Marktscan

Zorgverzekeringsmarkt
Weergave van de markt 2008-2012

juni 2012

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Inhoud

Vooraf

5

Managementsamenvatting

7

1. Inleiding
1.1
Aanleiding
1.2
Totstandkoming marktscans
1.3
Leeswijzer

9
9
9
10

2. Marktstructuur
2.1
Zorgverzekeraars
2.2
Marktaandelen en concentratiegraad
2.2.1
Marktaandelen
2.2.2
Concentratiegraad
2.3
Verticale integratie zorgverzekeraars – zorgaanbieders
2.4
Financiële positie
2.4.1
Exploitatieresultaat
2.4.2
Beleggingsresultaten
2.4.3
Resultaten risicoverevening
2.4.4
Uitvoeringskosten
2.4.5
Solvabiliteit

11
11
13
13
15
17
18
18
19
20
22
24

3. Marktgedrag
3.1
Publicatiedatum premies
3.2
Aanbod van en vraag naar zorgverzekeringspolissen
3.3
Individuele vs. collectieve verzekeringen
3.4
Aanvullende verzekeringen
3.5
Vergoedingsbeperkingen
3.6
Overstapgedrag consumenten
3.7
Herverzekering verplicht en vrijwillig eigen risico

25
25
27
29
33
35
37
41

4. Kwaliteit
4.1
Kwaliteitsindicatoren
4.2
Transparantie zorgpolis
4.2.1
Uitkomst self-assessment zorgverzekeraars
4.2.2
Signalen

43
43
44
44
45

5.

Toegankelijkheid

47

6. Betaalbaarheid
6.1
Omzet
6.2
Prijs
6.3
Vrijwillig eigen risico

49
49
49
52

Bijlage 1. Risicoverevening nader bekeken

55

Beleidsbrief

57

3

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

4

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Vooraf

Voor u ligt de marktscan Zorgverzekeringsmarkt die het huidige beeld
weergeeft van de stand van zaken op deze markt. Voor de Nederlandse
Zorgautoriteit (NZa) zijn marktscans een middel om zorgmarkten te
maken (reguleren) en te bewaken (toezicht). Immers door de stand van
zaken op een bepaalde markt regelmatig in beeld te brengen, kan de
NZa op een gestructureerde manier invulling geven aan dit markttoezicht
en haar reguleringstaken.
Voor deze marktscan heeft de NZa gegevens verzameld en
geanalyseerd. De analyse is zoveel mogelijk weergegeven in figuren en
tabellen met daarbij een feitelijke toelichting. De analyses hebben
betrekking op de marktstructuur en marktgedrag.
Deze marktscan bevat niet de interpretaties van de uitkomsten en de
acties die de NZa daaraan verbindt. Daarvoor is de beleidsbrief
Marktscan Zorgverzekeringsmarkt opgesteld. In deze brief geeft de NZa
een interpretatie van de belangrijkste uitkomsten van deze marktscan en
de acties die hieruit voortvloeien.
Tot slot bedankt de NZa allen die een bijdrage hebben geleverd aan de
totstandkoming van deze marktscan.
De Nederlandse Zorgautoriteit,

