Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

32 847

Integrale visie op de woningmarkt

Nr. 684

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 oktober 2020
Het Programma aardgasvrije wijken (hierna: PAW) heeft een tussenevaluatie laten uitvoeren naar aanleiding van het rapport van de Algemene
Rekenkamer en de gewijzigde motie van het lid Koerhuis1. Hierbij
ontvangt u de door Rebel en KWINK Groep uitgevoerde tussentijdse
evaluatie en ga ik in op de belangrijkste conclusies en aanbevelingen van
deze evaluatie2. In algemene zin onderschrijf ik de conclusies en aanbevelingen van harte. Middels deze brief geef ik op hoofdlijnen aan hoe ik het
programma wil verbeteren en doorontwikkelen.
Rol PAW bij de wijkgerichte aanpak
In algemene zin concluderen Rebel en KWINK Groep dat het PAW een
belangrijke rol vervult bij de aardgasvrije opgave van gemeenten. Ze
geven aan dat gemeenten mede dankzij het PAW in beweging zijn
gekomen om te werken aan het aardgasvrij maken van wijken en ook het
besef hebben wat deze opgave betekent. Er zijn echter ook nog onduidelijkheden en mogelijkheden voor verbetering. Rebel en KWINK Groep
doen een aantal aanbevelingen om het programma te versterken.
Doelstelling van het PAW en relatie tot het Klimaatakkoord helder maken
Rebel en KWINK Groep constateren, in lijn met de Algemene Rekenkamer,
dat onvoldoende helder is wat de relatie is tussen het leren en het sturen
op aantallen aardgasvrije woningen. Ook constateren ze dat de verhouding tussen het PAW en het later getekende Klimaatakkoord niet
voldoende duidelijk is beschreven.

1
2

kst-32847-684
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Gewijzigde motie van het lid Koerhuis (Kamerstuk 35 470 VII, nr. 12)
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 847, nr. 684

1

Ik zal dit verhelderen. Het doel van het PAW is, zoals eerder gedeeld met
de Tweede Kamer3, het leren op welke wijze het aardgasvrij maken van
wijken kan worden ingericht en opgeschaald. Hiervoor is het noodzakelijk
dat er daadwerkelijk aardgasvrije woningen en andere gebouwen
gerealiseerd worden, zowel binnen de proeftuinen als daarbuiten («leren
door te doen»). Door het hele proces van planvorming tot uitvoering te
doorlopen kan worden geleerd over een effectieve en opschaalbare
wijkaanpak door gemeenten, samen met bewoners, woningcorporaties,
netbeheerders, warmtebedrijven, bouwers en installateurs, en andere
betrokkenen. Het PAW maakt dit mogelijk middels proeftuinen en het
ontsluiten van leerervaringen via het Kennis- en Leerprogramma (KLP).
Het doel in het Klimaatakkoord is om met de wijkgerichte aanpak 1,5
miljoen woningen en andere gebouwen te verduurzamen in de periode tot
en met 2030. Hiervoor wordt een groot aantal instrumenten ingezet: een
schuif in de energiebelasting, aantrekkelijke financiering en subsidies,
isolatiestandaarden en streefwaarden, innovatie en kostenreductie, et
cetera. Ook de activiteiten van het PAW, zoals de proeftuinen en het KLP,
ondersteunen deze aanpak. Het PAW zelf heeft geen kwantitatief doel,
anders dan het realiseren van een 50 tot 100-tal proeftuinen als gevolg
waarvan naar verwachting circa 50.000 woningen worden verduurzaamd
(aardgasvrij of aardgasvrij-ready worden gemaakt).
Ik zal samen met het Uitvoeringsoverleg Klimaatakkoord Gebouwde
Omgeving bezien hoe het PAW nog sterker verbonden kan worden met de
uitvoering van het Klimaatakkoord en specifiek het opschalen van de
wijkgerichte aanpak. Hierbij worden de resultaten van de reflectie op één
jaar Klimaatakkoord Gebouwde omgeving betrokken4. Tevens zal ik hierbij
de aanbevelingen uit het jaarrapport van het Overlegorgaan Fysieke
leefomgeving (OFL) betrekken5. Het OFL adviseert het PAW over de
participatie in aardgasvrije wijken.
Leren concreter maken
Rebel en KWINK Groep constateren dat de proeftuinen, het KLP en de
beleidsagenda logische instrumenten zijn om invulling te geven aan de
leerdoelstellingen van het programma en dat zij elkaar aanvullen. Ook
geven ze aan dat de monitoringssystematiek van het programma goed is
uitgewerkt en dat met de themaplannen die in ontwikkeling zijn een stap
in de goede richting wordt gezet voor de verdere concretisering van de
leerdoelen. De onderzoekers adviseren de leerdoelstellingen nog
explicieter te maken en te borgen in de uitvoering.
De aanbevelingen van Rebel en KWINK Groep sluiten goed aan op de
stappen die al worden gezet binnen het PAW. Ik zal de verdere uitwerking
van de leerdoelstellingen opnemen in een aangepast programmaplan en
begin 2021 samen met de tweede voortgangsrapportage van het PAW
naar uw Kamer sturen. Hierbij zal ik ten behoeve van het concretiseren
van het leren mede gebruik maken van de wetenschappelijke analyse die
het Planbureau voor de Leefomgeving uitvoert en waarover voor het
einde van het jaar over gerapporteerd zal worden.

