Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 830 XIV

Jaarverslag en slotwet Ministerie van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit en Diergezondheidsfonds 2020

Nr. 1

JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT (XIV) EN DIERGEZONDHEIDSFONDS (F) 2020
Ontvangen 19 mei 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

1

INHOUDSOPGAVE
Gerealiseerde uitgaven en ontvangsten

4

A.

5

Algemeen
1.

B.

1
2

Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot
dechargeverlening
Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Dechargeverlening door de Eerste Kamer

5
7
7

2.

Leeswijzer

8

Beleidsverslag

10

3.

Beleidsprioriteiten

11

Overzicht coronasteunmaatregelen

26

Beleidsartikelen
Artikel 11 Een weerbaar, veerkrachtig en veilig agro-,
voedsel- en visserijsysteem
Artikel 12 Natuur, biodiversiteit en gebiedsgericht werken

28
28
43

5.

Niet-beleidsartikelen
Artikel 50 Apparaat Kerndepartement
Artikel 51 Nog onverdeeld

53
53
55

6.

Bedrijfsvoeringsparagraaf

56

4.

C.

D.

E.

Jaarrekening

61

7.

Departementale verantwoordingsstaat

61

8.

Samenvattende verantwoordingsstaat agentschap

62

9.

Jaarverantwoording agentschap per 31 december 2020

63

10.

Saldibalans

72

11.

WNT-verantwoording 2020 Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit

81

Jaarverslag Diergezondheidsfonds (F)

86

12.

Beleidsverslag Diergezondheidsfonds

86

13.

Bedrijfsvoeringsparagraaf Diergezondheidsfonds

101

14.

Jaarrekening Diergezondheidsfonds

102

15.

Saldibalans Diergezondheidsfonds

103

Bijlagen
Bijlage 1: Toezichtrelaties rwt's en zbo's

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

106
106

2

Bijlage 2: Afgerond evaluatie- en overig onderzoek

109

Bijlage 3: Inhuur externen

116

Bijlage 4: Focusonderwerp 2020, naleving CW 3.1

117

Bijlage 5: Verantwoording EU-middelen in gedeeld
beheer: Europees Fonds voor Maritieme Zaken en
Visserij (EFMZV)

119

Bijlage 6: Verantwoording EU-middelen in gedeeld
beheer: Europese Landbouwfondsen

123

Bijlage 7: Rapportage Burgercorrespondentie 2020

127

Lijst van afkortingen

130

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

3

GEREALISEERDE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN
Figuur 1 Gerealiseerde uitgaven verdeeld over beleidsartikelen en nietbeleidsartikelen (x €1 mln.). Totaal €
Concurrerende,
duurzame, veilige agro-,
vissserij- en
voedselketens
Natuur en biodiversiteit

539,4

Apparaat

149,7

Nog onverdeeld

0

0

250

500

750

1.000

Figuur 2 Gerealiseerde ontvangsten verdeeld over beleidsartikelen en nietbeleidsartikelen (x €1 mln.). Totaal €
Concurrerende,
duurzame, veilige agro-,
vissserij- en
voedselketens

106,2

Natuur en biodiversiteit

183,4

Apparaat

2,6

Nog onverdeeld

0

0

50

100

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

150

200

4

A. ALGEMEEN
1. Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening
AAN de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de StatenGeneraal.
Hierbij bied ik het departementale jaarverslag van het Ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit over het jaar 2020 aan.
Onder verwijzing naar de artikelen 2.37 en 2.40 van de Comptabiliteitswet
2016 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit decharge te verlenen over het in
het jaar 2020 gevoerde financiële beheer.
Voor de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit verzoek tot
dechargeverlening stelt de Algemene Rekenkamer als externe controleur
op grond van artikel 7.14 van de Comptabiliteitswet 2016 een rapport op. Dit
rapport wordt op grond van artikel 7.15 van de Comptabiliteitswet 2016 door
de Algemene Rekenkamer aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport
bevat de bevindingen en het oordeel van de Algemene Rekenkamer over:
1. het gevoerde begrotingsbeheer, financieel beheer, materiële bedrijfs­
voering en de daartoe bijgehouden administraties van het Rijk;
2. de centrale administratie van de schatkist van het Rijk van het Ministerie
van Financiën;
3. de financiële verantwoordingsinformatie in de jaarverslagen;
4. de totstandkoming van de niet-financiële verantwoordingsinformatie in
de jaarverslagen;
5. de financiële verantwoordingsinformatie in het Financieel jaarverslag
van het Rijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

5

Bij het besluit tot dechargeverlening worden verder de volgende, wettelijk
voorgeschreven, stukken betrokken:
1. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2020;
2. het voorstel van de slotwet dat met het onderhavige jaarverslag
samenhangt;
3. het rapport van de Algemene Rekenkamer over het onderzoek van de
centrale administratie van de schatkist van het Rijk en van het Financieel
jaarverslag van het Rijk;
4. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer over de in
het Financieel jaarverslag van het Rijk, opgenomen rekening van
uitgaven en ontvangsten over 2020, alsmede over de saldibalans over
2020 (de verklaring van goedkeuring, bedoeld in artikel 7.14, tweede lid,
van de Comptabiliteitswet 2016).
Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de
betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van
goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,

C.J. Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

6

1 Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016
verklaart de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat
de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargever­
lening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van
De Voorzitter van de Tweede Kamer,
Handtekening:
Datum:
Op grond van artikel 2.40, tweede lid, van de Comptabiliteitswet 2016 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening
van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden
aan de Voorzitter van de Eerste Kamer.
2 Dechargeverlening door de Eerste Kamer
Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016
verklaart de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat
de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargever­
lening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van
De Voorzitter van de Eerste Kamer,
Handtekening:
Datum:
Op grond van artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele
exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de
hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de Minister van
Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

7

2. Leeswijzer
De leeswijzer gaat in op de volgende onderwerpen:
– Opbouw jaarverslag;
– Ondergrenzen toelichtingen;
– Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens;
– Groeiparagraaf;
– Motie Schouw en motie Hachchi c.s.
1. Opbouw Jaarverslag
Dit jaarverslag bevat het beleidsverslag, een jaarrekening, het jaarverslag
van het Diergezondheidsfonds (DGF) en diverse bijlagen. Deze bevatten
informatie over de in 2020 gerealiseerde beleidsresultaten en de
budgettaire realisatiegegevens van LNV en het DGF.
Het onderdeel beleidsprioriteiten van het beleidsverslag betreft de verant­
woording over de beleidsagenda uit de LNV-begroting 2020. Dit vindt plaats
langs zeven thema's:
1. Werk maken van kringlooplandbouw
2. Aanpak stikstofproblematiek
3. Versterking natuur en biodiversiteit
4. Naar een veerkrachtige visserijsector in een multifunctionele ruimte
5. Samenwerking in de regio
6. Europa en internationaal
7. NVWA
De beleidsartikelen in dit jaarverslag hebben dezelfde opzet als de begroting
2020 en zijn conform de Rijksbegrotingsvoorschriften opgesteld. Elk
beleidsartikel bevat een paragraaf beleidsconclusies waarin voor de belang­
rijkste instrumenten een oordeel wordt gegeven over de uitvoering van
het beleid in het afgelopen jaar.
De bedrijfsvoeringparagraaf doet verslag van relevante aandachtspunten in
de bedrijfsvoering van het Ministerie van LNV. Het jaarverslag van het DGF
bevat een separate bedrijfsvoeringsparagraaf.
De jaarrekening bestaat uit de departementale verantwoordingsstaat, de
samenvattende verantwoordingsstaat inzake het agentschap, de jaarver­
antwoording van het agentschap, de saldibalans en de WNT-verant­
woording.
Het jaarverslag van het DGF bestaat uit een beleidsverslag (inclusief een
bedrijfsvoeringsparagraaf) en een jaarrekening (verantwoordingsstaat DGF
en een saldibalans). De apparaatsuitgaven voor de uitvoering van het DGF
zijn deels opgenomen bij het moederdepartement (beleidsartikel 11).
De volgende bijlagen zijn opgenomen: Toezichtrelaties en Zelfstandige
Bestuursorganen (ZBO’s) en Rechtspersonen met een Wettelijke Taak
(RWT’s), Afgerond evaluatie- en overig onderzoek, Externe inhuur, Focuson­
derwerp 2020 - naleving CW 3.1, Verantwoording EU-middelen in gedeeld
beheer, Overzicht coronasteunmaatregelen en een lijst van afkortingen.
2. Ondergrenzen toelichtingen
Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven,
ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde
begroting 2020 zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de
onderstaande tabel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

8

Staffel
Omvang begrotingsartikel
(stand ontwerpbegroting) in
€ miljoen

Beleidsmatige mutaties
(ondergrens in € miljoen)

Technische mutaties
(ondergrens in € miljoen)

< 50

1

2

=> 50 en < 200

2

4

=> 200 < 1000

5

10

=> 1000

10

20

3. Grondslagen voor de vastlegging en de waardering
De verslaggevingsregels en waarderingsgrondslagen die van toepassing
zijn op de in dit jaarverslag opgenomen financiële overzichten zijn ontleend
aan de Comptabiliteitswet 2016 en de daaruit voortvloeiende regelgeving,
waaronder de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften 2021 en de Regeling
agentschappen. Voor de departementale begrotingsadministratie wordt
het verplichtingen-kasstelsel toegepast en voor de baten-lasten agent­
schappen het baten-lastenstelsel.
4. Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens
Het jaarverslag bevat zowel financiële als niet-financiële gegevens
(kengetallen en indicatoren). Deze gegevens zijn aan verschillende contro­
lenormen onderhevig. De controle van financiële informatie is gebaseerd
op normen zoals deze voortvloeien uit de Comptabiliteitswet 2001 en de
Rijksbegrotingsvoorschriften 2021 (RBV). De controle van beleidsinformatie
en informatie over de bedrijfsvoering is gebaseerd op normen zoals deze
voortvloeien uit de RBV. Van een aantal indicatoren zijn de realisatiege­
gevens over 2020 nog niet bekend. In die gevallen is de meest recente
realisatie opgenomen.
5. Groeiparagraaf
Voor de verantwoording 2020 heeft de Tweede Kamer verzocht om «de
onderbouwing van de ramingen» voort te zetten als focusonderwerp en
daarbij specifiek aandacht te besteden aan «de onderschrijdingen ten
opzichte van het geraamde uitgavenkader». De Minister van Financiën heeft
de Tweede Kamer geïnformeerd dat in het Financieel Jaarverslag Rijk 2020
hier invulling aan gegeven zal worden (Kamerstukken II 2018/19, 31865, nr.
151).
6. Motie Schouw en motie Hachchi c.s.
Motie Schouw
In juni 2011 is de motie Schouw ingediend en aangenomen. Deze motie zorgt
er voor dat de landenspecifieke aanbevelingen van de Raad op grond van
de nationale hervormingsprogramma's een eigenstandige plaats krijgen in
de departementale begrotingen. Voor de beleidsterreinen van LNV zijn er in
2020 geen landenspecifieke aanbevelingen gedaan door de Europese
Commissie.
Motie Hachchi
Ter uitvoering van de motie Hachchi c.s. (Kamerstuk 33 000 IV, nr. 28)
brengen departementen in kaart welke uitgaven zij doen in Caribisch
Nederland, uitgesplitst per instrument. De totale uitgaven (realisatie) van
LNV voor Caribisch Nederland in 2020 bedroegen € 3,002 mln. en zijn
zichtbaar op Artikel 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

9

B. BELEIDSVERSLAG

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

10

3. Beleidsprioriteiten
1. Inleiding
Met het uitbreken van de coronapandemie was 2020 ook voor LNV een
bewogen jaar. Als gevolg van de lockdowns zagen diverse sectoren in de
land- en tuinbouw en visserij zich geconfronteerd met acute vraaguitval.
Exportmarkten en de grootste binnenlandse afzetmarkt, de horeca, vielen
weg. De beschikbaarheid van seizoensarbeid, luchtvrachtcapaciteit en het
open houden van markten vormden grote uitdagingen. De coronabesmet­
tingen in de nertsenhouderij gaven uiteindelijk aanleiding tot een vervroegd
verbod op de pelsdierhouderij in Nederland. Het kabinet nam generieke en
sectorspecifieke steunmaatregelen om land- en tuinbouwbedrijven in deze
moeilijke periode te ondersteunen.
Tegelijk werkte LNV in 2020 verder aan de ambitie om toe te bewegen naar
kringlooplandbouw om onze voedselproductie meer in balans te brengen
met de natuur. Leidend daarbij zijn de LNV-visie Waardevol en Verbonden,
de structurele stikstofaanpak en het Klimaatakkoord, onderdeel landbouw
en landgebruik, inclusief de maatregelen voor uitvoering van het Urgendavonnis. De ambities zijn hoog en vragen flinke inspanningen. Het is begrij­
pelijk dat daarover vragen zijn en ook onrust heerst onder boeren, tuinders
en vissers. LNV is hierover in 2020 intensief met hen in gesprek geweest en
blijft dat doen. Het ministerie neemt verantwoordelijkheid voor de transitie
die het heeft ingezet door deze uit te werken naar concrete doelstellingen.
LNV wil daarmee duidelijkheid geven voor de toekomst.
In 2020 gaf LNV de uitwerking van de ambities vorm met onder meer de
aanbieding van het Wetsvoorstel stikstof en natuurverbetering en het bijbe­
horende programma Natuur. Dit pakket geeft een impuls aan de herstel van
natuur in Nederland. LNV presenteerde ook een nieuw mestbeleid, evenals
een ondernemerschapsagenda met een programma dat ondernemers
financieel helpt in de omschakeling naar een meer duurzame bedrijfs­
voering. Na een lange periode van overleg kon in 2020 ook het Uitvoerings­
programma Toekomstvisie Gewasbescherming 2030 worden vastgesteld
en is het Noordzeeakkoord gesloten.
2. Werk maken van kringlooplandbouw
De praktische doorvertaling van de transitie naar kringlooplandbouw krijgt
vorm in vijf experimenteergebieden, waar in 2020 praktijkpilots zijn gestart,
bijvoorbeeld ter versterking van de samenwerking tussen akkerbouw en
veehouderij om kringlopen te sluiten. In 2020 is verder gewerkt aan een set
kritische prestatie-indicatoren (KPI’s) voor kringlooplandbouw. Dit heeft
geresulteerd in een overzicht van concrete doelen, die LNV, samen met
een kennisconsortium van Wageningen University & Research (WUR), het
Louis Bolk Instituut (LBI) en Boerenverstand zal uitwerken naar een integrale
set KPI’s voor kringlooplandbouw. Het doel is dat boeren, aan de hand van
hun prestaties, financieel ondersteund kunnen worden bij het maken van
de omslag naar kringlooplandbouw.
Veel ondernemers willen wel investeren in duurzame landbouw, maar hun
grote zorg is of ze die investeringen ooit terugverdienen. Daarom is in het
najaar van 2020 Groeien naar morgen ontwikkeld, een online campagne
over de ondersteuningsmogelijkheden die de overheid aanreikt aan
agrarisch ondernemers. In video’s en advertenties vertellen agrariërs met
een gemiddelde landbouwpraktijk over hun uitdagingen bij het maken van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

11

de omslag naar een toekomstbestendige landbouw. De campagne zet daar
concrete ondersteuningsmogelijkheden tegenover, waaronder regelingen
als het Bedrijfsovernamefonds en de Subsidiemodule Agrarische Bedrijfs­
advisering en Educatie (Sabe), waarover in 2020 ook enkele webinars
plaatsvonden. Tevens is de Kringlooplandbouwscan gelanceerd, die
ondernemers inzicht biedt in relevante rijksregelingen, kennis en inspiratie.
De transitie naar kringlooplandbouw loopt samen met de uitvoering van
het Klimaatakkoord, onderdeel landbouw en landgebruik. Het doel is de
uitstoot van broeikasgassen omlaag te brengen en koolstof in de bodem,
gewassen en bomen vast te leggen. Om samen met stakeholders uitvoering
te geven aan de afspraken is in 2020 geïnvesteerd in een uitvoerings­
structuur. Aanvullend op het Klimaatakkoord verplicht het Urgenda-vonnis
de staat om de emissies op korte termijn flink te reduceren. In april 2020 is
het pakket van aanvullende beleidsmaatregelen, zoals de subsidiëring van
ledverlichting in de glastuinbouw, vastgesteld, waarmee dat vonnis zal
worden uitgevoerd. In de Klimaatnota en de monitor Klimaatbeleid 2020 is
weergegeven dat er in de landbouw en het landgebruik inmiddels veel
acties in gang zijn gezet, maar dat er tegelijk nog flinke stappen nodig zijn
om het gestelde klimaatdoel voor 2030 te halen. De urgentie hiervan is
toegenomen met het akkoord dat eind 2020 bereikt werd over aanscherping
van het Europese klimaatdoel tot 55% reductie in broeikasemissies ten
opzichte van 1990.
In de navolgende delen staat, uitgesplitst naar verschillende thema’s, hoe
LNV de transitie naar kringlooplandbouw in 2020 verder vorm heeft
gegeven.
2.1 Verduurzaming veehouderij
Bij het verduurzamen van de veehouderij komen meerdere opgaven samen:
het verminderen van emissies, het verbeteren van dierenwelzijn, het sluiten
van de voer-mestkringloop en het bewerkstelligen van een goed verdien­
model voor de boer. In 2020 heeft LNV de Subsidiemodules brongerichte
verduurzaming stal- en managementmaatregelen (Sbv) gepubliceerd en
voor het eerst opengesteld. Het doel is veehouders te ondersteunen bij de
ontwikkeling en toepassing van innovaties voor integrale en brongerichte
emissiereductie, gericht op ammoniak, methaan, geur en fijnstof. Dat
betekent dat zo veel mogelijk wordt voorkomen dat emissies kunnen
ontstaan, bijvoorbeeld door het snel scheiden van mest en urine.
De Sbv bestaat uit twee modules: een innovatiemodule en investerings­
module. De focus ligt eerst op innovatie en onderzoek, waarbij meetbare
resultaten een vereiste zijn. Vervolgens worden via de investeringsmodule
bewezen technieken toegepast. In totaal zijn voor de eerste openstelling van
de innovatiemodule 60 aanvragen ingediend voor ruim €64 miljoen,
verdeeld over de varkens-, melkvee-, melkgeiten- en vleeskalverhouderij.
Dit aantal was boven verwachting. Na beoordeling door de Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland (RVO) zijn 28 aanvragen goedgekeurd met een
verwacht subsidiebedrag van ongeveer € 23,9 mln. Voor de eerste
openstelling van de investeringsmodule voor de pluimveehouderij zijn 107
aanvragen ingediend, waarvan er 103 zijn goedgekeurd met een te verlenen
subsidiebedrag van ruim € 4 mln.
Met de Subsidieregeling sanering varkenshouderijen (Srv) wil LNV de
geuroverlast van varkenshouderijen in concentratiegebieden verminderen
en tegelijk reductie van stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

12

bewerkstelligen. Gelet op het belang van deze opgaven heeft het kabinet in
2020 besloten het subsidieplafond van € 180 mln. te verhogen met nog eens
€ 270 mln. De regeling stond open van 15 november 2019 tot 15 januari 2020.
Er zijn 502 aanvragen ingediend, waarvan er 424 zijn beschikt. Diverse
varkenshouders zijn op dit moment nog in gesprek met hun gemeente over
de toekomstmogelijkheden op hun locatie. In 2021 zal duidelijk worden
hoeveel varkenshouders met gebruikmaking van de regeling zullen stoppen
en wat de gerealiseerde geur- en stikstofreductie is.
In het programma Duurzame veehouderij werken de grote dierlijke sectoren
(melkvee, varkens, pluimvee, geiten) samen met LNV aan de realisatie van
de integrale verduurzamingsplannen die zij in 2019 hebben opgesteld. Er is
op een breed aantal onderwerpen voortgang geboekt, zoals het ontwikkelen
van een uniforme methode om de CO2-voetafdruk van varkensvlees te
bepalen, het ontwikkelen van een biodiversiteitsmonitor bij melkvee en
het ontwikkelen van nieuwe technieken om fijnstof te reduceren in de
pluimveesector. LNV zet in op het verbeteren van de condities om te
verduurzamen, bijvoorbeeld door vraag naar duurzame dierlijke producten
vanuit de markt te stimuleren. Op de conferentie ‘Advancing sustainable
animal products’, die op 2 december 2020 plaatsvond, heeft een interna­
tionale groep van overheden, bedrijven en ngo’s uit Noordwest-Europa
uitgesproken om gezamenlijk te gaan werken aan harmonisering van
dierenwelzijnskeurmerken en duurzaamheidsmaatstaven. Om experi­
menten van veehouders en ketenpartijen te stimuleren en de opbrengsten
daarvan te verspreiden heeft LNV in 2020 de inspiratiedag ‘de Veehouderij
van Morgen’ georganiseerd.
2.2 Diergezondheid en dierenwelzijn
De nertsenhouderij werd in 2020 geconfronteerd met coronabesmettingen,
waarbij in totaal 69 nertsenbedrijven besmet zijn verklaard. Om
verspreiding van het virus zoveel mogelijk te voorkomen, zijn de getroffen
bedrijven geruimd. Dit gebeurde onder toezicht van de NVWA. De ruiming
van bedrijven was een complexe opgave die onder hoge tijdsdruk en samen
met de betrokken nertsenhouders is uitgevoerd. Daarbij moest ook rekening
worden gehouden met concrete volksgezondheidsrisico’s en het feit dat
de werkzaamheden onder een (maatschappelijk) vergrootglas lagen. Ten
behoeve van de kosten voor onderzoek, ruimingen en tegemoetkoming, is
er vanaf de LNV begroting een bedrag € 71,8 mln. in het Diergezondheids­
fonds (DGF) gestort. Omdat het een nieuwe ziekte betreft en voor nertsen
geen diergezondheidsheffing werd geheven, zullen de kosten uiteindelijk
voor rekening komen van de Rijksoverheid.
De constatering dat nertsen besmet waren was, samen met het risico op
reservoirvorming op pelsdierhouderijen, de aanleiding om een vervroegd
verbod op de pelsdierhouderij in te stellen. Dit ging samen met een
vrijwillige en later een verplichte stoppersregeling. Ook komt er een nieuwe
subsidieregeling voor sloop- en ombouwkosten en bestaat er een sociaaleconomisch plan voor pelsdierhouders. Voor de nadeelcompensatie en
het flankerend beleid is de komende jaren een totaalbedrag van € 166 mln.
beschikbaar.
Naast de corona besmettingen bij nertsen werd de veehouderijsector in
2020 ook (opnieuw) geconfronteerd met uitbraken van het vogelgriepvirus
bij pluimvee. De NVWA heeft 16 bedrijven geruimd (inclusief preventieve
ruimingen) en bedrijven in de nabije omgeving van de besmette bedrijven
gescreend om verdere verspreiding van het vogelgriepvirus te voorkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

13

Op het gebied van dierenwelzijn heeft LNV in 2020 een breed pakket aan
activiteiten uitgevoerd. Om stalbranden preventief te kunnen aanpakken is
brandveiligheid opgenomen als voorwaarde in de Subsidiemodule bronge­
richte verduurzaming stal- en managementmaatregelen en is de Maatlat
Duurzame Veehouderij uitgebreid met brandveiligheidsmaatregelen.
Vervoer van dieren onder warme weersomstandigheden kan leiden tot
hittestress. Er is per 2 juli 2020 een verbod in werking gesteld op het vervoer
van dieren vanaf een buitentemperatuur van 35 graden. Daarnaast is
geregeld dat transport van dieren, waarbij rustplaatsen buiten de EU
moeten worden aangedaan, niet meer mogen plaatsvinden.
Om misstanden in de (illegale) hondenhandel tegen te gaan en tot effec­
tievere handhaving te komen, zijn LNV, de politie, de NVWA en de landelijke
inspectie dierenbescherming (LID) in maart 2020 met een taskforce honden­
handel gestart.
Een wetsvoorstel aanpak dierenmishandeling en dierverwaarlozing met
een zelfstandig houdverbod van dieren is opgesteld en ligt voor advies voor
aan de Raad van State.
Het antibioticumbeleid heeft in de periode 2009–2019 geleid tot een vermin­
dering van het gebruik van antibiotica in de dierhouderij met 69,6%.
Hiermee is de oorspronkelijke generieke 70% reductiedoelstelling voor de
gehele dierhouderij, die inmiddels is vervangen door sectorspecifieke
reductiedoelstellingen, zo goed als behaald. Het beleid richt zich momenteel
op een sectorspecifieke aanpak, het verbeteren van de diergezondheid en
een focus op zogenoemde ‘hooggebruikers’
Voor de transitie naar Proefdiervrije Innovatie heeft het Rijk een onder­
zoekscall ingebracht in de Nationale Wetenschapsagenda waarmee in een
periode van drie jaar een impuls van maximaal € 3 mln. wordt gegeven aan
vernieuwing van de veiligheidsbeoordeling van proefdiervrij onderzoek.
De Wet Dieren is in 2020 geëvalueerd. Belangrijke conclusie uit deze
evaluatie is dat wanneer de Wet Dieren in 2021 volledig in werking is
getreden, er sprake is van een integraal en samenhangend stelsel met
overzichtelijke uitvoeringsregelingen. Uit de evaluatie volgt ook het
knelpunt dat de open normen in de wet nog onvoldoende handvatten
bieden voor de handhaving. LNV en de NVWA hebben daarom een
gezamenlijk proces opgezet om de open normen nader in te vullen. Open
normen die evident lastig handhaafbaar zijn en van groot belang zijn voor
het beschermingsniveau van dieren worden met voorrang opgepakt. Een
aantal normen is in 2020 reeds ingevuld.
2.3 Hervorming mestbeleid
In september 2020 heeft LNV, na consultatie van stakeholders, de contouren
voor het toekomstig mestbeleid gepresenteerd. Het doel daarvan is om te
komen tot een eenvoudiger meststelsel, waarmee kringlopen van grond­
stoffen meer gesloten worden. Dit vraagt een beweging naar grondgebon­
denheid van de melkvee- en rundvleeshouderij, betere afvoer en
verwaarding van mest en een gebiedsgerichte aanpak op die locaties waar
de waterkwaliteitsdoelstellingen uit de Kaderrichtlijn Water nog niet
gehaald worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

14

De implementatie van de maatregelen uit het 6e Actieprogramma Nitraat­
richtlijn (2018-2021) is in 2020 nagenoeg afgerond. Samen met stakeholders
is LNV gestart met de inrichting van het 7e Actieprogramma met ook
aandacht voor het langetermijnperspectief. Centraal in de actiepro­
gramma’s staat de uitvoering van concrete maatregelen om de verontrei­
niging van water door nitraten uit agrarische bronnen te verminderen.
Een voorbeeld van een geïmplementeerde maatregel is het verschuiven van
de uitrijdperiode voorafgaand aan de teelt van mais, waardoor de
bemesting van mais preciezer plaatsvindt en leidt tot minder uitspoeling
van meststoffen en daarmee het verbeteren van de waterkwaliteit.
In de zomer van 2020 heeft de Europese Commissie Nederland derogatie
verleend voor de periode 2020 ‒ 2021. Derogatie houdt in dat boeren in
Nederland onder voorwaarden meer stikstof uit dierlijke mest mogen
gebruiken dan de norm van 170 kilogram per hectare die is vastgelegd in
de Nitraatrichtlijn.
2.4 Verduurzaming plantaardige eiwitten
Het benutten van eiwitten uit reststromen biedt veel kansen voor het
realiseren van een circulair voedselsysteem. Zoals toegelicht in het realisa­
tieplan van de LNV-visie, is het streven om de Nederlandse productie van
plantaardige eiwitten en de benutting van eiwitten uit reststromen en
andere bronnen te vergroten. Dit kan bijdragen aan het realiseren van
kringlooplandbouw, aan het verbeteren van de bodemkwaliteit en de biodi­
versiteit, aan de verduurzaming van de veehouderij, aan een sterke agrofoo­
deconomie, aan vermindering van emissies en voedselverspilling en aan
een duurzamer, gezonder en plantaardiger eetpatroon van de Nederlandse
consument. De Nationale Eiwitstrategie is eind 2020 aan de Tweede Kamer
gestuurd. De focus in de strategie ligt op teelt, innovatie, insecten,
reststromen en een gebalanceerde consumptie van eiwitten. De acties in
de strategie worden uitgewerkt in een uitvoeringsplan.
2.5 Gezonde bodems en gewassen
Nationaal Programma Landbouwbodems
Een gezonde bodem staat aan de basis van kringlooplandbouw. In het
Nationaal Programma Landbouwbodems werkt LNV, samen met publieke
en private partijen, aan een duurzaam beheer van alle landbouwbodems in
Nederland in 2030. LNV heeft in het najaar van 2020 een online bodemtop
gehouden. Met ketenpartijen zijn afspraken gemaakt over het eenduidig
meten van bodemkwaliteit, belonen van duurzaam beheer, delen van
kennis, databeheer en innovatieopgaven. Op circa 1200 percelen door het
hele land is in 2020 een meting gedaan van bodemkwaliteit, die inzicht geeft
in de kwaliteit van de Nederlandse landbouwbodems op zowel chemische,
fysische als biologische indicatoren. Het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer
heeft een meerjarige subsidie gekregen om de kennis over duurzaam
bodembeheer beter te verspreiden.
Weerbare gewassen
In september 2020 hebben de organisaties achter de Toekomstvisie Gewas­
bescherming 2030 een Uitvoeringsprogramma bij die toekomstvisie
vastgesteld. In het Uitvoeringsprogramma zijn acties opgenomen voor
vermindering van de afhankelijkheid van gewasbeschermingsmiddelen. Dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

15

gebeurt door ontwikkeling van meer weerbare planten en teeltsystemen,
versterking van de verbinding tussen landbouw en natuur en het terug­
dringen van emissies tot nagenoeg nul.
Met plantveredeling worden nieuwe plantrassen ontwikkeld, die beter
bestand zijn tegen een veranderend klimaat en waarvoor minder gebruik
van gewasbeschermingsmiddelen nodig is. Voor veredeling is onbelem­
merde toegang tot genetische bronnen noodzakelijk. Deze toegang kwam
de afgelopen jaren onder druk te staan door het toegenomen octrooieren
van planteigenschappen. Met de uitspraak van de Vergrote Kamer van
Beroep van het Europees Octrooibureau in een beroepszaak over een
octrooi op pepers is vast komen te staan dat er geen octrooien op klassiek
veredelde groenten kunnen worden verleend. Hiermee is de wens van
Nederland, waar vanaf 2009 nationaal en internationaal op is ingezet,
uitgekomen.
In 2020 is de Europese Commissie gestart met onderzoek naar de
toepassing van nieuwe veredelingstechnieken, waarbij tevens wordt
bekeken of de regelgeving nog afdoende is toegepast op nieuwe ontwikke­
lingen. De uitkomsten van dit onderzoek zullen leiden tot conclusies van
de Europese Commissie en, indien gepast, een voorstel voor wijziging van
regelgeving. Dit is een belangrijke stap voor verruiming van de toepassing
van nieuwe veredelingstechnieken, zoals CRISPR-Cas.
In 2020 zijn ook verdere voorbereidingen getroffen voor een nieuw fytosa­
nitair stelsel, dat uitgaat van een Europese, risicogerichte aanpak bij de
invoer van risicovolle planten en plantproducten. De Plantgezondheidswet
en de onderliggende regelgeving hiervoor treden begin 2021 in werking.
De ambitie uit het Klimaatakkoord is toe te werken naar een klimaatneutrale
glastuinbouw in 2040. In 2020 is een transitiecollege ingesteld dat toeziet
op de voortgang van de afspraken in het Klimaatakkoord. Met de uitvoering
van het programma Kas als Energiebron zijn in 2020 diverse kennis- en
innovatieprojecten voor energiebesparing en verduurzaming in de
glastuinbouw gestimuleerd. Voor de Regeling investeringen in energieefficiëntie glastuinbouw (EG-regeling) is € 10 mln. aan aanvragen
gehonoreerd en er zijn nieuwe investeringscategorieën gemeld bij de
Europese Commissie, waaronder ledverlichting en verhoging van de isola­
tiewaarde.
Daarnaast is in 2020 besloten tot het uitwerken van een regeling om de
glastuinbouw tegemoet te komen in de lastenstijging als gevolg van de
aanpassingen in de Opslag Duurzame Energie (ODE). Voor de komende
twee jaar heeft het kabinet aanvullende middelen beschikbaar gesteld. De
oplossing voor de middellange termijn moet gezocht worden in een
zodanige aanpassing van het tariefstelsel van de ODE dat de klimaattransitie
in de glastuinbouw wel gestimuleerd wordt.
Daarnaast is extra CO2-levering aan de glastuinbouw nodig. In 2020 is
duidelijk geworden dat het huidige beleid CO2-opslag bevordert ten koste
van CO2-levering. Een mogelijke oplossing is gevonden, waarmee in ieder
geval het huidige leveringsvolume van CO2 aan de glastuinbouw behouden
kan blijven. In een pilot wordt dit uitgewerkt en getoetst. Door de ontwik­
kelingen bij met name de ODE en de CO2-opslag heeft de klimaattransitie
van de glastuinbouw vertraging opgelopen.
Klimaatadaptatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

16

In 2020 is het Actieprogramma klimaatadaptatie landbouw gereed gekomen
en zijn diverse bijeenkomsten georganiseerd over de regionale implemen­
tatie. Het doel van het Actieprogramma is dat alle ondernemers in de landen tuinbouw in 2030 voorbereid zijn op de veranderingen in het klimaat,
zoals neerslagextremen, droogte, hitte en verzilting. De Brede Weersverze­
kering is in 2020 toegankelijker geworden voor boeren. Er wordt geen
assurantiebelasting meer op deze verzekeringen geheven en de schade­
drempel is verlaagd naar 20%. Risico’s die boeren lopen bij de productie van
gewassen in het open veld zijn hierdoor beter beheersbaar.
2.6 Natuurinclusieve kringlooplandbouw
De landbouw heeft, als grootste grondbeheerder en een van de drukfac­
toren op de natuur, de potentie om een grote bijdrage te leveren aan het
herstel van biodiversiteit. De transitie naar kringlooplandbouw vraagt een
meer natuurinclusieve manier van werken. Dit betekent het zo veel mogelijk
sluiten van kringlopen, waarbij zo veel mogelijk gebruik wordt gemaakt van
de natuurlijke bronnen die samen met de agrarische natuurwaarden
worden beheerd en versterkt. De omschakeling naar deze vorm van
landbouw vraagt aanpassingen van de boer en van andere partijen in de
voedselketen. In 2020 is gestart met een onderzoek door WUR naar de
bijdragen die natuurinclusieve kringlooplandbouw kan leveren aan de
opgaven die op het boerenerf samenkomen: klimaat, natuur, stikstof, water­
kwaliteit en landschap. Ook zijn er pilots en studies gestart naar voorbeelden
van verdienvermogen, ondernemerschap en gebiedssamenwerkingen van
succesvolle natuurinclusieve landbouwbedrijven. In 2020 heeft Staatsbos­
beheer overeenkomsten gesloten met 14 pachters, die hun bedrijf natuur­
inclusief maken.
2.7 Condities voor kringlooplandbouw
Versterken marktmacht, verdienvermogen en ondernemerschap
Voor de transitie naar kringlooplandbouw is het belangrijk dat agrarisch
ondernemers financieel gezond zijn. Met voldoende verdienvermogen
kunnen duurzaam investeringen worden gedaan. Hiervoor presenteerde
LNV in 2020 een agrarische ondernemerschapsagenda opgebouwd uit vier
pijlers: het stimuleren van (nieuw) ondernemerschap, het belonen van
publieke diensten, het versterken van de marktmacht van agrariërs en het
bevorderen van een gelijker speelveld.
Onevenwichtigheid in marktmacht tussen schakels in de voedselketen geeft
aanleiding om de positie van boeren ten opzichte van hun afnemer te
versterken. Om boeren meer duidelijkheid te verschaffen over de mogelijk­
heden tot samenwerking wordt de nationale mededingingswetgeving
aangepast. Het wetsvoorstel tot wijziging van de Mededingingswet is eind
2020 aangeboden aan de Raad van State. Aanvullend is aan de Tweede
Kamer een wetsvoorstel voorgelegd om een zestiental handelspraktijken te
verbieden die een negatieve invloed hebben op innovatie, investeringen en
ontwikkeling van economisch vitale boerenbedrijven. Het gaat bijvoorbeeld
om praktijken als het niet tijdig betalen van leveringen door een afnemer of
het op het laatste moment afzeggen van een order voor bederfelijke
producten.
In het najaar van 2020 presenteerde de Autoriteit Consument & Markt
(ACM), in opdracht van LNV, de eerste resultaten van de Agro-nutrimonitor.
Deze monitor geeft empirisch inzicht in de margeverdeling en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

17

prijsontwikkeling in de keten van landbouwproducten voor de reguliere
(gangbare) en biologische productie. Voor de meeste van de zes
onderzochte producten blijkt dat primaire producenten die zijn
omgeschakeld naar biologische productie een gemiddelde meerprijs
ontvangen die de gemiddelde meerkosten dekt en dat primaire producenten
een groter aandeel hebben in de consumenteneuro bij biologische
producten dan bij reguliere producten. Aan de hand van verdere analyse en
duiding moet de Agro-nutrimonitor inzicht geven in de mechanismen achter
prijsvorming.
In 2020 is de borgstellingsregeling voor Vermogensversterkende kredieten
(VVK), onderdeel van het bedrijfsovernamefonds voor jonge boeren, van
start gegaan. De VVK stelt jonge boeren in staat, aansluitend op een
bedrijfsovername, te investeren in duurzame bedrijfsontwikkeling. Een deel
van het fonds wordt aangewend voor ondersteuning bij het overname­
proces en het versterken van ondernemerschap van jonge boeren. In 2020
is op grond van de VVK aan twee bedrijven ten bedrage van in het totaal
€ 1.689.934 aan krediet aan starters en overnemers van een land- en
tuinbouwbedrijf verstrekt. Om de bekendheid van de VVK te vergroten is,
samen met boerenorganisaties en de Rabobank, een webinar georgani­
seerd. In 2020 heeft LNV ook een pilot gestart voor coaching bij het overna­
meproces en het versterken van ondernemerschap.
Aanpak coronacrisis
Veel land- en tuinbouwbedrijven zijn geraakt door de maatregelen tegen
verspreiding van het coronavirus. In 2020 heeft LNV intensief gewerkt aan
generieke en sectorspecifieke steunmaatregelen om hard geraakte land- en
tuinbouwbedrijven te ondersteunen. Het gaat naast de generieke steunpak­
ketten om de ‘Regeling tegemoetkoming sierteelt en onderdelen voedings­
tuinbouw’ voor enkele specifieke sectoren, maar ook om de mogelijkheid
een voorschot aan te vragen voor de uitbetaling van de basis- en vergroe­
ningsbetaling uit het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB). Daarnaast
hebben banken in 2020 voor € 80 mln. aan borgstellingskredieten verstrekt
aan ondernemers onder de tijdelijke kredietfaciliteit, om de gevolgen van
de coronacrisis te overbruggen (BL-C). Het gaat om kredietverlening aan in
totaal 201 bedrijven in met name de glasbloemensector, potplantensector
en bloembollensector, maar ook om kredieten in de overige land- en
tuinbouwsectoren en in de zee- en kustvisserij en aquacultuur. In Europees
verband heeft LNV steeds het belang benadrukt van tijdige en passende
marktmaatregelen door de Europese Commissie. Gedurende het jaar is de
marktsituatie intensief gemonitord, niet alleen ten aanzien van de
economische gevolgen voor de land- en tuinbouwsectoren, maar ook met
het oog op het garanderen van de voedselvoorziening.
Waardering voor voedsel
In de zomer 2020 heeft LNV een publiekscampagne over houdbaarheid van
voedsel en voedselverspilling gestart. De campagne heeft 79% van de
doelgroep (gezinnen met jonge kinderen) bereikt en werd goed
gewaardeerd. Daarnaast heeft de campagne #Verspillingsvrij in 2020 veel
mensen bereikt met onder andere een verspillingvrije week en een verspil­
lingsvrije kerst. Samen met bedrijven, maatschappelijke organisaties en
experts is een inventarisatie gemaakt van de (wettelijke) belemmeringen bij
het tegengaan van voedselverspilling. Op basis van impact en de
haalbaarheid is een top 10 gemaakt van de meest kansrijke mogelijkheden
om de regels te veranderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

18

Uit de monitor voedselverspilling 2018 blijkt dat de voedselverspilling in
Nederland niet meer, maar ook niet minder is geworden. Sinds die tijd zijn
er veel maatregelen doorgevoerd, waarvan het effect nog niet zichtbaar is
in de cijfers. Uit de monitor voedselverspilling update 2018 blijkt dat in de
keten in 2018 tussen de 96 en 149 kilo voedsel werd verspild. In de
hoeveelheid voedselverspilling in de totale keten kan in de jaren 2009-2018
geen stijgende, maar ook geen dalende trend worden waargenomen. De
consument verspilde de afgelopen jaren steeds minder; in 2019 was dat
7 kilo minder dan in 2016 en 29% minder in negen jaar tijd. Dit bleek vorig
jaar uit de Monitor voedselverspilling bij huishoudens in Nederland 2019.
LNV stimuleert korte ketens. In het voorjaar van 2020 heeft LNV de
campagne Support your locals van de Taskforce Korte Keten ondersteund.
In de zomer is een videoserie over pioniers in de korte keten opgenomen.
Daarnaast vond de Nationale Handelsmissie plaats via een webcast met
ondernemers, gedeputeerden en de Taskforce Korte Keten. Tijdens de
webcast is een catering deal (Eten uit de Korte Keten) en een intentiever­
klaring tussen de Taskforce Korte Keten, provincies en LNV getekend om
korte ketens te blijven stimuleren.
Kennis en innovatie
De Kennis- en Innovatieagenda (KIA) Landbouw, Water en Voedsel is gericht
op kennisontwikkeling en innovatie die bijdraagt aan het realiseren van
gestelde beleidsdoelen. In 2020 zijn in het kader van de KIA 107 publiekprivate onderzoeksprojecten gehonoreerd. Deze hebben een looptijd van
drie tot vier jaar en omvatten een budget van €134 miljoen, waarvan de
overheid € 70 mln. financiert.
De Subsidiemodule agrarische bedrijfsadvisering en educatie (Sabe) is in
2020 voor het eerst opengesteld. Boeren en tuinders konden vouchers
aanvragen voor de financiering van advisering door een onafhankelijke
agrarisch adviseur of voor de financiering van een stikstofcursus bij één van
de groene hogeronderwijsinstellingen. In 2020 was een budget van € 3 mln.
beschikbaar waarmee 2000 advies- en cursusvouchers uitgegeven konden
worden. Ook konden projectsubsidies worden aangevraagd voor praktijk­
netwerken van boeren die samen willen leren en kennis willen uitwisselen
over duurzame landbouw. Voor adviseurs waren vouchers voor een
opleiding tot stikstofadviseur beschikbaar.
Binnen het Groenpact stond in 2020 het programma Praktijkkennis voor
Voedsel en Groen centraal. In dit programma wordt praktijkgericht
onderzoek gefinancierd dat aansluit op de opgaven voor kringloop­
landbouw. Tien calls zijn opengesteld en de eerste kringlooplandbouw­
lector is aangesteld. In 2020 is gestart met het Centrum voor Innovatief
Vakmanschap (CIV) Groen dat als doel heeft de samenwerking in de groene
onderwijskolom verder te bevorderen.
LNV presenteerde in 2020 de Uitvoeringsagenda van de Nationale Agenda
Precisielandbouw. Deze agenda bevat acties om de ontwikkelingen in
sleuteltechnologieën te versnellen. Een voorbeeld is Precisielandbouw 4.0,
een project om een ICT-infrastructuur in de akkerbouw te realiseren. In 2020
is het project Nationale Proeftuin Precisielandbouw (NPPL) uitgebreid met
nieuwe technieken waaronder precisie-irrigatie, zaaien en bespuiten en
diverse roboticatoepassingen. In Lelystad is de Boerderij van de Toekomst
(BvdT) geopend; een innovatie-, test- en demonstratiefaciliteit voor nieuwe
kringlooplandbouwconcepten in de vollegrondsteelten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

