Beperkte verspreiding
ACFC/OP/III(2019)003

ADVIESCOMITÉ VOOR HET KADERVERDRAG INZAKE DE
BESCHERMING VAN NATIONALE MINDERHEDEN

Derde advies over Nederland1,
goedgekeurd op 6 maart 2019

1

Tot het moment van publicatie kunnen er nog redactionele wijzigingen worden doorgevoerd.

MANAGEMENTSAMENVATTING
Nederland blijft de rechten van de Friese nationale minderheid in hoge mate beschermen en
heeft fors geïnvesteerd in met name onderwijs, taal en cultuur. De provincie Fryslân heeft meer
bevoegdheden gekregen op het gebied van onderwijs, hetgeen de weg heeft vrijgemaakt voor
langetermijnbeleid in dit opzicht. De respectieve bevoegdheden van de centrale en provinciale
autoriteiten zijn helder omschreven in bestuursafspraken, die regelmatig door middel van
consultatie worden getoetst.
Belangrijkste aandachtspunten zijn het tekort aan leraren Fries en, meer in het algemeen, de nog
steeds beperkte schrijfvaardigheid in het Fries. Wat betreft het recht om de Friese taal te bezigen
in rechtbanken en gerechtshoven, vormt het tekort aan Fries sprekende tolken en
rechtbankmedewerkers een praktische barrière voor de effectieve implementatie ervan. De
bestuurlijke herindeling, waarbij gemeenten worden samengevoegd, brengt risico's voor de
Friese taal met zich mee aangezien het spreken ervan onder druk komt te staan. Het
Adviescomité is van mening dat een effectievere raadpleging en deelname van verenigingen die
de Friese minderheid vertegenwoordigen, van belang is op alle terreinen.
Ondanks een lange traditie van verdraagzaamheid en openheid voor andere culturen en talrijke
maatregelen om een inclusieve samenleving te bevorderen, wordt de Nederlandse maatschappij
in toenemende mate geconfronteerd met racisme, islamofobie en antisemitisme. Ook in het
politieke debat van de gevestigde politieke partijen duiken af en toe polariserende en xenofobe
uitspraken op. Door het ontbreken van een goed functionerende overlegstructuur en
bezuinigingen op de financiering van ngo's voor minderheden, hebben deze groepen minder
mogelijkheden om hun stem te laten horen en bij te dragen aan de integratie in de maatschappij
vanuit hun eigen perspectief.
Roma, Sinti en Reizigers blijven uitgesloten van het toepassingsbereik van het Kaderverdrag.
Degenen die tot deze groepen behoren worden op vele terreinen met discriminatie
geconfronteerd, met name wat betreft huisvesting. De onlangs aangenomen verbeterde
beleidsmaatregelen vereisen een snelle implementatie op lokaal niveau. Het ontbreken van een
strategische aanpak en een effectief en duurzaam overlegmechanisme belemmert de invoering
van beleidsmaatregelen die erop gericht zijn de situatie van mensen die deel uitmaken van deze
gemeenschappen te verbeteren.

2

Kwesties die voortvarend moeten worden aangepakt

Waarborgen dat de implementatie van de Bestuursafspraak Friese taal en cultuur 20192023 resulteert in substantiële en blijvende verbeteringen van de rechten van personen die
behoren tot de Friese nationale minderheid; waarborgen dat de provincie Fryslân alle
benodigde middelen krijgt om de rol van “Taalschipper” die zij onlangs op zich heeft genomen
te kunnen uitvoeren; hanteren van een strategische en participatieve benadering op alle
gebieden van taalgebruik met bijzondere aandacht voor educatie en lerarenopleiding, het
recht de Friese taal te gebruiken in de rechtbank en het gebruik van de Friese taal op tv en in
de gedrukte en digitale media.

Waarborgen van de effectieve deelname van Roma, Sinti en Reizigers aan de
beleidsvorming en, samen met de betrokken stakeholders, ontwikkelen van veelomvattend
beleid bij de aanpak van discriminatie van Roma, Sinti en Reizigers op het gebied van
onderwijs, de arbeidsmarkt en huisvesting. In het bijzonder, krachtige maatregelen nemen om
gemeenten te steunen bij het implementeren van het in juni 2018 goedgekeurde
huisvestingsbeleid.

Bevorderen van intercultureel respect en tolerantie in de samenleving, onder andere
door het instellen van een duurzame, transparante en representatieve structuur voor het
raadplegen van minderheidsgroepen en het ondersteunen van maatschappelijke organisaties
van deze groepen.

3

Inhoud
I.

BELANGRIJKSTE BEVINDINGEN

6

II.

BEVINDINGEN PER ARTIKEL

9

Artikel 3 van het Kaderverdrag

9

Artikel 4 van het Kaderverdrag

11

Artikel 5 van het Kaderverdrag

14

Artikel 6 van het Kaderverdrag

16

Artikel 9 van het Kaderverdrag

23

Artikel 10 van het Kaderverdrag

26

Artikel 11 van het Kaderverdrag

28

Artikel 12 van het Kaderverdrag

30

Artikel 14 van het Kaderverdrag

31

Artikel 15 van het Kaderverdrag

36

Artikelen 17 en 18 van het Kaderverdrag ............................................................................ 37
III.

CONCLUSIES

39

4

ADVIESCOMITÉ VOOR HET KADERVERDRAG INZAKE DE BESCHERMING VAN
NATIONALE MINDERHEDEN
DERDE ADVIES OVER NEDERLAND
1.
Het Adviescomité heeft het huidige Advies over Nederland goedgekeurd overeenkomstig
artikel 26, eerste lid, van het Kaderverdrag en Regel 23 van Resolutie (97) 10 van het Comité van
Ministers. De bevindingen zijn gebaseerd op informatie uit het landenrapport (hierna te noemen
“landenrapport”) dat op 11 juli 2018 werd ontvangen, evenals op schriftelijke bronnen en
informatie die het Adviescomité ontving van contacten binnen en buiten de overheid tijdens zijn
bezoek aan Leeuwarden/Ljouwert, Eindhoven, Gerwen/Nuenen en Den Haag van 19 tot en met
22 november 2018.
2.
Het onderstaande hoofdstuk I bevat de belangrijkste bevindingen van het Adviescomité
met betrekking tot belangrijke kwesties betreffende de tenuitvoerlegging van het Kaderverdrag
in Nederland. Deze bevindingen weerspiegelen de gedetailleerdere bevindingen per artikel in
hoofdstuk II, dat de bepalingen van het Kaderverdrag bevat waar het Adviescomité wezenlijke
vragen bij stelt.
3.
In beide hoofdstukken wordt uitgebreid verwezen naar de follow-up van de bevindingen
van de monitoring van het Kaderverdrag in het eerste en tweede Advies over Nederland van het
Adviescomité, goedgekeurd op respectievelijk 25 juni 2009 en 20 juni 2013, en in de
dienovereenkomstige resoluties van het Comité van Ministers, die werden aangenomen op 12
januari 2011 en 28 mei 2014.
4.
De slotopmerkingen in hoofdstuk III kunnen als basis dienen voor de ophanden zijnde
conclusies en aanbevelingen inzake Nederland van het Comité van Ministers.
5.
Het Adviescomité ziet ernaar uit de dialoog met de Nederlandse autoriteiten voort te
zetten, evenals met vertegenwoordigers van nationale minderheden en anderen die zijn
betrokken bij de implementatie van het Kaderverdrag. Om een inclusief en transparant proces
te stimuleren moedigt het Adviescomité de autoriteiten nadrukkelijk aan om het huidige Advies
na ontvangst openbaar te maken.2 De autoriteiten worden tevens uitgenodigd dit Advies en de
ophanden zijnde resolutie van het Comité van Ministers te laten vertalen in de Nederlandse en
Friese taal en deze breed te verspreiden onder alle relevante actoren. Het Adviescomité moedigt
de autoriteiten aan een follow-up-evenement te organiseren na publicatie van dit derdecyclusadvies. Het Adviescomité is van mening dat een dialoog waarin de in dit Advies opgenomen
observaties worden besproken de verdere implementatie van de aanbevelingen zou bevorderen.

2
Het Comité van Ministers heeft op 16 april 2009 de regels voor de publicatie van het Advies en andere monitoringdocumenten
gewijzigd, zulks met het oog op een betere transparantie en het in een vroeg stadium delen van de informatie omtrent de bevindingen
en conclusies van de monitoring met alle betrokken partijen (zie Resolutie CM/Res (2009)3 tot wijziging van Resolutie (97) 10).

5

I.

BELANGRIJKSTE BEVINDINGEN

Monitoringproces
6.
Nederland hanteert nog steeds een constructieve benadering van het monitoringproces
ingevolge het Kaderverdrag. Het tweede Advies van het Adviescomité werd kort na goedkeuring
tezamen met de kabinetsreactie op het advies in december 2013 gepubliceerd. De Resolutie van
het Comité van Ministers werd in mei 2014 aangenomen.
7.
Het Adviescomité is verheugd te constateren dat het tweede Advies in het Nederlands
en Fries is vertaald en moedigt de autoriteiten aan ook het derde Advies inzake de implementatie
van het Kaderverdrag te laten vertalen.
8.
Het Adviescomité betreurt dat het derde landenrapport met een vertraging van twee jaar
werd ingediend. Daarnaast is het Adviescomité zeer bezorgd over het feit dat de personen die
behoren tot nationale minderheden en maatschappelijke organisaties niet zijn geraadpleegd
tijdens het opstellen van het landenrapport. De autoriteiten worden sterk aangeraden
vertegenwoordigers
van
verenigingen,
niet-gouvernementele
organisaties
of
onderzoeksinstellingen, met name die die betrokken zijn bij Friese-minderheidskwesties, in de
gelegenheid te stellen deel te nemen aan het opstellen van het vierde landenrapport.
9.
Het Adviescomité verwelkomt de uitstekende samenwerking met de Nederlandse
autoriteiten zowel op rijksniveau als in de provincie Friesland voorafgaand aan, tijdens en na zijn
bezoek in november 2018.
Algemeen overzicht van de implementatie van het Kaderverdrag na drie monitoringscycli
10.
De positie van de autoriteiten ten aanzien van het beperken van het toepassingsbereik
van het Kaderverdrag tot de Friezen blijft ongewijzigd. De autoriteiten houden eveneens vast
aan de toepassing van dezelfde criteria die bij de bekrachtiging van het Kaderverdrag werden
gedefinieerd. Dit betreft niet alleen het criterium van staatsburgerschap, maar ook het vereiste
voor een nationale minderheid om te wonen in “traditionele/voorouderlijke
vestigingsgebieden”, wat per definitie leidt tot de uitsluiting van Roma, Sinti en Reizigers3, maar
ook van andere groepen.
11.
Wat betreft de personen die behoren tot de Friese nationale minderheid, merkt het
Adviescomité op dat er bij de rijksoverheid een duidelijke politieke wil bestaat om de Friese taal
en cultuur actief te beschermen en te bevorderen en dat de provinciale autoriteiten in Friesland
daaraan sterk gecommitteerd zijn. De bestuursafspraken tussen de rijksoverheid en provinciale
overheden, die regelmatig worden gesloten, vormen een belangrijk instrument om dit doel te
bereiken. Goede communicatie en samenwerking tussen beide partijen en de blijvende
commitment van de centrale autoriteiten zullen cruciaal zijn voor de succesvolle implementatie
van de bestuursafspraak 2019-2023.
3

De uitdrukking “Roma, Sinti en Reizigers” wordt gebruikt om de eigen aanduiding van de respectieve groepen in Nederland weer te
geven, tenzij wordt verwezen naar specifieke documenten die betrekking hebben op slechts een van deze gemeenschappen. Zie
tevens het glossarium met begrippen die betrekking hebben op Roma en Reizigers van de Raad van Europa (1 februari 2019),
beschikbaar op www.coe.int/roma

6

Bescherming tegen discriminatie
12.
De Algemene wet gelijke behandeling van 2004 heeft betrekking op discriminatie op
grond van “ras”, waaronder volgens de uitleg van de Nederlandse instanties die zich inzetten
voor gelijke behandeling ook taal valt, met inbegrip van de Friese taal. Om redenen van
duidelijkheid en toegang tot het recht voor personen die tot nationale minderheden behoren,
alsmede de zichtbaarheid en preventieve functie, is het Adviescomité van mening dat het
expliciet opnemen van de grond “taal” in de wet van belang zou zijn.
Bevorderen van integratie en interculturele dialoog
13.
De Nederlandse autoriteiten hebben een breed pakket aan maatregelen genomen om
tolerantie en interculturele dialoog te bevorderen, discriminatie te bestrijden en haatzaaiende
uitlatingen en haatmisdrijven aan te pakken. De trend dat er vraagtekens gezet kunnen worden
bij het beeld van Nederland als traditioneel open en tolerant jegens etnische en religieuze
verscheidenheid heeft zich echter ook tijdens de monitoringsperiode voortgezet. Polariserende
en xenofobe uitlatingen worden niet alleen verspreid door de extreemrechtse partijen, maar ook
door sommige mainstream politici.
14.
Het Adviescomité heeft van vertegenwoordigers van minderheidsgroepen vernomen dat
zij vanuit hun respectieve minderheidsperspectieven graag actiever willen bijdragen aan de
integratie van de Nederlandse maatschappij, maar niet over voldoende middelen beschikken
voor hun organisaties en functionerende kanalen voor deelname aan de
besluitvormingsprocessen.
15.
Hoewel de autoriteiten onderkennen dat Roma, Sinti en Reizigers op diverse gebieden
discriminatie ondervinden en zij daarom diverse programma's ondersteunen, bestaat er noch
een veelomvattend beleid noch een functionerend overlegmechanisme dat gericht is op deze
gemeenschappen. Met name de huisvesting van woonwagenbewoners geeft reden tot zorg. De
rijksoverheid heeft in juni 2018 nieuw beleid ingevoerd met de bedoeling de kwestie vanuit
mensenrechtenperspectief te benaderen. Het blijkt dat gemeenten ondersteuning nodig hebben
om dit beleid op lokaal niveau daadwerkelijk te implementeren.
Media in de Friese taal
16.
Het bestaan van de regionale publieke omroep Omrop Fryslân, wiens onafhankelijkheid
in het geding kwam bij de hervorming van het Nederlandse omroepstelsel tussen 2013 en 2016,
is van groot belang voor het bevorderen van de Friese taal. Het feit dat de steun voor de omroep
voor de komende vijf jaar is veiliggesteld in de bestuursafspraak 2019-2023 is toe te juichen,
maar de positie van Omrop Fryslân blijft kwetsbaar aangezien het voorzien in publieke
uitzendingen in de Friese taal niet is vastgelegd in de Nederlandse Mediawet of in de Wet gebruik
Friese taal.
Gebruik van de Friese taal
17.
In de Wet gebruik Friese taal, die in 2014 van kracht werd, wordt bepaald dat het
Nederlands en het Fries de officiële talen zijn in de provincie Fryslân en worden relatief
uiteenlopende taalrechten toegekend aan sprekers van het Fries in het bestuurlijk verkeer en
rechtsverkeer, al zijn deze vooral van toepassing op het grondgebied van de provincie Fryslân.
Hoewel de implementatie van de Wet gebruik Friese taal wat betreft het bestuurlijk verkeer op
7

provinciaal niveau grotendeels tot tevredenheid stemt, waren gesprekspartners van het
Adviescomité minder te spreken over de mogelijkheden om Fries te spreken in de rechtbank en
de mogelijkheden om Fries te gebruiken op gemeentelijk niveau. Dit laatste geldt met name in
de gemeenten die na recente fusies zijn gevormd. Er kan ook meer gedaan worden om de
zichtbaarheid van de Friese taal in de openbare ruimte te vergroten, bijvoorbeeld door
topografische aanduidingen of opschriften op openbare gebouwen.
Onderwijs in de Friese taal
18.
De decentralisering van bevoegdheden op onderwijsgebied naar de provincie Fryslân in
2016 kan als een succes worden beschouwd en als een belangrijke stap naar een brede
onderwijsstrategie gericht op het verwezenlijken van de doelstelling van de bestuursafspraak
2019-2023, namelijk een significante toename van het deel van de bevolking dat in het Fries kan
spreken, lezen en schrijven. Het Taalplan Frysk, gepubliceerd in 2018, verstrekt voor het eerst
uitgebreide basisgegevens over lessen in het Fries op alle basisscholen en scholen voor het
voortgezet onderwijs in de provincie Fryslân. De Onderwijsinspectie heeft de status van het Fries
in het onderwijs voor het laatst in 2009 geëvalueerd, maar er worden in de nieuwe
bestuursafspraak nu heldere afspraken gemaakt over de rol van de inspectie. De
Onderwijsinspectie wil vanaf 2019 meer reguliere beoordelingen uitvoeren. Hieraan ontbrak het
in het verleden en dit riep ernstige twijfels op over de voorgaande monitoringscycli.
19.
Nu het aantal drietalige (Engels, Nederlands en Fries) scholen toeneemt en ook het aantal
leerlingen dat eindexamen Fries doet een stijgende lijn vertoont, blijft het hardnekkige tekort
aan gekwalificeerde leerkrachten een reden tot zorg. Daarnaast wordt het Fries voornamelijk op
basisscholen onderwezen, terwijl maar weinig scholen in het voortgezet onderwijs Fries als vak
aanbieden. Om de kwaliteit van onderwijs van het Fries ook in de toekomst te waarborgen moet
er veel aandacht besteed worden aan de rol van de Onderwijsinspectie en moet er geïnvesteerd
worden in het opleiden van leraren. Een laatste punt van zorg is het gebrek aan tweetalig of Fries
kleuteronderwijs, met name in grotere steden.
Participatie
20.
Niet-gouvernementele organisaties die zich bezighouden met Friese kwesties worden op
ad-hocbasis en bij bepaalde thema's geraadpleegd door de provincie Fryslân en
gesprekspartners melden dat ze doorgaans goede toegang hebben tot beleidsmakers op
provinciaal niveau. Er is echter geen geïnstitutionaliseerd overlegorgaan waar ngo's, waaronder
ngo's voor jongeren, elkaar regelmatig kunnen treffen, met elkaar in gesprek kunnen komen,
zaken op de agenda kunnen zetten en de provincie kunnen adviseren over beleid.

