63
Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Jaarverslag en slotwet Ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en het Diergezondheidsfonds 2020 ( 35830-XIV ).
De voorzitter:
Waar wij de hele dag al hebben gevuld met tweeminutendebatten, gaan we nu zowaar ook nog het wetsvoorstel
Jaarverslag en slotwet van het ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit en het Diergezondheidsfonds
(35830-XIV) behandelen.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
De eerste spreker is mevrouw Vestering van de Partij voor
de Dieren.

Mevrouw Vestering (PvdD):
Voorzitter. Ik zie dat er 25 minuten op de klok wordt gezet,
dus het wordt een 25 minutendebat.
Voorzitter. Stilstaan doe je soms om vooruit te komen.
Vandaag wil ik stilstaan bij het afgelopen jaar, het begin
van de roerige jaren twintig, het beslissende decennium
als het gaat om dier, natuur en milieu. Ik blik terug op het
jaar waarin we een crisis moesten gaan oplossen; de
grootste crisis die de premier in zijn carrière had meegemaakt, namelijk de stikstofcrisis. Maar het stikstofprobleem,
dat eigenlijk een natuurcrisis is, werd niet opgelost. Het
raakte uit beeld door de coronacrisis. Ondertussen holt de
biodiversiteit achteruit met gevaar voor ons welzijn en onze
welvaart. De Nederlandse natuur is dusdanig verslechterd
dat we niet alleen de wet overtreden, maar ook op het punt
zijn beland dat ecosystemen onherstelbaar in dreigen te
storten. Dat zijn ecosystemen waar we allemaal afhankelijk
van zijn.
Het punt waarover ik de minister ter verantwoording wil
roepen, is dat het jaar 2020, waar wij vandaag op terugblikken, een verspild jaar was voor de stikstofcrisis. Die tijd
hebben we helemaal niet. Echte keuzes om de natuur
overeind te houden, maakte de minister van LNV niet. Ze
kwam met een stikstofwet die niets meer was dan een
politiek compromis. Iedereen, zelfs het CDA, erkent nu dat
die wet bij lange na niet voldoende doet om de verslechtering van de natuur tegen te gaan. Het is toch moeilijk te
geloven dat de minister dat niet allang wist? Zelfs topambtenaren stelden onomwonden vast dat de wet van de
minister niet ver genoeg gaat. Ik wil graag van de minister
weten of deze ambtenaren haar destijds hebben gewezen
op het feit dat de stikstofwet niet doet wat nodig is voor de
natuur en wat wettelijk noodzakelijk is. Want de minister
verdedigde haar wet waarin ze de boeren in de klem houdt
tussen de hoge schulden en de lage prijzen. Ze presenteert

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

de belastingbetaler de rekening die iedere dag hoger en
hoger en hoger wordt wanneer de krimp van het aantal
dieren in de veehouderij wordt uitgesteld. Door decennialang noodzakelijke maatregelen vooruit te schuiven en te
kiezen voor de economische kortetermijnbelangen zijn
natuur- en klimaatdoelen zó ver buiten beeld geraakt dat
steeds drastischere ingrepen nodig zijn om deze te halen,
tot je op een punt belandt dat zelfs het Planbureau voor de
Leefomgeving zegt: de veehouderij is in drie provincies niet
langer houdbaar. Dat is een krimp van 100%.
De minister bleef met haar stikstofwet goeddeels inzetten
op technische lapmiddelen waarbij boeren worden opgezadeld met hoge schulden en een groot deel van hen het
faillissement in wordt gejaagd. Inzet op vrijblijvende maatregelen en technologische lapmiddelen heeft ervoor
gezorgd dat het aantal boerenbedrijven in Nederland sinds
2001 is gehalveerd, terwijl het aantal dieren in de veehouderij vrijwel gelijk is gebleven. Dat is boerenbedrog. We
hebben gisteren opnieuw gezien tot welke frustratie dat
leidt. De partijen die niet het aantal dieren in de veehouderij
willen krimpen, zijn verantwoordelijk voor een krimp van
het aantal boeren, zo ook de minister. Gelukkig is het PBL
daar deze week in het nieuwe rapport erg duidelijk over
geweest: zet niet in op dure, technische stallen als je weet
dat je die later toch weer moet gaan uitkopen. En: wees
eerlijk. Waarom heeft de minister niet het eerlijke verhaal
verteld? Natuurlijk kijk ik daarbij ook naar de rol van de
Kamer, die deze verwerpelijke wet heeft aangenomen. Waar
was de minister van Natuur in 2020?
Terwijl de urgentie van de klimaatcrisis, het natuur- en
biodiversiteitsverlies, de puinhoop in het stikstofbeleid, de
mestfraude en de ernst van het georganiseerde leed dat
dieren in de veehouderij wordt aangedaan, schreeuwt om
spoedig en ingrijpend handelen, bleek 2020 toch weer een
jaar van achter de feiten aanlopen en brandjes blussen. Dat
is niet alleen in figuurlijke zin. In 2020 kwamen er meer dan
100.000 dieren om tijdens stalbranden. Ze verbrandden
levend of verstikten in de rook. Jaar in, jaar uit is dit een
terugkerend feit en worden we steeds opnieuw opgeschrikt
door gruwelijke beelden van stallen waar de vlammen door
het dak heen breken, terwijl we weten dat in de stallen vele
duizenden dieren worden gehouden met geen enkele
mogelijkheid om te ontsnappen. De minister schrijft in haar
jaarverslag dat ze stalbranden heeft willen voorkomen door
brandveiligheid op te nemen als subsidievoorwaarde voor
nieuwe stallen. Kan de minister uitleggen waarom ze niets
heeft gedaan om brandveiligheidsmaatregelen te treffen
— of beter gezegd: brandveiligheidseisen te stellen — om
deze dieren te beschermen? Stilzitten is geen vooruitgang.
Hoe blikt de minister zelf terug op het gebrek aan bescherming onder haar bewind, nu we ook uit het rapport van de
Onderzoeksraad voor Veiligheid weten dat de brandveiligheid voor dieren in de veehouderij alleen maar is afgenomen, met vele slachtoffers als gevolg? Waarom? Omdat
het kabinet vond dat het te veel geld kostte om deze dieren
beter te beschermen. We roepen de minister dan ook op
om snel invulling te geven aan de wettelijke mogelijkheid
die zij nu heeft gekregen van de Kamer om dieren daadwerkelijk te beschermen tegen stalbranden.
Voorzitter. Economische belangen prevaleerden boven die
van de dieren, maar ook boven het belang van de volksgezondheid. Nadat vorig jaar de coronapandemie was uitgebroken en het leven van vele mensen ingrijpend veranderde
of zelfs ophield, zou je verwachten dat het kabinet wel wat

8 juli 2021
TK 99

99-63-1

voorzichtiger zou omspringen met zoönosen. Zeker nu het
kabinet zich laat adviseren door virologen die waarschuwen
dat Nederland als meest veedichte land ter wereld een tikkende tijdbom is voor de verspreiding van dierziektes naar
mensen. Ook in het rapport van de expertgroep zoönosen,
dat deze week verscheen, wordt gesteld dat Nederland een
potentiële hotspot is voor zoönose-uitbraken.
Maar toen Nederland de primeur had dat er corona uitbrak
in de veehouderij, in een nertsenhouderij, reageerde de
minister op z'n janboerenfluitjes. Waar in Denemarken direct
fors werd ingegrepen toen bleek dat de nertsenfokkerij een
broedplaats was voor de virusmutaties, mochten Nederlandse nertsenfokkers de dieren gewoon laten doorgroeien,
om ze in november het vel over de oren te trekken om er
een jas van te maken. Tenzij bedrijven besmet raakten met
het coronavirus. En dat gebeurde. Bij 70 nertsenfokkerijen,
meer dan de helft van het aantal bedrijven, werden alle
nertsen vroegtijdig vergast: bijna 3 miljoen dieren.
Onlangs bleek dat bij maar liefst 42 van deze bedrijven ook
mensen zijn besmet met een coronavariant die is ontstaan
door mutaties in de nertsenfokkerij. Ook buiten de nertsenfokkerij blijken toch mensen te zijn besmet met de nertsenvariant van het virus. Mensen die dus niets met deze sector
te maken hebben, maar er wel ziek van zijn geworden. Iets
wat het afgelopen jaar telkens werd weggewuifd, omdat
dit risico vrijwel nihil zou zijn. Hoe kijkt de minister hierop
terug? Erkent zij dat er flink risico is genomen door zolang
te wachten met ingrijpen? Was dit het wel waard volgens
de minister?
Voorzitter. De nertsenhouderij en de nertsenfokkerij zijn
uiteindelijk gelukkig beëindigd. Een moreel verwerpelijke
sector die overigens wat de Partij voor de Dieren betreft
ook zonder corona geen dag langer had mogen bestaan.
Nertsen waren echter niet de enige dieren die vanwege
zoönose met duizenden tegelijk werden vergast in 2020.
Ook het afgelopen jaar werd opnieuw vogelgriep aangetroffen in de pluimveehouderij. Daardoor zijn meer dan 800.000
kippen, eenden en kalkoenen vergast. De ophokplicht
volgde. De lockdown voor honderden miljoenen dieren, die
geen 1,5 meter afstand kunnen houden, werd deze week
na achtenhalve maand eindelijk opgeheven. Het vooruitzicht
is echter niet rooskleurig. Als je doet wat je altijd deed, dan
krijg je wat je altijd kreeg. De aanpak is sinds jaar en dag
hetzelfde. We laten het gebeuren en als het misgaat, vergassen we alle dieren in de hele stal plus de dieren in de
nabijgelegen stallen. Dit najaar zullen opnieuw kieren in
stallen worden dichtgemaakt met purschuim, gasinstallaties
worden neergezet, en de stallen volgespoten worden met
gas, wanneer de dieren met duizenden tegelijk geruimd,
vergast worden. Want zo gaat dat, om de stallen vervolgens
weer vrolijk te kunnen vullen met duizenden jonge dieren
die weer hetzelfde risico lopen.
Het virus is inmiddels van vogels naar vossen overgesprongen en ook mensen kunnen van bepaalde vogelgriepvirussen ziek worden. Ze kunnen er zelfs aan overlijden. Virologen waarschuwen ons dat het een kwestie van tijd is tot
het vogelgriepvirus zich zodanig verder muteert dat het niet
alleen van dier op mens besmettelijk is, maar ook van mens
op mens. En dan, voorzitter? Waarom luistert het kabinet
pas naar de deskundigen als we midden in een gezondheidscrisis zitten? Waarom neemt de minister nu de waarschuwingen niet ter harte en treft zij geen voorzorgsmaatregelen,

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

zoals het verlagen van het aantal dieren in de pluimveehouderij, van het aantal dieren per stal en van het aantal dieren
en bedrijven in een gebied? Dat adviseert ook de expertgroep zoönosen. Het terugbrengen van het aantal pluimveebedrijven in waterrijke gebieden is ook een advies van de
expertgroep. Of een stop op de export van broedeieren,
waarmee de pluimvee-industrie ook in beruchte vogelgrieplanden in de benen wordt gehouden. Of het sluiten van
besmette kippenstallen, om te voorkomen dat er nieuwe,
voor de mens gevaarlijke, infecties ontstaan.
De minister zegt steeds dat volksgezondheid op de eerste
plaats staat, maar waarom zien we dat niet terug in het
handelen van het kabinet? Waarom sluit de minister niet
de eendenhouderijen die 23 keer meer kans lopen om
vogelgriep te krijgen dan stallen met kippen?
Ook op het gebied van de geitenhouderij is in het afgelopen
jaar stilgezeten. Na de Q-koorts spreekt het RIVM van een
mogelijk nieuwe zoönose in de geitenhouderij. Al tien jaar
blijkt uit onderzoeken dat omwonenden in een straal van 2
kilometer rondom een geitenbedrijf een groter risico lopen
op longontstekingen. De GGD waarschuwt dat het opheffen
van provinciale geitenstops medisch onaanvaardbaar zou
zijn. Het kabinet doet nog steeds niets om het aantal geiten
in de geitenhouderij te begrenzen. En het doet niets om de
provinciale geitenstops te behouden. In welk woordenboek
valt dat onder het voorzorgsprincipe?
Voorzitter. Over voorzorgsmaatregelen gesproken. Er was
er een die de minister vorig jaar wel nam. Na aaneengesloten jaren met warme zomers tellen we jaarlijks tienduizenden dieren die sterven door de hitte. In de extreem warme
zomer van 2019 stierven minstens 163.000 dieren door de
hitte. Exacte aantallen worden niet eens geregistreerd. Er
volgde vorig jaar wederom een extreem hete zomer. Dit
jaar zal dat niet anders zijn. Ik roep de minister op om deze
cijfers voortaan bij te houden en ze openbaar te maken.
Bijvoorbeeld de cijfers van Rendac, die iedere zomer extra
ritten maakt om alle dieren op te halen die zijn gestorven
in de stallen.
Dieren worden in Nederland ook tijdens hittegolven naar
slachthuizen afgevoerd in veewagens zonder ventilatie en
waarin de temperatuur al snel extreem hoog oploopt. Als
het buiten bijna 35 graden is, kan het in een vrachtwagen
wel 40 tot 45 graden worden. Dieren kunnen hun hitte niet
kwijt. Ze hebben nauwelijks ruimte om zich te bewegen of
om überhaupt te liggen. Ze gaan hijgen en drogen uit. Een
flink aantal dieren sterft van ellende. Ieder jaar belooft de
minister aanvullende maatregelen te treffen om dierenleed
tijdens hittegolven te voorkomen. Dan worden sectorplannen opnieuw bekeken en soms worden ze wat aangescherpt. Dan komen er onzalige voorstellen bij, zoals de
suggestie om dieren eerder af te voeren naar het slachthuis,
of om ze minder eten te geven. Dit zijn voorbeelden van
maatregelen om hittestress te voorkomen uit het hitteprotocol van de varkenssector, waar de Kamer zich vorig jaar
tegen uitsprak.
Inmiddels is wel duidelijk dat vrijblijvende afspraken
onvoldoende werken. Dit concludeerden ook de Dierenbescherming en Eyes on Animals onlangs nog. Slecht één
maatregel werd niet vrijwillig maar wettelijk vastgelegd.
Nadat met name de pluimveesector zich niet wilde houden
aan een vrijblijvende afspraak om geen dieren te vervoeren
bij een temperatuur boven de 35 graden, heeft de minister

