Health Check

Rapport
Internationale waterambitie

Health Check titel: IWC - Internationale Waterambitie
Gateway™ nummer: 2018-RO-13

______________________________________________________________

Gateway™ Health Check
Versie nummer: versie 1.0 Definitief
Datum van oplevering aan SRO: 23 april 2018
Overheidsorganisatie: Ministerie van IenW
SRO: Elaine Alwayn
Gateway™ Health Check data: 16 t/m 20 april 2018

Gateway™ Review Team Leider:

Peter Veld

Gateway™ Review Team Leden:

Silvia Schikhof
Lida Veringmeier
Cees van der Wolf

2

Health Check titel: IWC - Internationale Waterambitie
Gateway™ nummer: 2018-RO-13

______________________________________________________________

Aanleiding en context
In september 2014 hebben de ministers van Infrastructuur en
Waterstaat (IenW, toen Infrastructuur en Milieu (IenM)) en
Buitenlandse Zaken (BZ) besloten om vanuit een gezamenlijke
ambitie de interdepartementale watersamenwerking te intensiveren.
De Secretarissen-Generaal (SG’s) van IenW en BZ hebben
vervolgens de opdracht gegeven om deze intensivering vorm te
geven in een Interdepartementaal Water Cluster (IWC). Het
ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK, toen
Economische Zaken (EZ)) is aangehaakt bij deze samenwerking.
Vervolgens is een internationale waterambitie (IWA) geformuleerd
en inmiddels was ook de watergezant aangesteld. In februari 2016
is de IWA met de brief “Convergerende Stromen – Internationale
Waterambitie” (kenmerk IENM/BSK-2015/217537) aan de Tweede
Kamer aangeboden.
Het bedrijfsleven, kennisinstellingen en andere stakeholders zijn bij
deze ambitie nauw betrokken. Daarmee is een stap gezet in de
verbeterde samenwerking in een voor Nederland belangrijk
beleidsterrein en handelsmerk.
De focus van de Nederlandse aanpak is gericht op het verbeteren
van de waterveiligheid en waterzekerheid in minstens acht
stedelijke delta’s, het water-efficiënter maken van productieketens
in delta’s, het vergroten van internationaal draagvlak voor de
preventieve aanpak (mede in het licht van klimaatadaptatie) en het
mede realiseren van de doelstellingen van de Topsector Water &
Maritiem. De leden van de stuurgroep IWC, bestaande uit zes
directeuren van de betrokken ministeries, treden op basis van een
“portefeuilleverdeling” namens de departementen op.
Een belangrijke stakeholder is de Topsector Water & Maritiem. De
sector kent drie subsectoren: Deltatechnologie, Watertechnologie en
Maritiem, met allemaal een eigen agenda en diversiteit aan
bedrijven als achterban. In die context blijft de relatie met de markt
een uitdaging.
Na ruim twee jaar aan de doelstellingen van de IWA te hebben
gewerkt zijn stappen gezet om de efficiency en effectiviteit van de
aanpak te vergroten. Hierbij is gebruik gemaakt van een analyse die
op verzoek van de betrokken Directeuren-Generaal (DG’s) van
IenW, BZ en EZK door Berenschot is uitgevoerd. In de IWA is
opgenomen dat in 2018 een tussenevaluatie zal worden uitgevoerd.
3

Health Check titel: IWC - Internationale Waterambitie
Gateway™ nummer: 2018-RO-13

______________________________________________________________
Dit valt samen met het aantreden van nieuwe bewindslieden op de
drie betrokken departementen.