3

Kamerstuk 32 847, nrs. 522 en 587
https://www.klimaatakkoord.nl/actueel/nieuws/2020/09/21/leren-van-een-jaar-klimaatakkoordgebouwde-omgeving
5
https://www.overlegorgaanfysiekeleefomgeving.nl/actuele+projecten/
actuele+projecten+overzicht/aardgasvrije+wijken/nieuws+aardgasvrije+wijken/1756966.aspx;
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 847, nr. 684

2

Inrichting van het programma doorontwikkelen
Rebel en KWINK Groep adviseren om het interbestuurlijk karakter van het
programma te versterken en de betrokkenheid van de programmapartners
(ministeries van BZK en EZK, VNG, IPO en Unie van Waterschappen) meer
te expliciteren. Hierbij geven ze aan dat een kritische onafhankelijke blik
vanuit het PAW cruciaal is en dat het programma voor die onderdelen die
het Rijksbeleid zelf raken «checks en balances» moet organiseren. Verder
adviseren Rebel en KWINK Groep de samenwerking tussen het KLP en het
Expertise Centrum Warmte (ECW) te versterken.
Deze aanbevelingen sluiten aan bij twee recent gepubliceerde adviezen:
«Als één overheid. Slagvaardig de toekomst tegemoet!»6 en het eerder
genoemde «Reflectie op één jaar Klimaatakkoord Gebouwde Omgeving».
In deze adviezen wordt aangegeven dat de energietransitie in de
gebouwde omgeving meer regie en uitvoeringskracht vereist. De
komende tijd zal ik samen met de interbestuurlijke partners en met het
Uitvoeringsoverleg Gebouwde Omgeving nader uitwerken hoe het PAW
kan worden doorontwikkeld, hoe de rol en positie van het PAW binnen het
Klimaatakkoord versterkt kan worden en hoe de verbinding met de
wijkgerichte aanpak nog beter gelegd kan worden. Hierbij zal ik betrekken
hoe een betere balans tussen de betrokkenheid van de departementen en
verbondenheid met uitvoering op lokaal en regionaal niveau kan worden
bereikt en hoe de samenwerking tussen het PAW en het ECW verder kan
worden versterkt.
Tweede ronde proeftuinen aardgasvrije wijken
Rebel en KWINK Groep hebben geen specifiek onderzoek gedaan naar het
proces van de selectie van de tweede ronde proeftuinen. Wel constateren
ze dat het PAW zelflerend is geweest en dat de aanvraagsystematiek en
het selectieproces voor deze tweede ronde is aangepast en aangescherpt
met onder meer een veel stevigere check op de robuustheid van het
project en de kwaliteit van de businesscase. Daarnaast zijn volgens de
onderzoekers de leereffecten en mogelijkheden voor synergie met andere
thema’s explicieter gemaakt.
Op basis van de tweede uitvraag in november 20197 hebben 71
gemeenten vóór 1 mei 2020 een aanvraag ingediend. Deze gemeenten
hebben in de afgelopen maanden samen met hun stakeholders veel tijd
en energie gestoken in het opstellen van een aanvraag in de verwachting,
zoals ook met gemeenten gecommuniceerd, dat de selectie en toekenning
van een rijksbijdrage rond 1 oktober 2020 zal plaatsvinden.
Ik constateer dat er op basis van de tussentijdse evaluatie geen aanleiding
is de tweede ronde proeftuinen niet door te laten gaan of uit te stellen. Ik
hecht er bovendien aan dat de eerder gemaakte afspraken met de
gemeenten worden nagekomen. De vereisten en beoordelingscriteria voor
de tweede ronde proeftuinen zijn immers tot stand gekomen op basis van
de evaluatie van de eerste ronde proeftuinen en de inbreng van de
Tweede Kamer tijdens het Algemeen Overleg van 3 juli 20198. De
vereisten voor de tweede ronde zijn hierop aangescherpt om te borgen
dat de aanvragen van deze nieuwe proeftuinen van goede kwaliteit zijn,
met een brede variëteit aan technieken, robuuste businesscases en goede
betrokkenheid van de bewoners.
Bovendien zijn de leerervaringen die worden opgedaan in de proeftuinen
cruciaal voor de transitievisies warmte en de wijkuitvoeringsplannen die
6