8 juli 2021
TK 99

99-63-2

dit vorig jaar wettelijk vastgelegd. Dat was een hele
belangrijke stap. Maar het vervoeren van vleeskuikens —
een akelig woord — in vrachtwagens bij een buitentemperatuur van 34 graden, is nog altijd doffe ellende, zeker
omdat deze transporten plaatsvinden zonder mechanische
ventilatie of airco, waardoor de temperatuur in de vrachtwagens 5 graden tot zelfs 10 graden hoger ligt. Vleeskuikens
hebben, doordat ze worden gefokt op hun zware gewicht,
sneller last van hittestress en ze produceren zelf ook meer
warmte door hun stofwisseling. Hierdoor kunnen deze
dieren al bij een buitentemperatuur van 20 graden last
krijgen van hittestress. De door de minister ingestelde
temperatuurgrens van 35 graden is dus veel en veel te hoog.
Dat geldt ook voor andere diersoorten, bijvoorbeeld varkens. Zij kunnen ook moeilijk hun warmte kwijt. Ze koelen
van nature af door in de modder te rollen om zo, via verdamping, hun warmte kwijt te raken. Dat lukt niet in een
vrachtwagen. En dus kunnen de dieren hun warmte niet
kwijt tot ze er beroerd van raken. Niet voor niets zet de
minister zich in Europa in om een einde te maken aan nietgeventileerde langeafstandsdiertransporten bij buitentemperaturen van 30 graden of meer. Dat gaat dus om 30 graden. Maar waarom zouden we dan in Nederland een temperatuur van maximaal 35 graden aanhouden? Ik wil de
minister vragen om niet alleen in Europa te pleiten voor
een maximale temperatuur van 30 graden, maar daar ook
in Nederland mee te beginnen, bij alle diertransporten. Ik
dien hiervoor in de tweede termijn een motie in.
Voorzitter. De dieren die wel levend aankomen bij het
slachthuis, staan vervolgens ellenlang voor de deur te
wachten in hete vrachtwagens. Of de vrachtwagens moeten
rondjes blijven rijden totdat ze aan de beurt zijn. Verlaag
de slachtsnelheid in slachthuizen, zodat er minder dieren
hoeven te worden aangevoerd. Is de minister bereid om
een maximale wachttijd van 15 minuten vast te leggen?
Ook voor de hoeveelheid dieren die wordt ingeladen in
vrachtwagens op hete dagen, gelden slechts vrijblijvende
richtlijnen, die tekortschieten voor een aantal diertransporten. Zorg voor een wettelijke plicht om het aantal dieren te
verlagen dat per vrachtwagen mag worden vervoerd. Zorg
voor een structureel lagere stalbezetting in de maanden
waarin de kans dat het heet wordt, erg groot is. Dan voorkom je dat dieren in snikhete stallen komen te zitten of dat
ze in bloedhete vrachtwagens naar het slachthuis worden
afgevoerd. Begin tegen te gaan dat de sector in die bloedhete dagen meer dieren houdt dan anders. Waarom heeft
de minister vorig jaar niet voor deze maatregelen gekozen?
Ook hiervoor dien ik een motie in. Nu de zomer op ons ligt
te wachten, kijk ook ik met vrees uit naar alle ellende die
dit met zich meebrengt voor de dieren.
Voorzitter. Dan de varkensrechten. Dat is een woord,
waarvan in eerste instantie mijn hart sneller gaat kloppen.
Wat zou het mooi zijn als varkens rechten zouden hebben.
Maar in dit geval zijn varkensrechten rechten van mensen.
Hoeveel varkens door een varkenshouder mogen worden
gefokt of gedood, is vastgelegd in een hoeveelheid varkensrechten. Omdat we te veel varkens houden in Nederland,
hebben we een stikstofprobleem, is er sprake van stankoverlast en zijn er gezondheidsrisico's.
Voorzitter. Wat kun je dan doen? Dan kun je als overheid
varkensrechten opkopen om het aantal varkens in de veehouderij te verminderen. En dat gebeurde, in de regio's
Zuid en Oost, waar de meeste stankoverlast is, betaald met

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

een belastinggeld en een dikke lening. Toen zat de minister
met varkensrechten in haar maag, want om de lening weer
terug te kunnen betalen, aan de Rabobank in dit geval,
moesten de varkensrechten in andere regio's verkocht
worden, maar bijna niemand wilde ze kopen. Dus wat deed
de minister? In plaats van te kiezen voor de natuur, en de
rechten uit de markt te halen, koos de minister voor de
belangen van de Rabobank. Ze gaf hen toestemming om
de varkensrechten weer te verkopen, aan precies dezelfde
regio's, regio Zuid en Oost, waarvan de rechten net waren
vrijgekocht. En ze verkocht ze met korting.
Dat is een raar verhaal. We hebben net de rechten opgekocht met belastinggeld, en het stinkt nog steeds. Dat is
raar, maar het wordt nog erger. De minister had nóg een
opdracht om varkensrechten op te kopen. Want ja, het stonk
nog steeds. De klimaatdoelen werden niet gehaald, en de
stikstofdoelen ook niet. Dus zei de minister: we gaan varkensrechten opkopen, in de regio's Zuid en Oost. Er we
vroegen nog aan de minister: u gaat de rechten toch niet
verkopen aan dezelfde regio? Nee, dat was niet het geval,
zo werd de Kamer geïnformeerd. Maar de Algemene
Rekenkamer kwam erachter dat daar niets van klopte.
Waarom is de minister hier niet eerlijk over geweest? En
waarom koos de minister voor de belangen van de Rabobank in plaats van de belangen van de natuur, klimaat en
stikstof, waar zij verantwoordelijk voor is? Wat vindt de
minister er zelf van, dat door dit ondoordachte beleid boeren goedkoop hebben kunnen uitbreiden, terwijl de belastingbetaler er dubbel voor opdraaide? En kan de minister
uitsluiten dat varkenshouders die op dit moment worden
uitgekocht nog altijd een deel van hun rechten kunnen
doorverkopen?
Voorzitter. Ik wil het ook nog even hebben over de geitenbokjes. Bokjes worden geboren als bijproduct, als restafval
van een melkgeitenhouderij. Een aantal jaar geleden, in
2017, kwam dankzij Eyes on Animals aan het licht dat de
sterfte onder bokjes bij bokkenmesterijen schrikbarend
hoog was. De sector mocht een verbeterplan maken, maar
echte verbetering bleef uit, en vorig jaar zorgde corona voor
nog meer ellende voor de bokjes. Het is tijd om nu in te
grijpen. Wij zullen hier vanavond een aangehouden motie
over in stemming brengen, die de regering oproept om zelf
te komen met een plan van aanpak om ziekte en sterfte
onder de bokjes te voorkomen.
Voorzitter. Waar de minister echt tekort in schiet, is de uitvoering van de vorig jaar aangenomen motie van de Partij
voor de Dieren om de haas en het konijn niet langer voor
de lol dood te schieten. De Tweede Kamer vroeg om een
jachtstop — het gaat om de plezierjacht, welteverstaan —
en de minister komt met een onderzoek naar de staat van
instandhouding. Heeft de Kamer hierom gevraagd? Nee.
En is die kennis al voorhanden? Ja. Waar wacht de minister
dan nog op? Het gaat niet goed met de haas en het konijn,
mede door hoe we ons land inrichten, en voornamelijk door
de intensieve landbouw. Sinds vorig jaar zijn deze beide
soorten op de Rode Lijst van bedreigde diersoorten komen
te staan, omdat de populaties met 60% tot 70% zijn afgenomen sinds 1950. Dat is zorgelijk, en dat vond de minister
ook. Desondanks konden jagers het afgelopen jaar gewoon
doorgaan met het voor de lol bejagen van de haas en het
konijn, dus zonder redelijk doel. De plezierjacht op konijnen
kan nu, deze zomer, alweer plaatsvinden. Waarom zouden
we soorten waarvan we weten dat het er slecht mee gaat,
nog verder onder druk zetten door ze te gebruiken als

8 juli 2021
TK 99

99-63-3

schietschijf voor de jagers? En waarom voert de minister
de motie niet gewoon uit waarin duidelijk de opdracht wordt
gegeven om de haas en het konijn van de lijst met vrij
bejaagbare soorten te halen? Deelt de minister de mening
dat het doden van dieren voor het plezier niet te rechtvaardigen is wanneer er geen enkele noodzaak toe is? Deelt de
minister het inzicht dat het doden van dieren zonder nut of
noodzaak afwijkt van het voorzorgsbeginsel wanneer het
slecht gaat met deze soorten, en afwijkt van de wettelijk
erkende intrinsieke waarde van dieren?
Meer mensen delen de mening dat dieren niet voor hun
plezier geschoten mogen worden. Bijna 45.000 mensen
ondertekenden dit jaar de petitie van de Dierenbescherming
om de jacht voor het plezier te stoppen, zoals de jacht op
de haas en het konijn. Nader onderzoek naar de staat van
instandhouding vindt de Partij voor de Dieren prima, maar
dat kan en dat moet parallel lopen aan de uitvoering van
een aangenomen motie. Kan de minister daarom toezeggen
dat ze de motie per direct zal uitvoeren, voordat deze dieren
opnieuw het haasje zijn? Is het nodig om de minister eraan
te helpen herinneren dat een wens, een opdracht, van de
Tweede Kamer serieus genomen dient te worden?
Tot slot, voorzitter, sluit ik af met nog meer jacht, de Oostvaardersplassen. Dat is een schiettent waar weerloze
gezonde dieren in bosjes worden doodgeschoten, sommige
pas geboren en sommige zelfs drachtig. Konikpaarden staan
wekenlang in de brandende zon te wachten tot ze naar het
slachthuis worden gebracht en ook de jacht op de
heckrunderen is inmiddels geopend. En de dieren? Die
kunnen geen kant op. Als ik geboren was in 1983 en de
Partij voor de Dieren toen zou hebben bestaan, dan zouden
we tegen het plan voor de Oostvaardersplassen hebben
gestemd. Maar nu de dieren daar zijn, moeten we zorgen
dat de dieren de rust, de ruimte en de beschutting krijgen
die ze nodig hebben. Hekken weg van de Oostvaardersplassen! Het was bijna gelukt, ware het niet dat voormalig
staatssecretaris Bleker er een streep door trok en de dieren
achterliet. En we weten allemaal wat dat voor een puinhoop
is geworden en wat voor een puinhoop hij überhaupt van
het natuurbeleid heeft gemaakt.
Inmiddels heeft ook de minister haar handen van het dossier
af getrokken, nu de beleidsverantwoordelijkheid voor het
welzijn van de grote grazers in de Oostvaardersplassen is
overgeheveld naar de provincie Flevoland. En, voorzitter,
dit kan zo niet langer! Flevoland, mijn eigen provincie, heeft
herhaaldelijk bewezen niet met deze grote verantwoordelijkheid om te kunnen gaan. Is de minister bereid de overeenkomst met de provincie Flevoland te evalueren en de
Kamer hierover te informeren? Hierover zal ik een motie
indienen.
Voorzitter. Vooruitgang boek je wanneer elke fout een
nieuwe is. Laten we leren van de gemaakte fouten, zodat
ze niet steeds opnieuw gemaakt worden. We hebben deze
week gezien dat het CDA daar in ieder geval een poging
toe doet.
Dus, voorzitter, ik ben hoopvol gestemd. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer
Boswijk van het CDA.