19

3. Aanpak stikstofproblematiek
Op 24 april 2020 presenteerde het kabinet de structurele aanpak stikstof.
De hoofddoelstelling van de structurele aanpak is het realiseren van een
gunstige staat van instandhouding van de natuur met een geloofwaardig
en effectief pakket maatregelen, gericht op stikstofreductie en natuurverbe­
tering. De structurele aanpak is ook noodzakelijk om geleidelijk weer meer
ruimte te realiseren voor de toestemmingsverlening voor economische
activiteiten.
In lijn met het eindadvies van het Adviescollege Stikstofproblematiek wordt
de structurele aanpak wettelijk verankerd in de Wet stikstofreductie en
natuurverbetering (WSN). In de WSN zijn resultaatverplichtingen
opgenomen voor stikstofreductie. In 2025 dient 40% van de stikstofge­
voelige gebieden onder de kritische depositiewaarde (KDW) te zijn gebracht,
in 2030 is dat 50% en in 2035 gaat het om 74% van deze gebieden. In 2035
moet dus circa driekwart van het stikstofgevoelige areaal aan Natura 2000gebieden onder de KDW zijn gebracht. Daarvoor dient de stikstofuitstoot
gehalveerd te worden. Daarnaast is in de WSN een verplichting opgenomen
tot vaststelling van een programma voor het legaliseren van PAS-melders
en de meldingsvrije activiteiten, dat binnen drie jaar na vaststelling moet
zijn uitgevoerd. Het proces van legalisering is al van start gegaan.
Onderdeel van de structurele aanpak is een omvangrijk programma met
maatregelen op het vlak van natuurherstel, natuurinclusieve ruimtelijke
inrichting, bronmaatregelen en periodieke monitoring en bijsturing om
zeker te stellen dat het doel wordt gehaald. Voor natuurmaatregelen is in
totaal circa € 3 mld. gereserveerd tot 2030 en voor bronmaatregelen circa
€2 mld.. Ten behoeve van de vrijstelling van de vergunningplicht met
betrekking tot stikstof voor activiteiten tijdens de bouwfase, is in het najaar
van 2020 aanvullend €1 miljard beschikbaar gesteld. Hiervan wordt € 500
mln. ingezet om het structurele pakket te versterken met kosteneffectieve
stikstofreducerende maatregelen binnen de bouwsector. De resterende
€ 500 mln. wordt gereserveerd om te borgen dat de doelstelling van de
structurele aanpak wordt gehaald, door middel van het nemen van
additionele kosteneffectieve maatregelen in of buiten de bouw.
In het najaar van 2020 is de Regeling gerichte opkoop veehouderijen
gepubliceerd waarmee een eerste tranche van € 100 mln. euro beschikbaar
is gemaakt voor opkoop van veehouderijen die veel stikstof uitstoten nabij
Natura 2000-gebieden. De regeling gaat uit van vrijwillige deelname van
agrarische ondernemers en zorgt ervoor dat er binnen gebieden ruimte
komt voor andere ontwikkelingen en het legaliseren van de meldingen
zonder dat dit natuurherstel in de weg staat.
Het kabinet werkt aan een steeds betere wetenschappelijke onderbouwing
van het Nederlandse stikstofbeleid. In 2020 is LNV gestart met het Nationaal
Kennisprogramma Stikstof (NKS) om een transparante en wetenschappelijk
robuuste onderbouwing te bieden voor het huidige en toekomstige
Nederlandse stikstofbeleid met oog op de lange termijn. Dit gebeurt door:
(1) de onzekerheid in de huidige modellen te reduceren, (2) meetnetuitbrei­
dingen te realiseren en (3) het verbeteren van emissiefactoren ter onder­
bouwing van de bronmaatregelen. Hiermee wordt onder meer invulling
gegeven aan de adviezen van het Adviescollege Meten en Berekenen
Stikstof.
4. Versterking natuur en biodiversiteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

20

Programma Natuur
Onderdeel van de structurele aanpak stikstof is het programma Natuur dat
een impuls geeft aan de natuur in met name overbelaste stikstofgevoelige
Natura 2000-gebieden. Tot en met 2030 heeft het kabinet hiervoor een
bedrag oplopend tot € 300 mln. per jaar aan extra middelen beschikbaar
gesteld. Samen met provincies en terreinbeherende organisaties heeft LNV
in 2020 een uitvoeringsprogramma opgesteld.
Natuurinclusieve samenleving
Een ander spoor van het Programma Natuur is het opstellen van een
Agenda Natuurinclusief. Nederland staat voor een grote opgave om de
biodiversiteit te verbeteren. Naast het meer en gerichter versterken en
verbeteren van natuur in het Natuurnetwerk Nederland, is het ook noodza­
kelijk dat overal de kwaliteit van de natuur verbetert. Die opgave vraagt inzet
van alle maatschappelijke partijen en sectoren. Samen met de provincies en
een groot aantal maatschappelijke partijen is LNV in 2020 gestart met het
opstellen van de Agenda Natuurinclusief. In 2020 is een impuls gegeven aan
het beleid om natuurinclusiviteit te vergroten met onder meer de
organisatie van een hackathon over groen in de stad, deelname van het Rijk
en enkele Nederlandse financiële instellingen aan de voorbereidende fase
van de Task Force on Nature-related Financial Disclosure. Daarnaast is de
samenwerking met het Deltaplan Biodiversiteitsherstel en International
Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN) Nederland
geïntensiveerd. In 2020 is LNV ook gestart met een programma om de
interdepartementale samenwerking op het thema biodiversiteit te
versterken.
Internationaal natuurbeleid
De onderhandelingen over een mondiaal biodiversiteitsverdrag hebben
vanwege de coronacrisis vertraging opgelopen. Hoewel ongewenst, bood
de vertraging de mogelijkheid tot verdieping, nieuwe samenwerkingsver­
banden en meer concrete actie. LNV zet zich samen met stakeholders in voor
ambitieuze doelen in het biodiversiteitsverdrag. Dit moet gepaard gaan met
een versterkt implementatiemechanisme dat bijdraagt aan naleving van
de afspraken. In 2020 is Nederland lid geworden van de High Ambition
Coalition for Nature and People en is tijdens de VN Nature Summit de
Leader’s Pledge for Nature ondertekend. In deze internationale gremia
maakt Nederland zich sterk voor meer transparantie over de gevolgen van
het handelen van de private en financiële sector voor de biodiversiteit.
Uitbreiding bosareaal
In 2020 heeft LNV de Bossenstrategie van Rijk en provincies gepresenteerd.
Alle partijen hebben zich verbonden aan de ambitie om ruim 18.000 hectare
extra bos te realiseren; aanvullend wordt de aanleg van nog eens 19.000
hectare bos verkend. De Bossenstrategie richt zich ook op de revitalisering
van bestaande bossen, het compenseren van bomenkap en herstel van
heggen en bomensingels in agrarische gebieden.
Grote wateren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

21

LNV werkt samen met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat aan
de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) om natuur, energie en
voedsel in deze wateren meer in evenwicht te brengen. In 2020 zijn MIRTstartbeslissingen genomen voor de Noord-Hollandse Markermeerkust, de
Friese IJsselmeerkust, Binnendijkse slibsedimentatie/Groote Polder en
Verzachten randen van het Wad. Ook is het MIRT-voorkeursbesluit genomen
voor Buitendijkse slibsedimentatie. Het ontwerp voor een Nationaal
Waterplan (NWP) is gereedgekomen, waarin het LNV-beleid verankerd is in
het waterbeleid. Dit zijn belangrijke stappen voor de versterking van de
ecologische waterkwaliteit en natuur in de grote wateren. In het kader van
LIFE IP Deltanatuur heeft een groot aantal partijen een whitepaper
ondertekend om te komen tot een gezamenlijke strategie voor het
versterken van natuur en het behalen van de Natura 2000-doelen in de grote
wateren: het Natuurwinstplan.
Een rijke Waddenzee
In 2020 is de Beheerautoriteit Waddenzee van start gegaan voor het
bevorderen en versterken van de samenhang van natuur-, vis- en
waterbeheer in de Waddenzee, opdat de natuurkwaliteit van de Waddenzee
verbetert. LNV heeft overeenstemming bereikt tussen de mosselsector en
de Coalitie Wadden Natuurlijk over een addendum op het convenant
Transitie mosselsector en natuurherstel Waddenzee. De komende jaren
wordt de bodemzaadvisserij in de Waddenzee stapsgewijs afgebouwd met
behoud van economisch perspectief voor de mosselsector. Naast het terug­
brengen van de mosselzaadvisserij zetten partijen zich de komende jaren
verder in voor natuurherstel in de Waddenzee.
5. Naar een veerkrachtige visserijsector in een multifunctionele ruimte
In 2020 zijn het Noordzeeakkoord en de bijbehorende kottervisie
aangeboden aan de Tweede Kamer. Deze bevatten een samenhangend
maatregelenpakket voor een nieuwe balans tussen de benodigde ruimte op
de Noordzee voor duurzame energie, natuurherstel en toekomstperspectief
voor de visserij. In het kader van het Noordzeeakkoord is € 200 mln.
beschikbaar gekomen voor onder meer monitoring en onderzoek, innovatie
en sanering van de visserij, versterking van de handhaving en doorvaart in
de windparken bij nacht. Het Noordzeeakkoord zet in op uitbreiding van
het areaal aan voor visserij gesloten natuurgebieden. Het bevat kaders voor
inpassing van nieuwe windparken en medegebruik. Met de middelen voor
de visserij kan de sector de stap maken naar een kleinere duurzame en
rendabele vloot op een veranderende Noordzee.
De partijen die werken aan het Actieplan toekomstbestendig visserijbeheer
IJsselmeergebied zijn in 2020 gekomen tot een breed gedragen pakket van
maatregelen. Afgesproken is te komen tot een maximaal toegestane vangst,
het juridisch verankeren van maatregelen en toetsing aan staatssteun door
de Europese Commissie. Vervolgens kan de vrijwillige saneringsregeling
worden opengesteld en kunnen maatregelen worden geëffectueerd.
Het meerjarig onderzoek naar de pulsvisserij is met een positief advies van
International Council for the Exploration of the Sea (ICES) opgeleverd en
onder de aandacht gebracht van de Europese Commissie en lidstaten. Dit
heeft nog niet geleid tot aanpassing van het pulsverbod, maar dat blijft wel
de inzet van het kabinet. Het Europese Hof van Justitie heeft in 2020 geen
uitspraak gedaan in de door Nederland aangespannen rechtszaak.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

22

In 2020 is verder onderhandeld over de Europese Verordening voor het
nieuwe Fonds voor Visserij, Maritieme Zaken en Aquacultuur. De
vaststelling van het Fonds zal begin 2021 zijn, waarna ook de operationele
programma’s kunnen worden ingediend bij de Europese Commissie. De
voorbereiding voor de nieuwe fondsperiode en de invulling van de
Nederlandse enveloppe is in 2020 gestart zodat het operationele
programma zo goed als gelijk met de vaststelling van de Verordening
ingediend kan worden. Onder het huidige fonds EMFZV zijn diverse corona­
maatregelen ten behoeve van de sector genomen. Vanuit de nationale
innovatie-envelop zijn middelen toegekend aan de zogeheten MIT-regeling
ten behoeve van innovatieprojecten in de visserij en aan de Nederlandse
Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) ten behoeve van
fundamenteel onderzoek in de visserij.
6. Samenwerking in de regio
Regio Deals
De Regio Deals hebben als doel de brede welvaart te versterken. Met de
totstandkoming van veertien nieuwe Regio Deals uit de derde tranche in
het najaar van 2020 zijn nu in totaal 30 Regio Deals vastgesteld, verdeeld
over landelijke en stedelijke gebieden in Nederland. Voor de selectie van
de voorstellen en de toedeling van de middelen zijn lessen getrokken uit
de vorige tranche. De versterkte samenwerking tussen de regio’s en het Rijk
werpt steeds meer zijn vruchten af. De regionale cofinanciering verloopt
conform afspraken en in diverse regio’s brengt een Regio Deal nieuwe
samenwerkingsverbanden tot stand. Inzicht in de resultaten van de deals
wordt gegeven via het online platform krachtvanderegio.nl. Voor de
transitie naar kringlooplandbouw en het versterken van de biodiversiteit
zijn de Regio Deals Foodvalley, Achterhoek, Bodemdaling Groene Hart en
Natuurinclusieve landbouw belangrijk. De Regio Deal Noordelijk Flevoland
draagt bij aan de verduurzaming van de IJsselmeervisserij.
Interbestuurlijke Programma Vitaal Platteland
Het interbestuurlijk Programma Vitaal Platteland heeft als doel om samen
met Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen een toekomstbestendig
landelijk gebied te realiseren. Dit gebeurt door middel van een samenhan­
gende aanpak van maatschappelijke opgaven zoals voedselproductie,
waterveiligheid en energietransitie. In 2020 zijn de vijftien voorstellen van
regio’s in uitvoering gekomen, waarvoor zowel Rijk als gebiedspartijen geld
beschikbaar hebben gesteld. Daarnaast is in het programma gewerkt aan
het ophalen en borgen van de ervaringen, de oogst, de lessen en adviezen
voor de toekomst.
7. Europa en internationaal
Gemeenschappelijk landbouwbeleid
In 2020 is belangrijke vooruitgang geboekt in het besluitvormingsproces
over de hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB). In
het najaar bereikten de EU-ministers van Landbouw een akkoord over drie
verordeningen die de basis vormen voor het nieuwe GLB vanaf 2023. De
Europese Raad staat een ombuiging voor van inkomenssteun naar doelge­
richte betalingen voor maatschappelijke diensten. Op nationaal niveau heeft
LNV, samen met provincies, voortgang geboekt in het opstellen van het
GLB-Nationaal Strategisch Plan. In dit plan worden de nationale en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

23

regionale keuzes gemaakt waarmee de GLB-middelen zodanig worden
ingezet dat zij optimaal bijdragen aan de Europese doelstellingen. Op een
conferentie eind 2020 hebben betrokken stakeholders besloten dat
Nederland met middelen uit het nieuwe GLB het toekomstbestendig boeren
meer gaat belonen. De nadruk komt te liggen op het belonen van prestaties
op het gebied van milieu, klimaat, biodiversiteit met aandacht voor
versterking van het aanpassingsvermogen en de innovatiekracht van
landbouwbedrijven.
Internationaal
De coronapandemie maakte vooral in de eerste helft van 2020 duidelijk hoe
belangrijk de internationale context is voor de Nederlandse agrarische
sector. De beschikbaarheid van seizoensarbeid, de luchtvrachtcapaciteit en
het openhouden van markten vormden grote uitdagingen voor LNV, waarbij
Landbouwraden een belangrijke rol vervulden in de informatievoorziening
en het oplossen van knelpunten. De maatregelen die China verkoos om
het coronavirus te beheersen hebben grote en nadelige invloed gehad op
de export van Nederlandse vlees- en visproducten naar China. LNV heeft
zich, ook in Europees verband, ingezet om stilvallen te voorkomen of stilge­
vallen export weer mogelijk te maken.
De pandemie heeft ook de internationale voedselzekerheid onder druk
gezet. Samen met de FAO, Wereldbank en het bedrijfsleven heeft LNV het
initiatief genomen om in 2021 te komen tot investeringsprogramma’s in drie
landen om voedselzekerheid te bevorderen en kwetsbaarheden in het
voedselsysteem te verhelpen. Ook de voorbereiding van de Food System
Summit in 2021 stond in het teken van het verbeteren van de voedselze­
kerheid.
Ondanks de effecten van de coronacrisis was er over 2020 opnieuw een
agrarisch exportrecord van €95,6 miljard. Het handelsoverschot kwam
daarbij op €27,3 miljard. Deze stijging komt vooral door de groei van de
wederuitvoer en de stijging van de prijzen. Volgend op de uitgangspunten
in de LNV-visie heeft LNV in 2020 een afwegingskader gehanteerd om te
bepalen in welke mate Nederland zich zal inzetten om markttoegangspro­
blemen voor agrarische producten in derde landen op te lossen. Er werden
in 2020 succesvolle missies opgezet naar onder meer Mexico (deze verliep
digitaal), Vietnam en Indonesië.
Tijdens de overgangsperiode, waarin onderhandeld is over een handels- en
samenwerkingsovereenkomst tussen de EU en het Verenigd Koninkrijk,
hebben LNV en NVWA zich samen met stakeholders zo goed mogelijk
voorbereid op de Brexit, om de negatieve gevolgen ervan te beperken. Er
zijn voorbereidende maatregelen getroffen en LNV heeft zeven Brexit-stake­
holderbijeenkomsten georganiseerd. Er is intensief overleg geweest met
het bedrijfsleven over knelpunten. Ook hebben LNV en NVWA zich ervoor
ingespannen dat het bedrijfsleven een inspectiepost voor levende dieren
kan opzetten. Deze inspectiepost is sinds begin januari 2021 operationeel.
8. NVWA
Na de stopzetting van het ICT-systeem INSPECT in 2019 heeft de NVWA in
2020 een periode van herbezinning doorgemaakt en is een aantal
onderzoeken verricht. Deloitte onderzocht de verhouding tussen de taken
en de middelen van de NVWA en maakte daarmee inzichtelijk dat de NVWA
voor 100 van de 152 taken in meer of mindere mate onvoldoende capaciteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

24

heeft. KPMG deed onderzoek naar het kostprijsmodel van de NVWA, waaruit
blijkt dat het model in belangrijke mate afhankelijk is van budgetten van
overheidsopdrachtgevers en als onvoldoende transparant wordt ervaren. In
samenspraak met het bedrijfsleven zijn inmiddels de voorbereidingen
getroffen voor een integraal kostprijsmodel en het verder optimaliseren van
een nieuw retributiestelsel. Tenslotte is er in 2020 een analyse uitgevoerd
naar de wijze waarop voor de LNV-domeinen het stelsel voor keuren en
toezicht is ingericht.
De herbezinning en voornoemde onderzoeken geven het beeld dat er bij
de NVWA sprake is van een complexe problematiek die vraagt om een
pragmatische veranderaanpak in beheersbare stappen. De aanpak hiervoor
is inmiddels gestart. Daarbij gaat de aandacht onder meer uit naar een
versterkte relatie tussen opdrachtgever en opdrachtnemer, professionali­
sering van de opdracht en het vakmanschap van de inspectie. Het toezicht
van de NVWA wordt verder risicogericht en kennisgedreven ingericht.
Voorts is in 2020 doorgegaan met het inzetten van de middelen die met
het Regeerakkoord beschikbaar zijn gekomen voor de aanscherping van
de handhaving door de NVWA op dierenwelzijn en voedselveiligheid. De
coronacrisis gaf voor de NVWA aanleiding om het toezicht op afstand te
professionaliseren, onder meer via certificering op afstand.
Realistatie Beleidsdoorlichtingen
Realisatie
beleidsdoorlich­
tingen
2014

2015

Art.

Naam artikel

11

Concurrerende,
duurzame en veilige
agro-, visserij- en
voedselketens

x

Natuur en
biodiversiteit

x2

12

2016

2017

2018

2019

2020

Geheel
artikel?

Ja

x1

Ja

1 Artikel 11: In 2019 is deze beleidsdoorlichting aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 31 104, nr. 6).
2 Artikel 12: De beleidsdoorlichting van voormalig artikel 18 is in december 2015 aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 30 991, nr. 29).

Overzicht vertrekte garanties (x € 1000)
Uitstaande Verleend 2020
garanties
2019

Vervallen
2020

Uitstaande
garanties
2020

Garantie­
plafond

91.691

‒ 35.399

386.145

120.000

327.501

0

‒ 22.190

305.311

657.354

91.691

‒ 57.589

691.456

Artikel

Omschrijving

Art 11 Een weerbaar,
veerkrachtig en veilig agro-,
voedsel en visserijsysteem

Verliesdeclaraties
329.853
borgstellingsfaciliteit

art 12 Natuur, biodiversiteit
en gebiedsgericht werken

Garanties
Natuur

Totaal
plafond

Totaalstand
risicovoor­
ziening
386.145

327.501

305.311

327.501

691.456

Etc.
Totaal

120.000

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

25

Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties (x € 1000)
Artikel

Omschrijving Uitgaven 2019 Ontvangsten
2019

Art 11 Een weerbaar,
veerkrachtig en veilig agro-,
voedsel en visserijsysteem

Verliesdeclaraties
borgstellingsfaciliteit

art 12 Natuur, biodiversiteit
en gebiedsgericht werken

Garanties
Natuur

Saldo 2019

Uitgaven
2020

Inkomsten
2020

Saldo 2020

Totaalstand
mutatie
volume risico­
voorziening
2020 en 2019

686

0

686

0

686

0

0

0

0

0

686

0

686

0

686

Etc.
Totaal

0

0

Overzicht verstrekte leningen (x € 1000)
Artikel

Omschrijving Uitstaande lening

Looptijd lening Totaalstand risico­
voorziening 2019

Art 11 Een weerbaar, veerkrachtig en veilig agro-,
voedsel en visserijsysteem

Wageningen
Research

22.353

tot en met 2027

Art 11 Een weerbaar, veerkrachtig en veilig agro-,
voedsel en visserijsysteem

Wageningen
Research

4.825

tot en met 2022

Art 11 Een weerbaar, veerkrachtig en veilig agro-,
voedsel en visserijsysteem

Wageningen
Research

9.328

tot en met 2029

Art 11 Een weerbaar, veerkrachtig en veilig agro-,
voedsel en visserijsysteem

Wageningen
Research

2.016

tot en met 2030

Totaalstand
mutatie volume
risicovoorziening
2020 en 2019

Overzicht coronasteunmaatregelen
Overzicht coronasteunmaatregelen
Maatregel

Verplichtingen 2020

Uitgaven 2020

Relevante Kamer­
stukken

Borgstelling MKBlandbouw (BL-C)

56

29 Kamerstuk 35 420,
nr. 24

Regeling
tegemoetkoming landen
tuinbouwondernemers
COVID-19
(fritesaardappeltelers en
sierteelt)

225

158 Kamerstuk 35 420,
nr. 24)

Ruimingkosten nertsen

73,6

71,8 Kamerstuk 35 420,
nr. 24 Kamerstuk
35 539, nr. 2

Borgstelling MKB-landbouwkredieten (BL), onderdeel tijdelijke
kredietfaciliteit ten behoeve van coronacrisis (BL-C)
Door een tijdelijke gunstiger borgstelling voor werkkapitaal (BL-C) onder
de regeling Borgstelling MKB-Landbouwkredieten (BL), kunnen de liquidi­
teitsproblemen van land- en tuinbouwbedrijven verlicht worden. Het
overbruggingskrediet waarvoor de borgstelling wordt aangevraagd moet
betrekking hebben op een acute liquiditeitsbehoefte van MKB-land- of
tuinbouwbouwondernemers die negatieve economische gevolgen
ondervinden van het coronavirus. Deze tijdelijke kredietfaciliteit is ook
opengesteld voor MKB-ondernemers in de visserij en aquacultuur. De
visserij en aquacultuur had namelijk nog geen garantieregeling waarvan
gebruik gemaakt kon worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

26

In 2020 hebben 201 aanvragers een BL-C overbruggingskrediet gekregen,
op totaalniveau was hier een kredietbedrag mee gemoeid van circa € 80
mln. Van het aangevraagd BL-C overbruggingskrediet stond LNV in 2020
voor 70% garant. Hierdoor staat er voor € 56 mln aan BL-C krediet bij de
verplichtingen.
Er zijn in 2020 nog geen BL-C verliesdeclaraties (als gevolg van faillissement)
ingediend. Verliesdeclaraties over afgegeven garantstellingen treden altijd
pas in latere jaren op; dat is bij BL-C borgstellingen niet anders, want
bedrijven die een BL-C krediet hebben gekregen hadden voor de corona­
crisis geen financiële problemen. Via de begrotingsreserve Borgstellings­
faciliteit (zie artikel 11) is hiervoor reeds een reservering getroffen door
middel van een afstorting van € 29 mln (reguliere BL inclusief extra BL-C
deel).
Regeling tegemoetkoming land- en tuinbouwondernemers COVID-19
Met deze regeling (Kamerstuk 35 420, nr. 32) worden ondernemers in de
sierteeltsector, het horecasegment van de voedingstuinbouw en de frite­
saardappelsector ondersteund. Voor deze regeling was oorspronkelijk € 650
mln. gereserveerd. Het beroep op deze regeling is lager dan verwacht. Dat
komt onder andere omdat voor een deel van de sector de markt vanaf half
mei weer is aangetrokken. In juni 2020 is daarom reeds een verlaging van
€ 350 mln. doorgevoerd (Kamerbrief 2020Z12342) die bij Miljoenennota
2021 is geformaliseerd. Eind november sloot de termijn voor aanvraag voor
definitieve vaststelling van de tegemoetkoming, waarop het budget in de
tweede suppletoire begroting verder is verlaagd. Een aantal aanvragen is
ingetrokken of afgewezen en een aantal aanvragen is in 2020 nog niet
beoordeeld, waardoor een deel van de uitgaven in 2021 zal plaatsvinden.
RVO rondt dit proces in het eerste kwartaal van 2021 af.
Ruimingkosten nertsen
Vanwege ruimingen van met het SARS-CoV-2-virus besmette nertsenhou­
derijen heeft LNV in 2020 budget toegevoegd aan de begroting. In de vierde
ISB is de bijdrage voor de ruimingskosten verhoogd tot een bedrag van
€ 73,6 mln. voor een geraamd aantal van 37 locaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

27

4. Beleidsartikelen
Artikel 11 Een weerbaar, veerkrachtig en veilig agro-, voedsel- en
visserijsysteem
A. Algemene doelstelling
LNV streeft naar een landbouw- en voedselsysteem dat zorgvuldig omgaat
met input en natuurlijke hulpbronnen, opbrengsten zo efficiënt en
hoogwaardig mogelijk benut, daarmee internationaal toonaangevend en
concurrerend is en waarin sociaal verantwoord, veilig, dier- en milieu- en
omgevingsvriendelijk wordt geproduceerd en geconsumeerd.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van LNV is verantwoordelijk voor:
Stimuleren
• Het versterken van de positie van de Nederlandse agro-, visserij- en
voedselketens, het stimuleren van groene economische groei en het
bevorderen van transparantie en ketenverantwoordelijkheid in de
Nederlandse agro- visserij- en voedselketens.
• Het stimuleren van een adequate en duurzame voedselvoorziening/
voedselzekerheid, voedselkwaliteit op Europees en mondiaal niveau,
evenals het bijdragen aan het Europese en internationale landbouw- en
visserijbeleid.
• Het stimuleren van kennisontwikkeling en -doorwerking (ook via
onderwijs), innovatie en nieuwe technologieën voor de maatschappe­
lijke opgaven op het terrein van agro en natuur.
• Het stimuleren van verduurzaming van de productie en de consumptie
van dierlijke en plantaardige producten door middel van nieuwe vormen
van ketensamenwerking en nieuwe marktstrategieën.
• Het breder toepassen van geïntegreerde gewasbescherming door
agrarische ondernemers, evenals het borgen en verbeteren van planten diergezondheid en dierenwelzijn.
Regisseren
• Het borgen van voedselveiligheid. Producenten en partijen uit de
voedselketen zijn primair verantwoordelijk voor de veiligheid van hun
producten en productiewijze. De Minister voor Medische Zorg en Sport
(MZS) is verantwoordelijk voor wetgeving voor voedselveiligheid, met
uitzondering van wetgeving voor het slachten van dieren en het keuren
en uitsnijden van vlees, waar de Minister van LNV verantwoordelijk voor
is.
Uitvoeren
• Het doen uitvoeren van een effectief beleid ter realisatie van de doelstel­
lingen uit de Europese regelgeving.
• Het uitvoeren van adequaat veterinair en fytosanitair beleid.
• Het uitoefenen van toezicht en het handhaven van de regelgeving op
het gebied van dier- en plantgezondheid, dierenwelzijn, mest, natuur en
voedselveiligheid (primaire productie en slachterijfase).
• Het uitvoeren van het gemeenschappelijk landbouw- en visserijbeleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

28

C. Beleidsconclusies
Onderstaand wordt ingegaan op de belangrijkste gerealiseerde beleidsre­
sultaten in 2020.
(Glas)tuinbouw en weerbare planten en teeltsystemen
Voor de realisatie van de klimaatopgave in de glastuinbouw zijn middelen
gereserveerd voor het doen van investeringen in energiebesparing en de
inzet van duurzame energie. Door de Corona-crisis is het afgelopen jaar
minder gebruikt gemaakt van de regeling. Dit effect is verder versterkt door
een lastenstijging als gevolg van de aanpassing van de ODE. Ook is er
onduidelijkheid over de beschikbaarheid van externe CO2.
De Evaluatie Instrumentarium Glastuinbouw concludeert dat belangrijke
stappen zijn gezet om de ambities van de Meerjarenafspraak en het CO2convenant te realiseren. De transitieaanpak uit de Meerjarenafspraak bleek
succesvol. Nieuwe kas-, teelt- en energieconcepten, zoals het Nieuwe Telen
en de daglichtkas, zijn marktrijp geworden.Niettemin is het niet gelukt om
de reductiedoelstellingen voor 2020 volledig te realiseren. De conclusies
naar aanleiding van de evaluatie van de doeltreffendheid van de EG en MEI
regelingen zijn positief.
Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren 2008 ‒ 2020
Op 18 december 2020 is het rapport van het convenant Schone en Zuinige
Agrosectoren 2008 ‒ 2020 naar de Tweede Kamer gestuurd (Kamerbrief
32813 nr 652 ). Het rapport presenteert de opgedane inzichten en laat zien
dat de meeste gestelde doelen zijn gehaald. Nu het convenant is afgelopen
wordt het nastreven van de doelen voortgezet middels afspraken die in
het Klimaatakkoord zijn gemaakt. Op deelterreinen zijn doelen uit het
Agroconvenant ook doorvertaald in onder andere het Nationaal programma
Landbouwbodems, de Bossenstrategie en verwoord in de LNV-visie op
Kringlooplandbouw.
Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie Gewasbescherming 2030
In het najaar van 2020 is het Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie Gewas­
bescherming 2030 ‘Naar weerbare plant en teeltsystemen’ aangeboden aan
de Tweede Kamer (Kamerstuk 27858, nr 518). Er is een start gemaakt met
de uitvoering van acties zoals de werkgroep actuele vraagstukken, een
gebiedspilot in Drenthe en opdrachtverstrekking aan derden om te
adviseren over een governancestructuur en een inventarisatie van onder­
zoeksprojecten naar weerbare planten en teeltsystemen. Enkele acties zijn
ook al afgerond zoals een draaiboek vrijstellingen en de standpuntbepaling
voor de evaluatie van de EU verordening gewasbeschermingsmiddelen.
Regeling tegemoetkoming land- en tuinbouwondernemers COVID-19
Voor de Regeling tegemoetkoming land- en tuinbouwondernemers
COVID-19 is € 650 mln. bij 3e incidentele suppletoire begroting
(Kamerstuk 35452, nr. 1) aan de LNV begroting toegevoegd. Door middel
van deze regeling zijn enkele sectoren (fritesaardappelen, sierteelt en
onderdelen van de voedingstuinbouw) in 2020 extra ondersteund. De
definitieve subsidievaststelling is begin 2021 afgerond.
Daarnaast is in meer generieke vorm de Borgstelling MKB-Landbouwkre­
dieten (BL) in 2020 uitgebreid met een coronamodule (BL-C) die ook is
opengesteld voor de visserij- en aquacultuurondernemers. Deze tijdelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

29

kredietfaciliteit, die gepaard ging met een ophoging van BL garantieplafond
met € 180 mln, stelt ondernemers in staat om liquiditeitsproblemen ten
gevolge van de coronacrisis op te vangen.
Voedselveiligheid
In 2020 is het Actieplan Voedselveiligheid afgerond. Dit is, samen met VWS,
aangeboden aan de Kamer (Kamerstuk 26991, nr. 576). Tevens is het project
private borging voedselketens afgerond en de evaluatie van «keten­
borging.nl». De resultaten hiervan worden in 2021 met de Kamer gedeeld.
Daarnaast is de implementatie van de Verordening diergeneesmiddelen
verder gebracht en is in 2020 de hiervoor noodzakelijke wijziging van de Wet
Dieren aan de Tweede Kamer aangeboden.
Duurzaam voedsel
De Nederlandse consumptie van verse groenten en fruit steeg in 2020 met
4%, een duidelijk verschil met voorgaande jaren waarin de consumptie
daalde of slechts licht steeg. Ook zochten consumenten in 2020 meer
informatie over groenten en fruit via de website Veggipedia, een initiatief
van het Nationaal Actieplan Groenten en Fruit (NAGF).
Het Voedingscentrum heeft in 2020, mede met subsidie van LNV,
consumenten van wetenschappelijk onderbouwde en onafhankelijke
informatie voorzien over een gezonde, veilige en meer duurzame voedsel­
keuze. Met informatie, tips, tools en handelingsperspectief, zoals in de
consumentencampagne ‘eetwissel’, hebben ze ingezet op het motiveren van
individuen om goed te eten en hen te laten beschikken over de benodigde
voedselkennis en vaardigheden. De publiekscampagne tegen voedselver­
spilling, #Verspillingsvrij, had in 2020 het hoofdthema houdbaarheid.
Mestbeleid
In september 2020 heeft LNV de contouren voor het toekomstig mestbeleid
gepresenteerd. Deze is mede gebaseerd op eerder gevoerde gesprekken
met stakeholders. Nadere uitwerking is nog nodig, maar deze contouren
vormen de basis om in de komende jaren te bewegen richting grondge­
bondenheid van zowel melkveehouderij als rundvleeshouderij, het sturen
op afvoer en verwaarding van mest en een gebiedsgerichte aanpak voor
plekken waar de doelstellingen op het vlak van waterkwaliteit niet worden
gehaald. Hiermee wordt ingezet op een eenvoudiger stelsel waarmee
kringlopen meer worden gesloten.
In 2020 is gewerkt aan de implementatie van de laatste te nemen
maatregelen in het kader van het 6e actieprogramma Nitraatrichtlijn. De
derogatie van de Nitraatrichtlijn is in 2020 verlengd voor de jaren 2020 en
2021.
Dierlijke productie en diergezondheid
De activiteiten die worden opgepakt voor de transitie naar een duurzame
veehouderij zijn gebundeld in het Programma duurzame veehouderij, wat
valt binnen het kader van de kringlooplandbouw. Binnen het programma
zijn drie sporen opgestart om de noodzakelijke transitie van de veehouderij
te stimuleren en te ondersteunen. Er wordt ingezet op inspireren en experi­
menteren, op het verbeteren van de condities om te verduurzamen,
waaronder het vergroten van de markt voor duurzame dierlijke producten
en op concrete stappen door de sector. De Kamer is in oktober 2020 geïnfor­
meerd over de voortgang (kamerstuk 28 973, nr. 239). In 2019 is de Regeling
sanering varkenshouderij opgesteld en opengesteld. Doel van de regeling
is om geuroverlast in veendichte gebieden te reduceren door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

30

varkenshouders die dat willen, te helpen bij het definitief beëindigen van
hun varkenshouderijlocatie. Deze regeling is nu in de uitvoeringsfase. De
Kamer wordt hierover in het voorjaar 2021 geïnformeerd. Ook is een
innovatie- en investeringsregeling gericht op ontwikkeling en toepassing
van integrale brongerichte emissiereductie uit stallen opgesteld. Deze is in
2020 ook voor het eerst opengesteld. Begin februari 2021 wordt de Kamer
over de uitkomsten geïnformeerd.
Het sectorspecifieke antibioticumbeleid is gecontinueerd in 2020 en de
Stichting Diergeneesmiddelenautoriteit (SDa) concludeert dat het gebruik
van antibiotica in 2019 ten opzichte van 2018 verder is gedaald. In de periode
2009–2019 is het antibioticumgebruik op basis van verkoopgegevens
gedaald met 69,6%. Bij een sectorspecifiek antibioticumbeleid horen sector­
specifieke reductiedoelstellingen; deze doelstellingen hebben de generieke
huidige 70% reductiedoelstelling voor de gehele dierhouderij vervangen.
De sectorspecifieke reductiedoelstellingen zijn vastgesteld in de zomer van
2019 (Kamerstuk 29 683, nr. 249) en zien toe op het behalen van een reduc­
tiepercentage van hoog-gebruikende bedrijven per 2024 en de implemen­
tatie van de nieuwe benchmarkwaarden(-systematiek) van de SDa.
Het actieplan brandveilige stallen 2018-2022 is verder doorgezet, er is bezien
of de benchmarksystematiek voor de zorg van jonge dieren kan worden
ondergebracht bij de SDa. Ook is er gewerkt aan hittemaatregelen voor
dieren in de veehouderij en het beperken van lange afstandstransporten.
Daarnaast is nader uitvoering gegeven aan de beleidsbrief dierenwelzijn
(Kamerstuk 28 286, nr. 991) Dit heeft onder andere geleid tot een nieuw
toetsingskader voor de positieflijst (de huis- en hobbydierenlijst), de herbe­
oordeling van diersoorten en het doorzetten van de beleidsinzet om
gezonde en sociale honden te bevorderen.
Innovatie op het boerenerf
De Kamer is in de zomer van 2020 geïnformeerd over de stand van zaken
rondom het instrumentarium voor Innovatie op het Boerenerf (Kamerstuk
35 300 XIV, nr. 76). In het vierde kwartaal van 2020 is de Subsidiemodule
agrarische bedrijfsadvisering en educatie (Sabe) voor het eerst opengesteld
voor boeren, tuinders en agrarische bedrijfsadviseurs. Boeren en tuinders
konden vouchers aanvragen voor de financiering van advisering door een
onafhankelijke agrarisch adviseur of voor de financiering van een stikstof­
cursus bij één van de groene hogeronderwijsinstellingen. Ook konden
projectsubsidies worden aangevraagd voor praktijknetwerken van boeren
die samen willen leren en kennis willen uitwisselen over duurzame
landbouw. Voor adviseurs waren vouchers voor een opleiding tot stikstof­
adviseur beschikbaar.
Bij deze eerste openstelling waren voor boeren en tuinders 2000 advies- en
cursusvouchers beschikbaar. Al op de eerste dag zijn 2800 vouchers
aangevraagd. Er is duidelijk een grote behoefte aan advies over kringloop­
landbouw en duurzaam ondernemerschap. Ook voor de projectsubsidies
voor praktijknetwerken was veel belangstelling. In totaal zijn bijna 90
aanvragen ingediend en beoordeeld.
Nationaal Kennisprogramma Stikstof
In de tweede helft van 2020 is LNV gestart met de kennisprogrammering op
het gebied van meten en modelleren van stikstof, het Nationaal Kennispro­
gramma Stikstof (NKS). Dit programma wordt opgesteld om onder andere
invulling te geven aan de adviezen van het Adviescollege Meten en
Berekenen Stikstof (Kamerstuk 35334, nr. 132). Binnen het NKS wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

31

ingezet op een integrale aanpak waarbij op samenhangende wijze stikstof­
onderzoek wordt uitgezet. Het NKS richt zich op het reduceren van de
onzekerheden in het proces van stikstofemissie tot depositie. Hiertoe
worden onder meer emissiefactoren opnieuw afgeleid, meetnetten
uitgebreid en innovatieve monitoringsmethodieken verder verkend. In 2020
zijn de eerste opdrachten ter waarde van ongeveer € 2 mln. uitgezet bij
RIVM, ten behoeve van de meetnetuitbreidingen.
Klimaat
Het Actieprogramma Klimaatadaptatie Landbouw is in samenwerking met
medeoverheden en ketenpartijen tot stand gekomen en vastgesteld
(Kamerstuk 35000-XIV, nr. 95).
In 2020 is de uitvoering van de afspraken in het Klimaatakkoord voortgezet.
De voor de uitvoering beschikbare middelen zijn onder andere ingezet voor
emissiereductie in de veehouderij via de saneringsregeling voor varkens­
houderijen, subsidies voor de verduurzaming van stallen en onderzoek en
pilots in het kader van de integrale aanpak van methaan en ammoniak.
Daarnaast is het veenweideprogramma gestart en zijn middelen ingezet
voor onderzoek en pilots en regionale uitvoering. Verder zijn onder meer
subsidies beschikbaar gesteld voor energiebesparende maatregelen en
innovaties in de glastuinbouw.
Beleidsinformatie
Kengetallen
Kengetal

Landen

Maatschappelijke
appreciatiescore (schaal 1–
10)
Mate van vertrouwen
consumenten in voedsel
(schaal 1–5)
Export van agrarische
producten uit Nederland
(bedragen x € 1 mln.)