8

II.

BEVINDINGEN PER ARTIKEL

Artikel 3 van het Kaderverdrag
Toepassingsbereik
Aanbevelingen uit de twee voorgaande monitoringscycli
21.
In de vorige monitoringscycli oordeelde het Adviescomité dat de door de autoriteiten
gehanteerde benadering met betrekking tot de persoonlijke werkingssfeer van het Kaderverdrag
en met name het staatsburgerschapscriterium en het territorialiteitsbeginsel willekeurig de
mogelijkheden zou kunnen beperken voor andere potentiële groepen om te profiteren van de
bepalingen van het Kaderverdrag. Het Adviescomité was van mening dat deze groepen niet op
adequate wijze waren geraadpleegd over hun mogelijke inclusie en riep de autoriteiten op een
flexibeler benadering te hanteren ten aanzien van het toepassingsbereik van het Kaderverdrag,
onder andere door raadplegingsmechanismen.
Huidige situatie
22.
De positie van de autoriteiten ten aanzien van het beperken van het toepassingsbereik
tot de Friezen blijft ongewijzigd, hetgeen spijtig is. De meeste rechten die aan de Friese
minderheid worden toegekend, met name rechten die betrekking hebben op het gebruik en
leren van de taal (zie de artikelen 10 tot en met 14) zijn beperkt in hun territoriale reikwijdte,
namelijk tot de provincie Fryslân.
23.
Volgens de autoriteiten zijn er tijdens de verslagperiode geen formele verzoeken tot
erkenning als nationale minderheid of voor bescherming krachtens het Kaderverdrag ingediend
bij de regering of het parlement. De autoriteiten hebben tijdens het bezoek van het Adviescomité
bevestigd dat indien een dergelijk verzoek zou zijn ingediend, dit zou worden getoetst aan de
hand van de vijf criteria die tijdens het parlementaire debat over de bekrachtiging van het
Kaderverdrag werden vastgesteld.4
24.
Tijdens en na het monitoringsbezoek heeft het Adviescomité contact opgenomen met
een aantal vertegenwoordigers van groepen die zichzelf Roma, Sinti of Reizigers noemen.5 Zij
toonden actief belangstelling voor het Kaderverdrag en spraken hun teleurstelling uit over het
feit dat de autoriteiten hen niet beschouwden als groepen die onder het toepassingsbereik
vielen. Een van de redenen dat er geen formeel verzoek tot erkenning is gedaan, zo werd het
Adviescomité verteld, is vanwege de beperkende aard van de bovengenoemde vijf vereisten,
waardoor een dergelijke claim wordt uitgesloten.
25.
Het Adviescomité onderstreept nogmaals zijn in het eerste Advies over Nederland
vervatte mening dat de vereiste dat een nationale minderheid moet wonen

4

Handelingen van 30 november 2004 over de ratificatie van het Kaderverdrag, EK 2004/2004, nr.
7,/https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20042005-338-348.html .338-348 Volgens het Eerste advies over Nederland (par.
3.3) worden als nationale minderheden beschouwd die groepen van de bevolking die van oudsher op het grondgebied van de staat
gevestigd zijn en die van oudsher in een vestigingsgebied wonen, maar die zich van de meerderheid van de bevolking onderscheiden
door hun taal, cultuur en geschiedenis - dus door hun eigen identiteit - en die deze identiteit willen behouden.
5
Het totale aantal personen dat tot deze groepen behoort wordt geschat tussen de 32.000 en 48.000. Zie Council of Europe (July
2012), Estimates and official updates of Roma in Europe
6
Zie het Eerste advies over Nederland, goedgekeurd op 25 juni 2009, voor een gedetailleerde beoordeling van de territoriale dimensie
van deze definitie (par. 22) en het staatsburgerschapcriterium (par. 23).

9

in traditionele/voorouderlijke vestigingsgebieden, leidt tot de uitsluiting van Roma en Sinti, die
van oudsher in Nederland aanwezig zijn, maar in het hele land wonen.
26.
Het Adviescomité erkent dat de verdragsluitende partijen beoordelingsruimte hebben bij
het vaststellen van de persoonlijke werkingssfeer van het Kaderverdrag. Het Adviescomité
beschouwt het echter als zijn plicht de persoonlijke werkingssfeer bij de implementatie van het
Kaderverdrag te onderzoeken om na te gaan of er geen willekeurig of ongerechtvaardigd
onderscheid is gemaakt.7 Wat betreft het staatsburgerschapscriterium blijft het Adviescomité
van mening dat hoewel staatsburgerschap een legitiem vereiste kan zijn wanneer het
bijvoorbeeld het kiesrecht op nationaal niveau betreft, de algemene toepassing van dit criterium
problematisch is in relatie tot andere waarborgen die verband houden met andere belangrijke
terreinen waarop het Kaderverdrag van toepassing is, zoals non-discriminatie en gelijkheid.8
27.
Een andere groep die mogelijk onder bescherming van het Kaderverdrag zou kunnen
vallen zijn de Molukkers.9 Het Adviescomité is benaderd door vertegenwoordigers van de
Molukse bevolking, die goed op de hoogte zijn van het Kaderverdrag en de bescherming die dit
verdrag biedt en die de wens uitspraken dat er meer aandacht aan hen wordt besteed als
minderheidsgroep.
28.
Tijdens het opstellen van dit advies is het Adviescomité ook benaderd door
vertegenwoordigers van de inwoners van het Caraïbische eiland Bonaire die Papiaments
spreken. Ook zij hebben hun belangstelling uitgesproken voor de bescherming die het
Kaderverdrag biedt. Bij de ratificatie van het Kaderverdrag in 2005 verklaarde Nederland het
Kaderverdrag voor het Koninkrijk in Europa te aanvaarden.10 Bij de staatkundige hervorming van
2010 werden de eilanden Bonaire, Sint Eustatius en Saba (de BES-eilanden) onderdeel van het
land Nederland binnen het Koninkrijk der Nederlanden en kregen de status van “bijzondere
gemeenten”.11 Het standpunt van het Nederlandse kabinet is dat het Koninkrijk der Nederlanden
onderworpen is aan het internationaal recht en als zodanig kan toetreden tot internationale
overeenkomsten maar dat “de geografische toepasselijkheid van deze overeenkomsten kan
worden beperkt tot (…) het Europese deel van Nederland (...)”.12
29.
Het Adviescomité neemt er nota van dat vertegenwoordigers van sprekers van het
Papiaments uit de BES-eilanden menen dat het feit dat staten delen van hun land waar
minderheden wonen en die onder rechtstreeks bestuur van die overheid staan, uitsluiten van de
toepassing van het Kaderverdrag, strijdig lijkt met het doel van het Kaderverdrag. Het
Adviescomité neemt er voorts nota van dat de Nationale Ombudsman, het College voor de

7

ACFC , Thematic Commentary No. 4The Framework Convention: a key tool to managing diversity through minority rights. The
scope of application of the Framework Convention for the Protection of National Minorities, aangenomen op 27 mei 2016, par. 26.
8
Ibid., par. 29.
9
Voor meer informatie over de Molukse minderheid in Nederland, zie het World Directory of Minorities and Indigenous Peoples, via
.https://minorityrights.org/minorities/moluccans
10
Verklaring in de akte van aanvaarding die op 16 februari 2005 is nedergelegd.
11
Website van de rijksoverheid over de nieuwe staatkundige indeling www.government.nl/topics/caribbean-parts-of-thekingdom/new-constitutional-order
12
Ministerie van Buitenlandse Zaken van het Koninkrijk (2015), Koninkrijk der Nederlanden: Een Koninkrijk – Vier landen; Europees
en Caribisch

10

Rechten van de mens en het VN-Comité inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten13 de
beperkte toepasselijkheid van de internationale mensenrechtenverdragen op de Nederlandse
overzeese gebiedsdelen hebben bekritiseerd.
Aanbevelingen
30.
Het Adviescomité dringt er bij de autoriteiten op aan het toepassingsbereik van het
Kaderverdrag flexibeler te benaderen. Het nodigt de autoriteiten uit het toepassingsbereik
artikel per artikel uit te breiden naar groepen die baat kunnen hebben bij de bepalingen ervan.
Het roept de autoriteiten verder op een formele dialoog aan te gaan met vertegenwoordigers
van groepen die belangstelling hebben voor de door het Kaderverdrag geboden bescherming.
31.
Het Adviescomité roept de autoriteiten op de juridische situatie met betrekking tot de
territoriale toepassing van het Kaderverdrag na de staatkundige hervorming van 2010 te
verduidelijken.
Artikel 4 van het Kaderverdrag
Bescherming tegen discriminatie
Aanbevelingen uit de twee voorgaande monitoringscycli
32.
In de voorgaande monitoringscycli constateerde het Adviescomité dat er in Nederland
op vele fronten wordt gestreden tegen discriminatie en verwelkomde de ontwikkeling van een
systeem van gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen. Het Adviescomité merkte echter op
dat er slechts een paar gevallen van discriminatie onder de aandacht van Ombudsman en de
voormalige Commissie Gelijke Behandeling werden gebracht door personen die tot een
minderheidsgroep behoren en riep de autoriteiten op alle etnische groepen bewuster te maken
van de rechtsmiddelen die voorhanden zijn.
Huidige situatie14
33.
Het recht op gelijke behandeling en verbod op discriminatie worden hoofdzakelijk
gewaarborgd door de Nederlandse grondwet (artikel 1) en de Algemene Wet Gelijke
Behandeling, AWGB.15 In de AWGB wordt directe en indirecte discriminatie verboden. De wet is
van toepassing op de particuliere sector, de levering van goederen en diensten, waaronder
onderwijs, sociale bescherming en gezondheidszorg. Voor alle vormen van discriminatie wordt
het beginsel van de omgekeerde bewijslast toegepast in procedures voor de rechter en de
instantie voor gelijke rechten, het College voor de Rechten van de Mens.
34.
In de grondwet staat een niet-uitputtende lijst van discriminatiegronden. De AWGB is
echter uitsluitend van toepassing op de gronden genoemd in artikel 1.1.b ervan. Deze omvatten
nationaliteit en ras, maar niet taal. Het Adviescomité constateert dat “ras” door
13

College voor de rechten van de mens (2016), Naar een mensenrechtelijk aanvaardbaar voorzieningenniveau voor Bonaire, Sint
Eustatius en Saba); UN Committee on Economic, Social and Cultural Rights (6 juli 2017), Concluding observations on the sixth
periodic report of the Netherlands par. 14.
14
Het Adviescomité merkt op dat de Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie (ECRI) in 2018 de gelegenheid heeft gehad
deze ontwikkeling grondig te bestuderen bij het opstellen van zijn vijfde verslag over Nederland. Het Adviescomité verwijst in dit
verband naar de gedetailleerde bevindingen en aanbevelingen van het ECRI.
15
Europees netwerk van juridische deskundigen in gendergelijkheid en non-discriminatie (2018), Country report Non-Discrimination;
The Netherlands

11

het College voor de Rechten van de Mens beschouwd wordt als betrekking hebbende op gevallen
van vermeende discriminatie op grond van het gebruik van de Friese taal.16 Het Adviescomité is
niettemin van mening dat het beter zou zijn de grond “taal” expliciet op te nemen in de wet, om
zowel de duidelijkheid en toegankelijkheid te verbeteren en de zichtbaarheid en preventieve
werking te versterken.
35.
Het College voor de Rechten van de Mens (NIHR) is de belangrijkste officieel aangewezen
instantie voor gelijke rechten die geaccrediteerd is met de “A"-status volgens de Beginselen van
Parijs. Het College heeft een breed mandaat, verregaande onderzoeksbevoegdheden en geeft
juridische adviezen over individuele discriminatieklachten.17 Deze adviezen zijn niet-bindend en
het College kan geen sancties opleggen, maar het oordeel van het College wordt als zeer
gezaghebbend beschouwd en is meestal voldoende om de praktijk te veranderen. Het College
geeft tevens advies over beleid en wetgeving. Het Adviescomité verwelkomt het brede mandaat
van het College. Het constateert dat de beslissingen en rapporten van het College over de
discriminatie van Roma, Sinti en Reizigers op het gebied van huisvesting, in combinatie met een
rapport van het Bureau Nationale Ombudsman, uiteindelijk hebben bijgedragen aan een
verandering van beleid (zie artikel 6). Het Adviescomité merkt echter met zorg op dat een aantal
van zijn gesprekspartners onvoldoende bewust waren van het werk van het College en de
bestaande middelen om discriminatie te rapporteren.
36.
Alle gemeenten zijn verplicht gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen (adv's) in te
stellen of te subsidiëren. Momenteel registreren 38 adv's meldingen van discriminatie en bieden
slachtoffers op lokaal niveau ondersteuning. Het Adviescomité heeft met genoegen kunnen
constateren dat het College en de adv's goed lijken samen te werken. Een aantal
gesprekspartners, zowel Friezen als anderen (waaronder Roma, Sinti en Reizigers) waren echter
niet op de hoogte van het bestaan van een adv in hun gemeente. Een evaluatie in 2017 toonde
aan dat adv's die meerdere gemeenten bedienen doorgaans doelmatiger werken dan kleine
adv's, waarvan er een aantal, volgens het onderzoek, niet volledig onafhankelijk zijn aangezien
ze onderdeel vormen van de gemeente en de juiste middelen ontberen om volledig operationeel
te zijn.18
37.
De gemeentelijke antidiscriminatievoorziening in de provincie Fryslân, Tûmba, ontvangt
gemiddeld vier klachten per jaar over vermeende discriminatie op grond van het gebruik van de
Friese taal. Klachten betreffen bijvoorbeeld het ontzeggen van de mogelijkheid om Fries te
spreken met de politie, op een medisch meldpunt, in het openbaar vervoer of op de werkplek.
In geen van deze gevallen betrof het een geval van discriminatie onder de AWGB. Deze gevallen
worden doorgaans door bemiddeling beslecht, vaak met hulp van het taleninstituut Afûk, die
counseling en Friese taalcursussen aanbiedt. Tûmba ontvangt regelmatig klachten in de Friese
taal, heeft delen van zijn website in het Fries en probeert sprekers van het Fries aan te spreken
bij zijn inspanningen om de bewustwording te vergroten.19

16

College voor de Rechten van de Mens 2009-111.
Wet van 24 november 2011, houdende de oprichting van het College voor de rechten van de mens; Staatsblad 2011, 573
18
Regioplan (2017), Onderzoek naar de werking van de ADV‘s in de praktijk.
19
Een recente advertentie van Tûmba luidt als volgt “Te zwart voor de disco? Te Fries voor Ljouwert? Te zwanger voor de
werkgever? (...) Een klacht indienen helpt”. Tûmba heeft ook een publiek debat georganiseerd dat op Omrop Fryslân werd
uitgezonden onder de titel “Frysk Zwart” over “huidskleur en regionale identiteit", dat onder andere ging over de gebeurtenissen
rond de aankomst van Zwarte Piet in Dokkum in november 2017. Zie www.omropfryslan.nl/nieuws/788262-live-iepenup-over-fryskzwart.
17

12

38.
Het Bureau Nationale Ombudsman van Nederland (hierna “de Ombudsman”) onderzoekt
klachten over de overheid, kan op eigen initiatief onderzoek instellen en geeft advies aan de
overheid over hoe zij haar gedrag kan verbeteren. Oordelen van de Ombudsman zijn niet
bindend, maar wel zeer gezaghebbend. In circa 95% van de gevallen worden deze oordelen dan
ook gevolgd. De Ombudsman heeft 170 medewerkers, waaronder ook enkele sprekers van het
Fries, en kan in het Fries gestelde klachten in behandeling nemen. In de verslagperiode zijn
dergelijke verzoeken niet binnengekomen.
39.
Het Adviescomité constateert dat er sedert 2016 nationale rapporten worden opgesteld
waarin alle discriminatiemeldingen die door de Nederlandse politie en de gemeentelijke
antidiscriminatievoorzieningen werden geregistreerd, staan vermeld. In 2017 registreerde de
politie 3499 discriminatie-incidenten en de adv’s 4691; het College voor de Rechten van de Mens
ontving 416 verzoeken om een oordeel en 4259 vragen. Discriminatie op grond van etnische
afstamming kwam het meest voor. De politie registreerde deze grond in 41% van de gevallen,
waarbij 8% verband hield met antisemitisme en 5% met islamofobie. In 2017 behandelde het
openbaar ministerie 144 specifieke discriminatiefeiten; in 71% van de zaken waarin vervolging
werd ingesteld leidde dit tot een strafrechtelijke veroordeling. Daarnaast werden nog eens 187
commune feiten met een discriminatieaspect geregistreerd.20 Vanwege de Nederlandse
gegevensbeschermingsregels zijn er geen uitgesplitste gegevens beschikbaar over de etnische
afkomst van de indieners van de klachten. De tweede enquête van de Europese Unie naar
minderheden en discriminatie (EU-MIDIS II) van 2017 laat zien dat discriminatie in zekere mate
wordt ondergerapporteerd.21 Dit komt overeen met de indruk die het Adviescomité kreeg tijdens
zijn bezoek; degenen die het grootste risico lopen gediscrimineerd te worden zijn niet
noodzakelijkerwijs op de hoogte van de mogelijkheid om een klacht in te dienen.
40.
Persoonsgegevens in de bevolkingsregisters bevatten geen informatie over etniciteit en
er wordt in Nederland geen volkstelling uitgevoerd. Er wordt uitsluitend informatie vastgelegd
over het geboorteland en dus alleen of de persoon in Nederland is geboren of een
migratieachtergrond heeft.22 Het Adviescomité heeft begrip voor de terughoudendheid van de
autoriteiten wat betreft het verzamelen van gegevens die geacht worden tot de privésfeer te
horen, zoals etnische afkomst. Het wijst er echter op dat het verkrijgen van betrouwbare
informatie over de situatie van personen die tot nationale minderheden behoren relevant is voor
de implementatie van het Kaderverdrag. Deze informatie kan verkregen worden door het
verzamelen van statistische gegevens of op andere wijze, bijvoorbeeld ad-hoc-onderzoeken,
enquêtes, of opinieonderzoeken. De autoriteiten zouden meer gebruik kunnen maken van
dergelijke gegevens en tegelijkertijd voldoen aan de bestaande normen voor
gegevensbescherming. Deze gegevens zijn relevant voor het inzicht in de culturele
verscheidenheid van de bevolking, de positie van nationale minderheden in de maatschappij en
de ontwikkeling en monitoring van op betrouwbare cijfers gebaseerde beleidsmaatregelen om
discriminatie te bestrijden.
Aanbevelingen
41.
Het Adviescomité roept de autoriteiten op om “taal” expliciet als grond op te nemen in
de Wet gelijke behandeling om de duidelijkheid, toegankelijkheid en zichtbaarheid van de
geldende bepalingen te vergroten, waaronder met betrekking tot sprekers van het Fries.