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

De heer Boswijk (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Ik dacht dat meneer De Groot er nog
tussendoor zou komen, maar ...
De voorzitter:
Die heeft het opgegeven.
De heer Boswijk (CDA):
Ja. Ik wou iets zeggen, maar laat ik dat maar niet doen!
De voorzitter:
De nacht is nog lang. We hebben straks nog 200 moties om
over te stemmen. Er moet nog afscheid genomen worden
van dit huis. We krijgen nog een afscheidsspeech van de
voorzitter. Dus, meneer Boswijk, brand los!
De heer Boswijk (CDA):
Dan zal ik het maar iets inkorten.
Voorzitter. Als iets zorgt voor wantrouwen in de agrarische
sector dan is dat vooral de overheid zelf en dat boeren niet
meer op de overheid kunnen en soms ook niet meer durven
rekenen. Gisteren was er op het Malieveld een jonge boer
uit Brabant die mij vertelde dat hij op het punt stond om
een machine te kopen om minder gewasbeschermingsmiddelen te kunnen gaan gebruiken. Dat was een hele grote
beslissing van meer dan 3,5 ton. En we hebben het dan dus
over een boerenjongen van midden 20. Hij zei eigenlijk heel
treffend tegen mij: niemand kan mij garanderen dat ik deze
machine over drie weken nog mag gebruiken.
Voorzitter. Neem Marije Klever. Na mijn aantreden als
landbouwwoordvoerder was dat de eerste boerin bij wie
ik op stage ging. Zij heeft een nieuwe stal gebouwd met
een emissiearme vloer, een vloer die momenteel onder
vuur ligt. Wie biedt deze jonge boeren nog houvast? Stabiel
en langjarig beleid, dat mag wat het CDA betreft best
ambitieus zijn. Het is daarom ook een van de kernpunten
in de visie die wij de afgelopen week hebben gepresenteerd.
Toen ik deze visie overhandigde aan diezelfde Marije Klever
en aan Roy Meijer, de voorzitter van de DAJK, deden zij
nogmaals de oproep om zekerheid te bieden. Als die
zekerheid er is, willen zij heel graag onderdeel uitmaken
van de uitdagingen waar we voor staan. Maar we moeten
ook zekerheid bieden aan de vele interimmers die op dit
moment niet weten waar ze aan toe zijn, omdat ze bijvoorbeeld geen financiering kunnen krijgen om hun bedrijf te
verduurzamen. En dat is wel iets wat wij met z'n allen heel
graag willen.
Voorzitter. Van de week hebben we onze landbouwvisie
gepresenteerd en hierbij heb ik aangegeven dat de afgelopen jaren het landbouwdebat in versneld tempo is gepolariseerd. Visies worden ongelezen afgebrand en velen blijven
in hun eigen loopgraven, in hun eigen gelijk. Het gevolg is
dat we niets doen, en toch zal het handhaven van de status
quo ons niet verder helpen. Dat is niet in het belang van de
natuur en het klimaat, maar ook zeker niet in het belang
van de boer. Als we namelijk niets doen om het perspectief
voor de boeren te verbeteren, zal over tien tot vijftien jaar
de helft van de boeren zijn gestopt. Dit zijn geen makkelijke

8 juli 2021
TK 99

99-63-4

keuzes die we moeten maken, maar juist nu moeten we
leiderschap tonen en ook die duidelijkheid verschaffen.
Voorzitter. De landbouwsector staat voor behoorlijk wat
uitdagingen. In de eerste plaats staat het bestaansrecht van
de boeren onder druk. Boeren zitten in feite gevangen in
een niet toekomstbestendig productiesysteem en in een
complex regelgevingssysteem.
De voorzitter:
Mevrouw Bromet, ik zie u bij de interruptiemicrofoon staan,
maar ik heb u niet op de lijst staan van deelnemers aan dit
debat. Klopt dat?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ja, maar, voorzitter, als je nul minuten spreektijd opgeeft,
mag je volgens mij wel interrupties plegen.
De voorzitter:
Ik heb u hier helemaal niet staan.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
O, ik sta er helemaal niet? Nou, dat is jammer, want ik had
een hele goeie vraag.
De heer Boswijk (CDA):
U heeft altijd goeie vragen! U mag hem zo aan mij stellen,
off the record.
De voorzitter:
Het spijt me. Meneer Boswijk, gaat u verder.
De heer Boswijk (CDA):
Het motto is altijd geweest: meer, meer, meer, aangezet
door overheden, banken, exporteurs en supermarkten. In
de landbouw ontbreekt de normale marktwerking. Een
tekort is maatschappelijk gezien geen optie; het zou namelijk
honger betekenen. Maar dit systeem gaat ten koste van het
bestaansrecht van boeren. Alleen dankzij hun drijfveren en
hun motivatie, ondanks alle negativiteit en ondanks alle
tegenslagen die zij continu te verwerken krijgen, blijft de
voedselvoorziening tot op heden in stand. Ten tweede zien
wij grote uitdagingen op het gebied van klimaat en milieu,
en op sommige plekken in ons land staat de bodemkwaliteit
en de waterkwaliteit onder druk. In de derde plaats staat
ook de ruimte in het buitengebied onder druk. Met 17 miljoen mensen op een klein stukje aarde is het woekeren met
de schaarse ruimte.
Voorzitter. We zullen moeten zoeken naar een nieuwe
balans, een die recht doet aan de waarde van de agrarische
sector én aan het draagkracht van de aarde. Nu staan
landbouw en natuur vaak nog tegenover elkaar. Onze stip
op de horizon is een landbouw die bloeit als innovatieve
en schone toptechnologie in handen van onze rentmeesters.
Voorzitter. De term "rentmeesters" wil ik graag toelichten.
Het optreden van rentmeesters bestaat wat ons betreft uit
een evenwichtige mix van drie elementen. Ten eerste moet

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

een rentmeester met gezond verstand te werk gaan. Hij
gebruikt elke dag zijn boerenverstand. Hij weegt alles
nuchter af en laat zich niet meeslepen in de waan van de
dag en houdt zijn oog gericht op de lange termijn. Ten
tweede heeft de rentmeester historisch besef. Hij weet dat
hij niet in een vacuüm leeft en heeft voeling met de
geschiedenis, de mensen, de natuur en het land dat hij in
bruikleen heeft. Ten derde heeft de rentmeester empathie
met de ander. Hij heeft hart voor degene die hij op zijn weg
ontmoet en die het moeilijk heeft. Hij houdt rekening met
de draagkracht van mensen en hun leefomgeving. Dát is
werkelijke duurzaamheid. Echt duurzaam betekent immers:
vervlochten met de menselijke leefomgeving, inspelend op
haar mogelijkheden en rekening houdend met haar beperkingen.
Voorzitter. Vanuit dit perspectief van rentmeesterschap
pleiten we voor het aanjagen en het versterken van drie
hoopvolle vernieuwingsbewegingen, namelijk van regelzucht naar ademruimte, van marktwaarde naar maatschappelijke waarde, van bodemuitputting naar bodemgezondheid. Vandaag wil ik het tweede aspect uitlichten: van
marktwaarde naar maatschappelijke waarde. Wij willen dat
we niet alleen kijken naar de direct toegevoegde waarde
van de agrarische sector aan onze economie — die is groot
— maar dat we ook de indirecte maatschappelijke effecten,
positief én negatief, mee laten wegen. Denk aan de waarde
die de landbouwsector heeft bij het behoud van ons cultuurlandschap, onze voedselzekerheid en het opwekken van
duurzame energie, maar ook aan het verlies van bodemkwaliteit, biodiversiteit en de uitstoot. Wij willen de toekomst
van de landbouw zo inrichten dat de bijdrage van de agrarische sector aan de gemeenschappelijke goeden een plek
krijgt in het businessmodel van de boer. Als boeren publieke
diensten leveren, moeten ze daar ook voor worden beloond.
Denk aan bijvoorbeeld natuur- en landschapsbeheer,
waterzuivering, koolstofvastlegging en andere ecosysteemdiensten.
Voorzitter. Vandaag wil ik daarom twee concrete voorstellen
doen. Als eerste het scherpe onderscheid tussen landbouwgrond en natuurgrond. Met name in de buurt van natuurgebieden lijkt erop te worden gekoerst dat er buffers moeten
komen te staan tussen natuur en landbouw, waar in toenemende mate natuurinclusieve landbouw uitgeoefend kan
worden. Nu is het gekke dat we in Nederland maar twee
opties kennen, die hun eigen wet- en regelgeving kennen,
namelijk landbouwgrond en natuurgrond. Eigenlijk zouden
we een soort tussenvariant moeten vinden, waarin bijvoorbeeld meer dieren gehouden kunnen worden dan nu op
natuurgrond, maar wel minder dan op landbouwgrond. Wij
noemen deze variant "landschapsgrond". Op deze manier
kan er aan het bestaansrecht voor de boeren een goede
invulling worden gegeven in de bufferzones tussen natuur
en landbouw. Graag een reactie van de minister hierop.
Voorzitter. Een tweede voorstel gaat over het verdienmodel
van de natuurgrond. Wat ik veelal hoor, is dat grote terreinbeherende organisaties een vergoeding krijgen vanuit
overheden voor het beheren van natuurgronden. Vervolgens verpachten zij de grond aan een boer. De boer doet
vervolgens het daadwerkelijke beheer. Die boer betaalt de
terreinbeherende organisatie ook nog pachtgeld. Dit komt
eigenlijk best wel bijzonder over. De terreinbeherende
organisatie ontvangt twee keer geld en de boer betaalt geld
om beheer uit te voeren. Net zoals bij de supermarkt is de
rol van een boer in relatie tot terreinbeherende organisaties

8 juli 2021
TK 99

99-63-5

ingewikkeld. Ze zijn immers ook afhankelijk. Ik wil daarom
graag dat de minister een verkenning gaat doen naar de
houdbaarheid van dit systeem en of het mogelijk is om
ervoor te zorgen dat de beheersgelden die de terreinbeherende organisaties ontvangen, doorgezet kunnen worden
naar degenen die daadwerkelijk het beheer doen. Graag
een reactie van de minister hierop.
Ten slotte, voorzitter. In het PBL-rapport werd afgelopen
week een conclusie getrokken die wij al eerder hadden
getrokken in schriftelijke vragen. Het CDA vindt natuur
enorm belangrijk. Daar moeten we ook veel meer aan doen
dan we hebben gedaan, maar we moeten ook erkennen dat
de schepping veel ingenieuzer in elkaar zit en dat de kwaliteit van de natuur niet is te meten op basis van één indicator, de KDW. Er zijn meerdere facetten die invloed hebben
op de kwaliteit van de natuur: de samenstelling van de
grond, de stand van het grondwater, de kwaliteit van het
water, de kwaliteit van de lucht, maar ook nog bijvoorbeeld
de effecten van klimaatverandering. We willen graag beleid
dat slaagt, dat effectief is en dat echt bijdraagt aan meer
en betere natuur. Daarom willen wij met een voorstel komen
om niet blind te varen op de stikstofdoelstellingen, maar
de brede natuurdoelstellingen en de toekomst van de
landbouw voor ogen te houden. Want als we ons alleen
maar blindstaren op de stikstofdoelstellingen, hebben we
straks een leeg landschap en niet de natuurkwaliteit die wij
voor ogen hadden.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank aan de heer Boswijk. Het woord is aan mevrouw Van
der Plas, BBB. Even checken of het tafeltje van het spreekgestoelte goed staat.

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Het staat goed, ja.
De voorzitter:
Mooi. Aan u het woord.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dank u wel, voorzitter. Deze laatste dag voor het reces —
wat overigens niet vakantie betekent, althans niet voor mij
— kijk ik ook terug naar de afgelopen periode. De slotwet
die voor ons ligt, geeft daar een inkijk in. We zien bijvoorbeeld dat een aantal subsidieregelingen niet helemaal is
gebruikt. Zo is bijvoorbeeld het subsidiebedrag voor de
Regeling brongerichte aanpak emissies niet helemaal
besteed. Ook bleek de Subsidieregeling sanering varkenshouderijen, die overigens bedoeld was om geur te verminderen en geen stikstof, minder succesvol dan gehoopt. De
Subsidieregeling sanering varkenshouderijen is overigens
door de sector zelf bedacht en is niet opgelegd door welk
ministerie dan ook. De varkenshouders hadden er al voor
gewaarschuwd: niet alle aanvragers zouden er gebruik van
maken. Maar ja, wie luistert er nou naar de vakmensen, de
boeren in dit geval? Die hebben er geen verstand van, lijken
we hier weleens te denken. Wij kijken dan naar experts,
zoals bijvoorbeeld recent experts uit de humane gezond-

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

heid, die ook gaan oordelen over de diergezondheid en
over de zogenaamde noodgedwongen krimp van de veestapel. Dat is prima, maar dan gaan we ook dierenartsen laten
meekijken met de intensieve menshouderij en dan laten
we dierenartsen ook maar eens adviseren over de krimp
van de mensstapel. Dat zou iedereen heel raar vinden. Nou,
andersom is het net zo raar. Maar het zijn wel signalen die
aangeven dat er een kloof ligt tussen wat wij hier bedenken
en waar boeren en tuinders behoefte aan hebben.
Die kloof werd gisteren op het Malieveld ook weer pijnlijk
duidelijk. Politici beweren dat ze de pijn van de boer voelen.
Er is hier geen enkel Kamerlid, geen enkele minister, geen
enkele staatssecretaris en geen enkele ambtenaar die de
pijn van de boeren voelt. Ook ik kan die pijn niet voelen. Ik
kan wel luisteren naar de verhalen over de pijn die zij voelen
en die pijn hier proberen te verwoorden. En al ga je nog zo
vaak op vrijdagochtend melken op de boerderij en al bezoek
je 100 boeren in 100 dagen — dat vind ik echt een enorm
knappe prestatie met het drukke Kamerwerk in Den Haag
erbij, want dat betekent één boer per dag — dat maakt je
nog geen boer. Dat maakt nog niet dat je de pijn voelt van
al jaren beschuldigd worden van alles wat niet goed gaat
in Nederland en dat maakt nog niet dat je de pijn voelt van
weggezet worden als subsidievreter, als dierenbeul, als
gifspuiter en als milieucrimineel, terwijl je bezig bent met
mensen van die eerste levensbehoefte te voorzien: voedsel.
Dat je daar niet eens je inkomen uit kan halen, omdat de
prijzen al jaren te laag zijn. De supermarkten die al twintig
jaar stunten met voedsel en burgers elke dag een perverse
prikkel geven: voor voedsel hoef je niet veel te betalen,
voedsel is goedkoop. Supermarkten die fair trade producten
verkopen waarvoor boeren in Afrika en Azië een eerlijke
prijs krijgen, fair trade. En met onze eigen boeren wordt
aan fail trade gedaan. Het scheelt één letter, maar het is
een wereld van verschil.
Ook voelen wij hier in de Kamer niet de pijn van de torenhoge boetes als je in de enorme stapel van de administratie
per ongeluk een vinkje verkeerd hebt gezet of een verkeerde
mestcode hebt ingevuld. Wij voelen niet de pijn van het
betalen van de rekening van de bedrijfsadviseur die vergeten is om op een knop te drukken waardoor de boer de
inkomenstoeslag misloopt, met als gevolg dat diezelfde
boer geen idee heeft hoe hij dat jaar moet rondkomen. De
inkomenstoeslag is, hoe triest het ook klinkt, voor veel
boeren keihard nodig om rond te kunnen komen. Ja, maar
alle boeren zijn miljonair. Nee, boeren zijn niet allemaal
miljonair. Kapitaal zit vaak in hun grond en stenen, maar
we weten allemaal dat je grond en stenen niet kunt eten.
We moeten kijken wat het besteedbare inkomen is van een
boer. Gisteren op het Malieveld sprak ik twee boeren die
moeten rondkomen van €1.200 tot €1.300 in de maand. Ze
werken 80 uur per week.
Een derde van de boeren leeft zelfs onder de armoedegrens
en dan hoor ik hier mensen praten over pijn voelen, over
verdienvermogen en over bijbaantjes in landschapsbeheer.
Dat is beheer waar ze met subsidies voor betaald zouden
moeten worden en vervolgens zijn die boeren dan weer
afhankelijk van de overheid voor hoeveel ze voor dat landschapsbeheer krijgen en of dat bedrag altijd zo zal blijven.
Intussen wordt maar geroepen door sommige partijen dat
boeren alleen maar subsidies willen, dat ze aan het subsidieinfuus liggen. Je zult maar 80 uur in de week werken, daar
te weinig mee verdienen en dan te horen krijgen dat je
gesubsidieerd het landschap kunt gaan beheren. Alsof dat