2014

2015

2016

2017

2019

2020

7,7 Geen meting Geen meting

Geen meting

Geen meting

7,6 Geen meting

Geen meting

3,2 Geen meting Geen meting

2018

3,3

3,2 Geen meting

Duitsland

20.820

20.711

21.836

22.905

22.643

23.579

24.600

België

8.652

8.581

9.119

10.099

10.164

10.779

10.577

Verenigd
Koninkrijk

8.067

8.269

8.321

8.576

8.549

8.658

8.415

Frankrijk

7.122

6.714

7.001

7.747

7.610

7.726

7.567

Italië

3.479

3.183

3.320

3.378

3.391

3.562

3.342

Overige
landen

33.561

33.926

35.202

37.357

38.026

40.318

41.070

Totaal

81.702

81.384

84.800

90.062

90.384

94.623

95.571

Kengetal Voedselsverspilling
Eenheid

2015
min

kiloton

1.771

2016
max

2.552

min

1.781

2017
max

2.466

min

1.814

2018
max

2.509

min

1649

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

Bron

max

2568

Monitor
Voedselverspilling,
update
2009
‒ 2018

32

Indicator verhouding duurzame / totale investeringen
Indicator

Referentiewaarde

Verhouding duurzame / totale 28%
investeringen

Peildatum

Raming 2018 Realisatie
2018

Raming 2019 Realisatie
2019

Streefwaarde Bron

2014

35%

35%

30%

16%

Volgt in
jaarverslag
2021

WEcR

Indicatoren
Indicator

Referentie- Peildatum Raming
waarde
2019

Realisatie Raming
2019
2020

Realisatie Streef­
2020
waarde

Planning

Bron

Totale CO2-emissie glastuinbouw

Circa 7,5
Mton

2013

5,2 Mton

5,9 Mton 2 4,6 Mton

4,6 Mton
Volgt in
jaarverslag
2021

2020

Wageningen
Research

Energie-efficiency index voedings- en
genotmiddelenindustrie (VGI)

100

2005

75%

77,20%

74%

70%
Volgt in
jaarverslag
2021

Mate van afname van antibioticagebruik in de
dierhouderij

Antibiotica 2009
verkoop
in 2009

Was niet
bepaald

69,60%

1

Volgt in
70%
Is nog niet Sda
Sda
reductie bepaald rapportage
rapportage (ten
2019
2020
opzichte
van 2009)

Klanttevredenheid

8,6

2020

8,4

8,7

8,4

8,4

8

Kennisbenutting door beleid, bedrijfsleven en
maatschappelijke organisaties

93%

2020

>90%

93%

>90%

93%

>80%

Percentage innoverende agrarische bedrijven

10,80%

2015

10%

7%

10%

Volgt in
10%
jaarverslag
WECR
2022

Nalevingsniveau HACCP-verplichting

80%

apr-09

90%

90,6%

93%

89%

De mate van duurzame bevissing, van de door Pelagisch: 2018
Nederlandse vissers gericht beviste bestanden 1,02
Grootschalige
boomkor:
1,03

2020 RVO

2020

Wageningen
Research
2020 Wageningen
Research
2022 WEcR

95% te
bereiken
in 2025

2021 92% NVWA

1 (of
lager)

Jaarlijks

WMR

1 Het betreft de reductie van het antibioticagebruik in de dierhouderij ten opzichte van 2009. De raming 2021 is afhankelijk van de uitwerking van de dit jaar afgesproken
sectorspecifieke reductiedoelstellingen (zie ook Kamerstuk 29 683, nr. 249). Het streven is om het antibioticumgebruik verder te reduceren door middel van sectorspecifieke
reductiedoelstellingen en een reductie van hooggebruikende bedrijven per 2024. De gerealiseerde reductie in 2019 was 69,6%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

33

Toelichting Totale CO2-emissie glastuinbouw
De ramingen voor 2019 en 2020 in bovenstaande tabel zijn gebaseerd op
de ramingen zoals die waren opgenomen in het jaarverslag 2019 en de
begroting 2020. Omdat convenantspartijen tussentijds op basis van
resultaten van de evaluatie van de CO2 sturing (zie Kamerstuk 32 813, nr.
149) afgesproken hebben het CO2 doel voor 2020 technisch aan te scherpen
van 6,2 Mton naar 4,6 Mton, is hiermee ook de ramingen voor 2019 lineair
bijgesteld naar 4,9 Mton in 2019 . Met de Kamerbrief van 18 december 2020
(Kamerstuk 32813 nr. 652) is de Wageningen Economic Research opgestelde
actualisatie raming CO2-emissie 2020 meegestuurd. Uit deze actualisatie
blijkt dat de verwachte CO2-emissie in 2020 boven de afgesproken
bovengrens ligt en dat dit komt door gewijzigd areaal en verkoop van
elektriciteit. Volgens de afspraken in het convenant zijn dit gronden waarop
de convenantspartijen kunnen besluiten tot een nieuwe technische correctie
van de CO2-doelstelling technisch te corrigeren. Besluitvorming moet
hierover nog plaatsvinden.
Toelichting bij de indicator Mate van afname van antibioticagebruik in de
dierhouderij
Het betreft de reductie van het antibioticagebruik in de dierhouderij ten
opzichte van 2009. De raming 2021 is afhankelijk van de uitwerking van de
dit jaar afgesproken sectorspecifieke reductiedoelstellingen
(Kamerstuk 29 683, nr. 249). Het streven is om het antibioticumgebruik
verder te reduceren door middel van sectorspecifieke reductiedoelstel­
lingen en een reductie van hoog-gebruikende bedrijven per 2024. De gerea­
liseerde reductie in 2019 was 69,6%.
Toelichting bij de indicator duurzame bevissing
Voor de levensvatbaarheid van de sector is het bestaan van duurzame
instandhouding van visbestanden de belangrijkste voorwaarde. Het EUinstrument voor instandhouding van visbestanden is de quotering. De mate
van duurzame bevissing wordt aan de hand van de Sustainable Harvest
Indicator (SHI) geanalyseerd. Deze indicator geeft bij een score van 1 of lager
aan dat de Nederlandse vissers geen negatieve invloed hebben op de
duurzaamheid van de gericht beviste bestanden. Hoe dichter bij de 1, hoe
beter. Bij een SHI waarde van 1 wordt er namelijk precies op MSY
(Maximum Sustainable Yield) gevist, de streefwaarde zoals ook opgenomen
in het Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB). In 2020 is de rekenme­
thodiek voor de SHI herzien, ook met terugwerkende kracht. Mede hierdoor
schommelde de SHI de afgelopen jaren rond de 1. Gezien de zeer geringe
fluctuaties van deze indicator rond de 1 in de afgelopen jaren is echter niet
te spreken van een waarneembare trend; de bestanden worden grosso
modo op MSY bevist. Deze indicator wordt ieder jaar in het vlootverslag
door Wageningen Marine Research (WMR) berekend.
Toelichting HACCP-verplichting
Het betreft het percentage van het totale aantal gecontroleerde bedrijven
met een wettelijk verplicht Hazard Analysis and Critical Control Points
(HACCP)-systeem uit het eerste deel van de vleesketen (slachthuizen,
uitsnijderijen en koel- en vrieshuizen) dat aan alle controle-items voor
HACCP voldoet. De verslechtering ten opzichte van 2019 is grotendeels
veroorzaakt door een tiental audits bij koel- en vrieshuizen (entrepots)
waarbij een groot aantal geringe overtredingen zijn gevonden. Deze
bedrijven zijn in 2019 niet bezocht, aangezien koel- en vrieshuizen eens in
de drie jaar aan een HACCP-audit worden onderworpen. De geconstateerde
overtredingen zijn verder opgevolgd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

34

D. Budgettaire gevolgen van beleid
Budgettaire gevolgen van beleid Artikel 11 (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting

Realisatie
2016

2017

Verschil

2018

2019

2020

2020

Verplichtingen

733.422

810.906

1.558.269

1.032.395

Waarvan garantieverplichtingen

44.715

36.776

149.805

149.627

178

Waarvan overige verplichtingen

688.707

774.130

1.408.464

882.768

525.696

Uitgaven

661.414

745.627

1.086.870

937.381

149.489

Waarvan juridisch verplicht
(percentage)
Subsidies

525.874

90%

120.109

132.315

345.235

306.034

39.201

Sociaal economische positie
boeren

5.821

6.138

16.700

5.439

11.261

Duurzame veehouderij

2.883

574

28.427

171.280

‒ 142.853

Glastuinbouw en weerbare planten
en teeltsystemen

8.927

11.758

171.246

36.711

134.535

Kennisontwikkeling en (agrarische)
innovatie

100.749

108.075

120.801

81.835

38.966

Duurzame visserij

1.729

5.770

8.061

10.769

‒ 2.708

Garanties

3.904

52.481

58.800

30.432

28.368

Storting bijdrage
begrotingsreserve

2.592

4.149

58.113

28.627

29.486

Verliesdeclaraties
Borgstellingsfaciliteit

1.312

2.332

686

1.805

‒ 1.119

46.000

0

Bijdrage borgstelling
vermogensversterkende kredieten

0

Opdrachten

42.121

45.473

55.085

113.263

‒ 58.178

Sociaal economische positie
boeren

1.227

2.796

2.121

2.852

‒ 731

Duurzame veehouderij

2.333

1.824

6.110

17.877

‒ 11.767

Glastuinbouw en weerbare planten
en teeltsystemen

7.378

9.398

8.929

21.729

‒ 12.800

Mestbeleid

2.744

3.187

2.357

23.108

‒ 20.751

271

676

872

705

167

Kennisontwikkeling en (agrarische)
innovatie

18273

17567

20.919

34.790

‒ 13.871

Diergezondheid en dierenwelzijn

7.482

7.195

10.689

7.557

3.132

Voedselzekerheid en internationaal
en Europees landbouwbeleid

2.413

2.831

3.088

4.645

‒ 1.557

Duurzame visserij

Bijdragen aan agentschappen

373.004

389.811

424.521

370.090

54.431

Rijksrederij

7.570

9.226

8.786

9.529

‒ 743

Rijksdienst voor Volksgezondheid
en Milieu

7.232

8.068

11.211

5.543

5.668

Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit

177.446

200.997

206.130

194.732

11.398

Rijksdienst Voor Ondernemend
Nederland

180.756

171.520

198.394

160.286

38.108

Bijdragen aan ZBO’s /RWT’s

95.562

94.737

100.647

96.315

4.332

College toelating
gewasbeschermingsmiddelen en
biociden

2.856

2.573

2.457

1.225

1.232

Centrale Commissie Dierproeven

0

0

0

767

‒ 767

Wageningen Research

91.502

91.048

95.613

92.581

3.032

ZonMw (dierproeven)

0

0

0

370

‒ 370

1.204

1.116

1.014

1.372

‒ 358

Medebewind/voormalige
productschappen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

35

Vastgestelde
begroting

Realisatie
Raad voor de plantenrassen

Verschil

1.563

1.563

Bijdragen aan (inter)nationale
organisaties

8.333

10.958

9.358

10.623

‒ 1.265

FAO en overige contributies

8.333

10.958

9.358

10.623

‒ 1.265

Bijdragen aan (andere)
begrotingshoofdstukken

4.387

4.287

82.321

10.624

71.697

Diergezondheidsfonds

4.387

4.287

82.321

10.624

71.697

Storting begrotingsreserves

13.996

12.972

10.903

0

10.903

Storting begrotingsreserve
landbouw

10663

8.592

0

8.592

Storting begrotingsreserve
apurement

0

0

0

0

9.184

Storting begrotingsreserve visserij

3.333

3.788

2.311

0

2.311

Ontvangsten

67.271

78.112

106.151

47.697

58.454

Sociaal economische positie
boeren

1.463

478

981

245

736

Agroketens

10.563

7.635

9.814

0

9.814

297

61

494

0

494

Mestbeleid

4.248

7.975

13.602

7.209

6.393

Duurzame visserij

4.362

14.331

6.362

9.993

‒ 3.631

Garanties (provisies
borgstellingsfaciliteit)

1.885

1.824

2.879

1.800

1.079

Weerbare planten en teeltsystemen

180

5.035

5.308

0

5.308

Diergezondheid en dierenwelzijn

5.897

7.880

11.859

6.100

5.759

Kennisontwikkeling en (agrarische)
innovatie

13.858

14.763

11.852

12.324

‒ 472

Voedselzekerheid en internationaal
en Europees landbouwbeleid

5.325

4.561

6.327

5.926

401

Agrarische innovatie en overig

Agentschappen

5.520

7.652

18.736

0

18.736

Onttrekkingen begrotingsreserve

13.673

3.804

15.981

4.100

11.881

2.113

1.956

Zbo’s en RWT’s

1.956

E. Toelichting op de instrumenten
Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven,
ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde
begroting 2020, zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de
staffel die te vinden is in de leeswijzer van dit jaarverslag.
Verplichtingen
De € 525,8 mln. hogere realisatie aan verplichtingen is voornamelijk het
gevolg van de verplichtingen voor de steunpakketten corona voor de
sierteeltsector, delen van de voedingstuinbouw en de fritesaardappelsector.
Daarnaast is ook de verplichting voor de Subsidieregeling sanering varkens­
houderijen (Srv) toegevoegd aan het verplichtingenbudget.
Uitgaven
Subsidies
Sociaal economische positie boeren
Deze uitgaven zijn ruim € 11 mln hoger uitgevallen dan begroot. Dit wordt
voornamelijk veroorzaakt door hogere uitgaven voor Apurement.
Apurement is bestemd voor het betalen van financiële correcties die door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

36

de Europese Commissie worden opgelegd als de uitvoering van het EUbeleid niet conform de gestelde voorschriften is. Van deze hogere uitgaven
bestaat € 10,2 mln. uit de verwerking van een technische correctie van te
verrekenen bedragen inzake ELGF en ELFPO.
Duurzame veehouderij
Ten opzichte van de vastgestelde begroting zijn de uitgaven in 2020 € 143
mln. lager uitgevallen. Bij de derde incidentele suppletoire begroting is om
alle aanvragen die aan de voorwaarden voldoen te kunnen honoreren, het
subsidiebudget voor de Subsidieregeling sanering varkenshouderijen (Srv)
verhoogd met € 73,2 mln. In de loop van 2020 is er vertraging opgetreden
in de uitvoering van de Srv. Dit komt voornamelijk door het grote aantal
aanvragen voor de regeling en door de complexiteit van de controles bij
de varkenshouderijen. Daarom is een groot deel (€ 175 mln.) van het
beschikbare budget naar 2021 geschoven. Daarnaast is ook € 10 mln. die in
de eerste suppletoire begroting 2020 beschikbaar is gesteld voor
gemeenten, met een kasschuif verschoven naar 2021. Van het resterende
budget voor de Srv is er vanwege verdere vertraging in de uitvoering € 18
mln. onderuitputting. Een andere oorzaak voor de lagere besteding op het
budget van Duurzame veehouderij komt door een kasschuif voor de Subsi­
diemodules brongerichte verduurzaming stallen en managementmaatre­
gelen (Sbv). Door de gehanteerde bevoorschottingssystematiek kent deze
regeling een ander uitfinancieringsritme dan oorspronkelijk geraamd. Met
de kasschuif is € 19,8 mln. van de middelen in 2020 doorgeschoven naar
latere jaren.
Glastuinbouw en weerbare planten en teeltsystemen
De uitgaven op deze post vallen in te totaal € 134 mln. hoger uit dan
geraamd. De grootste afwijking (circa € 158 mln.) wordt veroorzaakt door
uitgaven aan noodsteunmaatregelen. Het kabinet heeft in zijn brief van april
2020 (Kamerstuk 35 420, nr. 24) geconstateerd dat - vanwege urgente en
sectorspecifieke problematiek in delen van de land- en tuinbouw - er
maatregelen nodig zijn om ondernemers in deze sectoren te ondersteunen.
Bij 3e Incidentele Suppletoire Begroting (Kamerstuk 35 452, nr. 1) zijn hiertoe
middelen aan de LNV begroting toegevoegd (totaal € 650 mln.). Via de
subsidieregeling land- en tuinbouwondernemers COVID-19 zijn vervolgens
in 2020 uitgaven gedaan inzake de tegemoetkoming voor de sierteelt,
horecasegment van de voedingstuinbouw (circa € 127 mln.) en de frite­
saardappels (circa € 31 mln.).
Daarnaast is onder andere als gevolg van de coronacrisis het beroep op
de Energie-efficiëntie glastuinbouw (EG) subsidieregeling lager dan
verwacht (€ 21,5 mln). € 10 mln. hiervan kon via een kasschuif naar latere
jaren worden doorgeschoven, zoals gemeld in de 2e suppletoire begroting
(Kamerstuk 35 650 XIV, nr. 2), zodat dit alsnog ingezet kan worden om de
klimaatdoelen van de glastuinbouw te behalen.
Ook het beroep van de markt op de Marktintroductie energie-innovaties
glastuinbouw (MEI) subsidie is € 2 mln lager dan verwacht. De coronacrisis
is daar mede debet aan.
Kennisontwikkeling en agrarische innovatie.
De € 39 mln. hogere uitgaven hangen voor € 14,7 mln. samen met de
overheveling vanuit het opdrachtenbudget voor de Voedselagenda naar
subsidiebudgetten voor onder andere Wageningen Research. Verder is voor
€ 24,3 mln. extra subsidie beschikbaar gesteld aan Wageningen Research.
Hiertoe zijn middelen vanuit andere begrotingsonderdelen overgeheveld,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

37

bijvoorbeeld € 4 mln. uit het opdrachtenbudget voor duurzame veehouderij.
Tevens gaat het om aan de begroting toegevoegde middelen uit de
enveloppes van het regeerakkoord voor klimaat (energiebeleid, bodem­
vruchtbaarheid) en natuur en waterkwaliteit (6e actieprogramma nitraat­
richtlijn, stikstofaanpak).
Garanties
Storting bijdrage Begrotingsreserve
De storting in de Borgstellingsfaciliteit is circa €29 mln. hoger dan in de
begroting was opgenomen. Deels komt dat doordat het garantieplafond
met € 180 mln is verhoogd bij de Borgstelling MKB-Landbouwkredieten met
coronamodule (BL-C). Uit deze garantstelling kunnen te zijner tijd verlies­
declaraties met kasgevolgen voortkomen. Om deze eventuele gevolgen op
te vangen is € 29 mln. extra in deze begrotingsreserve afgestort.
Opdrachten
Duurzame veehouderij
Ten opzichte van de vastgestelde begroting 2020 vallen de uitgaven € 11,8
mln. lager uit. In eerste instantie is het budget bij de eerste suppletoire
begroting (Kamerstuk 35 450 XIV, nr. 2) met € 6 mln. verhoogd. Dit betrof
hoofdzakelijk de toevoeging van de gereserveerde middelen uit het Klimaat­
akkoord voor veehouderij aan de begroting van LNV.
BIj de 2e suppletoire begroting (Kamerstuk 35 650 XIV, nr. 2) zijn de uitgaven
aan duurzame veehouderij met € 14,3 mln. verlaagd. Bij deze verlaging is
€ 4,6 mln. van duurzame veehouderij naar de begrotingspost Kennisont­
wikkeling en (agrarische) innovatie (subsidies) overgeheveld en € 4 mln.
binnen de begroting overgeboekt naar de post Kennisontwikkeling en
(agrarische) innovatie (subsidies) voor het programma Slim Landgebruik.
Ook betreft de verlaging € 3,1 mln. middelen voor onderzoek, pilots en
demo’s voor klimaatprojecten voor stallen en mestopslagen.
Daarnaast is op het bodemprogramma enige vertraging opgelopen omdat
de uitwerking van het programma meer tijd kost dan oorspronkelijk gedacht
en heeft er een verhoging van uitgaven voor Skal met circa € 1 mln. plaats­
gevonden, ter compensatie van de kosten die te maken hebben met de Wet
openbaarheid bestuur (Wob), generiek toezicht op niet-geregistreerde
marktdeelnemers en OFIS (Europees informatie-uitwisselingssysteem).
Glastuinbouw en weerbare planten en teeltsystemen
De uitgaven vallen € 12,8 mln. lager uit dan begroot. De verlaging komt met
name door een overheveling van middelen naar het subsidiebudget Kennis­
ontwikkeling en (agrarische) innovatie voor de uitvoering van het
programma Kas als Energiebron (€ 2,1 mln.) en onderuitputting op onder­
zoeksmiddelen (€ 3,0 mln.). Dit is bij 1e suppletoire begroting reeds gemeld
(Kamerstuk 35 450 XIV, nr. 2). Daarnaast zijn bij 2e suppletoire begroting
(Kamerstuk 35 650 XIV, nr. 2) Urgenda middelen afgeboekt die bestemd
waren voor het project Nieuw Prinsenland in Brabant (€ 2,5 mln.). Dit project
ging niet door omdat de businesscase niet sluitend kon worden gemaakt.
Belangrijkste redenen waren de hoge kosten restwarmtenet en het
ontbreken van stimuleringsinstrumentarium daarvoor omdat de markt­
prikkels heden ten dage niet de goede kant op staan. En bij Slotwet is
gebleken dat slechts een deel van de geplande Almere/Floriade betaling nog
in 2020 doorgang kon vinden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

38

Mestbeleid
De realisatie op deze post is € 20,7 mln. lager dan geraamd. Dat komt onder
andere door overhevelingen van middelen naar andere onderdelen op de
LNV begroting. Zo is bij 1e suppletoire begroting € 7,7 mln. overgeheveld
naar aan de bijdrage aan RVO op dit begrotingsartikel, ten behoeve van
het onderdeel monitoring mestbeleid in het kader van het 6e Actiepro­
gramma nitraatrichtlijn. Ook naar de bijdrage aan de NVWA op dit artikel is
in 2020 circa € 2,9 mln. overgeheveld, deels ten behoeve van het 6e Actie­
programma Nitraatrichtlijn, deels ten behoeve van de handhaving van het
fosfaatrechtenstelsel. Aan Wageningen Research is ten behoeve van kennis­
ontwikkeling op basis van 6e actieprogramma Nitraatrichtlijn een opdracht
gegeven van circa € 2,2 mln. Het totaal aan overhevelingen naar andere
begrotingsonderdelen komt uit op ongeveer € 13,3 mln.
Daarnaast is een deel van de begrote uitgaven voor de Versterkte Handha­
vingsstrategie Mest, onderdeel real time Vervoersbewijs Dierlijke
Meststoffen, niet tot besteding gekomen (circa € 5 mln.) door een
combinatie van factoren, zoals gemeld in de Kamerbrief van 24 december
2020 Het gaat met name om het niet inzetten op invoering voor de gehele
mestmarkt in één keer. In plaats daarvan wordt voorgesteld via een imple­
mentatieplan toe te werken naar een verantwoorde invoering. Ten slotte
was er in 2020 € 1,5 mln. gereserveerd voor pilots waar bijvoorbeeld door
vertraging op het traject contouren toekomstig mestbeleid, geen invulling
aan is gegeven.
Kennisontwikkeling en agrarische innovatie
De uitgaven waren € 13,9 mln. lager dan geraamd. Dit hangt samen met
een overheveling van € 14,7 mln. naar het subsidiebudget voor Kennisont­
wikkeling en agrarische innovatie in verband met de Voedselagenda.
Daarnaast waren de uitgaven voor enkele RIVM opdrachten hoger dan
geraamd .
Bijdragen aan agentschappen
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
De uitgaven aan de NVWA zijn op dit artikel per saldo € 11,4 mln. hoger dan
geraamd. Het betrof aanvullende opdrachten, o.a. in verband met de imple­
mentatiewerkzaamheden van de OCR en EU-verordeningen (€ 4,2 mln.),
activiteiten met betrekking tot de handhaving van het fosfaatplan en het 6e
actieprogramma nitraat van (€ 2,8 mln.), verbetermaatregelen met
betrekking tot de slachthuizen (€ 7,2 mln.), herinrichting ICT (€ 1,9 mln.),
versterking domeinen (€ 2,5 mln.) en demping retributietarieven (€ 2,3 mln.)
Tevens is de loon- en prijsbijstelling 2020 van circa € 5,9 mln. toegekend en
is de begroting bijgesteld als gevolg van de afroming Eigen Vermogen
NVWA plaatsgevonden (17,7 mln.).
Een kasschuif betreffende IV/ICT heeft plaatsgevonden als gevolg waarvan
de uitgaven in 2020 naar beneden zijn bijgesteld (€ -23,4 mln.) Tevens zijn
de uitgaven betreffende Brexit lager dan geraamd (€ -9,6 mln.).
Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland (RVO)
De € 38,1 mln hogere uitgaven dan in de begroting geraamd voor RVO.nl
hebben voor € 34,2 mln. betrekking op aanvullende opdrachten aan RVO en
voor € 3,9 mln. op loon- en prijsbijstelling. De aanvullende opdrachten
hebben betrekking op de uitvoering van de COVID maatregelen (€ 5,3 mln),
de uitvoering van het fosfaatrechtenstelsel, het 6e Actieprogramma nitraat­
richtlijn en het fosfaatreductieplan (€ 6,7 mln.), voorbereidingen op de
implementatie van het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid 2021-2027 en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

39

het opnemen van de perceelsregistratie in de Basisregistratie Geografische
Topografie (€ 14,1 mln.) subsidieregelingen voor de varkenshouderij (€ 0,8
mln.) en overige aanvullende opdrachten zoals stikstofmaatregelen (€ 7,3
mln.).
Storting begrotingsreserves
De storting in de begrotingsreserves zijn € 10,9 mln hoger uitgevallen dan
geraamd. Dit hangt samen met de toelichtingen op de storting in de Begro­
tingsreserve landbouw (€ 8,6 mln.) en de Begrotingsreserve visserij (€ 2,3
mln.).
Ontvangsten
Agroketens
De ontvangsten van € 9,8 mln. bestaan grotendeels uit terugontvangen
subsidievoorschotten voor de in 2020 ingevoerde coronamaatregelen
Mestbeleid
De inning van derogatie ontvangsten was in 2019 over de jaargrens naar
2020 geschoven. Voornamelijk om deze reden zijn de ontvangsten inzake
mestbeleid € 5,9 mln. hoger dan geraamd.
Weerbare platen en teeltsystemen
Het CO2-emissieplafond 2017 voor de glastuinbouwsector is overschreden.
In het een convenant heeft Glastuinbouw Nederland namens de sector met
de overheid afspraken gemaakt over de jaarlijkse maximale CO2-emissie
(CO2-emissieruimte). Daarom kregen tuinders in 2020 een heffing
opgelegd. Hierdoor zijn de ontvangsten € 5,3 mln. hoger uitgevallen. De
ontvangen heffingen worden in de begrotingsreserve Landbouw gestort en
dienen te zijner tijd te worden aangewend voor CO2 reducerende
maatregelen. Hierover moeten nog nadere afspraken worden gemaakt met
Glastuinbouw Nederland.
Diergezondheid en dierenwelzijn
De ontvangsten zijn € 5,0 mln. hoger uitgevallen dan geraamd vanwege
een toename van de opbrengsten uit bestuurlijke boetes in het kader van
de Gezondheids- en welzijnswet voor Dieren/Wet Dieren en leges
meststoffen, fosfaatrechten en derogatie.
Agentschappen
De hoger dan begrote ontvangsten NVWA (€ 18,7 mln.) hangen voorna­
melijk samen metde afroming Eigen Vermogen (€ 17,7 mln.) van de NVWA.
Deze afroming vond plaats omdat na verwerking van de zienswijze van de
Algemene Rekenkamer op de bedrijfsvoeringskosten van de NVWA bij de
jaarverantwoording 2019 de NVWA een hoger eigen vermogen had dan is
toegestaan volgens de Regeling agentschappen. Het eigen vermogen van
de NVWA is daarom afgeroomd tot het maximaal toegestane niveau
volgens de Regeling agentschappen.
Onttrekking begrotingsreserves
De ontvangsten uit begrotingsreserves zijn € 11,8 mln. hoger dan geraamd
ten tijde van de ontwerpbegroting. Dit heeft te maken met diverse ramings­
bijstellingen in de 1e en 2e suppletoire en slotwet met betrekking tot
geraamde ontvangsten uit de reserve landbouw en de reserve apurement.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

40

Toelichting op de begrotingsreserves
Begrotingsreserve landbouw (bedragen x € 1.000)
Stand 1/1/2020

24.156

+ Storting

8.592

– Onttrekking

2.230

Stand per 31/12/2020

30.518

Toelichting:
In de begrotingsreserve landbouw zijn stortingen gedaan uit hoofde van
ontvangsten van het CO2-sectorsysteem voor de glastuinbouw (€ 5,2 mln.),
een onderuitputting op de investeringsmodule van de subsidie bronge­
richte verduurzaming (€ 1,6 mln.) alsook een onderbesteding van de
subsidie sloop- en ombouw pelsdierhouderij (€ 1,8 mln.). Daarnaast heeft
een onttrekking plaatsgevonden van € 1,6 mln. voor het sociaal-economisch
plan voor de pelsdierhouderij.
Begrotingsreserve apurement (bedragen x € 1.000)
Stand 1/1/2020

88.737

+ Storting

13.818

- Onttrekking

17.409

Stand per 31/12/2020

85.146

Toelichting:
De storting in de begrotingsreserve apurement heeft te maken met de
bijdrage van de provincies (€ 1,1 mln.) aan de risicoreserve om correcties
van de EC die verband houden met maatregelen van het Plattelandsont­
wikkelingsprogramma waarvoor zij verantwoordelijk zijn, af te dekken.
Daarnaast zijn er technische correcties doorgevoerd. Ten eerste door ten
onrechte ten laste van apurement gebrachte kosten, die leidt tot een
verhoging van de reserve (€2,7 mln.). Ten tweede, een technische correctie
met betrekking op te verrekenen bedragen inzake ELGF. Deze tweede
correctie heeft bij zowel de uitgaven als de ontvangsten plaatsgevonden
(€10,0 mln.). Bovenop deze technische correctie hebben de onttrekkingen
betrekking op correcties van de EU vanwege een niet conforme uitvoering
van EU-(subsidie)regelingen. Het betreft de correctie uit onder andere de
afsluiting van het EVF (€ 3,3 mln.). Daarnaast hebben twee onttrekkingen
betrekking op een bijdrage aan de NVWA (€ 2,7 mln.) en BGT (€ 0,8 mln.).
Begrotingsreserve visserij (bedragen x € 1.000)
Stand 1/1/2020

24.564

+ Storting

2.311

– Onttrekking

0

Stand per 31/12/2020

26.875

Toelichting:
De storting is ten eerste het niet bestede deel van de nationale cofinanciering voor de regelingen van het Europees Fonds voor Maritieme Zaken
en Visserij 2014–2020 waaraan Nederland zich in het Operationeel
programma voor het EFMZV gecommitteerd heeft. Het budget blijft zo
behouden voor toekomstige uitgaven van dit programma waarvoor nog
verplichtingen kunnen worden aangegaan en uitgaven kunnen volgen tot
en met 2023 (€ 1,0 mln.). Ten tweede betreft het een storting van € 1,3 mln.
voor niet uitgeputte middelen voor het Nationaal Innovatieprogramma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

41

Visserij. In het Regeerakkoord zijn hier middelen voor vrijgemaakt, die door
de coronacrisis niet in 2020 volledig benut konden worden. De betreffende
regelingen worden in de komende jaren alsnog uitgevoerd.
Begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit (bedragen x € 1.000)
Stand 1/1/2020

20.908

+ Storting

58.113

- Onttrekking

0

Stand per 31/12/2020

79.021

Toelichting:
De begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit is bedoeld om de verliesdecla­
raties te betalen die voortvloeien uit garantstellingen waarmee innovatieve
en duurzame investeringen worden gefaciliteerd. In 2020 is de Borgstelling
MKB Landbouw (BL) tevens uitgebreid met coronamodule ten behoeve van
overbruggingskrediet. Voor deze coronaliquiditeitssteun (BL-C) zijn in 2020
extra middelen generaal toegevoegd om eventuele verliesdeclaraties als
gevolg van faillissement te betalen. Tot op heden zijn de ontvangen
provisies en de reguliere LNV begrotingsbijdrage incl. generaal
toegevoegde middelen tezamen nog ruim hoger dan nodig is ter dekking
van betaalde verliesdeclaraties. Verliesdeclaraties zullen mogelijk later
optreden wanneer kredieten terugbetaald moeten worden.
Om deze reden wordt het verschil is in de begrotingsreserve gestort ten
behoeve van toekomstige verliesdeclaraties. Hieronder ligt een veelvoud
aan verleende garantstellingen.
Daarnaast is de geplande bijdrage (€ 25 mln.) Vermogensversterkend
Krediet (VVK) afgestort in de borgstellingsfaciliteit ten behoeve van het
Bedrijfsovernamefonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

42

Artikel 12 Natuur, biodiversiteit en gebiedsgericht werken
A. Algemene doelstelling
LNV streeft naar een sterke en veerkrachtige natuur en draagt via gebieds­
gericht werken bij aan het versterken van de brede welvaart.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van LNV is verantwoordelijk voor het beschermen, versterken
en duurzaam benutten van natuur en biodiversiteit in nationaal, EU- en
mondiaal verband. Het Rijk werkt hieraan, in lijn met de Rijksnatuurvisie
Natuurlijk verder (2014), in verschillende rollen op uiteenlopende werkter­
reinen. Voor natuur op land is binnen de overheid de samenwerking met
de provincies cruciaal: binnen de kaders van de Wet natuurbescherming en
het Natuurpact (2013) zijn de provincies verantwoordelijk voor het
realiseren van natuurdoelen. De Minister van LNV is verantwoordelijk voor
de kaders van het beschermen, versterken en duurzaam benutten van de
nationale natuur en biodiversiteit. Voor de natuurkwaliteit van de Rijkswa­
teren en voor de internationale samenwerking op natuurgebied treedt de
Minister als eerstverantwoordelijke op. De Minister is medeverantwoor­
delijk voor het stimuleren en versterken van de maatschappelijke betrok­
kenheid bij het beschermen, versterken en duurzaam benutten van natuur
en biodiversiteit. De Minister is medeverantwoordelijk voor gebiedsgericht
werken, waarbij de LNV-opgaven in onderlinge samenhang met andere
maatschappelijke en regionale opgaven optimaal worden
opgepakt.Daarnaast voert de Minister van LNV de regie over de aanpak van
regionale knelpunten en de inzet van de Regio Envelop, in overleg met de
Minister van BZK. Dit betreft niet alleen de inzet van de in het Regeerakkoord
genoemde € 950 mln. uit de Regio Envelop en het afsluiten van de Regio
Deals, maar ook het vervullen van een voortrekkersrol om samen met
betreffende regio’s uitdagingen aan te pakken waar de regio voor staat.
Stimuleren en faciliteren
• Helpen realiseren van innovatieve combinaties tussen natuur en
maatschappelijke en economische activiteiten.
• Bevorderen van behoud en duurzaam gebruik van biodiversiteit in het
agrarisch gebied en agroketens.
• Ondersteunen van de positieversterking Nationale Parken.
• Versterken van internationale aandacht voor regulering van handel in
bedreigde soorten en tegengaan van illegale handel.
• Ontwikkeling en toepassing van natuurlijk-kapitaal-rekening in zowel
publiek domein als bedrijfsleven en bevorderen dat bedrijven, financiële
instellingen en de overheid transparant zijn over hun impact op en
afhankelijkheid van natuurlijk kapitaal.
• Stimuleren van de inzet van de Nederlandse bos-, natuur- en houtsector
in het energie- en klimaatbeleid en het bevorderen van de duurzame
bijdrage van bos en natuur aan de groene grondstoffenvoorziening.
• Maatschappelijke initiatieven in lijn met de LNV-visie en de natuurvisie
van het Rijk.
• Stimuleren en faciliteren van gebiedsgericht werken, waarbij de LNVopgaven, in onderlinge samenhang met andere maatschappelijke en
regionale opgaven door interbestuurlijke samenwerking en het benutten
van de maatschappelijk kracht in het gebied, optimaal worden opgepakt.
Regisseren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

43

•

•

•

•
•

Samen met andere overheden en bedrijfsleven inzetten op nieuwe
ambitieuze afspraken over het versterken van biodiversiteit, gericht op
de top eind 2020 van het mondiale biodiversiteitsverdrag (Convention
on Biological Diversity, CBD),
Verankering hiervan in een nieuwe Europese Biodiversiteitsstrategie en
de Agenda 2030 voor Duurzame Ontwikkeling (Sustainable
Development Goals) op het terrein van natuur en biodiversiteit.
Dit zó organiseren, dat publieke en private sectoren hun rol en verant­
woordelijkheid kunnen nemen in de keten voor behoud en versterking
van natuur en biodiversiteit.
Inzet in EU-verband om te komen tot nieuwe ambitieuze afspraken voor
de periode 2020–2030; een «new deal for nature».
Het sluiten van Regio Deals met als doel om de brede welvaart in de
regio’s in Nederland te versterken.

Uitvoeren
• Met provincies nakomen van afspraken die gemaakt zijn in het
Natuurpact en samen met provincies en IenW/RWS monitoren van de
toestand van de natuur en biodiversiteit en benutting van natuur op land
en in het water.
• Onderhouden en handhaven Wet natuurbescherming en Wet
grondslagen natuurbeheer- en bescherming Caribisch Nederland.
• Voorbereiding en uitvoering van internationale en in EU-verband
gemaakte afspraken over de internationale handel in bedreigde dieren
en planten.
• Voorbereiding en uitvoering van internationale afspraken met
betrekking tot de bescherming van Antarctica, in het kader van de ATCM
en de CCAMLR, met specifieke inzet op de realisatie van mariene
beschermde gebieden.
• Implementatie van het Europese exotenbeleid. De provincies zijn verant­
woordelijk voor het beheer van invasieve exoten.
• Het doen uitvoeren – onder andere door de diensten (RVO.nl, NVWA) –
van de in de Wet natuurbescherming vastgelegde rijkstaken.
• Het doen uitvoeren van regelingen en programma’s, zoals het
Programma naar een Rijke Waddenzee, de natuuronderdelen van de
Mariene Strategie en het beheer van Kroondomeinen.
• Versterken van natuurkwaliteit in de Grote Wateren.
• Uitvoeren van de bossenstrategie, samen met provincies.
• Staatsbosbeheer, in samenhang met zijn maatschappelijke omgeving,
in staat stellen uitvoering te geven aan zijn kerntaken en overige
opgedragen taken, zoals bedoeld in de Wet verzelfstandiging Staatsbos­
beheer en het Convenant LNV/Staatsbosbeheer (2014).
• Uitvoeren van de samenwerkingsagenda met Staatsbosbeheer, onder
andere gericht op experimenten met natuurinclusieve landbouw, het
uitvoeringsbureau Nationale Parken en het bieden van werk aan mensen
met een afstand tot de arbeidsmarkt.
C. Beleidsconclusies
Onderstaand wordt ingegaan op de belangrijkste gerealiseerde beleidsre­
sultaten in 2020.
Veenweidegebieden
In het Klimaatakkoord voor Landbouw en Landgebruik is een CO2-reductie
van 6,0 Megaton per jaar beoogd. Een belangrijke bijdrage aan deze
reductie (1Mton CO2 eg/jr in 2030) zal worden gerealiseerd door het
aanpakken van de problematiek in veenweidegebieden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

44

De doelstellingen in het veenweidengebied worden gerealiseerd op basis
van integrale planvorming en bijbehorend gebiedsproces dat gericht is op
de opstelling van een door alle partijen gedragen programma per veenwei­
degebied (regionale veenweidestrategie). Het Veenplan is in 2020 naar de
Tweede Kamer gestuurd (Kamerstukken 32 813, nr. 562) en de uitwerking
van de regionale veenweideplannen door de provincies opgepakt als basis
voor de uitvoering. In 2020 heeft LNV haar bijdrage hieraan op basis van
een specifieke uitkering beschikbaar gesteld.
Klimaatinclusief natuurbeleid en -beheer
Een andere bijdrage aan de CO2-reductie voor landbouw en landgebruik
wordt gerealiseerd door partijen die werken aan een klimaatinclusief
natuurbeleid en -beheer. Partijen in dit domein zetten zich gezamenlijk in
voor maatregelen die tot een klimaatwinst moeten leiden door het
voorkomen van ontbossing, het vergroten van de vastlegging van koolstof,
en de uitbreiding van bos en landschap. Belangrijke stap is de Bossenstra­
tegie van Rijk en provincies die in 2020 met de Kamer is gedeeld (Kamer­
stukken 33 576, nrs. 186 & 202). Gezamenlijk verbinden Rijk en provincies
zich aan ruim 18.000 hectare extra bos en verkennen de mogelijkheden voor
nog eens 19.000 hectare bos. Ook wordt er gewerkt aan de revitalisering
van bestaande bossen en het compenseren van alle kap in het kader van
de PAS met het Programma Natuur. Daarnaast wordt ingezet op het
herstellen van heggen en bomensingels in de agrarische gebieden. Bij de
acties proberen we zoveel mogelijk te koppelen met andere opgaven in
het landelijk gebied. Zodoende maken we optimaal gebruik van beperkte
ruimte en middelen.
Naar een vitaal platteland
In het Interbestuurlijk Programma (Kamerstukken 29 362, nr. 266) is de
opgave ‘Naar een vitaal platteland’ opgenomen dat gaat over de integrale
aanpak van de veranderingsopgaven in het landelijk gebied met als doel
een toekomstbestendig landelijk gebied te realiseren. In vijftien gebieden
hebben partijen gebiedsplannen opgesteld. Op basis van deze gebieds­
plannen is in 2020 de LNV bijdrage beschikbaar gesteld aan de provincies.
Voor de financiering van deze plannen stellen alle partijen geld beschikbaar.
De rijksbijdrage aan de gebieden is in 2020 verstrekt via een specifieke
uitkering.
Natuurherstel
Om verdere achteruitgang van de biodiversiteit tegen te gaan en de natuur
te herstellen en verbeteren, wordt ingezet op het reduceren van te hoge
stikstofdepositie die schade veroorzaakt aan kwetsbare natuurgebieden en
op het herstel van de beschadigde natuur. Daarbij is in 2020 een begin
gemaakt met de volgende intensiveringen:
• Natuurherstel terrein beherende natuurorganisaties. Dit betreft een
éénmalige inzet van € 125 mln. die in de periode 2020 en 2021 is bestemd
voor natuurherstelprojecten. In 2020 zijn afspraken gemaakt met SBB en
ten behoeve de overige natuurterrein beherende organisaties is een
regeling voorbereid die op 1 februari 2021is opengesteld.
• Natuurbank. In 2020 is begonnen met het opzetten van een natuurbank
waarvoor in totaal € 125 mln. gereserveerd is in de begrotingsreserve
stikstof. De Natuurbank is bedoeld voor projecten van het Rijk of water­
schappen die nodig zijn om een dwingende reden van groot openbaar
belang die bestaat in het voorkomen of beperken van overstromingen,
de veiligheid van infrastructuur of de nationale veiligheid, maar ook voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

45

•

•

projecten die nodig zijn om andere dwingende redenen van groot
openbaar belang. In 2020 is gestart met een pilot van de natuurbank die
door Staatsbosbeheer wordt uitgevoerd.
Opkoop van veehouderijen rondom Natura2000-gebieden. Het gaat hier
om eenmalige inzet van in totaal € 350 mln. die het Rijk in samenwerking
met Provincies inzet middels verschillende tranches in de periode
2020-2022. Eind 2020 is de Regeling provinciale aankoop veehouderijen
nabij natuurgebieden gepubliceerd waarmee een eerste tranche van € 95
mln. is opengesteld voor de opkoop van veehouderijen die veel stikstof
uitstoten en nabij Natura-2000 gebieden gelegen zijn. LNV stelt de
middelen beschikbaar op basis van een specifieke uitkering aan
provincies. Provincies voeren deze eerste tranche uit en doen de
aankopen op basis van gebiedsgerichte afwegingen en vrijwilligheid.
In 2020 is in de Kamerbrief over de structurele aanpak stikstof
(Kamerstuk 35 334, nr. 82) onder andere het programma Natuur aange­
kondigd. Dit programma geeft een extra impuls aan het versterken van
de natuur met name in de overbelaste stikstofgevoelige N2000gebieden. Hiervoor is t/m 2030 jaarlijks oplopend tot € 300 mln. aan
middelen beschikbaar. Gezamenlijk met provincies en terreinbeherende
organisaties is in 2020 gewerkt aan de totstandkoming van het uitvoe­
ringsprogramma Natuur (Kamerstuk 33 576, nr. 216). In de eerste helft
van 2021 zullen de middelen middels een specifieke uitkering aan de
provincies worden uitgekeerd.

