2012D48078

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Economische Zaken hebben enkele
fracties de behoefte enkele vragen en opmerkingen voor te leggen over de
brieven van de staatssecretaris van Economische Zaken en over brieven
van de bewindspersonen van Infrastructuur en Milieu betreffende Natuuren milieueffecten van de veehouderij inclusief de Programmatische
Aanpak Stikstof (PAS). De volledige agenda is opgenomen aan het eind
van dit verslag.
De voorzitter van de commissie,
Hamer
De adjunct-griffier van de commissie,
Peen

nds-tk-2012D48078

1

Inhoudsopgave
I.

Blz.

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties

2

Vragen van de leden van de VVD-fractie
Vragen van de leden van de PvdA-fractie
Vragen van de leden van de SP-fractie
Vragen van de leden van de CDA-fractie
Vragen van de leden van de D66-fractie
Vragen van de leden van de ChristenUnie-fractie
Vragen van de leden van de GroenLinks-fractie
Vragen van de leden van de SGP-fractie
Vragen van de leden van de Partij voor de Dieren-fractie

2
6
7
9
12
14
16
17
20

II.

Antwoord / Reactie van de minister

24

III.

Volledige agenda

24

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de geagendeerde stukken. Deze leden hebben de volgende vragen en opmerkingen.
Aanbieding van de voorlichting van de Raad van State op het concept van
het definitief programma Stikstof (DPAS), zoals op 14 februari 2012 door
de staatssecretaris van ELI, mede namens de staatssecretaris van I&M,
aan de Raad van State is voorgelegd – 30 654-102
De leden van de VVD-fractie lezen dat de PAS is uitgesteld tot 1 januari
2014. De leden zijn hierover teleurgesteld. Duizenden veehouderijbedrijven verkeren hierdoor nog een jaar langer in onzekerheid. De leden
willen er bij de staatssecretaris op aandringen dat de datum van 1 januari
2014 ook daadwerkelijk gehaald moet worden. Kan de staatssecretaris een
overzicht geven van haar planning tot 1 januari 2014? Wat moet er voor
die tijd nog gebeuren wil de PAS in werking kunnen treden?
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Raad van State constateert dat
om een juridische en houdbare en toepasbare PAS te hebben de gebieden
opgenomen moeten worden. Hoe gaat de staatssecretaris in dit kader om
met het aanwijzen van gebieden? Er zijn nog veel gebieden waar meer
soorten beschermd worden dan Brussel strikt noodzakelijk van ons vraagt.
Deze complementaire doelen dienen wat de leden van de VVD-fractie
betreft eerst opgespoord en verwijderd te worden alvorens er verder kan
worden gegaan met de aanwijzing van de gebieden. Kan de staatssecretaris weergeven wat de stand van zaken is met betrekking tot het
schrappen van complementaire doelen in de ontwerpaanwijzingsbesluiten
en de maatregelen in de beheerplannen zoals de motie van het lid
Lodders (Kamerstuk 32 670, nr. 40) beoogd heeft?
De leden van de VVD-fractie lezen dat de stikstofproblematiek echter niet
alleen kan worden aangepakt door het treffen van maatregelen op
gebiedsniveau, maar dat ook generieke maatregelen nodig zijn. Kan de
staatssecretaris een overzicht geven van alle generieke maatregelen?
Klopt het dat de luchtwasser voor de melkveehouderij onderdeel is van
het totaalpakket aan generieke maatregelen? Zo ja, wat draagt deze
maatregel volgens u bij aan het dierenwelzijn?
Kan de staatssecretaris per generieke maatregel aangeven door wie deze
wordt uitgevoerd (landbouw, industrie, verkeer en vervoer)? De leden van
de VVD-fractie lezen dat de generieke maatregelen per bedrijf genomen

2

zouden kunnen worden. De keuze zou dan kunnen zijn mestaanwendingsmaatregelen of stalaanpassingen of voer- en managementaanpassingen.
Maar nu is er al een besluit over de mestaanwendingsmaatregelen. De
leden vragen zich af hoe de reductie van de mestaanwendingsmaatregelen verdeeld gaat worden?
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Raad van State van u de
concept-PAS hebben ontvangen. De concept-PAS bestaat uit het systeem
en de werking van het programmatische aanpak stikstof met inbegrip van
het rekeninstrument AERIUS en de herstelstrategieën voor stikstofgevoelige habitats, de regels voor het verdelen van de ontwikkelruimte, de
maatregelen die de betrokken partijen afzonderlijk zullen nemen, het
beoogde effect van de uit te voeren maatregelen, het monitoringsprogramma en de regels voor bijsturen. Deze stukken zijn tot op heden nog
niet naar de Kamer gestuurd. Is de staatssecretaris bereid om de
concept-PAS stukken op korte termijn in de meest actuele vorm naar de
Kamer te sturen?
De leden van de VVD-fractie lezen dat gekozen is om de minister van
Infrastructuur &Milieu (I&M) de ontwikkelingsruimte te laten toedelen aan
handelingen waarvoor hij het bevoegd gezag is en waarvoor ontwikkelingsruimte in de PAS is gereserveerd. De Natuurbeschermingswet 1998
(Nbwet 1998) kent deze bevoegdheid echter toe aan het bevoegd gezag
dat het beheerplan vaststelt. Waarom heeft de staatssecretaris deze
bevoegdheid toegekend aan de minister van I&M en waarom heeft hij niet
vastgehouden aan de Nbwet 1998?
De leden van de VVD-fractie lezen verder dat het programma dat de
systematiek beschrijft bepaalde onderdelen bevat die een PAS volgens de
Nbwet 1998 moet bevatten, maar essentiële onderdelen ontbreken. Kan
de staatssecretaris aangeven welke onderdelen nog ontbreken in de PAS?
De leden van de VVD-fractie lezen dat uit het tweede lid 6 Habitatrichtlijn
volgt dat verslechtering van de kwaliteit van de stikstofgevoelige habitats
moet worden voorkomen. De concept-PAS onderkent dat van belang is
dat deze verplichting geldt voor bepaalde referentiedata. Zijn deze
referentiedata en eventuele verslechteringen die zich na die data hebben
voorgedaan betrokken bij het opstellen van de gebiedsanalyses?
De leden van de VVD-fractie lezen dat de monitoring van de relevante
ontwikkelingen onontbeerlijk is om te kunnen beoordelen of de beoogde
doelen van de programmatische aanpak in de praktijk worden behaald en
de randvoorwaarden artikel 6 Habitatrichtlijn in acht worden genomen.
Deelt de staatssecretaris de opvatting van de leden van de VVD-fractie dat
er gebruik moet worden gemaakt van een uniforme monitoringssystematiek om verschillen in interpretatie te voorkomen? De leden van de
VVD-fractie lezen verder dat naar de mening van de Raad van State op
hoofdlijnen voldoende inzicht bestaat in de informatiebehoefte van een
adequaat monitoringsprogramma voor zover het de feitelijke ontwikkelingen betreft. Hoe wordt gewaarborgd dat ontwikkelingen op wetenschappelijk gebied doorwerken in de PAS, in het bijzonder de gebiedsanalyses, de herstelstrategieën en het rekeninstrument AERIUS?
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Raad van State de centrale vraag
over de verhouding van de concept-PAS tot de eisen die de Nbwet 1998
en de Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn daaraan stellen, behandelt in twee
aparte paragrafen. De leden van de VVD-fractie vragen waarom het nodig
is om deze vraag in twee afzonderlijke paragrafen te behandelen. De
bepalingen uit de Vogel- en Habitatrichtlijn zijn geïmplementeerd in de
Nbwet 1998. De bepalingen uit de Vogel- en Habitatrichtlijn en de Nbwet

3

1998 zouden hetzelfde moeten zijn. Kan de staatssecretaris dat bevestigen? Zo nee, heeft Nederland de Vogel- en Habitatrichtlijn strenger
geïmplementeerd dan noodzakelijk was en zo ja, op welke onderdelen
wijkt Nederland af van de gestelde richtlijnen?
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Nbwet 1998 op twee wijzen
voorziet in toedeling van ontwikkelingsruimte. In de PAS kunnen projecten
worden opgenomen die een beroep doen op (een deel van) de ontwikkelingsruimte. Deze projecten zijn door opname in de PAS uitgezonderd van
de vergunningplicht. Na vaststelling van de PAS wordt de (resterende)
ontwikkelingsruimte toebedeeld door het bevoegd gezag dat het
beheerplan vaststelt. De Raad van State constateert dat in de concept-PAS
hiervan wordt afgeweken. Waarom wijkt de staatssecretaris hierin af van
de Nbwet 1998?
De leden van de VVD-fractie vinden dat een aanscherping van de
generieke emissiemaatregelen in de landbouw zou moeten leiden tot
voldoende ontwikkelruimte voor de veehouderij in elke provincie. De
leden willen ook toe naar één landelijke werkbare systematiek voor
vergunningverlening. Kan de staatssecretaris inzicht geven in de
voorgenomen vergunningensystematiek en de verwachte ontwikkelruimte? Is te verwachten dat in elke provincie ontwikkelingsruimte komt
en krijgen provincies invloed op de mate van ontwikkelingsruimte die ze
aan de landbouw willen geven? Hoe worden bestaande, provinciale
regelingen straks ingebed in de landelijke systematiek?
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Raad van State vraagt naar een
onderbouwing van het tijdpad voor het behalen van de instandhoudingsdoelstellingen. Deelt de staatssecretaris het standpunt van de leden dat
het opmerkelijk is dat de Raad van State zich hierover uitlaat aangezien in
de Vogel- en Habitatrichtlijn geen tijdpad is opgenomen waarbinnen de
Natura 2000-doelstellingen moeten zijn behaald? Zo nee, waarom niet?
De leden van de VVD-fractie vinden dat in de PAS nog teveel gekeken
wordt naar de kritische depositiewaarde (KDW). In het rekeningmodel
AERIUS wordt ook gerekend met KDW. De commissie Trojan heeft echter
geoordeeld dat dat niet geoorloofd is. Het rapport-Backes bevestigd de
commissie Trojan hierin. De KDW leidt niet automatisch tot de kwalificatie
«ongunstige staat van instandhouding» van het betreffende habitattype.
De leden zijn van mening dat factoren als bodemgesteldheid, beheer en
hydrologie van even groot belang zijn. Deelt de staatssecretaris de
opvatting van de leden van de VVD-fractie hierin? Zo nee, waarom niet?
Het RIVM heeft een toelichting depositieberekeningen AERIUS gepubliceerd op 23 september 2011. Hierin wordt nog eens bevestigd dat de
onzekerheden in berekende stikstofdepositie ongeveer 70% is. De leden
van de VVD-fractie vragen zich af of de landbouwsector hiermee niet
onevenredig benadeeld wordt?
Tot slot heeft voormalig staatssecretaris Verdaas recentelijk uitgespraken
gedaan over de PAS. Hij vindt de PAS een complexe manier om weer
lucht te krijgen zodat er weer ontwikkelingen mogelijk zijn. De PAS moet
op korte termijn worden doorgezet. Maar voor de lange termijn zou
gekeken moeten worden of er niet een eenvoudigere manier is om
hetzelfde doel te bereiken. Kan de staatssecretaris deze uitspraken nader
duiden?
Voorschriften voor de aanwending van drijfmest om de emissie van
ammoniak terug te dringen – 33 037-32
De leden van de VVD-fractie lezen dat de staatssecretaris voornemens is
om de voorschriften voor de aanwending van drijfmest aan te scherpen.