8 juli 2021
TK 99

99-63-6

een schande is. Als de plaatselijke cafébaas het plein hiervoor moet gaan onderhouden, verlangen wij dan ook dat
hij dat onderhoud zelf gaat betalen?
Voorzitter. Ik snap ook wel dat er wordt ingezet op landschapsbeheer, want daar vallen vele miljoenen aan subsidiegeld op te strijken. Dat gebeurt ook, maar met name
door ngo's. Zij weten de weg naar de subsidiepotten heel
goed te vinden. Subsidie voor boeren is een vies woord,
terwijl zij dankzij subsidies betaalbaar voedsel kunnen
maken voor ons. Subsidies voor ngo's staan nooit ter discussie. Ik stel dat wel ter discussie.
Elk jaar krijgen die organisaties tientallen miljoenen euro's
aan donaties van bijvoorbeeld de Postcodeloterij, die soms
wel het 151ste Kamerlid lijkt te zijn met het sponsoren van
de groene lobby die bij sommige politieke partijen vervolgens kind aan huis zijn, partijen die de groene agenda van
diezelfde ngo's uitvoeren. Let wel, alleen al van de Postcodeloterij kregen natuur-, milieu- en dierenorganisaties sinds
1990 1 miljard euro. En wat doen die landschapsbeheerders
nu eigenlijk? Krijgen we wel waar voor ons geld? Want het
gaat volgens hen kennelijk alleen maar slechter met de
natuur. Is dat de reden dat zij zo hard wijzen naar de boeren
en daarmee hun eigen falen verhullen? Beste voorzitter,
deze week leerde ik bijvoorbeeld het woord "kletskoekbomen". Het woord duidt op het lukraak planten van bomen
die helemaal niet horen op de plek waar ze geplant worden.
Vervolgens wil die boom niet groeien en krijgt iedereen de
schuld, behalve degenen die die boom daar nooit hadden
moeten neerzetten.
Voorzitter. Er is geen kloof tussen boer en burger. Er is een
kloof tussen boeren en de overheid. Die kloof lijkt alleen
maar te groeien. Het is noodzakelijk dat we in samenspraak
met de sectoren regels opstellen, maar vooral ook overbodige en bureaucratische regels gaan schrappen. Het is
noodzakelijk dat we goed kijken naar de doelen van de
subsidieregels. De varkenshouderij heeft bijvoorbeeld
meerdere keren gewaarschuwd voor het misbruiken van
de saneringsregeling voor stikstofdoelen. De subsidieregeling ging oorspronkelijk niet om stikstof, maar om geur. Ik
zeg nogmaals: het is een regeling die door de varkenshouderij zelf is ontworpen. Men voelt zich daar namelijk wel
degelijk verantwoordelijk voor een goede leefomgeving.
Uiteindelijk wordt het doel niet bereikt en staat niet de
minister, maar de varkenshouderij in een slecht daglicht.
Waarom luisteren we niet beter naar elkaar? De boeren zijn
onze experts. Zij hebben ideeën, maar ze worden lamgeslagen, ze zijn moe, ze weten niet waar ze aan toe zijn en ze
voelen zich niet gehoord.
Voorzitter. "Hoe minder boeren, hoe beter": ik weet dat er
partijen zijn die het prachtig zouden vinden. Zij denken dat
ons land beter af is zonder boeren. Ik voorspel dat het zonder boeren hard achteruitgaat. De relatief goedkope boerengrond wordt straks dure bouwgrond. Ons land slibt dicht,
de milieubelasting neemt alleen maar toe, het landschapsbeheer wordt onbetaalbaar en het platteland verdwijnt. Elk
jaar verliest Nederland 7.000 hectare landbouwgrond, vooral
aan verstedelijking en wegen. Vinden we het gek dat biodiversiteit minder wordt met de komst van woningen, industrie en allemaal tegeltuinen? Boerenlandvogels en weidevogels heten niet voor niks zo.

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

De laatste decennia is het areaal landbouwgrond hard
achteruitgegaan. Sinds 1950 verloor Nederland 525.000
hectare landbouwgrond. En als het zo doorgaat, komt daar
tot 2050 nog eens 300.000 hectare verlies aan landbouwgrond bij. Deels is het ook voor de natuur, maar weidevogels vind je niet in een eikenboom, en een grutto vind je
ook niet op de heidevelden. Of denken we dat er meer
weidevogels komen als je elk jaar duizenden hectares
landbouwgrond omzet in wegen, bouwgrond of natuur?
Voor biodiversiteit is niet stikstof de bepalende factor, maar
in eerste instantie het leefgebied. Een te klein leefgebied
doet soorten verdwijnen. Gek genoeg horen we die boodschap amper, want dit houdt in dat we juist meer platteland
nodig hebben in plaats van minder. Dat is voor sommige
partijen een ongemakkelijke waarheid.
Voorzitter. Ik kom terug op de slotwet. Laten we het geld
dat we beschikbaar hebben, goed gebruiken. Het is slecht
nieuws dat een subsidieregeling voor brongerichte aanpak
van emissies niet wordt opgebruikt. Wat gaat de minister
doen om de sector beter te betrekken? Of laat ik het anders
zeggen. Gaat de minister beter luisteren naar de input
vanuit de sector, om er samen voor te zorgen dat we stappen kunnen zetten? De boeren hebben onze hulp daarbij
hard nodig en kunnen dat niet alleen.
Ik kom even terug op het PBL-verhaal. Het Planbureau voor
de Leefomgeving zegt niet dat de veehouderij onhoudbaar
is. Het PBL zegt dat krampachtig vasthouden aan kritische
depositiewaardes — voor de leken: dat is de neerslag in de
natuurgebieden — ertoe leidt dat open veeteelt en akkerbouw uit Nederland verdwijnen. Dát is wat het PBL zegt.
Als we daaraan vasthouden, zal open veeteelt en akkerbouw
verdwijnen. Het PBL heeft niet gezegd: de veehouderij moet
weg uit de Gelderse Vallei, het Groene Hart en Noord-Brabant. Dat staat helemaal niet in dat rapport.
Martijn Vink, senior onderzoeker van PBL, en hoofdauteur,
zegt zelfs dat een focus op die kritische depositiewaarden
onnodig is. In de Vogel- en Habitatrichtlijn wordt het woord
stikstof helemaal niet eens genoemd. Er staat dat Nederland
natuurgebieden goed moet onderhouden. Er staat in die
Vogel- en Habitatrichtlijn helemaal niet hoe Nederland dat
moet doen. Dat is aan de politiek; die keuze is aan óns. Wíj
kiezen daarvoor. Je kunt ook zeggen ...
De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas, ik wil u even onderbreken. U bent
aan een onderwerp begonnen dat naar mijn idee niet
helemaal past bij de behandeling van de slotwet.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nou ja, het kwam hier voorbij, dus ik dacht: ik zal er ook
wat over zeggen.
De voorzitter:
U kunt nog één zin toevoegen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik wil inderdaad nog één zin toevoegen. Diezelfde hoofdauteur van het PBL zegt ook: stel niet de laagste KDW's als

8 juli 2021
TK 99

99-63-7

langetermijndoel, maar doe wat de Vogel- en Habitatrichtlijn
ook voorschrijft, namelijk de natuurkwaliteit verbeteren.
Het is niet de natuur die lijdt onder de boeren, het zijn de
boeren die lijden onder de politiek.

De heer Boswijk (CDA):
Ik heb mijn nek uitgestoken. U stond gisteren op het
podium. U zegt zelf: ik heb geen pasklare oplossingen. Dat
maakt mij ...

Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Boswijk heeft nog een hele korte vraag
aan u.
De heer Boswijk (CDA):
Voorzitter. Ik hou het bij één interruptie vanavond, maar
wel een fundamentele. We zitten hier nu 100 dagen en ik
hoor beschrijvingen van de sector ... Er zijn hele grote uitdagingen, dat zie ik ook. Maar als we helemaal niks doen,
dan halveert de sector automatisch. En waar ik me zo aan
stoor, is dat u continu mensen zit af te fakkelen. Neem LTO.
Die kwam op 25 mei met een ambitieus plan kwam. Ze
steken hun nek uit en mevrouw Van der Plas reageert als
volgt: "BBB is verbijsterd dat nota bene een boerenorganisatie met zo'n plan komt." Op die dag heb ik op Twitter —
ik ben het niet met hele plan eens — het voor ze opgenomen, want ik vind het moedig dat ze in deze tijd de status
quo doorbreken. Vervolgens krijg ik daarop een reactie van
mevrouw Van der Plas: "Misschien moeten ze eens eisen
gaan stellen dat er meer gemeten gaat worden." Nou, het
mooie is: dit staat exact in het LTO-plan. Vervolgens is de
tweet gewist. Ik had hem gelukkig nog opgeslagen. Een
paar dagen later ...
De voorzitter:
Meneer Boswijk, alstublieft ...
De heer Boswijk (CDA):
Excuus voorzitter, maar ik maak het toch even af. Mijn vraag
is: leest u alstublieft eerst en fakkelt u niet elke keer alles
af, want dat polariseert alleen en brengt een oplossing niet
verder. Op 25 juni zette mevrouw Van der Plas een filmpje
online op Facebook: "Beste meneer Veerman, beste meneer
Erisman, ik heb uw plan gelezen via de media dat de boeren
weggejaagd moeten worden uit de Veluwe en de Gelderse
Vallei." Allereerst, lees rapporten zelf ...
De voorzitter:
Nee, uw vraag is helder, uw boodschap is helder.
De heer Boswijk (CDA):
... en niet via de media. Er is geen plan van ...
De voorzitter:
Meneer Boswijk!
De heer Boswijk (CDA):
... meneer Veerman en meneer Erisman en er stond ook
helemaal niet in dat er moet worden leeggeveegd. Vervolgens stond u gisteren op het podium.

Tweede Kamer

De voorzitter:
Meneer Boswijk!

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

De voorzitter:
Nee, ik vind dit echt vervelend. Ja, het maakt u heel woest,
maar u weet ook welke avond het is. Dan kunnen uw interrupties een heel stuk korter en een heel stuk bondiger.
Mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Het is jammer: Derk, de heer Boswijk en ik zouden gisteren
koffiedrinken, maar dat kon niet doorgaan vanwege debatten.
De voorzitter:
Misschien moet u dat vanavond nog even doen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik denk dat het een goed idee is om dat te doen. Ik wil wel
op één ding reageren. Ik maak wel bezwaar tegen het woord
"affakkelen", want ik fakkel niet af, ik ben kritisch. Iedereen
mag kritisch zijn in dit land. We leven hier in een democratische rechtsstaat en ik mag gewoon kritisch zijn op plannen.
Daar kunt u het niet mee eens zijn; dat vind ik helemaal
prima. Maar nogmaals, ik fakkel niks af. Ik ben kritisch.
Sterker nog, over het hele stikstofgebeuren: het staat
gewoon in ons verkiezingsprogramma dat wij vinden dat
die hele stikstofwet van tafel moet. Dus u zult mij nooit
horen zeggen bij een plan dat wij meegaan in de stikstofmaatregelen. U zult nooit horen dat wij dat goedvinden,
want die hele stikstofwet moet van tafel, omdat ...
De voorzitter:
Meneer Boswijk.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
... de metingen niet deugen, omdat er aannames en
modellen zijn. Dat is wat wij willen: eerst terug naar de
tekentafel.
De voorzitter:
Ik denk dat het beste is dat u een kopje koffie gaat drinken
met elkaar, in plaats van hier ... Want dit kan nog eindeloos
doorgaan.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dat lijkt mij ook.
De heer Boswijk (CDA):
Nog een laatste punt. Ik denk dat het niet alleen over stikstof
gaat. Er zijn hele grote uitdagingen ...