Staatsbosbeheer
In 2020 bestaat circa 13% van de omzet van Staatsbosbeheer (SBB) uit
een bijdrage ten laste van de LNV begroting en is bedoeld voor de organi­
satiekosten en specifieke taken. Daarnaast voert Staatsbosbeheer meerdere
opdrachten voor LNV uit. Bij de uitvoering van het beleid door Staatsbos­
beheer is de uitvoeringsagenda van het in 2014 met EZ afgesloten
convenant een belangrijk uitgangspunt (zie: https://www.staatsbos­
beheer.nl/~/media/07-over-staatsbosbeheer/convenant-staatsbosbeheermaatschappelijke-onderneming-2014 ). In 2020 lag de focus van het
programma Deltanatuur in belangrijke mate op de afronding van het
programma Nadere Uitwerking Rivierengebied (NURG) en verdere
uitwerking van de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW). Dit
laatste in opdracht van zowel het ministerie van I&W en LNV en in samen­
werking met Rijkswaterstaat (RWS) en Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO). Het ministerie van LNV heeft in juni 2020 Staatsbosbeheer
de opdracht gegeven tot het uitvoeren van natuurherstelmaatregelen in zijn
Natura 2000 terreinen. De middelen zijn afkomstig uit de impulsgelden voor
natuurherstel die het Kabinet in 2019 beschikbaar heeft gesteld. Meer
beleidsinformatie is te vinden in het jaarverslag 2020 van Staatsbosbeheer,
dat beschikbaar is op hun website.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

46

Beleidsinformatie
De Beleidsrelevante Natuur Indicatoren worden jaarlijks gerapporteerd
door provincies en het Rijk in de Voortgangsrapportage Natuur
(Kamerstuk 33576, nr. 140). De meest recente versie is te vinden op de
website van Compendium voor de Leefomgeving. Deze indicatoren geven
een landelijk beeld van de algemene biodiversiteit, maar laten ook zien hoe
het gaat met de opgaven voor de Vogel- en Habitatrichtlijn en de Kader­
richtlijn Water. Ook wordt de mate van verdrogen, vermesten en versnip­
peren in beeld gebracht. Het betreft natuur op land en in zoet water.
Percentage niet bedreigde diersoorten
Indicator
Percentage «niet bedreigde soorten»

1995

2005

2015

2017

2018

61,40%

61,20%

61,80%

60,80%

60,80%

2019 Bron
Compendium
60,90% voor de
Leefomgeving

Deze indicator geeft het percentage soorten dat niet op de rode lijst van
bedreigde soorten staat. Bij een waarde van 100% zijn er geen zoogdieren,
vogels, reptielen, amfibieën, vlinders, libellen of vaatplanten meer
bedreigd.
Sinds 1995 is het aandeel van de niet-bedreigde soorten in Nederland licht
gedaald. Dit is het laatste jaar dat deze indicator wordt gebruikt.
Indicator Fauna in natuurgebieden op land en in agrarisch gebied
De diersoorten in natuurgebieden op land zijn sinds 1990 afgenomen. De
laatste twaalf jaar is de trend stabiel.
De onderstaande figuren geven de trend weer van de ontwikkelingen van
soorten in respectievelijk natuurgebieden op land en in het agrarisch
gebied. Veel kenmerkende diersoorten van het agrarisch leefgebied nemen
af. Vooral broedvogels en dagvlinders gaan achteruit. Bij de zoogdieren
houdt het aantal vooruitgaande, stabiele en achteruitgaande soorten elkaar
in evenwicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

47

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

48

D. Budgettaire gevolgen van beleid
Budgettaire gevolgen van beleid Artikel 12 (bedragen x €1.000)
Vastgestelde
Verschil
begroting

Realisatie
2016

2018

2019

2020

2020

2020

99.844

697.136

636.392

118.749

517.643

0

0

0

0

Waarvan overige verplichtingen

99.844

679.136

636.392

118.749

517.643

Uitgaven

110.843

649.716

539.409

132.901

406.508

Verplichtingen

2017

Waarvan garantieverplichtingen

Waarvan juridisch verplicht (percentage)

84%

Subsidies

2.952

36.211

126.867

2.566

124.301

Vermaatschappelijking Natuur en
Biodiversiteit

1.070

1.000

1.000

1.061

‒ 61

Natuur en biodiversiteit op land

1092

1.143

1.038

702

336

Beheer Kroondomein

790

790

700

803

‒ 103

Regio Deals

33.278

124.129

Leningen

26.259

25.297

24.116

26.345

124.129
‒ 2.229

Rente en aflossingen voor bestaande
leningen

26.259

25.297

24.116

26.345

‒ 2.229

Opdrachten

25.091

32.457

196.648

45.678

150.970

Natuur en Biodiversiteit Grote wateren

6.028

9.336

10.109

11.265

‒ 1.156

Vermaatschappelijking Natuur en
Biodiversiteit

4.678

4.256

6.119

8.510

‒ 2.391

Overige stelsel activiteiten

1.480

4.068

4.687

4.095

592

Internationale Samenwerking

4.118

2.495

1.600

3.415

‒ 1.815

Natuur en Biodiversiteit op land

92.203

8.337

9.518

103.456

11.253

Caribisch Nederland

402

2.572

2.629

623

2.006

Klimaatimpuls natuur en biodiversiteit

48

119

67.549

6.000

61.549

Regio deals

0

93

499

517

‒ 18

Bijdragen aan medeoverheden

381

983

373

0

373

Caribisch Nederland

381

983

373

0

373

Bijdragen aan agentschappen

28.018

25.597

29.687

29.397

290

Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland

21.063

18.512

21.534

19.579

1.955

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

6.955

7.085

8.153

9.818

‒ 1.665

Bijdragen aan ZBO’s /RWT’s

26.967

27.814

28.510

27.276

1.234

Staatsbosbeheer

26.967

27.814

28.510

27.276

1.234

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties

1.175

1.357

1.847

1.639

208

Contributies

1.175

1.357

1.847

1.639

500.000

131.361

Storting begrotingsreserve
Storting begrotingsreserve stikstof

208
131.361

500.000

131.361

55.777

44.249

183.436

39.656

Landinrichtingsrente

38.243

36.712

30.481

31.418

‒ 937

Verkoop gronden

15.000

5.000

2.933

3.933

‒ 1.000

Overige

2.534

2.537

3.472

4.305

‒ 833

146.550

0

146.550

Ontvangsten

Onttrekking begrotingsreserve

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

131.361
143.780

49

E. Toelichting op de instrumenten
Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven,
ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde
begroting 2020, zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de
staffel die te vinden is in de leeswijzer van dit jaarverslag.
Verplichtingen
De € 517,8 mln. aan hogere verplichtingen is voornamelijk het gevolg van
de volgende mutaties: Voor het aangaan van de 3e tranche Regio Deals en
voor de Regio Deal Rotterdam-Zuid is het verplichtingenbudget met € 174
mln. verhoogd. Verder is € 131 mln. aan het verplichtingenbudget
toegevoegd voor de storting in de begrotingsreserve stikstof. Daarnaast is
er verplichtingenruimte aan de begroting toegevoegd voor veenweide
(€ 126mln.) en voor de uitvoering van het Interbestuurlijk Programma ‘Naar
een vitaal platteland’ (€ 40 mln.). Tot slot is het verplichtingenbudget met
€ 51 mln. verhoogd in verband met het aangaan van verplichtingen voor
de natuurherstelmaatregelen en de pilot natuurbank.
Uitgaven
Subsidies
Regiodeals
De uitgaven voor de Regiodeals worden van dit artikel van de LNV begroting
gedaan. Daartoe is vanaf de Aanvullende post van Financiën € 89,8 mln.
overgeheveld voor de vervolgtermijnen van de 3e tranche. Deze middelen
zijn in 2020 overgeheveld naar de regio’s middels specifieke uitkeringen.
Daarnaast is vanaf artikel 51 ‘Nog onverdeeld’ € 40,8 mln. overgeboekt voor
de uitkering van de Regio Deal Rotterdam Zuid. Verder zorgt een afdracht
van compensabele btw aan het btw-compensatiefonds (BCF) voor een
verlaging van het uitgavenbudget met € 6,5 mln.
Beheer Kroondomein
Het Loo is een landgoed van circa 10.400 hectare en bestaat uit twee deelge­
bieden: de Staatsdomeinen bij Het Loo en het eigenlijke Kroondomein. Bij
de Staatsdomeinen bij Het Loo zijn de baten en lasten voor rekening van
de Staat. De Kroondrager is economisch eigenaar van het eigenlijke
Kroondomein en heeft hierop het vruchtgebruik en gebruikersrechten
alsmede de lasten. Het juridisch eigendom berust bij de Staat. Het Rijk heeft
in 2020 net als in voorgaande jaren een subsidie verstrekt aan de
Kroondrager, als privaatrechtelijk vruchtgebruiker van het eigenlijke
Kroondomein, voor beheers- en inrichtingsmaatregelen van het
Kroondomein Het Loo. Deze subsidie bedroeg in 2020 € 0,7 mln.
Opdrachten
Natuur en biodiversiteit op land
In 2020 is op dit artikelonderdeel € 92,2 mln. meer uitgeven ten opzichte van
de vastgestelde begroting. Dit komt hoofdzakelijk door de toevoeging van
de Regeerakkoordmiddelen voor het Interbestuurlijk Programma ‘Naar
een Vitaal Platteland’ (€ 40 mln.). Dit betreft de integrale aanpak van de
veranderingsopgaven in het landelijk gebied in vijftien kansrijke gebieden.
Vanuit het budget van ‘Klimaatimpuls natuur en biodiversiteit’ is € 10,9 mln.
toegevoegd aan het budget. In 2020 is daarmee € 50,9 mln. voor het
uitvoering van de gebiedsplannen beschikbaar gesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

50

Daarnaast is vanuit de begrotingsreserve stikstof € 38,4 mln. aan het
onderdeel ‘Natuur en biodiversiteit op land’ toegevoegd voor de toekenning
van de opdracht aan Staatsbosbeheer voor het treffen van natuurherstel­
maatregelen in stikstofgevoelig Natura2000 areaal. Verder is € 6,6 mln.
vanuit de begrotingsreserve stikstof toegevoegd voor de toekenning van
een opdracht aan Staatsbosbeheer voor de uitvoering van de pilot van de
natuurbank. De middelen worden ingezet voor onderzoek en uitwerking van
de vormgeving en voor het realiseren van circa 300 hectare (in 2020 en 2021)
natuurcompensatie door Staatsbosbeheer waarmee de eerste ervaringen
worden opgedaan die kunnen worden benut bij de verdere uitwerking van
de natuurbank.
Klimaatimpuls natuur en biodiversiteit
De € 61,5 mln. hogere uitgaven ten opzichte van de begroting, worden
voornamelijk veroorzaakt door de toevoeging van de klimaatmiddelen voor
Veenweide vanaf de Aanvullende post van het Ministerie van Financiën.
Het gaat om € 76,5 mln. voor de impuls en de pilots en onderzoeken rondom
veenweidegebieden. Voor de impuls van veenweidegebieden is in totaal
€ 100 mln. gereserveerd, waarvan € 57,5 mln. in 2020 via een specifieke
uitkering aan de provincies is uitgekeerd. Deze middelen worden gebieds­
gericht ingezet om een impuls te geven aan het veenweidegebied in de
periode 2020 en 2021Verder is er vanuit dit budget € 10,9 mln. overgeheveld
naar het opdrachtenbudget voor Natuur en biodiversiteit op land in verband
met een bijdrage aan de uitvoering van pilots in de veenweidegebieden die
onderdeel uitmaken van het Interbestuurlijk Programma ‘Naar een vitaal
platteland’. Het restant van de middelen voor veenweide is ingezet voor
gebiedsgerichte pilots en demo's, voor monitoring en onderzoek om de
uitrol van de resultaten van de pilots mogelijk te maken en voor de
begeleiding van boeren in veenweidengebieden.
Storting begrotingsreserves
Storting begrotingsreserve stikstof
Er is € 131,4 gestort in de begrotingsreserve stikstof. Het gaat om middelen
ten behoeve van de stikstofmaatregelen die door vertraging niet in 2020 tot
uitputting zijn gekomen, maar zo wel ten behoeve van het stikstofbeleid
beschikbaar blijven. Het gaat om het budget voor de eerste tranche van de
Gerichte opkoop van agrarische bedrijven rondom Natura2000-gebieden
(€ 99,5 mln.), middelen voor de Regeling versneld natuurherstel (€ 21,6
mln.), en uitvoeringskosten voor de Natuurbank (€ 0,2 mln.). Tevens is de
reserve aangevuld met € 10 mln., bestemd voor het Omschakelprogramma
in het kader van stikstofaanpak.
Ontvangsten
Onttrekking begrotingsreserve stikstof
In 2020 is € 146,6 mln. onttrokken aan de begrotingsreserve stikstof. Het gaat
onder andere om € 80 mln. voor de gerichte opkoop van veehouderijen
rondom Natura2000-gebieden. Dit budget is toegevoegd aan het opdrach­
tenbudget van ‘Natuur en biodiversiteit op land’. Daarnaast is € 60 mln.
onttrokken, bestemd voor het treffen van natuurherstelmaatregelen door
terreinbeherende organisaties. Uit dit bedrag is een opdracht aan Staats­
bosbeheer van € 38,4 mln. verstrekt voor het treffen van natuurherstelmaat­
regelen. De resterende € 21,6 mln. in 2020 die zijn bestemd voor de regeling
versneld natuurherstel en uitvoeringskosten, zijn aan het eind van het jaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

51

aan de begrotingsreserve toegevoegd. Ook is € 6,6 mln. aan de begrotings­
reserve onttrokken voor de pilot van de natuurbank, waarmee de eerste
ervaringen opgedaan worden die benut kunnen worden bij de verdere
uitwerking van de natuurbank.
Toelichting op de begrotingsreserves
Begrotingsreserve stikstof
Stand 1/1/2020 (bedragen x € 1.000)

500.000

+ Storting

131.361

– Onttrekking

146.550

Stand per 31/12/2020

484.811

De begrotingsreserve stikstof is ingesteld voor het nemen van bron- en
natuurherstelmaatregelen, samenhangend om de reductie van stikstofde­
positie in Natura 2000-gebieden te realiseren. Omdat de aard en timing van
de maatregelen ten tijde van dit besluit onzeker was, heeft het kabinet eind
2019 besloten om een tijdelijke begrotingsreserve in te stellen voor de
periode 2020 en 2021 (Kamerstuk 32 670, nr. 193). De reserve is eind 2019
eenmalig gevuld met € 500 mln. De beschikbare middelen uit de reserve
worden in 2020 en 2021 opgevraagd en landen als ontvangsten op de LNVbegroting.
• Voor de gerichte opkoop van agrarische bedrijven rondom Natura 2000gebieden is vanuit de reserve € 250 mln. beschikbaar. Dit komt bovenop
de in het Klimaatakkoord gereserveerde € 100 mln. voor veehouderij
rondom Natura 2000-gebieden.
• Voor het nemen van natuurherstelmaatregelen is in totaal € 250 mln.
gereserveerd. Hiervan is € 125 mln. bestemd voor het treffen van natuur­
herstelmaatregelen door terreinbeherende organisaties. In 2020 is een
opdracht van 38,4 mln. aan Staatsbosbeheer verstrekt voor het treffen
van natuurherstelmaatregelen. De resterende € 125 mln. uit de reserve
is gereserveerd voor het opzetten van de natuurbank, bedoeld voor
natuurcompensatie van de schade als gevolg van projecten in het kader
van de veiligheid van rijksinfrastructuur, waterveiligheid en defensie­
projecten die een veiligheidsbelang vertegenwoordigen. In 2020 is
gestart met de uitvoering van pilot van de natuurbank.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

52

5. Niet-beleidsartikelen
Artikel 50 Apparaat Kerndepartement
Apparaatsuitgaven Kerndepartement Budgettaire gevolgen (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
Verschil
begroting

Realisatie
2018

2019

2020

2020

2020

Verplichtingen

2016 *

2017 *

126.989

138.841

149.717

126.761

22.956

Uitgaven

126.989

138.841

149.717

126.761

22.956

Personele uitgaven

69.108

92.212

105.700

90.907

14.793

waarvan eigen personeel

60.152

71.823

93.442

82.785

10.657

waarvan inhuur externen

2.426

10.103

9.133

2.881

6.252

waarvan overige personele uitgaven

6.530

10.286

3.125

5.241

‒ 2.116

Materiele uitgaven

57.881

46.629

44.017

35.854

8.163

waarvan ICT

4.444

470

648

3.126

‒ 2.478

waarvan bijdrage aan SSO's

14.825

8.458

18.043

10.418

7.625

waarvan SSO DICTU

24.856

22.149

22.065

12.168

9.897

waarvan overige materiele uitgaven

13.756

15.552

3.261

10.142

‒ 6.881

Ontvangsten

5.550

1.703

2.577

2.786

‒ 209

Toelichting op de verplichtingen en uitgaven
Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven,
ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde
begroting 2020 zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de
staffel die te vinden is in de leeswijzer van dit jaarverslag.
Personele uitgaven
De hogere personele uitgaven op artikel 50 worden deels verklaard doordat
er in 2020 middelen aan het apparaatsartikel zijn toegevoegd vanuit Regeer­
akkoord en Klimaatakkoord enveloppes en voor het nieuw opgerichte
programma van het DG Stikstof. Daarnaast zijn er middelen toegevoegd als
compensatie voor de invoering van IKB. Ook heeft er gedurende het jaar
een overheveling plaatsgevonden van artikel 11 voor de salarissen van
Landbouwraden en zijn de uitgaven voor inhuur gestegen in verband met
inhuur voor ICT die samenhangt met de herinrichting van LNV.
Materiële uitgaven
De hogere materiële uitgaven op artikel 50 worden voornamelijk verklaard
door de hogere uitgaven veroorzaakt door de bijdrage aan SSO DICTU.
Het betreffen voornamelijk uitgaven voor ICT voortkomende uit de herin­
richting van LNV (afsplitsing van EZK) en voor opdrachten voor Informatie
Beveiliging.
Totaaloverzicht apparaatsuitgaven inclusief agentschappen en ZBO's
In de tabel zijn onder andere de personele en materiële apparaatskosten van
de NVWA, ZBO’s en RWT’s vermeld. Deze apparaatskosten worden niet
alleen door LNV gefinancierd, maar ook door andere opdrachtgevende
ministeries, decentrale overheden en derden. In de agentschapsparagraaf
en in Bijlage 1: Toezichtrelaties rwt's en zbo's wordt dit nader toegelicht.
De apparaatskosten van de zelfstandige bestuursorganen zonder rechtsper­
soonlijkheid Grondkamers, Centrale Commissie Dierproeven, Kamer voor
de Binnenvisserij en Raad voor Plantenrassen zijn vanwege hun beperkte
omvang niet opgenomen in de tabel. Met uitzondering van de Raad voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

53

Plantenrassen is aan deze zelfstandige bestuursorganen personeel
afkomstig van RVO.nl, ter beschikking gesteld door de minister. In het geval
van de Raad voor Plantenrassen is het ondersteunend personeel afkomstig
van Naktuinbouw.
Totaaloverzicht apparaatsuitgaven/kosten inclusief agentschappen en Zelfstandige Bestuursorganen/
Rechtspersonen met een wettelijke taak (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
Verschil
begroting

Realisatie
2016
Totaal apparaatsuitgaven Ministerie

*1

Kerndepartement

*1

2017
*1
*1

2018

2019

2020

2020

2020

126.989

138.841

149.717

126.761

22.956

126.989

138.841

149.717

126.761

22.956

Totaal apparaatskosten agentschappen

313.182

312.680

326.721

345.312

377.218

345.581

31.637

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
(NVWA)

312.680

326.721

345.312

377.218

394.803

371.963

22.840

Totaal apparaatskosten zbo’s en rwt's

300.476

323.937

403.417

494.227

194.867

159.808

35.059

Staatsbosbeheer

67.227

88.865

81.053

87.864

86.226

88.300

‒ 2.074

Ctgb (College voor de toelating van
gewasbeschermingsmiddelen en biociden)

14.120

15.094

15.816

16.365

Wageningen Research

17.154

18.038
*

‒ 884

218.448

219.200

305.814

302.092 *

Stichting Bloembollenkeuringsdienst

8.778

8.844

8.689

9.176

8.844

0

8844

Stichting Nederlandse Algemene
Keuringsdienst voor zaaizaad en pootgoed
van landbouwgewassen

17583

18238

18748

19204

19695

0

19.695

Stichting Controle Orgaan Kwaliteits Zaken
(COKZ)

5.752

5.732

6.267

6.509

6.832

6.259

573

Stichting Kwaliteits-Controle-Bureau (KCB)

14.796

16.008

16.673

17.680

18.786

16.200

2.586

Stichting Nederlandse Algemene
Kwaliteitsdienst Tuinbouw (Naktuinbouw)

24.116

26.013

28.072

30.008

30.659

31.011

‒ 352

Stichting Skal Biocontrole

3.203

3.734

4.808

5.329

6671

0

6671

2

*

2

2

1. Naar aanleiding van het Regeerakkoord is het voormalig Ministerie van
Economische Zaken opgedeeld in het Ministerie van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit (LNV) en het Ministerie van Economische Zaken en
Klimaat (EZK). Daarom worden er geen realisatiecijfers getoond uit de
jaren 2016 ‒ 2017.
2. De realisatiecijfers 2020 zijn nog niet bekend. Deze volgen in het
jaarverslag 2021.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

54

Artikel 51 Nog onverdeeld
Nominaal en onvoorzien: opbouw verplichtingen, uitgaven en ontvangsten van de vastgestelde begroting 2020,
realisatie en het verschil (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil

2016

2017

2018

2019

2020

2020

2020

Verplichtingen

0

0

0

0

0

209.052

‒ 209.052

Uitgaven

0

0

0

0

0

209.052

‒ 209.052

Loonbijstelling

0

0

0

0

0

2.500

‒ 2.500

waarvan programma

0

0

0

0

0

0

waarvan apparaat

0

0

0

0

0

0

Prijsbijstelling

0

0

0

0

0

waarvan programma

0

0

0

0

0

waarvan apparaat

0

0

0

0

0

Onvoorzien

0

0

0

0

0

0

0

Nog te verdelen

0

0

0

0

0

206.552

‒ 206.552

Ontvangsten

0

0

0

0

0

0

0

0

0
0
0

Toelichting
Dit artikel is een administratief begrotingstechnisch artikel van waaruit
overheveling naar andere onderdelen heeft plaatsgevonden. Zo is bij de 1e
suppletoire begroting 2020 de loon- en prijsbijstellingstranche 2020
uitgekeerd. Deze is bij Miljoenennota toebedeeld aan de relevante
onderdelen op de LNV-begroting. Daarnaast hebben bij de 1e en 2e
suppletoire begroting overhevelingen plaatsgevonden naar het Gemeenteen Provinciefonds in het kader van diverse tranches van de Regio Deals.
Voor een specifieke uitkering voor de regiodeal Rotterdam Zuid zijn
daarnaast middelen naar een ander begrotingsartikel op de LNV-begroting
overgeheveld. Voor een deel van de middelen voor de Regio Deal Noordelijk
Flevoland heeft daarnaast bij de 2e suppletoire begroting een kasschuif
plaatsgevonden naar 2022. Met betrekking tot middelen voor de implemen­
tatie voor het nieuwe GLB zijn er middelen overgeheveld naar een ander
begrotingsartikel op de LNV begroting en heeft er daarnaast een kasschuif
plaatsgevonden. Ook is er een deel van de niet benodigde middelen in 2020
voor de voorbereiding van het GLB vrijgevallen samen met een deel van
de middelen voor de implementatie van het EMVAF. Tot slot zijn er vanaf dit
artikel middelen overgeheveld naar een ander begrotingsartikel op de LNV
begroting voor de herinrichting ICT EZK/LNV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

55

6. Bedrijfsvoeringsparagraaf
In de bedrijfsvoeringparagraaf (BVP) wordt verslag gedaan van relevante
aandachtspunten in de bedrijfsvoering. De informatie opgenomen in de BVP
is tot stand gekomen vanuit het departementale management control
systeem en informatie uit audits van de Auditdienst Rijk (ADR). Deze
bedrijfsvoeringparagraaf omvat drie paragrafen:
1. uitzonderingsrapportage voor vier onderdelen: (a) rechtmatigheid, (b)
totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie, (c) begro­
tingsbeheer, financieel beheer en de materiële bedrijfsvoering en (d)
overige aspecten van de bedrijfsvoering;
2. rijksbrede bedrijfsvoeringonderwerpen en
3. belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering.
1. Uitzonderingsrapportage voor vier onderdelen
a. Rechtmatigheid
Vanuit de bij LNV bekende informatie zijn voor het Kerndepartement en
de NVWA de onderstaande fouten in de rechtmatigheid van de verantwoor­
dingsinformatie te rapporteren. Uit onderstaande tabel blijkt een bedrag
aan fouten in de verplichtingen op artikelen gerelateerd aan noodmaatre­
gelen van in totaal € 228.567.352 (kolom 6a). Deze fouten zijn met name
verklaarbaar doordat het Ministerie van LNV in 2020 artikel 2.27, tweede lid,
van de Comptabiliteitswet voor enkele noodmaatregelen niet consistent
heeft toegepast (zie toelichting hieronder).
Overzicht overschrijdingen rapporteringstoleranties fouten en onzekerheden (x €)
(5) Bedrag
(6) Bedrag
(3) Rapporte­ (4) Bedrag
(6a) Waarvan
ringsaan fouten in aan onzeker­ aan fouten en bedrag aan
heden in €
onzeker­
tolerantie
€
fouten en
heden in €
voor fouten
onzeker­
en onzeker­
heden
heden in €
gerelateerd
aan
noodmaatre­
gelen in €

(7)
(7a) Waarvan
Percentage
percentage
aan fouten en aan fouten en
onzeker­
onzekerheden
heden t.o.v. gerelateerd
verantwoord aan
bedrag = (6)/ noodmaatre­
(2)*100%
gelen t.o.v.
verantwoord
bedrag = (6a)/
(2)*100%

(1) Rapporterings-tolerantie

(2)
Verantwoord
bedrag in
€ (omvangs­
basis)

Totaal artikelen
verplichtingen

2.344.378.000

46.887.560

233.935.262

233.935.262

228.567.352

10,0%

9,7%

Artikel 11: Een weerbaar,
1.558.269.000
veerkrachtig en veilig, agro-,
voedsel- en visserijsysteem
(totaal verplichtingen)

77.913.450

230.712.673

230.712.673

228.567.352

14,8%

14,7%

Specifieke uitkeringen
Specifieke uitkeringen die gelet op artikel 15a lid 3 van de Financiëleverhoudingswet (Fvw) juncto artikel 28a Besluit financiële verhouding 2001
niet als een verzameluitkering zijn verstrekt zijn onrechtmatig. Bij LNV gaat
het om een bedrag van circa € 1,7 mln. In het Overzicht Specifieke
Uitkeringen 2015 heeft de minister van BZK aan de Kamer aangegeven de
verzameluitkering niet langer te zullen toepassen. In navolging daarop is
het schrappen van artikel 16 Fvw onderdeel van het geconsulteerde
wetsontwerp tot wijziging van de Fvw. In maart 2021 is ervoor gekozen
wederom verzameluitkeringen toe te passen, in afwachting van die wetswij­
ziging. Het Ministerie van LNV heeft daarop niet kunnen anticiperen in 2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

56

Inkopen
Het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) is categoriemanager
voor een aantal rijksbrede raamovereenkomsten. IenW heeft departe­
menten in het 2e halfjaar 2020 geïnformeerd dat de ADR een viertal
overbruggings-overeenkomsten (Interim Management & Organisatie­
advies, Inkoopadvies, Auditdiensten en Financiële Adviesdiensten) als
«onrechtmatig» heeft beoordeeld. Als gevolg daarvan worden de verplich­
tingen die op deze nadere overeenkomsten onder deze overbruggingsover­
eenkomsten worden aangegaan als onrechtmatig bestempeld. IenW
verwacht in het derde kwartaal van 2021 te kunnen voorzien in rechtmatige
rijksbrede raamovereenkomsten. IenW licht dit toe in de Bedrijfsvoerings­
paragraaf van haar jaarverslag.
Toepassing artikel 2.27 Comptabiliteitswet
Artikel 2.27, tweede lid, van de Comptabiliteitswet geeft aan dat - zolang
een voorstel van wet tot wijziging van een begrotingsstaat niet tot wet is
verheven en in werking is getreden- wordt het voorgenomen nieuw beleid
niet in uitvoering genomen. Tenzij uitstel van de uitvoering van dit beleid
naar het oordeel van de betreffende minister niet in het belang van het Rijk
is en hij/zij de Staten-Generaal daarover heeft geïnformeerd. Het Ministerie
heeft niet voldaan aan dit artikel-lid omdat de Tweede Kamer wel, maar de
Eerste Kamer bij onderstaande regeling niet tijdig (vooraf) is geïnformeerd:
Regeling tegemoetkoming land- en tuinbouwondernemers Covid-19.
Het Ministerie heeft hierop maatregelen genomen door verscherping van
het toezicht door mijn directie FEZ op naleving van het departementale
«Stappenplan voor de opstelling of wijzigingen van subsidie-instrumenten»
waarmee de volledige en tijdige informatievoorziening wordt geborgd.
b. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie
Vanuit de bij LNV bekende informatie zijn er geen tekortkomingen in de
totstandkoming van niet-financiële verantwoordingsinformatie die gerap­
porteerd moeten worden.
c. Begrotingsbeheer, financieel beheer en de materiële bedrijfsvoering
Opvolging aanbevelingen Algemene Rekenkamer
De Algemene Rekenkamer heeft voor LNV het subsidiebeheer bij het
kerndepartement en de financiële projectbeheersing van Inspect bij de
NVWA in haar rapportage bij het jaarverslag over 2019 als een onvolko­
menheid aangemerkt. De onvolkomenheid over het subsidiebeheer had
betrekking op de kwaliteit van dossiervorming, de zorgvuldigheid en
naleving van de voorwaarden van subsidiebeschikkingen, het intensiveren
van reviews en het doorschuiven van middelen bij grote instellingen. Ten
eerste zijn acties die in 2019 zijn ingezet om het financieel bewustzijn binnen
hetministerie te vergroten in 2020 verder uitgebouwd. Aan het subsidie­
beheer is in 2020 extra aandacht besteed door aandacht te vragen voor
dossiervorming en zorgvuldigheid onder andere met een opgestelde
leidraad en de organisatie van dialogen met behandelaars, en het
afwikkelen van een aantal oude verplichtingen. Daarnaast worden vanaf
2020 de uitkomsten van reviews bij externe accountants jaarlijks
geëvalueerd. Op het gebied van het doorschuiven van middelen zijn
verschillende opties verkend waar in 2021 verdere uitvoering aan wordt
gegeven. De onvolkomenheid op het gebied van de financiële projectbe­
heersing van Inspect was gebaseerd op het onvoldoende inzicht hebben in
de kosten van het ICT-systeem Inspect waardoor niet tot een betrouwbare

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

57

waardebepaling van de immateriële vaste activa kon worden gekomen. In
2020 is op basis van een functiepunten-beoordeling de boekwaarde van
het systeem afgewaardeerd.
Verder is in 2020 de herbezinning bij de NVWA afgerond (TK brief van
16 oktober 2020).
Risicoregelingen
Voor risicoregelingen (garanties, leningen en achterborgstellingen) geldt
dat departementen bij de opstelling ervan gebruik maken van het interde­
partementale Toetsingskader Risicoregelingen, waarmee het parlement
tijdig en volledig over de financiële risico’s wordt geïnformeerd. LNV heeft
voor de regeling Borgstelling MKB-Landbouwkredieten Corona (BL-C)
middels de begrotingsrapportage vooraf de voorgestelde wijzigingen aan
het parlement gemeld, maar het toetsingskader is een enkele keer niet
vooraf aan het parlement voorgelegd. Dat heeft vooral te maken gehad met
de benodigde snelheid van handelen en de bijzondere (thuis)werksituatie
waarin aan het begin van de coronacrisis geopereerd moest worden. Deze
omissie is begin september hersteld.
LNV heeft maatregelen genomen om de tijdigheid en volledigheid van de
informatievoorziening over risicoregelingen aan het parlement te
verbeteren.
EU-middelen in gedeeld beheer
Vanaf dit jaar wordt via de bijlagen «Verantwoording EU-middelen in
gedeeld beheer» inzicht gegeven in de rechtmatigheid en het functioneren
van de beheer- en controlesystemen voor inzet van middelen uit het
Europees Fondsen voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV) en het
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). Deze bijlagen zijn gebaseerd
op de verantwoordingen die aan de Europese Commissie worden gestuurd.
Zoals in de bijlagen vermeld heeft de ADR goedkeurende controleverkla­
ringen afgegeven bij deze verantwoordingen.
d. Overige aspecten in de bedrijfsvoering
Informatiebeveiliging
LNV heeft, conform de richtlijnen van Binnenlandse Zaken en Koninkrijks­
relaties, op 23 februari 2021 een «Privacy en Integraal informatiebeveili­
gingsbeeld» afgegeven waar de status van de informatiebeveiliging in 2020
is omschreven. Alle kritieke informatiesystemen zijn beoordeeld op hun
conformiteit met de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO). Op
basis van de eigen onderzoeksresultaten en het advies van de Algemene
Rekenkamer zijn het incidentmanagement en de bedrijfscontinuïteit als
grootste aandachtspunten geformuleerd. Daarnaast hebben de systemen
van de NVWA die de import en export van de agrarische sector onder­
steunen te maken met een verhoogd dreigingsprofiel. De beveiliging wordt
hierop aangepast. Ook voor alle overige opgenomen risico’s zijn
maatregelen geformuleerd, zoals voor rubricering en opleidingen en
bewustwordingsactiviteiten voor medewerkers.
2. Rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen
Beleid ter voorkoming van misbruik en oneigenlijk gebruik van subsidies
LNV beschikt over een toereikend beleid ter voorkoming van misbruik en
oneigenlijk gebruik van subsidies. Bestaande maatregelen om subsidie­
fraude te bestrijden zijn onder andere: de tijdige opstelling van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

58

risicoanalyses ter bestrijding van misbruik en oneigenlijk gebruik van
subsidies door begunstigden, het in voorkomende gevallen opvragen van
accountantsproducten van accountants bij subsidieverantwoordingen, het
bijhouden van een register van ernstige onregelmatigheden en het via de
fraudecoördinator van RVO.nl melden van vermoedens van fraude bij het
Openbaar Ministerie.
RVO.nl is er in 2020 in geslaagd de (tijdelijke) steunmaatrelen van LNV tijdig
in productie te nemen. RVO.nl moest daarvoor in een kort tijdsbestek
systemen inrichten, en mensen beschikbaar maken en opleiden zodat LNV
de tijdelijke steunmaatregelen op een zeer korte termijn open kon stellen.
Mede namens LNV heeft het ministerie van Financiën de Tweede Kamer met
de Najaarsnota van 30 november 2020 geïnformeerd over tijdelijke steun­
maatregelen van het kabinet waarbij vanwege de snelheid waarmee die
steunmaatregelen geïmplementeerd moest worden gekozen voor
acceptatie van een verhoogd risico van misbruik en oneigenlijk gebruik van
regelingen door aanvragers. Daarbij is vanuit LNV de «Regeling tegemoet­
koming land- en tuinbouwondernemers Covid-19» benoemd. Over het
resterende geaccepteerde risico bij deze regeling is de Staten-Generaal
apart geïnformeerd in december 2020.
Grote ICT projecten
Het ministerie van BZK informeert de Tweede Kamer periodiek over depar­
tementale grote ICT-projecten. Deze projecten worden op het Rijks-ICTdashboard openbaargemaakt en minimaal éénmaal per jaar geactualiseerd.
Deze rapportageplicht geldt voor alle ICT-projecten waarvan de kosten
tenminste € 5 mln bedragen. In 2020 zijn binnen LNV:
1 groot ICT-project in uitvoering:
• Programma Informatiehuishouding van de Toekomst (PIT);
1 groot ICT-project geëindigd:
TRANSVIR2RVO (Visregelingen bij RVO.nl)
Audit Committee
Het Audit Committee (AC) adviseert het departementaal management over
de bedrijfsvoering, waaronder het auditbeleid. Het AC bestaat uit de
secretaris-generaal (voorzitter), twee directeuren-generaal en twee externe
leden, met ondersteuning van de directeuren Financieel Economische
Zaken (FEZ) en de ADR. Onderwerpen van overleg waren in 2020 onder
andere de toezichtrapportages van FEZ over het financieel en materieel
beheer, de uitkomsten van ADR- en AR-controles en Europese audits over
2020, en een aantal strategische onderwerpen: EU-fondsen, gebruik van
data, het absorptievermogen van de organisatie, en het omgaan met
incidenten en crises in het beleidsveld van LNV.
3. Belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering
Datalekken
Het ministerie van LNV heeft ook in 2020 veel aandacht besteed aan het
veilig omgaan met persoonsgegevens en het melden van datalekken. In
2020 zijn in totaal 43 datalekken genoteerd waarvan 9 bij het Kerndepar­
tement en 34 bij de NVWA. Hiervan zijn er respectievelijk 4 en 7 gemeld bij
de Autoriteit Persoonsgegevens. Dit betekent dat medewerkers begrijpen
wat een datalek is en dat het belangrijk dat is dat ieder datalek wordt gemeld
zodat maatregelen kunnen worden genomen om dit in de toekomst te
voorkomen. Het Security Operations Center van DICTU en het Datalek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

59

Respons Team van LNV constateren tegelijkertijd dat thuiswerken resulteert
in een toename in datalekken en beveiligingsincidenten door onbewuste
fouten van medewerkers. Doordat medewerkers elkaar minder gemakkelijk
vragen even mee te lezen of een document of mail te controleren alvorens
het verzonden wordt worden vaker fouten gemaakt. Denk hierbij aan het
onrechtmatig publiceren van persoonsgegevens op het internet of het
versturen van e-mails met daarin nog gevoelige informatie
NVWA
PricewaterhouseCoopers (PWC) heeft het kostprijsmodel en het retributie­
stelsel van de NVWA onderzocht, wat heeft bijgedragen aan bestuurlijke
consensus over de kaders en ontwikkelrichting van het kostprijsmodel en
het retributiestelsel bij alle stakeholders. In de Voortgangsbrief NVWA heeft
de Minister de Kamer geïnformeerd dat in afstemming met het bedrijfsleven
een traject wordt opgestart om zowel de kostprijsmethodiek als het retri­
butiestelsel te herzien. Het rapport ‘Toezicht met beleid’ van ABD Top
Consult bevestigt het beeld dat er een disbalans is ontstaan tussen de taken
en middelen van de NVWA, en tussen de maatschappelijke verwachtingen
van het toezicht dat alle risico’s kunnen worden afgedekt, en de mogelijk­
heden om deze verwachtingen waar te kunnen maken. Het is van belang om
de basis NVWA-breed op orde te brengen zodat ruimte ontstaat om weer
nieuwe stappen te zetten in de veranderingen. Hierbij hoort ook dat kritisch
gekeken gaat worden naar de omvang van de taakopdracht van de NVWA
en de haalbaarheid van alle aanvullende vragen en taken die op de NVWA
afkomen.
Zelfstandig fiscale aangiften
Door de oprichting van LNV als zelfstandig ministerie is LNV voor de Belas­
tingdienst ook zelfstandig belastingplichtige geworden. In 2020 is voor de
eerste keer een aangifte gedaan voor de Vennootschapsbelasting 2017
vanaf oktober (verzelfstandigingsdatum) en 2018
De fiscale processen worden op dezelfde wijze uitgevoerd als bij het
voormalige ministerie van Economische Zaken (EZ). LNV hanteert hierbij
het indertijd voor EZ opgestelde framework. Met de Belastingdienst is LNV
de verkenning gestart voor de Doorontwikkeling Horizontaal Toezicht. Dit
krijgt een vervolg in 2021.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

60

C. JAARREKENING
7. Departementale verantwoordingsstaat
Departementale verantwoordingsstaat 2020 van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(Bedragen x € 1.000)
Art. Omschrijving

(1) Vastgestelde begroting1

(2) Realisatie

(3) = (2) - (1) Verschil realisatie en vastge­
stelde begroting

Verplich­
tingen

Uitgaven Ontvangsten

Verplich­
tingen

Uitgaven Ontvangsten

Verplich­
tingen

Uitgaven Ontvangsten

Totaal

1.486.957

1.406.095

90.139

2.344.378

1.775.997

292.164

857.421

369.902

202.025

Beleidsartikelen

1.151.144

1.070.282

87.353

2.194.661

1.626.280

289.587

1.043.517

555.998

202.234

Een weerbaar-,
veerkrachtig en
veilig agro-,
voedsel en
visserijsysteem

1.032.395

937.381

47.697

1.558.269

1.086.871

106.151

525.874

149.490

58.454

Natuur,
biodiversiteit
en
gebiedsgericht
werken

118.749

132.901

39.656

636.392

539.409

183.436

517.643

406.508

143.780

Nietbeleidsartikelen

335.813

335.813

2.786

149.717

149.717

2.577

‒ 186.096

‒ 186.096

‒ 209

50

Apparaat

126.761

126.761

2.786

149.717

149.717

2.577

22.956

22.956

‒ 209

51

Nog
onverdeeld

209.052

209.052

0

0

0

0

‒ 209.052

‒ 209.052

0

11

12

1 Stand inclusief amendementen, moties en NvW

NB de stand zoals gepresenteerd onder de stand vastgestelde begroting
wijkt af van de stand vastgestelde begroting bij de eerste suppletoire
begroting, tweede suppletoire begroting, incidentele suppletoire
begroting(en) en de slotwet. De reden hiervoor is dat in deze wetten de
ISB(s), die zijn ingediend tussen de vaststelling van de ontwerpbegroting
en de vaststelling van de eerste suppletoire begroting, zijn opgeteld bij
vastgestelde begroting en in het jaarverslag niet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

61

8. Samenvattende verantwoordingsstaat agentschap
Samenvattende verantwoordingsstaat 2020 inzake baten-lastenagentschap van het Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (bijdragen x € 1.000)
(1) Vastgestelde begroting

(2) Realisatie 2020

(3)=(2)-(1) Verschil realisatie
en vastgestelde begroting

(4) Realisatie 2019

Totale baten

387.518

370.179

‒ 17.339

342.295

Totale lasten

387.518

418.512

30.994

395.382

0

‒ 48.333

‒ 48.333

‒ 53.088

Totale kapitaaluitgaven

20.461

59.535

39.074

23.871

Totale kapitaalontvangsten

8.725

64.246

55.521

52.155

Omschrijving
Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit

Saldo van baten en lasten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

62

9. Jaarverantwoording agentschap per 31 december 2020
Staat van baten en lasten van het baten-lastenagentschap NVWA
(bedragen x € 1.000)
Omschrijving

Vastge­
stelde
begroting
2020

Realisatie
2020

Verschil
realisatie
en vastge­
stelde
begroting

Realisatie
2019

Baten
Omzet moederdepartement

187.900

151.351

‒ 36.549

139.444

Omzet overige departementen

96.505

98.888

2.383

90.841

Omzet derden

103.113

94.017

‒ 9.096

97.320

Rentebaten

0

0

0

0

Vrijval voorzieningen

0

721

721

137

Bijzondere baten

0

25.202

25.202

14.553

387.518

370.179

‒ 17.339

342.295

Apparaatskosten

371.963

394.803

22.840

377.218

- Personele kosten

229.689

242.629

12.940

234.498

Waarvan eigen personeel

204.712

212.922

8.210

195.276

Waarvan inhuur externen

13.802

22.003

8.201

26.991

Waarvan overige personele kosten

11.175

7.704

‒ 3.471

12.231

- Materiële kosten

141.874

152.174

10.300

142.720

Totaal baten
Lasten

Waarvan apparaat ICT

300

4.558

4.258

3.550

Waarvan bijdrage aan SSO's

48.066

50.118

2.052

50.034

Waarvan overige materiële kosten

93.508

97.498

3.990

89.136

98

21

‒ 77

33

Afschrijvingskosten

15.357

13.124

‒ 2.233

15.289

- Materieel

3.175

2.191

‒ 984

3.916

194

102

‒ 92

0

Waarvan overige

2.981

2.089

‒ 892

3.824

- Immaterieel

12.182

10.933

‒ 1.249

11.373

Overige kosten

500

10.563

10.063

2.842

- Dotaties voorzieningen

500

946

446

474

0

9.617

9.617

2.368

387.518

418.512

30.994

395.382

0

‒ 48.333

‒ 48.333

‒ 53.088

Rentelasten

Waarvan apparaat ICT

- Bijzondere lasten
Totaal lasten
Saldo van baten en lasten

Stelselwijziging
Vooruitlopende op de aangescherpte instructie van de Regeling agent­
schappen in de loop van 2020, heeft de NVWA het jaarverslag 2019 al
conform de aanscherping opgesteld. Hierdoor hoeven er t.b.v. het
jaarverslag 2020 geen correcties over het verleden meer te worden
doorgevoerd. De bijdragen voor tariefdemping zijn geboekt als bijzondere
baten. De bijdragen in bedrijfsvoeringskosten die in 2020 niet in de kostprijs
waren opgenomen (€ 40,1 mln.), mogen niet in de omzet worden verwerkt
hetgeen leidt tot een verlies voor de NVWA. Van de bijdragen in de bedrijfs­
voeringskosten is in 2020 reeds 32,2 mln. als rechtstreekse vermogensdo­
tatie van eigenaar LNV ontvangen. Vanaf 2021 maken de
bedrijfsvoeringskosten wel onderdeel uit van de vastgestelde kostprijzen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

63

Toelichting op de baten
Omzet moederdepartement
De omzet is gestegen ten opzichte van 2019 en ten opzicht van de oorspron­
kelijke begroting 2020, doordat de NVWA een significante hoeveelheid extra
werk toegewezen heeft gekregen, waarvan een deel niet gerealiseerd is
door ziekteverzuim, onderbezetting en COVID-19.
Voor product Handhaven betreft het extra werk verschillende aanvullende
opdrachten vanuit LNV. Voor product Keuren is de omzet hoger door de
Brexit. De omzet voor Overig is lager dan begroot, vooral doordat bijdragen
van het moederdepartement in de bedrijfsvoeringskosten niet als omzet zijn
verantwoord, maar zijn toegevoegd aan het eigen vermogen.
Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)