Vraagstelling
Voor het Interdepartementaal Water Cluster vervult Elaine Alwayn,
directeur Water, Ondergrond en Marien bij DG Ruimte en Water als
voorzitter van de stuurgroep IWC de rol van Senior Responsible
Owner (SRO). In die hoedanigheid vraagt zij een Gateway Review
type health check aan op de uitvoering van de “Internationale
Waterambitie”.
Aan de Gateway Review ligt de volgende vraagstelling ten
grondslag:
In hoeverre zijn de doelen waarmee de Internationale Waterambitie
gestart is nog steeds valide en is de gekozen wijze van uitvoering,
inclusief de geleerde lessen, voldoende om in 2021 tot het beoogde
resultaat te komen?
Hierbij kunnen de volgende onderwerpen aan bod komen:
- Rolverdeling en belangen van de drie ministeries (IenW, BZ
en EZK) en mogelijke rol van het ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) in het programma;
- Relatie tussen de driehoek van overheid, kennisinstituten en
bedrijfsleven;
- Hoe zijn alle actoren (cf. brede formulering in de IWA)
betrokken?;
- De geleerde lessen uit afgelopen periode gebruiken voor de
toekomst;
- Inrichting en rol van de stuurgroep IWC als besluitorgaan;
- Hoe beïnvloedt de cultuur van de verschillende organisaties
het bereiken van het resultaat?
Bij de vraagstelling zijn alle vier de aspecten van het ‘Klavertje 4’
(inhoudelijk, procedureel, relationeel en cultureel) in ogenschouw
genomen.
Deze Gateway™ Health Check over de Internationale Waterambitie
is uitgevoerd van 16 t/m 20 april 2018 in Den Haag. De leden van
het reviewteam zijn vermeld op de titelpagina.

4

Health Check titel: IWC - Internationale Waterambitie
Gateway™ nummer: 2018-RO-13

______________________________________________________________
Appendix A bevat de intentie van de OGC Gateway Health Check.
Appendix B bevat de lijst van geïnterviewden.
Appendix C bevat de lijst van documenten die voor de Gateway™
Health Check zijn bestudeerd.
Het reviewteam dankt de SRO en de SPOC voor de goede faciliteiten
en ondersteuning. Alle gesprekspartners worden hartelijk bedankt
voor hun betrokkenheid en openheid tijdens de gesprekken. Dat
zoveel personen uit verschillende ministeries, het bedrijfsleven en
kennisinstellingen en NGO’s wilden meewerken aan deze Gateway,
laat zien dat de intentie achter de IWA leeft.

Conclusie
Optimalisation Confidence

Oranje

De ministeries van I&W, BUZA en Economische Zaken hebben een
aantal jaar geleden een goede keus gemaakt met het besluit om
krachten te bundelen op het onderwerp water internationaal. Er is
consensus over het belang ervan.
Het review team constateert een zekere ambiguïteit in de
vormgeving van de samenwerking: naar buiten toe heeft de IWA
een programmatische uitstraling, terwijl binnen de ministeries
feitelijk sprake is van samenwerking tussen lijnorganisaties. Deze
ambiguïteit heeft zich op alle niveaus geopenbaard: van de
formulering van de gezamenlijke ambitie tot en met de operationele
uitvoering. De stuurgroep heeft dit onderkend en is er geleidelijk in
geslaagd om te komen tot een werkwijze die meer perspectief biedt
op succes.
De volwassenheid van de IWA-aanpak is nog niet dusdanig dat het
succes naar de toekomst toe gegarandeerd is. Het review team doet
aanbevelingen op vier thema’s:
Vergroot de impact van de ambitie en de monitoring
Verbeter de werking van de governance
Breng een betere balans aan in het klavertje vier
Werk aan een eindsprint én aan de langere termijn

5

Health Check titel: IWC - Internationale Waterambitie
Gateway™ nummer: 2018-RO-13

______________________________________________________________

6

Health Check titel: IWC - Internationale Waterambitie
Gateway™ nummer: 2018-RO-13

______________________________________________________________
Samenvatting van aanbevelingen
Het Reviewteam doet de volgende aanbevelingen die zijn
geprioriteerd volgens onderstaande definities.
Nr. Aanbeveling

Urgentie

1

Essentieel

2

Vergroot de impact van de ambitie door de
koppeling met de praktijk sterker te maken.
Houd de ambitie vitaal door deze te voeden met
nieuwe inzichten.
Verbeter de praktische bruikbaarheid van de
monitoring in relatie tot de IWA door deze te
richten op de effecten van de geleverde
inspanningen zoals in de landenprogramma’s en
risk reduction teams.