20

Openbaar Ministerie (april 2018), Strafbare Discriminatie in Beeld 2017, p. 42.
Europees Bureau voor de grondrechten (FRA) (2017), Second European Union Minorities and Discrimination Survey p. 31-51.
22
Voor bevolkingsgegevens zie de website www.cbs.nl/
21

13

42.
Het Adviescomité acht het van essentieel belang te waarborgen dat het College voor de
Rechten van de Mens, de Ombudsman en de gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen over
toereikende middelen beschikken en roept hen op te investeren in het vergroten van de
bewustwording van de antidiscriminatiewetgeving en met name de rechtsmiddelen die
beschikbaar zijn bij personen die tot nationale minderheden behoren.
Artikel 5 van het Kaderverdrag
Bevordering van de Friese cultuur
Aanbevelingen uit de twee voorgaande monitoringscycli
43.
Het Adviescomité drong bij de autoriteiten aan op voortzetting van de ondersteuning van
het behoud en de bevordering van de Friese cultuur, waaronder in de context van decentralisatie
van verantwoordelijkheden van de rijksoverheid naar de provincie Fryslân.
Huidige situatie
44.
Het Nederlandse beleid voor het beschermen en bevorderen van de Friese cultuur wordt
al decennialang geregeld door middel van bestuursafspraken Friese taal en cultuur, die periodiek
worden vastgelegd tussen de rijksoverheid en de provincie Fryslân. De bestuursafspraak die
tijdens de verslagperiode van kracht was (2013-2018) had betrekking op onderwijs,
rechtsverkeer, bestuurlijk verkeer, media, cultuur en grensoverschrijdende activiteiten. Een
nieuwe bestuursafspraak voor de periode 2019-2023, die dezelfde opbouw heeft, werd op 30
november 2018 ondertekend door de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkszaken en
de provincie Fryslân. In de afspraak worden verantwoordelijkheden verduidelijkt, ook wat
betreft financiering, en kwantificeerbare doelen vastgelegd en er zal na twee jaar een
tussentijdse evaluatie plaatsvinden. Het Adviescomité verwelkomt deze benadering, die
resulteert in een hoge mate van transparantie, stabiliteit en betrouwbaarheid wat betreft het
beleid voor de Friese taal en cultuur.
45.
Sinds 2017 geeft de provincie Fryslân invulling aan de rol van Taalskipper (Taalschipper),
en neemt als zodanig het voortouw bij het formuleren van de langetermijnvisie voor de Friese
taal. In deze rol streeft de provincie er bijvoorbeeld naar dat in 2030 het aantal
moedertaalsprekers dat de Friese taal goed kan lezen en schrijven en het aantal tweede en
derdetaalsprekers dat het Fries goed kan verstaan en spreken met 10% is toegenomen.23
46.
Een sleutelrol bij het opstellen en uitvoeren van de bestuursafspraken wordt vervuld
door DINGtiid, het officiële orgaan voor de Friese taal, ingesteld bij de Wet gebruik Friese Taal
van 2014. DINGtiid is een onafhankelijk publiek orgaan dat tot taak heeft de gelijke positie van
de Friese taal en de Nederlandse taal in de provincie Fryslân te bevorderen.24 DINGtiid brengt
regelmatig verslag uit over de status en behoeften wat betreft de Friese taal en cultuur, adviseert
over de implementatie van de Bestuursafspraak Friese taal en cultuur, en biedt ondersteuning
bij het opstellen van beleid en regelgeving op dit gebied. De vijf leden van DINGtiid worden
benoemd door de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties op voordracht van de
Gedeputeerde Staten van de provincie Fryslân.
23

Bestuursafspraak Friese taal en cultuur 2019-2023, hoofdstuk 1.
Wet van 2 oktober 2013, houdende regels met betrekking tot het gebruik van de Friese taal in het bestuurlijk verkeer en in het
rechtsverkeer (Wet gebruik Friese taal).

24

14

47.
De belangrijkste verbeteringen in deze nieuwe afspraak vergeleken met de vorige zijn de
borging van de gezamenlijke financiering van de leerstoel Friese taal- en letterkunde aan de
Rijksuniversiteit Groningen, financiële ondersteuning van de provincie Fryslân voor de extra
taken op onderwijsgebied, en een heldere omschrijving van de rol van de onderwijsinspectie (zie
artikel 14). De nieuwe bestuursafspraak bevat tevens expliciete input-, output- en
resultaatindicatoren en wijst op heldere wijze taken en verantwoordelijkheden toe.
48.
Het Adviescomité constateert met genoegen dat in de nieuwe bestuursafspraak een
aantal projecten wordt genoemd als follow-up van het programma van Leeuwarden/Ljouwert
als Culturele Hoofdstad van Europa in 2018. Zo spreken de partijen bijvoorbeeld hun steun uit
voor de inrichting van een productiehuis dat als doel heeft het voortbrengen van poëzie en proza
in de Friese taal een impuls te geven. Ook het bezoekerscentrum Lân fan taal (Land van talen)
zal gedurende de looptijd van deze bestuursafspraak blijven bestaan. Het programma van
Leeuwarden/Ljouwert als Culturele Hoofdstad van Europa omvatte over het algemeen veel
activiteiten in de Friese taal25, al klaagden sommige gesprekspartners wel dat dit niet leidde tot
voldoende zichtbaarheid van de Friese taal in de openbare ruimten van Leeuwarden/Ljouwert.
49.
Prominente Friese culturele instellingen worden gezamenlijk gefinancierd door de
provinciale autoriteiten en het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Dit betreft het
Friese theatergezelschap Tryater, onderzoeksinstituut Fryske Akademy en het Fries Letterkundig
Museum en Documentatiecentrum Tresoar. Deze laatste instelling is voortgekomen uit de fusie
van het provinciaal archief en de provinciale bibliotheek en is momenteel bezig met de
digitalisering van het volledige corpus van de Friese literatuur (circa 20.000 titels). Het
Adviescomité verwelkomt het feit dat in de bestuursafspraak is vastgelegd dat de provincie en
de rijksoverheid overleg moeten plegen wanneer een van beide partijen de aan deze instellingen
toegekende middelen wil verlagen. Andere culturele instellingen, zoals het centrum voor Friese
kunst en cultuur Keunstwurk en de instelling voor de bevordering van de Friese taal Afûk worden
alleen door de provincie ondersteund.
50.
De provincie Fryslân ondersteunt een scala aan innovatieve projecten die de Friese
cultuur en taal bevorderen, zoals de app en het boekje Taal fan it hert (Taal van het hart) met
informatie over de Friese cultuur en taal, de “Friese Google Translate Week” waarin honderden
vrijwilligers werden gemobiliseerd en uiteindelijk leidde tot het opnemen van het Fries in Google
Translate, en het tweejaarlijks Friestalig songfestival voor jongeren SjONG, met een prijs voor
het beste YouTube-filmpje.
Aanbeveling
51.
Het Adviescomité moedigt de autoriteiten aan de stabiele ondersteuning van instellingen
en projecten die de Friese cultuur beschermen en bevorderen voort te zetten in overleg met de
provinciale autoriteiten, gemeenten en maatschappelijke organisaties.

25

Voorbeelden van activiteiten van het programma Lân fan taal (Land van taal), staan op https://lanfantaal.frl/

15

Artikel 6 van het Kaderverdrag
Tolerantie en interculturele dialoog
Aanbevelingen uit de twee voorgaande monitoringscycli
52.
Een van de aanbevelingen van het Adviescomité was om vastberadener maatregelen te
treffen om een geest van verdraagzaamheid en interculturele dialoog in de maatschappij te
stimuleren, met name door voorlichting over mensenrechten, maatregelen in het politiekorps
en door uitingen van onverdraagzaamheid in het politieke debat en op het internet te
veroordelen. Het Adviescomité beval daarnaast aan de participatiemechanismen voor de dialoog
met vertegenwoordigers van etnische minderheidsgroepen duurzaam te ondersteunen.
Huidige situatie26
53.
De Nederlandse autoriteiten hebben een breed pakket aan maatregelen genomen om
tolerantie en interculturele dialoog in de samenleving te bevorderen. Aan de hand van het
Nationaal Actieprogramma tegen racisme27 (2016) worden er activiteiten gericht op het
bestrijden van discriminatie, het bevorderen van een inclusieve samenleving en het aanpakken
van haatzaaiende uitlatingen en haatmisdrijven. De autoriteiten hebben het Adviescomité
verder geïnformeerd over activiteiten die diversiteit en intercultureel begrip bevorderen zoals
het Kennisplatform Integratie & Samenleving, activiteiten in het kader van het Decennium voor
mensen van Afrikaanse afkomst, projecten over de dialoog tussen joodse en islamitische
gemeenschappen en activiteiten in verband met 50 jaar Marokkaanse migratie in Nederland.28
Het Adviescomité is tevens verheugd te constateren dat er vooruitgang is geboekt wat betreft
diversiteit bij de Nederlandse politie.29
54.
In het algemeen gesproken liet de afgelopen vijf jaar echter een voortzetting zien van de
trend dat er vraagtekens gezet kunnen worden bij het beeld van Nederland als traditioneel open
en tolerant jegens etnische en religieuze verscheidenheid. De autoriteiten erkennen dat er
ernstige problemen zijn wat betreft racisme gericht tegen mensen met een niet-Nederlandse
achtergrond, islamofobie en antisemitisme.30 Het Adviescomité is uiterst bezorgd over het feit
dat, volgens zijn gesprekspartners, polariserende en xenofobe uitlatingen in toenemende mate
geaccepteerd worden. Dergelijke retoriek wordt door extreemrechtse partijen gebezigd, maar
ook door sommige mainstream politici en kabinetsleden.31
55.
Vertegenwoordigers van de moslimgemeenschappen hebben het gevoel dat een aantal
recente wetsvoorstellen tegen hen gericht zijn, met name de onlangs ingevoerde wet van 27 juni
2018 over het verbod op het dragen van gezichtsbedekkende kleding in sommige publieke
ruimtes. In de memorie van toelichting bij deze wet wordt specifiek verwezen naar de boerka en
de niqab.32
26
Het Adviescomité merkt op dat de Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie (ECRI) deze ontwikkeling grondig heeft
bestudeerd bij het opstellen van zijn vijfde verslag over Nederland in 2018. De Adviescomité verwijst in dit verband naar de
gedetailleerde bevindingen en aanbevelingen van het ECRI.
27
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/01/22/nationaal-actieprogramma-tegen-discriminatie.
28
Door de autoriteiten ingediende schriftelijke informatie.
29
Zie het landenverslag, artikel 6.
30
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/01/22/nationaal-actieprogramma-tegen-discriminatie- . p. 27-28.
31
Zie bijvoorbeeld Euronews (18 July 2018), Dutch foreign minister criticised for saying multi-cultural societies are violent en BBC (23 januari
2017), Nederlandse premier Rutte: “Ga weg als het je niet bevalt”.
32
Nederlands parlement (27 november 2015), Instelling van een gedeeltelijk verbod op het dragen van gezichtsbedekkende kleding
in het onderwijs, het openbaar vervoer, overheidsgebouwen en de zorg (Wet houdende

16

Onderzoek onder mensen met een Turkse of Marokkaanse achtergrond heeft aangetoond dat
met name jonge moslims het idee hebben dat ze negatiever worden beoordeeld dan anderen
en dat ze in eerste instantie gezien worden als leden van een etnische of religieuze groep en pas
dan als Nederlands burger.33
56.
In een recente Eurobarometer-enquête dacht 55% van de respondenten dat in de
afgelopen 5 jaar het antisemitisme was toegenomen en 77% was van mening dat conflicten in
het Midden-Oosten van invloed zijn op de wijze waarop Nederlandse joden worden gezien.34
Tussen 2015 en 2017 werden er jaarlijks tussen de 330 en 430 gevallen van haatzaaiende
uitlatingen en haatmisdrijven van antisemitische aard bij de politie gemeld.35 Gesprekspartners
uit de joodse gemeenschap informeerden het Adviescomité dat de veiligheid van synagogen en
andere instellingen en de daarmee verband houdende kosten een grote bron van zorg voor hen
zijn.
57.
Het Adviescomité merkt op dat de huidige generieke benadering van het integratiebeleid
de verantwoordelijkheid voor integratie hoofdzakelijk op het bord van personen die tot
minderheidsgroepen behoren legt. In deze context wenst het Adviescomité de autoriteiten
eraan te herinneren dat in de geest van artikel 6 van het Kaderverdrag echte integratie binnen
de maatschappij een proces is dat van twee kanten moeten komen, waarbij alle delen van de
samenleving, zowel meerderheden als minderheden, betrokken moeten worden.36
58.
Het Adviescomité is met name bezorgd over het feit dat het Landelijk Overleg
Minderheden (LOM), dat in 2013 zijn activiteiten staakte, nog niet is vervangen door een ander
overlegmechanisme.37 In het kader van het nieuwe generieke integratiebeleid besloot het
kabinet in 2012 het LOM op te heffen aangezien men van mening was dat vertegenwoordiging
op basis van etniciteit de scheidslijnen tussen deze groepen te zeer benadrukte en er geen oog
meer was voor andere aspecten van de grote diversiteit in de positie van migranten, zoals
uiteenlopende opleidingsniveaus, generatieverschillen of culturele oriëntaties.38
59.
Volgens de autoriteiten is het LOM vervangen door een model van flexibele dialoog die
de overheid in staat stelt om aan de hand van de actualiteit en bepaalde thema’s uiteenlopende
groepen en individuen te betrekken. Het Adviescomité is geïnformeerd over een aantal
voorbeelden waarin er overleg is gevoerd tussen de regering en vertegenwoordigers van
minderheidsgroepen over specifieke thema’s, zoals met Turkse jongeren over sociale insluiting
of met Roma, Sinti en Reizigers over huisvesting.

instelling van een gedeeltelijk verbod op het dragen van gezichtsbedekkende kleding in het onderwijs, het openbaar vervoer,
overheidsgebouwen en de zorg ), Memorie van Toelichting
33
Het Nederlands Sociaal Cultureel Planbureau (2016), Integratie in zicht? De integratie van migranten in Nederland op acht terreinen
nader bekeken Samenvatting, p. 20.
34
European Commission (December 2018), Special Eurobarometer 484, Perceptions of anti-Semitism
35
ODIHR Hate Crime Report Netherlands De politiecijfers omvatten meldingen van haatzaaiende uitlatingen, gegevens van de adv's,
en haatzaaiende uitlatingen op internet. Door de politie geregistreerde haatmisdrijven kunnen worden uitgesplitst naar strafbare feiten
gepleegd op grond van vooroordelen ofwel naar het soort strafbaar feit, maar niet tegelijkertijd door beide.
36
ACFC Thematic Commentary No. 4, The Framework Convention: a key tool to managing diversity through minority rights. The
scope of application of the Framework Convention for the Protection of National Minorities, aangenomen op 27 mei 2016, par. 54.
37
In het in 1997 opgerichte Landelijk Overleg Minderheden kwamen vertegenwoordigers van grotere minderheidsgroepen, zoals
mensen met een Caraïbische, Surinaamse, Molukse, Turkse, Marokkaanse en Tunesische achtergrond bijeen om de overheid te
adviseren en informeren over integratiebeleid.
38
Vandebunt Adviseurs (2016), Evaluatie Landelijk Overleg Minderhedenbeleid p. 11.