https://www.overheidvannu.nl/documenten/rapporten/2020/09/10/eindrapport-studiegroep-ifv--als-een-overheid-slagvaardig-de-toekomst-tegemoet
afschrift van de brief aan de gemeenten aan de Tweede Kamer van 19 november 2019; Bijlage
bij Kamerstuk 32 847, nr. 580
8
Kamerstuk 31 490, nr. 257
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 847, nr. 684

3

hierop gebaseerd worden. Ik verwacht dat gemeenten hierdoor een beter
beeld hebben waar en hoe de energietransitie te starten en welke
mogelijkheden en aandachtspunten er zijn bij de verschillende opties voor
verduurzaming.
Ik ben thans bezig om een evenwichtige selectie te maken. De Adviescommissie aardgasvrije wijken, met de meest betrokken stakeholders en twee
onafhankelijke hoogleraren9, adviseert mij hierover. Hierbij vind ik een
belangrijk uitgangspunt dat er sprake is van goed uitvoerbare plannen
met een solide businesscase en betaalbaar aanbod voor de bewoners. Ik
zie in de ingediende aanvragen de inzet van veel verschillende technieken
met een goede diversiteit op het gebied van energiebesparing via isolatie
en duurzame warmteoplossingen. Hierbij worden verschillende bronnen
ingezet zoals aquathermie en geothermie, maar ook groen gas en
waterstof. Omdat er nog geen proeftuinen met waterstof zijn, ben ik
voornemens dit in de selectie op te nemen. Verder kan gekomen worden
tot een goede spreiding over Nederland met proeftuinen zowel in
grootstedelijk gebied als in kleinere steden en dorpen.
Ik ben voornemens in oktober een definitief besluit te nemen over de
selectie.
Deze selectieronde zal wederom worden geëvalueerd. Ik zal uw Kamer
hierover in november 2020 informeren. Op basis van deze evaluatie zal ik
een derde ronde proeftuinen voorbereiden. Zoals ik in mijn brief over de
stand van zaken Klimaatakkoord Gebouwde Omgeving10 heb aangegeven,
zal ik in de derde uitvraag voor proeftuinen nog meer de nadruk leggen op
stapsgewijze oplossingen met een groot CO2-besparingspotentieel. Dit ligt
vooral voor de hand in wijken waar het aardgasnet voorlopig nog niet aan
vervanging toe is, of de alternatieven nog niet voldoende uitontwikkeld
zijn of nog te duur zijn. Hiermee kan een goede aanvulling gerealiseerd
worden op het huidige palet aan proeftuinen. Ik verwacht in de eerste
helft van 2021 te starten met deze uitvraag.
Onafhankelijke evaluatie in 2022
Zoals eerder aangekondigd zal in 2022 een bredere onafhankelijke
evaluatie van het PAW worden uitgevoerd die gericht is op de doeltreffendheid en doelmatigheid van het gehele programma. Ik zal u ruim van
tevoren over de opzet informeren.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

9

Samenstelling Adviescommissie aardgasvrije wijken: Bouwend Nederland, TechniekNL,
Netbeheer Nederland, Energie-Nederland, NVDE, Aedes, Woonbond, VNG, IPO, Unie van
Waterschappen, ministeries van BZK en EZK, hoogleraren Maarten Hajer en Anke van Hal
10
Brief van 28 september 2020; Kamerstuk 32 813, nr. 570

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 847, nr. 684

4