4

Drijfmest moet voortaan ook op grasland op klei en veen in de bodem
worden gebracht. De leden van de VVD-fractie vinden het besluit van de
staatssecretaris te voorbarig. Momenteel wordt met het bedrijfsleven
overlegd over de precieze invulling van de landbouwmaatregelen in het
kader van de Programmatische Aanpak Stikstof. Nu wordt er één
maatregel uitgelicht. Deelt de staatssecretaris de opvatting van de leden
dat het besluit tot verwarring leidt omdat het totaalpakket aan landbouwmaatregelen nog niet bekend is?
Op veengrond mest injecteren en de zode in de zomer doorsnijden geeft
veel problemen. Het is vaak onmogelijk om regelmatige en strakke
sleuven in het grasland te krijgen. Bovendien drogen de sleuven verder uit
met als gevolg uitstoot van CO2 en gaan ze hierdoor gaan ze helemaal
openstaan. Soms komt ook de zode los te liggen. En dat waren precies de
argumenten om destijds de sleepvoet-machine te introduceren. Heeft de
staatssecretaris bij zijn besluit rekening gehouden met deze argumenten?
Voortgang Natura 2000 / PAS – 32 670-64
De leden van de VVD-fractie lezen dat het Rijk, het Interprovinciaal
Overleg (IPO) en de Unie van Waterschappen(UvW) tot de gezamenlijke
conclusie zijn gekomen dat er afdoende dekking beschikbaar lijkt te zijn
voor het maatregelenpakket. Kan de staatssecretaris een duidelijk
overzicht geven welke afspraken gemaakt zijn met het IPO en UvW? Met
andere woorden welke beheersmaatregelen zijn afgesproken, in welk jaar
en op welke locatie? Kan de staatssecretaris in tabelvorm een overzicht
geven hoe de dekking per maatregel is geregeld? Kan de staatssecretaris
ook ingaan op de haalbaarheid en betaalbaarheid van de maatregelen in
het kader van de PAS en daarbij te bezien of bij het Wierdense Veld en
Engbertsdijkvenen, vanwege de impact van de maatregelen en het
gebrekkige draagvlak, het ambitieniveau te heroverwegen is?
De leden van de VVD-fractie lezen dat binnen de gestelde kaders de
provincies nu voortvarend aan de slag gaan om deze maatregelen in te
passen in de gebiedsprocessen en om draagvlak te verkrijgen voor de
uitvoering hiervan. In de gebiedsprocessen zal worden bezien hoe de
noodzakelijke ontwikkelopgave (verwerving en inrichting) binnen de
beschikbare kaders sluitend kan worden gemaakt. De resultaten van deze
ronde komen het voorjaar van 2013 beschikbaar en worden besproken bij
de afronding van de PAS. Kan de staatssecretaris toezeggen dat deze
resultaten ook naar de Kamer worden gestuurd?
De leden van de VVD-fractie lezen dat met de provincies is besproken dat
vooruitlopend op de inwerkingtreding van de PAS zij in de huidige
vergunningverlening op basis van bestaande kaders gebruik kunnen
maken van voor PAS ontwikkelde instrumenten. Hoe heeft de staatssecretaris geborgd dat de provincies in de vergunningverlening ook daadwerkelijk rekening houden met het beschikbaar houden en borgen van
noodzakelijke ontwikkelingsruimte in de PAS voor regionale en nationale
projecten?
Actieplan Ammoniak Veehouderij, gedoogbeleid stoppende bedrijven –
33 037-39
De leden van de VVD-fractie lezen dat varkensbedrijven die meedoen aan
de stoppersregeling tot 1 april 2013 de tijd krijgen om de vereiste
emissiereducerende maatregelen uit te voeren
De leden zijn verheugd met het besluit van de staatssecretaris. Bedrijven
krijgen hierdoor enige tijd om hun bedrijfsvoering aan de invoering van
de stoppersmaatregelen aan te passen.

5

De leden van de VVD-fractie lezen verder dat de staatssecretaris voorlopig
blijft vasthouden aan het gedoogbeleid. Dit besluit kan ook op
instemming rekenen van deze leden. Het gedoogbeleid biedt gemeenten
ruimte om in bijzondere situaties gemotiveerd af te wijken. De leden van
de VVD-fractie lezen dat zodra de uitvoeringspraktijk voldoende is
uitgekristalliseerd het gedoogbeleid voor stoppende bedrijven alsnog
vastgelegd zal worden in regelgeving. Kan de staatssecretaris aangeven
op welk moment of wanneer het gedoogbeleid uitgekristalliseerd is? Is het
voor de staatssecretaris ook een optie om af te zien van regelgeving en
permanent vast te houden aan het gedoogbeleid?
Vragen van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben met interesse kennis genomen van
de voorliggende stukken. De leden wijzen op de urgentie en het belang
van snel doorpakken met de PAS. Nu is eindelijk duidelijkheid nodig, er
wordt al vele jaren gewacht.
Deze leden verzoeken de staatssecretaris dan ook om:
– Door te gaan met het definitief maken van de aanwijzingsbesluiten en
met de beheerplannen;
– De PAS zo snel mogelijk operationeel te maken;
– Te garanderen dat dekking ook na 2014 beschikbaar blijft, inclusief
inzicht in de beschikbare middelen voor de diverse posten emissiebeperkende maatregelen, beheer, herstel beheer en hydrologische
maatregelen.
Daarnaast hebben de leden van de PvdA-fractie behoefte aan meer
achtergrondinformatie, die momenteel nog ontbreekt bij de Kamer. Dit
betreft in elk geval de concept-PAS stukken in de meest actuele vorm, in
elk geval de concept-PAS die aan de Raad van State en de commissie
Milieueffectrapportage (MER) is voorgelegd of sindsdien is bijgewerkt.
Ook willen de leden een duidelijk overzicht van de afspraken met IPO en
UvW, zodat duidelijk wordt welke beheersmaatregelen zijn afgesproken in
welk jaar op welke locatie.
Ook ontvangen de leden graag nog meer informatie op de volgende
punten:
• het systeem en de werking van de PAS, met inbegrip van het rekeninstrument AERIUS7 en de herstelstrategieën voor stikstofgevoelige
habitats,
• de regels voor het verdelen van ontwikkelingsruimte,
• de maatregelen die de betrokken partijen afzonderlijk zullen nemen,
• het beoogde effect van de uit te voeren maatregelen,
• het monitoringsprogramma,
• de regels voor bijsturing.
Als de PAS optimaal wordt ingezet, met perfect werkende techniek en
geen toename van het aantal dieren, zal het nog steeds maar 30%
stikstofreductie opleveren. Veel meer inzet zal hierna dus ook nog nodig
zijn, dit is het begin. De leden van de PvdA-fractie zien de PAS dan ook
niet als de enige oplossing van het probleem, maar wel als een belangrijk
onderdeel van die oplossing.
Deze leden willen ook dat stappen gezet worden om tot nog verdere
reductie te komen. Hiervoor moet de landelijke compartimentering
vastgehouden worden zodat de dierenaantallen niet worden losgelaten.
Mogelijk is een oplossing dat de provincies zelf naar eigen inzicht de
compartimenten weer opnieuw kleiner kunnen indelen. Hierdoor worden
feitelijk provinciale dierrechten geïntroduceerd.
Ook moeten de boeren de ontwikkelruimte die ontstaat door de PAS niet
gratis «terug» krijgen. De leden van de PvdA-fractie vinden dat het herstel

6

van natuurgebieden deels gefinancierd moet worden uit een heffing op
stikstof.
De leden van de PvdA-fractie hebben grote zorgen over ontwikkelingen
als in de Provincie Overijssel, waar Gedeputeerde Staten niet langer lijkt
te kunnen wachten en nu zelf een soort van kader heeft ontwikkeld. Dit
gaat uit van het voorkomen van achteruitgang van de natuurkwaliteit, niet
eens over verbetering hiervan. De Provincie Overijssel heeft besloten het
geoorloofd te vinden het gezien het grote maatschappelijke belang om de
vergunningen voor uitbreiding veehouderijen of andere economische
activiteiten te verlenen. Maar: de PAS gaat om verbeteren van kwaliteit,
niet om «niet verder achteruitgaan». Deelt de staatssecretaris de mening
van de leden van de PvdA-fractie dat het een ongewenste ontwikkeling is
dat provincies nu toch alvast maar vergunningen gaan uitgeven?
Vragen van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben met interesse kennis genomen van de
9 brieven en rapporten betreffende de PAS en Natura 2000 en kijken uit
naar een algemeen overleg over deze onderwerpen.
De leden van de SP-fractie hebben zorgen over de trage voortgang van de
Natura 2000-aanwijzingen en beheerplannen. Slecht 57 van de 162
gebieden waarvoor ontwerp-aanwijzingsbesluiten zijn opgesteld zijn
definitief gemaakt en dat terwijl de gebieden al in 2010 aangewezen
hadden moeten zijn. Is de regering bereid zo snel mogelijk de overige 105
gebieden definitief aan te wijzen. Wat is het tijdspad om voor de overige
105 gebieden definitieve aanwijzingsbesluiten te nemen? Wat is het
tijdspad voor de beheerplannen en wil de staatssecretaris dit bespoedigen? Is de staatssecretaris bereid om voor alle beheerplannen een
concrete tijdpad te noemen waarbinnen de instandhoudingsdoelen
bereikt zijn?
De leden van de SP-fractie vragen hoe het staat met de plannen om de
PAS te vereenvoudigen? Is de staatssecretaris bereid het salderen op
emissie te laten plaatsvinden en niet op depositie? Die methode kan
immers simpel. De basis daarbij is: het ene bedrijf wil x emissie meer, dan
moet er elders in die regio minstens x emissie wegvallen. Kan de
staatssecretaris uitleggen op welke manier het rekenmodel Aerius plaats
gaat krijgen in de PAS, hoe dit vorm zal krijgen? En kan de staatssecretaris
een voorbeeld van een berekening voorleggen? De leden van de
SP-fractie vrezen het ontstaan van veel bureaucratie voor weinig
opbrengst met de PAS. Wat zijn de te verwachten uitvoeringskosten van
de regeling aan zaken als administratie, ambtelijke inzet en dergelijke?
Welk bedrag is nu al uitgegeven aan organisatie en overhead en wat
wordt de overhead als het draait? Is de financiering van het PAS beleid nu
feitelijk rond en geldt dit ook voor komende jaren?
Hoe wil de staatssecretaris effectieve hydrologische maatregelen zoals het
verhogen van de grondwaterstand nemen waarbij het in de omliggende
gebieden ook noodzakelijk is de grondwaterstand te verhogen? Welke
instrumenten zijn er om dit door te zetten?
Kan de staatssecretaris schetsen hoe de PAS en de vergunningverlening
zal verlopen in een gebied als De Peel, waar immers de stikstofdepositie
400% te hoog is. Als er een PAS is dat de stikstofdepositie met enkele
procenten verlaagd, wordt deze winst dan gelijk weer weggeven aan
bedrijven of wordt dat pas mogelijk als de depositie 0% te hoog is? Waar
ligt precies de grens, waarboven bespaarde stikstofemissies uitgegeven
kunnen worden en hoe wordt deze bepaald? Of mag van elke gereali-