17

60.
Na het besluit om het LOM op te heffen werd de jaarlijkse financiering van de partnerngo's van circa drie miljoen euro per jaar uitgefaseerd. Fondsen voor ngo's die op dit gebied
werkzaam zijn, worden nu strikt geoormerkt voor bepaalde activiteiten en projecten. Tijdens zijn
bezoek heeft het Adviescomité met bezorgdheid geconstateerd dat minderheidsgroepen grote
moeite hebben om het minimum aan gemeenschapswerk en pleitbezorging vol te houden met
behulp van vrijwilligers en een beperkt aantal betaalde medewerkers. Een aantal van hen vond
het spijtig dat de middelen ontbraken om een significanter bijdrage aan de integratie van de
Nederlandse maatschappij te leveren vanuit hun onderscheiden minderheidsperspectief.
61.
Het Adviescomité heeft met bezorgdheid geconstateerd dat een externe evaluatie van
het LOM, in opdracht van de overheid en in 2016 gepubliceerd, tot de conclusie kwam dat de
nieuwe flexibele benadering minderheidsgroepen de mogelijkheid ontneemt hun eigen kwesties
op de agenda te zetten. Daarnaast bleek dat de “systematische vroege signalering van
zorgbarende ontwikkelingen of van sluimerende problemen met het overleg grotendeels is
verdwenen. (...) Dit is met name zorgwekkend als wordt onderkend dat integratieproblemen
alleen opgelost kunnen worden door vroegtijdige, consistente, geduldige en duurzame aandacht
voor de oorzaken van deze problemen.”39 Het Adviescomité benadrukt bovendien dat in het
evaluatierapport weliswaar wordt erkend dat het functioneren van het LOM onvolkomenheden
vertoonde, maar wel wordt aanbevolen “het netwerk van representatieve inspraakorganen te
herstellen voor groepen minderheden die bijzondere aandacht vragen.”40
62.
Het Adviescomité herinnert eraan dat effectieve deelname van personen die tot
minderheidsgroepen behoren cruciaal is voor een betere sociale cohesie; immers, wanneer men
minderheden aan de zijlijn van de samenleving houdt kan dat tot sociale uitsluiting en
spanningen tussen groepen leiden.41 Het huidige systeem van ad-hocoverleg is naar zijn mening
niet voldoende houdbaar, transparant en representatief om effectieve deelname te waarborgen.
Het onthoudt minderheden tevens de mogelijkheid hun eigen punten op de agenda te zetten en
met elkaar in contact te komen.
Aanbevelingen
63.
Het Adviescomité roept de autoriteiten op intercultureel respect en tolerantie in de
samenleving te bevorderen, onder andere door het instellen van een duurzame, transparante
en representatieve structuur voor het raadplegen van minderheidsgroepen en het ondersteunen
van maatschappelijke organisaties van deze groepen.
Bescherming tegen haatzaaiende uitlatingen en haatmisdrijven
64.
In het Nederlandse Wetboek van Strafrecht worden beledigende uitlatingen op grond
van ras, aanzetten tot haat en strafbare feiten op grond van ras in artikel 137 strafbaar gesteld.
Het Adviescomité constateert met genoegen dat het kabinet van plan is het strafmaximum voor
het aanzetten tot haat te verhogen om de tendens tegen te gaan dat de vrijheid van
meningsuiting - met name online - als onbegrensd wordt beschouwd.42 In het Nederlandse recht
wordt het hebben van een racistisch motief niet als strafverzwarende omstandigheid gezien bij
het plegen van commune delicten. In 2018 kondigde de minister van Justitie en Veiligheid aan
dat er een onderzoek zal worden uitgevoerd naar dit onderwerp.
39

Vandebunt Adviseurs (2016), Evaluatie Landelijk Overleg Minderhedenbeleid p. 43.
Ibid., p. 49 (vertaling in het Engels door het Adviescomité).
41
ACFC Thematic Commentary No. 2, The effective participation of persons belonging to national minorities in cultural, social and
economic life and in public affairs, aangenomen op 27 februari 2008, par. 9.
40

18

42

Tweede Kamer der Staten-Generaal (2018-2019), Wijziging van onder meer het Wetboek van Strafrecht in verband met de
herwaardering van de strafbaarstelling van enkele actuele delictsvormen, Memorie van Toelichting par. 2.1.

19

65.
Wat het openbaar ministerie betreft is er een gespecialiseerde eenheid voor de
vervolging van strafbare haatzaaiende uitlatingen en haatmisdrijven en er zijn een aantal in het
oog springende strafzaken geweest, waaronder tegen prominente politici.43 Met name op
sociale media en websites zijn haatzaaiende uitlatingen wijdverbreid. Sinds de oprichting van het
Meldpunt Internet Discriminatie (MiND), is het aantal ontvangen klachten gestaag toegenomen.
In 2017 ontving het MiND 1367 klachten, een toename van 49% ten opzichte van het jaar ervoor.
Door haat ingegeven geweld werd in 2017 603 keer door de politie geregistreerd; in ongeveer
de helft van deze gevallen was etnische herkomst de belangrijkste grond.44 Uit rapporten van
ngo's en kwalitatieve onderzoeken blijkt echter dat de meeste incidenten nooit worden
gerapporteerd. Met name personen die tot minderheidsgroepen behoren weten niet tot welke
instanties ze zich kunnen wenden of geloven dat het melden toch niets zal veranderen.45
Aanbeveling
66.
Het Adviescomité moedigt de autoriteiten aan om haatzaaiende uitlatingen en
haatmisdrijven op effectieve wijze te blijven voorkomen, onderzoeken, vervolgen en strafbaar
stellen door middel van adequate wetgeving en instellingen die over voldoende middelen
beschikken en daarnaast personen die tot minderheidsgroepen behoren bewuster te maken van
de mogelijkheden van aangifte.
Roma, Sinti en Reizigers
Aanbevelingen uit de twee voorgaande monitoringscycli
67.
Het Adviescomité heeft de aanbeveling gedaan dat de autoriteiten hun dialoog met
Roma-, Sinti- en Reizigersgemeenschappen verbeteren, onder andere door de inzet van
mediators, om de kwestie van staatloosheid te bespreken en toegang tot onderwijs te
waarborgen, met specifieke aandacht voor onderwijs voor meisjes.
Huidige situatie
68.
Er zijn uiteenlopende schattingen over het aantal Roma, Sinti en Reizigers in Nederland.
Nederlandse Reizigers (woonwagenbewoners) worden gezien als de grootste subgroep.46 Er zijn
maar weinig gegevens beschikbaar over de situatie van deze groepen of over discriminatie en
anti-zigeunergevoel in de samenleving.
69.
Nederland heeft geen nationale strategie voor de integratie van Roma, noch enig ander
specifiek beleid voor deze minderheidsgroep. In het eerder genoemde Nationaal
Actieprogramma tegen racisme (2016) wordt niet specifiek verwezen naar discriminatie van
Roma, Sinti en Reizigers.47 In zijn reactie op de mededeling van de Commissie inzake een EUkader voor nationale strategieën voor integratie van de Roma tot 2020, noemt het kabinet zijn
generieke beleid inzake integratie, sociale cohesie en burgerschap (2011) dat van toepassing is
op alle groepen met een bepaalde etnische en/of culturele herkomst, waaronder Roma, en
benadrukt dat “integratie niet de verantwoordelijkheid is van de overheid maar van migranten
43

Zie bijvoorbeeld de vervolging van de leider van de Partij voor de Vrijheid (PVV) vanwege zijn islamofobe uitspraken. Openbaar
Ministerie (2018), Strafbare Discriminatie in Beeld 2017
44
BZK, Politie en Art.1 (2018), Discriminatiecijfers in 2017
45
Zie bijvoorbeeld Ineke van der Valk (2018), Islamophobia in the Netherlands, National Report 2017 in: Enes Bayraklı, Farid
Hafez, European Islamophobia Report 2018, Istanbul, SETA.
46
ETHOS (2018), Country report on the current and historical minoritisation of Roma minorities in the Netherlands,
door Jing Hiah en Trudie Knijn.
47
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/01/22/nationaal-actieprogramma-tegen-discriminatie.

20

die zich hier duurzaam vestigen“.48 Er wordt daarnaast een opsomming gegeven van
beleidsmaatregelen op het gebied van onderwijs, gezondheidszorg en huisvesting en de
noodzaak wordt onderstreept van het “bestrijden van maatschappelijk onaanvaardbaar en
crimineel gedrag”. Nederland neemt evenwel deel aan het periodieke monitoringsproces van de
Europese Unie en brengt in dit verband verslag uit over talloze problemen op het gebied van
onderwijs, huisvesting, werkgelegenheid, gezondheidszorg en discriminatie.49 Het Adviescomité
is de stellige mening toegedaan dat deze problemen, waarvan er vele duidelijk onderling
samenhangen, vragen om een beleid dat deze kwesties op een brede, contextuele en
strategische wijze aanpakt.
70.
Nederland heeft geen overlegorgaan waarin Roma, Sinti en Reizigers vertegenwoordigd
zijn en evenmin van voldoende middelen voorziene ngo's die in staat zouden zijn de belangen
van de leden van deze heterogene groep door pleitbezorging te kanaliseren. Een aantal ngo's
vertegenwoordigen diverse groepen Roma, Sinti en Reizigers uit verschillende Nederlandse
regio's, maar deze zijn bijna volledig afhankelijk van vrijwilligerswerk en kleine projectfondsen.
Vertegenwoordigers van deze ngo's worden door de autoriteiten op ad-hocbasis of voor een
bepaald onderwerp geraadpleegd, maar er is geen structureel overleg. Het Adviescomité heeft
vernomen dat er een succesvol raadplegingsproces heeft plaatsgevonden in voorbereiding op
een nieuw huisvestingsbeleid. Het Adviescomité betreurt het dat Roma, Sinti en Reizigers niet
de mogelijkheid hebben om op structurelere wijze deel te nemen aan de besluitvorming over
kwesties die op hen betrekking hebben. Dit zou hen in staat stellen niet alleen te reageren op
door de overheid geïnitieerde verzoeken, maar ook hun eigen ideeën en kwesties op de agenda
te zetten.
71.
Sinds 2015 is er een beleidskader van kracht uit hoofde waarvan jaarlijks 500.000 euro
beschikbaar is voor projecten en activiteiten “ten behoeve van de participatie en emancipatie
van Sinti en Roma in Nederland”.50 Het geld is afkomstig van de Stichting Rechtsherstel Sinti en
Roma (SRSR) die in 2000 in eerste instantie werd opgericht voor het betalen van
schadevergoeding aan Roma- en Sinti-slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Deze fondsen
werden naderhand door het Nederlands Instituut Sinti en Roma (NISR) beheerd. Het NISR is in
2012 ontbonden en na een langduriger raadplegingsproces met vertegenwoordigers van Roma
en Sinti werd besloten de fondsen breder in te zetten. Dit beleid wordt sinds april 2015 gevolgd.
De fondsen worden sindsdien beschikbaar gesteld voor onder andere de herdenking van de
Tweede Wereldoorlog, het bestrijden van discriminatie en vooroordelen, het versterken van de
belangenvertegenwoordiging en vertegenwoordiging, het bevorderen van onderwijs, het
scheppen van werkgelegenheid, respect voor cultuur en identiteit en advies en richtsnoeren voor
mediators. Besluiten over de toekenning worden genomen door een commissie van advies
bestaande uit vijf personen uit de Roma- en Sinti-gemeenschappen. Het fonds wordt beheerd
door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. In 2018 werden 18 projecten
gefinancierd.
72.
Het Adviescomité verwelkomt het feit dat het beleidskader is aangenomen na overleg
met Roma- en Sinti-vertegenwoordigers en dat de richtsnoeren voor financiering
48

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (16 december 2011), Policy measures in the Netherlands for the social
inclusion of Roma
49
Erasmus Universiteit Rotterdam, Risbo (2015), Monitor Sociale Inclusie: vervolgmeting 1 - Eerste vervolgmeting naar de woon- en
leefomstandigheden Roma en Sinti in Nederland; Erasmus Universiteit Rotterdam, Risbo (2017), Monitor Sociale Inclusie: meting 3
- Tweede vervolgmeting naar de woon- en leefomstandigheden van Roma en Sinti in Nederland
50
Besluit vaststelling subsidieplafond en vaststelling beleidsregels inzake Beleidskader voor de subsidiëring van projecten en
activiteiten ten behoeve van de participatie en emancipatie van de Sinti en Roma in Nederland, van 8 april 2015.

21

een brede reikwijdte kennen en dat Roma- en Sinti-vertegenwoordigers betrokken zijn bij
besluiten over de toekenning van het geld. Indachtig de discussies binnen de gemeenschap over
of er ook geld mag worden toegekend aan andere dan de “vooroorlogse” Roma en Sinti, acht
het Adviescomité het van belang dat de autoriteiten voortdurend in gesprek blijven met de
gemeenschap om de legitimiteit van het werk van het fonds te waarborgen.
73.
Een andere maatregel die een positieve vermelding verdient, is de reizende
tentoonstelling “O Lungo Drom” (de lange weg), een project van een Sinti-organisatie dat
informatie geeft over de geschiedenis en aanwezigheid van Roma en Sinti in Nederland. De
tentoonstelling is elk jaar in zo'n vijf Nederlandse plaatsen te bezoeken. In 2018 konden
bezoekers terecht in Arnhem, Middelburg, Heerlen, Eindhoven en Weert. In 2019 krijgt de
tentoonstelling een plaats binnen de nationale herdenking van de deportatie van Roma naar het
concentratiekamp Auschwitz op 19 mei 1944. De teksten worden ook in het Engels vertaald
zodat de tentoonstelling ook in het buitenland kan worden vertoond.51
74.
De onderwijspositie van Roma, Sinti en Reizigers in Nederland kan als zwak worden
omschreven.52 De onderwijsdeelname aan het primair onderwijs wordt als redelijk goed
beoordeeld en er zou weinig sprake zijn van schooluitval. Echter, vanaf het voortgezet onderwijs
ontstaan vaker problematische situaties. Kinderen uit de Roma-, Sinti- en Reizigergemeenschappen geven aan vaak discriminatie op onderwijsgebied te ervaren. Dit zou
resulteren in doorverwijzingen vanuit het primair onderwijs naar te lage niveaus op het
voortgezet onderwijs en het niet kunnen vinden van stageplekken.53
75.
De woonsituatie is buitengewoon complex, zoals ook door de autoriteiten werd erkend
tijdens het bezoek. Hoewel veel Sinti en - per definitie - Reizigers in een woonwagen willen
wonen op (permanente) woonwagenkampen, wonen de meeste Roma, zeker degenen die pas
recenter zijn gearriveerd, in sociale huurwoningen of in huurappartementen aan de onderkant
van de huizenmarkt.54 Uit een in 2018 door de overheid verricht onderzoek bleek dat er 260
woonwagenlocaties zijn met in totaal 7724 standplaatsen, verspreid over meer dan 80% van de
Nederlandse gemeenten.55 Aangezien een Roma-, Sinti of Reizigershuishouden naar schatting uit
gemiddeld drie personen56 bestaat, kan worden aangenomen dat er ruim 23.000 personen op
deze locaties wonen. Uit bovengenoemd onderzoek blijkt ook dat 38% van de
woonwagenlocaties eigendom is van gemeenten en 47% van wooncorporaties.
76.
In 2018 is er een nieuw huisvestingsbeleid57 ontwikkeld door de overheid in
samenwerking met vertegenwoordigers van Roma, Sinti en Reizigers en met de Vereniging
Nederlandse Gemeenten (VNG). Dit nieuwe kader verving het kader dat sinds 2016 werd
gebruikt en dat gemeenten vijf varianten bood met betrekking tot de instandhouding van
woonwagenstandplaatsen. Twee van deze beleidsvarianten, de nuloptie (ook wel
“uitsterfbeleid” genoemd) en de reductieoptie (“afbouwbeleid”),
51

European Heritage Stories Grant, Directorate Democratisation, Raad van Europa, 17 oktober 2018.
Tenzij anderszins vermeld is de informatie in deze paragraaf gebaseerd op Risbo (2017), Monitor Sociale Inclusie: meting 3 p.
53.
53
Risbo (2017), Monitor Sociale Inclusie: meting 3, p. 53.
54
Nederlands kenniscentrum over discriminatie Art.1 (2012), Social Thematic Study: The situation of Roma p. 8-9.
55
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2018), brief aan de Tweede Kamer,
Aanbieding Monitor Woonwagenstandplaatsen in Nederland, 12 oktober 2018.
56
FRANET Information Request on Roma and Travellers for EU MIDIS II (2017), p. 13-14.
57
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (12 juli 2018), Beleidskader gemeentelijk woonwagen - en
standplaatsenbeleid
52

