Ministerie van Economische Zaken
Postbus 20401
2500 EK 'S-GRAVENHAGE

Datum
24 juni 2021
Contactpersoon
Mandy Korff

Ons kenmerk
11206863-004-GEO-0002
Doorkiesnummer

Uw kenmerk
ordernummer 1300032063
E-mail

Aantal pagina's
1 van 5

Onderwerp
Review rapportage ongelijkmatige bodemdaling landbouwgebieden Groningen

Hierbij ontvangt u de door u gevraagde review op de twee pilot onderzoeken ongelijkmatige
bodemdaling en drainage op landbouwgronden die Sweco heeft uitgevoerd in opdracht van
het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, Team Groningen Bovengronds.
Het betreft de volgende rapporten:
•
•

1

[1] rapport referentie SWNL0277009 d.d. 21 mei 2021.
[2] rapport referentie SWNL0277054 d.d. 21 mei 2021.

Introductie op de rapportage
Sweco voerde een verkennend onderzoek uit naar de omvang en de oorzaken van
(ongelijkmatige) bodemdaling en het effect hiervan op de drainage op twee pilotlocaties
(landbouwgronden) in het gaswinningsgebied van Groningen.
Rapport [1] beschrijft de algemene werkwijze die is gehanteerd voor de verschillende pilot
locaties. Daarna zijn de resultaten van de pilotlocaties Loppersum (L) en Godlinze (G)
beschreven. Vanuit beide locaties is een analyse opgesteld van de bodemdalingsprocessen
en de effecten hiervan. Rapport [2] beschrijft de resultaten van pilotlocatie Huizinge (H) waar
over een langere periode percelen en drainage zijn ingemeten en gerelateerd aan opgetreden
bevingen.
De onderzoeksvragen die Sweco wil beantwoorden zijn:
1) Wat is de omvang van de opgetreden bodemdaling en de bijdrage daarvan door
gaswinning (diepe compactie van het gasreservoir en/of verweking door
trillingscompactie) en ondiepe bodemdalingsprocessen zoals oxidatie, krimp, rijping en

Postbus 177, 2600 MH Delft | Boussinesqweg 1, 2629 HV Delft | T +31 (0)88 335 8273 | F +31 (0)88 335 8582 | www.deltares.nl
Deltares is ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel Haaglanden onder nummer 41146461 als Stichting Deltares

Datum
24 juni 2021

Ons kenmerk
11206863-004-GEO-0002

Pagina
2 van 5

zetting?
2) Kunnen er op basis van beschikbare data en uit te voeren hoogtemetingen laagtes in de
agrarische percelen worden geïdentificeerd?
3) Hebben geïnduceerde aardbevingen mogelijk invloed gehad op de vlakteligging van het
maaiveld en/of de drainagebuizen?
4) Wat zijn de mogelijke oorzaken van opgetreden ongelijkmatige bodemdaling (laagtes in
percelen en/of verzakte drainagebuizen)?

2

Introductie op het onderwerp
Ongelijkmatige bodemdaling ten gevolg van geïnduceerde bevingen in Groningen is in het
verleden onderzocht voor zowel bebouwing, bijvoorbeeld in [3] en [4], als voor
landbouwgronden zoals in [5],[6] en [7]. De rapporten [1] en [2] betreffen specifiek de
landbouwgronden. Agrariërs melden laagtes en (tijdelijke) wateroverlast in landbouwpercelen.
Het Ministerie heeft inzicht nodig in de mogelijke relatie tussen deze verschijnselen en de
gaswinning in Groningen.

3

Algemene reflectie op de werkwijze en aanpak
De langlopende pilot bij Huizinge [2] geeft resultaten waarbij een vergelijking kan worden
gemaakt over een periode waarin bevingen zijn opgetreden. De pilots uit rapport [1] geven
een inzicht in de oorzaken van ongelijkmatige bodemdaling en de mogelijke effecten op
drainages.
Er is in de rapporten geen vergelijking gemaakt van de genoemde effecten (laagtes en
wateroverlast) in gebieden die beïnvloed zijn door bevingen en/of bodemdaling en met
gebieden met soortgelijke bodemopbouw waarbij dat niet het geval is. Zo is het bekend dat in
het verleden ook bij bodemdaling veroorzaakt door grondwaterwinning sprake is geweest van
dezelfde problematiek, zie bijvoorbeeld [8], zonder dat hier voor zover bekend een
kwantitatieve beoordeling van beschikbaar is.
Op basis van de (inter-)nationale literatuur lijkt er op basis van een snelle scan niet veel
bekend over het verschijnsel “surface ponding” of vernatting in laagtes. Er zijn papers te
vinden over het optreden ervan en het vaststellen met behulp van metingen, maar de
oorzaken worden veelal gelinkt aan bijvoorbeeld het belopen van terrein door vee en/of de
teelt van bepaalde gewassen. Bekend is dat ongelijkmatige zettingen voorkomen boven
ondiepe mijnbouwactiviteiten, zoals bvb pillar mining, welke tot lokale laagtes kunnen leiden.
Het is niet duidelijk of Sweco ook een literatuurstudie heeft uitgevoerd, dit zou wel een breder
licht op de problematiek kunnen werpen.
Wat opvalt bij de keuze voor de pilotlocaties is dat er 1 locatie is (L) waarbij actief egalisatie
heeft plaatsgevonden waardoor feitelijk helemaal geen conclusies kunnen worden getrokken
over eventuele laagtes en oorzaken hiervan. De keuze voor deze locatie is derhalve wat
ongelukkig. Verder stelt Deltares dat minimaal 1 locatie buiten het aardbevingsgebied zinvol
was geweest ter referentie. Mogelijk dat problemen met laagtes en afwijkingen en drains ook
op andere locaties in Nederland voorkomen.