Aanbevolen

Kritiek

3

Zorg ervoor dat er een intensievere politieke
betrokkenheid komt op ambitie, aanpak en
voortgang.

4

Versterk de effectiviteit van de stuurgroep door
minder operationeel te sturen.

Essentieel

5

Breng de programmamanager beter in positie
en geef hem meer ruimte.
Internaliseer de triple helix op alle niveaus
binnen de IWA. Veranker de triple helix in de
stuurgroep.

Kritiek

6

Aanbevolen

7

Zorg dat iedere persoon betrokken bij IWA
gezien wordt en spreek hem aan op zijn/haar
bijdrage aan het geheel.

Essentieel

8

Optimaliseer het lopende programma. Begin
tegelijkertijd met de voorbereiding van een
nieuwe ambitie. Overweeg de start van een
nieuwe periode naar voren te halen, hecht de
huidige periode versneld af i.p.v. uiterlijk in
2021.

Essentieel

Definities
Kritiek (Doe onmiddellijk) – Om de kans op optimale balans
tussen effectiviteit en doelmatigheid te vergroten is het van het
grootste belang dat onmiddellijk actie wordt ondernomen.
Essentieel (Doe binnenkort) – Om de kans op optimale balans
tussen effectiviteit en doelmatigheid te vergroten is het van belang
dat binnenkort actie wordt ondernomen
7

Health Check titel: IWC - Internationale Waterambitie
Gateway™ nummer: 2018-RO-13

______________________________________________________________
Aanbevolen – De organisatie kan haar voordeel doen met het
opvolgen van deze aanbeveling voor een nog betere balans tussen
effectiviteit en doelmatigheid.

8

Health Check titel: IWC - Internationale Waterambitie
Gateway™ nummer: 2018-RO-13

______________________________________________________________

Bevindingen en aanbevelingen
Vergroot de impact van de ambitie en de monitoring
(aanbevelingen 1 en 2)
- Vergroot de impact van de ambitie door de koppeling met de
praktijk sterker te maken. Houd de ambitie vitaal door deze te
voeden met nieuwe inzichten.
- Verbeter de praktische bruikbaarheid van de monitoring in
relatie tot de IWA door deze te richten op de effecten van de
geleverde inspanningen zoals in de landenprogramma’s en
risk reduction teams.
De Internationale Waterambitie is een breed geformuleerde
uitdaging en opgave. De ambitie zal vanwege nieuwe inzichten en
wijzigende omstandigheden periodiek bijgesteld moeten worden. De
updates vloeien enerzijds voort uit de context van de gekozen
delta’s (landen), anderzijds uit nieuwe studies en afspraken (PBL,
High Level Water Panel, politieke ambities). De maakbaarheid van
beleidsvoornemens versus de ontwikkelingen in de praktijk hebben
daarnaast invloed op de doorlooptijd van de te realiseren doelen.
Wij adviseren een concrete doorvertaling te maken van de
geactualiseerde ambitie en deze op periodieke basis te herhalen. De
stuurgroep zal hierdoor beter in positie komen om te sturen en
geïnformeerd te blijven.
Het Gateway Review team constateert dat op verschillende
manieren wordt gemonitord. Soms is het top-down vanuit de
ambitie, soms is het bottom-up vanuit de praktijk. Ook de visie over
hoe gemonitord wordt, verschilt per betrokken actor, óók als deze
in een vergelijkbare positie verkeren. Die vrijblijvendheid moet er
uit. Tegelijkertijd is dit een teken dat de relevantie van de
monitoring wordt betwijfeld. Het is zinvol om de effecten en
inspanningen per deelproject en programma-geheel inzichtelijk te
maken, gerelateerd aan de fase waarin de delta (het land) zich
bevindt.
Naast de gekozen delta’s (landen) als voorbeeld van focusgerichte
sturing staat het Dutch Risk Reduction Team (DRRT) als voorbeeld
van vraagsturing. Wij adviseren ook de voortgang van de DRRT’s te
monitoren, zodat hier een goed beeld ontstaat van de samenhang
van alle inspanningen, partnerships en resultaten. Dit temeer daar
vraaggestuurde activiteiten in sommige gevallen een voorbode zijn
van focusgerichte activiteiten.