22

bleken door de gemeenten het vaakst te worden gekozen, ongeacht de werkelijke vraag naar
deze standplaatsen. Sinti en Reizigers met wie het Adviescomité een ontmoeting had, zagen dit
beleid als een gebrek aan respect voor hun cultuur, waarin het leven in woonwagens in breder
familieverband een essentieel onderdeel vormt. Gesprekspartners vertelden het Adviescomité
dat er lange wachtlijsten voor de standplaatsen bestaan en dat sommige mensen hun hele leven
moeten wachten. Jonge gezinnen moeten noodgedwongen in de woonwagen van hun ouders
blijven wonen omdat ze geen kans maken op een standplaats op de locatie waar de rest van de
familie verblijft. Vanaf 2014 zijn er 20 zaken geweest waarin het College voor de Rechten van de
Mens heeft geoordeeld dat gemeenten en woningcorporaties het gelijkheidsbeginsel hadden
geschonden door dit beleid in te voeren.
77.
Het Adviescomité is verheugd dat het nieuwe beleidskader duidelijk gebaseerd is op een
mensenrechtenperspectief, dat het grotendeels in lijn is met het door het College58 gegeven
advies en gebaseerd is op een dialoog met alle betrokken stakeholders. Het Adviescomité
constateerde echter ook dat gemeenten vinden dat zij onvoldoende zijn voorbereid en
onvoldoende ondersteund worden bij de implementatie van dit beleid.59
78.
Daarnaast werd het Adviescomité in kennis gesteld van een aantal klachten dat werd
ingediend bij de gemeentelijke antidiscriminatievoorziening “Radar” in Eindhoven. Deze
betreffen bijvoorbeeld de weigering van een verzekeringsmaatschappij om een
opstalverzekering af te sluiten voor een woonwagen op een vaste locatie, het niet bezorgen van
een tijdschrift omdat het adres op een woonwagenkamp is en het feit dat in een onderzoek naar
huisvestingswensen bij de vraag “naar welk soort woning bent u op zoek” de optie
“woonwagenlocatie/standplaats” niet wordt gegeven.
79.
De arbeidsmarktpositie van Roma en Sinti in Nederland wordt gekenmerkt door een hoge
mate van werkloosheid en uitkeringsafhankelijkheid. Doordat veel Roma en Sinti geen goede
opleiding hebben genoten zijn zij vaak actief in beroepen aan de onderkant van de arbeidsmarkt.
In gesprekken met onderzoekers gaven Roma en Sinti aan dat veel van hen willen werken, maar
dat dit vaak onmogelijk is doordat er geen banen zijn of vanwege discriminatie.60 Om deze
situatie aan te pakken zijn de autoriteiten van plan een pilot te starten met mediators om
jongeren uit de Roma- en Sinti-gemeenschap te ondersteunen bij het voortgezet en
beroepsonderwijs.61
Aanbevelingen
80.
Het Adviescomité dringt er bij de autoriteiten op aan ferme maatregelen te nemen en
alle benodigde ondersteuning te bieden aan gemeenten bij het invoeren van een nondiscriminatoir en doeltreffend huisvestingsbeleid voor Reizigers in lijn met de aanbevelingen van
het Bureau Nationale Ombudsman en College voor de Rechten van de Mens.
81.
Het Adviescomité roept de autoriteiten op de effectieve deelname van Roma, Sinti en
Reizigers te waarborgen bij het opstellen van beleid door versterking van de organisaties aan de
basis en het investeren in partnerschappen op basis van een vertrouwensrelatie.

58

Nationaal College voor de Rechten van de mens (2017), Advies inzake woonwagen en standplaatsenbeleid.
Voor een gedachtewisseling in 2018 tussen burgemeesters en de regering over de invoering van het huisvestingsbeleid, mede
in het kader van het voorkomen van misdrijven, zie: Brief aan gemeenten over het beleidskader gemeentelijk standplaatsenbeleid
60
Risbo (2017), Monitor Sociale Inclusie: meting 3, p. 66-67.
61
Door de autoriteiten ingediende informatie.
59

23

82.
Het Adviescomité roept de autoriteiten op te overwegen een meer op betrouwbare
cijfers gestoelde, brede en strategische benadering te hanteren bij het aanpakken van
hardnekkige discriminatie en ongelijkheid die wordt ervaren door personen die behoren tot de
Roma-, Sinti- en Reizigersgemeenschappen, met name op het gebied van onderwijs, huisvesting
en werkgelegenheid.
Artikel 9 van het Kaderverdrag
Media in de Friese taal
Aanbevelingen uit de twee voorgaande monitoringscycli
83.
Het Adviescomité benadrukte het belang van Omrop Fryslân als de enige Friestalige
televisie- en radiozender en deed een beroep op de autoriteiten zich in te zetten voor het behoud
van de onafhankelijkheid en financiële zekerheid van de omroep. Daarnaast riep het de
autoriteiten op om bij het opstellen van nieuwe wetgeving voor regionale omroepen uit te gaan
van de aanbevelingen van de Commissie Hoekstra en overleg met vertegenwoordigers van de
Friese minderheid.
Huidige situatie
84.
In de context van de hervorming van het Nederlandse regionale omroepbestel en forse
bezuinigingen door de rijksoverheid werd er in de periode tussen 2013 en 2016 gediscussieerd
over een wetsvoorstel tot wijziging van de Mediawet 2008. In het wetsvoorstel werd onder meer
voorzien in de fusie van regionale omroepen en hun integratie in een nationale omroep, waarbij
de onafhankelijkheid van de Friestalige omroep Omrop Fryslân aan banden zou worden gelegd.
Na een politieke debat over de specifieke verantwoordelijkheid van Omrop Fryslân bij het
behouden en bevorderen van de Friese taal werd het wetsvoorstel uiteindelijk niet aangenomen.
De onafhankelijkheid van Omrop Fryslân werd daarentegen gewaarborgd middels een
afzonderlijke Bestuursafspraak Fries in de Media die in 2016 werd gesloten tussen de
rijksoverheid en de provincie Friesland. Hiermee werd de onafhankelijkheid van Omrop Fryslân
en de gezamenlijke financiering door de rijksoverheid en de provincie tot en met 2018 verzekerd.
Met ingang van 2019 zijn de bepalingen inzake Omrop Fryslân opgenomen in de
Bestuursafspraak Friese Taal en Cultuur 2019-2023. Dankzij de nieuwe afspraak is het
voortbestaan van Omrop Fryslân als onafhankelijke regionale omroep weer voor vijf jaar
verzekerd.
85.
Het Adviescomité beschouwt de aanwezigheid van een volwaardige publieke omroep in
de Friese taal als een van de hoekstenen van de borging van de Friese taalrechten.62 Het is
derhalve verheugd dat de Nederlandse autoriteiten het voortbestaan van Omrop Fryslân als
zelfstandige eenheid tot en met 2023 hebben verzekerd. Niettemin beschouwt het Adviescomité
de positie van Omrop Fryslân als kwetsbaar. Het voorzien in radio- en televisieuitzendingen in de
Friese taal wordt in de Mediawet, noch in de Wet gebruik Friese taal gewaarborgd.
86.
In het kader van de hervorming van de regionale publieke omroep, werd er door de
rijksoverheid aanzienlijk minder geld beschikbaar gesteld voor de publieke omroepen,
waaronder Omrop Fryslân. Het Adviescomité is zich ervan bewust dat de bezuinigingen
uiteindelijk minder fors waren dan in eerste instantie voorzien, maar betreurt niettemin dat
Omrop Fryslân aanzienlijk minder heeft kunnen uitgeven.
62 Zie ACFC Thematic Commentary No. 3, Language rights of persons belonging to national minorities under the Framework

24

Convention, aangenomen op 24 mei 2012, par. 41. Zie ook resolutie CM/Rec(2012)1 van het Comité van Ministers over het beheer
van het publieke omroepbestel.

25

Het Adviescomité is van mening dat de aanpassing aan de nieuwe mediaomgeving en de
noodzakelijk uitbreiding van het media-aanbod van Omrop Fryslân naar het internet en sociale
media, stabiele en toereikende personele en financiële middelen vereist.
87.
Het Adviescomité verwelkomt het feit dat, zowel volgens de vorige als de huidige
bestuursafspraak, ten minste één lid van het toezichthoudende orgaan (Orgaan dat het beleid
voor het media-aanbod bepaalt) een achtergrond heeft op het gebied van de Friese taal en
cultuur. Daarnaast wordt vermeld dat in de Raad van Toezicht van de RPO deskundigheid op het
gebied van de Friese taal en cultuur gewenst is. Het Adviescomité is van mening dat gezien het
nationaal belang van het Fries als tweede officiële taal, deskundigheid op het gebied van de
Friese taal en cultuur niet alleen gewenst is in het toezichthoudende orgaan van Omrop Fryslân,
maar zeker ook in het nationale toezichthoudende orgaan van de Regionale Publieke Omroep.
88.
Het Adviescomité was verrast te vernemen dat er in 2017 vraagtekens gezet werden bij
de doorgifte van uitzendingen van Omrop Fryslân buiten de provincie opdat ook in andere delen
van Nederland de programma's te zien waren. In 2017 stopte KPN, een van de twee aanbieders,
met de landelijke doorgifte van Omrop Fryslân. Het Adviescomité is verheugd dat dit probleem
is opgelost dankzij de tussenkomst van onder andere ngo's, de provincie Fryslân en het ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De provincie betaalt nu 20.000 euro per jaar voor de
doorgifte als deel van de totale kosten. Het Adviescomité is van mening dat publieke televisie en
radio in de Friese taal zeker beschikbaar moeten zijn voor personen die tot de Friese minderheid
behoren en waar dan ook in Nederland wonen.
89.
Omrop Fryslân produceert programma's voor kinderen uit vijf verschillende
leeftijdsgroepen (0 tot 15 jaar) die op woensdag en vrijdag worden uitgezonden. De
programma's zijn ook online beschikbaar zodat scholen er tijdens de lessen Fries gebruik van
kunnen maken.63 Gedurende de looptijd van de bestuursafspraak 2019-2020 zal gekeken worden
naar de ontwikkeling van digitale lesmethoden en materiaal voor het vak Fries in de voorschoolse
periode en op school.
90.
Er zijn geen specifieke vereisten die nationale of regionale publieke omroepen
verplichten informatie over de Friese minderheid in hun programmering op te nemen. Er wordt
echter wel wekelijks een documentaire over actuele Friese kwesties uitgezonden door de NPO
(Fryslân DOK). Deze documentaires worden door Omrop Fryslân in de Friese taal gemaakt en zijn
van Nederlandse ondertiteling voorzien. Het Adviescomité juicht dit toe en acht het van belang
dat de landelijke publieke omroepen regelmatig aandacht aan Friese kwesties besteden.64
91.
Twee regionale kranten, het Friesch Dagblad en de Leeuwarder Courant, worden in
Leeuwarden/Ljouwert uitgegeven en beide publiceren een klein aantal artikelen in het Fries.
Vertegenwoordigers van beide kranten vertelden het Adviescomité dat het moeilijk was om
journalisten te vinden met een Friese achtergrond en schrijftalent. Het Friesch Dagblad stuurt
journalisten af en toe naar een Friese taalcursus die door Afûk wordt verzorgd. De
63 Zie www.skoal.tv.
64 Zie ACFC Thematic Commentary No. 3, Language rights of persons belonging to national minorities under the Framework
Convention, aangenomen op 24 mei 2012, par. 41.

24

kranten ontvangen geen publiek geld, dat een stimulans zou kunnen vormen om de Friese taal
meer te gebruiken of voor taalcursussen.
92.
Tijdens het bezoek werd de aandacht van het Adviescomité gevestigd op het feit dat na
de fusie van gemeenten een aantal kleine plaatselijke kranten, waarvan een aantal in
minderheidstalen schrijven,65 nu concurreren om dezelfde fondsen die voor deze kranten
beschikbaar zijn. Het Adviescomité acht het van belang dat er oplossingen worden gevonden
voor deze kranten die, ondanks de wijdverbreide digitalisering, nog steeds een belangrijke bron
van informatie en identificatie zijn voor mensen, met name op het platteland.
93.
Fries is een populaire taal op de sociale media. Deskundigen stellen zelfs dat het gebruik
van geschreven Fries dankzij de sociale media toeneemt omdat Friestalige sprekers zich hiervan
bedienen om op informele wijze met vrienden en familie te communiceren.66 Hoewel naar
verluidt de spellingsregels van het Fries op sociale media niet altijd worden gevolgd, beschouwt
het Adviescomité het toenemende gebruik van het Fries als een teken van vitaliteit van deze taal.
94.
De homepage van Omrop Fryslân is in het Fries en dat geldt ook voor de app van de
omroep. Alleen de nieuwspagina van de website en de app zijn ook in het Nederlands
beschikbaar. 75% van de nieuwsberichten worden in het Fries gelezen, 25% in het Nederlands.
Het Adviescomité is verheugd te constateren dat Omrop Fryslân erin is geslaagd het aantal
bezoekers van zijn website tussen 2014 en 2018 te verdubbelen. De uitsluitend in het Fries
gestelde Facebook-pagina van de omroep heeft tussen de 80.000 en 120.000 unieke bezoekers
per dag. Uit gegevens van Omrop Fryslân blijkt ook dat het hier niet alleen om de jongere generatie
gaat; 27% van de bezoekers van www.omropFryslân.nl is tussen de 60 en 75 jaar oud.67 Het
Adviescomité verwelkomt deze ontwikkelingen en is van mening dat sociale media een
waardevolle mogelijkheid bieden om het gebruik van de geschreven Friese taal te bevorderen.
Aanbevelingen
95.
Het Adviescomité moedigt de autoriteiten sterk aan hun steun voor het ook op lange
termijn functioneren van de enige Friestalige omroep van het land te blijven voortzetten en te
waarborgen dat deze ook in de rest van het land beschikbaar is.
96.
Het Adviescomité roept de autoriteiten op een coherente strategie voor Friestalige
media te ontwikkelen en daarbij gebruik te maken van nieuwe technologische ontwikkelingen
en de mogelijkheden die door sociale media worden geboden. Daarnaast moet worden
overwogen te investeren in hoogwaardige en relevante content in de Friese taal, gericht op een
breed scala van sprekers van het Fries van alle leeftijden, die kan worden gebruikt door
verschillende soorten online- en gedrukte media.

65

Fries, maar ook in het Bildts zoals de 'Bildtse Post', het voorbeeld in kwestie.
Provincie Fryslân (2018), Taal fan it hert (Taal van het hart).
67
18-30 jaar: 21%, 31-44 jaar: 22%, 45-59 jaar: 30%. Informatie verstrekt door Omrop Fryslân.
66

25

Artikel 10 van het Kaderverdrag
Gebruik van de Friese taal in het contact met bestuursorganen
Aanbevelingen uit de twee voorgaande monitoringscycli
97.
In de voorgaande monitoringscycli merkte het Adviescomité op dat het gebruik van de
Friese taal bij de provinciale en gemeentelijke bestuursorganen wettelijk beschermd was en
sprak de verwachting uit dat het aannemen van de Wet gebruik Friese taal de praktische
toepassing van dit recht verder zou stimuleren. Hoewel de ondersteunende houding van de
provinciale autoriteiten in dit verband wordt verwelkomd deed het Adviescomité de aanbeveling
dat het gebruik van de Friese taal ook mogelijk moest worden bij contacten met nationale
bestuurlijke autoriteiten in de provincie Fryslân. Het Adviescomité sprak tevens zorgen uit over
mogelijke negatieve effecten van het samengaan van gemeenten voor de Friese taalrechten.
Huidige situatie
98.
In de Wet gebruik Friese taal (hierna “de wet”), die op 1 januari 2014 in werking trad,
worden bestaande bepalingen uit sectorwetten en wetboeken in een enkele wet
samengebracht. In de wet worden het Nederlands en het Fries aangewezen als de “officiële talen
in de provincie Fryslân” (artikel 2). Hoewel veel van de bepalingen van de wet al waren
ingevoerd, is het van belang dat ze in een enkel document zijn vastgelegd, tezamen met de
bevestiging dat het Fries een van de twee officiële talen van de provincie is.68
99.
De wet vermeldt “Een ieder kan de Friese taal gebruiken in het verkeer met
bestuursorganen, voor zover deze in de provincie Fryslân zijn gevestigd” (artikel 3.1). Deze
bepaling geldt evenwel niet indien het gebruik van het Fries “tot een onevenredige belasting van
het bestuurlijk verkeer zou leiden”, hetgeen de autoriteiten in theorie een aanzienlijke
beoordelingsvrijheid geeft. Provinciale en lokale bestuursorganen “stellen” regels op over het
gebruik van de Friese taal met het oog op het versterken van de positie van de taal binnen het
werkgebied van het betreffende orgaan. Wat de onderdelen van de rijksoverheid betreft, zij
“kunnen” dergelijke regels opstellen.
100.
Onderdelen van de rijksoverheid hebben, volgens door de autoriteiten verstrekte
informatie, slechts in één geval regels opgesteld voor het gebruik van de Friese taal. Een
geregistreerde non-profitorganisatie had zijn financieel verslag in het Fries ingediend bij de
belastingautoriteiten, hetgeen destijds niet was toegestaan. Na dit voorval zijn de regels in 2017
aangepast en organisaties kunnen nu hun financiële verslagen indienen in de Friese taal.
101.
Wat het gebruik van het Fries in contacten met de politie betreft, heeft het Adviescomité
te horen gekregen dat mondelinge verhoren, zoals ook wettelijk is toegestaan, in de praktijk in
het Fries plaatsvinden, maar dat de processen-verbaal in het Nederlands worden opgemaakt. In
het proces-verbaal wordt de taal waarin het gesprek is gevoerd meestal zelfs niet eens
aangegeven. Het Advies is van mening dat de enkele geldigheid van de Nederlandse geschreven
vertaling en het feit dat de gesprekstaal niet eens wordt vastgelegd,
68
In de Bestuursafspraak Friese taal en cultuur staat vermeld dat, in navolging van de commissie van deskundigen van Europees
Handvest voor regionale talen of talen van minderheden, de provincie Fryslân een verkennend onderzoek zal instellen naar de
haalbaarheid van het omzetten van de Wet gebruik Friese taal naar een kaderwet. Deze zou dan niet alleen betrekking hebben op
het bestuurlijk verkeer en het rechtsverkeer, maar kunnen worden uitgebreid tot alle door het Handvest bestreken gebieden.