Handhaven

Vastge­
stelde
begroting
2020

Realisatie
2020

Verschil
realisatie
en
begroting

Realisatie
2019

124.160

129.064

4.904

120.903

Keuren certificering op afstand

680

630

‒ 50

477

Keuren import

333

1.740

1.407

893

8.732

14.377

5.645

10.510

Keuren export, slachthuizen en overige
activiteiten
Overig

53.995

5.539

‒ 48.456

6.661

Omzet moederdepartement

187.900

151.351

36.549

139.444

Omzet overige departementen
De omzet van de overige departementen is toegenomen ten opzicht van
2019 als gevolg van extra toegewezen werkzaamheden door VWS.
Daarnaast was de inzet voor het Diergezondheidfonds fors hoger dan de
€ 0,6 mln. die was begroot, vanwege het ruimen van nertsen (COVID-19) en
vogels (vogelpest).
Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000)

Handhaven

Vastge­
stelde
begroting
2020

Realisatie
2020

Verschil
realisatie
en
begroting

Realisatie
2019
73.315

73.321

75.162

1.841

Keuren certificering op afstand

89

0

‒ 89

0

Keuren import

745

822

77

1.004

Keuren export, slachthuizen en overige
activiteiten

976

860

‒ 116

371

Overig

21.374

22.044

670

16.151

Omzet overige departementen

96.505

98.888

2.383

90.841

Omzet Derden
De omzet uit retributies is lager dan in 2019 en lager dan begroot, doordat
er door ziekteverzuim en de COVID-19 pandemie minder werkzaamheden
dan verwacht zijn uitgevoerd voor het bedrijfsleven.
Bijzondere baten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

64

In totaal is € 16,8 mln. ontvangen in verband met tariefdemping gerelateerd
aan niet kostendekkende tarieven en heeft € 0,9 mln. betrekking op de omzet
voor aanlandplekken verse vis en garnalen 2020 en nationaal plan eieren en
zuivel 2019-2020. Daarnaast wordt vanaf 2020 de ontvangen BTW
compensatie (€ 7,5 mln.) voor facturen van KDS (keuringsassistenten) en
de practitioners (zelfstandige dierenartsen) verantwoord onder bijzondere
baten en de geboekte BTW onder bijzondere lasten.
Toelichting op de lasten
De personele kosten zijn gestegen t.o.v. 2019 door een toename in de
ambtelijke bezetting en door herwaardering van salarissen voor
medewerkers van directie Handhaven (€ 2,0 mln.). De overige personeels­
kosten (o.a. reiskostenvergoedingen) zijn significant lager door de COVID-19
pandemie.
De materiële kosten zijn substantieel gestegen (€ 9,5 mln.) ten opzicht van
2019. Dit heeft te maken met de subsidieverstrekking aan WFSR, die in de
loop van 2019 is opgestart (in 2020 € 16,6 mln.; in 2019 € 9,6 mln.). Daarnaast
zijn de kosten voor uitbesteed werk aan Practitioners gestegen door
(voorbereidingen voor) de Brexit en namen de kosten voor huisvesting en
de ICT kosten voor werkplekken toe door een toename van het aantal
werkplekken op de Graadt van Roggenweg.
Gerelateerd aan de COVID-19 pandemie zijn de kosten voor o.a. persoonlijke
beschermingsmiddelen en telefonie gestegen. Daartegenover zijn de kosten
voor o.a. vergaderlocaties en catering significant gedaald.
Tot slot omvatten de bijzondere lasten de BTW kosten voor facturen van
KDS en Practitioners (€ 7,4 mln.), de bijzondere waardevermindering van
uitgefaseerde componenten van INSPECT (€ 1,3 mln.) en de bijzondere
waardevermindering voor Basisvoorziening Monstername en Basisvoor­
ziening Bezwaar & Beroep (totaal € 0,9 mln.).
Saldo van baten en lasten
Het saldo van baten en lasten is € 48,3 mln. verlies, dat voornamelijk wordt
veroorzaakt door de aanpassing van de grondslagen voor financiële verant­
woording (€ 40,1 mln., waarvan € 32,2 mln. in al 2020 door eigenaar LNV is
toegevoegd aan het eigen vermogen). Dit betreft de bedrijfsvoeringskosten
die sinds 2019 niet meer in de omzet van het Moederdepartement worden
verantwoord. Het operationele resultaat van de NVWA, exclusief grond­
slagwijziging, bedraagt € 8,2 mln. negatief. Dit wordt veroorzaakt door
een combinatie van achterblijvende omzet en door hogere kosten voor
personeel en ICT. Het resultaat wordt ten laste van het Eigen Vermogen
gebracht. Om structurele verliezen te voorkomen streeft de NVWA jaarlijks
naar een evenwicht in baten en lasten, waarbij het beheersen van de kosten,
vooral van personeel en ICT, een belangrijke opgave is.
Kijkende naar het effect van de COVID-19 pandemie dan is er voor circa € 5,0
mln. aan leegloopuren geregistreerd, zijn de materiële kosten voor o.a.
persoonlijke beschermingsmiddelen en telefonie significant gestegen, zijn
materiële kosten voor o.a. vergaderlocaties en catering significant gedaald
en zijn overige personele kosten voor o.a. reiskostenvergoedingen ook
significant gedaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

65

Balans per 31 december 2020 (bedragen x €1.000)
Balans
2020

Balans 2019

Activa
Vaste activa

23.923

37.739

Materiële vaste activa

6.429

9.791

- Grond en gebouwen

1.893

2.010

- Installaties en inventarissen

3.152

3.195

- Overige materiële vaste activa

1.384

4.586

Immateriële vaste activa

17.494

27.948

Vlottende activa

29.724

30.375

355

299

Voorraden en onderhanden projecten
Vorderingen
- Debiteuren

13.528

14.762

- Overige vorderingen en overlopende activa

15.841

15.314

Liquide middelen

26.660

48.075

Totaal activa:

80.307

116.189

Eigen Vermogen

‒ 221

33.672

- Exploitatiereserve

48.112

86.760

- Onverdeeld resultaat

‒ 48.333

‒ 53.088

Passiva

Voorzieningen

588

399

11.530

20.638

- Leningen bij het Ministerie van Financiën

11.530

20.638

Kortlopende schulden

68.410

61.480

- Crediteuren

4.578

3.785

Langlopende schulden

- Belastingen en premies sociale lasten
- Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën

108

45

12.058

13.370

- Overige schulden en overlopende passiva

51.666

44.280

Totaal passiva

80.307

116.189

Immateriële vaste activa
2020

2019

Immateriële vaste activa

17.494

27.948

Totaal immateriële vaste activa

17.494

27.948

Extra toelichting ten aanzien de compartimentering van INSPECT
Per 1 juli 2019 is de verdere ontwikkeling en implementatie van INSPECT
stopgezet. In de daarop volgende periode van herbezinning is, mede op
basis van adviezen door Deloitte consulting, het IV-ICT Actieplan opgesteld
als raamwerk voor het nieuwe ICT landschap van de NVWA. Op basis van
het IV-ICT Actieplan is INSPECT per 1 januari 2020 ontmanteld (€ 25,3 mln.,
bestaande uit de oorspronkelijke boekwaarde € 26,3 mln. -/- inhaalaf­
schrijving uit 2018 € 0,9 mln.) en opgedeeld in componenten.
INSPECT was geactiveerd als één systeem op basis van vervaardigings­
waarde (c.q. de geboekte uitgaven). Hierdoor was er geen waardering voor
de afzonderlijke componenten voor handen. De boekwaarde van INSPECT
(€ 25,3 mln.) is daarom met behulp van functiepunten toegedeeld aan de
verschillende componenten die op basis van het IV-ICT Actieplan zijn onder­
scheiden. De functiepunten zijn gebaseerd op een onderzoeksrapport van
QSM en vertegenwoordigen de hoeveelheid werk die aan het bouwen van
iedere component is besteed.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

66

Een deel van de componenten (vraag tot antwoord, verlenen, klantportaal
en vier overige componenten) is op basis van de adviezen van Deloitte
consulting buiten gebruik gesteld (€ 1,3 mln.). Acht componenten worden
als losse ICT systemen (genaamd de «Basisvoorzieningen») ingezet in het
nieuwe ICT landschap van de NVWA. Dit zijn: Basisvoorziening Afdoening,
Basisvoorziening Bezwaar & Beroep, Basisvoorziening Keuren, Basisvoor­
ziening Meldingen, Basisvoorziening Monstername, Basisvoorziening
Toezicht, Business Intelligence en Voorziening Roosteren. Deze Basisvoor­
zieningen zijn opnieuw geactiveerd (€ 24,0 mln.) met een (resterende)
looptijd van 30 maanden (van 1 januari 2020 t/m 30 juni 2022). De looptijd
van 30 maanden is gebaseerd op de veronderstelling dat de economische
levensduur van de Basisvoorzieningen die ontstaan zijn door de comparti­
mentering van INSPECT, in lijn ligt met de oorspronkelijke economische
levensduur van de tot en met 2019 geactiveerde onderdelen van INSPECT.
Tot slot is voor alle Basisvoorzieningen een inschatting gemaakt van het
toekomstige gebruik. De best mogelijke schatting van de waarde van de
Basisvoorzieningen die hieruit voortvloeit is tenminste gelijk aan de
bedrijfswaarde. Voor twee Basisvoorzieningen (Monstername en Bezwaar
& Beroep) is ingeschat dat deze eind 2021 buiten gebruik gesteld zullen gaan
worden. Voor deze twee Basisvoorzieningen is een bijzondere waardever­
mindering (€ 0,9 mln., zijnde zes maanden afschrijvingskosten over 2022)
toegepast.
De boekwaarde van de Basisvoorzieningen bedraagt € 13,5 mln. per
31 december 2020.
Debiteuren (bedragen x € 1.000)
2020

2019

Moederdepartement LNV

237

17

Ministerie van IenW

190

0

Ministerie van EZK

40

11

Ministerie van BZK

27

37

Ministerie van JenV

0

19

Ministerie van OCW

0

27

UBR

97

0

RVO

3

126

RWS

0

5

RIVM

0

12

Derden

14.051

16.433

Dubieuze debiteuren

2.638

1.637

Totaal debiteuren

17.283

18.324

Voorziening dubieuze debiteuren

‒ 3.754

‒ 3.561

Totaal debiteuren

13.528

14.762

Overige vorderingen en overlopende activa (bedragen x €1.000)
2020

2019

Moederdepartement LNV

6.483

5.972

VWS

1.827

0

RVO

376

0

RVB

11

0

UBR

9

0

7.135

9.342

15.841

15.314

Derden
Totaal nog te ontvangen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

67

Liquide middelen (bedragen x € 1.000)
2020
Kas
Rekening-courant ministerie van Financiën
Banken
Totaal liquide middelen

2019

2

1

26.660

48.074

‒2

0

26.660

48.075

Vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
2017

2018

2019

2020

1 Eigen vermogen per 01/01

15.472

21.233

44.505

33.672

2 Saldo van baten en lasten

6.046

‒38.771

‒53.088

‒ 48.333

0

‒5.520

0

‒ 17.136

67.563

42.255

32.176

3 Directe mutaties in het eigen vermogen:
‒ 3a Uitkering aan moederdepartement
‒ 3b Bijdrage moederdepartement ter
versterking eigen vermogen
‒ 3c Overige mutaties

‒285

0

4 Eigen vermogen per 31/12

21.233

44.505

33.672

‒ 221

0

Omzet

322.005

306.538

327.604

344.256

Vermogensplafond (5% van gemiddeld 3 jaar)

15.713

15.752

15.936

16.307

Vooruitlopend op de vaststelling van het jaarverslag door de eigenaar is
het onverdeeld resultaat in zijn geheel toegevoegd aan de exploitatiere­
serve, waardoor het eigen vermogen per einde boekjaar € 0,2 mln. negatief
bedraagt. Uiterlijk bij de eerstvolgende suppletoire wet zal het tekort aan
eigen vermogen worden aangevuld door eigenaar LNV.
Voorzieningen (bedragen x € 1.000)
Boekwaarde 31-12-2019

Dotaties

Onttrek­
kingen

Vrijval

Boekwaarde
31-12-2020

Claims, geschillen en rechtsge­
dingen

399

239

‒ 36

‒ 14

588

Totaal

399

239

‒ 36

‒ 14

588

De werkelijke dotatie van de voorziening (€ 0,9 mln.) en de werkelijke vrijval
van de voorziening (€ 0,7 mln.) omvatten twee claims waarvoor de dotatie
en vrijval beide in 2020 hebben plaatsgevonden (€ 0,7 mln.). In boven­
staande tabel zijn de dotatie en vrijval voor deze twee claims gesaldeerd,
om beter inzicht te verschaffen in welk bedrag per saldo in 2020 is gedoteerd
en vrijgevallen.
De voorziening is gebaseerd op een schatting van de uitstroom van
middelen per ingediende claim door afdeling Juridische Zaken en mede
gebaseerd op ervaringen van voorgaande jaren. Dit heeft geresulteerd in
een dotatie van de voorziening met afgerond € 0,2 mln. voor vier claims
(waarvan twee claims uit 2020 en twee claims van vóór 2020) en een
beperkte vrijval voor drie claims. Het saldo van de voorziening van € 0,6
mln. (negen claims) wordt op dit moment voldoende geacht om aan de
eventuele betaalverplichting van de lopende claims te voldoen. Het totale
ingediende bedrag van de negen claims die onderdeel uitmaken van de
voorziening is € 11,6 mln. (inclusief één claim van € 10,5 mln., waarbij een
gedegen bewijslast ontbreekt).
Crediteuren (bedragen x € 1.000)
2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

2019

68

Ministerie van BZK

49

Ministerie van IenW

3

0
0

Ministerie van JenV

0

13

RIVM

1.608

0

DICTU

1.546

680

RVO

20

0

Derden

1.352

3.092

Totaal crediteuren

4.578

3.785

Overige verplichtingen en overlopende passiva (x € 1.000)
2020

2019

Moederdepartement LNV

9.888

3.404

Ministerie van VWS

2.205

2.260

Ministerie van Financiën

32

2

Ministerie van JenV

0

44

Ministerie van BZK

0

132

DICTU

6.694

2.853

RVB

1.392

1.765

RIVM

793

4

RWS

252

107

UBR

164

609

RVO

105

3

DPC

17

34

FMH

14

0

Derden

30.109

33.063

Totaal nog te betalen

51.666

44.280

Voor LNV betreft deze post de doorschuif en/of te verrekenen bedragen van
Extern Geoormerkte Budgetten (€ 9,3 mln.), nog te verrekenen BTW
compensatie (€ 0,3 mln.) en nog te verrekenen inzet schepen 2020 voor
Sanitaire bemonstering schelpdieren. Bij VWS gaat het om de doorschuif
en/of te verrekenen bedragen van Extern Geoormerkte Budgetten (€ 2,2
mln.). Het bedrag voor DICTU bestaat uit nog te betalen bedragen voor de
dienstverlening van DICTU. De post voor RVB bestaat hoofdzakelijk uit nog
te betalen meerkosten huur i.v.m. de verbouwing van locatie Zwijndrecht.
In het bedrag voor derden zit voor circa € 17 mln. aan nog te betalen
bedragen aan medewerkers (saldo verlofuren).
e-CertNL
De post «Derden» omvat een reservering van € 5,6 mln. voor e-CertNL
(voorheen Client). E-CertNL is ruim 10 jaar geleden opgezet en vormt een
set van applicaties ten behoeve van de uitgifte van import- en exportcerti­
ficaten. E-CertNL wordt beheerd door de NVWA en gecoördineerd door
een samenwerkingsverband van de NVWA en het bedrijfsleven. Dit samen­
werkingsverband is georganiseerd in de Gebruikersraad e-CertNL, onder
voorzitterschap van de directeur Keuren van de NVWA. Het bedrijfsleven
wordt in de Gebruikersraad vertegenwoordigd door vijf partijen (NZO, COV,
Plantum, KCB, Groente- en Fruithuis).
Het tarief dat doorbelast wordt voor het uitgeven van certificaten door eCertNL (in 2020 € 7,13 per certificaat) bestaat uit een dekking voor het beheer
en onderhoud (personeelskosten NVWA, kosten DICTU, overige kosten; in
2020 € 6,33 per certificaat) en een reservering voor specifiek wijzigingsver­
zoeken voor de verschillende sectoren (in 2020 € 0,80 per certificaat). Het
totaalsaldo van de reservering die de afgelopen jaren is opgebouwd
bedraagt € 5,6 mln. (onderdeel van post «Derden») per 31-12-2020. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

69

Gebruikersraad kan tot maximaal dit bedrag aan wijzigingsverzoeken
accorderen, die vervolgens vanuit de balanspositie door de NVWA moeten
worden betaald. De Gebruikersraad heeft besloten om in het tarief per
certificaat voor 2021 de reserveringscomponent (in 2020 € 0,80 per
certificaat) niet meer op te nemen, vanwege het beperkte aantal wijzigings­
verzoeken de afgelopen jaren. Daarnaast wordt er in 2021 een plan
opgesteld door e-CertNL in samenspraak met de Gebruikersraad voor de
besteding van de € 5,6 mln. aan verschillende wijzigingen en verbeteringen
in de e-CertNL applicaties in de komende jaren.
Kasstroomoverzicht over 2020 (bedragen x € 1.000)
Vastge­
stelde
begroting
2020
Rekening-courant RHB 1 januari 2020 + stand
depositorekeningen
Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)

Realisatie
2020

75.194

48.075

Verschil
realisatie en
vastge­
stelde
begroting
‒ 27.119

387.518

370.692

‒ 16.826

‒ 373.113

‒ 396.818

‒ 23.705

Totaal operationele kasstroom

14.405

‒ 26.126

‒ 40.531

Totaal investeringen (-/-)

‒ 6.100

‒ 28.429

‒ 22.329

2.625

29.120

26.495

‒ 3.475

691

4.166

0

‒ 17.736

‒ 17.136
32.176

Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)

Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
Totaal investeringskasstroom
Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)
Eenmalige storting door het moederdepartement (+)

0

32.176

Aflossingen op leningen (-/-)

‒ 14.361

‒ 13.370

991

Beroep op leenfaciliteit (+)

6.100

2.950

‒ 3.150

Totaal financieringskasstroom

‒ 8.261

4.020

12.281

Rekening-courant RHB 31 december 2020 + stand
depositorekeningen

77.863

26.660

‒ 51.203

Toelichting kasstroomoverzicht
Algemene grondslagen
De geldmiddelen in het kasstroomoverzicht bestaan uit de rekeningcourantverhouding met het ministerie van Financiën (Rijkshoofdboek­
houding) en uit het kasgeld van de NVWA. Ontvangsten en uitgaven uit
hoofde van interest zijn opgenomen onder de kasstroom uit operationele
activiteiten.
Toelichting op kasstromen
Rekening-courant RHB
Het saldo op de rekening-courant RHB per 1 januari 2020 is € 27,1 mln. lager
dan begroot. Oorzaak hiervan is het verlies dat de NVWA heeft geleden over
2019.
Operationele kasstroom
De operationele kasstroom is per saldo € 40,5 mln. lager dan begroot.
De ontvangsten in de operationele kasstroom betreffen de door de NVWA
gerealiseerde omzet (moederdepartement, overige departementen en
derden, totaal € 344,3 mln.), de bijzondere baten (€ 25,2 mln.) en mutaties
in de balans (€ 1,2 mln.).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

70

De uitgaven in de operationele kasstroom betreffen de reguliere lasten
(apparaatskosten, rentelasten en overige lasten, totaal € 404,6 mln.) en
mutaties in de balans (- € 7,8 mln.).
Investeringskasstroom
De investeringskasstroom is € 4,2 mln. hoger dan begroot. De investeringen
zijn opgebouwd uit de volgende componenten: € 24 mln. voor de basis­
voorzieningen ontstaan na de compartimentering van INSPECT, € 2,7 mln.
voor overige ICT-investeringen en € 1,7 mln. aan investeringen in materiële
vaste activa.
De desinvesteringen zijn opgebouwd uit de volgende componenten: € 25,3
mln. in verband met de compartimentering van INSPECT, € 0,9 mln.
bijzondere waardevermindering voor de basisvoorzieningen
«Monstername» en «Bezwaar en Beroep" per eind december 2021 en € 2,8
mln. voor het buiten gebruikstellen van 271 dienstauto’s plus toebehoren.
Financieringskasstroom
De financieringskasstroom valt € 12,3 mln. hoger uit dan begroot. Dit wordt
enerzijds veroorzaakt door de bijdrage in de bedrijfsvoeringkosten die als
directe toevoeging aan het eigen vermogen is geboekt (€ 32,2 mln.) en
anderzijds door het afromen van het teveel aan eigen vermogen (€ 17,7
mln.).
Daarnaast is er in verband met lagere investeringen € 3,2 mln. minder aan
leningen bij het Ministerie van Financiën afgeroepen dan oorspronkelijk
begroot. De aflossingen op de lopende leningen waar € 1 mln. lager dan
begroot.
Liquiditeitspositie
De liquiditeitspositie van de NVWA bedraagt € 26,7 mln. per 31 december
2020.
Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2020
Realisatie 2016

Realisatie 2017

Realisatie 2018

Realisatie 2019

Vastgestelde
begroting 2020

Realisatie 2020

98,64

99,16

100,53

104,29

107,23

107,23

104,86

105,41

106,87

110,86

113,99

113,99

Handhaven

*

*

200,1

207,6

213,3

213,4

Keuren

*

*

88,7

Omschrijving
Gemiddelde kostprijs (€ /uur)
Tarieven
Index 2012 = € 94,07 = 100
Omzet per productgroep (x
mln.)

Keuren certificering op afstand

7,1

6,7

7,3

Keuren import

17

12,6

18,6

Keuren export, slachthuizen en
overige activiteiten

67,7

53,7

75,1

FTE
Aantal FTE (excl. Externe inhuur)
Verhouding FTE direct/indirect
(exclusief externe inhuur)
Salariskosten per FTE

2.480

2.373

2.407

2.432

2.450

2.531

1.984/496

1.848/525

1.848/559

1834/598

1889/561

1951/580

73.382

75.915

77.733

80.282

82.831

84.435

Saldo van baten en lasten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

71

Realisatie 2016

Realisatie 2017

Realisatie 2018

Realisatie 2019

Vastgestelde
begroting 2020

Realisatie 2020

3,08%

1,76%

‒ 12,10%

‒ 15,51%

0%

‒ 13,06%

Afhandelsnelheid
informatieverzoeken, klachten
en meldingen

79%

84%

95%

90%

90%

81%

Tijdig betaalde facturen (<
30 dagen)

95%

97%

97%

96%

95%

98%

Omschrijving
Saldo van baten en lasten als %
van de totale baten
Kwaliteit

10. Saldibalans
Saldibalans per 31 december 2020 van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (hoofdstuk XIV)
(bedragen x 1.000)
Activa

31-12-2020

31-12-2019

Passiva

1.775.998

1.534.190

2

4.538

38.566

31-12-2020

31-12-2019

292.165

124.064

Intra-comptabele posten
1

Uitgaven ten laste van de begroting

3

Liquide middelen

4

Rekening-courant RHB1

0

0

2.123.695

2.046.020

5

Rekening-courant RHB Begrotingsreserve

752.372

704.366

5a Begrotingsreserves

752.372

704.366

6

Vorderingen buiten begrotingsverband

708.616

688.863

7

73.291

91.535

8

Kas-transverschillen
3.241.524

2.965.985

3.241.524

2.965.985

Subtotaal intra-comptabel

Ontvangsten ten gunste van de begroting

4a Rekening-courant RHB
Schulden buiten begrotingsverband

Subtotaal intra-comptabel

Extra-comptabele posten
9

Openstaande rechten

10

Vorderingen

11a Tegenrekening schulden
12

Voorschotten

0

0

674.019

2.636.456

9a Tegenrekening openstaande rechten
10a Tegenrekening vorderingen
11

Schulden

0

0

674.019

2.636.456

0

0

0

0

1.309.076

888.419

12a Tegenrekening voorschotten

1.309.076

888.419

13a Tegenrekening garantieverplichtingen

690.772

657.355

13 Garantieverplichtingen

690.772

657.355

14a Tegenrekening andere verplichtingen

904.880

418.137

14 Andere verplichtingen

904.880

418.137

15

0

0

0

0

Subtotaal extra-comptabel

Deelnemingen

3.578.747

4.600.367

15a Tegenrekening deelnemingen
Subtotaal extra-comptabel

3.578.747

4.600.367

Totaal

6.820.271

7.566.352

Totaal

6.820.271

7.566.352

1 Rijkshoofdboekhouding

Toelichting op de saldibalans
Algemeen
De balansposten zijn bepaald en gewaardeerd overeenkomstig de geldende
voorschriften van de Comptabiliteitswet. Indien van de geldende
voorschriften is afgeweken is dit nader toegelicht.
Alle bedragen zijn opgenomen in duizenden euro's tenzij anders vermeld.
In de tabel van de saldibalans zijn de bedragen overeenkomstig de
voorschriften naar boven afgerond. In de tabellen van de toelichting zijn
de bedragen op de standaard wijze afgerond en opgeteld. Door de verschil­
lende wijze van afronden kan de som van de overige tabellen afwijken van
de bedragen van de tabel van de saldibalans.
Saldibalanspost 8, kas-transverschillen, is niet van toepassing voor het
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

72

Tabel 1 Balanspost 1
Uitgaven ten laste van de begroting 2020

1.775.998

De uitgaven over 2020 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van LNV
(hoofdstuk XIV) onderdeel uitgaven, artikelen 11,12 en 50.
Balanspost 2
Ontvangsten ten gunste van de begroting 2020

292.165

De ontvangsten over 2020 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van LNV
(hoofdstuk XIV) onderdeel ontvangsten, artikelen 11,12 en 50.
Balanspost 3
Liquide Middelen

4.538

De post liquide middelen is opgebouwd uit de saldi van banken en contante gelden.

De post liquide middelen bestaat uit:
• Aanwezige banksaldi bij Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO.nl) voor de uitvoering van de regeling Borgstellingskrediet voor
de Landbouw (€ 3,97 mln.).
• De banksaldi van de opgeheven bedrijfslichamen die onder verantwoor­
delijkheid van LNV door de Vereffeningsorganisatie Product- en Bedrijf­
schappen (PBO) worden afgewikkeld (€ 0,57 mln.).
Balanspost 4
Rekening-Courant Rijkshoofdboekhouding

2.123.695

Op de rekening-courant Rijkshoofdboekhouding is de financiële verhouding tussen LNV en de
Rijksschatkist van het Ministerie van Financiën geadministreerd.

Het bedrag op de saldibalans is overeenkomstig de saldo opgave per
31 december 2020 van het Ministerie van Financiën.
Balanspost 5
Begrotingsreserves

752.372

Een begrotingsreserve is een meerjarige budgettaire voorziening binnen de begroting
die LNV aanhoudt op een afzonderlijke rekening-courant bij het Ministerie van
Financiën. De reserve blijft meerjarig beschikbaar voor het doen van uitgaven in latere
jaren.

LNV maakt gebruik van de mogelijkheid om begrotingsreserves aan te
houden. In het jaarverslag is bij de betreffende begrotingsartikelen
informatie over deze reserves opgenomen eventueel aangevuld met
relevante ontwikkelingen. De toevoegingen en onttrekkingen die respectie­
velijk ten laste of ten gunste van de begroting hebben plaatsgevonden
worden in het jaarverslag toegelicht.
Begrotingsreserves
Specificatie begrotingsreserves:

Saldo 31-12-2019

Toevoegingen

Landbouw

24.156

8.592

Visserij

24.564

Borgstellingsfaciliteit

20.908

Apurement

88.737

Risicovoorziening jonge boeren

46.000

Stikstof

500.000

Onttrekkingen
2.230

Saldo 31-12-2020

Artikel

30.518

11

2.311

26.875

11

58.113

79.022

11

85.146

11

3.591
131.361

146.550

46.000

11

484.811

12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

73

Specificatie begrotingsreserves:

Saldo 31-12-2019

Totaal

Toevoegingen

704.366

Onttrekkingen

200.377

152.371

Saldo 31-12-2020

Artikel

752.372

Balanspost 6
Vorderingen buiten begrotingsverband

708.616

Onder de vorderingen buiten begrotingsverband zijn bedragen opgenomen die nog
van derden moeten worden ontvangen.

Vorderingen Buiten Begrotingsverband
De vorderingen buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Vordering EU uitgaven ELGF

638.430

Vordering EU uitgaven ELFPO (POP3)

33.806

Vordering op provincies inzake POP

17.464

Vorderingen op overige opdrachtgevers RVO

11.048

Superheffing

4.155

Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij

1.868

Samenwerkingsconvenant Voedselzekerheid LNV en BuZa

1.195

Salarisvorderingen

562

Overige vorderingen

87

Totaal

708.615

Vordering EU uitgaven ELGF
De gelden die LNV voor het Europese fonds ELGF voorfinanciert betreffen
de declaraties van de maanden november (16/10 ‒ 30/11) en december. De
gedeclareerde bedragen van deze maanden zijn in 2021 ontvangen respec­
tievelijk in de maanden januari en februari. De navolgende tabel geeft inzicht
in de totaalbedragen van uitgaven en ontvangsten met betrekking tot het
ELGF van de jaren waarvan de jaaraangiften nog niet door de Europese
Commissie zijn vastgesteld.
Vordering EU uitgaven ELGF
De vordering EU uitgaven ELGF is als volgt te specificeren:
Te veel ontvangen ELGF voorgaand dienstjaar

Bedrag
‒ 256

ELGF boekjaar 2020, in 2019 gerealiseerde uitgaven

639.112

Vordering 31 december 2019

638.856

ELGF boekjaar 2020, in 2020 gerealiseerde uitgaven
Ontvangsten uit ELGF boekjaar 2020
Afrekeningen 2019

46.854
‒ 675.730
‒ 9.958

Te weinig ontvangen ELGF boekjaar 2020

23

ELGF boekjaar 2021, in 2020 gerealiseerde uitgaven

638.407

Vordering 31 december 2020

638.430

De jaaraangifte is hoger vastgesteld dan de maandelijkse gedeclareerde
bedragen. Naar verwachting zal de Europese Commissie de jaaraangifte
2020 in 2021 definitief vaststellen en het te weinig ontvangen bedrag
verrekenen.
* Het boekjaar voor het ELGF loopt van 16 oktober tot en met 15 oktober
van het volgende jaar.
Vordering EU uitgaven ELFPO (POP3)
De gelden die LNV voor het Europese fonds ELFPO voorfinanciert inzake
het Plattelandsontwikkelingsprogramma 3 betreffen de declaraties van de
maanden november (16/10 ‒ 30/11) en december. De gedeclareerde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

74

bedragen van deze maanden zijn in 2021 ontvangen respectievelijk in de
maanden januari en februari. De navolgende tabel geeft inzicht in de totaal­
bedragen van uitgaven en ontvangsten met betrekking tot het ELFPO van
de jaren waarvan de jaaraangiften nog niet door de Europese Commissie
zijn vastgesteld.
Vordering EU uitgaven ELFPO (POP3)
De vordering EU uitgaven ELFPO is als volgt te specificeren:
Te veel ontvangen ELFPO voorgaand dienstjaar
ELFPO boekjaar 2020, in 2019 gerealiseerde uitgaven

Bedrag
‒ 14
16.136

Vordering 31 december 2019

16.122

ELFPO boekjaar 2020, in 2020 gerealiseerde uitgaven

113.215

Ontvangsten uit ELFPO boekjaar 2020
Afrekeningen 2019

‒ 129.101
‒ 223

Te weinig ontvangen ELFPO boekjaar 2020

13

ELFPO boekjaar 2021, in 2020 gerealiseerde uitgaven

33.792

Vordering 31 december 2020

33.806

De jaaraangifte is hoger vastgesteld dan de maandelijkse gedeclareerde
bedragen. Naar verwachting zal de Europese Commissie de jaaraangifte
2020 in 2021 definitief vaststellen en het te weinig ontvangen bedrag
verrekenen.
* Het boekjaar van ELFPO loopt van 16 oktober tot en met 15 oktober van
het volgende jaar.
Vorderingen op provincies inzake POP
De provincies zijn betrokken bij de uitvoering van de projecten en
regelingen van het Plattelandsontwikkelingsprogramma (POP). Het gaat
hier om uitgaven die door RVO.nl zijn gerealiseerd waarvan de provincies
een deel van de financiering voor hun rekening nemen volgens het
afgesloten convenant voor de uitvoering. De gerealiseerde uitgaven worden
per kwartaal door RVO.nl bij de provincies in rekening gebracht. Het huidige
POP3 loopt van 2014 tot en met 2020.
Vorderingen op overige opdrachtgevers RVO
RVO.nl voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt
door publieke, particuliere en Europese organisaties. Het openstaande
bedrag zal RVO.nl in rekening brengen bij de betreffende opdrachtgevers.
Superheffing
RVO.nl heeft van 1 januari 2014 tot 1 april 2015 de melkquoteringsregeling
uitgevoerd. Op grond van de Europese regelgeving was bij overschrijding
van het landenquotum superheffing verschuldigd aan Brussel. De verschul­
digde heffing is vervolgens doorberekend aan kopers en veehouders. In
verband met recente uitspraken van het hof in een procedure en een door
RVO gestarte bestuurdersaansprakelijkheidsprocedure zal de afwikkeling
nog enige tijd vergen.
Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij
Het betreft de door LNV gedane uitgaven voor de uitvoering van projecten
en regelingen van het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

75

Samenwerkingsconvenant Voedselzekerheid LNV en BuZa
Op 1 april 2014 is het samenwerkingsconvenant voedselzekerheid tussen
het ministerie van Buitenlandse Zaken en het ministerie van Economische
Zaken (nu LNV) afgesloten. In het kader van het beleidsterrein voedselze­
kerheid voert LNV diverse projecten uit. Volgens het afgesloten convenant
zal LNV bij de afloop van het convenant de gerealiseerde uitgaven en
ontvangsten bij BuZa in rekening brengen.
Salarisvorderingen
Dit betreft betalingen aan personeel inzake salarissen en diverse vergoe­
dingen in afwachting van definitieve verrekening.
Balanspost 7
Schulden buiten begrotingsverband

73.291

Onder de schulden buiten begrotingsverband zijn de bedragen opgenomen die nog
ten gunste van derden moeten worden gebracht.

Schulden Buiten Begrotingsverband
De schulden buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Vereffeningsorganisatie Product- en Bedrijfschappen

28.048

ELFPO werkkapitaal

24.759

Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij

9.224

Contante waarborgen RVO.nl

8.378

Schulden aan overige opdrachtgevers RVO

1.995

Overige schulden
Totaal

887
73.291

Vereffeningsorganisatie Product- en Bedrijfschappen
Per 1 januari 2015 is de vereffening van de Product- en Bedrijfschappen
onder verantwoordelijkheid van EZK gebracht. Als gevolg van het besluit
tot het instellen van LNV is per 1 januari 2019 dit ministerie belast met de
vereffening van de Product- en Bedrijfschappen. Voor de uitvoering van
de vereffeningstaken is de vereffeningsorganisatie PBO opgericht. Deze
organisatie voert de administraties van de voormalige schappen en beheert
daarbij ook de bankrekeningen.
ELFPO werkkapitaal
Het Plattelandsontwikkelingsprogramma 3 van 2014-2020 heeft de
Europese Commissie in 2014 goedgekeurd. Als gevolg van deze
goedkeuring heeft de Europese Commissie aan LNV werkkapitaal voor de
uitvoering van POP3 beschikbaar gesteld overeenkomstig verordening (EU)
Nr. 1306/2013. Bij de afsluiting van POP3 zal deze voorfinanciering door de
commissie worden verrekend.
Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij
Dit betreft door RVO.nl van de EU ontvangen bedragen voor de financiering
van projecten en regelingen van het Europees Fonds voor Maritieme Zaken
en Visserij. Dit zijn met name de regelingen Innovatie Aquacultuur,
Innovatie Aanlandplicht en Samenwerkingsprojecten Wetenschap en
Visserij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

76

Contante waarborgen RVO.nl
RVO.nl ontvangt per bank gelden van het bedrijfsleven als zekerheids­
stelling voor in- en uitvoercertificaten. Als aan de voorwaarden van de
regeling inzake certificaten is voldaan dan betaalt RVO.nl op verzoek van
de belanghebbende de bedragen terug.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

77

Schulden aan andere opdrachtgevers RVO
RVO.nl voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt
door publieke, particuliere en Europese organisaties. RVO.nl zal de
betreffende gelden overeenkomstig opdracht of overeenkomst aan begun­
stigden verstrekken.
Balanspost 9
Rechten

0

Rechten onstaan doordat op grond van wettelijke regelingen, in de toekomst
aanspraak bestaat op gelden van derden.

Balanspost 10
Vorderingen

674.019

De vorderingen hebben betrekking op te ontvangen bedragen voor de begroting van
LNV.

Vorderingen
De vorderingen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Direct opeisbare vorderingen

100.135

Op termijn opeisbare vorderingen

46.322

Geconditioneerde vorderingen

527.562

Totaal

674.019

Direct opeisbare vorderingen
De direct opeisbare vorderingen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Vorderingen inzake beleid

96.928

Vorderingen NVWA door CJIB te innen

2.231

Diversen
Totaal

976
100.135

Vorderingen inzake uitvoering beleid
LNV heeft vorderingen opgelegd voortkomend uit subsidie vaststellingen
van diverse regelingen.
Vorderingen NVWA door CJIB te innen
Het betreft de door het CJIB ten behoeve van de NVWA te innen bedragen
voor de boetebeschikkingen en dwangsommen van de Gezondheids- en
welzijnswet voor dieren/de Wet dieren (LNVGWD), de Wet gewasbescher­
mings middelen en biociden (LVWGB), de Natuurbeschermingswet, de
Plantgezondheidswet en de Landbouwkwaliteitswet.
Op termijn opeisbare vorderingen
De op termijn opeisbare vorderingen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Lening Stichting DLO

38.522

Stichting Nationaal Groenfonds
Totaal

7.800
46.322

Stichting Nationaal Groenfonds
Inzake het versterken van het investeringsvermogen van de Stichting
Nationaal Groenfonds heeft LNV middelen ter beschikking gesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

78

Geconditioneerde vorderingen
De geconditioneerde vorderingen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Gestelde zekerheden

258.117

Landinrichtingsrente

222.513

Bureau Beheer Landbouwgronden

30.857

Borgstelling MKB Landbouwkredieten (BL)

16.074

Totaal

527.561

Gestelde zekerheden
Dit betreffen zekerheden die bij de uitvoering van het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid van de EU worden gevraagd. De uitvoering hiervan vindt
plaats bij RVO.nl.
Landinrichtingsrente
Het gaat hier om door grondeigenaren te betalen landinrichtingsrente die
voortkomt uit afgesloten landinrichtingsprojecten. De inning van de
verschuldigde landinrichtingsrente vindt plaats door de Belastingdienst.
Naar verwachting zal in 2043 de laatste afwikkeling van deze regeling
plaatsvinden.
Bureau Beheer Landbouwgronden
Het Bureau Beheer Landbouwgronden beschikt over financiële middelen
die in voorgaande jaren door LNV zijn verstrekt. Een deel van deze middelen
is bestemd voor het afwikkelen door BBL van een tweetal projecten. Het
resterende deel is het aandeel van LNV in het eigen vermogen van BBL.
Overige financiële verplichtingen en/of afwikkelingen zullen onder verant­
woordelijkheid van LNV plaatsvinden.
Borgstelling MKB Landbouwkredieten (BL)
Op basis van de regeling Borgstelling MKB Landbouwkredieten (BL)
verstrekken deelnemende banken krediet aan land- en tuinbouwonder­
nemers onder garantie (borgstelling) van de Staat. De regeling Borgstelling
MKB landbouwkredieten is geharmoniseerd met de regeling Borgstelling
MKB kredieten (BMKB). Op het moment dat de bank de garantie aanspreekt
betaalt RVO.nl de claim uit aan de bank. Hierdoor ontstaat er voor RVO.nl
een vordering op de onderneming die wordt opgenomen in de debiteuren­
administratie. De bank heeft conform de regeling een volgplicht. Wanneer
een ondernemer een voorstel tot afkoop bij de bank indient legt de bank dit
ter beoordeling voor aan RVO.nl. Na instemming van RVO.nl zorgt de bank
voor afwikkeling van de overeengekomen regeling en maakt het aan RVO.nl
toekomende bedrag over.
Balanspost 11
Schulden

0

De schulden hebben betrekking op bedragen die ten gunste van de begroting van LNV
zijn ontvangen.

Balanspost 12
Voorschotten

1.309.076

Voorschotten zijn bedragen die aan derden zijn betaald vooruitlopend op later
definitief vast te stellen of af te rekenen bedragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

79

Voorschotten ouderdomsoverzicht
Beleidsartikelen

2016 en eerder

2017

2018

2019

2020

Totaal

11. Concurrerende, duurzame,
veilige agro-, visserij- en
voedselketens

23.071

5.886

8.859

223.602

373.851

635.269

12. Natuur en biodiversiteit

172.451

13.887

14.817

58.351

369.530

629.036

Buiten begrotingsverband

1.772

2.947

9.010

5.755

25.287

44.771

197.294

22.720

32.686

287.708

768.668

1.309.076

Totaal

Verloopstaat voorschotten
Verloop van voorschotten gedurende het dienstjaar 2020

Bedrag

Beginstand 1 januari 2020

888.418

Verstrekte voorschotten

873.281

Eindafgerekende voorschotten

‒ 452.623

Eindstand 31 december 2020

1.309.076

Balanspost 13
Garantieverplichtingen

690.772

De garantieverplichtingen zijn voorwaardelijke financiële verplichtingen. Deze
verplichtingen komen op een later moment tot uitbetaling als bij de
werderpartij die de garantie heeft ontvangen zich bepaalde omstandigheden
voordoen, bijvoorbeeld een bepaald risico of een onzekere gebeurtenis.

Verloop van de garantieverplichtingen
Beleidsartikelen

Stand per
31-12-2019

In 2020
aangegaan +

Bijstellingen -/-

Uitgaven -/-

Stand per
31-12-2020

11. Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserijen voedselketens

329.853

91.691

35.399

686

385.459

12. Natuur en biodiversiteit

327.501

0

22.190

0

305.311

Totaal

657.354

91.691

57.589

686

690.770

Balanspost 14
Andere verplichtingen

904.880

Het gaat hier om financiële verplichtingen ten opzichte van een wederpartij die op
een later moment tot betaling zal leiden. Indien de wederpartij alle gestelde
voorwaarden nakomt zal de verplichting volledig tot betaling komen.

Verloop van de andere verplichtingen
Beleidsartikelen

Stand per
31-12-2019

In 2020
aangegaan +

Bijstellingen -/-

Uitgaven -/-

Stand per
31-12-2020

11. Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserijen voedselketens

264.741

1.463.182

5.131

1.086.183

636.609

12. Natuur en biodiversiteit

116.911

636.389

1.160

539.411

212.729

0

149.717

0

149.717

0

Buiten begrotingsverband

36.484

759.672

6.807

733.807

55.542

Totaal

418.136

3.008.960

13.098

2.509.118

904.880

50. Apparaat LNV

Voor het verantwoorden van de verplichtingen van apparaatsuitgaven op
artikel 50 in bovenstaande tabel wordt het principe verplichtingen is gelijk
aan kas toegepast. Het verplichtingensaldo wordt gelijk gesteld aan het
uitgavensaldo waardoor er per saldo op 31 december geen openstaande
verplichtingen worden verantwoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

80

Niet uit de balans blijkende bestuurlijke verplichtingen
Niet uit de saldibalans blijkende bestuurlijke verplichtingen zijn onder meer
bestuursovereenkomsten of bestuursconvenanten die afgesloten worden tussen het Rijk en
derden, bijvoorbeeld decentrale overheden, functionele overheden of belangenorganisaties.
Dergelijke bestuurlijke verplichtingen worden alleen voor het deel waarvoor een juridische
verplichting is aangegaan opgenomen in de saldibalans. Tot het moment waarop een juridische
verplichting wordt aangegaan, zijn deze bestuurlijke verplichtingen nog niet administratief
vastgelegd. Interne procedures borgen dat de financiële gevolgen bekend zijn voordat een
bestuurlijke overeenkomst wordt ondertekend. De uitgaven die het gevolg zijn van deze bestuurlijke
verplichtingen kunnen op dat moment worden geraamd, en afhankelijk van het bedrag, toegelicht
bij het betreffende begrotingsartikel en in kamerbrieven over het betreffende onderwerp. Op deze
wijze wordt geborgd dat de financiële gevolgen van bestuurlijke afspraken niet alleen beleidsmatig,
maar ook budgettair, door de Tweede Kamer kunnen worden geautoriseerd, ook al vindt de
vastlegging van de verplichting pas op een later moment plaats.