8 juli 2021
TK 99

99-63-8

De voorzitter:
Uw punt is duidelijk.
De heer Boswijk (CDA):
... en de sector rekent op perspectief en niet op polarisatie.
Onze woorden doen ertoe en daarom noem ik het toch echt
"affakkelen".
De voorzitter:
Uw punt is duidelijk. Daar gaat u een kopje koffie over
drinken.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Een laatste opmerking daarover. Onze woorden doen ertoe?
Niemand heeft gezegd dat uw woorden er niet toe doen.
Ook ik mag gewoon kritisch zijn op die woorden.
De voorzitter:
Oké, punt.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dat lijkt me trouwens een heel gezonde verstandhouding
in Nederland, dat we kritisch zijn op elkaar. We hoeven het
nooit met elkaar eens te zijn. Je kan ook zeggen: let's agree
to disagree.
De voorzitter:
Kijk, en dat in volmondig Nederlands. We gaan tot slot naar
de heer Van Campen. Ik ben benieuwd naar uw bijdrage
na dit intermezzo. Nog even het haar goed.

Dat zijn urgente vraagstukken waarover wij in dit huis de
komende jaren het gesprek moeten voeren. Het gaat niet
alleen over de boerenbedrijven, het gaat over gemeenschappen, over noaberschap, over omzien naar elkaar en over
het platteland en de landbouw als onderdeel van de
Nederlandse cultuur.
Maar we moeten wel op een verantwoorde manier omgaan
met de afspraken die we met elkaar hebben gemaakt. We
moeten ook constateren, zie de stikstofproblematiek, dat
we ons de afgelopen vijf, tien, twintig jaar misschien niet
hebben gerealiseerd wat we ons op de hals hebben gehaald.
Misschien moeten we de komende jaren oplossingen zoeken voor problemen die we eigenlijk al eerder hadden
moeten oplossen. Daar zijn we allemaal misschien een
beetje eigenaar van. Maar dat schept ook de verantwoordelijkheid om elkaar daarover in de ogen te kijken.
Dat is wat ik collega Boswijk hoor zeggen, wat ik collega
Van der Plas hoor zeggen, wat ik collega De Groot hoor
zeggen, ieder op zijn eigen manier, met zijn eigen oplossingen, maar wel zoekend naar dat eerlijke verhaal. Dat hoor
ik de minister zeggen en dat zie ik de minister doen bij het
schrijven en verdedigen van de stikstofwet en bij de slotwet.
Hoe gaan we om met de middelen voor de warme sanering
van de varkenshouderij? Kan dat iets betekenen voor stoppende kalverboeren, zodat dat misschien ruimte geeft om
andere boeren binnen die sector perspectief en ruimte te
geven?
Ik denk dat dat de dure plicht is die ons te wachten staat,
om met elkaar te kijken naar de opgave die voor ons ligt,
om de ruimte te zoeken, om de maatregelen te nemen die
perspectief schetsen voor de landbouwsector, waar we
allemaal wel wat bij voelen, maar gewone boerengezinnen,
mensen aan de keukentafel, het gesprek voeren over hun
toekomst. Veel wijsheid wens ik de minister toe.
Dank u wel.

De heer Van Campen (VVD):
Dat is altijd belangrijk, voorzitter.
Voorzitter, dank u wel. De emoties lopen hoog op en dat is
niet zo gek. Dat hebben we gisteren ook kunnen zien op het
Malieveld; een aantal collega's verwees er ook naar. Stuk
voor stuk ondernemers, boeren — jong, oud, extensief,
intensief, biologisch en in welke vormen de landbouw verder nog rijk is — die opkwamen en zich lieten horen over
hun toekomst. Ik mocht daar bij zijn en ik vond dat heel
inspirerend. Ik zag daar mensen die zich stuk voor stuk
zorgen maakten over hun bedrijf, over de opgaven waarover
wij hier met elkaar — nu slechts 100 dagen in dit mandaat
en nog honderden dagen voor ons, als het goed is — van
gedachten moeten wisselen. We lezen rapport na rapport.
Een aantal van de rapporten is vanavond al voorbijgekomen. Ik hoop dat er gelegenheid is om daar als commissie
nog eens nader, in detail, met elkaar over te kunnen spreken, omdat de rapporten zo technisch zijn dat ze nuance
vragen. Die zijn niet te vervatten in een krantenkop die gaat
over het voortbestaan van een hele sector, want het is niet
alleen een sector, het gaat om het leven van boerenfamilies.
Het gaat om gesprekken die gevoerd worden aan de keukentafel. Neem ik het bedrijf van mijn ouders over? Durf ik
het aan om nu die verplichting aan te gaan? En zo ja, kan
ik dan de komende 20, 30 jaar nog een boterham verdienen
in die agrarische sector, op dat boerenbedrijf?

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

De voorzitter:
Dank u wel. De minister heeft aangegeven dat ze vijf
minuten nodig heeft voor het overgaan tot de beantwoording.
De vergadering wordt van 21.47 uur tot 21.52 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik geef de minister het woord. Ik hoop dat zij bondig de vele
vragen van met name de Partij voor de Dieren kan beantwoorden. Ik heb met de Partij voor de Dieren afgesproken
dat maximaal drie interrupties worden gepleegd. Eens kijken
hoever we komen.

Minister Schouten:
Voorzitter. Ik weet niet hoe het met u is, maar zo'n laatste
avond, net voordat je met reces gaat, maakt mij altijd een
klein beetje melancholisch. Dan ga je inderdaad terugblikken: hoe is het jaar eigenlijk geweest, is het goed gegaan
of is het minder goed gegaan? Voor velen van u is het
inderdaad ook nog de eerste keer dat u in deze bankjes zit.
Het is best bijzonder. Ik heb ze niet meegeteld, jullie wel.
100 dagen. Ik kan me best voorstellen dat je op zo'n avond

8 juli 2021
TK 99

99-63-9

— ik doe dat wel — nog eens even terugkijkt naar alles wat
er is gebeurd. Vanavond is dat extra bijzonder, want het is
ook echt de laatste keer dat we hier staan. Het maakt mij
een beetje weemoedig, moet ik zeggen. Ik loop hier sinds
2006 rond. Er zijn er die hier nog veel langer rondlopen,
maar …
De voorzitter:
Nou, dan bent u wel een van de ouderen onder ons.
Minister Schouten:
Nou, wrijf het er nog maar een even in, voorzitter. Dank u
wel. Haha.
De voorzitter:
2006?
Minister Schouten:
Ja, als medewerker, hè. Ik moet wel even eerlijk zijn, voorzitter. Toen was ik medewerker.
Er is letterlijk heel veel historie in dit gebouw. Vanavond
hebben we eigenlijk ook een soort van terugkijkdebat.
Tenminste, het gaat over de slotwet en het jaarverslag en
dan kijk je ook terug, maar dat is door een aantal van uw
leden ook letterlijk gedaan.
Voorzitter. Toen ik dat hoorde, moest ik even teruggaan
naar toen ik hier drie, bijna vier jaar geleden stond. In een
van de eerste debatten heb ik toen een soort van mijn
geloofsbrieven op tafel gelegd. Wat was nou mijn doel als
minister van Landbouw? Wat wilde ik graag gaan bereiken?
Als nieuwe minister heb je alle goede ideeën en goede
moed om ervoor te gaan. Wat ik toen in een van de eerste
debatten heb gezegd, was: het is mijn ambitie om partijen
niet uit elkaar te gaan spelen, maar om te kijken wat ons
verbindt, om te kijken hoe je in een toch al gepolariseerd
veld met elkaar verder kunt komen in plaats van dat je kunt
benoemen wat die ander allemaal niet goed doet. Volgens
mij heb ik het toen letterlijk zo genoemd: hebben wij het in
ons, hebben wij het vermogen om van de eigen tegel af te
komen, op de tegel van de ander te stappen en te bedenken
wat die ander nou precies drijft? Niet om het daar dan
meteen mee eens te zijn, want dat is, denk ik, heel vaak niet
het geval. Maar in het leven gaat het heel vaak om eerst
begrijpen om daarna ook begrepen te worden.
Juist als volksvertegenwoordigers hebben wij — ik ben nu
minister, dus ik ben geen volksvertegenwoordiger; overigens ben ik het op dit moment formeel allebei, maar ik sta
hier maar even als minister — aan de ene kant de mogelijkheid om scherp het debat te voeren en elkaar echt uit te
dagen: waar sta je en wat wil je eigenlijk? Maar volgens mij
hebben wij als volksvertegenwoordigers ook allemaal de
dure plicht om te zoeken naar hoe we met elkaar verder
komen. En dat schoot vanavond wel even door mij heen
toen ik alle verhalen hoorde. Toen dacht ik wel: zijn we nou
in die vier jaar, ben ik nou in die vier jaar — laat ik het maar
bij mezelf houden — zoveel verder gekomen? Ik ga die vraag
niet beantwoorden. Overigens heb ik vanavond voor mijn
gevoel heel veel retorische vragen gehad. Ik weet niet of ik
geacht werd om op elke vraag een inhoudelijk antwoord te
geven, want ik had het idee dat de antwoorden allemaal al

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

vaststonden — ik zal straks nog een poging doen om een
aantal vragen wel te beantwoorden — maar dat wil niet
zeggen dat die scherpe vragen niet aan mij gesteld mogen
worden. Helemaal niet. Ik ben hier om verantwoording af
te leggen. Ik ben hier om te zeggen wat er misschien niet
goed ging, maar ook om te zeggen wat er wel goed ging
en, in ieder geval, wat ik heb geprobeerd.
Het enige wat ik wil zeggen, is: als u deze zomer nog wat
tijd over heeft, bedenkt u zich dan hoe wij met dit land
verder komen. Bedenkt u zich hoe wij hier met de landbouw
en de natuur verder komen. Bedenkt u zich wat misschien
die ander drijft waar je het helemaal niet mee eens bent.
Vraag die ander misschien inderdaad eens om dat kopje
koffie, om daar eens beter achter te komen. Maar bedenk
vooral: wat heeft dit land nodig en hoe kunnen we daar met
elkaar onze rol in vervullen? Dat is het enige wat ik eigenlijk
hoop naar aanleiding van dit debat.
Dan heb ik nog een aantal vragen gekregen. Ik moet die
van de voorzitter heel kort en bondig beantwoorden. Ik ga
een poging doen. Dat zal allemaal niet lukken en weer
scherpe vragen opleveren, die ik dan allemaal met liefde
zal proberen te beantwoorden.
Mevrouw Vestering vraagt naar de stikstofwet. Gaat die
wel ver genoeg? Is daar nooit op gewezen? Sterker nog, ik
heb de Kamer daar zelf op gewezen. Ik heb gezegd dat we
wisten dat de doelen in de wet, die initieel voor 2030 en
daarna ook nog voor 2035 vaststonden, niet voldoende
waren. Ik ben dus zelf degene geweest die heeft gezegd dat
die wet niet ver genoeg gaat en dat we daar nog nadere
invulling aan moeten gaan geven. Ik wil er wel op wijzen
dat er echt stappen zijn gezet — de een kan die te ver vinden
gaan, de ander weer niet — in een dossier dat jarenlang
misschien wel als een probleem werd gezien, maar waarbij
werd geprobeerd dat probleem te omzeilen, om het zo maar
te zeggen. Dan zeg ik het ook de heer Van Campen na: we
hebben op sommige punten soms ook te veel weggekeken
en we moeten nu erkennen dat er een aantal zaken opgepakt
moeten worden. Deze wet heeft een begin daarmee
gemaakt. Dat was ook broodnodig.
Dan kom ik op de vraag of er geleerd is op het terrein van
het verbeteren van de brandveiligheid. Hoe kijk ik daarop
terug? Ik heb al vaker gezegd dat elke stalbrand vreselijk
is. Het is vreselijk voor de dieren. Het is ook vreselijk voor
de boeren. Ik ken geen boer die denkt: nou, jammer dan,
we gaan zo maar weer door. Het raakt iedereen. Ik heb, ook
naar aanleiding van het rapport van de OVV, de hand in
eigen boezem gestoken. Ik heb gezegd: ja, ik had daar
misschien scherper op moeten zijn en ik had daar meer
stappen moeten zetten. Ik heb ook aangegeven dat wij nu
werken aan een reactie op het OVV-rapport en dat ik met
die blik de reactie zal formuleren. Die komt zeer binnenkort
naar uw Kamer toe. Dan kunt u weer beoordelen of die
voldoende is of niet.
De nertsenfokkerij. Ik parafraseer even wat mevrouw Vestering daarover zei, dus neem het niet te letterlijk. Ze zei dat
ik grote risico's heb gelopen door mijn beleid rondom de
nertsenfokkerij. Zij verwees daarbij ook nog naar Denemarken. Ik heb toevallig vorige week nog even de Deense collega gesproken om nog eens terug te blikken op dit dossier.
We kwamen elkaar tegen in Luxemburg. De Denen hebben
daarbij een heel groot probleem gehad. Dat probleem