7

seerde reductie sowieso ruim de helft weer weggegeven worden
ongeacht de staat van het Natura 2000-gebied?
De leden van de SP-fractie denken dat Nederland minder dieren op een
betere manier moet gaan houden. Beter is dan in de zin van een betere
marge voor de boer, een beter dierenwelzijn en een betere milieuprestatie. Vooralsnog is de trend alleen maar meer dieren en minder boeren.
Met alle negatieve sociale, milieu, dierenwelzijn en volksgezondheidsgevolgen van dien. Zeker in regio’s met een hoge veedichtheid zoals
Oost-Brabant en Noord-Limburg zijn problemen. Is de staatssecretaris
bereid regionale stand-still voor uitbreidingen van het aantal dieren te
bestuderen en geeft hij toe dat dit in dergelijke gebieden wenselijk is?
Onderkent de staatssecretaris dat bij de afschaffing van de dierrechten en
het melkquotum een groei van de veestapel te verwachten is en een
nieuwe stap richting schaalvergroting? Is de staatssecretaris bereid om te
pleiten voor behoud melkquotering en dierrechten? Is de staatssecretaris
bereid te spreken met de Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV)
en de Dutch Dairyman Board (DDB) over het door hen en de European
Milk Board (EMB) voorgesteld flexibele quoteringssysteem? Is in de PAS
berekeningen al rekening gehouden met verdere groei van de veestapel
en is in de PAS rekening gehouden met een extra groei van de veestapel
in verband met afschaffing van de melkquotering en dierrechten?
Zijn er mogelijkheden binnen de PAS om «vrijgekomen» emissies
preferentieel uit te geven aan boeren die hun koeien weidegang geven
(immers koeien in de wei hebben minder emissies dan stalkoeien)? Zijn er
mogelijkheden binnen de PAS om «vrijgekomen» emissies preferentieel
uit te geven aan boeren die op natuurvriendelijke en diervriendelijke wijze
boeren? Welke mogelijkheden zijn hier voor? Is de staatssecretaris bereid
dit verder uit te werken of in te voeren?
Welke concrete maatregelen zullen er door wie genomen moeten worden
om de reducties te bereiken?
In hoeverre zijn er al toezeggingen dat betrokken partijen hier aan mee
willen werken? In hoeverre bestaat dit uit bestaand beleid en in hoeverre
uit nieuw beleid? In hoeverre vormen de maatregelen een onderdeel van
een transitie naar een integraal duurzame veehouderij of zijn het losse
«eendimensionale» maatregelen? Hoe wordt de voortgang in het bereiken
van resultaten gemonitord? Welke maatregelen worden van welke
groepen boeren verwacht? In hoeverre is het risico aanwezig dat
bijvoorbeeld melkveehouders reducties zullen bereiken die vervolgens
uitgegeven worden aan intensieve veehouderij waarmee feitelijk de ene
sector wordt gevraagd de andere te sponsoren of een meer milieu en
diervriendelijk segment wordt gevraagd offers te brengen voor de
uitbreidingsmogelijkheden van de hardcore grootschalige intensieve
veehouderij? Wie betaalt voor wie? In de Eerste Kamer is een motie
aangenomen met nummer 31038 000H die vraagt te streven naar
bufferzones rondom de Natura 2000-gebieden waar geen intensivering
van de landbouw plaatsvindt en stimulerende maatregelen te nemen voor
op ecologische leest geschoeide landbouwen streekeigen productie. Hoe
wordt hier uitvoering aan gegeven? Gaat de staatssecretaris de vestiging
van milieuvriendelijkere of biologische veehouderij rondom Natura
2000-gebieden bevorderen. In hoeverre wordt hier met de PAS uitvoering
aan gegeven door bijvoorbeeld «vrijgekomen» ruimte bij vestiging rond
Natura 2000-gebied preferentieel uit te geven aan natuurboeren en
weidegang een voorwaarde te laten zijn? Is de staatssecretaris bereid dit
te implementeren in de PAS?

8

Wat gaat de staatssecretaris doen om de naleving van de luchtwassers te
verbeteren, wie gaat wanneer daar op ingezet worden en wanneer is welk
percentage aan verbetering behaald?
Vragen van de leden van de CDA-fractie
De PAS past
De leden van de CDA-fractie lezen in de adviezen tussen de regels door
dat nog altijd wordt gehinkt op twee gedachten. Enerzijds drie dubbel (en
nog wel meer) slot (opnametoets, Programmatische Aanpak Stikstof (PAS)
systeem versus Natuurbeschermingswet 1998, Passende beoordeling,
plan-Milieu Effect Rapportage (plan-MER) en Kritische Depositie Waarde
(KDW)) en anderzijds de uitspraken van de voormalig staatssecretaris om
te komen tot een vereenvoudiging van de PAS. Het zal de huidige
staatssecretaris niet verrassen, de leden van de CDA-fractie volgen deze
lijn in zijn geheel. De starre systematiek zoals KDW past niet bij de
ontwikkeling van natuur, deze is immers dynamisch. De PAS past: hierbij
komen ecologie en economie zodanig bij elkaar dat economische
ontwikkeling mogelijk is zonder afbreuk te doen aan het realiseren van de
instandhoudingsdoelstelling.
Doorpakken
De leden van de CDA-fractie zien graag snelheid in het PAS dossier. De
vergunningverlening zit nu muurvast. De PAS past, maar moet nog in
werking. De PAS dient hét systeem te zijn eenduidig, eenvoudig en
toepasbaar voor elk denkbaar toetsmoment in het kader van stikstofproblematiek. Denk aan passende beoordeling, Plan-MER, Natuurbeschermingswet 1998 etc. Voor alle plannen, projecten op welk niveau dan ook.
En alle maatregelen dienen eronder te vallen op welk niveau deze dan ook
worden gesteld. Graag een reactie.
Nu is het zo dat in de Natuurbeschermingswet 1998 de PAS beperkt wordt
tot projecten en dus niet de plannen. Het gevolg in de praktijk is dat alle
agrarische ontwikkelingen twee keer getoetst moeten worden bij
vaststellen van het bestemmingsplan en bij de omgevingsvergunning. Bij
elk plan moet een passende beoordeling gemaakt (en kan dus niet de PAS
systematiek worden gebruikt) en dergelijke. De leden van de CDA-fractie
ziet graag bijvoorbeeld één toetsmoment voor de vergunning op basis
van de Nbwet 1998 (NB vergunning). De omgevingsvergunning lijkt het
meest passend of ziet de staatssecretaris nog andere creatieve oplossingen? Graag een reactie. Kunnen nog wel bestemmingsplannen met
ontwikkelruimte buitengebied worden opgesteld?
Met betrekking tot duidelijkheid lijkt het de leden van de CDA-fractie zinvol
om te komen tot één landelijke systematiek voor vergunningverlening.
Hoe kijkt de staatssecretaris daartegen aan? Zijn naast het rekenmodel
AERIUS ook de andere instrumenten beschikbaar als de PAS inwerking
treedt? En wie kan over deze instrumenten beschikken?
Kan een nadere toelichting worden gegeven met betrekking tot verdeling
van de ontwikkelruimte, is dat per provincie? Wie is waarvoor verantwoordelijk in deze? Hoe worden bestaande provinciale regelingen ingebed in
de landelijke systematiek? Wie bepaalt wie welke ontwikkelruimte krijgt en
wanneer ontwikkelingen kunnen plaatsvinden?. Meerdere systematieken
naast elkaar lijkt de leden ongewenst. Graag een reactie. Zoals eerder
gemeld past de PAS op alle stikstofgerelateerde ontwikkelingen. Graag
een reactie.
De Nbwet 1998 schrijft een sociaaleconomische toets voor. Geldt dat op
Rijksniveau of beheerplan niveau. Wordt bij de toets de lokale effecten van
gebiedsmaatregelen afgewogen tegen ontwikkelruimte die beschikbaar
komt?
Grensstreken: De leden van de CDA-fractie vragen hoe de bepaling van de
ontwikkelruimte in de grensgebieden gaat? De leden merken op dat het

9

vreemd zou zijn als Nederlandse boeren aan de ene kan van grens niet
kunnen ontwikkelen vanwege een Duits habitatgebied en de Duitsers die
dichterbij liggen kunnen wel ontwikkelen. Graag een reactie.
Op een eerder voorstel van de leden van de CDA-fractie, met als doel het
legaliseren (voor het element stikstof) van bestaande activiteiten met
(mogelijk) significante effecten die tussen 7 december 2004 en 31 maart
2010 hebben plaatsgevonden en niet vooraf zijn getoetst, kwam de reactie
dat in het kader van de PAS zou worden gewerkt aan de mogelijkheden
om het legaliseren – conform de eisen van de Habitatrichtlijn – van
bestaand gebruik te onderbouwen. Wat is hiervan de stand van zaken?
Termijnen
Langzaam maar gestaag vallen de PAS puzzelstukken dus op zijn plek. De
puntjes op de i met betrekking tot PAS zoals gesteld door de Raad van
State en de Commissie MER zorgen voor vertraging, waardoor de
inwerkingtreding is uitgesteld tot 1 januari 2014. Kan aangeven worden
wat het tijdstraject is en welke stappen doorlopen gaan worden alvorens
de inwerkingtreding? Gaat u alles op alles zetten om de datum van
inwerkingtreding niet verder te laten vertragen dan 1 januari 2014?
De voormalige staatssecretaris zag de problemen die dat veroorzaakt en
stelde dat hij met de provincies heeft besproken en dat hij er vanuit gaat
dat de provincies vooruitlopend op de PAS in de vergunningverlening
rekening houden met het beschikbaar houden en borgen van noodzakelijke ontwikkelruimte in de PAS voor regionale en nationale projecten
(waaronder MIRT en snelheidsverhoging). Hoe moeten de leden dat zien?
Welke rol en/of positie hebben gemeenten in dezen? Welke rol heeft de
Rijksoverheid in dezen? Graag een reactie.
Inzet PAS middelen
De leden van de CDA-fractie willen de motie van de leden Koopmans en
Snijder-Hazelhoff (Kamerstuk) dringend onder de aandacht brengen. Deze
verzoekt ter realisatie van stikstofreductie de PAS-middelen prioritair in te
zetten voor stikstofreductiemaatregelen en de resterende PAS-middelen
alleen in te zetten voor herstelmaatregelen die aantoonbaar en noodzakelijk zijn voor de ontwikkelruimte. Toch is een middelschuif te merken
voor herstelmaatregelen, voor het instrumentarium wordt ingezet en
dergelijke. Kortom doelen die nuttig zijn maar niet ten diensten van
emissiebeperking. Zeker ook gezien de ervaringen van het Kennisnetwerk
Ontwikkeling en Beheer Natuurkwaliteit (OBN) welke herstelmaatregelen
ontwikkelen en aangeven dat het verder perfectioneren van herstelmaatregelen tijd vergt. Zij geven verder aan dat het verstandig is (effectief én
efficiënt) om de inzet van de middelen op korte termijn de brongerichte
maatregelen (onder anderen reductie van stikstof door PAS) prioriteit te
geven en op lange termijn de effectgerichte maatregelen. Veel van deze
maatregelen zijn namelijk nog in ontwikkeling (zo leidt het plaggen niet
enkel tot afvoer van stikstof, maar ook tot fosfaat wat vervolgens een
voedingstekort op levert). Is de staatssecretaris
bereid deze ervaring van het kennisnetwerk mee te nemen en de inzet van
middelen daarop aan te passen? Graag een reactie. Het Kennisnetwerk
Ontwikkeling en Beheer natuurkwaliteit (OBN) valt onder het Bosschap.
Gezien de kabinetsinzet ten aanzien van de bedrijfs- en productschappen
graag reactie op welke wijze de ontwikkeling, monitoring en perfectionering van herstelmaatregelen worden gewaarborgd.
Kosten gedekt en verantwoordelijkheid bij uitvoerders van beheerplan
De kaarten, ontwikkelingsruimte, maatregelen en kosten zijn cruciaal.
Maar nog crucialer is de dekking van deze kosten. Dekt het onderhandelingsakkoord decentralisatie natuur inclusief extra middelen inclusief
PAS/beheer/hydrologie alle kosten nu en na 2014?

