de Staat, TNO en PBL op 31
oktober 2016.
2.4

De strategie van ECN

ECN heeft in zijn strategie plan 2012-2015 een nieuwe koers uitgezet, gestoeld op de urgentie
om innovatieve oplossingen en slimme toepassingen te realiseren voor de noodzakelijke
traixsitie naar een duurzame energiehuishouding. Centraal in deze strategie staat dat ECN met,
en voor de markt toegepaste kennis en technologie ontwikkelt ten behoeve van deze transitie.
ECN geeft aan sterker in te gaan zetten op vraag-gestuurd onderzoek, waarbij de commerciële
potentie van vindingen in combinatie met de potentiële bijdrage aan verduurzaming leidend
zijn. Daarnaast geeft ECN aan zijn rol als planbureau, rekenmeester en strategisch adviseur te
willen versterken en te verbreden om zo een bijdrage leveren aan het slechten van barrières voor
de implementatie van kennis en technologie op het gebied van duurzame energie.
ECN hanteert in zijn Strategisch plan 2012-2015 het hieronder aangegeven innovatiemodel (zie
Figuur 4), met onderscheidende fasen:
‘In de eerste fase van de innovatiecyclus worden nieuwe ideeën gescreend: het gaat hierbij om
hoog risicovol en/of pre-competitief onderzoek dat veelal publiek gefinancierd wordt. In
overleg met industriële partijen wordt bepaald, op basis van marktvooruitzichten, interesse
en technologisch risico, welke technologieën in aanmerking komen voor gezamenlijke
6

Presentatie ECN tijdens site visit

7

Mondelinge toelichting tijdens site visit; nog niet zichtbaar in de EMTO-cijfers van 2015

S

Communicatie vanuit EZ

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

15

ontwikkeling. In deze pre-competitieve fase zal het onderzoek worden gefinancierd via een
mix van publiek en privaat geld. Mogelijke samenwerkingsvormen zijn bijvoorbeeld
innovatiecontracten, PPS-constructies ofJoint Industry Projects (JIP’s). Tevens kan het gaan
om directe opdrachten. Na het succesvol doorlopen van deze fase zal ECN, via contractresearch, industrie en bedrijfsleven verder ondersteunen bij doorontwikkeling van het
product. De volgende stap, de laatste voor ECN, is het vermarkten van de technologie aan het
bedrijfsleven of het aanbieden van diensten op het gebied van consultancy. Het is aan de
industrie en het bedrijfsleven om de technologie op grote schaal uitte rollen. ECNkan op deze
wijze blijvend zijn bijdrage leveren aan het verbeteren van de betreffende technologie.
Vermarkten van technologie geschiedt bijvoorbeeld via uitgeven van licenties (IP) of via
oprichting van spin-off bedrijven. Opbrengsten uit succesvolle marktintroductie van
technologie wordt geherinvesteerd in het ECN-programma en wordt onder meer aangewend
voor financiering van state-of-the-art onderzoeksfaciliteiten en hoog- risicovol onderzoek.’
FiquLr 4 Innovatiemodel ECN

Inn

Iemode4 tN

Een stee
huiv,n vn
de anize nr II’ en prw’.e
rcerir€.
yii

ibic

TIme,
Return an
hwrtment

Hoog

Pre-competkief
(Ofl. PPS)

rîsiuvoI

>
Pubfek damein
PrIvat domeIn

>

Bron: Strategie plan ECN 2012-2015
ECN heeft kernactiviteiten gedefinieerd op het gebied van Zonne-energie, Windenergie,
Biomassa, Energie efficiëntie, Milieu en duurzame-energiesystemen, Beleids- en
strategieadvies en Ondersteuning en ontwikkeling. ECN wil door het samenbrengen en
verbinden van
de
industrie-bedrijfsleven, overheden
drie-eenheid
en
andere
kennisinstellingen, zowel nationaal als Europees maximale impact bereiken. Vanaf de
oprichting van de Topsectoren in 2012 heeft ECN hierbij aansluiting gezocht: ECN heeft een
belangrijke positie binnen de Topsector Energie. Sinds 2016 bestaat er voor deze Topsector een
overkoepelend Top Consortia voor Kennis en Innovatie (TKI) Energie. Hieronder vallen vier
TKI’s: Urban Energy, Wind op Zee, Gas en Energie en Industrie. Daarnaast is ECN actief in de
TKI Biobased Economy die naast de Topsector Energie ook andere Topsectoren bedient. Via

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

16

een aantal dwarsverbanden is ECN tevens verbonden aan het onderzoek binnen de Topsectoren
Chemie en HTSM. ECN is intensief betrokken bij het opzetten van vraag-gestuurde TKI
programma’s in alle TKI’s. ECN’s programmering sluit dan ook goed aan op de TKI-prioriteiten
in deze thema’s.
ECN heeft in zijn strategieplan 2012-2015 de ambitie benoemd om in 2016 een internationale
topspeler te willen zijn op het gebied van duurzame energie. Het heeft vanuit het verleden
internationaal een heel goede naam opgebouwd op energiegebied. Er zijn samenwerkingen met
een groot aantal gerenommeerde buitenlandse kennisinsteffingen en universiteiten, naast
samenwerkingen met tal van internationale bedrijven. Op Europees en mondiaal niveau is ECN
betrokken bij belangrijke gremia, zoals o.a. het European Energy Technology Plan (SET-Plan),
the European Photovoltaic Technology Platform, European Energy Research Association
(EERA), the Zero Emission Platform (ZEP), Joint Industry Initiatives zoals the Joint Air Quality
Initiative en het recent geïuitieerde Mission Innovation, een mondiale inspanning voor het
versnellen van energie-innovatie.
Externe ontwikkelingen in de periode 2012-2015 sluiten goed aan bij de ambities van ECN; de
Topsectoren zijn ondertussen een essentiële component van het kennis- en innovatiesysteem in
Nederland, de Groningse gasproductie wordt sterk gereduceerd, en er is sinds 2013 een breed
gedragen Energieakkoord met expliciete doelen o.a. op het gebied van gebruik van duurzame
energiebronnen, te behalen energiebesparingen en werkgelegenheid in de energiesector.
Daarbij heeft de overheid als stip op de horizon gezet dat Nederland een volledig duurzame
energievoorziening heeft in 2050. ECN ziet voor zichzelf een belangrijke rol weggelegd om dit
doel te realiseren. In de strategie voor de periode 2016-2018 ligt de nadruk op krachten
bundelen. De strategische uitgangspunten voor ECN voor 2016-2018 zijn:
1.

ECN werkt als onderdeel van de T02 federatie aan vraagstukken in het domein van
duurzame energie. Het portfolio wordt bepaald door maatschappelijke vraagstukken
die zij geloofwaardig kunnen claimen vanuit hun kennispositie, maar is ook afhankelijk
van de beschikbaarheid van voldoende financiering daarvoor.

2.

ECN zet vanuit zijn kennis- en technologieontwikkeling onderwerpen op de agenda die
bijdragen aan de transitie naar een duurzame energiehuishouding. Daarbij lopen zij in
het belang van de maatschappij soms vooruit op de markt.

3.

ECN versterkt zijn programmatische aanpak om zowel technologisch, economisch,
maatschappelijk als beleidsmatig maximale impact te creëren.

4.

ECN kiest voor een krachtenbundeling over de hele kennisketen, door onder andere op
specifieke thema’s intensief samen te werken in clusteringen van zowel
kennisinstellingen als marktpartijen.

Met deze aanscherping schuift ECN iets op naar lagere TRLs in het innovatiemodel. Daarnaast
wil ECN samen met partners sterker dan voorheen kennis en begrip van socio-economische
aspecten van de energie transitie in zijn programma’s borgen.