8 juli 2021
TK 99

99-63-10

hebben ze nog maar nauwelijks kunnen oplossen. Daar zijn
nertsen begraven. Die moesten weer opgegraven worden,
omdat het de waterkwaliteit raakte. Je kunt het als voorbeeld nemen van een land waar het allemaal heel goed is
gegaan. Dat mag. Ik denk dat we op de manier waarop wij
het hebben aangepakt, ervoor hebben gezorgd dat risico's
van covid in de nertsenfokkerij zijn weggenomen. Ik denk
dat we dat, zoals de Kamer heeft gevraagd, op een manier
hebben gedaan die recht deed aan de boeren die dat betrof.
We hebben dat op een zeer korte, maar nette manier afgewikkeld. Dat zal allemaal te weinig zijn geweest voor
mevrouw Vestering, maar als ik het dan vergelijk met
andere landen, denk ik: er zijn momenten dat ik meer van
mezelf baal. Ik denk dat we hier toch echt wel stappen
hebben gezet die juist aan allebei die zaken recht hebben
gedaan.
Dan de hittestress. We weten niet hoe het deze zomer gaat,
maar we zien steeds meer zomers waarin dat een probleem
oplevert en waarin er telkens echt dierenwelzijnsproblemen
optreden. Vandaar ook mijn pleidooi in Brussel, in Europa,
om juist ook bij dat vervoer, bij die langeafstandstransporten, echt meer maatregelen te nemen. Het is een stroperige
weg, maar we komen stapje voor stapje verder. Ik wijs er
overigens op dat het niet alleen gaat over transport per
weg, maar ook over transport per boot. We hebben de
afgelopen weken heel hard gewerkt om stappen vooruit te
zetten in Europa om de langeafstandstransporten per schip
aan strengere regels te laten voldoen. Ik mag er toch wel
even op wijzen dat het dankzij Nederland is geweest dat dit
is gebeurd, want heel veel lidstaten vonden het wel prima
zoals het was. Ook hier heb ik al eerder aangegeven dat we
steeds weer kijken welke maatregelen er nodig zijn. Dat
gaat bijvoorbeeld om het hitteplan, om de inzet van de
NVWA om bij hoge temperaturen te controleren hoe er met
dierenwelzijn wordt omgegaan. Er is heel specifiek gevraagd
waarom er in Nederland pas bij 35 graden wordt opgetreden
en niet bij 30 graden, zoals in Europa. Dat is omdat het in
Nederland om kortere transporten gaat. In Europa gaat het
over transporten van acht uur. Dat is niet de lengte van de
transporten die wij in Nederland binnen het land hebben.
Zodra je langere transporten hebt, geldt die grens van 30
graden.
Mevrouw Vestering heeft een aantal moties aangekondigd.
Die wacht ik gewoon maar eventjes af. Die zal zij zo meteen
wel indienen. Zij heeft nog een aantal opmerkingen
gemaakt, waaronder die over de motie over de haas en het
konijn. Zij vroeg: waarom voert de minister die niet uit? Ik
heb gezegd hoe ik die uitvoer. Daar is de Kamer ook over
geïnformeerd, dus u weet precies wat ik daarin aan het
doen ben.
Dan kom ik bij de heer Boswijk.
De voorzitter:
Maar niet dan nadat mevrouw Vestering een vraag heeft
gesteld.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Dank voor de uitgebreide reactie op de gestelde vragen, de
scherpe vragen zoals de minister zei. Ik heb een concrete
vraag over de uitvoering van de motie over de haas en het
konijn. De Kamer vraagt daarin vrij duidelijk om deze twee

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

diersoorten van de lijst met vrij bejaagbare soorten af te
halen. We vragen niet om een onderzoek, we vragen niks
ingewikkelds, we vragen puur en alleen: minister, haal deze
twee diersoorten van die lijst af. De minister doet dat niet.
Voordat ik hier in tweede termijn op terugkom, wil ik heel
graag weten of de minister dit alsnog gaat doen. Vanaf 15
augustus mag er weer geschoten en gejaagd worden op
het konijn. Gaat de minister deze motie alsnog uitvoeren
zoals deze is bedoeld door de Kamer?
Minister Schouten:
De hazen en konijnen zijn op de lijst terechtgekomen in de
laagste categorie "gevoelig", omdat hun populaties zijn
afgenomen. De populaties hazen en konijnen zijn echter
nog wel talrijk. Het is niet zo dat er nu geen hazen en
konijnen meer rondlopen. Een Rode Lijstvermelding is niet
gelijk aan een slechte staat van instandhouding. Als ik de
jacht zou sluiten — dat is een wetswijziging — dan moet ik
aantonen dat de staat van instandhouding in het geding is.
Vandaar dat ik dat onderzoek. Als blijkt dat de staat van
instandhouding in het geding is, dan zal ik stappen ondernemen.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Ik vind het prachtig dat de minister nog verder onderzoek
wil doen naar hoe het nu daadwerkelijk staat met de haas
en het konijn, maar dat is niet de opdracht van de Kamer.
Ik vraag de minister nogmaals om die serieus op te pakken
om te voorkomen dat we vanaf 15 augustus weer op
konijnen kunnen schieten. Anders zullen we weer de situatie
krijgen dat de Partij voor de Dieren op een vooravond
moties of amendementen moet gaan indienen om de wet
zelf te wijzigen en deze twee diersoorten van de lijst af te
halen. Dus nogmaals de vraag: gaat de minister die motie
uitvoeren?
Minister Schouten:
Voorzitter, ik heb net aangegeven hoe ik die uitvoer.
De voorzitter:
Dan zijn jullie het niet eens.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Nog een laatste vraag. Ik heb ook nadrukkelijk gevraagd
hoe het nu zit met de varkensrechten. Ik heb gezegd dat …
De voorzitter:
Daar is de minister geloof ik nog niet aan toegekomen in
haar bewoording, of wel?
Minister Schouten:
Nou, ik moest kort op alle vragen ingaan. Ik doe een poging,
maar …
De voorzitter:
Dat is waar. Wat is uw vraag, mevrouw Vestering?

8 juli 2021
TK 99

99-63-11

Mevrouw Vestering (PvdD):
Ik heb duidelijk uitgelegd dat er een heel raar soort kringloopsysteem is ontstaan bij de minister bij het vrijkopen
van de varkensrechten. In de regio zuidoost worden varkensrechten vrijgekocht. Elders raakt zij ze nog niet aan de
straatstenen kwijt. Dan worden ze weer verkocht aan regio
zuidoost. Nu zijn we weer in dezelfde situatie terechtgekomen en worden er uit dezelfde regio weer varkensrechten
opgekocht. Dat lijkt me toch niet de kringloop die de
minister voorziet.
Minister Schouten:
De varkensrechten waar mevrouw Vestering het over heeft,
komen uit de zogenaamde ROK-regeling. De ROK-regeling
is van voor de tijd van dit kabinet. Die was van een vorig
kabinet. In de jaren 2016 en 2017 is de regeling opgezet.
Die werd gevuld met crisismiddelen, crisisgelden, vanuit
Europa die daar toen vrij zijn gekomen. De uitvoering van
de regeling is destijds belegd bij een ontwikkelbedrijf. Dat
ontwikkelbedrijf kocht die rechten op. Die konden vervolgens tegen een vergoeding weer uitgegeven worden aan
duurzame bedrijven. Dat zat in de ROK-regeling. Nogmaals,
die is niet van mij. Die is van voor die tijd, maar die bestond
wel. Met ROK-regeling kon je de rechten gewoon weer uitgeven. De varkensprijzen zijn daarna gekelderd. Daarom
kwam fase twee van die regeling in gevaar. Dat was het
weer uitgeven van de rechten aan duurzame bedrijven.
Daarom is besloten dat de rechten in fase twee doorverkocht konden gaan worden. Dat was allemaal binnen een
regeling die al bestond. Dat was voordat wij begonnen met
de Srv, de huidige regeling voor de opkoop van de varkensrechten. Daar hebben we ook van geleerd, want de warme
sanering van de varkenshouderij heeft een hele andere
opzet. Daar is besloten om rechten door te halen, zoals
mevrouw Vestering ook weet. Dat is heel wat anders dan
wat de ROK-regeling betrof. Nogmaals, dat was een regeling
die al bestond toen ik aantrad.
De voorzitter:
Mevrouw Vestering, kort op dit onderwerp.
Mevrouw Vestering (PvdD):
De minister heeft zelf toestemming gegeven om de rechten
die zijn vrijgekocht weer te verkopen in het gebied waar ze
eerder zijn opgekocht, nota bene met korting. Dat is dubbel
belastinggeld dat betaald is voor deze varkensrechten. Mijn
vraag is dus: waarom heeft de minister daar toestemming
voor gegeven? Gaat het bij de varkensrechten die nu van
de markt af worden gehaald om de volledige 100%? Of is
het nu nog steeds het geval dat op het moment dat varkensrechten worden opgekocht met belastinggeld varkenshouderijen elders gewoon kunnen uitbreiden?
Minister Schouten:
De varkensrechten die worden opgekocht, worden doorgehaald. Het is wel zo dat door sommige bedrijven varkensrechten geleased worden. Die kan ik niet opkopen, want
die zijn van iemand anders en die worden weer teruggegeven aan degene die de rechten heeft verleased. De rechten
die in het bezit zijn van de varkenshouder van wie ze worden
opgekocht, worden doorgehaald.

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

De voorzitter:
Gaat u verder.
Minister Schouten:
Ja. Dan kom ik bij de heer Boswijk. De heer Boswijk deed
een poging tot een verbindend betoog. Hij heeft de afgelopen periode ook steeds gezocht naar: hoe kun je eigenlijk
oplossingen formuleren voor de grote problemen die er
zijn? Dan heb ik het niet alleen over de grote problemen op
het gebied van milieu, klimaat of wat dan ook, maar ook
over grote problemen voor de boeren. Ik onderken met de
heer Boswijk dat eigenlijk het ergste wat de boeren overkomt, is dat ze heel veel onzekerheid hebben. Dat ze niet
meer weten waar ze aan toe zijn. Dat trek ik me ook aan. Ik
vind ook dat we daar meer duidelijkheid over moeten gaan
bieden en dus ook meer richting moeten gaan geven aan
de manier waarop je verder komt in een aantal discussies.
Dat betreft dan onder andere klimaat, bodem, water en
stikstof.
Ik zie dat de heer Boswijk dat ook doet, ook met zijn visie.
Ik heb die nog niet helemaal gelezen, moet ik eerlijk
bekennen. Ik had wat drukke dagen, maar die ligt klaar voor
het weekend. De heer Boswijk heeft vanavond zelf al wel
geformuleerd in zijn bijdrage wat hem daarbij heeft gedreven. Dat is wat ik vanavond heb proberen te zeggen: als je
eerst je motivatie en je drijfveren neerlegt, kun je zoeken
naar wat verbindt met de ander en naar datgene waarop
je elkaar af en toe misschien ook flink moet bevragen, om
te kijken of je verder kunt komen. Ik herken veel van wat de
heer Boswijk zegt, bijvoorbeeld over rentmeester zijn, over
het oog op de lange termijn en over het historisch perspectief in het oog houden. Maar ook: oog hebben voor de
leefomgeving.
Wat ik moedig van hem vind — sta mij toe om dat zo te
formuleren, voorzitter — is dat hij zegt: het systeem waar
we in zitten, brengt eigenlijk niemand verder. Dat is best
een ingewikkelde boodschap als mensen niet anders weten
dan dat ze in dat systeem moeten werken. Dan kom ik weer
terug op mijn beginpleidooi: het is onze taak om ervoor te
zorgen dat we de goede stappen zetten om dat systeem zo
aan te passen. Dat is echt een proces van zoeken naar de
goede stappen die daarvoor nodig zijn. Aan de ene kant
moeten we er wel voor zorgen dat de boer weer een betere
prijs krijgt voor het waardevolle voedsel dat hij maakt en
dat hij de erkenning daarvoor krijgt. Aan de andere kant
moeten we recht doen aan de natuur en aan bodem, lucht,
water en leefomgeving. Zolang het mij gegeven is om op
deze plek te zitten, ga ik graag de zoektocht met de heer
Boswijk aan.
Hij had nog een aantal concrete vragen, onder andere over
de landschapsgronden, zoals hij het noemde. Hij noemde
het als een soort tussenvorm tussen gronden die echt voor
de landbouw zijn en gronden die alleen voor natuur worden
aangemerkt. Ik ben wel geïnteresseerd in de ideeën die de
heer Boswijk daarover heeft. Wij hebben natuurlijk al gezegd
dat je ook overgangszones gaat krijgen in het natuurtraject
dat rondom de hele stikstofaanpak zit. Dat zijn zones waarin
je landbouw en natuur veel meer in elkaar laat overgaan.
Er zijn ideeën over hoe je dat zou kunnen doen, maar ik ben
ook zeer geïnteresseerd in de ideeën die de heer Boswijk
heeft om daar functies te kunnen combineren. Op sommige
plekken in het land zal dat nodig zijn. Je kunt daarbij zoeken