10

Maar dat geldt ook op beheerplanniveau. Immers, zonder dat zijn de
beheerplannen niet geborgd en zijn de juridische risico’s groot. Het
financieel kader is leidend voor het bepalen van het ambitieniveau. Kan
richting de voortouwnemers van beheerplannen de boodschap worden
overgebracht dat enkel Natura 2000-gebieden worden aangewezen welke
zijn voorzien van een beheerplan met een sluitende begroting? Dit geldt
ook voor Rijksgebieden! Graag een reactie.
Alle betrokken partijen op beheerplan niveau moeten daarin wel hun
verantwoordelijkheid kunnen nemen. Voor het wederzijds begrip en
bereidheid mee te werken aan acceptabele oplossingen is openheid van
zaken een vereiste. Kan dat worden bewerkstelligd? Kan de staatssecretaris daarbij eveneens aandringen op een deugdelijke sociaaleconomische
toets van het gehele beheerplan inclusief impact maatregelen PAS en
beschikbaar komende ontwikkelruimte? Indien de haalbaarheid en
betaalbaarheid van maatregelen niet passend zijn bij het ambitieniveau is
dan bereidheid om gebieden dan wel ambitieniveau van die gebieden aan
te passen? Te denken valt aan Engbertsdijkvenen, Wierdense veld,
Boetlerveld, Binnenveld. Welke overige maatregelen zijn denkbaar om de
haalbaarheid en betaalbaarheid van beheerplannen en het ambitieniveau
in balans te brengen?
Afronding beheerplannen
Klopt het dat de formele afronding van definitieve beheerplannen pas kan
plaatsvinden na vaststelling van de aanwijzingsbesluiten en het afronden
van de PAS? Is het zo dat de PAS eerst per Natura 2000-gebied in een
beheerplan moet worden uitgewerkt voordat ontwikkelruimte vrij komt?
Wat is de planning voor het vaststellen van beheerplannen? Klopt het dat
de voorbereidingen van het beheerplan zodanig kunnen zijn dat bij het
definitief aanwijzingsbesluit ook direct daarna het beheerplan kan worden
vastgesteld zodat zo min mogelijk tijdverlies optreedt? Deelt de staatssecretaris de mening van de leden van de CDA-fractie dat dit geldt voor elk
beheerplan of het voortouw nu ligt bij de provincie of het Rijk en dat
overal dezelfde spelregels met betrekking tot beheerplannen dienen te
gelden en hierbij het credo niet praten maar doen opgaat? Kan dit alles
overwegende worden ingaan op bijvoorbeeld de definitieve aanwijzing
van het Natura 2000-gebied Meijendel en Berkeheide?
Luchtwasser
De leden van de CDA-fractie zijn het eens met de lijn van de voormalig
staatssecretaris. Elektronisch monitoren past bij eigen verantwoordelijkheid van de ondernemer. Het elektronisch monitoren maakt de dure
rendementsmetingen overbodig. Kan worden bewerkstelligd dat deze
achterwege mogen blijven mits de ondernemers elektronisch monitort?
De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat deze koppeling de
ondernemers ten positieve stimuleert. Graag een reactie.
NEC-richtlijn
De Nederlandse uitstoot van stikstofoxiden is het afgelopen jaar
afgenomen en kwam in 2011 voor het eerst onder het nationale emissieplafond. Hiermee voldoet Nederland aan alle nationale emissieplafonds,
de Europese eisen die voortvloeien uit het Gotenburg protocol. Voor
ammoniak, zwaveldioxide en Niet-methaan Vluchtige Organische Stoffen
(NMVOS) voldeed Nederland in 2010 al aan de afgesproken maximale
uitstoot. Wordt dat meegenomen in de PAS/ generieke maatregelen? En
met welk gevolg?
Generieke maatregelen
Een van de generieke maatregelen betreft de aanscherping van de
voorschriften voor de aanwending van drijfmest. Waarom worden nu
vooruitlopend op de inwerkingtreding van de PAS deze maatregelen al

11

genomen? Hoe staan deze maatregelen in verhouding met de PAS
maatregelen? Aangegeven wordt dat in beginsel drie methoden in
aanmerking komen die qua emissie min of meer vergelijkbaar zijn met
methoden waarbij mest in de bodem wordt gebracht. Indien andere dan
de drie genoemde methoden, maar qua emissie vergelijkbaar zijn met
methoden waarbij mest in de bodem wordt gebracht, onder hetzelfde
kopje zouden kunnen vallen? Waaruit blijkt dat de drie genoemde
methoden geen effect hebben op de bodemkwaliteit? Hoe gaat de
staatssecretaris om met de commentaren uit met name het veenweidegebied dat deze drie methoden nadelige gevolgen hebben op de
bodemkwaliteit onder meer inklinken en verdichting? Klopt het dat de drie
genoemde maatregelen nog volop in onderzoek/ pilotsfase zijn? Is de
staatssecretaris bereid eerst de onderzoeksresultaten af te wachten
alvorens tot aanscherping over te gaan? En is de staatssecretaris bereid
het moment van aanscherping gelijk te trekken met de inwerkingtreding
van de PAS?
Vragen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66- fractie maken zich grote zorgen over de natuur- en
milieueffecten van de veehouderij en het gebrek aan voortgang van de
Programmatische aanpak Stikstof (PAS). Deze leden betreuren het dat
ondanks herhaalde toezeggingen aan de Kamer, aangenomen moties van
de zijde van de Kamer en verstreken deadlines de regering het opleveren
van tastbare resultaten steeds opnieuw vooruit lijkt te schuiven. De aan
het woord zijnde leden vinden dat er aanhoudende uitstel van de zijde van
de regering zowel het herstel van de natuur, de ontwikkeling van de
economie niet ten goede komt. De afspraak met medeoverheden om per
1 april een definitieve PAS op te leveren is al lang verstreken. Deze leden
zullen daarom dit schriftelijk overleg benutten om aan de hand van de
stukken de regering vragen te stellen waarmee helder kan worden waar
het proces staat en hoe het weer in beweging kan worden gebracht.
Aanbieding van de voorlichting van de Raad van State op het concept van
het definitief programma Stikstof (DPAS), zoals op 14 februari 2012 door
de staatssecretaris van ELI, mede namens de staatssecr. van I en M, aan
de Raad van State is gevraagd.
De leden van de D66-fractie vragen de staatssecretaris om een afschrift
van de meest actuele versie van de op pagina 5 van de voorlichting van
de Raad van State aangehaalde componenten en bijlagen van de
concept-PAS aan de Kamer te sturen (namelijk: het systeem en de werking
van de programmatische aanpak stikstof, met inbegrip van het rekeninstrument AERIUS7 en de herstelstrategieën voor stikstofgevoelige
habitats, de regels voor het verdelen van ontwikkelingsruimte, de
maatregelen die de betrokken partijen afzonderlijk zullen nemen, het
beoogde effect van de uit te voeren maatregelen, het monitoringsprogramma, de regels voor bijsturing.) Kan de staatssecretaris de meest
actuele versie van deze documenten met bijlagen naar de Kamer sturen?
De leden van de D66-fractie vragen of het klopt dat ontwikkelruimte voor
infrastructuur ontwikkeling op Rijksniveau lijkt te zijn gereserveerd, en hoe
de staatssecretaris dit rijmt met de kritische kanttekeningen die de Raad
van State plaatst bij de verhouding tussen deze voorrangspositie voor het
Rijk en de wettelijke bepalingen die juist aansturen op verdeling door
bevoegde gezagen? Welke andere voorkeursvolgordes zijn er mogelijk,
worden er overwogen of zijn er besproken in het bestuurlijk overleg met
de provincies en andere voortouwnemers? Wat is de precieze juridische
status van een beleidsregel die een voorkeursvolgorde bepaalt, wanneer
deze gevolgen heeft voor het recht van eigendom in of rondom natuurge-