9

Health Check titel: IWC - Internationale Waterambitie
Gateway™ nummer: 2018-RO-13

______________________________________________________________
Wij adviseren de resultaten en effecten beknopt en overzichtelijk te
presenteren, bijvoorbeeld in de vorm van infographics. Daardoor
blijft het overzicht behouden en kan informatie beter gedeeld
worden.
Verbeter de werking van de governance
(aanbevelingen 3 tot en met 6)
- Zorg ervoor dat er een intensievere politieke betrokkenheid
komt op ambitie, aanpak en voortgang.
IWA vindt zijn basis in het initiatief van drie bewindslieden die
elkaar vonden in de gezamenlijke ambitie dat Nederland in de
wereld het verschil kan maken op het onderwerp water door het als
één vraagstuk te benaderen met een daarbij passende innovatieve
interdepartementale samenwerkingsvorm.
Het valt het Gateway-team op dat dit aanvankelijke politieke
enthousiasme zich niet heeft vertaald in blijvende politieke
betrokkenheid. Dit gegeven en het feit dat IWA vervolgens
ook geen plaats heeft gekregen in het nieuwe
regeerakkoord, beperkt de huidige realisatiekracht van IWA.
Een aanscherping van de werking van de governance van IWA is
dan ook noodzakelijk. Door de ambitie, aanpak en voortgang
periodiek met de betrokken bewindspersonen te bespreken, wordt
een betekenisvolle stap gezet.
-

Versterk de effectiviteit van de stuurgroep door minder
operationeel te sturen.
Breng de programmamanager beter in positie en geef hem
meer ruimte.
Internaliseer de triple helix op alle niveaus binnen de IWA.
Veranker de triple helix in de stuurgroep.

Een stevigere positionering van IWA vraagt ook om vergroting van
de effectiviteit van de stuurgroep. Het valt het Gateway Review
team op dat de stuurgroep bestaat uit ambtenaren, primair intern
gericht is en veel tijd besteedt aan operationele uitvoerende
kwesties. De daarmee verband houdende stukkenstroom wordt als
een bureaucratisch ongemak ervaren. Deze praktijk belemmert dat
de stuurgroep zich kan richten op strategische en tactische
vraagstukken.

10

Health Check titel: IWC - Internationale Waterambitie
Gateway™ nummer: 2018-RO-13