Regio Deals, Klimaatakkoord en Noordzee Akkoord
Regio Deals richten zich op een integrale aanpak van meervoudige regionale
opgaven en brede welvaart. Zo zijn door het kabinet verschillende Regio
Deals gesloten en in uitvoering genomen. Daarnaast komen ook verplich­
tingen voor uit het Klimaatakkoord (inclusief Urgenda) en het Noordzeeak­
koord. Deze toezeggingen zullen in de komende jaren, waar relevant, in de
financiële administratie worden vastgelegd.
Convenant financiering bestrijding besmettelijke dierziekten
In dit kader is ook het «Convenant financiering bestrijding besmettelijke
dierziekten 2020–2024» relevant. Hierin zijn plafondbedragen afgesproken
tot waaraan een sector bijdraagt aan de preventie- en bestrijdingskosten
van dierziekten. De bestrijdings- en preventiekosten die uitstijgen boven
deze plafondbedragen worden gedragen door de overheid. Omdat er in
het convenant geen maximale bijdrage voor de overheid is afgesproken,
kan er geen totaalbedrag genoemd worden voor deze niet uit de balans
blijkende verplichtingen.
11. WNT-verantwoording 2020 Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit
De Wet normering topinkomens (WNT) bepaalt dat de bezoldiging en
eventuele ontslaguitkeringen van topfunctionarissen in de publieke en
semi-publieke sector op naamsniveau vermeld moeten worden in het
financieel jaarverslag. Deze publicatieplicht geldt tevens voor topfunctio­
narissen die bij een WNT-instelling geen - al dan niet fictieve - dienstbe­
trekking hebben of hadden. Daarnaast moeten van niet-topfunctionarissen
de bezoldiging (zonder naamsvermelding) gepubliceerd worden indien
deze het wettelijk maximum te boven gaan. Niet-topfunctionarissen zonder
dienstverband vallen echter buiten de reikwijdte van de wet.
Voor dit departement heeft de publicatieplicht betrekking op onderstaande
functionarissen. De bezoldigingsgegevens van de leden van de Top
Management Groep zijn opgenomen in het jaarverslag van het Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het algemeen bezoldigingsmaximum bedraagt in 2020 €201.000.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

81

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

82

0,07 (0,07)
0,07 (0,07)
0,29 (0,29)

0,07 (0,07)
0,29 (0,29)
0,07 (0,07)
0,07 (-)
0,07 (0,07)

0,07 (0,07)
0,07 (0,07)

Hellebrekers,
voorzitter
L.J.
lid
lid

lid

lid

Berg, R.

T.K.
Hoogslag
Idsardi J
Keurentjes,
F.A.M.
Kraak, D

Bakker. R
Giesen, S.H. lid
Jaarsveld,
J.M.
Knook, N.G. lid
Schaik, G.M.
lid
van[1]

lid

Veld, M. ter

Panman R.G lid

lid

Stassen,
E.N.

Burgsteden,
lid
A.G. van

lid

Klatter, F.A.

Wassenaar,
N.C.
Willemink,
J.H.
Aalberts W.J lid
Bouman,
H.B.

Centrale Commissie Dierproeven

Centrale Commissie Dierproeven

Centrale Commissie Dierproeven

Centrale Commissie Dierproeven

Grondkamer Noord

Grondkamer Noord

Grondkamer Noord

Grondkamer Noord

Grondkamer Noord

Grondkamer Noord

Grondkamer Noord

Grondkamer Noordwest

Grondkamer Noordwest

Grondkamer Noordwest

Grondkamer Noordwest

Grondkamer Noordwest

Grondkamer Noordwest

Grondkamer Noordwest

Grondkamer Oost

Grondkamer Oost

lid

voorzitter

lid

lid

voorzitter

lid

0,22 (0,22)

vicevoorzitter

Blaauboer,
B.

Centrale Commissie Dierproeven

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,11 (0,11)

0,11 (0,11)

0,11 (0,11)

0,11 (0,11)

Naam functi­
Functie
onaris

Naam instelling

Dienst
Datum
Datum einde verband in
aanvang
dienst­
FTE (+
dienst­
verband
tussen
verband
(indien van haakjes
(indien van
toepassing) omvang in
toepassing)
2019)

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

Op externe
inhuurbasis
(nee; < =
12 kalender­
maanden >
12 kalendermnd)

11.229
(12.231)

11.229
(12.231)

7.379
(13.244)

8.497
(11.421)

8.497
(11.421)
7.379
(13.244)

4.798 (6.359)

5.506 (7.128)

7.371 (-)

5.960 (9.232)

4.798 (6.359)

5.506 (7.128)

7.371 (-)

5.960 (9.232)

35.323
(32.730)

10.901
(7.202)

10.901
(7.202)

30.159
5.164 (4.853)
(27.877)

5.234 (5.359)

3.802 (4.165)

3.271 (4.979)

5.785 (4.961)

35.323
(32.730)

2.398 (3.247)

5.234 (5.359)

3.802 (4.165)

3.271 (4.979)

5.785 (4.961)

30.159
5.164 (4.853)
(27.877)

2.398 (3.247)

6.160 (4.232)

12.433
(12.118)

12.433
(12.118)
6.160 (4.232)

12.092
(11.697)

12.949
(11.697)

12.949
(11.697)
12.092
(11.697)

26.368
(25.508)

12.092
(11.779)

26.368
(25.508)

12.092
(11.779)

14.070

14.070

14.070

14.070

14.070

14.070

58.290

14.070

14.070

14.070

14.070

14.070

14.070

58.290

14.070

14.070

22.110

22.110

22.110

44.220

22.110

Voorzie­
Totale
ningen t.b.v.
Beloning beloningen
bezoldiging Individueel
Motivering
plus onkos­ betaalbaar
in 2020 (+ toepasselijk
overschrijding
tenvergoe­ op termijn (+
tussen
bezoldi­
(indien van
dingen tussen
haakjes gingsma­
toepassing)
(belast) haakjes
ximum
bedrag in
bedrag in
2019)
2019)

WNT-verantwoording 2020 Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit - Bezoldiging van topfunctionarissen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

83

0.07 (0,07)
0.07 (0,07)
0,07 (0,07)
0,07 (0,07)

‒ 0,07 nee

lid
lid

lid

voorzitter

lid

lid
lid

Habben
Jansen, C
Oostdam
J.J.H.
Witsiers,
H.A.
Bartelse,
L.W.
Gils, W.M.A.
lid
van**
lid

Bassa, D.

Kubber, F. de lid

voorzitter

Janssen,
H.G.J.M.

Eijk, P.J. van
lid
der

lid

Helvoort,
P.J.T.E. van1

Kakkenberg,
lid
M.1
lid

Drummen,
D.P.M.
Ham, J.P.M.
voorzitter
van der
lid

Coppens,
C.A.A.

Hoetmer,
R.**
Holtman,
H.J**
Janssen, J.
Lok, S.**
Michielsen,
A.F.M.**

Grondkamer Zuid

Grondkamer Zuid

Grondkamer Zuid

Grondkamer Zuid

Grondkamer Zuid

Grondkamer Zuid

Grondkamer Zuidwest

Grondkamer Zuidwest

Grondkamer Zuidwest

Grondkamer Zuidwest

Grondkamer Zuidwest

Grondkamer Zuidwest

Kamer voor de binnenvisserij

Kamer voor de binnenvisserij

Kamer voor de binnenvisserij

Kamer voor de binnenvisserij

Kamer voor de binnenvisserij

Kamer voor de binnenvisserij

Kamer voor de binnenvisserij

lid

09-03-2020

0,07 (0,07)

‒ 0,07 nee

0,07 (-)

lid

Geene,
A.G.R.C.

Grondkamer Oost

lid

0,29 (0,29)

lid

Doeschot,
B.E.G. ten

Grondkamer Oost

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

‒ 0,07 nee

‒ 0,07 nee

0,07 (0,07)

‒ 0,07 nee

0,29 (0,29)

0,29 (0,29)

0,07 (-)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

nee

voorzitter

Daalen,
J.K.B. van

Grondkamer Oost

0,29 (0,29)

Naam functi­
Functie
onaris

Op externe
inhuurbasis
(nee; < =
12 kalender­
maanden >
12 kalendermnd)

Naam instelling

Dienst
Datum
Datum einde verband in
aanvang
dienst­
FTE (+
dienst­
verband
tussen
verband
(indien van haakjes
(indien van
toepassing) omvang in
toepassing)
2019)

(2.552)

(2.631)

7.811 (11.390)

(2.511)

(3962)

(2795)

30,719
5.164 (4.853)
(27.877)

30.159
5.164 (4.853)
(27.877)

5.384 (7.493)

4.252 (7.607)

3.071 (9.356)

2.849 (5.380)

3.071 (6.075)

7.607 (-)

7.811 (11.390)

11.500 (-)

30.159
5.164 (4.853)
(27.877)

7.983 (6.723)

10.809
(11.111)

10.924
(1.944)

10.166
(2.106)

30.159
5.164 (4.853)
(27.877)

(2.552)

(2.631)

7.811 (11.390)

(2.511)

(3962)

(2795)

35.883
(32.730)

35.323
(32.730)

5.384 (7.493)

4.252 (7.607)

3.071 (9.356)

2.849 (5.380)

3071 (6.075)

7.607 (-)

7.811 (11.390)

11500 (-)

35.323
(32.730)

7.983 (6.723)

10.809
(11.111)

10.924
(1.944)

10.166
(2.106)

35.323
(32.730)

14.070

14.070

14.070

2.614

14.070

14070

58.290

58.290

14.070

14.070

14.070

14.070

14.070

14.070

14.070

14.070

58.290

14.070

14.070

14.070

14.070

58.290

Voorzie­
Totale
ningen t.b.v.
Beloning beloningen
bezoldiging Individueel
Motivering
plus onkos­ betaalbaar
in 2020 (+ toepasselijk
overschrijding
tenvergoe­ op termijn (+
tussen
bezoldi­
(indien van
dingen tussen
haakjes gingsma­
toepassing)
(belast) haakjes
ximum
bedrag in
bedrag in
2019)
2019)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

84

Veenman,
R.1
Wit, A. de

Kamer voor de binnenvisserij

Kamer voor de binnenvisserij

0,1 (-)
0,1 (-)

Groenewoud,
secretaris
C.J.A.
Haar, H. van
lid
de1
lid
lid
lid

voorzitter
lid
vicevoorzitter

Keijzer, P
Meijerink,
G.A.A.M.
Pinxterhuis,
lid
B. **
lid

Kasse, D.

Visser,
R.G.F.**
VlotenDoting, L.
van
Willems,
A.J.H.**
Winden,
C.M.M. van

Raad voor Plantenrassen

Raad voor Plantenrassen

Raad voor Plantenrassen

Raad voor Plantenrassen

Raad voor Plantenrassen

Raad voor Plantenrassen

Raad voor Plantenrassen

Raad voor Plantenrassen

Raad voor Plantenrassen

Raad voor Plantenrassen

1

1,00 (0,975)

Dons,
J.J.M.1

Raad voor Plantenrassen

lid

lid

Bartelink,
H.H. **

Raad voor Plantenrassen

0.10 (0,10)

0,17 (0,17)

0,10 (0,10)

0,10 (-)

0,1 (-)

1.00 (1,00)

secretaris

Mul, A.

Kamer voor de binnenvisserij, Grondkamer
Noordwest, Oost

1.00 (1,00)

secretaris

0,07 (-)

0,07 (-)

Grondkamer Noord, Zuid en Zuidwest, (plv.) Lubbers,
Oost en Kamer voor de binnenvisserij
C.M.

lid

lid

Naam functi­
Functie
onaris

Naam instelling

Dienst
Datum
Datum einde verband in
aanvang
dienst­
FTE (+
dienst­
verband
tussen
verband
(indien van haakjes
(indien van
toepassing) omvang in
toepassing)
2019)

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

Op externe
inhuurbasis
(nee; < =
12 kalender­
maanden >
12 kalendermnd)

1.955 (3.612)

18.614
(17.723)

1.969 (1.709)

1.866 (-)

1.955 (-)

1.843 (-)

86.997
(77.092)

1.969 (-)

73.718
(62.977)

90.048
( 83.687)

2.684 (-)

1.888 (-)

18.580
(16.920)

11.851
(11.075)

15.083
(14.209)

1.955 (3.612)

18.614
(17.723)

1.969 (1.709)

1.866 (-)

1.955 (-)

1.843 (-)

105.576
(94.012)

1.969 (-)

85.569
(74.052)

105.131
(97.896)

2.684 (-)

1.888 (-)

20.100

33.366

20.100

20.100

20.100

20.100

201.000

20.100

201.000

201.000

14.070

14.070

Voorzie­
Totale
ningen t.b.v.
Beloning beloningen
bezoldiging Individueel
Motivering
plus onkos­ betaalbaar
in 2020 (+ toepasselijk
overschrijding
tenvergoe­ op termijn (+
tussen
bezoldi­
(indien van
dingen tussen
haakjes gingsma­
toepassing)
(belast) haakjes
ximum
bedrag in
bedrag in
2019)
2019)

1. Bezoldiging in 2019 was lager dan 1700.
**Betreft topfunctionarissen met een bezoldiging van € 1.700 of minder.
Er zijn geen uitkeringen geweest wegens beëindiging dienstverband aan
topfunctionarissen met of zonder dienstbetrekking alsmede degenen die op
grond van hun voormalige functie nog 4 jaar als topfunctionaris worden
aangemerkt. Er zijn in 2020 geen leidinggevende topfunctionarissen die op
grond van de WNT in verband met de cumulatie van dienstbetrekkingen
dienen te worden gerapporteerd. Naast de hierboven vermelde functiona­
rissen zijn er geen overige functionarissen die in 2020 een bezoldiging
boven het toepasselijke WNT-maximum hebben ontvangen. Er zijn in 2020
geen ontslaguitkeringen betaald die op grond van de WNT dienen te
worden gerapporteerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

85

D. JAARVERSLAG DIERGEZONDHEIDSFONDS (F)
12. Beleidsverslag Diergezondheidsfonds
Beleidsartikel 01 Bewaking en bestrijding van dierziekten en voorkomen en
verminderen van welzijnsproblemen
Algemene doelstelling
Bewaking en bestrijding van ernstige infectieuze dierziekten en/of zoönosen
en verminderen van welzijnsproblemen.
Het Diergezondheidsfond (DGF) is opgericht in 1998. De directe aanleiding
was een grote en kostbare uitbraak van klassieke varkenspest in 1997. Vanuit
het DGF betalen de landbouwsectoren, het ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit, en de Europese Unie mee aan het vroegtijdig
detecteren en effectief bestrijden van ernstige infectieuze dierziekten en/of
zoönosen.
Nederland is door de Europese Unie officieel vrij verklaard van bepaalde
dierziekten. Deze vrij-status wordt gehandhaafd door uitvoering van
monitoringsprogramma’s en wordt bewaakt door een meldplicht voor
verdachte situaties zoals verhoogde sterfte of verminderde productie. Als
een bestrijdingsplichtige ziekte wordt aangetoond, moet een effectieve
bestrijding voorkomen dat de ziekte verder verspreid. Uit het DGF worden
de kosten betaald voor monitoring en bewaking (bewaking dierziekten),
crisisparaatheid (voorzieningen), diagnostiek van verdachte dieren (verden­
kingen), bestrijding van de ziekte (bestrijding). Ook de kosten voor
onderzoek naar onbekende of niet-endemische dierziekten (de basismoni­
toring) en de kosten voor het monitoren van het antibioticagebruik in de
veehouderij door de autoriteit Diergeneesmiddelen (SDa) worden betaald
uit het DGF.
Rol en verantwoordelijkheid
De bepalingen rond het Diergezondheidsfonds zijn vastgelegd in de
Gezondheids- en welzijnswet voor dieren en vanaf 21 april 2021 in en op
basis van de Wet Dieren.
De Minister van LNV is verantwoordelijk voor:
• Bewaking van dierziekten: het tijdig signaleren en afhandelen van
verdenkingen en besmettingen van bepaalde dierziekten door
monitoring en bewaking.
• Bestrijding van dierziekten die op basis van wetgeving verplicht moeten
worden bestreden .
• Bestrijding van dierziekten die in verband met bescherming van de
volksgezondheid moeten worden bestreden en
• De welzijnsaspecten bij de bestrijding (indirect).
• Crisisparaatheid: effectieve en doelmatige crisisorganisatie bij dierziek­
tenuitbraken.
Telkens na een uitbraak van een besmettelijke dierziekte vindt een evaluatie
plaats op alle onderdelen van bestrijdingsmaatregelen, welzijnsmaatre­
gelen en de crisisorganisatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

86

Beleidsconclusies
Beleidsconclusies op het terrein van het diergezondheid worden
opgenomen onder artikel 11 «Een weerbaar, veerkrachtig en veilig agro-,
voedsel- en visserijsysteem». Ook de evaluatie van het beleid dat aan de
basis ligt van het Diergezondheidsfonds (DGF), is weergegeven in de evalu­
atiebijlage onder artikel 11.
Ontvangsten DGF
In het Convenant Financiering bestrijding besmettelijke dierziekten
(2020-2024) zijn afspraken gemaakt over de verdeling van de kosten van
het DGF tussen betrokken sectoren en de overheid. De jaarlijkse kosten voor
bewaking dierziekten, basismonitoring, voorzieningen worden in principe
50/50 gefinancierd door overheid en sector. Uitzonderingen daarop zijn
ziekten waarvoor de sector zelf een monitoringsprogramma heeft
geïnitieerd en die volledig door de sector worden gedragen. De kosten voor
de Autoriteit Diergeneesmiddelen worden betaald door de overheid (50%),
veehouders (40%) en dierenartsen1 (10%). De kosten voor incidentele
uitgaven (verdenkingen en bestrijding) worden betaald door de betreffende
sectoren. De totale sectorbijdrage is gemaximaliseerd. Boven deze
zogenoemde plafondbedragen draagt de overheid de resterende kosten.
De hoogte van de plafondbedragen zijn vastgelegd in het Besluit dierge­
zondheidsheffing. De hoogte van de deelplafonds zijn afgesproken in het
convenant.
Deelplafondbedragen per sector (bedragen in € en percentage van deelplafond)
Deelplafond voor 5jaarlijkse kosten

Uitgaven aan 5-jaarlijkse Deelplafond voor
bestrijdingskosten (incl.
verdenkingen)
kosten (2020)

Uitgaven aan bestrijdingskosten (2020)

Rundveesector

€34.220.000

€5.208.761 (15%)

€9.000.000

€99.946 (1%)

Varkenssector

€16.947.300

€3.164.660 (19%)

AVP

€22.000.000

€10.871 (0%)

Overige dierziekten

€19.000.000

€40.883 (0%)

Schapen- en geitensector -

€490.000

€42.723 (9%)

NCD

€2.000.000

€0 (0%)

Overige dierziekten

€30.000.000

€4.028.422 (13%)

Schapensector

€4.699.860

€741.780 (16%)

Geitensector

€3.905.580

€749.793 (19%)

Pluimveesector

€46.000.000

€6.427.886 (14%)

tabel: deelplafondbedragen (2020-2024) en uitgaven in 2020 binnen deze
deelplafonds. Boven deze plafondbedragen draagt de overheid de
resterende kosten. De vermelde uitgaven in deze tabel zijn ook opgenomen
percentage ten opzichte van de deelplafondbedragen.
De overheid draagt 100% van bestrijdingskosten kosten voor dieren in
dierentuinen, huishoudens en in het wild levende dieren, de kosten van
toezicht en opsporing door de NVWA, kosten voor douane en handhaving
van de openbare orde. Waar mogelijk, op basis van Europese verorde­
ningen, zullen de kosten van dierziektebestrijding bij de EU worden gedecla­
reerd (ontvangsten van EU).

1

De bijdrage van dierenartsen aan de Autoriteit Diergeneesmiddelen (SDa) loopt niet via het
diergezondheidsfonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

87

Uitgaven DGF 2020
De uitgaven uit het DGF waren in 2020 in lijn met de begroting. Uitzonde­
ringen waren de uitbraken van COVID-19 bij nertsen, de uitbraak van
vogelgriep onder pluimvee en de wijziging van beleid bij de verdenkingen
en bestrijding van zoönotische Salmonella.
COVID-19 bij nertsen
In april 2020 werd SARS-CoV-2 (COVID-19) vastgesteld bij nertsen op een
nertsenbedrijf, een nieuwe (anthropo-)zoönose. Hierop volgden een melden aangifteplicht en moesten nertsenhouders alle kadavers (tot een
maximum van 50 per week) van natuurlijk gestorven nertsen inzenden voor
onderzoek (early warning). Daarnaast werd op alle Nederlandse nertsenbe­
drijven bloedonderzoek gedaan (screening). Nadat bleek dat de ziekte van
nerts op mens overdraagbaar is, werd de ziekte bij nertsen bestrijdings­
plichtig. Tussen 6 juni en 21 november werden de nertsen op 70 (van de 126)
Nederlandse nertsenbedrijven om die reden gedood en vernietigd.
De kosten voor onderzoek, ruimingen en tegemoetkoming in schade
worden geraamd op €68,636 miljoen waarvan €62,173 miljoen ten laste
komen voor het DGF in 2020. Het overige bedrag komt waarschijnlijk ten
laste van het DGF 2021. Omdat het een nieuwe ziekte betreft en voor nertsen
geen diergezondheidsheffing werd geheven, komen de kosten voor
rekening van de rijksoverheid. Hoewel de Gezondheids- en welzijnswet voor
dieren de mogelijkheid biedt om de kosten (deels) te verhalen op de sector,
is hier vanwege het houdverbod per 8 januari 2021 en de daarmee gepaard
gaande stoppersregeling niet voor gekozen.
Vogelgriep
Eind oktober 2020 werd hoog pathogene vogelgriep (HPAI, H5N8) aange­
troffen op een pluimveebedrijf. Op dat moment gold al een ophokplicht
(professionele pluimveehouders) en een afschermplicht (hobbymatig
gehouden pluimvee) omdat het vogelgriepvirus al was vastgesteld bij wilde
vogels . Pluimveehouders moeten direct een melding doen bij elke
verhoogde sterfte. Tot het eind van 2020 worden de kippen, eenden,
kalkoenen of andere vogels op 12 verschillende locaties in Nederland
gedood en gedestrueerd, waaronder besmette dieren van twee hobby­
houders en een bedrijf in de 1 km zone rond een besmet bedrijf. Vijfen­
twintig bedrijven in de 3 kilometer zone rond een besmet bedrijf worden
onderzocht op vogelgriep en negatief bevonden. De kosten voor bevesti­
gingsdiagnostiek (verdenkingen) en ruimingen (inclusief tegemoetkoming
in schade) bedragen € 2,849 miljoen en komen grotendeels ten laste van
de sectorbijdrage aan het DGF. De bestrijdingskosten voor de bestrijding
van vogelgriep bij hobbymatig gehouden vogels komen ten laste van de
overheidsbijdrage aan het DGF. Deze uitbraak zal ook gevolgen hebben voor
de DGF uitgaven in 2021.
Zoönotische Salmonella
Een positieve test bij de dierziektemonitoring, wordt normaal gevolgd door
een confirmatietest (verdenking) alvorens er een besluit wordt genomen
over de bestrijding van de ziekte. Hierdoor worden onnodige ruimingen
voorkomen. Deze procedure volgde Nederland ook bij het salmonellaprogramma bij pluimvee. In 2020 geeft de Europese Unie aan dat de
monitoringstest doorslaggevend moet zijn in de salmonella bestrijding.
Hierop is de Nederlandse procedure aangepast. Dit heeft geleid tot lagere
verdenkingskosten (-€0,242 miljoen) en hogere bestrijdingskosten (+

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

88

€1,055 miljoen) in 2020 ten opzichte van de begroting. Monitoring en
bestrijding van zoönotische Salmonella worden betaald uit de sectorbij­
drage aan het DGF en gesubsidieerd door de EU.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

89

Saldo DGF
Het saldo van het Diergezondheidsfonds bestaat deels uit de wettelijk
vastgelegde crisisreserves die voor de sectoren varken, schaap, geit en
pluimvee zijn vastgelegd. Verder bestaat het saldo uit werkkapitaal waaruit
de lopende kosten voor bewaking, voorzieningen, verdenkingen en
bestrijding worden betaald. Voor het overige betreft het EU-gelden die nog
met de sectoren worden verrekend. Via het saldo kunnen genoemde gelden
jaar op jaar worden meegenomen. Het beginsaldo is de resultante van het
beginsaldo van het vorig jaar en het saldo van specifieke uitgaven en
ontvangsten in dat jaar.
Budgettaire gevolgen van beleid Diergezondheidsfonds (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
Verschil
begroting

Realisatie
2016

2017

2018

2019

2020

2020

2020

31.558

38.600

32.997

63.156

93.698

36.357

57.341

UITGAVEN

31.558

38.600

31.584

63.156

93.698

36.357

57.341

Beginsaldo

13.360

11.696

19.396

n.v.t.

n.v.t.

Programma-uitgaven

31.558

38.600

31.584

30.401

93.698

33.594

60.104

Opdrachten

31.558

38.600

31.584

30.401

93.698

33.594

60.104

1. Bewaking van dierziekten

19.162

20.255

19.416

19.436

17.067

19.847

‒ 2.780

2. Bestrijding van dierziekten

11.866

15.088

9.972

8.521

73.785

10.987

62.798

0

0

530

3.257

2.196

2.444

2.846

2.760

5. DGF-saldo *

25.866

n.v.t.

2.763

6. Crisisreserve **

6.889

n.v.t.

VERPLICHTINGEN

Correctie beginsaldo

344

3. Voorkomen en verminderen van
welzijnsproblemen
4. Overig

86

ONTVANGSTEN

29.894

45.957

35.305

63.156

142.911

36.357

Ontvangsten van LNV (voorheen EZ)

12.253

21.263

4.387

4.287

82.321

10.387

71.934

Ontvangsten van EU

4.134

5.076

566

5.205

2.509

3.910

‒ 1.401

Ontvangsten van sector

8.315

19.618

30.352

23.658

16.808

14.300

2.508

Ontvangsten van sector

5.192
7.760

Bijdrage sector crisisreserve

6.889

8.352

Ontvangsten saldo DGF ***

23.117

32.921

Eindsaldo

11696

19396

23117

106.554

592
32.921

n.v.t.

*De uitgavenpost DGF-saldo wordt m.i.v. 2020 niet meer opgenomen. In
samenhang hiermee is deze uitgavenpost saldo DGF-saldo ad € 2,763 mln.
in 2020 bij 4e ISB 2020 teruggebracht tot nul (Kst. 35 539, nr. 2). De post
ontvangsten saldo DGF (inclusief crisisreserve) blijft wel gehandhaafd.
**De uitgavenpost crisisreserve wordt m.i.v. 2020 niet meer opgenomen
onder de uitgaven. De post ontvangsten saldo DGF (inclusief crisisreserve)
blijft wel gehandhaafd.
***De realisatie ontvangsten saldo DGF is inclusief correctie op de
ontvangsten saldo DGF ad € 166.000,- die in de saldibalans nader is
toegelicht onder 2b.
Crisisreserve
In de Gezondheids- en welzijnswet voor Dieren is vastgelegd dat er in het
DGF een reserve moet worden aangelegd. De hoogte van deze crisisreserve
is vastgelegd in het Besluit Diergezondheidsheffing. De crisisreserve wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

90

aangesproken voor kosten van bestrijding, voor zover die niet is
meegenomen in de begroting. De crisisreserve is sectorspecifiek en wordt
niet gebruikt voor betaling van tekorten in andere sectoren. De crisisreserve
voor de rundveesector wordt beheerd door vereniging ZuivelNL en de
Stichting Brancheorganisatie Kalversector (SBK). De crisisreserve voor de
ziekte van Aujeszky wordt beheerd door de Producentenorganisatie
Varkenshouderij (POV).
In 2020 is een deel van de opgebouwde crisisreserve bij pluimvee ingezet
voor de uitgaven die voortkwamen uit de bestrijding van de hoog pathogene
aviaire influenza.
Crisisreserve in het DGF (bedragen x €1.000)
Afgesproken crisisreserve Crisisreserve op 31-12-2020
Runderen

€ 1.800

1

Varkens

€7.400

€ 8.949

Kippen, kalkoenen, eenden en broedeieren € 7.423

€ 3.526

Schapen en geiten

€ 98

€ 117

Totaal

€16.721

€ 12.592

1 De rundveesector beheert zijn eigen crisisreserve.

Toelichting op de uitgaven
Bewaking van dierziekten
Streefwaarden
Behoud van de huidige, officieel door de EU en door de Wereldorganisatie
voor diergezondheid (OIE) verleende, status vrij te zijn van een aantal
dierziekten.
Beleidsinstrumenten
De EU en OIE verlenen onder voorwaarden aan lidstaten officiële
erkenningen voor het vrij zijn van besmettelijke dierziekten. Deze erkende
statussen «vrij van dierziekten» of «verwaarloosbaar risico» worden
bewaakt door laboratoriumonderzoek op basis van bewakings- en monito­
ringsprogramma’s. Naast deze monitoring op basis van internationale
regelgeving, heeft Nederland ook een nationale monitoring zoals op de
zoönose Q-koorts. Deelname aan monitoring is verplicht voor alle professi­
onele dierhouders.
De basismonitoring kent een vrijwillige basis en wordt uitgevoerd door de
Gezondheidsdienst voor Dieren. Dit programma is bedoeld om nietendemische, nieuwe, onbekende of opkomende ziekten tijdig op te sporen
en trends in de diergezondheid te volgen. Het programma bestaat onder
andere uit laboratoriumonderzoek, postmortaal onderzoek, een telefo­
nische helpdesk, bedrijfsbezoek en monitoring van data uit slachthuizen.
Tevens is er een bewakingsprogramma voor ziekten bij in het wild levende
dieren. Zo wordt een deel van de gedode wilde zwijnen onderzocht op
klassieke varkenspest (KVP), Afrikaanse varkenspest (AVP) en Ziekte van
Aujeszky (ZvA) en worden wilde vogels onderzocht op vogelgriep.
De kosten voor bewaking van dierziekten vallen onder het deelplafond voor
5-jaarlijkse kosten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

91

Realisatie bewaking van dierziekten (bedragen x € 1.000)
Bewaking van dierziekten

Begroot

Realisatie

Verschil

8.044

8.515

471

Q-koorts

540

657

117

KVP (varkens, wilde zwijnen)

431

482

51

HPAI (eenmalige programma's)

nvt

18

18

Leukose

316

321

5

Blauwtong (rund, schaap, geit)

74

43

‒ 31

TSE (schaap, geit)

180

149

‒ 31

Basismonitoring

AI (pluimvee)

98

64

‒ 34

Brucella melitensis (schaap, geit)

450

400

‒ 50

AI (wilde vogels)

80

28

‒ 52

BSE (rund)

2.360

2.176

‒ 184

Monitoring AI, NCD, Mycoplasma en niet-zoönotische
Salmonella

2.024

1.819

‒ 205

5.250

2.357

‒ 2.893

nvt

38

38

19.847

17.067

‒ 2.780

en vogelgrieptesten (pluimvee)
Zoönotische Salmonella (pluimvee)
Overig
Totaal bewaking van dierziekten

Toelichting op realisatie bewaking dierziekten in 2020
In 2020 is €2,78 miljoen minder uitgegeven aan bewaking van dierziekten
dan begroot. Dit heeft vooral een organisatorische en/of administratieve
oorzaak. Voor de monitoring van zoönotische Salmonella is in de realisatie
alleen de nationale bijdrage gerapporteerd. In de begroting was de EUbijdrage nog wel meegenomen. De vaccinatieregeling voor zoönotische
Salmonellose is veranderd, maar de overgangsregeling heeft vertraging
opgelopen. De daarvoor begrote uitgaven worden in 2021 gerealiseerd.
Voor programma's voor BSE, TSE, AI, NCD, Mycoplasma en nietzoönotische Salmonella en de vogelgrieptesten zijn in 2020 niet alle facturen
ontvangen en betaald. Ook deze kosten zullen terugkomen in het DGFjaarverslag van 2021.
De realisatie van de basismonitoring is hoger uitgevallen omdat de
toegekende subsidie hoger is dan de daarvoor in de begroting opgenomen
post.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

92

2. Bestrijding van dierziekten
Streefwaarden
Zo snel en effectief mogelijk bestrijden van dierziekten.
Meldings- en aangifteplicht
In de Regeling preventie, bestrijding en monitoring van besmettelijke
dierziekten en zoönosen en TSE’s zijn ziekten aangewezen die aangifte­
plichtig zijn. Als een veehouder of dierenarts dieren verdenkt van een
aangifteplichtige ziekte, moet hij dit direct melden bij de NVWA. Ook een
positieve test vanuit de bewaking moet direct worden gemeld bij de NVWA.
Verdenking en bestrijding
Nadat de NVWA een verdenking heeft ontvangen, gaat een deskundi­
genteam naar het betreffende bedrijf voor inspectie en monstername. Het
monster wordt in het laboratorium van Wageningen Bioveterinary Research
(WBVR) onderzocht. Deze High Containment Unit (HCU) is zodanig
ontworpen dat ziekteverwekkers nooit kunnen ontsnappen naar de buiten­
wereld (biosafety level 4; BSL 4). Er wordt een vervoersverbod ingesteld. Bij
een positieve uitslag worden ook buurt-/contactbedrijven en andere
relevante bedrijven onderzocht.
Als een verdenking wordt bevestigd, wordt meteen gestart met bestrijding.
Voor een deel van de ziekten betekent dit dat de dieren op besmette
bedrijven en dieren die de ziekte kunnen verspreiden worden gedood en
gedestrueerd. Geruimde bedrijven worden gereinigd en ontsmet. Dieren
van nabijgelegen bedrijven die negatief getest zijn, kunnen in sommige
gevallen worden gevaccineerd. Vertraging van de bestrijding kan leiden tot
een toename in het aantal bedrijven dat besmet wordt en daarmee hogere
kosten. Bestrijding vindt plaats volgens Europese bestrijdingsrichtlijnen
welke verder zijn uitgewerkt in draaiboeken van de NVWA en het ministerie
van LNV. De bestrijding wordt aangestuurd vanuit het ministerie. In de post
bestrijding zijn zowel de kosten die nodig zijn om de ziekte te bestrijden
opgenomen, als ook een tegemoetkoming in de schade aan de houder van
de dieren.
De posten verdenking en bestrijding vallen onder het deelplafond voor
bestrijdingskosten. Uitzondering op deze regel is de post Brucellose (rund).
Deze werd voorheen onder ‘verdenkingen’ geschaard, maar past feitelijk
beter bij bewaking aangezien de runderen die verwerpen onderzocht
worden om de vrijstatus van Nederland aan te tonen. Deze post is daarom
ondergebracht bij het deelplafond voor 5-jaarlijkse kosten.
Voorzieningen
Om in tijden van een crisis direct te kunnen reageren, heeft het ministerie
van LNV waakvlamcontracten afgesloten met bedrijven die apparatuur en
mensen kunnen leveren die nodig zijn bij de bestrijding. Ook worden de
kosten voor een calamiteitenreserve bij de destructor betaalt uit het DGF.
Tevens zijn er vaccins op voorraad om de gevoelige dieren op nabijgelegen
bedrijven van een besmet bedrijf te kunnen vaccineren tegen mond en
klauwzeer (MKZ), klassieke varkenspest (KVP) en ziekte van Aujeszky (ZvA)
(voorzieningen vaccinatie).
De post voorzieningen valt onder het deelplafond voor 5-jaarlijkse kosten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

93

Realisatie bestrijding van dierziekten 2020 (bedragen x € 1.000)
Bestrijding van dierziekten

Begroot

Realisatie

Verschil

HCU

600

1.452

852

Waakvlamcontracten

368

775

407

1.883

2.226

343

230

102

‒ 128

Voorzieningen

Voorziening vaccinatie ZvA, MKZ en KVP
Middelenbeheer
Calamiteitenreserve destructie

1.667

0

‒ 1.667

Subtotaal Voorzieningen

4.748

4.555

‒ 193

COVID-19 (nertsen)

0

988

988

Ziekte van Aujeszky (varken)

38

0

‒ 38

Salmonella verificatieonderzoek leg- en
vermeerderingsbedrijven

450

208

‒ 242

Diagnostiek verdenkingen

270

0

‒ 270

AI (pluimvee)

479

200

‒ 279

Brucellose1

1.405

1.053

‒ 352

477

231

‒ 246

3.119

2.680

‒ 439

COVID-19 (nertsen)

0

61.185

61.185

HPAI (pluimvee)

0

2.599

2.599

LPAI (pluimvee)

0

50

50

1.600

2.656

1.056

Verdenkingen

Overig
Subtotaal Verdenkingen
Bestrijding

Zoönotische Salmonella[1] (pluimvee)
Mycoplasma Gallisepticum (pluimvee)

250

0

‒ 250

Overig

1.270

60

‒ 1.210

Subtotaal Bestrijding

3.120

66.550

63.430

Totaal

10.987

73.785

62.798

1 Realisatie Brucellose rund is € 1,020 mln.; de resterende € 33.000,- is voor andere diersoorten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

94

Toelichting op realisatie bestrijding van dierziekten in 2020
Bestrijdingskosten kunnen per jaar sterk verschillen. De grootste bestrij­
dingspost in 2020 werd gevormd door de bestrijding van COVID-19 bij
nertsen (meer dan €61 miljoen), een tot 2020 onbekende
(anthropo-)zoönose. Tevens werd de pluimveesector getroffen door
vogelgriep (meer dan €2,6 miljoen). Een derde grote bestrijdingspost werd
gevormd door de bestrijding van zoönotische Salmonella bij leg- en
vermeerderingsbedrijven. Op aangeven van de EU wordt sinds 2020 de
bestrijding van zoönotische Salmonella bij pluimvee geïnitieerd op basis
van de uitslag van de monitoring (€1 miljoen extra bestrijdingskosten) en
niet meer op basis van een confirmatietest (€ 0,242 miljoen minder verden­
kingskosten).
Verdenkingen
Ook het aantal verdenkingen kan per jaar sterk variëren. Het aantal dieren/
bedrijven waarbij een verdenkingsonderzoek is gedaan, vindt u in de
volgende tabel. De COVID-19 diagnostiek bij nertsen veroorzaakt de grootste
kostenstijging (bijna € 1 miljoen). De kosten voor verdenkingen Brucellose
rund zijn lager dan begroot, maar in lijn met de uitgaven in voorgaande
jaren. De kosten voor de diagnostiek verdenkingen is €0,- omdat deze kosten
met ingang van 2019 direct worden toegerekend aan de verschillende
dierziekten.
Voorzieningen
De sectorbijdrage voor de HCU is conform de afspraken in het convenant
met € 0,852 miljoenverhoogd ten opzichte van het vorige convenant.
Hierdoor is de rijksbijdrage aan de HCU gedaald. De rijksbijdrage aan de
HCU is opgenomen in het jaarverslag van het ministerie van LNV en niet in
het jaarverslag van het DGF. In 2020 zijn geen betalingen gedaan voor de
calamiteitenreserve destructie omdat de onderhandelingen over een nieuw
contract, dat in 2020 had moeten ingaan, nog niet zijn afgerond. De uitgaven
voor deze post zullen doorschuiven naar 2021. Onder de post waakvlam
contracten vallen vele kleine contracten. Veel nieuw afgesloten contracten
zijn hoger uitgevallen dan begroot. De grootste verhoging in deze post in
die voor nieuwe dodingsapparatuur voor varkens (+€ 0,220 miljoen).
Toezicht en opsporing door de NVWA
Onderstaand overzicht geeft het aantal dierziektenverdenkingen weer die
gemeld zijn bij het Nederlands Veterinair Incident- en Crisiscentrum (NVIC)
van de NVWA. In de kolom Totaal staan het totaal aantal meldingen. De
NVWA kan besluiten dat er naar aanleiding van de melding geen verdere
actie nodig is (kolom Geen actie). In de kolommen Positief, Negatief en Volgt
staan het aantal casussen waarbij laboratoriumonderzoek is gedaan en
waarbij de ziekte is aangetoond (Positief), niet is aangetoond (Negatief) of
waarbij de uitslag bij het samenstellen van dit verslag nog niet bekend was
(Volgt). De kosten van dit onderzoek zijn opgenomen als verdenkingen in
de tabel Realisatie bestrijding van dierziekten.
Aangifteplicht dierziekten
Casussoort

Totaal

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

Pluimvee en vogels wild

Diersoort

Aviaire Influenza

324

69

144

0

111

Pluimvee

Salmonella
(zoönotisch)

188

126

34

0

28

Pluimvee en siervogels

New Castle
Disease

8

0

8

0

0

Pluimvee

Mycoplasma
Gallisepticum

3

0

3

0

0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

95

Diersoort

Casussoort

Totaal

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

Pluimvee

Salmonella (nietzoönotisch)

2

0

1

0

1

Runderen en herten

Brucellose
Abortus Bang

74

0

70

0

4

Runderen, schapen en alpaca

Bluetongue

32

0

16

0

16

Runderen, schapen en geiten

Brucellose
Melitensis

20

0

20

0

0

Runderen

Leucose

19

0

18

0

1

Runderen

Miltvuur

5

0

5

0

0

Runderen

Mond- en
Klauwzeer

1

0

1

0

0

Runderen

Bovine
Spongieuze
Encephalopathie

1

0

1

0

0

Runderen

Mycoplasma
Mycoides
Mycoides (CBPP)

1

0

1

0

0

Varkens

Brucellose Suis

34

0

34

0

0

Varkens en wilde zwijnen

Afrikaanse en
klassieke
Varkenspest

22

0

17

0

5

Varkens

Aujeszky

2

0

2

0

0

Varkens

Swine Vesiculair
Disease

5

0

2

0

3

Papegaaien

Psittacose Dier

38

25

11

0

2

Honden

Brucellose Canis

19

9

6

1

3

Hond, kat, rund, aap, walibi en
eekhoorn

Tuberculose

18

0

16

0

2

Honden, katten en vossen

Rabies Zoogdier
(geen contact
humaan)

16

0

8

0

8

Vleermuizen

Rabies Vleermuis
(geen contact
humaan)

6

3

1

0

2

Hazen

Tularemie

7

3

2

0

2

Bijen

Amerikaans
Vuilbroed

1

0

0

0

1

846

235

421

1

189

Subtotaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

96

Zoönose/ bronopsporing
Totaal

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

Cavia, duif, kip, vogels en vogels Psittacose
wild
Humaan

Diersoort

Casussoort

99

17

21

0

61

Hond, paard en rund

Salmonellose

63

54

0

0

9

Vleermuizen

Rabies Vleermuis
(contact humaan)

17

2

6

0

9

Honden en katten

Rabies Zoogdier
(contact humaan)