12

bieden? Kan de staatssecretaris deze voorkeursvolgorde aan de Kamer
voorleggen alvorens deze vast te stellen?
De leden van de D66-fractie vragen de staatssecretaris nader te duiden
wat de gevolgen zijn van de uitspraak van de Raad van State dat zij niet
kan treden in de juistheid van de ecologische onderbouwing van de
concept-PAS en het rekeninstrument AERIUS, alsmede de uitspraak «dat
ten aanzien van de verenigbaarheid van de concept-PAS met de Nbw 1998
en de Vrl en Hrl het oordeel daarover in laatste instantie is voorbehouden
aan de Afdeling bestuursrechtspraak onderscheidenlijk het Hof van
Justitie van de Europese Unie. Deze voorlichting loopt geenszins vooruit
op de oordelen van die rechterlijke instanties»? Betekent dit dat er geen
juridische zekerheid over vergunningverlening mogelijk is totdat er een
uitspraak door de afdeling bestuursrecht van de Raad van State of het
Europese Hof is gedaan? Wanneer zal de staatssecretaris voorzien in een
concrete, ecologische onderbouwing van het tijdpad voor het bereiken
van instandhoudingsdoelen per gebied, zoals door de Raad van State als
voorwaarde verbonden wordt aan de uitleg van paragraaf 3.3 van de
concept-PAS? Naar mening van de leden van de D66-fractie kan dit niet
wachten op de afronding van beheerplannen en de PAS en moet deze
onderbouwing zekerheid geven dat er geen sprake is van significante
achteruitgang in de Natura 2000-gebieden. Deelt de staatssecretaris deze
mening, en zo ja, hoe en wanneer is zij voornemens in een dergelijke
onderbouwing te voorzien?
De leden van de D66-fractie vragen de staatssecretaris of zij, naar
aanleiding van de koppeling die de Raad van State aanbrengt tussen het
faseerde karakter van de uitgifte en het betrekken van de mitigerende
werking van de maatregelen bij de passende beoordeling, ook daadwerkelijk kiest voor een gefaseerde uitgifte? Zo ja, hoe verhoudt dit zich tot
het in de brief van 2 november aangekondigde beheersmaatregelen? Is
hiervoor een tijdpad afgesproken met de medeoverheden en zo ja, sluit
dat aan bij de gefaseerde uitgifte zoals bedoeld door de Raad van State?
De leden van de D66-fractie vragen de staatssecretaris of de opnametoets
die bij de PAS voorzien wordt al heeft plaatsgevonden. Zo ja, kan de
staatssecretaris de resultaten hiervan met de Kamer delen? Zo nee,
wanneer wordt hierin voorzien?
De leden van de D66-fractie vragen de staatssecretaris om in te gaan op
de opmerkingen van de Raad van State wat betreft de voortoets. Zal dit
proces veranderen als de PAS in werking is getreden, en zo ja, hoe?
De leden van de D66-fractie vragen de staatssecretaris of en zo ja hoe zij
de opmerking dat «van belang of bij het opstellen van de PAS gebruik is
gemaakt van de beste wetenschappelijke kennis ter zake» betrokken is bij
de afspraken die begin november met medeoverheden en andere
voortouwnemers over herstelmaatregelen gemaakt zijn? Is er bijvoorbeeld
wetenschappelijk advies over de ecologische onderbouwing van de
herstelmaatregelen ingewonnen? Is de staatssecretaris van plan om het
definitieve AERIUS rekenmodel te laten beoordelen door onafhankelijke
deskundigen, en zo ja, hoe lang duurt dat?
De leden van de D66-fractie vragen de staatssecretaris aan te geven of er
inmiddels een ondergrens voor depositie van stikstof is, waaronder er
«niet in betekenende mate» sprake is gevolgen voor de natuur? Is het
onderzoek naar de drempelwaarde afgerond en zo ja, wat zijn daarvan de
uitkomsten?

13

Advies Commissie MER
De leden van de D66-fractie vragen de staatssecretaris of zij kan aangeven
wat de door de commissie MER gesignaleerde knelpunten betekenen voor
de concept-PAS? Kan de staatssecretaris aangeven op welke wijze de
diverse componenten van de PAS zijn of worden aangepast op basis van
dit advies, bijvoorbeeld waar het gaat om het tijdspad, de verdeling van
de eventuele ontwikkelruimte? Deze leden vragen de staatssecretaris aan
te geven of zij de conclusie dat «maximale inzet op natuurherstel
noodzakelijk» is deelt, en zo ja welke gevolgen zij hieraan verbindt? Tot
slot vragen deze leden of de staatssecretaris naar aanleiding van de
conclusie van de Commissie MER dat in 2030 nergens buiten de Waddeneilanden de kritische depositiewaarde die nodig is voor langdurig behoud
van depositiegevoelige vegetatietypen wordt gehaald rekening houdt met
de noodzaak om verdergaande maatregelen te nemen ten aanzien van de
landelijke achtergronddepositie van stikstof, en of voortzetting van de PAS
tot en met of zelfs na 2030 nodig is?
Brief Voortgang Natura 2000 PAS
De leden van de D66-fractie vragen de staatssecretaris nader te in te gaan
op de in de brief aan de Kamer genoemde uitgaven voor herstelmaatregelen. Kan de staatssecretaris daarbij een helder overzicht aangeven
welke maatregelen en daarbij horende uitgaven op welk moment in welk
gebied worden gedaan? De aan het woord zijnde leden vragen de
staatssecretaris daarbij ook aan te geven op welke manier de afspraken
die zijn gemaakt met de medeoverheden zijn vastgelegd? Kan, zo vragen
deze leden, straks blijken dat een provincie de middelen toch elders of
anders wil besteden? En zo ja, grijpt het Rijk dan in?
Aanbieding rapportages naleving luchtwassers
De leden van de D66-fractie zijn verbaasd over de gesignaleerde
nalevingstekorten en de handhavingsproblematiek. Deze leden vragen de
staatssecretaris welke gevolgen zij gaat verbinden aan deze inzichten voor
wat betreft het beleid – zowel wat betreft regulering als de subsidies met
betrekking tot luchtwassers? Is het bijvoorbeeld zo, vragen deze leden, dat
bij eventuele tekorten in de naleving van de regels een toegekende
subsidie voor een luchtwasser kan worden teruggevorderd? De aan het
woord zijnde leden willen ook graag weten of de staatssecretaris in
algemene zin meer of anders gaat reguleren en handhaven? Tot slot
vragen de leden van de D66-fractie of de staatssecretaris de inmiddels
opgelopen extra uitstoot c.q. vervuiling ziet als reden om het beleid bij te
stellen of te intensiveren om de achterstand in te lopen c.q. de schade aan
de natuur op specifieke locaties te herstellen?
Actieplan Ammoniak Veehouderij, gedoogbeleid stoppende bedrijven
De leden van de D66-fractie vragen de staatssecretaris wat de beleidsvoornemens betekenen voor de aantallen bedrijven die aan de stoppersregeling participeren en die gedoogd worden? Om hoeveel bedrijven gaat
het per regio en welk aandeel vormt dit van de totale hoeveelheid? Kan de
staatssecretaris aangeven wat de verwachte milieugevolgen hiervan zijn?
Vragen van de leden van de ChristenUnie-fractie
Status Programmatische Aanpak Stikstof
De leden van de ChristenUnie-fractie zijn zich bewust van de complexiteit
van de uitvoering van de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS), maar
betreuren dat de uitvoering van de PAS zo lang op zich laat wachten. Dit
geeft onduidelijkheid voor – veelal – agrarische ondernemers en
belemmert hen in de bedrijfsvoering. Deze leden pleiten dan ook voor een
snelle uitwerking van de PAS in 2013, waarbij ontwikkelingsruimte wordt
toebedeeld op grond van specifieke gebieds- en bedrijfsomstandigheden,

14

zodat de PAS ook daadwerkelijk op 1 januari 2014 in werking kan treden.
Zij vragen de staatssecretaris om inzicht te geven in het tijdpad tot
1 januari 2014 en het tijdpad en eindbeeld van de uitvoering van de PAS,
zoals vastgesteld met de provincies, met daarbij een overzicht van de
knelpunten die nog moeten worden opgelost.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen verder naar de lange
termijnvisie van de staatssecretaris inzake de PAS. Is de staatssecretaris
van plan om op dezelfde weg verder te gaan met de PAS, zo vragen deze
leden. Of zoekt zij naar alternatieven die minder complex zijn en waarmee
toch de beoogde doelstellingen kunnen worden behaald?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de staatssecretaris om aan te
geven wat de stand van zaken is met betrekking tot het aanwijzen van de
laatste PAS-gebieden. Wanneer komt de Raad van State met haar advies
hierover, zo vragen deze leden. Deze leden vragen voor hoeveel gebieden
nog onvoldoende maatregelen voorhanden zijn om een oplossing te
bieden voor de stikstofproblematiek. Om welke gebieden gaat het, zo
vragen deze leden?
Ten aanzien van de financiering van de noodzakelijke maatregelen vragen
de leden van de ChristenUnie-fractie of er onderbouwingen zijn van het
bedrag van 75,6 mln. euro dat door de provincies is begroot. Klopt het dat
er een bedrag van 20 mln. euro in het begrotingsakkoord 2013 was
opgenomen voor herstelbeheer? Hoe verhoudt zich dit tot het bedrag van
15,6 mln. euro in de brief van de regering van 2 november jl., zo vragen
deze leden.1
Adviezen Raad van State en Commissie MER
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen hoe ver de staatssecretaris is
met het uitwerken van de aanbevelingen die de Raad van State in april
van dit jaar heeft gedaan. Kan de staatssecretaris voor elk van de
genoemde punten in bijlage 2 van de voorlichting van de Raad van State
een stand van zaken geven, zo vragen deze leden.
Ook vragen de leden van de ChristenUnie-fractie in hoeverre de aanbevelingen van de Commissie voor de milieueffectrapportage zijn overgenomen bij het uitwerken van de PAS. De Commissie is van mening dat het
toekennen van ontwikkelingsruimte alleen mogelijk is indien er voldoende
zekerheid is over het behalen van de Natura 2000-doelen. En dit laatste is
niet het geval volgens de Commissie. Kan de staatssecretaris onderbouwen waarom volgens haar wel voldoende zekerheid bestaat over
natuurherstel, en volgens haar dus wel ontwikkelingsruimte vooraf kan
worden toegekend, zo vragen deze leden.2
Emissiebeperkende maatregelen en vergunningverlening
De leden van de ChristenUnie-fractie zien een duidelijke opgave voor de
veehouderijsector bij het verlagen van de milieudruk en is voorstander
van aanscherping van de emissie maatregelen, om zodoende de uitstoot
van fijnstof, ammoniak, methaan, stikstof en CO2 te verlagen. Hier
tegenover moet echter staan dat de veehouderij duidelijkheid krijgt over
de ontwikkelruimte. Deze leden vragen de staatssecretaris daarom inzicht
te geven in de vergunningsystematiek die wordt beoogd en de wijze van
toedeling van ontwikkelruimte. Wordt dit nationaal of provinciaal
geregeld? Provincies hebben inmiddels zelf stikstofverordeningen
opgesteld om verder te kunnen met de vergunningverlening, zolang de

1
2

Kamerstuk 32 670, nr. 64.
Kamerstuk 32 670, nr. 63.