26

nadelig kan uitpakken voor de betrokken Fries sprekende personen aangezien in de vertaling de
authenticiteit van de verklaringen verloren kan gaan.
102.
Het Adviescomité verwelkomt het voornemen van het ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties, zoals vervat in paragraaf 1.7 van de Bestuursafspraak Friese taal en cultuur
2019-2023, dat “zij inzetten op het vergroten van de minimale kennis van de Friese taal en
cultuur van de bij het dossier Friese taal en cultuur direct betrokken rijksambtenaren”.69
103.
Op provinciaal niveau zijn er volgens onze gesprekspartners zowel mondeling als
schriftelijk goede mogelijkheden om de Friese taal te gebruiken. Het Adviescomité constateerde
een positieve grondhouding ten aanzien van het bevorderen van de Friese taal, zowel op politiek
niveau als bij de medewerkers die voor dit dossier verantwoordelijk zijn. De website van de
provincie is beschikbaar in beide talen, de meeste medewerkers spreken Fries en documenten
over Friese onderwerpen in de brede zin van het woord zijn in twee talen beschikbaar en soms
alleen in het Fries.
104.
De provincie steunt ook talrijke projecten om het gebruik van de Friese taal in alle
aspecten van het dagelijks leven te vergemakkelijken, ook voor officiële doeleinden. Een van
deze hulpmiddelen is het Taalweb Frysk, een digitaal platform dat door de Fryske Akademy is
ontwikkeld en dat een woordenlijst en een spellingschecker bevat en plug-ins voor de Friese taal
voor standaard softwareapplicaties als Word en Outlook.70
105.
Het Adviescomité werd verteld dat op gemeentelijk niveau 96% van de ambtenaren Fries
verstaat, 75% het spreekt en 24% zich in de Friese taal schriftelijk kan uitdrukken.71
Aanbeveling
106.
Het Adviescomité roept de autoriteiten op te waarborgen dat het recht om de Friese taal
te gebruiken in het bestuurlijk verkeer, zoals gewaarborgd door de Wet gebruik Friese taal, in de
praktijk volledig wordt toegepast bij alle publieke diensten, waaronder de wetshandhaving.
Gebruik van de Friese taal in rechtbanken en gerechtshoven
Aanbevelingen uit de twee voorgaande monitoringscycli
107.
Het Adviescomité constateerde dat het recht om Fries te spreken voor de rechter in de
wet is vastgelegd, maar betreurde het gebrek aan Friese tolken. Het riep de autoriteiten op om
meer proactief te zijn in dit opzicht.
Huidige situatie
108.
Verdachten en getuigen hebben al sinds lange tijd het recht Fries te spreken tijdens
terechtzittingen in de provincie Fryslân, en dit recht is bevestigd door de Wet gebruik Friese taal
2014. Ook tijdens terechtzittingen buiten de provincie Fryslân mag Fries worden gesproken
69

Bestuursafspraak Friese taal en cultuur, hoofdstuk 1, par. 1.7.
Zie .https://taalweb.frl
71
Door de autoriteiten ingediende schriftelijke informatie.
70

27

indien de persoon aannemelijk kan maken dat hij of zij zich in het Nederlands onvoldoende kan
uitdrukken.
109.
In de praktijk ligt de zaak genuanceerder. Met de inwerkingtreding op 1 januari 2013 van
de Wet herziening gerechtelijke kaart werd het aantal rechtbanken en gerechtshoven
teruggebracht en werd rechtbank Leeuwarden/Ljouwert samengevoegd met andere
rechtbanken in Noord-Nederland en ontstond de Rechtbank Noord-Nederland. Deze rechtbank
heeft locaties in Leeuwarden/Ljouwert, maar ook in Groningen en Assen in de naburige
provincies. Volgens de autoriteiten worden zaken uit de provincie Fryslân bij voorkeur behandeld
in Leeuwarden/Ljouwert, maar volgens gesprekspartners van het Adviescomité is dit niet altijd
het geval. De reden waarom een zaak niet in het Fries kan worden behandeld is naar verluidt
meestal het ontbreken van Friestalige rechtbankmedewerkers en/of tolken.72
110.
De autoriteiten konden het Adviescomité geen preciezere gegevens verstrekken over het
aantal Friestalige rechtbankmedewerkers en tolken. Gezien het feit dat het recht om Fries te
spreken voor de rechter als sinds jaar en dag bestaat en bovengenoemde problemen al vele jaren
bekend zijn73, acht het Adviescomité het problematisch dat dergelijke gegevens niet voorhanden
lijken te zijn. Om de situatie goed te kunnen evalueren, zou bekeken moeten worden hoe vaak
Fries wordt gebruikt in rechtszittingen en documenten, hoe vaak verzoeken om Fries te
gebruiken worden afgewezen en op welke gronden. Het Adviescomité begrijpt dat aanvragen bij
de rechterlijke autoriteiten in het Fries kunnen worden ingediend, maar dat deze automatisch
naar het Nederlands worden vertaald en dat niet geregistreerd wordt dat het een vertaling uit
het Fries betreft.
111.
Het Adviescomité betreurt het dat er geen specifieke bepalingen over het gebruik van
het Fries in het gerechtelijk verkeer zijn opgenomen in de Bestuursafspraak Friese taal en cultuur
2019-2023. In het hoofdstuk over rechterlijke autoriteiten wordt slechts gemeld dat de provincie
Fryslân van plan is in overleg te treden met de Rechtbank Noord-Nederland en het Hof ArnhemLeeuwarden en dat afspraken afzonderlijk worden vastgelegd.
112.
Een aantal gesprekspartners vertelde het Adviescomité ook dat Friezen die zich
gemakkelijker in hun moedertaal uitdrukken dan in het Nederlands, toch instinctief
overschakelen op het Nederlands in contexten als wetshandhaving of justitie aangezien dit
wordt gezien als de maatschappelijke norm en zij denken dat het in hun nadeel zou werken als
zij Fries zouden spreken. Het Adviescomité vindt dit verontrustend aangezien dit sprekers van
het Fries in dergelijke gevallen in een achtergestelde positie plaatst.
Aanbeveling
113.
Het Adviescomité roept de autoriteiten op om het recht om de Friese taal te bezigen in
rechtbanken en gerechtshoven, zoals gewaarborgd door de Wet gebruik Friese taal, volledig te
implementeren. Hiertoe dienen ze de situatie te monitoren en te evalueren, de bewustwording
te vergroten en te voorzien in de nodige middelen om de beschikbaarheid van Friestalige
medewerkers te verzekeren.
72

Gesprekspartners vertelden bijvoorbeeld over een advocaat wiens cliënt Fries wilde spreken. Zowel de rechter als de officier van
justitie waren akkoord, maar aangezien de griffier de Friese taal niet machtig was moest de zitting in het Nederlands worden
gehouden.
73
Zie ook het Tweede advies over Nederland van het Adviescomité, goedgekeurd op 20 juni 2013, par. 10, en het 5e cyclusverslag
van de commissie van deskundigen van het Europees Handvest voor regionale talen en minderheidstalen in Nederland, goedgekeurd
op 16 juni 2016, par. 53-154.

28

Artikel 11 van het Kaderverdrag
Borden en topografische aanduidingen in minderheidstalen
Aanbevelingen uit de twee voorgaande monitoringscycli
114.
In de voorgaande monitoringscycli constateerde het Adviescomité dat het plaatsen van
naamborden in het Fries tot de verantwoordelijkheid van de gemeenten behoort en dat de
situatie per gemeente verschillend is. De autoriteiten werd aangeraden hun inspanningen te
vergroten om de mogelijkheid tot het plaatsen van tweetalige topografische aanduidingen in de
gehele provincie Fryslân te bevorderen.
Huidige situatie
115.
Gemeenten in de provincie Fryslân bepalen zelf of namen van de gemeente, straten of
andere topografische gebieden in het Nederlands, Fries of in beide talen worden weergegeven
en een kopie van deze bestanden wordt automatisch opgenomen in kadastrale systemen op
landelijk niveau.74
116.
De provincie Fryslân heeft onlangs een alfabetische lijst van plaatsnamen in het Fries op
zijn website geplaatst, hetgeen zeer is toe te juichen.75 In de hoofdstad van de provincie,
Leeuwarden/Ljouwert, maar ook in Sneek/Snits, het administratieve centrum van de nieuwe
gemeente Súdwest-Fryslân, was de Friese taal tijdens het bezoek van het Adviescomité echter
niet erg zichtbaar in de publieke ruimte. Sommige gesprekspartners vertelden dat ze dachten
dat het gebruik van Friese plaatsnamen bij delen van de bevolking weerstand zou kunnen
oproepen. Het Adviescomité hoopt dat meer fusiegemeenten het voorbeeld van SúdwestFryslân zullen volgen, waar plannen bestaan om het hele nieuwe administratieve centrum te
voorzien van tweetalige borden. Het Adviescomité onderstreept de grote symbolische waarde
van tweetalige topografische aanduidingen als bevestiging dat taalkundige diversiteit wordt
gewaardeerd en dat in een bepaald gebied diverse linguïstische groeperingen in harmonie
samenleven.
117.
Het Adviescomité neemt er tot slot nota van dat volgens gesprekspartners van Friese
ngo's aanduidingen in het Fries in rechtbanken of politiebureaus in de provincie Fryslân een
krachtig signaal zouden uitstralen dat de Friese taal een officiële status in de provincie heeft.
Aanbeveling
118.
Het Adviescomité moedigt de autoriteiten aan om hun inspanningen om het
plaatsen van borden en topografische aanduidingen in het Fries te vergroten.

74

Bestuursafspraak Friese taal en cultuur, hoofdstuk 3.2
Alfabetische lijst met plaatsnamen in het Nederlands en Fries is beschikbaar op https://www.fryslan.frl/
76
ACFC Thematic Commentary No. 3, The Language Rights of Persons belonging to National Minorities under the Framework
Convention, aangenomen op 24 mei 2012, par. 67.
75

29

Artikel 12 van het Kaderverdrag
Kennis over nationale minderheden, intercultureel onderwijs en meertaligheid
Aanbevelingen uit de twee voorgaande monitoringscycli
119.
Bij de voorgaande monitoringscycli constateerde het Adviescomité dat de Friese
geschiedenis en cultuur, grotendeels, is opgenomen in de algemene onderwijsprogramma's in
Nederland, maar dat er in de Nederlandse wetgeving geen specifieke bepaling is opgenomen
met betrekking tot het onderwijzen van de Friese geschiedenis en taal. Het feit dat de Friese
geschiedenis en cultuur aan bod komt in de Canon van Nederland en dat er regionale curricula
werden ontwikkeld, werd echter als een positieve ontwikkeling gezien aangezien dit meer
autonomie mogelijk maakt en de lokale behoeften beter weerspiegelt.
Huidige situatie
120.
Het Adviescomité constateert dat er in 2013 voor de scholen een regionaal curriculum
beschikbaar is gekomen (kanon fan de Fryske skiednis). Het is beschikbaar in de Friese en
Nederlandse taal op een digitaal onderwijsplatform en bevat multimediamateriaal over Friese
geschiedenis en cultuur en over de Friese taal.77 Het blijft echter moeilijk vast te stellen in welke
mate Nederlandse scholieren die buiten de provincie Fryslân wonen daadwerkelijk iets leren
over de Friese geschiedenis en cultuur.
121.
Het Adviescomité verwelkomt de voortgang die in de provincie Fryslân is geboekt en
neemt in dit opzicht met waardering kennis van het werk van Afûk, die de bevordering van de
Friese taal en cultuur is blijven ondersteunen, zowel op scholen als in het volwassenenonderwijs
en heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van het Friese curriculum.78 Wat de situatie buiten de
provincie Fryslân betreft herinnert het Adviescomité eraan dat de verplichtingen die zijn
opgenomen in artikel 12.1 van het Kaderverdrag “niet alleen betrekking hebben op het onderwijs
voor minderheden, maar ook dat voor meerderheden.”79 Er zou een toetsing moeten
plaatsvinden van de feitelijke praktijk op scholen, de inhoud van les- en leermateriaal en de
kennis en opvattingen van leerlingen om de positie van Friese geschiedenis en cultuur in het
reguliere onderwijs goed te kunnen beoordelen.
122.
Onder het kopje “Veelkleurig Nederland” wordt in het bovengenoemde
geschiedeniscurriculum een aantal elementen aangehaald die de diversiteit van het land
weerspiegelen.80 Tolerantie en intercultureel begrip, mensenrechten en respect voor diversiteit
komen in het verplichte vak ‘burgerschapsonderwijs’ aan bod. Beide curricula worden
momenteel door het Nederlandse parlement tegen het licht gehouden, hetgeen de publieke
discussie weer heeft doen oplaaien.81 Het Adviescomité stelt nogmaals dat curricula voor
geschiedenis en burgerschapsonderwijs de diversiteit van de samenleving moeten
weerspiegelen en is van mening dat de reguliere herziening ervan niet gepolitiseerd mag
worden.82
77

Regionale canon van de provincie Fryslân, beschikbaar via www.entoen.nu/nl/fryslan/fryslan
Website van Afûk, beschikbaar via https://afuk.frl
79
ACFC Thematic Commentary No. 1, Education under the Framework Convention for the Protection of National Minorities,
aangenomen op 2 maart 2006, par. 40.
80
“Veelkleurig Nederland”, beschikbaar via www.entoen.nu/nl/veelkleurignederland
81
Het Parool (19 juni 2018), Kamer: houd canon weer eens tegen het licht
82
ACFC Thematic Commentary No. 1 “Education under the Framework Convention for the Protection of National
Minorities” (maart 2006), p. 11.
78

30

123.
Het Adviescomité volgt met belangstelling de paradigmaverschuiving van het
beschermen en bevorderen van de Friese taal an sich naar een meertalige benadering waarbij
de Friese taal een plaats inneemt naast het Nederlands en andere talen. De drietalige scholen in
de provincie Fryslân zijn een voorbeeld van deze trend en een andere is de omzetting van de
studierichting Friese taal en cultuur aan de Rijksuniversiteit Groningen naar meertaligheid en
minderheidstalen.83 Tijdens zijn bezoek vernam het Adviescomité met belangstelling dat het
plaatsen van de Friese taal in een meertalig kader over het algemeen gezien wordt als positief.
Sommige deskundigen die het Adviescomité tijdens het bezoek heeft gesproken gaven aan dat
drietalige scholen ook kinderen uit Nederlandstalige gezinnen zouden aantrekken. Er is ook
onderzoek naar de positieve effecten van drietalige scholen op de taalverwerving van kinderen
met een migratieachtergrond, die zich meer thuis voelen in een omgeving waar meertaligheid
wordt gewaardeerd. Het Adviescomité merkt op dat naar zijn mening de meertalige benadering
in de provincie Fryslân naast aanzienlijke cognitieve voordelen voor individuen, ook kan
bijdragen aan begrip en samenwerking tussen de culturen. Het Adviescomité heeft echter ook
begrip voor de zorgen dat door te veel nadruk op meertaligheid de waarde van de bescherming
en bevordering van de Friese taal als zodanig wat uit het oog verloren kan worden.
Aanbeveling
124.
Het Adviescomité nodigt de autoriteiten uit om de gevolgen voor het lesgeven in de
Friese taal in het kader van een meertalige aanpak op uitgebreide schaal te blijven beoordelen.
125.
Het Adviescomité moedigt de autoriteiten aan het opnemen van de Friese geschiedenis
en cultuur in de algemene curricula, ook buiten de provincie, te blijven ondersteunen.
Artikel 14 van het Kaderverdrag
Fries in het onderwijs
Aanbevelingen uit de twee voorgaande monitoringscycli
126.
In de voorgaande monitoringscycli moedigde het Adviescomité de autoriteiten aan om
hun inspanningen voor een hoge kwaliteit van onderwijs in het Fries op alle niveaus voort te
zetten, onder meer door het ontwikkelen van beoordelingstools, en om het bestaan van kleine
drietalige scholen in plattelandsgebieden te beschermen. Het Adviescomité nodigde voorts de
autoriteiten uit ervoor te zorgen dat rekening wordt gehouden met de belangen van
vertegenwoordigers van de minderheid, met inbegrip van de ouders, met betrekking tot het
onderwijzen van het Fries.
Huidige situatie
127.
Volgens de Wet op het primair onderwijs en de Wet op het voortgezet onderwijs is het
onderwijzen van de Friese taal in de provincie Fryslân verplicht, tenzij de Gedeputeerde Staten
de scholen een ontheffing hebben verleend. Tot 2014 werden de kerndoelen (d.w.z. de
eindtermen) voor de Friese taal, zoals voor alle vakken, vastgesteld door het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Met ingang van augustus 2014 is deze verantwoordelijkheid
gedecentraliseerd naar de provincie Fryslân door wijziging van de Wet op het primair onderwijs,
de Wet op het voortgezet onderwijs en de Wet op de expertisecentra. Door
83