mr. drs. T.W. Langejan
voorzitter Raad van Bestuur

5

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

6

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Managementsamenvatting

Om goed invulling te geven aan haar toezichts- en reguleringstaken
maakt de NZa gebruik van marktscans. Marktscans geven op een
systematische wijze een beeld van de marktstructuur, het marktgedrag
en de publieke belangen kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid
van de zorg. In deze marktscan wordt een beeld van de
zorgverzekeringsmarkt geschetst. De marktscan geeft de feitelijke stand
van zaken weer. Beleidsmatige conclusies en acties van de NZa zijn in
een begeleidende brief beschreven.
Marktstructuur
− In 2012 zijn er 9 verzekeringsconcerns van in totaal 26 risicodragende
zorgverzekeraars. Ten opzichte van 2011 is De Friesland gefuseerd
met Achmea. Geen enkele zorgverzekeraar biedt nog een regionale
zorgverzekering aan.
− Door de fusie tussen Achmea en De Friesland is het marktaandeel van
Achmea in 2012 gestegen. De concentratiegraad op de Nederlandse
zorgverzekeringsmarkt is gestegen van 2.105 in 2011, naar 2.277 in
2012. Uitschieters in deze toename zijn de provincies Friesland en in
minder mate ook Drenthe en Flevoland.
− Het gemiddelde exploitatieresultaat per verzekerde van
zorgverzekeraars op de basisverzekering én de aanvullende
verzekering is afgenomen van € 25 in 2010 naar € 17 in 2011. Net als
in 2010, is in 2011 een verschil zichtbaar tussen de vier grootste
zorgverzekeraars en de overige zorgverzekeraars: het gemiddelde
exploitatieresultaat van de vier grootste verzekeraars en de overige
verzekeraars is in 2011 respectievelijk € 14 en € 45.
− Het gemiddelde beleggingsresultaat is eveneens afgenomen: van € 32
in 2011 naar € 30 in 2012. Hierbij is in 2011 het gemiddelde
beleggingsresultaat van de vier grootste zorgverzekeraars € 10 per
verzekerde hoger dan dat van de overige zorgverzekeraars.
− De uitvoeringskosten per verzekerde zijn in 2011 gestegen naar
gemiddeld € 121 voor de vier grote concerns en € 140 voor de overige
zorgverzekeraars.
− Intern hanteren ziektekostenverzekeraars doorgaans als norm een
minimale solvabiliteitsratio van circa 150%. Alle concerns voldoen met
een gemiddelde solvabiliteitsratio van 213% ook in 2011 ruim aan
deze norm.
Marktgedrag
− Het aantal in 2012 op de markt gebrachte modelovereenkomsten is
gestegen van 56 in 2011 naar 60. Het aanbod van naturapolissen en
in mindere mate restitutiepolissen is toegenomen ten koste van het
aantal combinatiepolissen. Vanuit de vraagzijde bezien, is te zien dat
de vraag naar naturapolissen is gestegen en dat de vraag naar
combinatiepolissen is gedaald.
− De afgelopen jaren stijgt het aandeel collectief verzekerden met
gemiddeld 2% per jaar. In 2012 is ruim 67% collectief verzekerd.
Ruim twee derde van de zorgverzekeraars heeft in 2012 een
collectiviteitsgraad van meer dan 50%. De gemiddelde korting voor
collectieve verzekeringen ten opzichte van individuele verzekeringen is
de laatste drie jaren nauwelijks gewijzigd.
− In totaal heeft in 2012 88% van de verzekerden een aanvullende
verzekering afgesloten. Dit percentage daalt al jaren licht.
Zorgverzekeraars stellen voor meer dan de helft van de aanvullende
verzekeringen geen acceptatievoorwaarden. Van de 46 labels die door