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (TO2)

17

3

De kwaliteit van het onderzoek bij ECN

In dit hoofdstuk gaan we nader in op de kwaliteit van het onderzoek van ECN.
3.1

Relevantie en doeltreffendheid onderzoeksstrategie

De commissie stelt dat ECN een internationaal hoog aangeschreven kennis- en
onderzoeksinstituut is op het gebied van duurzame energie. De ECN-activiteiten op het terrein
van energie innovatie worden als cruciaal beschouwd om de Nederlandse beleidsdoelstellingen
m.b.t. de energietransitie te behalen. De verschillende kernactiviteiten worden alle in dit
perspectief als relevant beschouwd. Wel zetten dalende inkomsten uit basisfinanciering
vraagtekens bij het voortbestaan van ECN in de huidige breedte. Dit behoeft een heroverweging
waarbij het aantal thema’s en het beschikbare geld goed op elkaar afgestemd moeten worden.
Daarbij biedt samenwerking met TNO en andere onderzoeksinstellingen kansen om expertise
en capaciteit te cliisteren voor versterking op thema’s. De commissie is dan ook verheugd te
constateren dat ECN reeds actief ingezet heeft op het uitbreiden en versterken van zijn
samenwerkingen met andere instituten en dat verkennende gesprekken met TNO over
structurele samenwerking reeds tot krachtenbundeling hebben geleid. Beoogd wordt om na de
voorgenomen ontviechting tot een verdere samenbundeling van activiteiten van ECN en TNO
te komen in een nieuw herkenbaar Energie instituut.
Krachtenbundeling is de kern van ECN’s huidige strategie. ECN positioneert zich typisch als
partij die vanuit de context van maatschappelijke vraagstukken de samenwerking zoekt met
andere kennisinstellingen en industrie en het bedrijfsleven om te komen tot innovatie op het
gebied van duurzame energie. ECN kiest voor een krachtenbundeling over de hele kennisketen,
door onder andere op specifieke thema’s zoals Zonne-energie en Wind-energie intensief samen
te werken in clusteringen van zowel kennisinstellingen als marktpartijen. De commissie is
positief over het feit dat ECN alle partijen inclusief eindgebruikers probeert zo vroeg mogelijk
te betrekken in het traject van onderzoek/productontwikkeling door ze op te nemen in het
consortium. Op die manier is de partij die het product in de markt kan zetten direct betrokken.
Met zijn prominente rol in de Topsector Energie en zijn nauwe connecties met de diverse TKI’s,
heeft ECN zich zeer goed gepositioneerd in het Nederlands (energie) innovatiesysteem. Recent
heeft ECN de coördinatie van de NWA —route Energietransitie op zich genomen.
ECN heeft zich ontwikkeld tot een vraag-gestuurde Organisatie, toegespitst op toepassing van
kennis en technologie volledig in lijn met zijn missie. Echter voor het generen van nieuwe ideeën
en het toetsen van kennis van elders ten behoeve van innovatieve ontwikkelingstrajecten is vrij
onderzoek essentieel. Voor dit ongebonden onderzoek zijn de middelen beperkt (2.2 mijoen
euro in 2015). Daarnaast (en mogelijkerwijs daaraan gekoppeld) zijn er bijna geen PhD
studenten bij ECN en zijn er maar enkele ECN-personeelsleden met een aanstelling als
hoogleraar. In de zelfevaluatie 2015 wordt aangegeven dat het aantal PhD studenten ( in 2014)
en parttime hoogleraar aanstellingen ( in 2014) gedaald zijn in de afgelopen jaren wat (deels)
gewijd wordt aan het gebrek aan financiering vanuit EZ voor samenwerkingen met de
universiteiten. Dit vormt een gevaar voor de status en uitstraling als internationaal ‘Center of
excellence’. De commissie vindt dit een grote zorg. De commissie waardeert het dat ECN voor
2016 intern extra middelen heeft vrijgemaakt (i.8 miljoen euro). Dit sluit aan bij ECN’s
gewenste verschuiving naar links op de TRL-schaal vanuit zijn strategie voor 2016-2018 (zie
Figuur 5).

Evaluatieonderzoek organisaties VOOr toegepast onderzoek (T02)

i8

Figuur

Verschuiving van ECN naar iets lagere technology readiness levels (TRLs)

POSITIONERING
Ixisitie ECN
‘

0
•

0
b*bO
——

k
..

4

5

—

—

—

9

0

‘

_—

0
impd

Bron; Strategie plan ECN 2016-2018
Met meer activiteiten in TRL2 kan ECN een betere verbinding maken tussen fundamenteel
onderzoek aan universiteiten en eigen onderzoek. ECN benadrukt daarmee de noodzaak voor
aansluiting hij fundamenteel onderzoek (ook voor beleidsstudies) en het heeft sinds 2015 zijn
connecties met universiteiten weten te versterken.9 De commissie adviseert ECN om nog meer
met Nederlandse universiteiten samen te werken via PhD studenten en parttime aanstellingen
om input vanuit de lagere TRLs via externe kanalen te kunnen verkrijgen. Wel is het belangrijk
om te bewaken dat dit niet ten koste gaat van de activiteiten in hogere TRLs.
Affiankelijk van het thema is ECN actief over de volle breedte van de TRL schaal of alleen op
een deel daarvan.
Op het thema Zonne-energie is ECN op een breed terrein actief, van TRL2 tot en met TRL7. Het
accent ligt op TRL2-5. Er lopen 2 programmalijnen, ie Technologieën voor opwekking van
zonnestroom
en
(silicium
dunne-film
PV-technologieën)
en
Integratie
van
zonnestroomsystemen. De activiteiten op het gebied van Zonne-energie worden in de Peer
review 2015 als goed gebalanceerd en internationaal erkend beschreven. Prof. Sinke is een
duidelijk boegbeeld van ECN op het gebied van zonne-energie. Met de technology transfer van
ECN’s kennis op dit gebied richting internationale partijen met als voorbeeld de n-Pasha
technologie aan Yingli is grote impact bereikt in de afgelopen jaren. Door de TKI-mogelijkheden
zijn de banden met de industrie versterkt en dit heeft ook als positief effect gehad een verdere
oplijning van industriële partijen op het gebied van zonne-energie in Nederland.
Het thema Wind-energie is gericht op technologieontwikkeling resulterend in kostenreductie
van windenergie, met focus op off-shore windenergie. ECN is op dit thema ook breed actief, van
TRL3 tot en met TRL8 en zijn activiteiten zijn goed afgestemd met de TU Delft. ECN’s expertise
en zijn testfaciliteit in de Wieringermeer worden als van wereldklasse beschreven door de Peer
review 2015 commissie. Verder geeft de Peer review commissie aan dat sterk leiderschap en
innovatief ondernemerschap ervoor zorgen dat de R&D-activiteiten en service portfolio zodanig
solide zijn dat hun positie als ‘Center of excellence’ zelfs niet door de huidige bezuinigingen in
gevaar komt.
Op het gebied van Biomassa wordt gewerkt aan biomassa upgrading, vergassing en bioraffinage.
Er zijn meerdere voorbeelden van behaalde economische impact (o.a. via Royal Dahiman en
Andritz). ECN lijkt redelijk goed gepositioneerd voor thermochemische biomassa conversie
technologieën. Ondanks dat het projectportfolio in balans lijkt (activiteiten vooral in TRL 3 tot
en met 6) is er wel zorg geuit in de Peer review 2015 met betrekking tot de infiux vanuit
fundamenteel onderzoek.
Op het thema Energie efficiëntie en industrie wordt gewerkt aan warmte op hoge temperatuur,
scheiding- en conversie technologie (gas), scheiding- en conversie technologie (liquid) en
elektrificatie. Hierbij wordt in de Peer review 2015 de zorg uitgesproken dat dit thema zwaar
rust op resultaten uit voorgaande jaren en dat er onvoldoende geïnvesteerd wordt in nieuwe
ontwikkelingen. Het accent ligt hier op TRL-niveau 3-6. Recent is er een aantal nieuwe
9 Mondelinge communicatie tijdens site visit

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

19

onderwerpen toegevoegd, met name op het gebied van elektrificatie van de industrie. De overall
indruk was dat er een consistente strategie ontbreekt om het programma goed te positioneren
ten opzichte van ontwikkelingen op het gebied van industriële innovatie.
De afdeling Beleidsstudies wordt vertrouwd en gewaardeerd en is in veel gevallen de preferred
provider voor overheidsadvies, ook al is het blind vertrouwen iets afgekalfd in de laatste jaren
volgens de Peer review 2015. De afdeling is succesvol in het verkopen van zijn expertise aan
nationale en internationale instanties en incidenteel aan marktpartijen. Er is wel zorg dat de
mogelijkheden om Vrij te denken en vrij onderzoek te doen te beperkt worden om daarmee de
rol van ‘thoughtleader’ op wereldniveau te kunnen vervullen.
Op het thema Milieu en duurzame energiesystemen werd in eerste instantie ingezet op de relatie
tussen energieproductie en vervuiling. De laatste jaren is de scope verbreed. De ‘energy
engineering’ unit is vooral een op competenties gebaseerde unit met high-tech test-, meet- en
productiesystemen, waarmee zij andere ECN-afdelingen en klanten ondersteuning biedt.
Daarvan werd het ondernemerschap als verrassend goed beoordeeld in de Peer review 2015. De
Milieu unit wordt voornamelijk gefinancierd door het ministerie van T & M, wat door de scope
verbreding (niet alleen energie) niet altijd een duidelijke relatie met de rest van ECN heeft. De
activiteiten en output werden wel indrukwekkend bevonden.
3.2