15

PAS er nog niet is. Hoe worden deze provinciale verordeningen straks
ingepast in de PAS, zo vragen de leden van de ChristenUnie-fractie.
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat veel veehouders in
het verleden hun bedrijf hebben uitgebreid op basis van een omgevingsvergunning, maar zonder een natuurbeschermingswetvergunning. Uit een
uitspraak van de Raad van State van 7 september 2011 is gebleken dat
deze uitbreidingen met terugwerkende kracht toch een natuurbeschermingswetvergunning behoeven. Deze leden vragen de staatssecretaris
aan te geven hoe zij deze lacune in de juridische borging wil repareren.
Nalevings- en handhavingstekorten luchtwassers
Uit de brief van 1 november jl. over de rapportages naleving luchtwassers
blijkt dat het kabinet op basis van de onderzoeken van de Inspectie
Leefomgeving en Transport (ILT) en het RIVM geen aanvullende maatregelen neemt, naast de verplichting om de werking van luchtwassers
elektronisch te monitoren.3 De leden van de ChristenUnie-fractie vragen
de staatssecretaris te onderbouwen waarom geen aanvullende maatregelen nodig zijn om het toezicht- en naleeftekort aan te pakken. Deze
leden vragen welke actie wordt ondernomen naar aanleiding van de
conclusie van de ILT dat bij de helft van de veehouderijen de verplichte
luchtwasinstallatie daadwerkelijk gebouwd en in bedrijf is. Verder vragen
deze leden waarom de conclusies van beide rapporten voor het kabinet
geen aanleiding vormen om het toezicht en de handhaving door de
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) te verscherpen.
Vragen van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie maken zich ongerust over de
zienswijze van voormalig staatssecretaris Bleker over de inhoud van de
definitieve PAS zoals die er nu voor ligt en het verwezenlijken van de
natuurdoelen voor Natura 2000. De leden van de GroenLinks-fractie
vragen wat de zienswijze van de staatssecretaris is ten aanzien van het
natuurherstel van de in slechte toestand verkerende natuur in Nederland.
De commissie van de Milieueffectrapportage geeft een aantal alarmerende conclusies. De leden van de GroenLinks-fractie hebben hier de
onderstaande vragen over:
Het behalen van de instandhoudingsdoelstellingen van Natura 2000 zou
leidend moeten zijn, schrijft de commissie. De commissie geeft hierbij aan
dat stikstofdepositie geen doel op zich is, maar dat deze per gebied in
samenhang worden beoordeeld met andere factoren die van invloed zijn
op de instandhoudingsdoelstellingen. Is de staatssecretaris bereid om de
PAS zo aan te passen dat primair uit wordt gegaan van de instandhoudingsdoelstellingen van Natura 2000, zo vragen de leden.
De commissie concludeert dat er geen noodzakelijke zekerheid wordt
gegeven dat met de PAS op termijn de instandhoudingsdoelstellingen
worden gehaald, schrijft de commissie voorts. De commissie geeft aan
dat uit de PAS en de gebiedsuitwerkingen blijkt dat nergens, buiten de
Waddeneilanden, in 2030 de kritische depositiewaarde wordt gehaald die
noodzakelijk is voor langdurig behoud van depositiegevoelige vegetatietypen en dat op sommige plekken de depositie zo groot blijft dat
onwaarschijnlijk is dat dit met plaatselijke beheer- en herstelmaatregelen
in natuurterreinen kan worden ondervangen. Kan de staatssecretaris
aangeven op welke wijze hij denkt deze noodzakelijke depositiewaarden in
2030 te behalen, zo vragen de leden.
3

Kamerstuk 33 037, nr. 37.

16

De commissie concludeert dat maximale inzet op natuurherstel noodzakelijk lijkt. Voormalig staatssecretaris Bleker heeft in zijn brief aangegeven,
dat hij wel ruimte wil geven aan economische ontwikkelingsruimte en
daarmee niet maximaal op natuurherstel inzet.
Ziet de staatssecretaris de noodzaak om voorafgaand de economische
ontwikkelingsruimte, een maximale inzet te tonen op natuurherstel, zo
vragen de leden. Zo ja, op welke wijze gaat de staatssecretaris deze inzet
invullen, vragen de leden voorts. Zo nee, op welke wijze denkt de
staatssecretaris dat de slechte staat van de natuur in Nederland de kans
krijgt om zich te herstellen?
De bepaling van de ontwikkelingsruimte en de uitgifte in de PAS lijkt
gebaseerd op een verwacht natuurherstel en niet op een gegarandeerd
natuurherstel. De commissie geeft aan dat dit te weinig zekerheid biedt
dat ontwikkelingsruimte kan worden uitgegeven zonder dat dit het
behalen van de instandhoudingsdoelstellingen in gevaar brengt. Op welke
wijze kan de staatssecretaris de garantie geven dat de instandhoudingsdoelstellingen van Natura 2000 bereikt worden, zo vragen de Leden.
De doelstelling van de PAS is om economische ontwikkelingen en het
behalen van Natura 2000-doelstellingen met elkaar samen te laten gaan.
De PAS gaat hier nauwelijks op in.
De leden van de GroenLinks fractie vragen de staatssecretaris of deze kan
aangeven in hoeverre de economische ontwikkelingsruimte opweegt
tegen een minder snelle realisatie van de instandhoudingsdoelstellingen
van Natura 2000.
De gevolgen van de PAS zijn niet integraal in beeld gebracht. Kan de
staatssecretaris aangeven welke gevolgen van de PAS te verwachten zijn
voor de gezondheid, voor andere natuur en voor landschappelijke
kwaliteit, zo vragen de leden.
De leden van de GroenLinks-fractie maken zich tevens zorgen over het
verzoek van de gemeente Katwijk om spoedig het definitieve aanwijzingsbesluit Natura 2000 Meijendel & Berkheide vast te stellen met daarin een
grenscorrectie, die de aanleg van een weg door een Natura 2000-gebied
mogelijk maakt. De leden verzoeken de staatssecretaris geen gehoor te
geven aan dit verzoek en te wachten totdat de nieuwe Natuurwet in de
Tweede Kamer in behandeling is genomen. Hierbij verwijzen de leden
tevens naar de wet Mooi Nederland die zij samen met e fracties van PvdA
en D66 willen gaan indienen.
Vragen van de leden van de SGP-fractie
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennis genomen
van de stand van zaken met betrekking tot de Programmatische Aanpak
Stikstof (PAS) en de adviezen van Raad van State en de commissie voor
de Milieueffectrapportage hieromtrent. Zij hebben nog verschillende
vragen.
Uitstel PAS
De leden van de SGP-fractie vinden het teleurstellend dat de inwerkingtreding van de PAS is uitgesteld tot 1 januari 2014. Kan de staatssecretaris
een overzicht geven van alle stappen die komend jaar nog gezet moeten
worden en de bijbehorende planning?
In de recente Kamerbrief (d.d. 2 nov. jl.) schrijft de staatssecretaris dat
vooruitlopend op de uiteindelijke inwerkingtreding in de huidige
vergunningverlening op basis van bestaande kaders gebruik gemaakt kan
worden van de voor PAS ontwikkelde instrumenten, zoals het rekenmodel
AERIUS, ecologische redeneerlijnen en de gebiedsanalyses. Het is voor de
leden en ook voor diverse partijen uit het veld, waaronder agrarische

17

adviesbureaus, niet duidelijk wat dit in de praktijk betekent voor de
vergunningverlening. Zij ontvangen graag een toelichting.
Kosten PAS
De provincies hebben, volgens de recente Kamerbrief (d.d. 2 nov. jl.),
aangegeven dat voor de eerste beheerplanperiode jaarlijks ongeveer 75,6
miljoen euro nodig is om de gebiedsgerichte maatregelen ten behoeve
van de Programmatische Aanpak Stikstof uit te kunnen voeren. Hiervoor
is dekking gevonden. De leden van de SGP-fractie vragen of het begrote
bedrag voldoende is. Zij wijzen erop dat alleen al de provincie Overijssel
op grond van de gebiedsanalyses heeft aangegeven dat zij de eerste
beheerplanperiode jaarlijks ongeveer 31 miljoen euro nodig heeft. Graag
ontvangen zij een overzicht van de voor elk gebied op grond van de
gebiedsanalyses begrote kosten voor uitvoering van herstelmaatregelen
c.s..
Houdbaarheid PAS
De leden van de SGP-fractie maken zich naar aanleiding van de
voorlichting van Raad van State over de concept-PAS grote zorgen over
de juridische houdbaarheid van de PAS en de uitgifte van ontwikkelingsruimte.
De Raad van State geeft aan dat in de PAS een goede ecologische
onderbouwing van het tijdpad waarbinnen de instandhoudingsdoelen
worden bereikt niet mag ontbreken. De Raad van State merkt daarbij op
dat de Habitatrichtlijn ruimte biedt voor enige mate van vertraging van het
behalen van instandhoudingsdoelen, maar dat zeker voor prioritaire
habitattypen en soorten in de betreffende gebieden een snelle tenuitvoerlegging van instandhoudingsmaatregelen moet worden bevorderd. De
leden van de SGP-fractie vragen in hoeverre deze duidelijkheid in de PAS
daadwerkelijk gegeven kan worden. Zij wijzen er daarbij op dat uit
gebiedsanalyses blijkt dat bijvoorbeeld verschillende gebieden in
Overijssel ondanks allerlei voorgestelde herstelmaatregelen nog de
«categorie 2» status krijgen. Dat betekent dat het voor één of meer
stikstofgevoelige habitattypen in deze gebieden ondanks herstelmaatregelen hoogst onzeker is of doelen gehaald kunnen worden. Zij wijzen er
ook op dat een prioritair habitattype als actief hoogveen in verschillende
gebieden voorkomt. Ook in gebieden waar de stikstofdepositie naar
verwachting langere tijd ver boven de kritische depositiewaarde zal
blijven.
De Raad van State geeft verder aan dat de verplichting om verslechtering
van de kwaliteit van stikstofgevoelige habitats te voorkomen (artikel 6, lid
2 Habitatrichtlijn) geldt vanaf de referentiedatum, dat verslechteringen na
de referentiedatum ongedaan gemaakt moeten worden en dat de
concept-PAS hier onvoldoende rekening mee houdt. Voor verschillende
gebieden is deze referentiedatum vanwege een uitspraak van de Raad van
State teruggezet van 2004 naar 1994. Dat betekent mogelijk dat een
periode van 10 jaar met hoge stikstofdepositie en verslechtering van
habitatkwaliteit «gerepareerd» moet worden. Hoe wordt hiermee
omgegaan? Welke consequenties heeft dit voor de uitgifte van ontwikkelingsruimte?
De beschikbaarheid van ontwikkelingsruimte is nauw verbonden aan de
uitvoering van herstelmaatregelen. De Raad van State geeft naar
aanleiding van artikel 6, lid 3, van de Habitatrichtlijn aan dat bij een
gefaseerde uitvoering van herstelmaatregelen ook een gefaseerde uitgifte
van ontwikkelingsruimte hoort, dat de uitvoering van maatregelen
verzekerd moet zijn op het moment dat de PAS vastgesteld wordt en dat
een andere wijze van uitvoering of een latere uitvoering van maatregelen
de onderbouwing van de PAS kan ondergraven. De leden vragen welke
consequenties dit heeft voor de praktijk en of voldoende aan de randvoorwaarden tegemoet gekomen kan worden. Kan met name in de gebieden