8 juli 2021
TK 99

99-63-12

naar én perspectief bieden aan de boer, misschien op een
andere manier dan hij altijd heeft gedaan, én een bijdrage
leveren aan de natuur.
De heer Boswijk koppelde daar gelijk de beheervergoeding
aan. Hij vraagt of ik zou willen onderzoeken of je die
beheergelden, die nu bijvoorbeeld bij de TBO's, de terreinbeherende organisaties, terechtkomen, meer bij de boer
terecht kunt laten komen als hij daar werk voor verricht. Ik
vind dat een interessante gedachte. Ik wil wel gaan kijken
wat daar de mogelijkheden voor zijn. We moeten wel even
goed kijken naar de hoogte van de bedragen, want daar zit
ook vaak het probleem. Dat zeg ik maar meteen, niet om
het gelijk dood te slaan, maar staatssteunproblematiek komt
hier wel vaak om de hoek kijken. Maar ik vind het wel een
uitdaging om te kijken hoe je daar meer combinaties kunt
zoeken. Ik ben ertoe bereid om dat te gaan doen.
Tot slot. Het lijkt wat klef vanavond met de heer Boswijk,
maar ik deel ook dat het PBL-rapport dat is uitgekomen, de
indruk kan wekken dat er in drie provincies geen boer meer
overblijft. Dat hoorde ik mevrouw Van der Plas overigens
ook zeggen. Volgens mij is dat echter niet het punt dat het
PBL wilde maken. Het PBL zei: ga in je aanpak niet alleen
uit van stikstofuitstoot en van depositie, de neerslag dus,
maar kijk naar de staat van de instandhouding van de
natuur, want dat is wat gevraagd wordt in de Vogel- en
Habitatrichtlijn. Dat is precies waar wij met ons beleid op
inzetten. Ik heb ook 5 miljard vrijgemaakt voor natuuraanpak. Dat zit 'm daarin. Dat gaat bijvoorbeeld over de hoogte
van het waterpeil. Wat ik als antwoord op de Kamervragen
al zei: op het moment dat er enorme verdroging is en ik
heb mijn stikstof helemaal gereduceerd, wordt de natuur
er ook niet beter van. Je zult naar het totale complex van
de staat van instandhouding moeten kijken. Ja, daar is
stikstof een onderdeel van, maar er zijn veel meer zaken
onderdeel van. Juist in die combinatie moet je de oplossingen zoeken. Daarmee heb ik gelijk op een opmerking van
mevrouw Van der Plas gereageerd, want zij had er ook
vragen over gesteld.
Mevrouw Van der Plas had nog een concrete vraag over
de subsidies die niet allemaal zijn gebruikt. Ben ik nou eens
een keer van plan om die subsidies met de boeren vorm te
gaan geven? Ik moet haar even op een kleine inconsistentie
in haar betoog wijzen. Ze zei namelijk ook dat de Svb, de
sanering van de varkenshouderij, een regeling van de sector
is. Dit ging nu juist over de niet-gebruikte middelen voor
de Svb. Ik denk dat het wel aantoont dat we die regeling
echt wel in gesprekken met de sector hebben vormgegeven.
Het is dus niet helemaal waar dat wij de contacten niet
zoeken. Volgens mij onderkent mevrouw Van der Plas dat
ook als zij zegt dat die regeling eigenlijk van de sector
afkomstig was.
De middelen die nu niet allemaal gebruikt worden, bijvoorbeeld voor de emissiearme stallen, zijn daarmee niet weg.
Toen wij een aantal programma's opzetten, wisten wij al
dat het van veel factoren afhankelijk was of boeren eraan
willen meedoen. Bijvoorbeeld bij de aanpassing van de
stallen. Dat heeft te maken met onzekerheid, zoals ik net al
noemde. Als je niet precies weet wat de plannen zijn of hoe
je toekomst eruitziet, dan ga je ook geen grote investeringen
aan en ga je daar ook geen subsidie voor aanvragen. Het
onderstreept voor mij nog een keer dat wij dat perspectief
wel moeten gaan bieden en ook meer duidelijkheid moeten

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

gaan geven, omdat we anders die boeren in het ongewisse
laten met alle gevolgen van dien.
Over de kloof die zij constateert, heb ik in mijn inleiding al
wat gezegd. Ik heb er in mijn beleid altijd naar gezocht dat
we respect hebben voor wat de boeren doen en dat we op
waarde schatten dat ons voedsel wordt geproduceerd.
Soms staan we misschien te weinig stil bij wat voor een
voorrecht het is dat wij zo veel voedsel hebben. Soms vergeten we ook weleens waar het vandaan komt. Maar er zijn
ook uitdagingen die we met elkaar moeten aangaan,
waaronder stikstof. Mevrouw Van der Plas is daar kritisch
over. Ze zegt die wet helemaal niks te vinden en daar nooit
in mee te gaan. Ik zou haar toch willen oproepen om mee
te gaan denken over hoe het volgens haar dan wel moet
en hoe de stikstof dan wel gereduceerd moet worden. Dat
is niet alleen door de landbouw, want er zijn ook andere
sectoren, maar óók door de landbouw. Die boodschap
moeten we gaan vertalen. Ik hoop dat mevrouw Van der
Plas met mij gaat meedenken over hoe dat zou kunnen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Meedenken kan natuurlijk altijd; daar sta ik altijd voor open.
Net zoals ik ervoor opensta om koffie te drinken met mensen. Ik ben de kwaadste niet wat dat betreft en ook niet wat
andere dingen betreft trouwens. Nog even over die onzekerheid: het is niet dat die onzekerheid zo erg is omdat
boeren niet weten wanneer ze moeten stoppen of hoeveel
geld ze krijgen als ze worden uitgekocht. De onzekerheid
zit 'm erin dat boeren nadenken over de vraag: mag ik
überhaupt nog wel boer zijn? Dat is het. Mag ik hier nog
zijn? Ben ik nog gewenst? Daarover gaat het, en niet over
de termijn waarop of over de vraag of hun kind nog wel
het bedrijf kan overnemen. Dat speelt natuurlijk ook, maar
meer nog speelt het gevoel: mag het nog? Willen mensen
ons nog wel? Dat is wat er speelt. Dat wilde ik nog even
verduidelijken na het antwoord van de minister.
Minister Schouten:
Dat is óók een van de vragen over de onzekerheid. Er komen
weleens boeren naar mij toe die niet zo heel blij zijn met
wat ik allemaal aan het doen ben. Dat is hun recht. Dat mag
en dat gebeurt. Die boeren zijn er en die kom ik weleens
tegen. Maar tegelijkertijd vragen ze mij ook of ik ze kan
vertellen wat het gaat worden. Eigenlijk vinden ze dat nog
belangrijker, ook al is het niet zo'n leuke boodschap. Ze
weten dan in ieder geval of ze een bepaalde keuze wel of
niet moeten maken. Dat is ook het eerlijke verhaal. Als we
net doen alsof er niks aan de hand is en er niks hoeft te
veranderen, dan rekken we die onzekerheid misschien wel
net zo veel op, waardoor ze niet meer weten of ze een
bedrijf kunnen overnemen, of ze moeten investeren in hun
bedrijf of wat dan ook. Soms kun je dan beter duidelijk zijn
en meedenken over de opties in plaats van zeggen dat het
niet hoeft en dat er niks aan de hand is, want dat is gewoon
niet zo.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas nog kort.

8 juli 2021
TK 99

99-63-13

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dat kan zo zijn. Die discussie kunnen we heel lang blijven
voeren, maar het stapelt zich allemaal op. Dat is ook de
reden waarom de boeren gisteren op het Malieveld stonden.
Dat was eigenlijk om een heel andere reden dan die op 1
oktober 2019, want toen ging het puur om de stikstofregels.
Waarom ze er gisteren stonden, is omdat rapport na rapport
na rapport uitkomt, ook in de afgelopen bijna twee jaar, en
het voor hen steeds duidelijker wordt dat ze echt weg
moeten. Dan kan iedereen zeggen dat er helemaal niet
minder boeren hoeven te komen, maar zo voelen zij dat
wel, of dat nu terecht is of niet. Maar die gevoelens zijn wel
terecht. Daarom is dat protest gisteren gehouden. Ik hoop
dat andere mensen dat ook inzien. Ze willen daar niet een
discussie hebben op een podium over een visie A of een
visie B. Ze voelen dat het steeds erger wordt. Ze dachten
dat het al erg was, maar het wordt elk jaar erger. Dat is wat
zij voelen. Ik wil wel — dat is het laatste wat ik erover zeg
- dat dat gevoel serieus genomen wordt. Het aantal zelfdodingen in de agrarische sector loopt gewoon op.
De voorzitter:
Sorry, mevrouw Van der Plas, ik ga u echt onderbreken,
want ik heb het idee dat de minister heel goed hoort en
begrijpt wat u hier zegt. Dus ik wil het echt afronden, want
dit is niet zomaar een avond, helaas. Ik geloof dat uw punt
wel goed overkomt. Ik kijk nog even naar de minister.
Minister Schouten:
Ik onderschrijf hetgeen wat mevrouw Van der Plas zegt,
namelijk dat je woorden ertoe doen, en dat wat erover
geschreven wordt er ook toe doet. Dat geldt voor iedereen.
Dan is het aan de ene kant zaak dat wij dus met inlevingsvermogen die discussie aangaan, maar die discussie ook
niet uit de weg gaan. Dat is de combinatie die ik zoek.

De voorzitter:
Dank u wel voor uw beantwoording. Dan gaan we naar een
korte tweede termijn, want ik begrijp dat er moties moeten
worden ingediend. Dus mevrouw Vestering, aan u als eerste
het woord.

Mevrouw Vestering (PvdD):
Dank u wel, voorzitter.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er in totaal 483,4 miljoen euro belastinggeld beschikbaar wordt gesteld voor de Regeling provinciale
aankoop veehouderijlocaties en dat er waarschijnlijk meer
uitkoopregelingen zullen volgen;
constaterende dat nog niet duidelijk is of bij deze uitkoopregelingen alle productierechten uit de markt gehaald zullen
worden of dat deze zullen mogen worden doorverkocht,
zodat elders weer kan worden uitgebreid;
spreekt uit dat het onzinnig zou zijn om bijna een half miljard euro belastinggeld te steken in het verplaatsen van een
probleem,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Vestering.
Zij krijgt nr. 9 (35830-XIV).

De voorzitter:
Oké.

Mevrouw Vestering (PvdD):
De volgende, voorzitter.

Minister Schouten:
De heer Van Campen heeft denk ik ook vanuit dat perspectief een aantal overwegingen meegegeven. Het gaat hem
met name ook om het bieden van perspectief voor de sector. Er liggen grote opgaven. Ik dank hem ook voor de meer
collectieve zelfreflectie die hij probeerde te plegen: hebben
we niet soms weggekeken van grote problemen, en zijn we
er soms niet te laat mee begonnen? Dat zijn ook vragen die
ik mijzelf stel. Dus dat is niet alleen een vraag voor de
Kamer, maar, denk ik, voor alle betrokkenen. Tegelijkertijd
is het enige antwoord dat we daarop kunnen geven om wél
de goede stappen te gaan zetten.
Voorzitter. Dan kom ik tot een slot. Ik zie er ook naar uit; ik
weet niet hoe lang het nog gaat duren. Maar zo lang als het
duurt, zie ik er ook naar uit om met uw Kamer die opgaves
aan te gaan.
Dank u wel.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de minister vorig jaar een verbod heeft
ingesteld op het transport van dieren bij een temperatuur
van 35 graden Celsius of hoger;
overwegende dat dieren in de veehouderij al bij 24 graden
last kunnen krijgen van de warmte en al ernstig kunnen lijden door hittestress tussen de 26 graden en 29 graden,
waardoor de norm van 35 graden veel te hoog is;
constaterende dat de minister in Europa pleit voor een
verbod op langeafstandstransporten als het ergens tijdens
het transport 30 graden of warmer is, tenzij er gebruik wordt
gemaakt van klimaatgestuurde transportwagens;
verzoekt de regering de maximale temperatuur voor diertransporten te verlagen naar 30 graden,

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

8 juli 2021
TK 99

99-63-14

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Vestering.

verzoekt de regering te komen met een plan van aanpak
om te zorgen voor een structureel lagere stalbezetting in
de maanden waarin de kans op hete dagen het grootst is,
en gaat over tot de orde van de dag.

Zij krijgt nr. 10 (35830-XIV).
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Vestering.
Motie

Zij krijgt nr. 13 (35830-XIV).

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Motie

constaterende dat dieren ook op hete dagen nog altijd
ellenlang in hete vrachtwagens voor de deur van slachthuizen moeten wachten, of rondjes moeten blijven rijden tot
ze worden uitgeladen;

De Kamer,

verzoekt de regering om wettelijk vast te leggen dat de
wachttijd bij het slachthuis tot de start van het uitladen
maximaal vijftien minuten mag bedragen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Vestering.
Zij krijgt nr. 11 (35830-XIV).
Mevrouw Vestering (PvdD):
Een vierde motie.

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de beleidsverantwoordelijkheid voor het
welzijn van de grote grazers in de Oostvaardersplassen
eind 2016 is overgedragen van het Rijk aan het college van
de provincie Flevoland;
overwegende dat sindsdien de zorgen over het welzijn en
meldingen van ernstig leed van de grote grazers niet zijn
afgenomen, maar fors zijn toegenomen;
van mening dat de verantwoordelijkheid voor het welzijn
van dieren de belangen van de provincie overstijgen;
verzoekt de regering om de overdracht van de beleidsverantwoordelijkheid van het welzijn van de grote grazers in
de Oostvaardersplassen te evalueren, en de Kamer hierover
voor de winter van 2021 te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.

Motie
De Kamer,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Vestering.

gehoord de beraadslaging,

Zij krijgt nr. 14 (35830-XIV).

verzoekt de regering om wettelijk vast te leggen dat bij een
buitentemperatuur vanaf 21 graden Celsius ten minste 10%
en bij een temperatuur vanaf 25 graden Celsius 25% minder
dieren per vrachtwagen mogen worden vervoerd,

Mevrouw Vestering (PvdD):
Voorzitter, tot zover.

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Vestering.

De voorzitter:
Dank u wel. Ik kijk naar de heer Boswijk.

Zij krijgt nr. 12 (35830-XIV).
De heer Boswijk (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Ik heb drie moties, maar voordat ik
die indien, bedank ik eerst de minister voor haar inzet en
de moeilijke tijd die ze heeft gehad. Ik ga zeker met
mevrouw Van der Plas een kopje koffie bij haar drinken.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat naar schatting jaarlijks tientallen duizenden dieren sterven door de hitte tijdens transport en in
stallen;

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

8 juli 2021
TK 99

99-63-15

constaterende dat het huidige stelsel van subsidie voor
natuur en landschapsbeheer van de provincies slechts de
beheerkosten van natuurterreinen gedeeltelijk vergoedt en
dat dit stelsel daarmee geen prikkel bevat om aan natuurbeheer te doen voor boeren die bij de terreinbeherende
organisaties percelen pachten;
verzoekt de regering om een nadere verkenning te doen
samen met de provincies, terreinbeherende organisaties
en boerenorganisaties naar wat de juridische mogelijkheden
zijn wat, naast het huidige stelsel van subsidiering van
natuurbeheer, rendabel is voor boeren om aan natuurbeheer te doen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Boswijk.
Zij krijgt nr. 15 (35830-XIV).