Randvoorwaarden

-

Human resources en onderzoeksinfrastructuur

Kwaliteit van onderzoekers

De kwaliteit van het onderzoek wordt voor een groot deel bepaald door de mensen die direct
betrokken zijn bij het onderzoek. Bij ECN zijn dat onderzoekers en technici, die 70% van het
personeelsbestand uitmaken. Van het totale personeelsbestand is 12% een buitenlandse
werknemer.
De commissie stelt vast dat ECN enthousiaste onderzoekers heeft met het vermogen en de
ambitie om essentieel bij te dragen aan innovatie voor duurzame energie. Van het totale
personeelsbestand heeft 55% een wetenschappelijke opleiding en 24% een hbo-opleiding. De
gemiddelde leeftijd is de laatste 4 jaren stabiel gebleven (zie Tabel i), maar is wel relatief hoog
(±45 jaar), wat (deels) verklaard kan worden door de krimp in personeel de afgelopen jaren en
het lage natuurlijk verloop van personeel. Dit laatste leidt wel tot een beperkte overdracht van
technologie kennis naar industriële partijen en beperkte instroom van nieuwe ideeën door
nieuwe werknemers. Het is voor de toekomst een punt van aandacht om te zorgen dat er aanwas
en doorstroom van jonge mensen is. Ook zou er goed gekeken moeten worden hoe competenties
van het personeel geborgd kunnen worden, terwijl er meer mogelijkheden gecreëerd worden
om door te stromen over afdelingen.
Tabel 1. Leeftijdsopbouw werknerneisbestand
2012

2013

2014

2015

>6o jaar

6%

7%

7%

8%

50-59 jaar

24%

24%

25%

26%

40-49 jaar

35%

35%

34%

34%

30-39 jaar

27%

28%

27%

25%

<29 jaar

8%

7%

6%

7%

Bron: EMTO-data 2016

Onderzoeksinfrastructuur

ECN heeft voor zijn activiteiten hoogwaardige infrastructuur nodig. Het beschikt over diverse
onderzoeks- en testfaciliteiten. Deze faciliteiten heeft ECN veelal in eigen beheer, zoals

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

20

bijvoorbeeld de wind testsite Wieringermeer. Voor bepaalde activiteiten gebruikt ECN ook
faciliteiten van anderen, de windtunnel van TU Delft is daarvan een illustratie. ECN’s
infrastructuur is essentieel voor zijn eigen kennisopbouw en productontwikkeling. Een deel van
de faciliteiten raakt verouderd en moet vervangen worden de komende jaren. Volgens eigen
opgave zou ECN momenteel bijna 130 miljoen euro aan vervangings- en noodzakelijke nieuwe
investeringen moeten doen. Dat is 170% van de jaarlijkse omzet of 326% van de vaste activa van
het Duurzaam deel ECN. De huidige financiële situatie biedt hiertoe geen enkele mogelijkheid
(zie ook hoofdstuk 5 Vitaliteit). Dit baart de commissie grote zorgen. In het buitenland worden
dergelijke investeringskosten vaak rechtstreeks door de overheid gedragen. Zo heeft de Duitse
overheid recent voor 400 miljoen euro geïnvesteerd in R&D-faciliteiten, terwijl de uitbreiding
van de ECN Windturbine testsite Wieringermeer voor 6o miljoen euro door ECN uit eigen
middelen moet worden betaald.
3.3 Tevredenheid stakeholders over kwaliteit van onderzoek
ECN heeft samenwerking met een scala aan partijen. In 2015 werkte het samen met 362 partijen
in een constructie van Publiek-Private Samenwerking en met 275 partners/klanten in
contractonderzoek. ECN scoort op klanttevredenheid hoog (gem 8.6 in 2014). Daarnaast scoort
het ook hoog op kennisbenutting, 89% van de klanten geeft aan daadwerkelijk gebruik te maken
van de resultaten van het onderzoek. In 2016 is opnieuw een meting gedaan en is 91% tevreden
of zeer tevreden over het werk van ECN. In deze rapportage geeft 96% aan de resultaten Uit het
project nuttig te vinden.’° Juist voor een toegepast onderzoeksinstituut als ECN is niet alleen de
wetenschappelijke kwaliteit belangrijk maar gaat het vooral ook om deze kennisl3enutting als
het over kwaliteit gaat. De commissie is zeer positief over de behaalde scores.
ECN wordt door stakeholders vanuit de industrie en het bedrijfsleven geprezen voor zijn
expertise en activiteiten. Als sterktes van ECN worden goede inhoudelijke kennis genoemd, het
feit dat ECN goed begrijpt wat er in de markt gebeurt en een goede aansluiting heeft hij
universiteiten. Zowel grote bedrijven als MKB zijn altijd op zoek naar originele kennis en als
ECN dat kan leveren dan speelt ECN zich in de kijker. ECN heeft zich al lang geleden goed weten
te positioneren op het gebied van Zonne-energie en Wind-energie en de onderzoeksbehoefte
van overheden en bedrijven is daar alleen maar gegroeid. Er zijn veel resultaten behaald met
relatief kleine teams. Voor stakeholders is het belangrijk dat ECN een onafhankelijke partij
blijft, met korte lijnen tussen onderzoekers en klanten van buiten en voor de buitenwereld goed
zichtbare activiteiten.
ECN neigt soms zijn eigen ontwikkelingen in de markt te pushen. Dat is in bepaalde gevallen
zijn sterkte gebleken, bijvoorbeeld op het gebied van biomassa heeft ECN, ondanks fluctuerende
markt interesse consequent doorgezet met zijn technologische onderzoek, maar in het geval van
de thermo-akoestische warmtepomp bleek dit lange tijd een valkuil en kon ECN zijn
ontwikkelde technologie niet vermarkten. Overigens heeft ECN inmiddels een licentiecontract
afgesloten met Blueheart Energy. Ook benut ECN zijn potentieel lang niet volledig als het gaat
om expertise uitrollen in de markt. ECN’s technologie expertise zou veel breder in de markt in
gezet kunnen worden in projecten. De stakeholders vanuit de industrie en het bedrijfsleven zijn
van mening dat ECN zijn eigen sterkte in dat opzicht onderschat.
Ook ECN’s beleidsactiviteiten worden door stakeholders als belangrijk ervaren en moeten in
nauwe verbinding met het veld staan om zodoende technologische ontwikkelingen te koppelen
aan socio-economische innovatie en beleidsontwikkeling. Daarbij is het belangrijk om een
onafhankelijke positie te waarborgen.
3.4 Onderzoeksoutput
Zoals al eerder vermeld is de waarde van wetenschappelijke publicaties voor een toegepast
onderzoeksinstituut beperkt. De commissie is zich bewust van dit gegeven en neemt ook andere
factoren in ogenschouw voor het bepalen van kwaliteit zoals blijkt uit deze rapportage. Figuur
10

Klanttevredenheidsonderzoek ECN 2016

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (TO2)

21

6 geeft een beeld van het totaal aan publicaties vanuit ECN over de periode 2013-2015. De
meeste publicaties vinden plaats in de vorm van confidentiële ECN-rapporten gevolgd door
publieke ECN-rapporten. Het aantal peer reviewed publicaties en congres bijdragen is
aanzienlijk in vergelijking met de output van andere T02 instellingen”. De verschillende
thema’s onderscheiden zich qua type en hoeveelheid publicaties. Zo worden er veel presentaties
gegeven op het thema Biomassa en Energie efficiëntie terwijl beleidsstudies veel publiceert in
publieke ECN-rapporten. Op Zonne-energie wordt door ECN het meest gepubliceerd in peer
reviewed tijdschriften.
Fiquur 6 Aantal publicaties van ECN over de periode 2OL -2015
2014

2013

2015

Conficiential ECN Report

110

3

25

40

7

35

119

1

39

47

12

20

112

1

35

48

5

Public ECN Report

58

39

4

2

1

12

39

16

5

8

2

8

58

24

5

15

1

13

2

1

0

2

6

1

1

0

1

3

7

3

4

0

Book (Chapter)

23

0

0

Article Technical Joumal

3

1

3

3

3

44

1

0

5

4

6

1

1

0

0

4

Peer-reviewed journal

12

16

2

20

14

46

6

14

0

15

11

36

12

S

1

12

6

d

J

Conference Contribution

51

0

7

15

23

6

57 0

19

10

23

5

47

t 1

13

9

17

7

Preser,tation

81

18

47

10

0

6

80

4

40

18

0

18

65

15

31

10

0

9

Other

41

32

5

i932

2

2

1

2

30

23

1

0

2

4

18

10

Extemal Note
Brochure
488

Total

18 : : :

135

1

107

0

78

3

59

: : : :

26
109

43so.i127jL91

:2:

81J10

99JL109

: :
83J37 82

De programma’s biomassa en energie & industrie (voorheen Energy Efficiency in Industry) zitten samen
in een business unit. De publicaties worden op unit-niveau geregistreerd. Bron: ECN
*

Over de periode 2013-2015 nam het totaal aan publicaties af, wat ECN wijdt aan de afname in
R&D-personeel en aan het feit dat ECN meer marktgericht werd.
3.5 Score voor kwaliteit van onderzoek
De kwaliteit van ECN’s portfolio wordt zeer gewaardeerd (score 3-4). Met name op het gebied
van Zonne-energie en Wind-energie is de commissie overtuigd dat ECN behoort tot de
wereldtop. Daarnaast worden ook de andere gebieden zeer positief beoordeeld door de
commissie. Dit betekent dat ECN zeer goed en hooggewaardeerd onderzoek verricht voor zijn
stakeholders.
Tabel 2 Overzicht score kwaliteit evaluatie ECN
Criteria

Score 1-4

Uitleg

Kwaliteit

3

ECN verricht zeer goed en hooggewaardeerd onderzoek voor zijn
stakeholders. Een deel van het onderzoek behoort tot de wereldtop.