______________________________________________________________
Het advies is om als stuurgroep de boer op te gaan: vertel wat je
doet en waarom, laat de samenhang zien, communiceer successen
en haal alle betrokkenen, intern en extern, regelmatig bij elkaar.
Zorg er voor dat je de operationele uitvoering daar laat waar hij
hoort en ga sturen op dìe aspecten die niet goed gaan.
Door de programmamanager nadrukkelijk te positioneren en hem
ruimte te geven om operationele kwesties af te doen, kan de
stuurgroep zich op haar kerntaak richten. De programmamanager
bereidt de agenda van de stuurgroep voor en bepaalt of
onderwerpen passend zijn om aan de stuurgroep voor te leggen.
De rol van de programmamanager als ‘manager van de
samenwerking’ wordt hiermee steviger en duidelijker. Cruciaal is
wel dat deze rol hem wordt gegund in woord en in daad. Dit kan de
programmamanager voor een beperkt deel zelf, maar vooral
anderen zullen dat voor hem moeten doen.
Het idee achter de triple helix is dat betrokkenheid van het
bedrijfsleven, kennisinstellingen en NGO’s voor meerwaarde zorgt
en draagvlak verhoogt. Dit wordt al op diverse plekken ingevuld.
Ook de watergezant speelt hierbij een belangrijke rol. Door de triple
helix ook in de stuurgroep te verankeren, ontstaat duurzame
verbreding. Daarnaast is belangrijk dat de juiste ministeries
betrokken zijn en blijven. Het belang om via EZK de aansluiting met
de topsectoren en met klimaat te borgen, is evident net als de
ambitie van LNV om aan te haken.
Breng een betere balans aan in het klavertje vier
(aanbeveling 7)
- Zorg dat iedere persoon betrokken bij IWA gezien wordt en
spreek hem aan op zijn/haar bijdrage aan het geheel.
Uit de stukken en gesprekken blijkt dat er volop aandacht is
geweest voor inhoud en proces. De elementen relatie en cultuur zijn
daardoor onder de radar gebleven.
Toen IWA ontstond, werd vanuit het perspectief van het eigen
departementale proces en organisatie de ambtelijke samenwerking
vormgegeven, i.p.v. vanuit de meer integrale bedoeling van de
IWA. De discussie die ontstond over de organisatorische vertaling
van de IWA heeft een zekere introvertie veroorzaakt, waardoor een
open cultuur van samenwerking niet positief geprikkeld werd.
Volgens het Gateway Review team zou de samenwerking tussen
departementen versterkt kunnen worden door het perspectief om te
draaien: werken vanuit de gemeenschappelijke gezamenlijke

11

Health Check titel: IWC - Internationale Waterambitie
Gateway™ nummer: 2018-RO-13

______________________________________________________________
ambitie, waar iedere persoon betrokken bij IWA zijn of haar eigen
herkenbaar aandeel in bijdraagt.
Voorbeeldgedrag vanuit de stuurgroep kan als een springplank
werken om een open cultuur van elkaar aanspreken en respecteren
van wederzijdse verschillen te bewerkstelligen i.p.v. de wens
daartoe te laten sluimeren. De stuurgroep heeft de afgelopen
periode laten zien dat het mogelijk is over de eigen schaduw heen
te springen en dat is bij meerdere betrokkenen niet onopgemerkt
gebleven en positief beoordeeld. Investeringen om elkaars werk nog
beter te begrijpen door bijv. bij de terugkomdagen ook de
deltacoördinatoren te betrekken, en vergelijkbare andere
activiteiten, die leiden tot kruisbestuiving, helpen daarbij.
De verschillende verantwoordingslijnen worden soms opgevoerd als
belemmeringen voor de samenwerking. In het afgesproken
samenwerkingsmodel is dat tot op zekere hoogte inbegrepen. Dat
wil echter niet zeggen, dat niet gekeken kan worden of die
belemmeringen niet weggenomen of verkleind kunnen worden.
Werk aan een eindsprint én aan de langere termijn
(aanbeveling 8)
- Optimaliseer het lopende programma. Begin tegelijkertijd met
de voorbereiding van een nieuwe ambitie. Overweeg de start
van een nieuwe periode naar voren te halen, hecht de huidige
periode versneld af i.p.v. uiterlijk in 2021.
Het huidige programma loopt tot 2019 met een uitloop tot 2021.
Het Gateway review team heeft vastgesteld dat het plausibel is dat
met een aantal aanpassingen (waarvoor aanbevelingen zijn gedaan)
met de huidige opzet aansprekende resultaten tot stand gebracht
worden. Sommige aanbevelingen zijn ook bedoeld voor de
toekomst. We zien nieuwe trends, er zijn nieuwe inzichten, er is een
nieuw kabinet en er ligt het feit dat resultaten op water
internationaal een lange adem nodig hebben. In de gesprekken
werd het risico van een achterlopende formulering van de ambitie
regelmatig gesignaleerd. Daarom geven we in overweging om naast
afronding van het huidige programma de energie ook te richten op
een nieuwe (herijkte) ambitie voor de komende periode en daarmee
niet te wachten tot uiterlijk 2021.