4

Reflectie op de beantwoording van de vragen
Allereerst wordt een reflectie op vraag 2 gegeven, want deze gaat over de aantoonbaarheid
van de aanwezigheid van laagtes en deze zijn de aanleiding voor de veronderstelde effecten
van vernatting en vermindering van de werking van drainage. Uit de rapporten [1] en [2] blijkt
dat dergelijke laagtes in verschillende mate voorkomen, maar als ze voorkomen goed
vastgesteld kunnen worden. Dergelijke laagtes zijn ook in het AHN2 van 2009 al vastgesteld
en kunnen derhalve niet exclusief aan de geïnduceerde bevingen gerelateerd worden, maar

Datum
24 juni 2021

Ons kenmerk
11206863-004-GEO-0002

Pagina
3 van 5

mogelijk wel (deels) aan de indirecte effecten van diepe bodemdaling. Ook de ligging en
eventuele onregelmatigheid van de drainagebuizen kan voldoende worden aangetoond met
de uitgevoerde onderzoeken.
Beide locaties (L en G) hebben ongeveer dezelfde bodemdaling en bevingsniveau
ondergaan, beide gevallen is sprake (geweest) van laagtes maar bij L zijn wel en bij G zijn
geen afwijkingen in de drains vastgesteld. In H is in vier van de vijf drains geen effect
vastgesteld, hier is geen onderzoek naar laagtes uitgevoerd.
Ter beantwoording van vraag 1 zijn hoogtemetingen, grondonderzoek, waterstandsmetingen
en vervormingsmetingen van drainagebuizen uitgevoerd. Naar mening van Deltares zijn deze
voldoende om vast te stellen of er ongelijkmatige bodemdaling is opgetreden. Om het
onderscheid tussen ondiepe en diepe bodemdaling te maken is echter meer nodig. Rapport
[1] beschrijft twee routes om dit onderscheid te maken: via metingen en via berekeningen.
Via metingen: er wordt geprobeerd in het verleden te kijken door een vergelijking van AHN2
en AHN3 en met de metingen van 2020 te maken. Satellietmetingen worden in het rapport
zeer beperkt gebruikt en zijn voor de landbouwpercelen mogelijk ook niet voldoende geschikt.
Via berekeningen: de berekende bodemdaling door de gaswinning van NAM wordt gebruikt,
alsmede berekeningen van de effecten van verweking en ruwe schattingen van overige
effecten van ondiepe bodemdaling.
Opmerkingen Deltares op de aanpak om het onderscheid tussen diep en ondiep te maken:
•
•

•

Verschillen met AHN bepalen heeft zo’n grote onzekerheidsband dat hieruit niet veel kan
worden afgeleid. Deltares beveelt aan hier geen conclusies aan te verbinden.
Satellietmetingen zouden kunnen worden gebruikt om de diepe bodemdaling te bepalen
van enkele panden die op palen zijn gefundeerd. Dit is nu niet of nauwelijks (op enkele
NAP bouten) gedaan.
Uit de vergelijking van de metingen van bodemaling en de berekeningen blijkt dat deze
grotendeels overeenkomen, derhalve wordt gesteld dat de ondiepe bodemdaling gering
zal zijn. Op de verschillende bijdragen wordt hieronder nog ingegaan.

Voor vraag 4 geldt dat de oorzaken zijn uitgesplitst naar alle mogelijke bijdragen. De meeste
bijdragen zijn slechts beperkt gekwantificeerd. Bijvoorbeeld zaken als zetting door
peilaanpassing en oxidatie (waar van toepassing) zouden nader gekwantificeerd kunnen
worden om meer evenwicht in de verschillende bijdragen te krijgen.
Vraag 3 kan worden beantwoord wanneer de bijdragen van vraag 4 die betrekking hebben op
de geïnduceerde bevingen worden samengenomen. Omdat de focus hier ligt op
ongelijkmatige bodemdaling wordt bekeken welke bijdragen specifiek hiertoe leiden. In het
algemeen kan worden gesteld dat:
•
•
•

Directe effecten van diepe bodemdaling leiden tot gelijkmatige zakking en geen lokale
verlagingen op de schaal zoals aangetroffen kunnen veroorzaken.
Indirecte effecten van diepe bodemdaling kunnen mogelijk wel leiden tot ongelijkmatige
zakkingen, denk bijvoorbeeld aan effecten van relatieve grondwaterstandsveranderingen.
ondiepe bodemdalingseffecten kunnen ook leiden tot ongelijkmatige zakkingen, denk dan
bijvoorbeeld aan de aspecten van rijping, verweking etc.