—

4

]

“Voortkomend uit de overkoepelende gegevens van T02 evaluatie

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

22

4

De impact van ECN

In dit hoofdstuk gaan we nader in op de impact van het onderzoek van ECN
4.1

Relevantie en doeltreffendheid onderzoek

De kern van de missie van ECN is het ontwikkelen van kennis en technologie voor een duurzame
energiehuishouding. Daarbij zijn maatschappelijke vraagstukken en behoeften en kansen
vanuit de markt leidend. Dit sluit nauw aan bij de door de overheid ingezette energietransitie
en bij de economische doelstellingen van EZ. De Topsector Energie is daarbij de drijvende
kracht achter innovaties die nodig zijn voor de verschuiving naar een betaalbaar, betrouwbaar
en duurzaam energiesysteem en gaat uit van de doelen zoals die zijn geformuleerd voor 2050 in
het Energieakkoord en door de EU_lidstaten.12 ECN heeft een centrale positie ingenomen
binnen de Topsector ECN en vervult een spilfunctie in de energietransitie. Het zet het grootste
deel van de Rijksbijdrage in in de Topsector Energie. ECN is actief deelnemer aan projecten in
alle 4 TKI’s. ECN blijkt goed in staat financiering te verkrijgen vanuit de Topsector (via
competitieve calls van de verschillende TKI’s), gegeven het honoreringspercentage van 64%
over 2013-2014. Dit alles weerspiegelt de relevantie van ECN’s onderzoek voor de
energietransitie en ook ECN’s waarde voor het bedrijfsleven. Door de Topsector Energie heeft
ECN zijn verbinding met de industrie wezenlijk kunnen versterken.
ECN is sterk vertegenwoordigd in Europees onderzoek. Onder FP7 behaalde ECN een
honoreringspercentage van 35%, terwijl 21% het gemiddelde is over het gehele programma.
ECN participeerde in totaal in 84 projecten op het gebied van Energie, Nanotechnologie &
Materialen, Milieu en ICT, waarbij het bij 13 projecten optrad als coördinator. Inkomsten uit
Europees onderzoek waren in 2012 met 9,5 miljoen euro erg hoog. Deze zijn wel teruggelopen
de afgelopen jaren tot 4,5 miljoen in 2015. De reden hiervoor is de toegenomen concurrentie en
het afgenomen budget voor onderwerpen waar ECN goed op scoorde in Europa, zoals Zonne
en Windenergie. In heel Horizon2o2o lag de slaagkans van de eerste calls onder die van de FP7,
maar voor een aantal energie-onderwerpen was de slaagkans nog veel lager, tussen de 3 en de
5%. Een bijkomende handicap voor ECN is dat ECN door de financiële situatie door de EU als
‘financially weak’ is verklaard, waardoor ECN-onderzoekers geen EU-projecten meer mogen
coördineren. Verder zat er ‘lagtirne’ tussen FP7 en H2o2o, waardoor in 2015 veel FP7-projecten
waren afgelopen en nog weinig Horizon2o2o-projecten waren opgestart.
3 Overigens heeft ECN
1
in 2015 en 2016 weer een aantal projectvoorstellen gehonoreerd gekregen, zoals bijvoorbeeld
de toekenning van 1.2 miljoen euro voor deelname aan het project TRANSrisk en ruim 4 miljoen
euro voor het project STEPWISE. De commissie ziet deelname aan Europees onderzoek als een
effectieve manier voor ECN om zijn internationaal netwerk te verstevigen en uit te breiden en
samen met internationale partijen meerimpact te realiseren. Om die reden juicht de commissie
ook zijn rol in belangrijke internationale gremia toe, waaronder meerdere Joint Industry
Programs en European Technology Platforms met in het bijzonder een rol voor ECN in het
veelbelovend initiatief ‘Mission innovation’, waarbij 22 landen plus de Europese Unie recent
met elkaar hebben afgesproken hun middelen te verdubbelen voor de komende 5 jaar om
energie innovatie te bespoedigen.’4
ECN onderhoudt nauwe relaties met de markt en de industrie. ECN wordt door de industrie en
het bedrijfsleven als belangrijk instituut voor energieonderzoek gezien, specifiek vanwege zijn
inhoudelijke kennis en goede aansluiting bij de markt. Ondanks de teruglopende financiën
blijven het aantal samenwerkingspartners in publiek-private samenwerkingen stijgen,
waaronder partners uit het MKB. Daarbij loopt wel de omzet aan contract research enigszins

12

http://topsectorenergie.nl

‘3

Communicatie vanuit ECN

‘4

http: //mission-innovation.net

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

23

terug, van 12,1 miljoen euro iii 2013 naar 11,3 miljoen euro in 2015. Zowel publiek-private als
unilaterale samenwerkingen zijn een belangrijke indicator voor de impact van ECN.
De verschuiving die ECN voor de periode 2016-2018 heeft ingezet naar lagere TRLs iii het
innovatiemodel moet het in de toekomst nog beter positioneren voor aansluiting bij
fundamenteel, universitair onderzoek en bij het initiëren van nieuwe onderzoeksrichtingen voor
het vullen van nieuwe pijplijnen. De commissie wil positief benoemen dat ECN samen met
partners sterker dan voorheen kennis en begrip van socio-economische aspecten van de energie
transitie in zijn programma’s gaat borgen. Om duurzame veranderingen in energiegebruik te
bewerkstelligen is naast technologie ook economisch en sociaal draagvlak nodig in de
maatschappij.
4.2

Maatschappelijke en economische impact

Kennisbenutting
ECN levert een essentiële bijdrage aan de energietransitie om naar een duurzame
energiehuishouding te komen in Nederland maar ook wereldwijd. De zelfevaluaties, de Peer
review 2015 en ook de site visit geven een veelheid aan voorbeelden van economische,
maatschappelijke en academische impact van ECN’s activiteiten op bedrijven, beleid, en
onderzoek zowel in Nederland als in het buitenland. Zo heeft 6o% van alle zonnecellen
wereldwijd ECN-technologie in zich en maakt 8o% van de windparken op de Noordzee gebruik
van ECN’s kennis. Ook breder vindt kennisbenutting plaats wat de relevantie van het onderzoek
van ECN aantoont. Zo is bijvoorbeeld de eerste biomassa vergasser die gebruikt maakt van
ECN’s technologie gebouwd in India en ontwikkelde ECN warmtepomp- en warmte opslag
technologieën om de industrie energie efficiënter te laten werken. ECN’s ‘4Credits methodologie
is sinds 2013 opgenomen in de internationale NEN-EN ISO-norm en vanuit de beleidsafdeling
coördineert ECN de Nationale energie verkenning en verzorgt het de monitoring van het
Energieakkoord.
Daarnaast scoren klanten en samenwerkingspartners ECN erg hoog op kennisbenutting, in
2014 gaf 89% van de klanten aan daadwerkelijk gebruik te maken van de resultaten van het
onderzoek.
De commissie is zeer positief over de veelheid aan illustraties van de impact van ECN’s
activiteiten door de jaren heen. Zoals eerder opgemerkt kan ECN waarschijnlijk nog meer
impact behalen als ECN zijn kennis en expertise nog breder in de markt zet, ECN lijkt zijn
potentieel nog te onderschatten. De commissie wil echter ook een kanttekening plaatsen. De
Peer review 2015 gaf aan dat ECN’s impact op technologie gebied mogelijk zwaar rust op
resultaten uit het verleden. Ook het onbetwiste adviseurschap van de Beleidsafdeling voor de
nationale en internationale overheden lijkt geleidelijk te eroderen volgens de Peer review
commissie. Zij geeft aan dat ECN weliswaar nog steeds gerespecteerd en geloofwaardig is, maar
het is niet meer een ‘thought-leader’ op internationaal niveau.
De evaluatiecommissie wijdt dit aan het inzetten van geidstromen vanuit de overheid via de
Topsector Energie. Daardoor heeft ECN zijn samenwerking met bedrijven kunnen verstevigen
maar heeft het minder mogelijkheden gekregen in te zetten op lage TRLs. Dit heeft tot uitholling
van de kennisbasis geleid. De commissie vindt het belangrijk voor het nieuw op te zetten Energie
instituut dat er een structurele, Vrije financiering komt voor langere termijn onderzoek, zodat
ECN een sterke visie en een eigen kennisportfolio kan ontwikkelen die noodzakelijk is voor een
nationale en internationale leidersrol op het gebied van de transitie naar duurzame energie.
Vanuit de Peer review 2015 werd ECN’s ondernemerschap positief gewaardeerd, met name als
het gaat om de connectie met het MKB via TKI-gelden vanuit de Topsector Energie. Wel werd
aangegeven dat ECN’s ondernemerschap verder ontwikkeld moet worden. De huidige
evaluatiecommissie ziet dit laatste ook als een noodzaak voor de toekomst. ECN’s cultuur wordt
als enigszins ambtelijk gezien, ondanks dat ECN beoogt een “ondernemende innovator” te zijn.
ECN legt zich met name toe op het ondersteunen van het bedrijfsleven in het traject om te