12

Health Check titel: IWC - Internationale Waterambitie
Gateway™ nummer: 2018-RO-13

______________________________________________________________
APPENDIX A
Intentie van OGC Gateway Health Check
Tijdens de OGC Gateway Health Check wordt bij een organisatie of
(delen van) keten/netwerk van organisaties bekeken in hoeverre de
opzet en inrichting van de verschillende onderdelen en/of de
organisatie/ketennetwerk als geheel optimaal is vormgegeven en
functioneert (oftewel, er wordt gekeken naar zowel opzet, bestaan
als werking). Evenals bij de OGC Gateway Review 0 t/m 5 is het
uitgangspunt dat het goed gaat en dat bekeken wordt in hoeverre
de manager nog succesvoller kan zijn. Dit betekent dat de focus bij
de OGC Gateway Health Check ligt op zowel effectiviteit als
doelmatigheid. Hierbij wordt effectiviteit gezien als de mate waarin
de organisatie of (delen van de) keten van organisaties het
gewenste doel bereikt. Doelmatigheid wordt gezien als de mate
waarin de organisatie of (delen van de) keten van organisaties het
gewenste doel met een optimale balans van kosten, inzet van
middelen en inspanning realiseert.
Vragen die bij een OGC Gateway Health Check aan bod kunnen
komen, zijn onder andere:
- Is de doelstelling en bestaansgrond van de (keten /netwerk
van) organisaties eenduidig bekend?
- Past de inrichting van de organisatie qua vorm en omvang bij
de gestelde taken?
- Bestaat er een gecommuniceerd governance model dat in
opzet, inrichting en werking aanwezig is?
- Is de inrichting van de planning-en-control cyclus in lijn met
de doelstelling en de besturingsprincipes van de organisatie?
- Is er een optimale balans tussen kosten en baten?
- Is de informatievoorziening zo ingericht dat deze het bereiken
van de organisatieresultaten mogelijk maakt?
- Is de beheersing van de processen afdoende?
- Hoe beïnvloedt/versterkt de cultuur van de organisatie
respectievelijk de cultuurverschillen tussen de ketenpartners
het bereiken van het resultaat?
- Hoe ervaren de organisaties in de keten hun positie en
bijdrage aan de keten?

13

Health Check titel: IWC - Internationale Waterambitie
Gateway™ nummer: 2018-RO-13

______________________________________________________________
APPENDIX B
Lijst geïnterviewden (in deze versie weggelaten i.v.m.
privacy)

14

Health Check titel: IWC - Internationale Waterambitie
Gateway™ nummer: 2018-RO-13

______________________________________________________________
APPENDIX C
Geraadpleegde documenten
Onderstaande lijst geeft weer welke documenten bij de
voorbereiding of in de loop van de Gateway™ Health Check zijn
geraadpleegd.
Nr.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20

Titel document
Kamerbrief IWA
Operationeel Beleidskader
Advies Berenschot
Evaluatie Partners voor Water 3
Advies van de Commissie Water
Brief met Actiepunten n.a.v Advies van de Commissie
Water over de Watergezant
Notitie versterking samenwerking met bijlagen
Interdepartementale samenwerking thema Water
Verslagen van Stuurgroepvergaderingen IWC
Verslagen van DGs-vergaderingen
Opzet en Governance IWC
Plan van aanpak Partners voor Water 2016-2021
Werkplan Partners voor Water 2018-2018
Internationaliseringsstrategie Topsector Water
Aanschrijving Subsidieregeling Partners voor Water
Wijziging van de Subsidieregeling Partners voor Water
Aanschrijving Werkplan Partners voor Water 20182019
Tussenrapportage Partners voor Water
Concept Jaarplan Egypte 2018-2019 (via I&W)
Concept infographic inspanningen en effecten Egypte
(van NWP/PvW)

15