Zie de website van de bacheloropleiding Minorities and Multilingualism van de Rijksuniversiteit Groningen

31

de provincie Fryslân meer autonomie te geven op het gebied van onderwijsvraagstukken, voert
de overheid de aanbevelingen van de Stuurgroep Hoekstra uit.84
128.
Op basis hiervan heeft de provincie Fryslân in 2016 de Beleidsregel voor het verkrijgen
van ontheffing voor het vak Fries in het primair en voortgezet onderwijs vastgesteld. In deze
regel worden verschillende taalprofielen vastgesteld naargelang het onderwijsniveau in het
Fries, afhankelijk van de specifieke situatie van elke school. Het hoogste profiel "A" omvat het
luisteren, spreken, lezen, schrijven, taalbeschouwing van het Fries en een positieve attitude ten
opzichte van de Friese taal. Profiel "B" verleent een ontheffing voor het schrijven, profiel "C"
houdt een ontheffing in voor lezen en schrijven, enzovoort. Het laagste profiel "G" staat voor
een volledige ontheffing van het onderwijs in het Fries. Deze kan alleen worden verleend aan
scholen die zich niet in het Friese taalgebied bevinden, zoals de Waddeneilanden.
129.
De volgende stap was het gedetailleerd in kaart brengen en beoordelen van het aantal
en de kwaliteit van het Friese taalonderwijs in alle scholen van het primair en voortgezet
onderwijs van de provincie Fryslân, wat resulteerde in het Taalplan Fries (Taalplan Frysk),85 dat
op 30 september 2018 werd gepubliceerd. Voor dit project bezocht een team van
onderwijskundigen alle 423 basisscholen en 71 middelbare scholen in de provincie Fryslân. Het
team beoordeelde de behoeften en stelde voor elke school een individueel taalplan op. Op basis
hiervan werden taalprofielen toegewezen volgens bovengenoemd systeem, dat om de vier jaar
opnieuw zal worden bekeken.
130.
In het primair onderwijs voldoet 32% van de scholen in het Friestalige gebied volledig aan
de doelstellingen, d.w.z. ze hebben een volwaardige Friese taalopleiding inclusief
schrijfvaardigheid en hebben dus een taalprofiel "A" gekregen. De overige scholen kregen
uiteenlopende ontheffingen. 21% van de scholen is ingedeeld in de laagste profielen "E" en "F",
wat vooral neerkomt op "het ontwikkelen van een positieve attitude ten opzichte van het
gebruik van het Fries door henzelf en anderen.”86 Interessant is dat, terwijl de meeste scholen
buiten het Friese taalgebied een volledige of bijna volledige ontheffing hebben, er zeven
basisscholen zijn die toch profiel "B" hebben behaald.
131.
In het secundair onderwijs voldoet 44% van de scholen in de Friese regio volledig aan de
eindtermen en 16% van de scholen in het secundair onderwijs heeft de laagste taalprofielen
toegewezen gekregen. Twee middelbare scholen in het niet-Friestalige gebied hebben de
profielen "A" en "B".
132.
De verschillen in taalprofielen zijn te verklaren door de taalachtergrond van de leerlingen,
die op haar beurt samenhangt met de scheiding tussen stedelijke tegenover
plattelandsgebieden, maar ook door de taalachtergrond van de leerkrachten en het beleid van
de school met betrekking tot het Fries als vak en/of over meertalig onderwijs.87 In de toekomst
dienen deze taalprofielen geleidelijk aan te evolueren naar een hoger niveau, zodat tegen 2030,
zoals bepaald in de Bestuursafspraak Friese taal en cultuur, alle scholen in het Friese taalgebied
de volledige kerndoelen hebben bereikt en geen gedeeltelijke ontheffingen meer nodig
hebben.88
84
Advies van de Stuurgroep decentralisatie Friese taal van Rijk naar de provincie Fryslân (Stuurgroep Hoekstra), Fries in het
onderwijs: meer ruimte, regie en rekenschap voor de provincie Fryslân, 2 juli 2010. Zie voor het regionale curriculum ook het Tweede
advies van het Adviescomité over Nederland, alinea 71.
85
N.A. Varkevisser/A.P. Walsweer (2018), Taalplan Frysk (Taalplan Fries)
86
Beleidsregel voor het verkrijgen van ontheffing voor het vak Fries in het primair en voortgezet onderwijs, paragraaf 3.1.
87
N.A. Varkevisser/A.P. Walsweer (2018), Taalplan Frysk (Taalplan Fries)
88
Bestuursafspraak Friese taal en cultuur, hoofdstuk 2.3, par. 1.

32

133.
Het Adviescomité werd ervan in kennis gesteld dat zowel beleidsmakers als
praktijkmensen in de provincie Fryslân zeer tevreden zijn over de decentralisatie van de
bevoegdheden. Het Adviescomité kreeg de indruk dat dit besluit een stimulans was om de
belanghebbenden op provinciaal niveau te stimuleren en een groot aantal belanghebbenden
motiveert om samen te werken aan het gemeenschappelijke doel van de bevordering van de
Friese taal.
134.
Wat betreft het effect op de kwantiteit en de kwaliteit van het onderwijzen en leren van
de Friese taal, is het nog te vroeg om conclusies te trekken. Aangezien het Taalplan Fries de
eerste beoordeling van deze omvang en het detailleringsniveau is, is het moeilijk om de
ontwikkelingen van de afgelopen vijf jaar te volgen. Ook is het absolute aantal scholen in de
verslagperiode afgenomen, waardoor het moeilijk is om vergelijkingen in de tijd te maken.
Gezien de grondige methodologie van het onderzoek zal dit echter zeker een nuttig uitgangspunt
zijn om de vooruitgang in de toekomst te volgen.
135.
Het is duidelijk dat het aantal drietalige (Nederlands/Engels/Friese) scholen is
toegenomen. Terwijl er voor 2012 53 drietalige scholen zijn gemeld89, telde het netwerk van
drietalige scholen in januari 2019 85 leden.90 In de Bestuursafspraak Friese taal en cultuur stelt
de provincie Fryslân zich ten doel het percentage leerlingen in het drietalige onderwijs te
verhogen van 15% in 2018 naar 30% in 2023.91 Het Adviescomité is blij met deze stijging. Zij werd
geïnformeerd door gesprekspartners van CEDIN, het centrum voor onderwijsdiensten, dat uit
hun onderzoek blijkt dat de drietalige aanpak niet alleen positieve effecten heeft op de kennis
van de Friese taal, maar ook op de kennis van de Nederlandse taal bij kinderen.
136.
Het Adviescomité is verheugd over het feit dat, volgens de informatie die de provincie
Fryslân heeft ontvangen, het aantal eindexamens van het middelbaar onderwijs in het Fries is
toegenomen van 66 in 2013 naar 138 in 2018. Het Adviescomité kreeg echter ook te horen over
sporadische gevallen waarin de leerlingen informeel werd "aanbevolen" om in de bovenbouw
niet het vak Fries te kiezen en daardoor ontmoedigd werden om het eindexamen Fries af te
leggen. Aangezien de ontwikkeling van de schrijfvaardigheid een van de grote uitdagingen is die
uit onderzoek naar voren is gekomen92 en die aan de orde is gekomen in de Bestuursafspraak
Friese taal en cultuur (zie artikel 5), acht het Adviescomité de aandacht voor het voortgezet
onderwijs in het Fries van cruciaal belang.
137.
Het Adviescomité stelt met bezorgdheid vast dat verschillende gesprekspartners in de
provincie Fryslân niet geheel tevreden waren over de rol van de Inspectie van het Onderwijs in
de afgelopen jaren. De inspectie inspecteert de scholen meestal eens in de vier jaar, maar in het
geval van het Fries is dit voor het laatst in 2009 gebeurd. Bij dit laatste bezoek had de Inspectie
van het Onderwijs geconstateerd dat de kennis van het Fries zeer uiteenlopend was onder de
leerlingen en dat de kwalificaties van de leerkrachten en de beschikbare methodologieën niet
toereikend waren voor de omstandigheden.93 De perceptie van veel betrokkenen in de Provincie
Fryslân echter,
89

Zie het Tweede Advies over Nederland van het Adviescomité, goedgekeurd op 20 juni 2013, paragraaf 102.
Netwerk Drietalige Scholen, .www.sintrummeartaligens.nl/70/drietalige-school.html#25
91
Bestuursafspraak Friese taal en cultuur, hoofdstuk 2,6, par. 6.
92
E. Klinkenberg/R. Jonkman/N. Stefan (2018) Taal in Fryslân - Taal yn Fryslân - de folgjende generaasje (de volgende generatie)
93
Zie Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (30 juni 2011), Brief aan de Tweede Kamer inzake onderwijs in het vak Fries
opgenomen in Bijlage 1 bij het Vierde periodiek verslag over Nederland over de uitvoering van het ECRML (Europees Handvest voor
regionale talen of talen van minderheden).
90

33

was eerder dat de Inspectie voor het Onderwijs de afgelopen 10 jaar niet voldoende prioriteit
had gegeven aan Fries als minderheidstaal. Gezien de hierboven beschreven decentralisatie, de
ontwikkeling van het Taalplan Fries, een evaluatiesysteem (GRIP) en digitale leermethoden
(Spoar 8 en Searje 36), heeft de Inspectie van het Onderwijs besloten om vanaf 2019 de kwaliteit
van het Friese onderwijs opnieuw te beoordelen, in nauwe samenwerking met de provincie
Fryslân. In de nieuwe Bestuursafspraak Friese taal en cultuur wordt de rol van de
Onderwijsinspectie beschreven, zij het in vrij grote lijnen.
138.
Van de ongeveer 400 voorschoolse locaties in de provincie Fryslân zijn er 220 tweetalig
(d.w.z. minstens 50% Friestalig) of uitsluitend Friestalig. In grotere steden als
Leeuwarden/Ljouwert en Sneek/Snits is er echter een gebrek aan Friestalige of tweetalige
voorschoolse locaties. Het Adviescomité heeft vernomen dat er veel ouders zijn die hun kinderen
willen aanmelden voor een tweetalige voorschoolse locatie, maar er geen kunnen vinden. De
voorschoolse educatie wordt in Nederland verzorgd door particuliere beroepsorganisaties, die
de mogelijkheid, maar niet de verplichting, hebben om tweetalige opties aan te bieden. Het
Adviescomité betreurt dit en vindt het belangrijk om een oplossing te vinden om de
beschikbaarheid van de Friese voorschoolse educatie te waarborgen die ook in meer stedelijke
gebieden aan de vraag kan voldoen.
139.
Er is een schat aan leermiddelen voor kinderen en voorlichtingsmateriaal voor ouders en
opvoeders ontwikkeld om het gebruik van het Fries bij de vroege taalontwikkeling van kinderen
te ondersteunen.94 Bij de aangifte van pasgeborenen bij de gemeente ontvangen ouders een
geschenk met een meertalig kinderboek en informatie over de voordelen van de opvoeding van
kinderen in een meertalige omgeving. Het Adviescomité juicht deze initiatieven die de ouders
aanmoedigen om de Friese taal aan hun kinderen door te geven, toe.
140.
Ten slotte wenst het Adviescomité erop te wijzen dat het onderwijs in de Friese taal
uitsluitend in de provincie Fryslân bestaat. Gezien de toenemende mobiliteit van de bevolking
zou de overheid kunnen onderzoeken of er ook in de aangrenzende provincies of grotere steden
behoefte is aan de mogelijkheid van Friese taallessen, met name op voorschoolse locaties en
basisscholen, indien een voldoende aantal gezinnen een dergelijke vraag uit.
Aanbevelingen
141.
Het Adviescomité roept de autoriteiten op om in nauwe samenwerking met leerkrachten,
ouders, studenten en minderhedenorganisaties alle nodige steun te verlenen voor de uitvoering
van het Taalplan Fries, teneinde de doelstelling voor 2030 - een aanzienlijke toename van zowel
mondelinge als schriftelijke kennis van de Friese taal - te behalen. Een voldoende hoog
kwaliteitsniveau van het onderwijs moet door de Inspectie voor het Onderwijs worden
gewaarborgd en systematisch worden gecontroleerd.
142.
Het Adviescomité moedigt de autoriteiten sterk aan om maatregelen te nemen om het
onderwijzen en leren van de Friese taal in het secundair onderwijs aantrekkelijker te maken,
bijvoorbeeld door lage drempels vast te stellen voor het opstarten van Friese taalcursussen en
door belemmeringen voor de keuze van het Fries als eindexamenvak op te heffen.

94

Zie bijvoorbeeld de website https://heitenmem.nl/(Vader en moeder), een initiatief van de Afûk.

34

143.
Het Adviescomité roept de autoriteiten op ervoor te zorgen dat het aanbod van Fries- en
tweetalige voorschoolse locaties ook in de grotere steden van de provincie Fryslân voldoet aan
de vraag.
144.
Het Adviescomité moedigt de autoriteiten aan om na te gaan of er behoefte is aan de
mogelijkheid van Fries taalonderwijs op scholen en voorschoolse locaties buiten de provincie
Fryslân.
Docenten Fries
Aanbevelingen uit de twee voorgaande monitoringscycli
145.
In de vorige monitoringscycli merkte het Adviescomité de toename op van de Friese
lerarenopleiding voor primair en secundair onderwijs, die echter nog steeds onvoldoende werd
geacht om aan de eisen te voldoen. De autoriteiten werd aanbevolen om het gebrek aan
gekwalificeerde Friese taaldocenten aan te pakken, ook op voorschoolse locaties.
Huidige situatie95
146.
De lerarenopleiding voor leraren in het basis- en secundair onderwijs wordt gegeven aan
de NHL Stenden Hogeschool. Er is een verplichte cursus voor alle toekomstige leerkrachten van
het basisonderwijs (ongeveer de helft van hen zijn Friese moedertaalsprekers) om de
basisvaardigheden van het Fries te leren lezen en schrijven, wat toe te juichen is. De formele
kwalificatie om Fries te onderwijzen in het basisonderwijs (foech Frysk) is optioneel. Van de 70
studenten die jaarlijks met hun studie beginnen, kiezen er ongeveer 20 voor dit programma.96 Er
zijn ook een aantal docenten die de zes maanden durende cursus volgen om de foech Fryskbevoegdheid te behalen. Het Adviescomité neemt er positief kennis van dat er om de paar jaar
ook cursussen worden aangeboden op de academische lerarenopleiding voor het basisonderwijs
aan de Rijksuniversiteit Groningen.
147.
NHL Stenden Hogeschool biedt ook een bacheloropleiding aan om in het Fries les te
geven in de onderbouw van het secundair onderwijs en een masteropleiding om les te geven in
zowel boven- als onderbouw van het secundair onderwijs. Momenteel volgen 16 studenten de
bacheloropleiding en vier studenten de masteropleiding. Voor de lerarenopleiding voor zowel
het basis- als het secundair onderwijs geldt dat het aantal studenten dat de Friese taal studeert
de afgelopen vijf jaar relatief stabiel, maar laag is geweest.
148.
Alle gesprekspartners van het Adviescomité zijn het erover eens dat er een tekort is aan
gekwalificeerde Friese taaldocenten, zowel op basis- als secundair niveau.97 Het Adviescomité
heeft vernomen dat sommige scholen in de problemen komen als de enige Friese leraar ziek
wordt, omdat de vervanger vaak niet over de vereiste kwalificaties beschikt. Volgens het
landenverslag98 hebben de voorzitters van de verenigingen van schoolbesturen de autoriteiten
erop gewezen "dat het verhogen van het aantal leerkrachten dat bevoegd is om Fries te
onderwijzen momenteel niet hun hoogste prioriteit heeft" en dat "het aan de beroepsgroep zelf
is om dit uit te voeren". Het Adviescomité is van mening dat het van groot belang is dat er goed
gekwalificeerde leraren zijn die naast de Friese taal ook het Fries als vak kunnen onderwijzen,
zowel in een twee- als meertalige omgeving
95

Het Adviescomité verwijst in dit verband ook naar de resultaten en aanbevelingen van het Vijfde rapport van de expertcommissie
van de Raad van Europa over de implementatie van het Europees Handvest voor regionale talen en minderheidstalen in Nederland,
goedgekeurd op 16 juni 2016, paragrafen 142-147.
96
Door de autoriteiten ingediende schriftelijke informatie.
97
Hierbij dient te worden opgemerkt dat er een algemeen lerarentekort is in Nederland. Zie ook de informatie op de website van de

35

Rijksoverheid, Lerarentekort in het primair onderwijs
98
Landenverslag, artikel 12.