7

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

zorgverzekeraars en gevolmachtigden worden aangeboden, stellen 21
geen acceptatievoorwaarden, ook niet bij de meest uitgebreide polis.
− De vergoeding voor niet gecontracteerde GGZ zorg is voor bijna 5
miljoen verzekerden beperkt tot 60%. Dit wordt veroorzaakt doordat
twee grote zorgverzekeringsconcerns de vergoeding fors hebben
beperkt. Mondzorg wordt daarentegen relatief vaak volledig vergoed
indien die wordt geleverd door niet gecontracteerde zorgaanbieders.
− Elk jaar stappen meer mensen over; per 1 januari 2012 is 6,0% van
de verzekerden (ca. 1 miljoen in aantal) ingestroomd bij een andere
zorgverzekeraar. In 2012 vallen de grote mutaties in toe- en
uitstroom van verzekerden per concern op. De consument heeft zich
in 2012 bijna € 40 miljoen aan premiegelden bespaard door over te
stappen naar een andere polis en/of zorgverzekeraar.
− Het percentage verzekerden met een herverzekering van het verplicht
en/of vrijwillig eigen risico blijft rond de 2%.
Kwaliteit
− Verzekerden zijn in het algemeen tevreden over hun zorgverzekeraar.
Wel is verbetering mogelijk bij de informatieverstrekking en
duidelijkheid over de (bij)betalingen.
− De zorgverzekeraars voldoen aan de wettelijke plicht om juiste,
volledige en begrijpelijke (keuze)-informatie te verstrekken aan
(potentiële) verzekerden.
− In de eerste vijf maanden van 2012 heeft de NZa elf signalen
ontvangen dat iets mis of onduidelijk is met betrekking tot de
informatie over zorgverzekeringspolis. Het betrof met name signalen
over de niet transparante vergoedingen voor mondzorg.
Toegankelijkheid
− In 2012 zijn 16,7 miljoen basisverzekeringen en 14,7 miljoen
aanvullende verzekeringen afgesloten. Per 31 december 2011 waren
57.965 mensen onverzekerd, een veel lager aantal dan in voorgaande
jaren. Oorzaak zijn de maatregelen die het College voor
zorgverzekeringen (hierna: CVZ) heeft ondernomen om het aantal
onverzekerden terug te dringen. Het aantal verzekerden met een
betalingsachterstand van ten minste zes maanden nominale premie is
gestegen van 267.512 in 2011, tot 304.748 in 2012.
Betaalbaarheid
− In de loop van de jaren zijn de totale omzet van
ziektekostenverzekeraars gestegen, tot € 43 miljard in 2012. Circa
€ 38 miljard hiervan is afkomstig uit de basisverzekering, de overige
€ 5 miljard komen uit de aanvullende verzekeringen.
− De gemiddeld betaalde premie bedraagt in 2012 € 1.226. De
gemiddelde premie neemt jaarlijks toe. De bandbreedte tussen
laagste en hoogste premie fluctueert.
− In 2012 is de opslagpremie, bepaald door de zorgverzekeraars ter
dekking van hun uitvoeringskosten en exploitatiesaldi, sterk gestegen.
De belangrijkste oorzaken van deze stijging zijn de afschaffing van de
macronacalculatie op de risicoverevening en de verhoging van de
solvabiliteitseisen voor zorgverzekeraars.
− Alle verzekerden onder de Zorgverzekeringswet hebben in 2012 een
verplicht eigen risico van € 220. Daarnaast kunnen verzekerden een
vrijwillig eigen risico afsluiten, in ruil voor premiekorting. Het
percentage verzekerden zonder dit vrijwillig eigen risico bedraagt circa
94% en daalt sinds 2010 licht. Mensen blijken vaker voor een vrijwillig
eigen risico te kiezen, met als grootste stijger de vrijwillig eigen risico
categorie van € 500. In 2012 blijkt ca. 2,7% van de verzekerden te
kiezen voor deze hoogste categorie voor vrijwillig eigen risico.

8

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

1. Inleiding

1.1 Aanleiding
De NZa heeft de opdracht goed werkende zorgmarkten te maken
(reguleren) en te bewaken (toezicht). Om op een gestructureerde manier
invulling te geven aan deze opdracht, maakt de NZa onder meer gebruik
van marktscans. Een marktscan geeft op systematische wijze een beeld
van de stand van zaken op een bepaalde markt of een gedeelte van de
markt: hij geeft een beschrijving van de marktstructuur en het
marktgedrag en geeft de stand van zaken weer voor de publieke
belangen kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid van de zorg.
De ontwikkelingen op de zorgverzekeringsmarkt worden al vanaf de
invoering van de Zorgverzekeringswet (Zvw) gevolgd. Van 2006 tot en
met 2009 publiceerde de NZa deze ontwikkelingen in een monitor. Vanaf
2010 rapporteert de NZa met behulp van een marktscan over de
ontwikkelingen op de zorgverzekeringsmarkt. Op basis van de
uitkomsten kan de NZa beslissen waar en hoe zij haar (markt)toezichten reguleringstaken inzet. 1

1.2 Totstandkoming marktscans
Om te komen tot een marktscan, maakt de NZa bepaalde keuzen: welke
productgroepen zij samen neemt in een scan, welke geografische
gebieden zij bekijkt, welke informatie zij over die markten nodig heeft en
waar en hoe zij die informatie gaat verzamelen. Op basis van deze
keuzen is het vervolgens mogelijk om het beeld van een markt te
schetsen.
Aan de hand van diverse indicatoren schetst de NZa een globaal beeld
van de markt. Deze indicatoren betreffen de marktstructuur, het
marktgedrag en de marktuitkomsten: kwaliteit, toegankelijkheid en
betaalbaarheid. De gemaakte keuzen betreffen een momentopname, wat
betekent dat met een zekere regelmaat (bijvoorbeeld jaarlijks) een
nieuw beeld moet worden gecreëerd.
Focus
Een marktscan levert, zoals hiervoor aangegeven, een globaal beeld op
van de situatie in een markt op dat moment. Dit betekent dat indien een
markt niet naar wens werkt, nader onderzoek zal moeten worden
verricht om te bepalen welke maatregelen nodig zijn. De periode waar
deze marktscan betrekking op heeft, betreft de jaren 2008 tot en met
2012. Daar waar het niet mogelijk is gebleken deze periode in beeld te
brengen, is een voorafgaand jaar toegevoegd om een ontwikkeling in
beeld te brengen of is een jaar weggelaten.
Een marktscan beperkt zich tot het weergeven van feiten, in de
begeleidende beleidsbrief bij de marktscan geeft de NZa aan wat de
geconstateerde ontwikkelingen betekenen voor het beleid van de NZa.