9

0

0

0

9

Hond, rat, zeehond en rund

Leptospirose

12

5

0

1

6

Honden, katten en runderen

Campylobacter

8

7

1

0

0

rund, schaap en vleesmuis

Yersiniose

4

3

0

0

1

Cavia's

Chlamydia Caviae

2

0

0

2

0

Honden en katten

Toxoplasmose

3

3

0

0

0

Runderen

Listeriose

3

3

0

0

0

Muizen en ratten

Hantavirus

3

1

0

0

2

Varkens

Erysipelothrix
rhusiopathiae
Suis

3

0

0

0

3

Schapen

Q-Koorts Humaan

3

0

0

0

3

Schapen

Chlamydia
Abortus

1

0

0

0

1

Honden

Corynebacterium
Ulcerans

1

0

0

0

1

Varkens

Trichinellose

1

0

1

0

0

232

95

29

3

105

Subtotaal

Paardenziekten
Diersoort

Casussoort

Totaal

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

Paarden

Equine Infectieuze
Anemie

2

0

0

0

2

Paarden

West Nile Virus
(Paard)

2

0

2

0

0

Paarden

Equine Virale
Arteritis

1

0

0

0

1

Paarden

Dourine

1

0

1

0

0

6

0

3

0

3

Totaal

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

169

71

76

0

22

Subtotaal

Overige gemelde dierziekten
Diersoort

Casussoort

Fret, hond, kat, kip, konijn,
marter, nerts, rund en das

Covid-19

Vogels wild

Botulisme

3

0

0

0

3

172

71

76

0

25

Casussoort

Totaal

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

Koi Herpes Virus

1

0

0

0

1

1

0

0

0

1

Totaal

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

28

0

24

0

4

28

0

24

0

4

Subtotaal

Visziekten
Diersoort
Vissen
Subtotaal

Screening Aviaire Influenza
Diersoort
Pluimvee
Subtotaal

Casussoort
3km screening
H5N8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

97

Totaal casussen
Diersoort
Totaal

Casussoort

Totaal

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

Totaal Casussen
(incl. Tabel 6)

1285

401

553

4

327

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

98

3. Voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen
Streefwaarden
Beperken van de welzijnsproblemen bij dieren in geval van een dierziekte
uitbraak.
Bij uitbraken van wettelijk te bestrijden dierziekten neemt de minister van
LNV maatregelen. Zo kan een vervoersverbod/-beperking worden
ingesteld. Hierdoor kunnen veehouders te maken krijgen met capaciteits­
problemen (te veel of te grote dieren op een te klein oppervlak) die kunnen
leiden tot welzijns- (stress, agressiviteit) en gezondheidsproblemen.
Veehouders dienen voorbereidingen te treffen voor noodopvang. De NVWA
en de Welzijnscommissie Dierziekten zien toe op dierenwelzijn tijdens de
bestrijding van dierziekten. De Welzijnscommissie Dierziekten informeert
de minister over de eventuele gevolgen voor het dierenwelzijn die zich als
gevolg van de ruimingsactiviteiten voordoen en adviseert zo nodig de
minister over mogelijkheden om het welzijn van de betrokken dieren te
verbeteren. Indien de uitbraak lang duurt en er ondanks de maatregelen van
de veehouder welzijnsproblemen ontstaan, wordt gekeken of het
verantwoord is dieren op gecontroleerde wijze af te voeren.
In de periode juni 2020 tot en met december 2020 zijn diverse nertsen- en
pluimveebedrijven bezocht op het moment dat ruimingsactiviteiten plaats­
vonden. Tijdens deze ruimingen zijn geen onvolkomenheden of
vermijdbaar ongerief vastgesteld. Er waren in 2020 geen uitgaven die
samenhingen met welzijnsbevorderende maatregelen bij dierziekte
uitbraken.
4. Overig
Onder de post Overig vallen de uitgaven voor de Autoriteit Diergeneesmid­
delen (SDa), de uitvoeringskosten van RVO en een post overig voor de
Gezondheidsdienst voor Dieren (GD). De uitvoeringskosten RVO waren in
2020 €1,949 miljoen en kwamen daarmee €0,3 miljoen hoger dan begroot.
Deze stijging is vooral veroorzaakt door de toename van het aantal bezwaar­
schriften (wijziging heffingsstructuur voor pluimvee). De uitgaven voor de
SDa waren € 0,184 miljoen in 2020. De uitgaven zijn daarmee € 0,2 miljoen
lager dan begroot. De uitgaven in 2020 voor de ophaaldienst, oplei­
dingsplan en consignatiedienst van de Gezondheidsdienst bedroegen
€ 0,713 miljoen.
Toelichting op de ontvangsten.
De geraamde ontvangsten zijn uitgesplitst in ontvangsten van EU, sector en
een bijdrage van de sector voor de crisisreserve. Daarnaast worden op de
post ontvangsten saldo DGF de ontvangsten geboekt als gevolg van het
toevoegen van het eindsaldo van het vorige jaar aan het volgende begro­
tingsjaar. De in het voorjaar 2020 ontvangen € 32,755 miljoen is op deze post
geboekt.
Ontvangsten sectoren en LNV in 2020 (x € 1.000)

Ontvangsten mbt uitgaven

Runderen

Varkens

Schaap/geit

Pluimvee

LNV

Totaal

514

2.679

1.776

11.105

82.321

98.395

Crisisreserve

0

4.282

60

4.010

0

8.352

Verrekening voorfinanciering
door LNV

0

0

62

588

0

650

514

6.961

1.898

15.703

82.321

107.397

Subtotaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

99

Runderen

Varkens

Schaap/geit

Pluimvee

LNV

Totaal

Toegerekende EU ontvangsten

272

0

21

1.777

439

2.509

Overige ontvangsten

13

7

0

67

‒3

84

Subtotaal

285

7

21

1.844

436

2.593

Totaal ontvangen in 2020

799

6.968

1.919

17.547

82.757

109.990

De heffingen bij de verschillende sectoren worden geïnd voor de uitgaven
over het voorgaande jaar. Een deel van de pluimveehouders betaalt de
diergezondheidsheffing gedurende het lopende jaar. De rundersector
betaalde tot 2020 de kosten van het DGF uit de reserves van het voormalig
productschap Zuivel (in beheer bij ZuivelNL). In 2020 heeft ZuivelNL een
eindafrekening ontvangen. Met ingang van 2021 gaan de runder- en kalver­
sector een jaarlijkse DGF heffing betalen voor de uitgaven in 2020.
Naast de heffingen zijn er ook nog andere ontvangsten geweest binnen
het DGF. In bovenstaande tabel zijn deze apart inzichtelijk gemaakt. De EU
ontvangsten hebben betrekking op het TSE monitoringsprogramma, het
salmonella programma en monitoringsprogramma op AI. De opgenomen
ontvangsten zijn lager dan was begroot. De (verwachte) EU bijdrage voor
de salmonella vaccinatieregeling wordt apart - buiten begrotingsverband vastgelegd en is daardoor niet zichtbaar in zowel de uitgaven als de
ontvangsten.
De overige ontvangsten worden gevormd door een positieve eindafre­
kening van de SDa over 2019. Daarnaast ontvangt de pluimveesector een
bijdrage van de eierverwerkende industrie voor de verkoop van met
salmonella besmette eieren.
Sinds 1 januari 2018 worden binnen het DGF crisisreserves aangelegd. De
ontvangsten voor deze post worden bepaald door de hoogte van
aangelegde crisisreserve (zie tabel 3). De verrekening voorfinanciering door
LNV betreft betalingen die niet in de aangewezen heffingsperiode geïnd
konden worden, maar pas in 2020 zijn geïnd. De rijksbijdrage aan het DGF
was begroot op € 10,387 miljoen. Door de COVID-19 uitbraak onder nertsen
is de rijksbijdrage fors hoger uitgevallen (€ 82,321 miljoen). Hiervan is
€ 10,491 miljoen voor de reguliere uitgaven binnen het DGF. De overige
€ 71,830 miljoen is voor de uitgaven gerelateerd aan de COVID-19 uitbraak
onder nertsen. Een deel van deze ontvangsten is om de resterende uitgaven
in het eerste kwartaal van 2021 te dekken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

100

13. Bedrijfsvoeringsparagraaf Diergezondheidsfonds
In de bedrijfsvoeringparagraaf (BVP) wordt verslag gedaan van relevante
aandachtspunten in de bedrijfsvoering. De informatie opgenomen in de BVP
is tot stand gekomen vanuit het departementale management control
systeem en informatie uit audits van de Auditdienst Rijk (ADR). Deze
bedrijfsvoeringparagraaf omvat drie onderdelen:
1. uitzonderingsrapportage voor: (a) rechtmatigheid, (b) totstandkoming
niet-financiële verantwoordingsinformatie, (c) financieel en materieel
beheer en (d) overige aspecten van de bedrijfsvoering,
2. rijksbrede bedrijfsvoeringonderwerpen en
3. belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering.
1. uitzonderingsrapportage voor drie onderdelen
a. Rechtmatigheid
Vanuit de bij LNV bekende informatie zijn er geen fouten in de rechtma­
tigheid van de verantwoordingsinformatie die gerapporteerd moeten
worden.
b. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie
Vanuit de bij LNV bekende informatie zijn er geen tekortkomingen in de
totstandkoming van niet-financiële verantwoordingsinformatie die gerap­
porteerd moeten worden.
c. Begrotingsbeheer, Financieel beheer en de materieel bedrijfsvoering
In 2020 zijn de eerder ingezette verbeteringen op het gebied van financieel
beheer gecontinueerd. Zo werd op 1 januari 2020 een nieuw administratie­
programma in gebruik genomen dat aansluit op het bestaande applicatie­
landschap van RVO. Hierdoor is er een automatische koppeling ontstaan
tussen opgelegde heffingen, betalingen en het administratieprogramma.
Ook werden in 2020 de eerder ingezette verbeteracties voor het juist en
volledig opleggen van heffingen afgerond. Tenslotte werd, naar aanleiding
van de jaarlijkse audit, gestart aan een proces dat moet leiden tot een beter
inzicht in, en vastlegging van, de aangegane verplichtingen. Dit proces
wordt in 2021 afgerond
d. Overige aspecten van de bedrijfsvoering
2. rijksbrede bedrijfsvoeringonderwerpen en
3. belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering.
Voor de andere onderdelen uit paragraaf 1 en de paragrafen 2 en 3 wordt
verwezen naar de bedrijfsvoeringsparagraaf van het moederdepartement.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

101

14. Jaarrekening Diergezondheidsfonds
Jaarrekening Diergezondheidsfonds (bedragen x € 1.000,-)
(2) Realisatie

(3) Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

Uitgaven Ontvangsten Verplichtingen

Uitgaven Ontvangsten Verplichtingen

(1) Vastge­
stelde
begroting
Omschrijving

Verplichtingen

Uitgaven Ontvangsten

Art 1. Bewaking en
bestrijding van
dierziekten en
voorkomen en
verminderen van
welzijnsproblemen

33.594

33.594

33.594

93.698

93.698

109.990

‒ 60.104

‒ 60.104

‒ 76.396

Subtotaal

33.594

33.594

33.594

93.698

93.698

109.990

‒ 60.104

‒ 60.104

‒ 76.396

Voordelig eindsaldo
t/m 2019

32.755

Correctie eindsaldo
2019

32.755

166

166

Subtotaal

142.911

142.911

Opgebouwde
crisisreserve t/m
2020

‒ 12.592

‒ 12.592

Voordelig eindsaldo
t/m 2020

‒ 36.621

‒ 36.621

Totaal

33.594

33.594

36.357

93.698

93.698

93.698

‒ 60.104

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

‒ 60.104

‒ 60.104

102

15. Saldibalans Diergezondheidsfonds
Saldibalans Diergezondheidsfonds
Activa

Passiva
Bedragen x € 1.000

31-12-2020

31-12-2019

31-12-2020

31-12-2019

40.205

Intra-comptabele
posten
1)

Uitgaven ten laste
van de begroting

3)

Liquide middelen

4)

Rekening courant
Rijkshoofdboekhouding

5)

Rekening courant
RHB
Begrotingsreserve

6)

Vorderingen buiten
begrotingsverband

8)

Kastransverschillen
Subtotaal intracomptabel

93.698

47.692

30.401 2)

Ontvangsten ten
gunste van de
begroting

109.990

2a.

Saldo uitgaven /
middelen
voorgaande
dienstjaren

32.755

2b.

Correctie saldo
uitgaven /
middelen
voorgaande
dienstjaren

166

32.921 4a)

1.537

142.927

Rekening courant
Rijkshoofdboekhouding

5a)

Begrotingsreserves

7)

Schulden buiten
begrotingsverband

Subtotaal intracomptabel

63.322

23.117

16

142.927

63.322

7.364

8.342

Tegenrekening
voorschotten

15.003

7.496

Garantieverplichtingen

167.747

80.166

Extra-comptabele
posten
9a)

Tegenrekening
openstaande
rechten

8.342 10a)

Tegenrekening
vorderingen

9)

Openstaande
rechten

10)

Vorderingen

11a)

Tegenrekeningschulden

12)

Voorschotten

15.003

7.496 12a)

13a)

Tegenrekening
garantieverplichtingen

167.747

80.166 13)

14a)

Tegenrekening
andere
verplichtingen

14)

Andere
verplichtingen

15)

Deelnemingen

15a)

Tegenrekening
deelnemingen

7.364

11)

Schulden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

103

Activa

Passiva
Subtotaal extracomptabel

190.114

96.004

Subtotaal extracomptabel

190.114

96.004

Overall Totaal

333.041

159.326

Overall Totaal

333.041

159.326

Toelichting op de saldibalans
Balanspost 1. Uitgaven ten laste van de begroting
De op deze post verantwoorde uitgaven komen overeen met de uitgaven
overgenomen in de verantwoordingsstaat, onderdeel uitgaven en verplich­
tingen over het jaar 2020.
Balanspost 2. Ontvangsten ten gunste van de begroting
De op deze post verantwoorde inkomsten bevatten de inkomsten
overgenomen in de verantwoordingsstaat, onderdeel ontvangsten en
verplichtingen over het jaar 2020.
Balanspost 2a. Saldo uitgaven / middelen voorgaande dienstjaren
Deze post komt overeen met het voordelig eindsaldo 2020.
Balanspost 2b. Correctie saldo uitgaven / middelen voorgaande dienstjaren
Eind 2019 is bij de jaarafsluiting een verschil ontstaan van € 166.000,- op
de ontvangsten tussen de saldibalans en voorgaande tabellen. Dit heeft
geleid tot een afwijkend berekend eindsaldo saldo 2019 in het jaarverslag
en de administratie. Met deze correctieboeking sluit de verantwoorde stand
in het jaarverslag en de stand in de administratie weer op elkaar aan.
Balanspost 4. Rekening–courant Rijkshoofdboekhouding
Deze post geeft het tegoed weer dat het DGF heeft bij het Ministerie van
Financiën.
Het saldo RHB sluit aan op de saldobiljet RHB.
Balanspost 10 en 10a. Vorderingen en Tegenrekeningen vorderingen
Deze posten betreffen de openstaande vorderingen die het DGF per
31-12-2020 nog moet innen.
Balanspost 12. Voorschotten
Zie verklarende tabel hieronder:
Afwikkeling voorschotten :
– Openstaande voorschotten per 01-01-2020: € 7,496 mln.
– Opgeboekte voorschotten in 2020: € 15,003 mln.
– Afgewikkelde voorschotten in 2020: -/-€ 7,496 mln.
– Openstaande voorschotten per 31-12-2020: € 15,003 mln.
Balanspost 12a. Tegenrekening voorschotten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

104

De post tegenrekening voorschotten betreft het saldo van de tegenrekening
van de rekening voorschotten per 31 december 2020.
Balanspost 13. Garantieverplichtingen
De resterende garantieverplichting per 31 december 2020 is als volgt
opgebouwd:
Uitgangsbedragen volgens convenant (2020) : € 188,263 mln.
Toegerekende uitgaven cf convenant: -/- € 22.673 mln.
Toegerekende ontvangsten cf convenant: € 2.157 mln
Garantstelling per 31-12-2020: € 167,747 mln.
In het nieuwe convenant wordt geen indexatie meer toegepast.
Balanspost 13a. Tegenrekening garantieverplichtingen
De post tegenrekening garantieverplichtingen betreft het saldo van de
tegenrekening van de rekening garantieverplichtingen per 31 december
2020.
Balanspost 14. Tegenrekening andere verplichtingen
Dit is de tegenrekening van post 14.a
Balanspost 14a. Andere verplichtingen
Voor 2019 zijn geen nieuwe andere verplichtingen opgenomen. Wel zijn er
niet uit de balans blijkende verplichtingen. De belangrijkste worden
hieronder toegelicht. Alle bedragen zijn inclusief BTW, met uitzondering van
het subsidieprogramma van de Universiteit Utrecht.
– Gezondheidsdienst voor dieren:
• Subsidietoezegging Basismonitoring 2020 € 9.525.249. De
resterende openstaande verplichting per 31-12-2020 bedraagt
€ 2.469.957.
• Coördinatie monitoring pluimvee t/m april 2021 € 1.450.423. De
resterende openstaande verplichting per 31-12-2020 bedraagt
€ 453.257.
• Vogelgrieptesten 2020 € 918.680. De resterende openstaande
verplichting per 31-12-2020 bedraagt € 179.078.
• Monitoringsprogramma tbv runderbrucellose 2020 € 913.715. De
resterende openstaande verplichting bedraagt € 181.017.
– Universiteit Utrecht; 3 jarig subsidieprogramma tbv promotieonderzoek
naar de effectiviteit van de basismonitoring, ingaande per 1 januari 2020.
€ 328.420. De resterende verplichting per 31-12-2020 bedraagt € 254.527.
– Voorziening ten behoeve van MKZ vaccins. Betreft een tweetal
contracten met een totale waarde per 1 januari 2021 van € 1.331.000.
– Wageningen Bioveterinary Research (WBVR): ten behoeve van
diagnostiek € 1.080.000, in het kader van het TSE/BSE monitoringspro­
gramma € 1.361.000.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

105

E. BIJLAGEN
Bijlage 1: Toezichtrelaties rwt's en zbo's
Overzichtstabel inzake RWT’s en ZBO’s van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (Bedragen
x € 1.000).
Naam rwt/zbo

Gerealiseerde
Begrote bijdrage
bijdrage moederde­
moederdepartement
partement aan
aan rwt/zbo
rwt/zbo

Begrote bijdrage
overige departe­
menten

Gerealiseerde
bijdrage overige
departementen

Bijzonderheden

nvt

nvt

nvt

Nee

767

0 nvt

nvt

Ja

1.225

2.457 nvt

nvt

Ja

Bureau Beheer Landbouwgronden/
Commissie Beheer
Landbouwgronden
Bedrag

nvt

Centrale Commissie Dierproeven
Bedrag
De bijdrage aan CCD is onderdeel
van de bijdrage aan RVO.
College voor de toelating van
gewasbeschermings-middelen en
biociden
Bedrag
Alle bijdragen van andere
departementen aan Ctgb worden
budgettair overgeboekt naar LNV en
door LNV toegekend.
Stichting Bureau Erkenningen

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

Ja

Nvt

nvt

nvt

nvt

Ja

1.511 nvt

nvt

Ja

nvt

nvt

Ja

84.515 nvt

nvt

Ja

Grondkamers (5)
Bedrag
De bijdrage aan Grondkamers is
onderdeel van de bijdrage aan RVO.
Kamer voor de Binnenvisserij
Bedrag
De bijdrage aan Kabivi is onderdeel
van de bijdrage aan RVO.
Raad voor Plantenrassen
Bedrag

814

De bijdrage aan de Raad is conform
het advies van de Auditdienst Rijk uit
2017 op voldoende niveau
teruggebracht (Kamerstuk
27428-352). Het betreft grotendeels
programmagelden.
Rendac BV
Bedrag

nvt

nvt

Bijzonderheden: Rendac ontvangt
vanuit het Diergezondheidsfonds
een vergoeding voor het
onderhouden van extra
destructiecapaciteit voor het geval er
een dierziekte uitbreekt.
Staatsbosbeheer
Bedrag

27.277

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

106

Naam rwt/zbo

Gerealiseerde
Begrote bijdrage
bijdrage moederde­
moederdepartement
partement aan
aan rwt/zbo
rwt/zbo

Begrote bijdrage
overige departe­
menten

Gerealiseerde
bijdrage overige
departementen

Bijzonderheden

Nvt

nvt

nvt

nvt

Ja

465 Nvt

nvt

nvt

Ja

214.843 nvt

nvt

Ja

nvt

nvt

nvt

Ja

2.797 Nvt

nvt

nvt

Ja

1.043 nvt

nvt

nvt

Ja

De gerealiseerde bijdrage betreft
zowel bekostiging van programma
als apparaat. De begrote bijdrage ziet
enkel op bekostiging van apparaat.
Stichting
Bloembollenkeuringsdienst
Bedrag
Bijzonderheden: Rijksbekostiging
door subsidiëring (titel 4.2 van de
Awb) en valt niet onder de
gehanteerde definitie voor.
«Bijdragen aan ZBO's/RWT's».
Stichting Centraal Orgaan
Kwaliteitsaangelegenheden in de
Zuivel (COKZ)
Bedrag
Bijzonderheden: Rijksbekostiging
door subsidiëring (titel 4.2 van de
Awb) en valt niet onder de
gehanteerde definitie voor
«Bijdragen aan ZBO's/RWT's».
Het begrote bedrag ziet nagenoeg
alleen op een bedrag ter
voorbereiding op Brexit.
Wageningen Research
Bedrag

162.718

Bijzonderheden: Alle bijdragen van
andere departementen aan WR
worden budgettair overgeboekt naar
LNV en door LNV toegekend.
Stichting Skal
Bedrag

nvt

Bijzonderheden: Rijksbekostiging
door subsidiëring (titel 4.2 van de
Awb) en valt niet onder de
gehanteerde definitie voor.
«Bijdragen aan ZBO's/RWT's».

Stichting Kwaliteits-ControleBureau
Bedrag
Bijzonderheden: Rijksbekostiging
door subsidiëring (titel 4.2 van de
Awb) en valt niet onder de
gehanteerde definitie voor
«Bijdragen aan ZBO's/RWT's».
Het begrote bedrag ziet nagenoeg
alleen op een bedrag ter
voorbereiding op Brexit.
Stichting Nederlandse Algemene
Kwaliteitsdienst Tuinbouw
Bedrag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

107

Naam rwt/zbo

Gerealiseerde
Begrote bijdrage
bijdrage moederde­
moederdepartement
partement aan
aan rwt/zbo
rwt/zbo

Begrote bijdrage
overige departe­
menten

Gerealiseerde
bijdrage overige
departementen

Bijzonderheden

Nvt

nvt

nvt

Nee

Bijzonderheden: Rijksbekostiging
door subsidiëring (titel 4.2 van de
Awb) en valt niet onder de
gehanteerde definitie voor
«Bijdragen aan ZBO's/RWT's».
Het begrote bedrag ziet nagenoeg
alleen op een bedrag ter
voorbereiding op Brexit
Stichting Nederlandse Algemene
Keuringsdienst voor zaaizaad en
pootgoed van landbouwgewassen
Bedrag

nvt

Bijzonderheden: Rijksbekostiging
door subsidiëring (titel 4.2 van de
Awb) en valt niet onder de
gehanteerde definitie voor
«Bijdragen aan ZBO's/RWT's».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

108

Bijlage 2: Afgerond evaluatie- en overig onderzoek
Artikel 11: Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Vindplaats

Concurrerende, duurzame en veilige agro-, visserijen voedselketens

Kamerstuk 31104, nr. 6

Jaar van afronding

1. Ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
2019

1b. Ander ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid
Voedselagenda
Garantieregeling Landbouw (GL)

2021
Kamerstuk 35300 XIV, nr. 63

Garantieregeling Landbouw/
Vermogensversterkende kredieten (tussenevaluatie)

2019
2022

Ondersteuning projecten biologische sector, met
name via Bionext

Kamerstuk 35300, XIV, nr. 75

2020

Energiesubsidies glastuinbouw: Marktintroductie
energie-innovaties (MEI) en Energie-efficiëntie en
hernieuwbare energie glastuinbouw (EG) /
Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw
(2014-2020) en Kas als Energiebron

Kamerstuk 32813 nr. 652

20201

Inbeslaggenomen goederen (IBG) en Landelijke
inspectiedienst dierenbescherming (LID)

20212

Landelijk informatiecentrum Gezelschapsdieren
(LICG)

2021

Stichting Zeldzame huisdieren
Wet Dieren

2021
Kamerstuk 28286 nr.1139

2020

Identificatie en registratie hond

2026

Subsidieregeling Instituten voor toegepast
onderzoek (TO2-regeling)3

2022

Landbouwvrijstelling

2022

Energiebelasting verlaagd tarief glastuinbouw

2021

Beknopte* evaluatie Meststoffenwet4

20215

Evaluatie Meststoffenwet

Uiterlijk 2027

Voedingscentrum

Kamerstuk 35300, XIV, nr. 75

2020

Voedselzekerheid

Kamerstuk 34952, nr. 81

2019

Wet gewasbeschermingsmiddelen/ beleidsnota
Gezonde Groei, Duurzame Oogst

Kamerstuk 27858, nr. 461

2019

Centrale commissie dierproeven

20216

Nationaal comité advies dierproevenbeleid

20212

Brede weersverzekering (incl. vrijstelling ASB)

2023

Midterm evaluatie Europees Fonds voor Maritieme
Zaken en Visserij (EFMZV) (2014–2020)

Kamerstuk 21 501-32, nr. 1190

2019

Raad voor Plantenrassen

2022

Ctgb

2022

Plantaardige en biologische keurings-diensten (NAK,
Naktuinbouw, BKD, KCB, SKAL)

2022

Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw
2014–2020

Kamerstuk 32813 nr. 652

Tussenevaluatie Groenpact

2021

Programma DuurzaamDoor (incl. Jong Leren Eten)
Fonds kleine Toepassingen

2020

2021
Kamerstuk 27858, nr. 523

2020

Slimmer Landgebruik

20217

Voedselverspilling

20218

Integrale aanpak methaan en ammoniak via het voeren dierspoor

2025

Innovatie op het boerenerf

2023

Subsidieregeling sanering varkenshouderijen

20221

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

109

Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Vindplaats

Subsidiemodules brongerichte verduurzaming van
stallen

Jaar van afronding
20241

Envelop Natuur- en Waterkwaliteit

Uiterlijk 20279

Brongerichte maatregelen: pilots en demo’s

2025

Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden

2023

Regeling kunstmestvervanging en mestverwerking

2025

Regeling waterbassins mest

2025

Bureau Erkenningen

2021

COKZ

20216

GLB / NSP

202110

Agentschapsdoorlichting NVWA

2023

Onderzoeksrapporten van de Auditdienst Rijk (ADR)
Kamerstuk 33835, nr. 118
over de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
(NVWA)

2019

Onderzoek kostentoerekening en doelmatigheid
NVWA

2020

2.Ex-ante onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid

3. Overig onderzoek

Kamerstuk 33835, nr. 160

Energiebelasting verlaagd tarief glastuinbouw

202111

Vrijstelling overdrachtsbelasting cultuurgrond

202112

Verlaagd tarief sierteelt

In de periode
2023-202613

WOT genetische bronnen

202114

WOT Visserijonderzoek

2021

WOT Economische informatievoorziening

2021

WOT Voedselveiligheid

202114

WOT Besmettelijke dierziekten

202114

WOT Natuur en milieu

2022

1 Deze evaluatie wordt betrokken bij de Rijksbrede integrale evaluatie van het klimaatbeleid in 2024.
2 Deze beleidsevaluatie is vertraagd en wordt naar verwachting voor de zomer van 2021 afgerond.
3 Subsidiëring van Wageningen Research loopt mee in de evaluatie subsidieregeling Instituten voor toegepast onderzoek (TO2- regeling). Zie hiervoor de EZK begroting.
4 De kamer is in 2019 hierover geïnformeerd in Kamerstuk 33037, nr: 360.
5 Volgend op de Nitraatrapportage welke in november 2020 is opgeleverd verschijnt in eerste helft 2021 de beknopte evaluatie Meststoffenwet die in jaarverslag 2021 zal
worden opgenomen.
6 Deze evaluatie is vertraagd en wordt naar verwachting in het eerste kwartaal van 2021 naar de Tweede Kamer verzonden.
7 O.a. LULUCF (Land Use, Land-Use Change and Forestry) rapportages. Een mid-term evaluatie zal in 2021 plaatsvinden. Deze evaluatie wordt betrokken bij de Rijksbrede
integrale evaluatie van het klimaatbeleid in 2024.
8 Loopt mee in evaluatie van de Voedselagenda. Deze evaluatie wordt daarnaast, voor zover relevant, betrokken bij de Rijksbrede integrale evaluatie van het klimaatbeleid
in 2024.
9 Wordt aangesloten bij de evaluatie van de meststoffenwet
10 Deze evaluatie wordt, voorzover relevant, betrokken bij de Rijksbrede integrale evaluatie van het klimaatbeleid in 2024.
11 Is een onderdeel van de rijksbrede evaluatie fiscale regelingen energiebelasting.
12Deze specifieke vrijstelling OVB maakt onderdeel uit van de verkenning overdrachtsbelastingen. Deze verkenning is vertraagd en wordt in 2021 afgerond.
13Is onderdeel van de algehele evaluatie op BTW.
14 De Tweede Kamer wordt voor de zomer van 2021 geïnformeerd over de uitkomsten van de WOT-evaluaties: besmettelijke dierziekten, voedselveiligheid en genetische
bronnen.

Samenvatting afgeronde evaluaties 2020 Artikel 11
Ondersteuning projecten biologische sector, met name via Bionext
De evaluatie betreft de projecten die vanuit het artikelonderdeel ‘Onder­
steuning projecten biologische sector’ zijn gefinancierd in de periode
2014-2018. Voor deze evaluatie is het gedifferentieerde evaluatieregime voor
subsidies toegepast, dat vanaf 1 januari 2019 voor departementen geldt.
De biologische sector heeft in verhouding tot de reguliere sector te maken
met stringentere regels en biologische productiemethoden vereisen een
andere vakkennis. Doel van het betreffende artikelonderdeel is dan ook om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

110

in brede zin de benodigde vakkennis binnen de biologische sector te
bevorderen en (blijvende) omschakeling naar biologische landbouw te
ondersteunen. Hiervoor is jaarlijks € 130.000,- beschikbaar. De evaluatie is
gericht op de doeltreffendheid en effectiviteit, waarbij gekeken is naar de
bijdrage van de projecten aan het doel van het begrotingsartikelonderdeel.
Uit de evaluatie komt naar voren dat de alle uitgevoerde projecten ofwel
gericht waren op kennisontwikkeling, kennisverspreiding of een combinatie
ervan. De onderwerpen hebben een verdeling over de sector en gaan in op
actuele maatschappelijke thema’s (bijv. volksgezondheid en dierenwelzijn).
Met de inzet van een relatief beperkt instrument wordt een positieve
bijdrage geleverd aan de (kennis) ontwikkeling van de biologische sector en
worden omschakelaars gefaciliteerd. Een verbeterpunt is de blijvende
ontsluiting van de resultaten van de uitgevoerde projecten voor
ondernemers. Voor de toekomst kan nadrukkelijker worden aangesloten bij
de doelstellingen van de LNV-visie: Waardevol en Verbonden (Kamerstuk
35000-XIV, nr. 5).
Energiesubsidies glastuinbouw: Marktintroductie energie-innovaties (MEI)
en Energie-efficiëntie en hernieuwbare energie glastuinbouw (EG) en Kas
als Energie Bron
De evaluatie van de Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw
(2014-2020) en de subsidieregelingen Energie-efficiëntie Glastuinbouw (EG)
en Marktintroductie Energie-Innovaties (MEI) is op 18 december 2020 met
de Tweede Kamer gedeeld (Kamerstuk 32813 nr. 652). In de evaluatie wordt
geconcludeerd dat belangrijke stappen zijn gezet om de ambities van de
Meerjarenafspraak en het CO2-convenant te realiseren. Het CO2-sector­
systeem werkt op dit moment echter niet optimaal, met name door
vertraagde afhandeling van de verevening en gebrek aan individuele
prikkels voor tuinders om maatregelen te treffen. De MEI en EG regelingen
beogen de toepassing van energiebesparende technieken in de
glastuinbouw te stimuleren. De MEI-regeling richt zich op innovaties en de
EG-regeling op de bredere uitrol van bewezen technieken. Volgens de
evaluatie zijn beide regelingen doeltreffend.
Wet Dieren
In de wet is bepaald dat de wet vijf jaar na inwerkingtreding wordt
geëvalueerd om inzicht te bieden in de doeltreffendheid en de effecten van
de wet in de praktijk. De minister van LNV heeft in november 2020 het
evaluatierapport vergezeld met haar reactie op het rapport aan de Kamer
gestuurd (TK 28286 nr.1139). Belangrijkste conclusies uit de evaluatie zijn:
• Wanneer de Wet in 2021 volledig inwerking is getreden, is er sprake van
een integraal en samenhangend stelsel met overzichtelijke uitvoerings­
regeling.
• Voor sommige diersoorten en diercategorieën worden meer regels
gesteld dan voor andere.
• De open normen in de wet lijken onvoldoende handvatten te geven voor
de handhaving.
De minister van LNV heeft in november 2020 het evaluatierapport vergezeld
met haar reactie op het rapport aan de Kamer gestuurd (TK 28286 nr.1139).
Daarbij heeft de minister onder andere aangegeven dat LNV en de NVWA
een proces hebben opgesteld op lastig handhaafbare open normen nader
in te vullen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

111

Voedingscentrum
In 2019 heeft een evaluatie plaatsgevonden van de taken die het Voedings­
centrum heeft uitgevoerd over de periode van 2013 t/m 2018. Het doel van
de evaluatie was om het achterhalen of het Voedingscentrum de
beschikbare gestelde LNV middelen doeltreffend en doelmatig heeft ingezet
en of het Voedingscentrum de meest geschikte uitvoerder hiervoor is. De
evaluatie geeft hierop een positief antwoord. Daarnaast worden in de
evaluatie nog specifieke aanbevelingen aan LNV en het Voedingscentrum
gedaan. Het evaluatierapport is op 2 juni 2020 naar de Tweede Kamer
gestuurd.
Fonds kleine toepassingen
Het vierde Fonds Kleine Toepassingen is geëvalueerd over 2015 t/m 2019
(Kamerstuk 27858, nr. 523). Uit de evaluatie is gebleken dat de financiële
ondersteuning heeft geleid tot uitbreidingen van toelatingen van gewasbe­
schermingsmiddelen, maar geen bijdrage aan de toelating van biologische
bestrijders. De organisatie – bestuur, toekenningscommissie en secretariaat
– heeft voldoende efficiënt gefunctioneerd. De problematiek van de kleine
toepassingen is echter niet verminderd. Er zijn naast financiële belemme­
ringen ook andere belemmeringen voor kleine toepassingen, zoals het niet
hernieuwen van de goedkeuring van werkzame stoffen op Europees niveau
en verschillen in definities van kleine toepassingen in de verschillende
lidstaten. Een eventueel nieuw fonds moet aansluiten bij de Toekomstvisie
gewasbescherming 2030, de doelgroep van het fonds actief benaderen en
naast de reeds betrokken partijen moeten ook andere partijen worden
betrokken. De conclusies en aanbevelingen worden meegenomen in de
opzet van een nieuw fonds.
Onderzoek kostentoerekening en doelmatigheid NVWA
Bij de aanbieding van de ADR-rapporten (Kamerstuk 33858, nr. 118) is
aangegeven dat deze rapporten nog niet voldoende helderheid gaven op
alle vragen van de Tweede Kamer en de minister van LNV. Op basis hiervan
is er een vervolgonderzoek ingesteld. Op 26 mei 2020 is het rapport `kosten­
toerekening en doelmatigheid NVWA´ aan de Tweede Kamer aangeboden.
De aanbevelingen dragen bij aan het inzichtelijker en transparanter maken
van de kostentoerekening van de NVWA en aan het optimaliseren van het
retributiestelsel. Daarnaastis duidelijk in kaart gebracht welke kosten
doorberekend mogen worden en welke prikkels ingezet kunnen worden om
de efficiënte te verhogen. Tot slot, onderstreept het ook het belang om in
goed dialoog te blijven met het bedrijfsleven. Daartoe is onder voorzitter­
schap van de eigenaar (SG LNV) een strategische NVWA-tafel
vormgegeven. Aan deze tafel zitten deelnemers vanuit zowel de overheid
als het bedrijfsleven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

112

Artikel 12: Natuur en biodiversiteit
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Vindplaats

Jaar van afronding

1. Ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Natuur, biodiversiteit en gebiedsgericht werken

2021

Natuurbeleids- en koraal actieplan Caribisch
Nederland 2020–2030

2025

1b. Ander ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid

Programma natuurlijk ondernemen (waaronder
Subsidieregeling innovatieve projecten
biodiversiteit)

Kamerstuk 33576, nr. 166

2019

Evaluatie Natuurpact/Natuurvisie

Kamerstuk 33576, nr. 200)

2020

Evaluatie collectief stelsel Agrarisch natuur en
landschapsbeheer (ANLb)

20211

Regio Envelop

2023

Beleidsevaluatie Programma aanpak Stikstof (PAS)
en evaluatie Wetstraject PAS

Kamerstuk 2020, nr. Z18692

2020

Evaluatie implementatie exotenverordening

2021

Programma naar een Rijke Waddenzee

2022

Evaluatie faunabeheer

2021

Beheerautoriteit Waddenzee

2023

Impuls natuurherstelmaatregelen

2023

Programma Natuur

*

Bossenstrategie

*

Opkoop rondom Natura 2000-gebieden

20212

Convenant visserij in beschermde gebieden

20213

EU gemeenschappelijk visserijbeleid

2022

Noordzeeakkoord

2023

IBP Vitaal Platteland

2021

Veenweiden

20232

3. Overig onderzoek
Vrijstelling vergoeding bos- en natuurbeheer

In de periode 202320264

Vrijstelling bos- en natuurterreinen box 3

In de periode 20232026
In de periode
2023-2026

Bosbouwvrijstelling
Vrijstelling overdrachtsbelasting natuurgrond

20215

Vrijstelling overdrachtsbelasting Bureau Beheer
Landbouwgronden

20215

Vrijstelling overdrachtsbelasting inrichting landelijk
gebied

20215

Natuurschoonwet
Balans van de Leefomgeving (PBL)

20336
Kamerstuk 31253, nr. 33

2020

Voortgangsrapportage Natuurpact (Jaarlijks)

Kamerstuk 33576, nr. 200

2020 (zesde
voortgangsrapportage)

Natura 2000 Doelendocument

Kamerstuk 33576, nr. 189

2020

1 De voorziene oplevering van de evaluatie is als gevolg van Corona een aantal maanden vertraagd waardoor de oplevering gepland is in maart 2021.
2 Deze evaluatie wordt betrokken bij de Rijksbrede integrale evaluatie van het klimaatbeleid in 2024.
3 Het evaluatierapport wordt met een appreciatie samen met het Toekomstperspectief Garnalenvisserij naar de Tweede Kamer gestuurd.
4 De drie specifieke vrijstellingen overdrachtsbelasting(OVB) maken onderdeel uit van de evaluatie van de overdrachtsbelasting. Deze wordt momenteel door het ministerie
van Financiën uitgevoerd. Deze evaluatie wordt afgerond in 2020.
5 Deze specifieke vrijstelling OVB maakt onderdeel uit van de verkenning overdrachtsbelastingen. Deze verkenning is vertraagd en wordt in 2021 afgerond.
6 De wijzigingen in de natuurschoonwet zijn pas volledig van kracht na de overgangsperiode van 10 jaar en dat is in 2031. De evaluatie vindt 2 jaar later plaats.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

113

Samenvatting afgeronde evaluaties 2020 Artikel 12
Evaluatie Natuurpact/natuurvisie
In het Natuurpact (2013) is de afspraak opgenomen dat Rijk (LNV) en
provincies om de drie jaar de uitvoering van het Natuurpact laten evalueren
door het PBL. De tweede evaluatierapportage kijkt terug naar de resultaten
van het provinciale natuurbeleid in de afgelopen jaren (vanaf 2011). De
centrale vraag van de tweede evaluatie is in hoeverre de provincies met hun
beleidsstrategieën de drie hoofdambities dichterbij hebben gebracht en wat
de provincies hierbij leren. Hoewel de stikstofcrisis geen onderdeel uitmaakt
van de evaluatie is de gewijzigde context wel door het PBL in de evaluatie
betrokken. De tweede evaluatie is in 2020 opgeleverd. PBL concludeert dat
de afronding van het natuurnetwerk in 2027 zonder wijzigingen lastig wordt
aangezien het tempo van de uitbreiding vertraagt. Belangrijke oorzaak is dat
de laatste stukken grond lastig te verwerven zijn. Met betrekking tot de
biodiversiteit is de conclusie dat de herstelmaatregelen tot een significant
positief effect leiden bij natte ecosystemen. Bij droge ecosystemen is er
minder resultaat omdat het effect van de maatregelen nog te kleinschalig
en te versnipperd is. Het lukt de provincies de laatste jaren om meer burgers
en maatschappelijke partijen te betrekken bij natuur. De betrokkenheid is
echter nog vooral kleinschalig. PBL stelt vast dat de veranderende context
(stikstofcrisis, corona) de urgentie voor natuurherstel bevestigt.
Beleidsevaluatie Programma aanpak Stikstof (PAS) en evaluatie Wetstraject
PAS
De kabinetsreactie op het rapport is gegeven in de Kamerbrief van
13 oktober 2020 (Kamerstuk 35334, nr. 133). Belangrijke conclusie in het
rapport is dat het PAS niet effectief is geweest. Het PAS beoogde
economische ontwikkeling samen te laten gaan met het op termijn
realiseren van de doelen voor de Natura 2000-gebieden. De conclusie luidt
dat de daling van de stikstofdepositie als gevolg van ammoniakemissiere­
ductie niet is gerealiseerd, waardoor de instandhoudingsdoelen van de
Natura 2000-gebieden onverminderd onder druk staan. Tegelijkertijd
concluderen de onderzoekers dat het PAS ook goede elementen bevatte.
Onderdelen van het PAS hebben volgens de onderzoekers goed gefunctio­
neerd en kunnen meerwaarde hebben bij het ontwikkelen van nieuw
stikstofbeleid. De minister onderschrijft in de Kamerbrief de conclusies uit
het rapport en neemt de aanbevelingen mee in de uitwerking van de
structurele aanpak van de stikstofproblematiek.
Voortgangsrapportage Natuurpact (Zesde voortgangsrapportage)
Jaarlijks stellen provincies en LNV gezamenlijk een Voortgangsrapportage
Natuur (VRN) op. De VRN 2019 beschrijft de natuurkwaliteit, de realisatie van
het Natuur Netwerk Nederland (NNN) en de belangrijkste ontwikkelingen
van beleid en uitvoering in 2019, en geeft een doorkijk naar 2020. De
jaarlijkse rapportage door de provincies is afgesproken in het Natuurpact
van 2013. Sinds 2018 rapporteren provincies en LNV gezamenlijk. Eind
oktober is de rapportage over 2019 naar de Eerste en Tweede Kamer
verzonden. Provincies geven daarin onder meer de nieuwe cijfers over de
voortgang van verwerving, inrichting en beheer van het NNN. In 2019 is
2.727 ha ingericht en er resteert nu nog een opgave van 38.530 ha. Dit
betekent dat er een versnelling nodig is om de afgesproken 80.000 ha in
2027 te kunnen halen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

114

Natura 2000 Doelendocument
Natura 2000 is opgericht om de achteruitgang van de biodiversiteit in
Europa te stoppen. Via Natura 2000 wordt invulling gegeven aan de
gebiedsbescherming van de Vogel- en Habitatrichtlijn. Het Natura 2000doelendocument beschrijft de gehanteerde systematiek voor de instand­
houdingsdoelen. Deze systematiek is geëvalueerd aan de hand van onder
meer de uitkomsten van de Europese fitnescheck (2015/2016) en de
ervaringen die zijn opgedaan met de instandhoudingsdoelen sinds 2006.
Dit heeft geleid tot een adviesrapport actualisatie Natura 2000 doelen­
systeem dat in 2020 naar de Kamer is gestuurd (Kamerbrief 17 april 2020).
De adviezen uit dit rapport worden opgepakt in de vervolgfasen van de
actualisatie Natura 2000. Hierbij worden ook de bevindingen uit de
onderzoeken Natura 2000 (kamerbrief 13 oktober 2020) betrokken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