De nu uitgevoerde analyse is nog niet voldoende kwantitatief om de oorzaak en uitsplitsing
mogelijk te maken. Volgens [1] is er geen sprake van grootschalige ongelijkmatigheden en is
derhalve het vaststellen van de oorzaak ook beperkt mogelijk, mede door gebrek aan
nauwkeurige gegevens. Volgens [2] is er in vier van de vijf drains geen effect van de
opgetreden bevingen waargenomen en in de vijfde drain is over een gedeelte wel een effect

Datum
24 juni 2021

Ons kenmerk
11206863-004-GEO-0002

Pagina
4 van 5

zichtbaar maar kan niet worden vastgesteld waar dit door komt. Wel liggen alle drains 6-8 cm
lager dan in 2016, wat goed overeenkomt met de berekende hoeveelheid diepe bodemdaling.

5

Algemene reflectie op de analyse
Reflectie op de verwekingsanalyse
In [1] wordt een analyse gemaakt van de kans op verweking zoals die is opgetreden bij de
reeds opgetreden bevingen op de locaties. De versnelling waarmee gerekend wordt bedraagt
respectievelijk 0,067 en 0,059g, afgeleid uit metingen.
Voor beide versnellingen zijn slechts zeer beperkte zakkingen berekend (2 tot 6 mm) en zelfs
bij grotere versnellingen zou niet meer dan 30mm zakking opgetreden zijn.
De berekening op basis van de methode zoals beschreven in NPR9998 (2020 is de laatste
versie, maar deze is voor verweking niet wezenlijk anders dan 2018 versie zoals door Sweco
gebruikt) is naar mening van Deltares geschikt voor de Groningse situatie. De berekening van
de zetting bij hogere versnellingen kan niet gecontroleerd worden zonder nadere informatie
over interpretatie van lagen, berekende dichtheden en veiligheid tegen verweking over de
diepte. Voor de gelaagde wadzandafzettingen kan in elk geval beter met de resultaten van de
proeven uit [6] worden gerekend.
In elk geval is het zeer aannemelijk dat bij de versnellingen op de locaties (0,067 en 0,059g)
geen tot zeer weinig (orde millimeters) zakking door verweking kan zijn opgetreden.
Behalve tot zetting zou verweking ook mogelijk tot andere effecten hebben kunnen leiden. In
het geval een wateroverspanning optreedt zou dit mogelijk tot opdrijven van de
drainagebuizen hebben kunnen leiden. De wateroverspanning op het niveau van de
drainagebuizen tijdens de genoemde bevingen in zandige lagen is naar verwachting nihil.
Reflectie op de indirecte effecten diepe bodemdaling
Op de genoemde locaties is circa 40 cm bodemdaling opgetreden en 20-25 cm peilverlaging.
Netto is het peil dus gestegen t.o.v. het maaiveld. Er wordt niet verwacht dat hierdoor
zettingen zijn opgetreden. Wel is het mogelijk dat drains hierdoor vaker onderwater komen te
staan. De nadelige effecten hiervan zijn niet benoemd door Sweco en niet nader beschouwd.
Overige aspecten van ongelijke bodemdaling zijn kwalitatief maar niet kwantitatief
beschouwd, wat gezien de beschikbare gegevens deels verklaarbaar is.
Reflectie op de invloed van de bodemopbouw
Er lijkt geen relatie tussen de bodemopbouw en de afwijkingen in de ligging van de drains. Tot
op zekere hoogte worden wel lokaal veenlagen aangetroffen (G) en is er sprake van fijn zand,
sterk gelaagd. Dit zogenaamde wadzand (tidal flats) komt op veel plaatsen in Groningen voor.
Uit onderzoek [10] blijkt het gelaagde zand minder gevoelig voor verweking is dan schoon
zand. Er komen op de locatie ook dunne schone, fijne zandlagen voor. De locatie hiervan is
niet te relateren aan de locaties van de laagtes / drainafwijkingen.
Het fijne zand is ook op één locatie (L) aangetroffen in de drains. Er is geen beschouwing
gegeven van de omhulling van de drains, de filterwerken en mogelijkheid van
beschadigingen. Verstopping van drains door fijne delen komt in Nederland vaker voor [9].
Hiervoor zou met een drainage expert gesproken kunnen worden en tevens ervaringen op
andere locaties kunnen worden beschouwd.
Reflectie op de aanbevelingen
Rapport [1] Aanbevelingen (1) tot en met (9) en de aanbevelingen uit rapport [2] worden
onderschreven door Deltares. Wel heeft onderzoek naar dichtslibben en de ongelijkmatige
ligging van drains volgens Deltares alleen zin als ook gebieden buiten het aardbevingsgebied
worden meegenomen.