1

In het visiedocument ‘Zicht op Zorgmarkten’ staat een nadere toelichting op de wijze
waarop de NZa markten monitort. Dit document is te vinden op de website van de NZa.

9

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

1.3 Leeswijzer
In hoofdstuk twee en drie wordt ingegaan op de marktstructuur en het
marktgedrag van de relevant spelers. Vervolgens wordt in de daarop
volgende hoofdstukken ingegaan op de stand van zaken met betrekking
tot de publieke belangen kwaliteit en betaalbaarheid van zorg.

10

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

2. Marktstructuur

Dit hoofdstuk beschrijft de structuur van de markt. De eerste paragraaf
beschrijft de aanbieders van zorgverzekeringspolissen, hun
marktaandelen en de concentratiegraad op de zorgverzekeringsmarkt, de
verticale relaties tussen zorgverzekeraars en zorgaanbieders en de
financiële positie van zorgverzekeraars.

2.1 Zorgverzekeraars
Op de zorgverzekeringsmarkt zijn in 2012 26 zorgverzekeraars actief.
Deze zijn verdeeld over negen concerns.
Tabel 2.1. Aanbod concerns en zorgverzekeraars 2012
Concern

Zorgverzekeraar

Achmea

AGIS ZORGVERZEKERINGEN N.V.
AVERO ACHMEA ZORGVERZEKERINGEN NV
DE FRIESLAND ZORGVERZEKERINGEN N.V.
FBTO ZORGVERZEKERINGEN N.V.
INTERPOLIS ZORGVERZEKERINGEN NV
OZF ACHMEA ZORGVERZEKERINGEN N.V.
ZILVEREN KRUIS ACHMEA ZORGVERZEKERINGEN NV

Achmea

7

ASR

ASR BASIS ZIEKTEKOSTENVERZEKERINGEN N.V.

ASR

1

CZ

DELTA LLOYD ZORGVERZEKERING N.V.
OHRA ZIEKTEKOSTENVERZEKERINGEN NV
OHRA ZORGVERZEKERINGEN N.V.
OWM CZ GROEP ZORGVERZEKERAAR UA

CZ

4

DSW-SH

OWM DSW ZORGVERZEKERAAR U.A.
OWM STAD HOLLAND ZORGVERZEKERAAR U.A.

DSW-SH

2

Eno

ENO ZORGVERZEKERAAR N.V.

Eno

1

Menzis

ANDERZORG N.V.
AZIVO ZORGVERZEKERAAR N.V.
MENZIS ZORGVERZEKERAAR N.V.

Menzis

3

ONVZ

ONVZ ZIEKTEKOSTENVERZEKERAAR N.V.

ONVZ

1

VGZ

IZA ZORGVERZEKERAAR NV
IZZ ZORGVERZEKERAAR N.V.
N.V. UNIVÉ ZORG
NV ZORGVERZEKERAAR UMC
VGZ ZORGVERZEKERAAR N.V.
ZORGVERZEKERAAR CARES GOUDA N.V.