115

Bijlage 3: Inhuur externen
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Verslagjaar 2020
Programma- en apparaatskosten
1. Interim-management
2. Organisatie- en Formatieadvies

2.857
476

3. Beleidsadvies

1.443

4. Communicatieadvisering

2.367

Beleidsgevoelig (som 1 t/m 4)

7.142

5. Juridisch Advies

3.327

6. Advisering opdrachtgevers automatisering

13.948

7. Accountancy, financiën en administratieve organisatie

1.525

(Beleids)ondersteunend (som 5 t/m 7)

18.800

8. Uitzendkrachten (formatie & piek)

5.193

Ondersteuning bedrijfsvoering

5.193

Totaal uitgaven inhuur externen

31.136

Het kabinet hanteert, naar aanleiding van de motie Roemer, een norm voor
externe inhuur van 10% van de personeelskosten. Het inhuurpercentage
voor LNV (kerndepartement) komt over 2020 uit op 8,85%. De inhuur van
de NVWA is 9,07% en hiermee blijft de NVWA onder de norm van 10% voor
externe inhuur. Het inhuurpercentage van de totale personeelskosten is 9%.
Inhuur externen buiten raamovereenkomsten
Er zijn geen gevallen bekend waarvan buiten de raamovereenkomsten om
externe krachten zijn ingehuurd boven het voor de organisaties van het rijk
afgesproken maximumuurtarief van € 225 (exclusief BTW).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

116

Bijlage 4: Focusonderwerp 2020, naleving CW 3.1
Inleiding: CW 3.1. als focusonderwerp 2020
In Artikel 3.1. van de Comptabiliteitswet (CW 3.1) is opgenomen dat
voorstellen, voornemens en toezeggingen een toelichting moeten bevatten
waarin wordt ingegaan op:
a. de doelstellingen, de doeltreffendheid en de doelmatigheid die worden
nagestreefd;
b. de beleidsinstrumenten die worden ingezet;
c. de financiële gevolgen voor het Rijk en, waar mogelijk, de financiële
gevolgen voor maatschappelijke sectoren.
Bij voorstellen die tot een substantiële beleidswijziging leiden dient ook
een evaluatieparagraaf opgenomen te worden (aangenomen motie
Weyenberg en Dijkgraaf: Kamerstuk 34 725, nr. 8). Vakministers zijn verant­
woordelijk voor de naleving. Deze elementen behoren terug te komen in
kamerbrieven waarin beleidsvoorstellen met financiële impact worden
toegelicht.
In de verantwoording over 2020 is artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet
(CW3.1) het focusonderwerp. Ten behoeve van dit focusonderwerp is deze
bijlage ingericht.
Tabel 2 Overzichtstabel voorstellen naleving CW 3.1
Focusonderwerp CW3.1

Naam voorstel

Veenplan

Bijlage onderbouwing en evaluatie Veenplan 1e fase

Innovatie op het boerenerf

Bijlage onderbouwing en evaluatie Innovatie op het Boerenerf

Uitvoeringsprogramma toekomstvisie Gewasbescherming 2030

Bijlage onderbouwing en evaluatie Toekomstvisie Gewasbescherming 2030

Gerichte opkoop

Bijlage onderbouwing en evaluatie Gerichte Opkoop

Pilot Natuurbank

Bijlage onderbouwing en evaluatie Pilot natuurbank

Wijziging wet verbod pelsdierhouderij

Bijlage onderbouwing en evaluatie nadeelcompensatie vervroegde beeindiging
van de pelsdierhouderij

Omschakelprogramma

Bijlage onderbouwing en evaluatie van de contouren van het
omschakelprogramma duurzame landbouw

Programma Natuur

Bijlage onderbouwing en evaluatie van het uitvoeringsprogramma natuur

Tijdelijke regeling subsidie dierentuinen

Bijlage onderbouwing en evaluatie tijdelijke regeling subsidie dierentuinen

Pilot bijlage evaluatie en onderbouwing (CW 3.1.)
De Tweede Kamer is via de derde Voortgangsrapportage van de Operatie
Inzicht in Kwaliteit (Kamerstuk 31865, nr. 168)) geïnformeerd over de start
van een rijksbrede pilot waar bij sommige kamerbrieven een aparte bijlage
Evaluatie en onderbouwing meegestuurd dient te worden. De bijlage was
verplicht bij alle Kamerbrieven die voorstellen, voornemens of toezeg­
gingen bevatten voor nieuw of te wijzigen beleid met significante financiele
gevolgen voor de begroting. De pilot is gestart vanuit de Rijksbrede Operatie
Inzicht in Kwaliteit die is vastgelegd in het regeerakkoord. Doel van de
Operatie is om meer inzicht te krijgen in de resultaten van beleid om
vervolgens de maatschappelijke toegevoegde waarde ervan te vergroten.
In deze verplichte bijlagen werd expliciet ingegaan op de verschillende
vereisten van Artikel 3.1. uit de Comptabiliteitswet. Bovenstaande tabel
toont de bijlagen bij Kamerbrieven die LNV aan de Tweede Kamer heeft
verstuurd vanaf de start van de pilot in juni 2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

117

De pilotperiode voor het opstellen van deze separate bijlagen was in de
periode van juni 2020 - februari 2021. Voor de start van deze pilotperiode
gold al de situatie dat departementen zogenaamde bestedingsplannen
indienen bij het Ministerie van Financien om financiële middelen toe te
kunnen voegen aan de departementale begroting. Tot die tijd staan de
middelen op de aanvullende post2. In deze bestedingsplannen zijn de
vereisten uit CW 3.1. ook opgenomen. Daarnaast worden bij LNV en EZK
nieuwe beleidsvoorstellen intern getoetst via een Monitorcommissie. Ook
bij deze commissie komen CW 3.1. vereisten aan bod. De pilot heeft
bijgedragen aan extra aandacht voor het zichtbaar opnemen in Kamer­
stukken van deze vereisten. Immers, door de separate bijlage worden dez
expliciet en losstaand aan de Tweede Kamer verstuurd, daar waar ze voor
de start van de pilot (meestal) onderdeel uitmaakten van de Kamerbrieven
zelf. Daarnaast heeft de pilot eraan bijgedragen dat er in betreffende Kamer­
brieven vaker expliciet wordt ingegaan op de evaluatie van de genoemde
(beleids)voorstellen.
Evaluatie Coronamaatregelen
In de bijlage Overzicht Coronasteunmaatregelen van dit jaarverslag is
zichtbaar welke Corona-maatregelen er in 2020 vanuit de LNV-begroting zijn
gefinancierd. Ondanks de onzekerheden rondom het virus en de benodigde
looptijd van sommige maatregelen, is het van belang is om na te denken
over hoe deze maatregelen geëvalueerd gaan worden en welke voorberei­
dingen we daar nu al voor kunnen treffen. Hieronder per maatregel een
korte toelichting:
Borgstelling MKB-Landbouw: Deze coronamodule zal geëvalueerd worden
als ook de reguliere BL geëvalueerd gaat worden (integrale evaluatie). De
reguliere BL-evaluatie staat voor 2024 ingepland. Tegen die tijd zullen ook
de daadwerkelijke effecten van de corona garantstelling beter in beeld
gebracht kunnen worden.
Regeling tegemoetkoming dierentuinen: De regeling zal na de zomer van
2021 worden geëvalueerd. Direct bij de opzet van de regeling wordt een
monitoringschema opgesteld waar zowel kwantitatieve als kwalitatieve
indicatoren meegenomen worden. (Zie ook Kamerstuk 35420, nr. 229).
Regeling tegemoetkoming land- en tuinbouwondernemers: Deze regeling
zal in 2022 worden geëvalueerd, waarbij de eerste voorbereidingen hiertoe
al in 2021 zullen starten.
Wijziging wet verbod pelsdierhouderij/nadeelcompensatie: Het is denkbaar
dat de wet deel zal uitmaken van een bredere evaluatie van maatregelen
getroffen door de rijksoverheid naar aanleiding van de Covid-19 crisis. LNV
zal mede gelet op rijksbrede afspraken over evaluatie van maatregelen na
aanleiding van de Corona-uitbraak bezien welke evaluatie passend is.
Daarnaast wordt overwogen een procesevaluatie uit te voeren. Deze
evaluatie kan dan vooral ingestoken worden om leerpunten te verzamelen.
Deze evaluatie moet nog nader vormgegeven worden. (Zie ook Kamerstuk
35633, nr. 6).

2

De Aanvullende Post is in de rijksbegroting een apart begrotingshoofdstuk naast de departe­
mentale begrotingen, waarop tijdelijk middelen gereserveerd staan die op een later moment
worden overgeboekt naar andere begrotingshoofdstukken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

118

Nertsenhouderijen: ruimingskosten: De algemene Rekenkamer doet in het
‘Verantwoordingsonderzoek 2020 Begrotingshoofdstuk XIV LNV en F
Diergezondheidsfonds Onderdeel Coronamaatregelen’ onderzoek naar de
bestrijding van SARS-CoV-2 op besmette nertsenhouderijen. Daarbij zullen
zij onderzoek doen naar de gronden waarop de ruimingen van besmette
nertsenhouderijen hebben plaatsgevonden en de kosten die gemaakt zijn
voor deze ruimingen. Hierbij wordt gekeken naar waar de dekking van die
kosten op gebaseerd is en welke voorwaarden er aan de ruimingen zijn
verbonden. Ook de Audit Dienst Rijk heeft een onderzoek uitgevoerd. De
ADR heeft in dit geval gekeken naar de juistheid, volledigheid en rechtma­
tigheid van de uitgaven als onderdeel van de reguliere controles bij het
jaarwerk.
Evaluatie zoönosestructuur / bestrijding SARS-CoV-2 in de nertsenhouderij
Naar verwachting wordt in het tweede kwartaal van 2021 een opdracht
gegeven aan een externe partij om de crisisbestrijding van SARS-CoV-2 in
de nertsenhouderij, en het gebruik van de zoönosestructuur daarin te
evalueren.
Bijlage 5: Verantwoording EU-middelen in gedeeld beheer: Europees Fonds
voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV)
Op basis van de informatie uit de verklaringen en rapporten van de manage­
mentautoriteit, certificeringsautoriteit en auditautoriteit en alle overige
informatie en met inachtneming van hetgeen na punt 3 vermeld wordt,
wordt geconstateerd dat inzake het EFMZV over de periode 1 juli 2019 tot
en met 30 juni 2020:
1. de door Nederland opgezette systemen en daarin vervatte maatregelen
voor het beheer en de controle van de gelden naar behoren hebben
gefunctioneerd;
2. de jaarrekening van de Certificeringsautoriteit, in de context van boven­
genoemde informatie volledig, nauwkeurig en waarachtig is;
3. de uitgaven die ter vergoeding bij de Europese Commissie zijn ingediend
(per saldo (€ 5.926.726,45), aandeel overheidsuitgaven € 3.999.917,02,
aandeel EFMZV € 3.067.537,47) in alle materiële opzichten wettig en
regelmatig zijn.
Bovenstaande constateringen en eventuele punten van voorbehoud zijn
beperkt tot zaken van materieel belang en vloeien direct voort uit audits en
laten onverlet inherente interpretatie van Europese regelgeving. De
bekende onderzoeken en/of correctievoorstellen in verband met de
goedkeuring van de ingediende rekeningen door de Europese Commissie
zijn opgenomen in de toelichting.
Verklaring Certificeringsautoriteit
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland heeft, in de functie van Certi­
ficeringsautoriteit, verklaard dat de jaarrekening volledig, nauwkeurig en
waarachtig is, dat de in de jaarrekening opgenomen uitgaven in overeen­
stemming zijn met het toepasselijke recht en zijn gedaan voor concrete
acties die zijn geselecteerd aan de hand van de voor het operationeel
programma geldende criteria en dat de bepalingen van de fondsspecifieke
verordeningen in acht zijn genomen.
Rapportages Auditautoriteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

119

De Auditdienst Rijk heeft, in de functie van Auditautoriteit, geoordeeld dat
het toegepaste beheers- en controlesysteem naar behoren functioneert,de
jaarrekening een getrouw beeld geeft, en de uitgaven in de jaarrekening
wettig en regelmatig zijn. Tevens worden de beweringen in de beheersver­
klaring van de managementautoriteit door de uitgevoerde auditwerkzaam­
heden niet in twijfel worden getrokken.
Beheersverklaring Managementautoriteit
De Managementautoriteit EFMZV heeft verklaard dat de informatie in de
jaarrekening 2020 naar behoren wordt weergegeven. Dit betekent dat de
uitgaven die in de jaarrekening zijn opgenomen, zijn gebruikt voor het
beoogde doel, zoals gedefinieerd in onderhevige verordening en overeen­
komstig zijn met het beginsel van goed financieel beheer en het beheersen controlesysteem de nodige garanties biedt met betrekking tot de
wettigheid en regelmatigheid van de onderliggende verrichtingen, in
overeenstemming met het toepasselijke recht.
Bekende lopende onderzoeken en/of correctievoorstellen (Europese
Commissie, Europese Rekenkamer en OLAF)
De Europese Commissie bepaalt uiteindelijk de EU-conformiteit van de
nationale implementatie en uitvoering van EU-regelgeving. De Europese
Commissie kan financiële correcties opleggen als zij concludeert dat EUregelgeving niet op de juiste wijze door de lidstaat is geïnterpreteerd en/of
uitgevoerd. Het antifraude-DG van de Europese Commissie (OLAF) kan
onderzoeken starten naar onregelmatigheden, waaronder vermoedens van
fraude met EU-subsidies. Inzake het programma ''Duurzaam vissen voor
de markt" 2014 ‒ 2020, is over de periode van 1 juli 2019 tot en met 30 juni
2020 geen sprake van lopende onderzoeken en/of correctievoorstellen.
Gemeenschappelijk Visserij Beleid (GVB) en EFMZV 2014-2020
Het GVB is in de eerste plaats gericht op de ontwikkeling van een verant­
woorde visserijketen waarmee een evenwichtige en duurzame exploitatie
van de visstand wordt bevorderd. Hiertoe zijn in EU-verband regels
opgesteld, zoals beperkingen voor bepaalde visserijmethoden. Tevens zijn
afspraken gemaakt ter bevordering van de stabiliteit van de vismarkt.
Hoofddoel van het EFMZV is het bijdragen aan de verwezenlijking van de
doelstellingen van het hervormde GVB, dat wil zeggen aan de verdere
verduurzaming en versterking van de concurrentiekracht van de visserij en
aquacultuur. Het EFMZV biedt de sector kansen om initiatieven voor meer
duurzaamheid, kostprijsverlaging en kwaliteitsverbetering te ontwikkelen
en deze te implementeren. Het fonds zal eveneens worden ingezet om
uitdagingen op te pakken en oplossingen aan te dragen voor de invoering
van de aanlandplicht.
Het EFMZV-instrumentarium, zoals opgenomen in het in februari 2015
goedgekeurde Operationeel Programma, is gericht op 3 hoofdthema’s:
1. Invoering van de aanlandplicht;
2. Verdere verduurzaming van de visserij- en aquacultuur;
3. Verbetering van de rendementen in de visserij- en aquacultuurketen.
In 2020 zijn in uitvoering van het Operationeel Programma de navolgende
maatregelen opengesteld voor de visserijsector:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

120

Jonge vissers 2020
De maatregelen jonge vissers (budget € 350.000) en productie- en afzetpro­
gramma’s voor producentenorganisaties (budget € 44.250) zijn jaarlijks
terugkerende openstellingen en zijn ook in 2018 en 2019 opengesteld. De
maatregel jonge vissers is bedoeld voor jonge vissers om nieuwe
economische activiteiten op te starten. Vissers jonger dan 40 jaar kunnen
een subsidie ontvangen als zij voor het eerst een vissersvaartuig willen
aanschaffen. De maatregel productie- en afzetprogramma’s is bedoeld voor
het ondersteunen van producentenorganisaties bij het realiseren van de
doelstellingen van de gemeenschappelijke marktordening voor visserij- en
aquacultuurproducten.
Samenwerkingsprojecten wetenschap en visserij
De maatregel samenwerkingsprojecten wetenschap en visserij is in 2020
opengesteld met een budget van € 4 mln. Het doel van deze maatregel is
om vissers te helpen kennis op te doen die zij kunnen gebruiken voor het
verduurzamen van hun bedrijfsvoering. Deze maatregel is gericht op het
opzetten van netwerken, partnerschapovereenkomsten of verenigingen
(kennissystemen) tussen wetenschappers en vissers of visserijorganisaties
en op het verrichten van activiteiten daarbinnen, zoals kennisontwikkeling
en kennisdeling. Vissers of visserijorganisaties kunnen binnen het kennis­
systeem aan elkaar en aan de onafhankelijke wetenschappelijke organisatie
de vragen stellen die zij hebben met betrekking tot de maatschappelijke
uitdagingen, waar de sector voor staat.
Afzetbevorderingsprojecten voor visserij en aquacultuur
De maatregel afzetbevorderingsprojecten voor visserij en aquacultuur
(budget € 4,3 mln.) is gericht op producenten- en brancheorganisatie of
deelnemers in een samenwerkingsverband. Zij kunnen financiële onder­
steuning krijgen bij het vinden van nieuwe afzetmarkten of het verbeteren
van de kwaliteit en de toegevoegde waarde van visserij- en aquacultuur­
producten. Het budget voor deze maatregel in 2020 bedraagt € 4,3 mln.
COVID-19 stilligregeling
De subsidiemodule ‘Tijdelijk stopzetten van visserijactiviteiten als gevolg
van COVID-19’ (budget € 9 mln.) is opengesteld om tegemoet te komen aan
de gevolgen van de COVID-19 maatregelen. De subsidiemodule is gericht
op het geven van financiële steun indien de bemanning van een vissers­
vaartuig gedurende een volledige week ononderbroken de visserijactivi­
teiten opzegt tijdens de subsidiabiliteitsperiode.
Covid-19 aquacultuur
Deze subsidiemodule betreft een regeling voor de tijdelijke vermindering
van productie of verkoop van aquacultuurproducten als gevolg van de
COVID-19 maatregelen (budget € 1,5 mln.) De regeling is uitsluitend bedoeld
voor aquacultuurproductiebedrijven die vis kweken op land, bestemd voor
menselijke consumptie. De subsidie wordt verstrekt voor de verminderde
productie en verkoop van aquacultuurdieren in de periode 16 maart tot
15 juni 2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

121

Naast de reeds in uitvoering zijnde overheidsopdrachten is in 2020 vanuit
het EFMZV € 2.4 mln. vastgelegd voor de uitvoering van een aantal nieuwe
overheidsopdrachten, waaronder Self-sampling garnalenvisserij enkele ICT
projecten voor de uitvoering van visserijregelingen.
Financieel overzicht
De toenmalig Minister van EZ heeft voor de uitvoering van het GVB een
Operationeel programma vastgesteld voor de periode 2014-2020. De
verdeling van de kosten van dit programma tussen overheid en begun­
stigden bedraagt in de meeste gevallen 50/50. Van het overheidsdeel komt
gemiddeld 75% uit het EFMZV, de resterende 25% is nationale cofinanciering.
De voor Nederland beschikbare EU-budgetten voor het EFMZV (2014-2020)
zijn (x € 1 mln.):
Voor Nederland beschikbare EU-budgetten EFMZV 2014 ‒ 2020 (bedragen x 1 mln.)
Kalenderjaar

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

totaal

EFMZV middelen

13,9

14,1

14,2

14,5

14,8

14,9

15,1

101,5

Tot en met 2020 is er een bedrag van circa € 39,1 mln uitgegeven. In deze
periode is circa € 27,7 mln. aan EFMZV middelen bij de Europese Commissie
gedeclareerd. De Rijksmiddelen waarvoor nog geen uitgaven zijn gedaan,
blijven gereserveerd voor de nationale cofinanciering van het EFMZV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

122

Bijlage 6: Verantwoording EU-middelen in gedeeld beheer: Europese
Landbouwfondsen
Europese Landbouwfondsen
Op basis van de ter beschikking staande informatie en met inachtneming
van hetgeen na punt 3 vermeld wordt, wordt geconstateerd dat inzake
het Europees Landbouwgarantiefonds (ELGF) en het Europees Landbouw­
fonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO) over het begrotingsjaar 2020:
1. de door Nederland opgezette systemen en daarin vervatte maatregelen
voor het beheer en de controle van de gelden naar behoren hebben
gefunctioneerd;
2. de verantwoording in de context van bovengenoemde informatie
volledig, nauwkeurig en waarachtig is;
3. de uitgaven die ter vergoeding bij de Europese Commissie zijn ingediend
ter hoogte van €815.318.118,70 (ELGF €685.966.710,88, ELFPO
€129.351.407,82) in alle materiële opzichten wettig en regelmatig zijn.
Toelichting
Verklaring betaalorgaan
Het betaalorgaan Rijksdienst voor Ondernemend Nederland heeft, bij de
over het begrotingsjaar 16 oktober 2019 tot en met 15 oktober 2020 bij de
Europese Commissie ingediende rekeningen, verklaard dat deze een
waarheidsgetrouw, volledig en nauwkeurig beeld geven en dat de beheersen controlesystemen een redelijke zekerheid bieden dat de onderliggende
transacties wettig en regelmatig zijn.
Rapportage certificerende instantie
De ADR heeft, in de functie van certificerende instantie, geoordeeld dat;
• de bij de Europese Commissie ingediende rekeningen voor het begro­
tingsjaar 16 oktober 2019 tot en met 15 oktober 2020 in elk materieel
opzicht een waarheidsgetrouw, volledig en nauwkeurig beeld geven van
de aan het ELGF en ELFPO in rekening gebrachte totale netto-uitgaven,
• uit de vaststelling of het betaalorgaan aan de accreditatiecriteria voldoet,
blijkt dat de interne controleprocedures van het betaalorgaan naar
behoren hebben gefunctioneerd voor het ELGF en ELFPO,
• de uitgaven die ter vergoeding bij de Europese Commissie zijn ingediend
in het kader van het ELGF en ELFPO, in alle materiële opzichten wettig
en regelmatig zijn.
Tevens is op basis van ons onderzoek niets onder onze aandacht
gekomen op grond waarvan twijfel is gerezen over de beweringen in
de beheersverklaring.
Voor wat betreft ELFPO benadrukt de ADR een onzekerheid met betrekking
tot de in de pilot GLB gehanteerde Vereenvoudigde KostenOpties (VKO’s).
De ADR kan niet aangeven of er sprake is van een «eerlijke, billijke en
controleerbare» berekeningsmethode. Er is voor de ADR sprake van een
onvermogen om voldoende passend auditbewijs te vergaren inzake de in
de pilot GLB gehanteerde VKO’s. RVO heeft op verzoek van de ADR middels
een integrale analyse het totale bedrag gerelateerd aan de VKO’s in alle
betalingen van de pilots GLB in FY 2020 in kaart gebracht. Het totaal
onzekere bedrag met betrekking tot VKO’s pilot GLB in 2020 is € 1.512.135.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

123

Bekende lopende onderzoeken en/of correctievoorstellen door de Europese
Commissie, Europese Rekenkamer en OLAF
De Europese Commissie bepaalt uiteindelijk de EU-conformiteit van de
nationale implementatie en uitvoering van EU-regelgeving. De Europese
Commissie kan financiële correcties opleggen als zij concludeert dat EUregelgeving niet op de juiste wijze door de lidstaat is geïnterpreteerd en/of
uitgevoerd. Het antifraude-DG van de Europese Commissie (OLAF) kan
onderzoeken starten naar vermoedens van onregelmatigheden, waaronder
vermoeden van fraude met EU-subsidies.
Voor ELGF loopt er een onderzoek naar de grondgebonden subsidies en
de Graasdierpremie: in drie tranches heeft de Europese Commissie in 2020
een conformiteitsaudit verricht naar de Graasdierpremie en de grondge­
bonden subsidies. Deze audit voltrok zich, vanwege de beperkingen van
de COVID pandemie, geheel digitaal en was een vervolgaudit op een
eerdere, in 2017, uitgevoerde audit. Eind 2020 zijn de bevindingen voor de
grondgebonden subsidies ontvangen (graasdierpremie volgt nog). De
voorlopige conclusie van de Europese Commissie is dat Nederland bij de
uitvoering van de grondgebonden regelingen ELGF niet geheel voldoet aan
7 essentiële controles (key controls). Hierbij stelt de Europese Commissie,
conform het geldende richtsnoer, een forfaitaire correctie voor van 10%. Er
volgt nu een traject van hoor- en wederhoor en er is een bilateraal gepland
op 15 juni 2021.
GLB Pijler 1: Europees Landbouwgarantiefonds (ELGF)
De ontvangen EU-steun voor het GLB pijler 1 bedraagt in 2020 € 685 mln.
voor directe inkomenssteun en markt- en prijsmaatregelen. De steun voor
markt- en prijsmaatregelen fluctueert afhankelijk van de marktomstandig­
heden. De uitvoering van het GLB is aan stringente Europese voorwaarden
gebonden die met name de rechtmatigheid van de uitvoering moeten
waarborgen.
De maatregelen binnen Pijler 1 van het Gemeenschappelijk landbouwbeleid
zijn als volgt onderverdeeld:
Basisbetalingsregeling
In 2020 zijn de betalingen gedaan op aanvragen ingediend in 2019, het vijfde
jaar in de huidige GLB-periode. Voor de basisbetaling is € 456 mln. gedecla­
reerd bij de Europese Commissie.
Betaling voor vergroening
Landbouwers die gebruik maken van de basisbetalingsregeling zijn
verplicht om vergroeningsmaatregelen toe te passen op hun bedrijf. Voor
de vergroeningsbetalingen is 30% van het budget voor directe betalingen
bestemd. In 2020 is € 193 mln. voor vergroeningsbetalingen gedeclareerd
bij de Europese Commissie.
Aanvullende betaling voor jonge boeren
Voor de zogenaamde ‘top-up’ betaling voor jonge boeren is 2% van het
budget voor directe betalingen beschikbaar. In 2020 is bij de Europese
Commissie € 12 mln. gedeclareerd voor de ‘top-up’ betaling voor jonge
boeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

124

Graasdierpremie
In 2020 werd € 1 mln. voor steun aan graasdieren (runderen en schapen)
gedeclareerd bij de Europese Commissie.
Teruggave financiële discipline
Op alle directe betalingen wordt een korting toegepast ten behoeve van
de crisisreserve van de Europese Commissie. Indien de crisisreserve niet
(volledig) wordt benut vindt teruggave plaats aan de landbouwers. In 2020
werd € 8,4 mln. terugbetaald aan landbouwers.
Markt- en prijsbeleid
Het markt- en prijsbeleid is afgebouwd met als doel de landbouw marktge­
richter te maken. Bij het markt- en prijsbeleid zijn er aan de ene kant uitgaven
voor reguliere programma’s en aan de andere kant uitgaven in verband met
slechte marktsituaties.
In 2020 bestond de reguliere steun uit operationele programma’s groente
en fruit van € 16 mln. Voor afzetbevordering is € 6,7 mln. uitgegeven. Het
betrof hier uitgaven in het kader van schoolfruit, schoolmelk, bijbehorende
promotieprogramma’s en verschillende opslag interventies.
GLB Pijler 2: Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling
(ELFPO)
Op 13 februari 2015 heeft de Europese Commissie het Nederlandse POP3
goedgekeurd. De programmaperiode van POP3 (2014-2020) is niet
geëindigd op 31 december 2020, maar verlengd met twee jaar (2021-2022).
Het programma wordt in de extra twee transitiejaren POP3+ genoemd en
kent een beleidsarm karakter. Wel wordt een focus aangebracht op beleids­
doelen rond klimaat, biodiversiteit/bodem en kringlooplandbouw. Het
budget voor POP3+ wordt in 2021-2022 financieel aangevuld met middelen
uit het economisch herstelfonds (€ 52,4 mln., waarvan €15,5 in 2021 en €36,9
in 2022). In 2020 zijn de voorbereidingen voor de programmering van deze
middelen in gang gezet.
Conform het akkoord tussen Rijk en provincies zijn de provincies verant­
woordelijk voor het overgrote deel van het plattelandsontwikkelingspro­
gramma (POP3). De provincies leveren het grootste deel van de benodigde
nationale cofinanciering van de Europese ELFPO-middelen, aangevuld met
contrafinanciering door de waterschappen (verbetering waterkwaliteit).
In overleg met de provincies is besloten POP3 concreet te richten op de
volgende thema’s:
1) Versterken van innovatie, verduurzaming en concurrentiekracht;
2) Jonge boeren;
3) Natuur en landschap (zoals afgesproken in het Natuurpact);
4) Verbetering van de waterkwaliteit;
5) LEADER (inclusief projecten onder het programma Duurzaam Door).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

125

Met ingang van 2016 zijn in het POP3 de volgende wijzigingen doorgevoerd:
• In verband met de convergentie naar een gelijke hectarepremie in 2019
is besloten tot een herschikking van de beschikbare middelen van GLBpijler 1. Hiervan wordt € 11,5 mln. per jaar voor de periode 2017-2021
(totaal €57,5 mln.) overgeheveld naar GLB-pijler 2 ten behoeve van
enkele knelsectoren die te maken hebben met een substantiële vermin­
dering van directe betalingen (zonder nationale cofinanciering) uit GLBpijler 1. Voor de aardappelzetmeelsector (totaal € 5 mln. van de € 57,5
mln.) worden maatregelen uitgevoerd door de provincies Groningen en
Drenthe.
• Daarnaast wordt extra geld aangewend voor watermaatregelen. Voor
de periode 2016 ‒ 2020 wordt hier jaarlijks € 20 mln. aan besteed (totaal
€ 100 mln.). Het gaat hier om EU-middelen waarvoor geen nationale
cofinanciering vereist is (100% EU-bijdrage). Wel zijn er met de water­
schappen afspraken gemaakt dat de (EU) beschikbare watermiddelen
met een zelfde bedrag van € 20. mln (contrafinanciering) worden
opgehoogd (totaal € 100 mln.).
• Een andere aanpassing betreft de overgang naar een stelsel van
collectief agrarisch natuurbeheer met ingang van 2016 (Kamerstuk,
33 576, nr. 3).
• Vervolgens is in juli 2017 de voorgenomen overheveling van pijler 1 (€ 30
mln. per jaar voor de jaren 2019 en 2020) aan de Europese Commissie
gemeld. Voor de Brede Weersverzekering wordt vanaf 2019 € 10 mln. per
jaar ingezet. Hiermee kunnen voor de jaren 2019 en 2020 in totaal 1.000
tot 1.200 meer deelnemers worden geaccommodeerd (bijna een verdub­
beling van het huidige aantal). Voor de jaren 2019 en 2020 wordt € 20
mln. per jaar voor agrarisch natuurbeheer ingezet om de belangrijkste
stappen te zetten om scenario 2 uit de toekomstscenario’s weide- en
akkervogelbeheer te realiseren (zie Kamerstuk 33 576, nr. 97). De EC heeft
de voorstellen in 2018 goedgekeurd.
• In 2020 is in totaal € 61,5 mln beschikbaar gekomen ten behoeve van
het jaar 2020 als gevolg van een overheveling van GLB pijler 1 naar GLB
pijler 2 in 2019. Dit bedrag bestaat uit € 20 mln voor watermaatregelen
(Deltaplan Agrarisch Waterbeheer), € 20 miljoen voor Agrarisch Natuuren Landschapsbeheer, € 10 miljoen voor de Brede Weersverzekering en
€ 11,5 mln. voor de zogenaamde knelsectoren (Kamerstuk 28 625,
nr.281).
Onderstaand volgt een overzicht van de bedragen die gemiddeld per jaar
voor het Plattelandsontwikkelingsprogramma 2014 ‒ 2020 (POP3)
beschikbaar zijn, na toevoeging van bovenstaande middelen (bedragen x
€ 1 mln):
Tabel 3
Kalenderjaar

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020 totaal

Bijdrage EU

87

87

118,5

118,4

118,3

148,1

148,1

825,3

Bijdrage andere overheden

87

83,6

103,5

103,6

103,3

103

103

687

5,5

5,5

5,5

5,5

5,5

5,5

33

Bijdrage Rijk

Bijdrage andere overheden en bijdrage Rijk zijn niet gestegen omdat de
toegevoegde GLB pijler 1 middelen 100% financiering vanuit de EU
betreffen.
Het LNV aandeel bedraagt circa € 5,5 mln. per jaar en deze uitgaven worden
verantwoord in het jaarverslag van LNV (artikel 6). Het Rijksaandeel heeft
betrekking op de regeling brede weersverzekering. Vanaf 2016 is het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

126

Ministerie eveneens verantwoordelijk voor de uitvoering van de regelingen
voor de kalversector, aardappelzetmeelsector en vleesveesector. Deze
regelingen worden alleen via de EU gefinancierd, de hiervoor benodigde
middelen zijn vanuit GLB pijler 1 overgeheveld naar pijler 2.
Onder POP3 is een ruimer bestedingsregime van kracht. Per jaartranche
dient het geld binnen 4 jaar te zijn uitgegeven (N+3).
De realisatie tot en met 2020 ziet er als volgt uit (bedragen x € 1 mln.).
Tabel 4
Realisatie
totaal
2020 2014-2020

Kalenderjaar

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Bijdrage EU

0

33

41

60

78

93

147

Bijdrage provincies

0

10

18

25

38

38

53

182

Bijdrage Rijk

0

4

4,6

5,6

5,3

2,4

0

21,9

452

Bijlage 7: Rapportage Burgercorrespondentie 2020
1 Inleiding
Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) rapporteert
hierbij over de correspondentie van het kerndepartement, de Nederlandse
Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) en Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland3 (RVO.nl) met burgers voor het kalenderjaar 2020.
Onder de term "burgerbrief' wordt volgens de definitie van de Nationale
ombudsman verstaan: elk schriftelijk stuk dat een overheidsinstantie van
een burger ontvangt. Het medium (brief, fax of e-mail) maakt daarbij niet
uit. Ook het begrip burger is breed. Hieronder worden niet alleen individuele
burgers begrepen, maar ook groepen en organisaties.
Specifiek betreft het bezwaarschriften, klaagschriften, Wob-verzoeken en
overige brieven & e-mails. Deze laatsten voor zover zij worden afgehandeld
door het kerndepartement. Ook via Rijksoverheid.nl (verzorgd door het
Ministerie van Algemene Zaken) zijn er vele contacten met burgers over
de LNV-beleidsterreinen.
2 Aantallen
Categorie
2019

2020

a. Bezwaarschriften (als bedoeld in de AwB)

5819

4455

b. Klaagschriften

256

187

c. Overige brieven en e-mails

2186

2200

d. Wob-verzoeken

480

432

A. Bewaarschriften
Het kerndepartement, RVO.nl en NVWA ontvingen in 2020 de volgende
aantallen bezwaarschriften:
Bezwaarschriften
Aantal bezwaarschriften Afgehandeld binnen verdaagde (wettelijke)
termijn

3

Dit betreft alleen de aantallen die betrekking hebben op LNV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

127

2020

2019

2020

Kerndepartement LNV 22

2019

10

88%

83%

RVO.nl

3770

2778

65,2%

76%

NVWA

2027

1667

47%

36%*

B. Klaagschriften
Het kerndepartement, RVO.nl en NVWA ontvingen in 2020 de volgende
aantallen klaagschriften:
Klaagschriften
Aantal klaagschriften Afgehandeld binnen de (verdaagde) wettelijke
termijn
2020

2019

2020

Kerndepartement LNV 10

2019

3

70%

100%

RVO.nl

791

51

95%

79%

NVWA

167

133

40%

73%

1 Bij verschillende regelingen zijn er in 2019 minder schriftelijke klachten ontvangen dan de jaren ervoor.

C. Overige brieven en e-mails
Het kerndepartement, RVO.nl en NVWA ontvingen in 2020 de volgende
aantallen overige brieven en e-mails:
Overige brieven en e-mails

Kerndepartement LNV

Aantal ‘overige brieven’ en e-mails

Tijdig afgehandeld

2019

2020

2019

2020

2186

2200

80%

82%

RVO en NVWA ontvangen als uitvoerende en handhavende dienst elke dag
vele berichten, zowel schriftelijk als telefonisch, van zowel burgers als
bedrijven. Van al deze binnengekomen berichten worden de eerstelijns
zaken, dit zijn o.a. de mails en brieven die via de klantcontactcentra
binnenkomen, geregistreerd.
RVO ontving in 2020 ruim 80.000 mails en brieven, een kleine 22.000 hiervan
betrof LNV-onderwerpen. De NVWA ontving in 2020 14.901
burgermeldingen. Dit zijn meldingen van burgers en bedrijven die op het
toezichtgebied van de NVWA liggen. Deze meldingen komen zowel schrif­
telijke binnen, als telefonisch.
Ook heeft de NVWA 13.067 schriftelijke vragen en overige berichten bij het
Klantcontactcentrum geregistreerd. De monitoring op de doorlooptijden
van de vragen en overige berichten is niet te beantwoorden, aangezien de
afhandeling in veel gevallen buiten de systemen van het Klantcontact­
centrum plaatsvinden en daardoor niet eenduidig te rapporteren zijn.
C. Wob-verzoeken
Het kerndepartement, RVO.nl en NVWA ontvingen in 2020 de volgende
aantallen Wob-verzoeken:
Wob-verzoeken
Aantal Wobverzoeken
2019

2020

Afgehandeld binnen de (verdaagde) Ingebrekestellingen
wettelijke termijn
2019

2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

2019

2020

128

Kerndepartement
LNV

59

64

79%

36%

11

4

RVO.nl

162

141

93%

60%

11

6

NVWA

259

227

32%

32%

37

36%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

129

Helaas is het aandeel afhandeling binnen de termijnen lager dan in 2019.
Vanwege de corona-crisis kregen belanghebbenden langer de tijd om te
reageren op Wob-verzoeken. Dit had als consequentie dat hierdoor minder
tijd was om zaken binnen de termijnen af te handelen. O.a milieuzaken,
waarbij de termijn niet kan worden opgeschort, zijn hierdoor vaak niet
binnen de wettelijk termijn afgehandeld.
Daarbij komt dat de Wob-verzoeken nog steeds in omvang en complexiteit
toenemen. De verzoeken kunnen zien op vele duizenden documenten en
kennen vaak vele derde belanghebbenden op wiens gegevens de Wobverzoeken betrekking hebben. In 2019 speelde een aantal grote thema’s,
zoals stikstof en COVID, met een aantal zeer grote verzoeken.
Om de tijdigheid te verbeteren worden maatregelen genomen. Zo wordt
bijvoorbeeld bij de NVWA extra capaciteit aangetrokken en wordt ingezet
op concentratie van juridische expertise en stroomlijning van het Wobproces op het kerndepartement.
Lijst van afkortingen
ACM

Autoriteit Consument en Markt

AI

Aviaire Influenza

ANLb

Agrarisch natuur en landschapsbeheer

ATCM

Antarctic Treaty Consultative Meeting

AVP

Afrikaanse Varkenspest

Awb

Algemene wet bestuursrecht

BES

Bonaire, Sint Eustatius, Saba

BL

Borgstelling MKB Landbouwkredieten

BNP

Bruto Nationaal Product

BSE

Bovine Spongiforum Encephalopathy

BT

Blauwtong

BZK

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

CBD

Convention on Biological Diversity

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

CCAMLR

Convention for the Conservation of Antarctic Marine Living Resources

CCD

Centrale Commissie Dierproeven

CITES

Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Flora and Fauna

COKZ

Centraal Orgaan voor Kwaliteitsaangelegenheden in de Zuivel

Ctgb

College toelating gewasbeschermingsmiddelen en biociden

DG

Directoraat-Generaal

DGF

Diergezondheidsfonds

DICTU

Dienst ICT Uitvoering

EC

Europese Commissie

EFMZV

Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij

EG

Energie-efficiëntie glastuinbouw (voorheen EHG)

EHG

Energie-efficiëntie en hernieuwbare energie glastuinbouw

EHS

Ecologische Hoofdstructuur

ELFPO

Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling

ELGF

Europees Landbouwgarantiefonds

ESTEC

European Space Research and Technology Centre

EU

Europese Unie

EZK

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

FAO

Food and Agriculture Organization of the United Nations

FLEGT

Forest Law Enforcement, Governance and Trade

GD

Gezondheidsdienst voor Dieren

GKN

Groen Kennisnet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

130

GL

Garantieregeling Landbouw

GLB

Gemeenschappelijk Landbouwbeleid

GMI

Garantstelling Marktintroductie Innovaties

GMO

Gemeenschappelijke Marktordening

GVB

Gemeenschappelijk Visserijbeleid

Gwwd

Gezondheids- en welzijnswet voor dieren

HACCP

Hazard Analysis and Critical Control Points

HBO

Hoger Beroeps Onderwijs

HCU

High Containment Unit

HGIS

Homogene Groep Internationale Samenwerking

IBG

Inbeslaggenomen goederen

ICT

Informatie- en communicatietechnologie

IenW

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

ILG

Investeringsbudget Landelijk Gebied

IUC

Inkoop Uitvoering Centrum

IUCN

International Union for Conservation of Nature and Natural Resources

JPI

Joint Programming Initiatives

KCB

Kwaliteits-Controle-Bureau

KDS

Kwaliteitskeuring Dierlijke Sector

KRM

Kaderrichtlijn Mariene Strategie

KVP

Klassieke Varkenspest

LAN

Landbouwraden Netwerk

LEI

Landbouw-Economisch Instituut

LICG

Landelijk informatiecentrum gezelschapdieren

LID

Landelijke inspectiedienst dierenbescherming

LNV

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

MBO

Middelbaar beroepsonderwijs

MEI

Marktintroductie energie-innovaties

MFK

Meerjarig Financieel Kader

MKB

Midden- en Kleinbedrijf

MKZ

Mond-en-klauwzeer

MVO

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

MZS

Minister voor Medische Zorg en Sport

NCD

Newcastle Disease

NDFF

Nationale Databank Flora en Fauna

NEM

Netwerk Ecologische Monitoring

NGO

Niet-gouvernementele organisatie

NIPO

Nederlands Instituut voor Publieke Opinie

NOF

Programma Natuuroffensief

NPPL

Nationale Proeftuin Precisielandbouw

NVWA

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

NWO

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

OBN

Ontwikkeling en Beheer Natuurkwaliteit

OCR

Official Controls Regulation

OCW

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

OIE

Office international des Épizooties

OM

Openbaar Ministerie

OVB

Overdrachtsbelasting

PAS

Programma Aanpak Stikstof

PBL

Planbureau voor de Leefomgeving

PBO

Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie

PIA

Programma Internationale Agroketens

POP

Plattelandsontwikkelingsprogramma

RIVM

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

RVO.nl

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

131

RWS

Rijkswaterstaat

RWT

Rechtspersonen met een Wettelijke taak

S.T./S.E.

Salmonella Typhimurium/Salmonella Enteritidis

SDa

Stichting Diergeneesmiddelen Autoriteit

SDG

Sustainable Development Goal

SER

Sociaal-Economische Raad

SSO

Shared Service Organisatie

SVD

Swine Vesicular Disease (Blaasjesziekte)

TO2

Toegepast Onderzoek Organisaties

TSE

Transmissible Spongiform Encephalopathies

UNESCO

United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization

VAMIL

Regeling Vervroegde Afschrijving Milieu-investeringen

VBNE

Vereniging van Bos- en Natuurterreineigenaren

VGI

Voedings- en genotmiddelenindustrie

VWS

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

WEcR

Wageningen Economic Research

WOT

Wettelijke onderzoekstaken

WR

Wageningen Research

WRR

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid

ZBO

Zelfstandig Bestuursorgaan

ZvA

Ziekte van Aujeszky

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 XIV, nr. 1

132