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

24

komen tot product vermarkting. ECN zou zijn expertise veel breder kunnen inzetten, de
commissie vindt bijvoorbeeld de sterke focus op procestechnologie bij Energie en Industrie te
beperkt. De commissie is tevens van mening dat ECN soms te sterk gericht is op het naar de
markt brengen van zijn eigen ontwikkelingen van laag TRL naar hoog TRL terwijl ECN mogelijk
kansen laat liggen voor het vertalen van kennis van elders naar toepassing.
Betrokkenheid MKB

Vanuit de Peer review (2015) wordt aangegeven dat ECN waardevolle nieuwe initiatieven
ontplooit die een brug slaan tussen het instituut en o.a. het MKB. De betrokkenheid van het
MKB bij onderzoeksactiviteiten van ECN neemt gestaag toe de laatste jaren. Onder de 362
samenwerkingspartners in publiek-private samenwerkingen in 2015 waren 149 MKB-partners,
waarvan 32% nieuw in 2015 (zie Figuur 7). Ook via contractonderzoek verbindt ECN zich aan
MKB. Onder de 275 contractonderzoek partners waren 88 MKB-partners, waarvan 63% nieuwe
samenwerkingen in dat jaar.
Fiquur 7 Aantal unieke partners in pps-projecten
400

350

300

250

150

100
• Overige (not-for profit)
• Overheid
50
• MKB
0 Grootbedrijf

0.
2012

2013

2014

2015

Bron: ECN

ECN’s rol daarbij is gelegen in het vertalen van meer fundamenteel onderzoek naar hogere TRL
niveaus. De commissie concludeert dat ECN er goed in slaagt MKB te interesseren voor
samenwerking en gezamenlijk economische en maatschappelijke waarde te genereren.
Technology transfer & spin-offs

ECN wil toegang tot zijn intellectueel property (IP) zo laagdrempelig mogelijk maken voor
ondernemers. ECN dient gemiddeld 10-25 patentaanvragen in per jaar. Nadat een patent is
aangevraagd begint een traject waarbij licenties aan meerdere partijen kunnen worden
uitgegeven, terwijl ECN eigenaar blijft van het IP, of in sommige gevallen wordt het IP
overgedragen middels marktconforme tarieven. In 2015 had ECN 109 patent families, waarvan
de meeste op het gebied van Zonne-energie (zie Figuur 8). Van het totaal aan patenten die ouder
zijn dan 5 jaar is 50 % gelicenseerd.

Eva] uati eonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

25

Figuur 8 ECN’S portfolio van actieve patentfarnilies in 2015

4E

BiomassT

Solar

rnergyEfficien
in ndust
26

Bron: Ze1fe’a1uatie ECN 2015; Data
Over de afgelopen 10 jaren heeft ECN relatief veel inkomsten (15 miljoen euro) verkregen uit
licenties, waarbij de piek lag tussen 2009 en 2012, afkomstig van grote contracten op het gebied
van Zonne-energie en Biomassa. Een scherpe daling in 2013 en 2014 tot <0,2 miljoen euro
wordt gewijd aan ontwikkelingen in de Chinese markt. Het niveau van licentie inkomsten is
sindsdien laag gebleven, wat in lijn is met het algemene beeld dat licenties vanuit onderzoek
beperkte opbrengsten genereren. Als binnen 30 maanden geen partij is gevonden wordt de
patent- aanvraag meestal stopgezet. Op dat moment is de aanvraag ook gepubliceerd, waarbij
de kennis openbaar beschikbaar is geworden. Hierdoor blijft geen kennis onbenut.5 Het is,
volgens de eigen opgave van ECN, een bewuste strategie om geen exclusieve licenties te
verlenen. Dat zou het voor bedrijven minder aantrekkelijk kunnen maken om patenten over te
nemen en/of om licenties af te nemen. Industriële partners van ECN verkrijgen een voordeel
dat zich verhoudt tot het investeringsrisico. ECN ‘s doel is zijn kennis zo breed mogelijk te
dissemineren en te valoriseren (transfer) richting potentiële (markt)partijen. De commissie
realiseert zich dat het noodzakelijk is op dit werkterrein kennis te beschermen en patenten en
licenties zijn daarbij geëigende middelen. Toch adviseert de commissie ECN om kennis te
nemen van de verschillende manieren waarop de andere TO2 instituten IPR hanteren en
mogelijk andere IPR manieren te verkennen.
ECN stuurt niet op het initiëren van ondernemerschap door eigen personeel in de vorm van
spin-offs. ECN ziet zijn rol bij de vermarkting van producten en diensten vooral als
samenwerkende partij voor industrie en bedrijfsleven. Er zijn in de afgelopen jaren vanuit ECN
wel 2 spin-off bedrijven opgezet (LeydenJar technologies en Admatec) met beiden een
bedrjfsgrootte van 1-10 medewerkers en 2 dochterbedrijven (Sunlab en ECN Wind Energy
Facilities). Door stakeholders vanuit industrie en het bedrijfsleven werd tijdens de site visit
tevens aangegeven dat er een trend te zien is dat toegepast onderzoek/technisch ontwikkeling
steeds meer bij kleine innovatieve bedrijven komt te liggen. De commissie onderschrijft de
mening van de stakeholders dat ECN toegevoegde waarde kan bieden door kleine
hooggespecialiseerde innovatieve bedrijven te begeleiden en actief te verbinden met grote
bedrijven en universiteiten. ECN zou sensitiever en impulsiever kunnen zijn in het schakelen
met zijn kennis in nieuwe gebieden.
Bekendheid ECN

ECN is zichtbaar voor het wetenschappelijk publiek via zijn publicaties in wetenschappelijke
tijdschriften, in boeken en presentaties op congressen. Het professioneel publiek bereikt het via
vaktijdschriften, patenten, openbare ECN-rapporten en notities en brochures. Daarnaast komt
ECN regelmatig in het nieuws, met name via berichten in de nationale kranten en via nieuws
websites. ECN’s eigen website heeft meer dan 150.000 unieke bezoekers op jaarbasis in de
15

Flyer kennisoverdracht T02

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

26

afgelopen jaren. Ook verkrjgt het zichtbaarheid via zijn boegbeelden zoals prof. Sinke en prof
Kiel. ECN geeft 4 keer per jaar een nieuwsbrief uit met in 2014 13.000 ontvangers van de
Nederlandstalige versie en 9000 ontvangers van de Engelstalige versie.
Samenwerking
ECN heeft een uitgebreid netwerk van partijen waar het mee samenwerkt in publiek-private
samenwerkingen en via contractonderzoek. ECN heeft een groot aantal strategische
samenwerkingen met kennisinstellingen op al zijn technologie thema’s. Dit betreft een aantal
grote samenwerkingsverbanden, zoals EERA en NERA en een aantal samenwerkingen met
individuele universiteiten /instituten zoals Voltachem waarin ECN samenwerkt met TNO.
Vanuit de Peer review 2015 werd geadviseerd om de fragmentatie van het energieonderzoek in
Nederland tegen te gaan, door verdere samenwerking met TNO te verkennen en met andere
onderzoeksinstellingen actief op het gebied van Energie. Sindsdien heeft ECN nieuwe
initiatieven geïnitieerd en bestaande samenwerkingen versterkt.
ECN heeft ook het initiatief genomen voor de NWA-route Energietransitie en is momenteel de
trekker voor deze route. Daarnaast heeft ECN in 2015 Terkennende gesprekken met TNO gestart
over structurele samenwerking. ECN heeft eveneens tal van strategische samenwerking met
bedrijven en andere kennisgebruikers, waaronder grote samenwerkingsverbanden als Solliance
en FLOW/GROW en kleinere samenwerkingen met Pervatech, Royal Dahlman en 1Ftechnology. Vanuit Europese FP7 projecten heeft ECN samenwerking (gehad) met 336 partijen
in 36 landen, waarvan 58% uit het bedrijfsleven.
4.3

Score voor de impact van ECN

De impact van ECN’s activiteiten is groot. Er zijn tal van voorbeelden van impactvolle
technologische vernieuwingen waaraan ECN essentieel heeft bijgedragen. ECN vervult een
spilfunctie binnen de energietransitie. De commissie waardeert de impact van ECN dan ook als
goed tot zeer goed (score 3-4).
ECN zou nog kunnen verbeteren qua ondernemerschap door alerter en sensitiever te reageren
op ontwikkelingen in de markt. Het kan zijn kennis breder inzetten dan het tot nu doet en ECN
kan ook nieuwe rollen op zich nemen.
Tabel

Overzicht score impaci evaluatie ECN

Criteria

Score

Uitkg
ECN doet relevant en doeltreffend onderzoek. Het staat in goede verbinding

Impact

3 4
-

met een grote diversiteit aan stakeholders. De kennisbenutting is van een
groot strategisch belang voor het behalen van doelen zoals die zijn
geformuleerd voor 2050 in het Energieakkoord en door de EU-lidstaten,
naast het belang voor de Nederlandse economie. Er kan op onderdelen
worden verbeterd zodat ook in de toekomst essentiële impact kan worden
gerealiseerd.