VGZ

6

Zorg&Zekerheid
Zorg&Zekerheid
Totaal 9

OWM ZORGVERZEKERAAR ZORG EN ZEKERHEID UA
1
Totaal 26

11

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Bron: Modelovereenkomsten (NZa)

Er zijn twee wijzigingen ten opzichte van 2011; er is een concern minder
door de fusie van De Friesland met Achmea en er is een zorgverzekeraar
minder door de fusie van Trias met VGZ binnen de Coöperatie VGZ. Er
zijn in 2011 geen nieuwe zorgverzekeraars tot de markt toegetreden.
Tabel 2.2. Ontwikkeling aantal zorgverzekeraars 2006 – 2012
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Concerns

16

15

12

12

11

10

9

Zorgverzekeraars

33

32

32

30

28

27

26

Bron: NZa (Modelovereenkomsten)

Tabel 2.3. Overzicht fusies en portefeuilleoverdracht
zorgverzekeraars 2006 – 2012
Ontwikkeling
2007

OZ gaat op in CZ (binnen OZ/CZ-groep)
Fusie Univé met VGZ-IZA-Trias (UVIT)

2008

Fusie Delta Lloyd Ohra met CZ
Fusie Azivo met Menzis
Fusie Agis met Achmea

2009

Univé Zorgverzekeraar N.V. gaat op in N.V. Univé Zorg
Confior gaat op in Menzis (binnen Menzis concern)

2010

Portefeuille PNO overgedragen aan ONVZ
Groene Land-PWZ gaat op in Zilveren Kruis (binnen Achmea)

2011

Portefeuille AZVZ overgedragen aan Zorg en Zekerheid

2012

Fusie De Friesland – Achmea (op 31 december 2011)
Trias gaat op in VGZ (binnen de Coöperatie VGZ, voorheen UVIT)

Bron: NZa (Modelovereenkomsten; naar de stand per 1 januari van het betreffende
jaar)

12

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

In 2012 worden voor het eerst alle basispolissen landelijk aangeboden,
er is geen differentiatie naar provincie meer in het aanbod.
Tabel 2.4. Differentiatie aanbod basispolissen zonder landelijke
werking naar provincie
Naam zorgverzekeraar
2008 De Friesland
Zorgverzekeringen N.V.

ENO Zorgverzekeraar N.V.

2009 De Friesland
Zorgverzekeringen N.V.

2010 De Friesland
Zorgverzekeringen N.V.

2011 De Friesland
Zorgverzekeringen N.V.

Naam
modelovereenkomst

Werkgebied

Basisverzekering NoordNederland

Drenthe, Flevoland,
Friesland, Groningen,
Noord-Holland en
Overijssel

Basisverzekering ZuidNederland

Gelderland, Limburg,
Noord Brabant, Utrecht,
Zuid-Holland en Zeeland

Basispolis Overijssel en
Gelderland

Overijssel en Gelderland

Basisverzekering NoordNederland

Drenthe, Flevoland,
Friesland, Groningen,
Noord-Holland en
Overijssel

Basisverzekering ZuidNederland

Gelderland, Limburg,
Noord Brabant, Utrecht,
Zuid-Holland en Zeeland

Basisverzekering NoordNederland

Drenthe, Friesland,
Flevoland, Groningen,
Noord-Holland, Overijssel

Basisverzekering ZuidNederland

Gelderland, Utrecht, ZuidHolland, Zeeland, Brabant,
Limburg

Basisverzekering NoordNederland

Drenthe, Friesland,
Flevoland, Groningen,
Noord-Holland, Overijssel

Basisverzekering ZuidNederland

Gelderland, Utrecht, ZuidHolland, Zeeland, Brabant,
Limburg

2012 In 2012 bieden alle zorgverzekeraars al hun polissen landelijk aan.

Bron: Modelovereenkomsten (NZa)

2.2 Marktaandelen en concentratiegraad
Deze paragraaf behandelt de ontwikkeling in de marktaandelen van de
concerns op de Nederlandse markt, in de periode 2008 – 2012, gemeten
naar het aantal verzekerden dat bij deze zorgverzekeraar is verzekerd.
Achtereenvolgens komt aan bod:
− De landelijke marktaandelen van de grootste vier concerns
− De landelijke marktaandelen van de overige concerns
− De concentratiegraad, gemeten met de Herfindahl–Hirschman Index,
landelijk en per provincie.
2.2.1 Marktaandelen
De onderstaande figuur geeft de marktaandelen van de vier grootste
zorgverzekeraarconcerns op de Nederlandse markt weer.