18

met de grootste stikstofproblematiek door de genoemde fasering wel op
tijd aan de ontwikkelbehoefte voldaan worden? Hoe groot is het risico dat
vanwege verwachte maatschappelijke weerstand tegen en hoge kosten
van met name de hydrologische maatregelen de tijdige beschikbaarheid
van ontwikkelruimte in gevaar komt?
Gebiedsanalyses laten zien dat een gemiddeld surplus aan ontwikkelingsruimte (ten opzichte van ontwikkelbehoefte) niet wegneemt dat voor een
deel van het gebied een tekort aan ontwikkelingsruimte kan gelden. De
Raad van State tekent daarbij aan dat uitgifte van ontwikkelingsruimte op
basis van gemiddelden risico’s met zich meebrengt en benadrukt dat
gebiedsanalyses dan uit moeten sluiten dat «interne saldering» leidt tot
verslechtering van habitattypen op gebiedsniveau. Kan de definitieve PAS
hieraan voldoende tegemoet komen?
Een belangrijk deel van de voor de komende twintig jaar berekende daling
van de stikstofdepositie komt enerzijds door verwachte vermindering van
de ammoniakemissie uit stallen en anderzijds door een verwachte
verlaging van de stikstofaanvoer uit het buitenland. Deze berekende en
verwachte daling speelt een belangrijke rol in de onderbouwing van de
PAS en het bepalen van beschikbare ontwikkelruimte. De leden van de
SGP-fractie hebben hierover een vraag. De leden hebben begrepen dat bij
de berekening van de toekomstige stikstofaanvoer uit het buitenland
uitgegaan wordt van een economische groei van 2,5% per jaar. Onderzoekers geven aan dat een tegenvallende economische groei, die niet
ondenkbeeldig is, een hogere stikstofaanvoer kan betekenen (M.E.A.
Broekmeyer e.a., Programmatische Aanpak Stikstof, WOt werkdocument
312, nov. 21012). Ook is het onduidelijk welke gevolgen de verwachte
afschaffing van dierrechten en melkquota heeft voor de ammoniakemissie
vanuit de veehouderij. Het zou dus zomaar kunnen gebeuren dat de daling
van de stikstofdepositie lager is dan op dit moment wordt verwacht.
Welke consequenties kan dat hebben voor de onderbouwing van de PAS
en de beschikbaarheid van ontwikkelingsruimte?
Rekenmodel PAS
De commissie voor de Milieueffectrapportage adviseert met betrekking tot
het rekenmodel AERIUS om de gebruikte invoergegevens, de brongegevens, rekenregels en de (on)nauwkeurigheid van de rekenregels
openbaar te maken en ook inzichtelijk te maken welke generieke maatregelen mogelijk zijn en welke reductie aan stikstofdepositie dit maximaal
oplevert. Neemt de staatssecretaris deze aanbeveling over? De leden van
de SGP-fractie hebben begrepen dat versie 1.5 van AERIUS gebruikt wordt
voor het vaststellen van de definitieve PAS, maar dat deze versie niet
openbaar gemaakt wordt. Waarom heeft de staatssecretaris hier in
weerwil van het advies van de commissie voor de Milieueffectrapportage
voor gekozen? Is zij bereid deze versie van AERIUS (naast versie II) ook
openbaar te maken?
De leden van de SGP-fractie hebben een vraag over het onlangs gepubliceerde achtergronddocument bij het rekenmodel AERIUS (versie 1.5; nov.
2012). Bij het bepalen van de actuele depositie gaat AERIUS voor
veehouderijbedrijven uit van de vergunde ammoniakemissie in plaats van
de meer voor de hand liggende feitelijke emissie. Waarom is hiervoor
gekozen? De leden willen erop wijzen dat de feitelijke emissie in de
praktijk lager ligt dan de vergunde emissie. Dat staat niet alleen in het
achtergronddocument zelf, maar wordt ook aangegeven door de
commissie voor de Milieueffectrapportage in haar advies over de PAS:
«De maximaal mogelijke emissie uit de vergunde situatie kan dus in
belangrijke mate afwijken van de feitelijke emissie en de bestaande
depositie doordat regelmatig meer dieren vergund zijn dan feitelijk
worden gehouden (nog niet gebouwde stallen en gestopte bedrijven).»

19

Overig PAS
Veel ondernemers hebben na de referentiedatum voor bestaand gebruik
hun bedrijf uitgebreid in de veronderstelling dat een natuurbeschermingswetvergunning niet nodig was. Enkele uitspraken van de Raad van State
hebben echter roet in het eten gegooid door het benutten van de ruimte
binnen de milieuvergunning «ongeldig» te verklaren (2009) en de
referentiedatum voor Vogelrichtlijngebieden te «vervroegen» (2011). De
leden van de SGP-fractie vragen of de Programmatische Aanpak Stikstof
voor al deze bedrijven soelaas gaat bieden.
De leden van de SGP-fractie hebben een vraag over de in het kader van de
PAS aangekondigde wijziging van de Natuurbeschermingswet. Kan de
staatssecretaris aangeven welke wijzigingen zij concreet voor ogen heeft?
De provincie Overijssel heeft naar aanleiding van de eerste gebiedsanalyses aangegeven dat verschillende gebieden nog de «categorie 2» status
krijgen, omdat ondanks herstelmaatregelen nog grote twijfel bestaat of
achteruitgang gestopt kan worden. Wat betekent dit voor de uitgifte van
ontwikkelruimte? Hoe gaat de staatssecretaris hiermee om?
De leden van de SGP-fractie noemen specifiek het gebied Engbertsdijksevenen. Voor het realiseren van een forse bufferzone en andere maatregelen is in de eerste beheerplanperiode een bedrag van niet minder dan
ongeveer 45 miljoen euro nodig. Desondanks dreigt het gebied de
«categorie 2» status te houden. De leden vragen of met hetzelfde geld in
andere gebieden niet meer biodiversiteitswinst geboekt kan worden. In
hoeverre is er ruimte om in dit gebied doelen naar beneden bij te stellen
en daartegenover in andere gebieden meer inzet te plegen?
Aanwijzingsbesluiten
Wat is het voornemen van de staatssecretaris met betrekking tot de
definitieve aanwijzing van stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden? De
gemeente Katwijk heeft bijvoorbeeld gevraagd om het aanwijzingsbesluit
voor het gebied Meijendel & Berkheide zo snel mogelijk vast te stellen,
omdat zij de toegezegde verlegging van de grens voor dit gebied nodig
heeft voor het realiseren van het tracé van de Westerbaan. Is de staatssecretaris daartoe bereid?
Vragen van de leden van de Partij voor de Dieren-fractie
De veehouderij heeft grote negatieve effecten op mensen en dieren, maar
ook op milieu en natuur, in Nederland en in de rest van de wereld. De
leden van de fractie van de Partij voor de Dieren willen graag hierover
enkele vragen stellen ter voorbereiding van het algemeen overleg over dit
onderwerp.
Hoeveel broeikasgassen stoot de Nederlandse veehouderij jaarlijks uit,
zowel direct (methaan, lachgas) als indirect (via de broeikasgassen die
vrijkomen bij ontbossing, productie en gebruik van kunstmest en
bestrijdingsmiddelen en het vervoer van het veevoer)?
Hoeveel kilogram (kg) veevoer, zoals soja, mais en palmpit, wordt er
jaarlijks geïmporteerd in Nederland? Hoeveel wordt er daarvan in
Nederland gebruik voor de veehouderij? Uit welke landen is dit veevoer
afkomstig? Hoeveel hectare is er voor nodig om het in Nederland
gebruikte veevoer te telen? Welk verlies aan biodiversiteit heeft dit tot
gevolg? Welk aandeel van het in Nederland gebruikte veevoer bestaat uit
genetisch gemanipuleerde gewassen?

20

Wordt nog steeds 70% van het in Nederland geproduceerde vlees
geëxporteerd naar andere landen? Zo nee, wat is het huidige percentage?
Hoeveel levende dieren worden er geëxporteerd, en hoeveel dode?
In 2007 heeft CE Delft berekend dat het in Nederland gebruikte krachtvoer
staat voor minimaal 62 PJ aan primaire energie (Bron: 2007, CE Delft,
Energiegebruik in de veevoerketen, Inventarisatie t.b.v. MJA2, Publicatienummer: 07 6136 01). Kan de staatssecretaris aangeven of dit nog steeds
het juiste getal is, of dat dat in de afgelopen jaren veranderd is, en wat
dan wel het correcte cijfer is als dit cijfer niet meer klopt?
Hoeveel kg mest wordt er door de Nederlandse veehouderij jaarlijks
geproduceerd, per diersoort, en hoeveel kg stikstof en fosfaat houdt dit
in? Hoeveel kg dierlijke mest kan er verantwoord worden geplaatst op
Nederlandse landbouwgrond, uitgaande van evenwichtsbemesting?
Wat zijn de kosten van de inzet van ambtenaren van de ammoniak- en
fijnstof- regelgeving en (subsidie)maatregelen? Wat zijn de kosten van de
inzet van ambtenaren op het mestbeleid, inclusief de inzet in Brussel om
tot aanpassing van de Europese regels te komen? Hoeveel geld wordt er
uitgetrokken voor de subsidie aan de intensieve veehouderij, zoals
luchtwassers en ammoniakarme stalsystemen en welke emissiereductie
wilt u hiermee bereiken? Hoeveel kosten de extra medewerkers bij
AgentschapNl die de vergunningverlening voor mestverwerkingsinstallaties sneller moeten laten verlopen? Wat zijn de kosten van de inzet van
ambtenaren op het dossier Programmatische Aanpak Stikstof?
Hoeveel euro zou een stikstofheffing, zoals deze werd voorgesteld in de
maatregelen die de Partij van de Arbeid heeft laten doorbereken door het
Centraal Bureau voor de Statistiek, momenteel jaarlijks opleveren?
Wat is het gemiddelde rendement van respectievelijk de mono- en de
co-mestvergisters? Kan de staatssecretaris bevestigen dat er ongeveer
evenveel energie in de vergisters gestopt moet worden als er weer uit
komt?
Hoe kan het dat er zoveel fouten worden gemaakt in de vergunningverlening en het opstellen van een Milieueffectrapportage ten behoeve van
de intensieve veehouderij? Hoeveel ambtenaren houden zich hiermee
bezig in Nederland? Hoeveel beroeps- en bezwaarprocedures zijn er de
afgelopen vijf jaar aangespannen door burgers en belangengroepen tegen
een verleende vergunning voor een veehouderij? Hoeveel van deze zaken
heeft inderdaad tot de vernietiging van een vergunning geleid? Indien de
staatssecretaris niet over deze gegevens beschikt, is zij dan bereid
hierover navraag te doen bij de provincies en gemeenten?
Hoeveel reconstructiegelden zijn er nog, ook provinciaal? Op welke
begroting(en) staan deze gelden? Hoeveel is er vanuit de reconstructiegelden per jaar uitgegeven sinds het begin van het reconstructiebeleid, en
waaraan?
Hoeveel veehouderijen staan er in Nederland binnen een straal van
respectievelijk 50, 100, 250, 500, 750 en 1 000 meter van niet-agrarische
bewoning dan wel van de bebouwde kom, met welke dieren?
Is de Nederlandse veehouderij nog steeds verantwoordelijk voor 23% van
de Nederlandse fijnstofuitstoot, of is dit cijfer ondertussen veranderd, en
zo ja, wat is dan het huidige percentage? Zijn hier feitelijke meetgegevens
van, of is het antwoord van het kabinet slechts gebaseerd op bereke-