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er momenteel twee opties zijn, namelijk
dat er sprake is van landbouwgrond of van natuurgrond;
overwegende dat voor de toekomst van de landbouw in
Nederland het van belang is dat landbouw en natuur dichter
bij elkaar worden gebracht;
overwegende dat boeren wel aan natuurbeheer willen doen
maar ook de agrarische waarde van de grond willen
behouden;
verzoekt de regering om een voorstel uit te werken voor
een derde optie waarbij landbouwgrond in natuurlijk beheer
komt en in dit voorstel mee te nemen hoe de bestemming
geregeld wordt, hoe er een optimale balans gevonden wordt
tussen natuur en agrarisch en hoe het verdienmodel voor
de boer eruit kan komen te zien;
verzoekt de regering om dit voorstel voor de begrotingsbehandeling naar de Kamer te sturen,

Motie

en gaat over tot de orde van de dag.

De Kamer,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Boswijk.

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het PBL constateert dat een keuze voor
strikte stikstofdoelen, zoals het in 2040 of 2050 overal in
Nederland halen van de KDW's, een historisch ongeëvenaarde transformatie van "landbouwland Nederland" met
zich mee zou brengen;
overwegende dat de nadruk de afgelopen tijd enorm is
komen te liggen op alleen het terugdringen van stikstof,
waardoor onvoldoende integraal naar de toekomst van de
natuur en de landbouw wordt gekeken;

Zij krijgt nr. 17 (35830-XIV).
Dank u. Ik kijk naar mevrouw Van der Plas. Nee? Ik kijk naar
meneer Van Campen. Nee? Dan schors ik voor enkele
ogenblikken, zodat de minister de moties van een oordeel
kan voorzien.
De vergadering wordt van 22.34 uur tot 22.39 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik geef de minister het woord.

overwegende dat in de stikstofdiscussie juist extensieve
bedrijven waar de koeien buiten lopen een bedreiging lijken
te vormen;
van mening dat draagvlak voor en handelingsperspectief
bij een mogelijk verregaande beleidsaanpak belangrijk zijn
gezien de in potentie zeer verregaande consequenties voor
het landelijk gebied;
verzoekt de regering om bij de gebiedsgerichte aanpak niet
blind te varen op de stikstofdoelstellingen, maar de brede
natuurdoelstellingen en de toekomst van de landbouw voor
ogen te houden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Boswijk en Bisschop.

Minister Schouten:
Dank u wel, voorzitter. Ik ga kort de moties langs en ik heb
nog één appreciatie te geven van een motie die mevrouw
Van der Plas eergisteravond heeft ingediend. Ik weet
geeneens meer in welk debat dat was, maar ik weet wel
dat het met de minister van Financiën was. De Voorjaarsnota, hoor ik. Oké. Ik heb die appreciatie nog niet gegeven
en dat spijt mij. Ik zal proberen dat vanavond recht te zetten.
De motie-Vestering op stuk nr. 9 is een spreekt-uitmotie.
Die is niet aan mij.
De motie-Vestering op stuk nr. 10 ontraad ik. Wij hebben
die regeling vorig jaar net vastgesteld.
De motie-Vestering op stuk nr. 11 ontraad ik.

Zij krijgt nr. 16 (35830-XIV).
De motie-Vestering op stuk nr. 12 ontraad ik.
De voorzitter:
Mevrouw Vestering, ik wil even de oordelen over alle moties
horen en dan geef ik u het woord, als u dat goedvindt.

Motie
De Kamer,

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

8 juli 2021
TK 99

99-63-16

Minister Schouten:
De motie-Vestering op stuk nr. 13 ontraad ik.
De motie-Vestering op stuk nr. 14 ontraad ik.
De motie-Boswijk op stuk nr. 15 — ik moet er even mijn
administratie bij halen — kan ik oordeel Kamer geven.
De motie-Boswijk/Bisschop op stuk nr. 16 kan ik ook oordeel
Kamer geven. Sturen op brede natuurdoelstellingen is wat
wij doen, maar daar hoort stikstof ook bij, zeg ik tegelijkertijd. Het is niet zo dat hier geen stikstofproblematiek in zit,
maar we zijn hier juist aan het redeneren vanuit de natuurdoelen. Het is ook niet zo dat sociaaleconomische redenen
er niet toe mogen leiden dat deze doelstellingen niet worden
gehaald of naar beneden worden bijgesteld. Daar moeten
bij de keuze van maatregelen ook gewoon rekening mee
houden. Als ik de motie zo mag uitleggen, dan kan ik haar
oordeel Kamer geven.
De motie-Boswijk op stuk nr. 17 — ik heb dat net al laten
doorschemeren in mijn reactie op de vragen van de heer
Boswijk — kan ik ook oordeel Kamer geven. Grond is een
belangrijk onderwerp. Als uw Kamer de motie aanneemt,
zal het kabinet het voorstel als onderdeel van een breder
voorstel meenemen om te kijken hoe je kan komen tot een
duurzaam perspectief voor de landbouw. Dat zal ik dan ook
aan uw Kamer voorleggen.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Ik begrijp dat iedereen toe is aan reces, maar ik wil de
minister wel graag uitnodigen om in het kader van de
tegeltjeswijsheid ook op ons tegeltje te komen staan, en
om, op het moment dat zij moties ontraadt, daar iets meer
uitleg bij te geven dan puur en alleen "die ontraad ik".

Minister Schouten:
Voorzitter, ik wil nu toch even bezwaar maken, want ik heb
toch wel de indruk dat ik inhoudelijk aan het reageren ben
op mevrouw Vestering. Ik heb gezegd dat het dan per
diercategorie vastgesteld moet worden welke temperatuur
op welk moment. Ik geloof dat ik een inhoudelijk oordeel
geef. Ik geloof alleen dat mevrouw Vestering ook niet van
plan is om dingen soms vanuit mijn perspectief te benaderen. Dat hoeft ze niet te doen, maar dat verwijt neem ik dan
ook niet tot mij.
De voorzitter:
Mevrouw Vestering, tot slot.
Mevrouw Vestering (PvdD):
We hebben het hier over miljoenen dieren en ik heb het nu
over de benadering vanuit het perspectief van het dier. Die
moet hierin centraal staan.
De voorzitter:
Dank u wel. De minister.
Minister Schouten:
Voorzitter. Dan kijk ik nog naar de motie van mevrouw Van
der Plas. Zij heeft een motie ingediend — het is misschien
goed om dat hier even te zeggen voor de Handelingen —
om de sociaaleconomische en financiële gevolgen van het
mogelijk verdwijnen van tienduizend veehouderij- en
akkerbouwbedrijven in de provincies Gelderland, Overijssel,
het Groene Hart en Noord-Brabant …
De voorzitter:
Heeft u misschien een nummer, vraag ik de minister.

Minister Schouten:
Ik heb volgens mij in het debat al een aantal zaken
benoemd. Ik hoor mevrouw Vestering vooral zeggen wat
er allemaal niet goed genoeg is. Ik kan mij voorstellen dat
er vanuit haar perspectief allemaal meer moet gebeuren,
maar ik heb net ook al aangegeven dat er echt al wel stappen vooruit zijn gezet, bijvoorbeeld rondom de diertransporten, de verlaging, dat we bij 35 graden echt de grens
trekken. Zij vraagt om 30 graden. Dat mag. Dan moeten we
dat weer allemaal gaan uitsplitsen per diercategorie, want
het is per diercategorie weer verschillend. Het zit hem ook
in de lengte van het transport. Dat heb ik net ook al uitgelegd in mijn betoog en we hebben de regeling vorig jaar
net vastgesteld. Daarom ontraad ik die motie.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Dat is geen inhoudelijke reactie. Het is vooral: "We hebben
het vorig jaar al gedaan en nu moet ik helemaal voor al die
diersoorten …"
Minister Schouten:
Nee, ik heb …
De voorzitter:
Nou, ik heb meegeluisterd en bij de …

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

Minister Schouten:
Dat is de motie op stuk nr. 13 (35850).
De voorzitter:
Oké. Ingediend bij de Voorjaarsnota?
Minister Schouten:
Bij de Voorjaarsnota, ja. Mevrouw Van der Plas wil graag
doorgerekend hebben wat daar alle consequenties van zijn,
zoals in het rapport Naar een ontspannen Nederland van
de heren Strootman en Erisman en een PBL-advies … Nee,
Naar een ontspannen Nederland is het PBL … Nee, het PBLadvies is 5 juli uitgekomen en Naar een ontspannen
Nederland is van de heren Strootman en Erisman. Zij wil
dat de consequenties daarvan allemaal inzichtelijk worden
gemaakt.
Voorzitter. Laat ik duidelijk zijn. Het zijn niet allemaal per
se rapporten die ik vraag of iets dergelijks. PBL levert
gewoon ook zelf rapporten op. Voor Erisman en Strootman
hebben wij wel subsidie gegeven, maar het is echt op hun
eigen initiatief geweest dat ze dat zijn gaan doen. Ik kan er
ook nog helemaal niet op vooruitlopen of we wat met die
rapporten gaan doen en zo ja, wat we daarmee gaan doen.

8 juli 2021
TK 99

99-63-17

Ik heb ze net gekregen. Ze liggen ook nog even op het stapeltje "goed te bestuderen", net als de visie van de heer
Boswijk. Ik deel met mevrouw Van der Plas dat ik het
essentieel vind dat in de vervolgstappen die wij zetten ook
een duurzaam perspectief en ondersteuning voor de landbouwsector zit, maar ik kan me nog geen oordeel vormen
over deze rapporten. Daar moeten we echt nader naar kijken. Daarom zou ik haar willen vragen om deze motie aan
te houden. Als wij nog verder gaan kijken naar wat er in die
rapporten staat en stel dat het kabinet ook nog verder beleid
gaat vormgeven, dan denk ik dat dat de discussie is die
mevrouw Van der Plas wil voeren. Als er beleid komt, wat
heeft dat dan voor impact? Dit zijn rapporten die richtingen
schetsen, maar zoals gezegd heeft het kabinet daar nog
geen richting in gekozen en heeft het kabinet niet gezegd
"hier gaan we nu direct iets mee doen", of iets dergelijks.
De voorzitter:
Ik kijk even naar mevrouw Van der Plas. Bent u bereid om
de motie aan te houden?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik wil de motie op zich wel wijzigen om dezelfde gevolgen
zoals ik die noem in de motie in kaart te brengen in het
geval van tienduizenden bedrijven — daar wil ik ook nog
wel een getal aan hangen — en wat dat dan voor gevolgen
zou hebben. Ik zie ook dat bijvoorbeeld het CBS daar al op
reageert en zegt: de sector is goed voor zoveel miljard
economische waarde; het zou grote gevolgen hebben voor
de banen, want er zijn alleen al in de veehouderij 300.000
banen. Er wordt dus ook al wel wat over gezegd.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas, maar dan stelt u dus voor om uw
motie echt te wijzigen.
Minister Schouten:
Volgens mij wil mevrouw Van der Plas het volgende weten:
als wij al beleid zouden maken, wat voor mogelijke impact
heeft dat beleid dan? Want er komen op dit moment best
veel rapporten door, die ook weer allemaal vanuit een
andere benadering komen. Ik heb daarvan net gezegd: het
kabinet moet daar nog een oordeel over vellen. Ik zou haar
willen adviseren dat zij vraagt wat de impact is op het
moment dat er beleid ligt of voorgesteld wordt. Maar ja,
om te gaan berekenen wat 10.000 bedrijven doen, lijkt me
…
De voorzitter:
De minister wil heel graag dat u de motie aanhoudt. U kunt
er ook voor kiezen om de motie in stemming te brengen,
maar dan wordt ze ontraden, zo lees ik het.

De voorzitter:
Ik ga naar de minister.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
We gaan zeven weken met reces, dus het lijkt me ook nog
mooi leesvoer voor de komende weken. Ik snap wel dat het
niet morgen op tafel ligt, hoor. Dat begrijp ik ook.
De voorzitter:
Tot slot, de minister.
Minister Schouten:
Ik zou toch echt willen vragen om de motie aan te houden.
Ik hoor mevrouw Van der Plas goed. Zij zegt: als er stappen
worden gezet, wil ik ook weten wat mogelijke effecten
daarvan zijn. Maar zoals de motie nu geformuleerd is, zouden we dat ook moeten doen op basis van dingen die misschien helemaal geen beleid worden. Als ik op elk rapport
een reactie moet gaan geven, wordt dat best veel werk. Dat
ga ik niet doen.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas, het is aan u. Of u houdt de motie
aan, of u brengt haar in stemming.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik denk er altijd even over na.
De voorzitter:
Heel goed. Als u de motie in stemming brengt, dan krijgt
ze het oordeel ontraden.
Minister Schouten:
Zeker. Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Ik dank de minister voor haar beantwoording, voor haar
komst naar de Kamer en nog voor haar mooie woorden
over dit gebouw, dat wij straks achter ons dicht gaan doen.
De algemene beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Ik schors voor enkele ogenblikken en dan gaan we naar het
laatste tweeminutendebat voor dit reces.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Waar het mij om gaat, is dat het goed is dat deze Kamer,
voordat er beleid gemaakt wordt, geïnformeerd wordt over
de eventuele gevolgen, of met een factsheet met feiten en
cijfers, dus dat deze Kamer daarover gewoon goed geïnformeerd wordt voordat er beleid wordt gemaakt.

Tweede Kamer

Jaarverslag en slotwet ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en het Diergezondheidsfonds 2020

8 juli 2021
TK 99

99-63-18