13

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Figuur 2.1. Marktaandelen grootste vier zorgverzekeraarconcerns
35%

2008
2009
2010

30%

2011
2012

Marktaandeel

25%

20%

15%

10%

5%

0%
Achmea

VGZ

CZ

Menzis

Zorgverzekeraar

Bron: Vektis (op basis van het aantal verzekerden)

De marktaandelen zijn de door de jaren vrij stabiel; de toename in 2012
bij Achmea is vooral een gevolg van de fusie met De Friesland.
De onderstaande figuur geeft de marktaandelen van de overige concerns
weer.
Figuur 2.2. Marktaandelen overige zorgverzekeraarconcerns
2008

3,5%

2009
2010
2011
3,0%

2012

Marktaandeel

2,5%

2,0%

1,5%

1,0%

0,5%

0,0%
De Friesland

DSW-SH

ONVZ

Zorg&Zekerheid

ASR

Eno

Overigen

Zorgverzekeraar

Bron: Vektis (op basis van het aantal verzekerden)

Het marktaandeel van De Friesland is met ingang van 2012 opgenomen
bij Achmea. De forse stijging bij ASR in 2012 wordt voor een groot deel
veroorzaakt door de introductie van een nieuw label van deze
verzekeraar.

14

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

2.2.2 Concentratiegraad
Een maatstaf die de concentratiegraad in een regio tot uitdrukking
brengt, is de Herfindahl–Hirschman Index (hierna: HHI). De hoogte van
deze index wordt bepaald door de marktaandelen van alle concerns te
kwadrateren en bij elkaar op te tellen. Hoe hoger deze index is, des te
hoger de concentratie in de markt is. 2
In de onderstaande tabel wordt de concentratiegraad van de
zorgverzekeringsmarkt per provincie en voor Nederland totaal
weergegeven, uitgedrukt in de HHI.
Tabel 2.5. Overzicht Herfindahl-Hirschman Index
Provincie

2008

2009

2010

2011

2012

Drenthe

3.841

3.785

3.697

3.556

3.745

Flevoland

3.881

3.860

3.786

3.666

3.851

Friesland

4.603

4.601

4.555

4.508

6.283

Gelderland

2.380

2.374

2.376

2.360

2.366

Groningen

3.916

3.790

3.907

3.796

3.751

Limburg

3.681

3.663

3.663

3.624

3.518

Noord-Brabant

3.497

3.463

3.412

3.376

3.237

Noord-Holland

3.191

3.160

3.106

3.057

3.117

Overijssel

2.679

2.635

2.627

2.593

2.654

Utrecht

2.933

2.911

2.908

2.884

2.955

Zeeland

4.087

4.071

4.180

4.135

4.043

Zuid-Holland

1.913

1.903

1.894

1.886

1.887

Nederland

2.124

2.119

2.111

2.105

2.277

Bron: Vektis (Mobiliteit en Keuzegedrag)

Door een fusie is de concentratiegraad in 2012 landelijk en in een aantal
provincies toegenomen. Uitschieters in deze toename zijn de provincies
Friesland en in minder mate ook Drenthe en Flevoland.
In het onderstaande figuur is de concentratiegraad (HHI) in 2012
grafisch weergegeven.

2

In haar Richtsnoeren voor de beoordeling van horizontale fusies (2004/C 31/03) geeft

de Europese Commissie aan dat het onwaarschijnlijk is dat zij bij het beoordelen van
concentraties mededingingsbezwaren zal zien op een markt waar de HHI na de fusie
minder dan 1.000 bedraagt. Het is evenzeer onwaarschijnlijk dat de Commissie
bezwaren zal zien in geval van een fusie met een HHI na fusie tussen 1.000 en 2.000
en een delta van minder dan 250, of in geval van een fusie met een HHI van meer dan
2.000 en een delta van minder dan 150, behalve wanneer bijzondere omstandigheden
zich voordoen.