36

en dat dit niet alleen voor de provinciale overheid een prioriteit zou moeten zijn, maar ook voor
het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Aanbeveling
149.
Het Adviescomité roept de autoriteiten op om het verkrijgen van kwalificaties voor het
onderwijs in de Friese taal beter bekend, toegankelijker en aantrekkelijker te maken voor
potentiële kandidaten, onder meer door financiële en professionele stimulansen voor Friese en
niet-Friese studenten en docenten van andere vakken.
Artikel 15 van het Kaderverdrag
Participatie
Aanbevelingen uit de twee voorgaande monitoringscycli
150.
Het Adviescomité heeft de autoriteiten aanbevolen vertegenwoordigers van de Friese
minderheid te raadplegen bij de voorbereiding van het derde landenrapport, zodat de bestaande
overlegmechanismen en het Taalorgaan DINGtiid zodra het is opgericht, in staat zullen zijn om
hun opdracht doeltreffend te vervullen.
Huidige situatie
151.
Hoewel de provincie Fryslân vaak ad hoc overleg pleegt met niet-gouvernementele
organisaties (ngo's) en naar verluidt zeer open is wanneer ngo's haar benaderen, hebben deze
ngo's nauwelijks toegang tot het ministerie dat op nationaal niveau verantwoordelijk is voor
Friese-minderheidskwesties. Sommige gesprekspartners noemden de noodzaak van een
'commissaris' of een ander soort 'bolwerk in Den Haag' waarmee de Friese minderheidsbelangen
zich kunnen laten gelden.
152.
Niet-gouvernementele
organisaties
werden
aan
het
begin
van
het
onderhandelingsproces tussen de nationale en provinciale overheden geraadpleegd over hun
wensen voor de Bestuursafspraak Friese taal en cultuur 2019-2023. Sommige nietgouvernementele organisaties die de Friese minderheid vertegenwoordigen meldden echter bij
het Adviescomité dat zij zich onvoldoende betrokken voelden bij de verdere fasen van de
voorbereiding.
153.
De provincie Fryslân beschikt niet over geïnstitutionaliseerde overlegmechanismen voor
ngo's die de Friese minderheid vertegenwoordigen. Gezien het belang van het recht op
participatie voor nationale minderheden, is het Adviescomité van mening dat een regelmatige
bijeenkomst, netwerk of platform moet worden overwogen waar alle ngo's die zich met Friese
kwesties bezighouden, met inbegrip van ngo’s die zich met jongeren bezighouden, met elkaar in
contact kunnen treden en de provincie kunnen adviseren over haar beleid.
154.
Op 1 januari 2014 is een bestuurlijke herindeling van kracht geworden, die ertoe heeft
geleid dat het aantal gemeenten in de provincie Fryslân is teruggebracht van 37 naar 12
gemeenten. Een aantal plattelandsgemeenten met een hoog percentage Friessprekenden werd
samengevoegd met meer stedelijke gemeenten, waar minder Fries wordt gesproken. Zo is per 1
januari 2018 de gemeente Littenseradiel met ruim 80% Friestaligen opgesplitst tussen
Leeuwarden/Ljouwert, Súdwest-Fryslân en de nieuwe gemeente Waadhoeke. Per 1 januari 2019
zijn de voormalige gemeenten Dongeradiel, Ferwerderadiel en Kollumerlân en Nijkrúslân
opgegaan in de nieuwe gemeente Noardeast-Fryslân.
37

155.
In het kader van de bestuurlijke herindeling werd op 4 november 2013 een overeenkomst
inzake Fries taalbeleid gesloten tussen de regering, de provincie Fryslân en de betrokken
gemeenten. Overeenkomstig artikel 5 van de Wet gebruik Friese taal werd elke gemeente
verzocht om tegen 2019 een taalplan op te stellen voor de bevordering van de Friese taal. Het
Adviescomité werd ervan in kennis gesteld dat 13 van de 15 gemeenten in het Friese gebied
tegen eind 2018 een dergelijk beleid hadden opgesteld. In het geval van een fusie worden
onderhandelingen gevoerd over nieuw Fries taalbeleid en wordt dit goedgekeurd. Tijdens het
bezoek aan de gemeente Súdwest-Fryslân vernam het Adviescomité dat de goedkeuring van het
nieuwe taalbeleid werd voorafgegaan door een raadgevend referendum.
156.
Ambtenaren op provinciaal en gemeentelijk niveau die een ontmoeting hadden met het
Adviescomité, legden uit dat bij fusies voor dergelijke overeenkomsten in de regel geldt dat de
hogere normen van de gemeenten met een hoog percentage Friestaligen worden toegepast op
de gehele nieuwe gemeenten. Vertegenwoordigers van de minderheid en een
onderzoeksrapport van het Mercator Europees Kenniscentrum99 beschouwen de situatie
negatiever. Zij zien de noodzaak in om de situatie op de voet te volgen en gemeenten te
ondersteunen, zowel wat betreft middelen als praktische adviezen, zodat personen, met name
in de landelijke Friese gebieden, niet achterblijven als gevolg van de fusies.
Aanbeveling
157.
Het Adviescomité verzoekt de autoriteiten erop toe te zien dat personen die tot nationale
minderheden behoren, naar behoren worden geraadpleegd bij de ontwikkeling en uitvoering
van het taalbeleid in het kader van gemeentelijke fusies.
158.
Het Adviescomité moedigt de autoriteiten aan een permanent en gestructureerd
overlegprogramma op te zetten met ngo's die de Friese minderheid vertegenwoordigen, met
inbegrip van ngo's die zich bezighouden met jeugdzaken, en actieve maatregelen te nemen om
hen te betrekken bij de besluitvormingsprocessen op alle niveaus.
Artikelen 17 en 18 van het Kaderverdrag
Grensoverschrijdende samenwerking
Aanbevelingen uit de twee voorgaande monitoringscycli
159.
Het Adviescomité moedigde de autoriteiten aan om samenwerking te blijven
ondersteunen met de organisaties die de in andere landen wonende Friezen
vertegenwoordigen.
Huidige situatie
160.
De provincie Fryslân en andere instellingen, in het bijzonder de Interfriese Raad (Fryske
Rie), die de uitwisseling met de Friese gebieden in Niedersachsen en Sleeswijk-Holstein in
Duitsland vergemakkelijkt, onderhouden een groot aantal grensoverschrijdende activiteiten en
betrekkingen. Dit partnerschap, dat ook het Waddengebied bestrijkt, zal de komende jaren
worden geïntensiveerd, zoals is vastgelegd in de nieuwe Bestuursafspraak Friese taal en
cultuur.100 De Fryske Rie deelde aan het Adviescomité voorstellen mee voor nauwere
samenwerking
99

A.F. Schukking/E.L. Klinkenberg (2018), De rol fan it Frysk by gemeentlike weryndielingen yn Fryslân.
Bestuursafspraak Friese taal en cultuur 2019-2023, hoofdstuk 7.1, paragraaf 5.

100

38

tussen de Friezen in beide landen, variërend van de ontwikkeling van een gezamenlijk Friese
geschiedeniscanon en geïntegreerde Fries-Nederlands-Duits-Engelse leerhulpmiddelen tot de
oprichting van een "inter-Fries cultuurparlement".
161.
De provincie is ook zeer actief in het Network to Promote Linguistic Diversity (NPLD) en
deelt via dit platform kennis met regio's in heel Europa. Het Adviescomité neemt met
tevredenheid nota van het feit dat de nieuwe Bestuursafspraak Friese taal en cultuur aantoont
dat de provincie zich inzet om een leidende rol op zich te nemen in verschillende Europese en
interregionale projecten, aangezien het van mening is dat de regio inderdaad veel goede
praktijken te delen heeft.
Aanbeveling
162.
Het Adviescomité moedigt de autoriteiten aan om hun actieve betrokkenheid bij en steun
aan grensoverschrijdende, internationale en interregionale activiteiten voort te zetten, onder
meer door de effectieve uitwisseling van goede praktijken.

39

III.

CONCLUSIES

164. Het Adviescomité is van oordeel dat de voorliggende slotopmerkingen kunnen dienen als
basis voor de conclusies en aanbevelingen inzake Nederland die door het Comité van Ministers
moeten worden goedgekeurd.
Positieve ontwikkelingen na drie monitoringscycli
165. Nederland kent een uitgebreide anti-discriminatiewetgeving en een goed ontwikkeld en
van voldoende middelen voorzien systeem van organisaties die zich inzetten voor gelijke
behandeling. Tijdens de afgelopen monitoringscycli is het systeem verder versterkt. Het College
voor de Rechten van de Mens heeft een breder mandaat dan zijn voorganger, de Commissie
Gelijke Behandeling. Deze organisatie wordt gecompleteerd door het Bureau Nationale
Ombudsman en 38 gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen. Er zijn evenwel slechts een
paar gevallen van vermeende discriminatie op grond van taal gemeld bij de plaatselijke
antidiscriminatievoorziening in de provincie Fryslân en het College voor de Rechten van de Mens,
al wordt discriminatie op grond van taal niet expliciet genoemd in de wetgeving.
166. Er is aanzienlijke vooruitgang geboekt in de afgelopen drie monitoringscycli wat betreft
de wettelijke bescherming van de Friese taalrechten. De bestuursafspraken die elke vijf jaar
worden gesloten tussen de rijksoverheid en de provincie Fryslân zijn steeds gedetailleerder
geworden. De Wet gebruik Friese taal, die sinds 2014 van kracht is, is een mijlpaal bij het in één
enkele wet vastleggen van het Fries als een van de twee officiële talen van de provincie Fryslân
en het gebruik van het Fries in het bestuurlijk verkeer en rechtsverkeer. Een andere belangrijke
stap was de decentralisatie van de verantwoordelijkheid voor het onderwijs in de Friese taal naar
de provincie Fryslân door wijziging van de Wet op het primair onderwijs, de Wet op het
voortgezet onderwijs en de Wet op de expertisecentra.
167. Drietalig onderwijs is een ander gebied waar duidelijk vooruitgang is geboekt sinds de
eerste monitoringscyclus. In zijn eerste advies in 2009 prees het Adviescomité de invoering van
het model en het bestaan van 23 drietalige scholen; tijdens het tweede onderzoek in 2013 was
dit aantal al toegenomen tot 53. Vandaag telt het netwerk van drietalige scholen al 85 leden. In
de tussentijd is er een brede waaier aan methoden ontwikkeld die kunnen worden gebruikt bij
drietalig onderwijs. Uit begeleidend onderzoek blijkt dat deze benadering, naast significante
cognitieve voordelen voor de individuen, ook kan bijdragen aan meer begrip en samenwerking
tussen de culturen.
Punten van zorg na drie monitoringscycli
168. De situatie van Roma, Sinti en Reizigers in Nederland blijft een punt van zorg.
Discriminatie en ongelijkheid blijven onverminderd hoog en ook leven er nog veel stereotype
beelden binnen de meerderheidsbevolking. Met uitzondering van thematisch en ad-hocoverleg,
zoals bij het nieuwe huisvestingsbeleid, bestaat er geen regulier en structureel
overlegmechanisme. Het Adviescomité was bezorgd over het gebrek aan vertrouwen tussen
Roma-, Sinti- en Reizigersgemeenschappen enerzijds en vertegenwoordigers van de autoriteiten
anderzijds. Het (weer) opbouwen van wederzijds vertrouwen en efficiënte partnerschappen op
centraal en lokaal niveau is essentieel voor het invoeren van enig beleid dat gericht is op het
verbeteren van de situatie van personen die tot deze gemeenschappen behoren.
40

169. Het bevorderen van intercultureel respect en tolerantie en het bestrijden van racisme,
islamofobie en antisemitisme blijven cruciale uitdagingen. Het Adviescomité is van mening dat
het voor de opbouw van een geïntegreerde en hechte maatschappij van groot belang is dat naar
alle delen ervan wordt geluisterd en dat deze kunnen bijdragen aan de maatschappij waarvan zij
deel uitmaken. Het Adviescomité betreurt het dan ook zeer dat het Landelijk Overleg
Minderheden (LOM), dat in 2013 zijn activiteiten staakte, nog niet is vervangen door een ander
overlegmechanisme. Het erkent dat het LOM weliswaar zijn tekortkomingen had, maar het
huidige systeem van thematisch overleg met afzonderlijke minderheidsgroepen dat op adhocbasis door de autoriteiten wordt geïnitieerd, zorgt voor onvoldoende rekenschap,
transparantie en representativiteit.
170. Deelname van vertegenwoordigers van minderheden zou ook in de provincie Fryslân
beter kunnen. Niet-gouvernementele organisaties die zich bezighouden met Friese kwesties
worden op ad-hocbasis en bij bepaalde thema's geraadpleegd door de provincie Fryslân en
gesprekspartners melden dat ze doorgaans goede toegang hebben tot beleidsmakers op
provinciaal niveau. Er is echter geen geïnstitutionaliseerd overlegorgaan waar ngo's, waaronder
ngo's voor jongeren, elkaar regelmatig kunnen treffen, met elkaar in gesprek kunnen komen,
zaken op de agenda kunnen zetten en de provincie kunnen adviseren over beleid.
Aanbevelingen
171. In aanvulling op de maatregelen die moeten worden genomen om de gedetailleerde
aanbevelingen, opgenomen in de hoofdstukken I en II van het Advies van het Adviescomité, te
implementeren, worden de autoriteiten uitgenodigd de hiernavolgende maatregelen te nemen
om de implementatie van het Kaderverdrag verder te verbeteren:
Kwesties die voortvarend moeten worden aangepakt101
 Waarborgen dat de implementatie van de Bestuursafspraak Friese taal en cultuur 20192023 resulteert in substantiële en blijvende verbeteringen van de rechten van personen
die behoren tot de Friese nationale minderheid; waarborgen dat de provincie Fryslân
alle benodigde middelen krijgt om de rol van “Taalschipper” die zij onlangs op zich heeft
genomen, te kunnen uitvoeren; hanteren van een strategische en participatieve
benadering op alle gebieden van taalgebruik met bijzondere aandacht voor educatie en
lerarenopleiding, het recht de Friese taal te gebruiken in de rechtbank en het gebruik
van de Friese taal op tv en in de gedrukte en digitale media.
 Waarborgen van de effectieve deelname van Roma, Sinti en Reizigers bij de
beleidsvorming en, samen met de betrokken stakeholders, ontwikkelen van
veelomvattend beleid bij de aanpak van discriminatie van Roma, Sinti en Reizigers op
het gebied van onderwijs, de arbeidsmarkt en huisvesting. In het bijzonder, het steunen
van gemeenten bij het implementeren van het in juni 2018 goedgekeurde
huisvestingsbeleid.
 Bevorderen van intercultureel begrip en integratie in de samenleving, onder andere
door het instellen van een duurzame, transparante en representatieve structuur voor
het raadplegen van minderheidsgroepen en het ondersteunen van maatschappelijke
organisaties van deze groepen.
101

De onderstaande aanbevelingen staan gerangschikt in de volgorde van de corresponderende artikelen van het Kaderverdrag.

40

Aanvullende aanbevelingen

Aannemen van een flexibelere benadering van het toepassingsbereik van het
Kaderverdrag en aangaan van een formele dialoog met vertegenwoordigers van groepen die
belangstelling hebben voor de door het Kaderverdrag geboden bescherming.

Opnemen van de grond “taal” in de Wet Gelijke Behandeling en investeren in het
vergroten van bewustwording van anti-discriminatiewetgeving en de toepasselijkheid ervan
alsmede de rechtsmiddelen die beschikbaar zijn voor personen die tot nationale minderheden
behoren.

Vergroten van inspanningen om haatzaaiende uitlatingen en haatmisdrijven op
effectieve wijze te voorkomen, onderzoeken, vervolgen en strafbaar te stellen door middel van
adequate wetgeving en instellingen die over voldoende middelen beschikken en daarnaast
personen die tot minderheidsgroepen behoren bewuster te maken van de mogelijkheden van
aangifte.

Waarborgen dat het recht om de Friese taal te gebruiken in contacten met het bestuur,
zoals gewaarborgd door de Wet gebruik Friese taal, volledig in de praktijk worden gebracht bij
alle publieke diensten en met name bij de wetshandhaving, voor de rechter en op gemeentelijk
niveau; met name aandacht besteden aan beleid voor de Friese taal in de nieuw gevormde
gemeenten en de zichtbaarheid van de Friese taal in de openbare ruimte.

Nemen van alle nodige maatregelen om de uitvoering van het Taalplan Fries te
waarborgen in nauwe samenwerking met alle betrokkenen; zorgen voor systematische
monitoring door de Onderwijsinspectie; nemen van maatregelen om ervoor te zorgen dat
onderwijs in de Friese taal in de voorschoolse periode beter beschikbaar is en op het voortgezet
onderwijs en als vak voor leraren aantrekkelijker wordt; onderzoeken van de noodzaak om
buiten de provincie Fryslân onderwijs in het Fries te geven.
Waarborgen dat vertegenwoordigers van de Friese minderheid naar behoren worden
geraadpleegd bij de ontwikkeling en invoering van beleid, onder andere door het instellen van
een overlegschema met ngo's voor Friese minderheden, waaronder voor jongeren, op
provinciaal niveau, en door het betrekken van vertegenwoordigers van minderheden bij het
opstellen van taalbeleid in het kader van gemeentelijke herindelingen.

41