21

ningen? Bron: http://www.groenkennisnet.nl/veehouderij-en-luchtkwaliteit/
Pages/Fijnstof.aspx)
Hoeveel mensen in Nederland wonen in gebieden waar de normen voor
fijnstofuitstoot worden overschreden als gevolg van veehouderijen?
Is de Nederlandse veehouderij nog steeds verantwoordelijk voor 90% van
de Nederlandse ammoniakuitstoot, of is dit cijfer ondertussen veranderd,
en zo ja, wat is dan het huidige percentage?
Hoeveel mensen in Nederland ervaren er naar schatting stankoverlast van
veehouderijen?
Kan de staatssecretaris bevestigen dat de kosten van klimaatbeleid over
de periode 2000 – 2050 met 50% lager uit kunnen vallen bij een overgang
door alle wereldburgers naar een dieet met weinig vlees, opgesteld op
basis van gezondheidscriteria? (Bron: PBL, Rapport 500 110 004 Elke
Stehfest et al. Vleesconsumptie en klimaatbeleid)
Kan de staatssecretaris bevestigen dat voor de Nederlandse consumptie,
volledige vervanging van dierlijke producten door plantaardige een
besparingspotentieel van ca. 12 500 km2 heeft? Kan het kabinet ook
aangeven hoeveel CO2 (equivalenten) dit zou besparen? (Bron: Milieueffecten van Nederlandse consumptie van eiwitrijke producten Gevolgen
van vervanging van dierlijke eiwitten anno 2008, Hans Blonk et al, 2008)
Kan de staatssecretaris een overzicht geven van de herstelkosten en
jaarlijkse beheerkosten van elk afzonderlijk Natura2000 die gemaakt
moeten worden om verzuring en vermesting tegen te gaan?
Wat is precies de definitie van brongerichte maatregelen die vallen onder
het maatregelenpakket PAS en welke maatregelen vallen hier allemaal
onder? In hoeverre financiert de overheid en/of de provincie de brongerichte maatregelen die nodig zijn in het kader van de PAS en hoeveel
bedraagt de benodigde cofinanciering?
Welke verschillende specifieke hydrologische maatregelen behoren tot het
maatregelenpakket en hoeveel kosten de afzonderlijke maatregelen de
overheid en de provincies? Welk aandeel cofinanciering is er aanvullend
nog nodig? Welk percentage van de verdroogde gebieden kan met het
bedrag dat gereserveerd staat voor hydrologische maatregelen worden
hersteld?
Hoeveel ha verlaagde grondwaterstand is er in Nederland ten behoeve
van de (melk)veehouderij? Kan de staatssecretaris uiteenzetten welke
gevolgen dit heeft op de biodiversiteit en de omliggende natuurgebieden?
Welke specifieke herstelmaatregelen maken naast afplaggen onderdeel uit
van het maatregelenpakket PAS en hoeveel kosten deze afzonderlijke
maatregelen? Welke resultaten worden er beoogd met het nemen van de
herstelmaatregelen, hoe hangen deze beoogde resultaten samen met de
te realiseren instandhoudingsdoelstellingen en hoe worden ze precies
gemeten? Hoe wordt bepaald welke specifieke herstelmaatregelen en/of
hydrologische maatregelen en noodzakelijk zijn per stikstofgevoelig
natuurgebied, welke criteria worden er gehanteerd bij deze afweging, hoe
hangen deze criteria samen met de te realiseren instandhoudingsdoelen?
Op welke wijze wordt geëvalueerd in hoeverre de herstelmaatregelen en
de kosten daarvoor bijdragen aan de te behalen instandhoudingsdoelstellingen? Wordt ook integraal getoetst in hoeverre de maatregelen
bijdragen aan het behalen van de internationale biodiversiteitsdoelen en
welke specifieke maatregelen er nog extra nodig zijn om deze doelen te

22

halen? Zo ja, hoe? In hoeverre wordt er bij het toepassen van herstelmaatregelen afgewogen en of dit wel de meest kosten-efficiënte manier is om
de instandhoudingsdoelstellingen te halen en over op basis van welk
tijdspad wordt dit bepaald?
Welke concrete natuurdoelen en verbeteringen moeten er bereikt zijn met
de 27,8 miljoen euro aan herstelmaatregelen in 2013? Welke natuurdoelen
en verbeteringen moeten er bereikt zijn in 2016 en volgens welke criteria
zal tijdens de evaluatie in 2016 getoetst worden of de ontwikkelopgave in
combinatie met andere te nemen maatregelen toereikend is voor het
realiseren van de internationale doelen? Hoe wordt dit precies beoordeeld
als niet vaststaat wanneer de internationale doelen gerealiseerd moeten
zijn? Welke criteria worden er gehanteerd en hoe hangen deze samen met
de bereikte natuurdoelen? Hoeveel afname in stikstofdepositie moet er
gerealiseerd zijn in 2016 en hoe wordt bepaald of deze afname voldoende
is om de internationale instandhoudingsdoelstellingen te behalen?
Op welke termijn verwacht de staatssecretaris de instandhoudingsdoelen
met het gereserveerde budget voor herstelbeheer en hydrologische
maatregelen tezamen met de overige maatregelen uit de PAS te realiseren? Welk deel hiervan verwacht de staatssecretaris voor het evaluatiemoment in 2016 te behalen?
Hoeveel landelijke afname in stikstofdepositie beoogt de staatssecretaris
jaarlijks te bereiken met het nemen van maatregelen in het kader van de
PAS en na hoeveel jaar zal de stikstofdepositie voor elk afzonderlijk
stikstofgevoelig natuurgebied hiermee onder de kritische depositiewaarde
zijn? Kan de staatssecretaris per Natura 2000-gebied een overzicht geven
van de maximale kritische depositiewaarde in relatie tot de instandhoudingsdoelen van dat gebied tezamen met een overzicht van de huidige
stikstofdepositie? Zijn de huidige stikstofdeposities gebaseerd op
berekeningen middels rekenmodellen of zijn ze gebaseerd op feitelijke
meetgegevens?
Hoeveel provincies en gemeenten hebben al uitbreidingen van veehouderijen toegestaan of bestemmingsplannen die die mogelijk maken op basis
van verwachte ontwikkelruimte in het kader van de PAS, terwijl de PAS
nog niet van kracht is? Wat heeft het ministerie precies gecommuniceerd
naar gemeenten en provincies over hoe om zij om moeten gaan met
uitbreidingen van veehouderijen en het vaststellen van bestemmingsplannen in de tussentijd dat er nog gewacht wordt op de definitieve PAS?
Moet de PAS eerst per Natura 2000-gebied in een beheerplan worden
uitgewerkt voordat er ontwikkelingsruimte vrij komt? Zo ja, wat is de
planning voor het vaststellen van de beheerplannen? Hoeveel beheerplannen van Natura 2000-gebieden zijn er tot nu toe al definitief vastgesteld en hoeveel wachten er nog op de PAS? Wie bepaalt wie welke
ontwikkelruimte krijgt en welke ontwikkelingen krijgen voorrang?
Garandeert de staatssecretaris dat de afspraak om de voor PAS ontwikkelde instrumenten (rekenmodel Aerius, ecologische redeneerlijnen en de
gebiedsanalyses) Raad van State-proof zijn?
Hoeveel veehouderijen zijn er in Nederland en hoeveel veehouderijen
staan er dan binnen een straal van respectievelijk 50, 100, 250, 500, 750 en
1000, 1500 en 3 000 meter van Natura 2000-gebieden? Hoeveel veehouderijen in Nederland hebben een natuurbeschermingswetvergunning,
hoeveel hebben er een vergunning aangevraagd maar hebben een
afwijzing gekregen, hoeveel zijn er getoetst en hebben geen vergunning
nodig en hoeveel hebben er geen vergunning maar zouden die wel

23

moeten hebben? de staatssecretaris niet over deze gegevens beschikt is
zij bereid om navraag te doen bij provincies en gemeenten? Hoe heeft de
staatssecretaris de Natuurbeschermingswet 1998 getoetst, gehandhaafd
en afgegeven natuurbeschermingswetvergunningen en getoetste
bedrijven geregistreerd in de periode dat zij zelf het bevoegd gezag
hiervoor vormde voor 2005? Hoe is deze overdracht geweest naar
provincies toen zij in 2005 het bevoegd gezag werden?
Kan de staatssecretaris de reactie op het rapport van de gezondheidsraad
«De invloed van stikstof op de gezondheid» die de staatssecretaris van
I&M de Kamer heeft beloofd ook namens de bewindspersonen verantwoordelijk voor natuur, landbouw en veehouderij de Kamer doen
toekomen?
II. Antwoord / Reactie van de minister
III. Volledige agenda
Aanbieding van de voorlichting van de Raad van State op het
concept van het definitief programma Stikstof (DPAS), zoals op
14 februari 2012 door de staatssecretaris van ELI, mede namens
de staatssecr. van I en M, aan de Raad van State is gevraagd.
Brief regering – staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, H. Bleker – 11 mei 2012, Kamerstuk 30 654-102
Reactie op verzoek Ouwehand om een kabinetsreactie op het
Jaarverslag van de Commissie voor de milieueffectrappor-tage
over 2011, in het bijzonder de toetsingsadviezen over de intensieve veehouderij
Zaak: Brief regering – minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz
van Haegen-Maas Geesteranus – 21 mei 2012, Kamerstuk 31 755-44
Advies van de Commissie voor de milieueffectrapportage inzake
de concept definitieve Programmatische Aanpak Stikstof (PAS)
Zaak: Brief regering – staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw
en Innovatie, H. Bleker – 15 augustus 2012, Kamerstuk 32 670-63
Nalevings- en handhavingstekorten Brabantse stikstofverordening
Zaak: Brief regering – staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw
en Innovatie, H. Bleker – 11 oktober 2012, Kamerstuk 33 037-33
Voorschriften voor de aanwending van drijfmest om de emissie
van ammoniak terug te dringen
Zaak: Brief regering – staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw
en Innovatie, H. Bleker – 11 oktober 2012, Kamerstuk 33 037-32
Aanbieding rapportages naleving luchtwassers
Zaak: Brief regering – staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, J.J.
Atsma – 1 november 2012, Kamerstuk 33 037-37
Informatie inzake beantwoording schriftelijke vragen en reactie
rappel over nalevings- en handhavingstekorten Brabantse
stikstofverordening
Zaak: Brief regering – staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw
en Innovatie, H. Bleker – 2 november 2012, Kamerstuk 33 037-38
Voortgang Natura 2000 / PAS
Zaak: Brief regering – staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw
en Innovatie, H. Bleker – 2 november 2012, Kamerstuk 32 670-64

24

Actieplan Ammoniak Veehouderij, gedoogbeleid stoppende
bedrijven
Zaak: Brief regering – staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, W.J.
Mansveld – 6 december 2012, Kamerstuk 33 037-39

25