15

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Figuur 2.3. Concentratiegraad (Herfindahl-Hirschman Index) per
provincie in 2012

Bron: Vektis (Mobiliteit en Keuzegedrag)

16

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

2.3 Verticale integratie zorgverzekeraars –
zorgaanbieders
Evenals in een eerdere monitor van de zorgverzekeringsmarkt 3 , heeft de
NZa een inventarisatie gemaakt van de vormen van verticale integratie
in de zorg die bestaan tussen zorgverzekeraars en zorgaanbieders. De
meest recente informatie waarover de NZa beschikt ziet op het jaar
2010.
Tabel 2.6. Verticale integratie, 2010
Zorgverzekeraar

Zorgaanbieder

Soort zorg

Achmea

Diagnostisch Centrum Amsterdam

Diagnostiek

Geneticom

Laboratoriumonderzoek

DSW Apotheken

Geneesmiddelenverstrekking

De Regionale Commissie

Versterking van de regionale

Gezondheidszorg Nieuwe Waterweg

samenwerking zorginstellingen

DSW

Noord
Stichting Zorggroep Eerste Lijn

Huisartsenzorg

(ZEL)
Facilitaire Stichting

Eerstelijns zorgaanbieders

Gezondheidszorg (FSG)
Coöperatie i.o. Vlietland Ziekenhuis

Ziekenhuiszorg en innovatieve
zorgprojecten

ENO

Trajectzorg Nederland

GGZ

Regizorg

Samenwerking met gemeente
voor WMO

Menzis

VGZ

Stichting Els

Eerstelijns zorgaanbieders

ZorgPunt Holding

Eerstelijns zorgaanbieders

Apotheken

Geneesmiddelenverstrekking

Koala

Zorg op afstand

Regionaal Instituut voor Dyslexie

Zorg bij taalproblemen

B.V
Samenwerkingsverbanden t.b.v.

Ketenzorg / zorg voor ouderen.

ketenzorg en zorg voor ouderen

Bron: Jaarverslagen 2010, Uitvoeringsverslagen 2010

De verticale integratie varieert van zeggenschap over de zorgaanbieder,
tot een minderheidsparticipatie of samenwerkingsverband.

3

NZa, Monitor zorgverzekeringsmarkt, Antwoorden op vragen van het Ministerie van
VWS over toetreding, verticale integratie en koppelingen aanvullende verzekering basisverzekering, november 2009.

17

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

2.4 Financiële positie
Bij de analyse van de financiële positie van zorgverzekeraars hanteert de
NZa bedragen per verzekerde van 18 jaar of ouder. De reden hiervoor is
dat zorgverzekeraars hun uitvoeringskosten en overige
exploitatieresultaten alleen kunnen dekken door hiervoor een opslag in
de premies te verwerken en dat deze premies worden betaald door de
verzekerden van 18 jaar of ouder. Hierbij gaat de NZa ervan uit dat
beleggingsopbrengsten dienen voor het op peil houden van de
solvabiliteit. Alleen voor de uitvoeringskosten van de basisverzekering
voor verzekerden jonger dan 18 jaar ontvangen zorgverzekeraars een
bijdrage uit het Zorgverzekeringsfonds. Alle informatie in deze paragraaf
is gebaseerd op de concernindeling 2012.
2.4.1 Exploitatieresultaat
Het exploitatieresultaat is het saldo van de opbrengsten (de omzet) en
de schadelast en uitvoeringskosten uit de gewone bedrijfsvoering. Het
onderstaande figuur toont het gemiddelde exploitatieresultaat per
verzekerde van zorgverzekeraars op de basisverzekering (BV), de
aanvullende verzekering (AV) en het gemiddelde daarvan. Het
exploitatieresultaat is geschoond voor beleggingsresultaten en resultaten
uit andere bedrijfsactiviteiten. Over 2011 zijn nog geen gegevens
beschikbaar die zijn uitgesplitst naar BV en AV apart, enkel over BV en
AV samen.
Figuur 2.4. Gemiddeld exploitatieresultaat per verzekerde BV, AV
en BV+AV (in Euro)

60
40
20
0
-20

2006

2007

2008

2009

2010

2011

-40
-60
-80
Basisverzekering (BV)
Aanvullende verzekering (AV)
BV + AV
Bron: DNB (jaarstaten Wet op het financieel toezicht (hierna: Wft))

Het gemiddelde exploitatieresultaat per verzekerde voor de BV + AV is in
2011 voor het tweede achtereenvolgende jaar gedaald. In de
onderstaande tabellen wordt nader op deze ontwikkeling ingezoomd en is
het exploitatieresultaat in euro per verzekerde, voor de BV, AV en
BV+AV apart weergegeven voor de vier grootste concerns en de overige
concerns.