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (TO2)

27

5

De vitaliteit van ECN

In dit hoofdstuk gaan we nader in op de vitaliteit van ECN. We beginnen met een paragraaf
over de financiële situatie van de huidige Stichting ECN (dus inclusief het nucleaire gedeelte).
5.1

Financiële positie ECN

De financiële situatie van de Stichting ECN is extreem zwak. De kosten en baten zijn sinds 2012
niet in balans. De slechte financiële situatie van de Stichting ECN komt grotendeels voort uit
het ‘nucleaire deel’ van de Stichting, door kosten voor het opruimen/verplaatsen van historisch
radioactief afval, onvoorziene stilstand van de HFR en tegenvallende inkomsten uit productie
van medische isotopen. Daarnaast is de Rijksbijdrage aan ECN gedaald over de afgelopen jaren.
Verder zijn er in 2011 geen reële financiële doelen gesteld, met name wat betreft het verkrijgen
van externe financiering.
Deze inkomstensituatie in combinatie met het negatief eigen vermogen (-io miljoen euro eind

2015) van de Stichting ECN, biedt noch een operationeel perspectief noch perspectief in relatie

tot de noodzakelijk geachte €130 miljoen voor vervanging van infrastructuur en nieuwe
investeringen op dit gebied.
EZ heeft recent samen met de Stichting ECN het adviesbureau Berenschot gevraagd om de
financiële situatie door te lichten en een aantal toekomstscenariö’s voor de verdere ontwikkeling
van het Duurzame deel van ECN te vervaardigen. In het rapport dd. juni 2016 wordt
geconcludeerd dat de situatie bij de Stichting ECN financieel urgent en onhoudbaar is en
ontvlechting van nucleaire activiteiten enerzijds en onderzoeksactiviteiten op het gebied van
duurzame energie anderzijds noodzakelijk is.
Als alleen naar het deel ‘Duurzaam’ van ECN gekeken wordt dan ziet het financiële beeld er

positiever uit. Wel moet aangemerkt worden dat het deel ‘Duurzaam’ in financiële zin niet
bestaat, maar er zijn wel gegevens per onderzoeksunit beschikbaar’
. De inkomsten waren voor
6
alle onderzoeksunits van ECN in 2014 en 2015 hoger dan de uitgaven. Alle units hebben een
positief resultaat gehaald tussen 50.000-900.000 euro. De enige uitzondering daarop is de
afdeling Beleidsstudies, die in 2015 ca. 300.000 euro verlies gedraaid heeft op een omzet van
8,5 miljoen euro. Dit werd veroorzaakt door een tegenvallende hoeveelheid opdrachten.

Het eerder genoemd feit dat de Ministerraad de ontvlechting van de Stichting ECN mogelijk
maakt geeft weer een perspectief aan de financiële situatie van de onderzoeksactiviteiten op het
gebied van duurzame energie. Hoe deze nieuwe financiële situatie eruit zal komen te zien hangt
af van de precieze invulling van de ontviechting en voorgenomen samenvoegingen van ECNonderdelen met TNO en PBL.
5.2

Strategische keuzes voor de toekomst

De commissie onderschrijft de noodzaak van ingrijpen in de Stichting ECN. De actuele situatie
scoort qua vitaliteit extreem laag. Op basis van de grote behoefte bij bedrijven en beleidsmakers
aan kennis op het gebied van duurzame energie en het gegeven dat Nederland veel expertise op
dit gebied bezit, is clustering van expertise en capaciteit in een kennis- en onderzoeksinstituut
voor duurzame energie een zeer goede zaak is. Deze mening wordt gedeeld door stakeholders
vanuit industrie en bedrijfsleven. Het is positief dat er een eind komt aan de periode van onrust
niet alleen voor het instituut zelf maar ook specifiek voor het personeel, gegeven de precaire
financiële situatie van de Stichting gedurende de afgelopen jaren. ECN en TNO hebben veel
complementaire onderzoeksgebieden, waardoor ze samen sterker staan en kunnen groeien.
Krachtenbundeling en het realiseren van kritische massa op specifieke thema’s kunnen
essentiële meerwaarde creëren voor de noodzakelijke energietransitie.

‘

Communicatie vanuit ECN

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

28

De commissie wil benadrukken dat de voorgenomen samenvoeging zorgvuldig moet gebeuren.
De commissie vindt het noodzakelijk dat er een autonoom Energie-instituut wordt opgericht.
Dit kan onder beheer van TNO, maar er mag geen sprake zijn van integratie van ECN in de TNO
matrix structuur. Het is essentieel dat het een onafhankelijk instituut wordt dat optimaal kan
samen werken met andere partijen en waarbij de sterkste partij de lead heeft op een bepaald
thema. Zo is de expertise en ervaring met betrekking tot Zonne-energie, Wind-energie en
procestechnologie veel groter bij ECN dan bij TNO. Op die gebieden zou ECN de lead moeten
behouden en daarmee zijn slagkracht. Op andere gebieden zoals warmte in de gebouwde
omgeving en constructieve elementen kan TNO het voortouw nemen. Herkenbaarheid voor de
markt en directe lijnen naar de markt zijn daarbij belangrijke uitgangspunten.
Ook voor de samenvoeging van een klein deel (20%) van de beleidsafdeling van ECN met PBL
als onderdeel van de Rekenmeesterfunctie geldt dat er meerwaarde te halen is uit
krachtenbundeling en het realiseren van kritische massa. Wel is de commissie van mening dat
er noodzaak is voor onafhankelijk advies over hoe de energietransitie in te steken en door te
voeren. Voor zo’n taak is inhoudelijke kennis essentieel. Om die reden adviseert de commissie
dan ook om deze taak hij het nieuwe Energie instituut te beleggen met borging van
onafhankelijke financiering.
De huidige voorgestelde splitsing stelt wel de positie van de rest van ECN Beleidsstudies in
vraag. Volgens de Peer review 2015 is ECN als adviseur nog steeds gerespecteerd en
geloofwaardig, maar is het niet meer een ‘thought-leader’ op internationaal niveau. Door het
overdragen van mensen en modellen aan PBL (en daarmee ook een belangrijk gedeelte van de
opdrachten van ECN voor de Rijksoverheid) wordt de kennisbasis nog verder versmald. De
commissie signaleert een grote uitdaging voor ECN Beleidsstudies om nauwe aansluiting te
(blijven) houden met de technologie kant van ECN en academische onderzoekers om zijn
onderscheidend vermogen te houden t.o.v. commerciële consultants en PBL.
Het traject van herinrichting is bepalend voor de mate waarin onderzoekers en beleidsmakers
in de toekomst succesvol verder kunnen bouwen aan innovaties voor duurzame energie. Daarbij
spelen zaken als de visie van de aan te stellen kwartiermaker, welke organisatiestructuur
gekozen wordt, welk businessmodel, welk verdienmodel, welke thema’s, wie voor welke
geledingen in het management zitting neemt etc. De commissie realiseert zich dat ECN zijn
toekomst wat dit betreft niet geheel iii eigen hand heeft maar adviseert ECN hierbij wel een
actieve rol naar zich toe te trekken en zo zorg te dragen dat zijn input gehoord wordt en dat het
leidend blijft op zijn expertise gebieden. ECN neigt zich soms enigszins passief op te stellen
richting de overheid. De commissie realiseert zich terdege dat de formele afsplitsing inclusief
het overhevelen van personeel tijd nodig heeft. Wel is zij het eens met stakeholders dat het
belangrijk is om snel tot actie over te gaan met betrekking tot de ontvlechting van ECN en
herinrichting op onderdelen om de huidige impasse zo snel mogelijk op te heffen, gezien haar
negatieve effecten zoals bijvoorbeeld de uitsluiting van ECN-onderzoekers als coördinator voor
EU-projecten.
In het strategisch plan 2016-2018 van ECN staat het ontwikkelen van kennis en technologie
voor een duurzame energiehuishouding centraal met nadruk op krachtenbundeling.
Krachtenbundeling is nadrukkelijk de gedachte achter de ontvlechting zoals mogelijk gemaakt
door het Ministerraad besluit van 30 september ji. De precieze opzet en inrichting van het
nieuwe Energie-instituut en ook de uitwerking van het beleidsdeel binnen PBL zullen
uiteindelijke de toekomstige vitaliteit bepalen van wat nu het duurzame deel van ECN is.
Noodzaak van vrij onderzoek
Het gebrek aan meerjarige programma financieringen voor vrij onderzoek dwingt ECN en TNO
(hier ook relevant gezien het Ministerraad besluit) in een keurslijf van vraaggestuurd
onderzoek. Door de aanhoudende noodzaak van kortdurende projectaanvragen staat de
kennisbasis onder druk en is het voor de instituten moeilijk om vernieuwend te kunnen zijn.
Meerjarige programma’s zijn essentieel voor het vullen van nieuwe onderzoekspijplijnen en

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

29

coiitinuïteit in het onderzoek. Radicale vernieuwingen komen veelal voort uit Vrij onderzoek,
waarbij ontwikkelingstrajecten van 15-20 jaar reëel zijn.
Voor een nationale en internationale leidersrol op het gebied van de transitie naar duurzame
energie is een sterke visie en een eigen kennisportfolio noodzakelijk. Voor het nieuw op te zetten
Energie-instituut is het dan ook van groot belang dat er structurele, vrije financiering
gegarandeerd wordt voor langere termijn onderzoek. Deze dient dan, naar de mening van de
commissie vooral ingezet te worden op het leggen van verbindingen met universiteiten door o.a.
het aanstellen van deeltijdhoogleraren en samenwerken met PhD’s en postdocs om zo nieuwe
ideeën binnen te halen en te blijven vernieuwen aan de voorkant (op laag TRL-niveau).
Score voor vitaliteit
5.3
De vitaliteit van de huidige Stichting ECN is extreem laag. Gezien de desastreuze financiële
situatie is ECN niet toegerust voor de toekomst. Het besluit van de Ministerraad wat mogelijk
maakt de Stichting ECN te ontvlechten en krachten te bundelen, enerzijds van ECN met TNO
Energie, en anderzijds van een deel van ECN’s beleidsafdeling met PBL, geeft weer perspectief
qua vitaliteit. Hoe de uitwerking van het besluit precies vormgegeven gaat worden zal alles
bepalend zijn voor de uitrusting en positionering van ECN/TNO/PBL voor de toekomst. Dit is
meteen ook een zorg van de commissie. Bij deze uitwerking is het in ieder geval essentieel dat
er voor lange termijn financiële middelen veilig gesteld worden voor vrij onderzoek.
De commissie kan om bovenstaand niet tot een cijfer komen voor vitaliteit voor deze evaluatie.
Tabel 4 Overzicht score vitaliteit evaluatie ECN
Criteria

Score 1-4

Uitleg

Geen score

De Ministerraad heeft de ontviechting van de Stichting ECN mogelijk
gemaakt. De uitwerking van de ontviechting en het op onderdelen
onderbrengen bij TNO en PBL is allesbepalend voor de vitaliteit van ECN

-

Vitaliteit

..

.

duurzame energie.

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

30

6

Conclusies en aanbevelingen

Op basis van de bevindingen ten aanzien van kwaliteit, impact en vitaliteit komt de
evaluatiecommissie tot een aantal aanbevelingen voor zowel de overheid als ECN.
6.i

Aanbevelingen voor de overheid

•

De commissie onderschrijft de meerwaarde van de voorgenomen krachtenbundeling van
ECN en TNO waardoor kritische massa op specifieke thema’s gerealiseerd kan worden om
essentiële meerwaarde te creëren voor de noodzakelijke energietransitie. Gezien de
belangrijke spilfunctie van ECN in de energietransitie adviseert de commissie om tot een
zorgvuldig traject van herinrichting te komen tot een nieuw Energie instituut met een grote
onafhankelijkheid c.q. status aparte binnen TNO. Essentieel is dat de sterktes van ECN er
duidelijk in naar voren komen. Herkenbaarheid voor de markt en directe lijnen naar de
markt zijn daarbij belangrijke uitgangspunten.

•

De Peer review 2015 gaf aan dat ECN’s impact op technologie gebied mogelijk zwaar rust
op resultaten uit het verleden. Door het inzetten van geldstromen via de Topsector Energie
heeft ECN zijn samenwerking met bedrijven kunnen verstevigen maar heeft het minder
mogelijkheden gekregen in te zetten op lage TRLs. Dit heeft tot uitholling van de
kennisbasis geleid. De commissie adviseert voor het nieuw op te zetten Energie instituut
een structurele, vrije financiering te garanderen voor langere termijn onderzoek, om
zodoende een sterke visie en een eigen kennisportfolio te kunnen ontwikkelen die
noodzakelijk is voor een nationale en internationale leidersrol op het gebied van de transitie
naar duurzame energie.

•

De commissie is van mening dat er noodzaak is voor onafhankelijk advies over hoe de
energietransitie in te steken en door te voeren. Hierbij is inhoudelijke kennis essentieel. Om
die reden adviseert de commissie dan ook om deze taak bij het nieuwe Energie instituut te
beleggen met borging van onafhankelijke financiering.

•

De commissie adviseert om voldoende financiële ondersteuning beschikbaar te stellen voor
het onderhoud en het vernieuwen van infrastructurele faciliteiten. Het gaat veelal om zeer
kostbare infrastructuur, waardoor investeringskosten niet op te brengen zijn vanuit
projectfinancieringen.

•

De commissie adviseert om het mogelijk te maken dat er snel tot actie over kan worden
gegaan met betrekking tot de ontvlechting van ECN en herinrichting op onderdelen om de
huidige impasse zo snel mogelijk op te heffen, gezien de negatieve effecten zoals
bijvoorbeeld de uitsluiting van ECN-onderzoekers als coördinator voor EU-projecten.

6.2

Aanbevelingen voor ECN

•

De commissie is positief over het besluit van de Ministerraad om het mogelijk te maken de
Stichting ECN te ontvlechten en de expertise en capaciteit van ECN Duurzame energie en
TNO Energie te clusteren, mits het zo wordt ingevuld dat het nieuw Energie instituut een
grote onafhankelijkheid c.q. status aparte krijgt binnen TNO en de sterktes van ECN er
duidelijk in naar voren komen. De commissie adviseert ECN tijdens het traject van
herinrichting een actieve rol naar zich toe te trekken en zo zorg te dragen dat zijn input
gehoord wordt.

•

De commissie adviseert ECN om meer met Nederlandse universiteiten via het gezamenlijk
aanstellen van PhD studenten en deeltijdhoogleraren samen te werken om input vanuit de
lagere TRLs via externe kanalen te kunnen verkrijgen. Dit sluit aan bij ECN’s voornemen
(Strategie 2016-2018) om meer in te zetten op TRL2 voor aansluiting bij fundamenteel,
universitair onderzoek.

•

De commissie denkt dat ECN nog meer als ondernemer kan acteren, door alerter en
sensitiever te reageren op ontwikkelingen in de markt. De commissie vindt dat ECN’s

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (TO2)

31

technologie expertise veel breder in de markt in gezet kan worden. ECN lijkt zijn eigen
sterkte in dat opzicht te onderschatten.
•

De commissie adviseert onafhankelijke geldstromen te borgen voor beleidsadvisering om
(suggestie van) belangenverstrengeling te voorkomen. De commissie signaleert verder een
grote uitdaging voor ECN Beleidsstudies gegeven het Ministerraad besluit om zijn
onderscheidend vermogen te behouden t.o.v. commerciële consultants en PBL.

•

De T02 instituten gaan verschillend om met IPR. De commissie raadt ECN aan om nieuwe
manieren van omgang met IPR te verkennen.

Evaluatieonderzoek organisaties voor toegepast onderzoek (T02)

32

Bijlage A

Reactie ECN

ECN
Postbus 1,1755 ZG Petten

Datum

20januari 2017

Uw kenmerk

e-mail 3januari 2017

Ons kenmerk

ECN-PD-2017-004

Contact

Onderwerp

Evaluatie T02

—

Technopolis Group
an der Veen
t.a.v.
Spuistraat 283
1012 VR AMSTERDAM
-

eindrapport deelevaluatie ECN

Geachte heer Van der Veen,
ECN is verheugd over het positieve oordeel van de evaluatiecommissie over de kwaliteit
en de impact van het onderzoek van ECN en onderschrijft de conclusies. Met de
commissie is ECN tevreden over de toegenomen samenwerking van ECN met het
bedrijfsleven en met name het MKB. Ook zijn we trots op een flink aantal projecten
waarop we zichtbaar impact hebben gehad op de energietransitie.
De commissie concludeert ook dat ECN het de afgelopen jaren niet eenvoudig heeft
gehad, onder andere door bezuinigingen van de overheid op toegepast onderzoek en de
zorgwekkende financiële positie van de stichting waar ECN deel vanuit maakt. Hierdoor
is ECN de afgelopen jaren gekrompen en tegelijkertijd zijn door de versterkte
vraagsturing vanuit de Topsector Energie, de mogelijkheden van ECN om vrij en
onafhankelijk toepassingsgericht onderzoek uit te voeren afgenomen. De commissie
stelt dan ook dat verandering noodzakelijk is om de kwaliteit en impact van ECN op peil
te houden en te verbeteren, De commissie vindt dit belangrijk omdat de inzet van ECN
als van groot belang beschouwd wordt om de transitie naar een duurzame
energievoorziening in Nederland te bewerkstelligen. Evenals de commissie is ECN
gelukkig dat er met de krachtenbundeling van het energieonderzoek van ECN en TNO
weer een concreet toekomstperspectief is voor het toegepast energieonderzoek. ECN en
TNO zullen in het traject van krachtenbundeling de aanbevelingen van de commissie dan
ook zeer ten harte nemen.
Op een aantal aanbevelingen wil ik iets dieper ingaan. De commissie adviseert ECN om
het voortouw te nemen in de krachtenbundeling met TNO en die voortvarend aan te
pakken, zodat er zo snel mogelijk een nieuw instituut komt waarin de sterktes van ECN
duidelijk naar voren komen. Inmiddels is het traject voor krachtenbundeling gestart met
als doel om voor de zomer de contouren van een instituut neer te zetten dat tot de top
van het Europese energieonderzoek behoort en op een aantal gebieden tot de
wereldtop. Het instituut zal primair als doel hebben kennis en technologie te
ontwikkelen die de transitie naar een duurzame energiehuishouding in Nederland
versnelt en de positie van het Nederlandse bedrijfsleven versterkt.

Peilen
Postbus 1

1755 ZG Petten
Westerduinweg 3
1755 LE Petten
The Netheriands
T 0885154949
1? 088 515 4480
www.ecn.ni
BTW NL001752625B01
Handelsregister 41151233

ECN
Datum

20 januari 2017

Ons kenmerk ECN-PD-2017-004
Pagina

2van2

Bij het inrichten van het nieuwe Energieonderzoekscentrum (onderdeel van TNO) zullen
de aanbevelingen van de commissie specifiek aandacht krijgen, zoals versterking van de
samenwerking met het fundamenteel onderzoek, het vermogen om adequaat te
reageren op ontwikkelingen in de markt en een herijking van het IPR-beleid. De
commissie vraagt ook terecht speciale aandacht voor het belang van onafhankelijk
energiebeleidsadvies en socio-economisch onderzoek in het nieuwe
onderzoekscentrum. ECN is samen met TNO, de overheid en andere stakeholders
momenteel bezig een onderzoeksprogramma op niet-technisch gebied op te zetten dat
een duidelijk publiek karakter heeft en de positie van ECN als thoughtleader op
energiegebied versterkt.
Tenslotte breekt de commissie een lans voor versterking van de rol van ECN als publiek
toegepast onderzoeksinstituut op energiegebied en pleit voor een versterkte publieke
financiering van het instituut. De commissie noemt met name financiering voor
ongebonden onderzoek op lagere TRL-niveaus, budget voor onafhankelijk advies over de
energietransitie, financiering van vernieuwing van de onderzoeksinfrastructuur en van
langjarige publiek-private onderzoeksprogramma’s. De commissie wordt hierin gesteund
door recente adviezen van de AWTI, van de Topsector Energie en door
beleidsdocumenteri van het ministerie van Economisch Zaken, zoals de Energieagenda.
ECN heeft dan ook goede hoop dat het toegepaste energieonderzoek in de komende
jaren weer kan groeien, zodat er meer impact gemaakt kan worden die de
energietransitie versnelt en daarmee het Nederlandse bedrijfsleven versterkt.
Met vriendelijke groet,

T.G. Martin
CEO Executive Board ECN

CC: Drs. J.K. Wesseling, Min. EZ
Dhr. M. van der Plaat, Min. EZ
Mw. W. Timmerman, Technopolis Group
Mw. L. Korlaar, Dialogic

Bijlage B

Overzicht onderzoeksvragen

Kwaliteit
•

Hoe relevant en doeltreffend is de gevolgde onderzoeksstrategie in de afgelopen periode?

•

Hoe waarderen klanten, opdrachtgevers en gebruikers de kwaliteit van het onderzoek?

•

Hoe waarderen kennispartners de kwaliteit van het onderzoek?

•

Is er in de afgelopen periode synergie bereikt in het onderzoek?

•

Wordt voldaan aan de vooraarden voor het leveren van kwaliteit in onderzoek (in termen
van geld, mensen, management en faciliteiten?

•

Wat is de kwaliteit van de onderzoeksoutput?

•

Hoe presteert de T02-instelling in vergelijking met buitenlandse organisaties?

•

Welke kwalitatieve cases zijn geschikt ter ondersteuning, duiding en aanvulling van de
kwantitatieve analyses?

Impact
•

Wat is de relevantie en doeltreffendheid van cle gevolgde aanpak om impact te realiseren?

•

Wat is de kennisbenutting door bedrijven, overheden en non-profit organisaties in binnenen buitenland?

•

Welke impact is er gerealiseerd die gerelateerd is aan het belang van sectoren / thema’s /
agenda’s voor Nederland?

•

Welke verbindingen met klanten, opdrachtgevers en gebruikers in private en publieke
sector zijn gelegd om impact te realiseren?

•

Welke verbindingen zijn er met (toonaangevende) kennisinstellingen in binnen- en
buitenland gelegd?

•

Wat is de zichtbaarheid van de TO 2-instelling in de relevante media?

•

Welke kwalitatieve cases zijn geschikt ter ondersteuning, duiding en aanvulling van de
kwantitatieve analyses?

Vitaliteit
•

Wat is de relevantie van het strategisch plan voor de komende periode, in het bijzonder de
externe analyse (kansen en bedreigingen in de deelomgevingen) en de interne analyse
(sterktes en zwaktes en ontwikkelingen daarin)?

•

Wat is de kwaliteit van de strategische keuzes die in het strategisch plan worden gemaakt?

•

Wat is de financiële robuustheid van het strategisch plan?

•

Onderbouwt het strategisch plan de legitimatie van de Rijksbijdrage?

•

Zijn de voorwaarden vervuld ten aanzien van de strategische positionering van T02instellingen?

Bijlage C

Tijdstip

Programma site-visit ECN d.d. 2 november 2016

Activiteit

Aanwezig

Welkom, kennismaking en
programma
13:30

Voorzitter
Evaluatiecommjssie

Korte introductie ECN
inleiding & stand van zaken
sinds vorige audit (mci.
ruimte voor vragen)
—

13:45

Management ECN

Gesprekken met enkele
managers
14.15

Gespreksleiding door
Evaluatiecommissie

Evaluatiecommissie, (deel)projectleider, SPOC ECN, management
ECN
Robert Kleiburg (COO, in de board verantwoordelijk ‘oor ECN
Duurzaam)
Harm Jeeninga (director Programme Development)
Ruud van den Brink (SPOC)
Evaluatiecommissie, (deel)projectleider en enkele managers ECN
Aart van der Pal (Director Wind Energy)
Prof. Wim Sinke (Programme development manager solar energy)
Prof. Jaap Kiel (Programme development manager Biomass)
Sigrid Bollwerk (Programme development manager Energy &
Industry)

Gesprek met enkele (junior
en senior) medewerkers

Evaluatiecommissie, (deel)projectleider en enkele (junior en senior)
medewerkers

Gespreksleiding door
Evoluatiecommissie

Jaap Vente (Onderzoeker Energie en Industrie)
Paula Bronsveld (Onderzoeker Zonne-energie)
Berend Vreugdenhil (Onderzoeker Biomassa)

15.00

15.30

Evaluatiecommissie, (deel)projectleider, SPOC ECN, management
ECN
Robert Kleiburg (COO, in de board verantwoordelijk voor ECN
Duurzaam)
Harm Jeeninga (director Programme Development)
Ruud van den Brink (SPOC)

Gesprek met enkele
stakeholders: directeuren
enkele TKI-instituten,
(mogelijk) Ed Nijpels (voorz.
Borgingscommissie
Energieakkoord)

Slotdiscussie verificatie van
de SWOT-analyse
-

16:30

Gespreksleiding door
Eualuotiecommissie

17:15

Formuleren voorlopige
conclusies

18.15

Einde

Evaluatiecommissie, (deel)proj ectleider en enkele stakeholders
Teun Bokhoven (Directeur TKI Urban Energy en voorzitter
Nederlandse Vereniging Duurzame Energie)
Tjeerd Jongsma (Directeur ISPT en eigenaar Sunfloat)

Evaluatiecommissie, (deel)projectleider, management ECN en SPOC
ECN
Robert Kleiburg (COO, in de baard verantwoordelijk voor ECN
Duurzaam)
Harm Jeeninga (director Programme Development)
Ruud van den Brink (SPOC)

Evaluatiecommissie, (deel)proj ectleider

diaIic
technopolis
innovatie • interactie