18

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Tabel 2.7. Gemiddeld exploitatieresultaat per BV-verzekerde
Exploitatieresultaat
Zvw per verzekerde 18+

2006

2007

2008

2009

2010

Grootste 4 concerns

€ 52-

€ 33-

€ 11-

€ 26

€2

Overige concerns

€ 70-

€ 21-

€0

€ 7-

€2

Totaal

€ 53-

€ 32-

€ 10-

€ 23

€2

Bron: DNB (jaarstaten Wft)

Tabel 2.8. Gemiddeld exploitatieresultaat per AV-verzekerde
Exploitatieresultaat
AV per verzekerde 18+

2006

2007

2008

2009

2010

Grootste 4 concerns

€ 9-

€ 12

€ 29

€ 18

€ 24

Overige concerns

€ 20-

€ 8-

€ 38

€ 14

€ 34

Totaal

€ 10-

€ 10

€ 29

€ 17

€ 25

Bron: DNB (jaarstaten Wft)

Tabel 2.9. Gemiddeld exploitatieresultaat BV + AV,
teruggerekend naar BV-verzekerde 4
Exploitatieresultaat
Zvw + AV per
verzekerde 18+

voor2006

2007

2008

2009

2010

lopig
2011

Grootste 4 concerns

€ 60-

€ 22-

€ 15

€ 41

€ 24

€ 14

Overige concerns

€ 89-

€ 29-

€ 36

€6

€ 34

€ 45

Totaal

€ 62-

€ 23-

€ 17

€ 38

€ 25

€ 17

Bron: DNB (jaarstaten Wft 2006 - 2010, kwartaalstaat Wft Q4 2011)

In 2011 is het verschil in het gemiddelde exploitatieresultaat voor de BV
+ AV van de grootste vier concerns en de overige vier concerns groter
geworden.
2.4.2 Beleggingsresultaten
In de onderstaande tabel zijn de beleggingsopbrengsten van de
ziektekostenverzekeraars (BV + AV) weergegeven.
Tabel 2.10. Gemiddelde beleggingsopbrengst
Beleggingsopbrengst BV
+ AV per verzekerde
Zvw 18+

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Grootste 4 concerns

€ 25

€ 10

€ 17-

€ 73

€ 33

€ 31

Overige concerns

€ 18

€ 10

€ 2-

€ 53

€ 23

€ 21

Totaal

€ 24

€ 10

€ 16-

€ 71

€ 32

€ 30

Bron: DNB (kwartaalstaten ziektekostenverzekeraars) en NZa (verzekerdenstanden)

De gemiddelde beleggingsopbrengsten zijn in 2011 iets lager dan de
opbrengsten in 2010.

4
De gemiddelde exploitatieresultaten voor BV en AV afzonderlijk kunnen niet zonder
meer bij elkaar worden opgeteld om tot het gemiddelde exploitatieresultaat BV + AV te
komen, maar dienen te worden herberekend op basis van het aantal BV-verzekerden.

19

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

2.4.3 Resultaten risicoverevening
Het risicovereveningssysteem bestaat uit een ex ante risicoverevening en
een ex post risicoverevening. De ex ante risicoverevening beoogt
zorgverzekeraars zo goed mogelijk te compenseren voor verschillen in
risicoprofiel tussen hun verzekerdenpopulaties. Hierbij wordt op basis
van gegevens uit het verleden een zo goed mogelijke schatting gemaakt
van de zorgkosten die met de verschillende verzekerdenkenmerken
samenhangen. De ex post risicoverevening beoogt onvolkomenheden in
de ex ante risicoverevening tussen zorgverzekeraars te nivelleren.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) stelt op
basis van een raming jaarlijks vooraf een landelijk macro-budget voor de
zorgkosten vast. Het macro-budget wordt middels de risicoverevening
verdeeld over de zorgverzekeraars.
Tot en met 2011 vindt macronacalculatie plaats, waarbij het ministerie
van VWS het verschil tussen de raming en de werkelijke kosten
compenseert. De macronacalculatie is in de onderstaande figuur
onderdeel van het ex post resultaat. Gezien dit systeem, zou het ex post
resultaat jaarlijks op nul moeten uitkomen.
Figuur 2.5. Gemiddeld resultaat risicoverevening (per verzekerde
18+)

30
20
10
0
-10

2006

2007

2008

-20
-30
-40
-50
-60
-70
Ex ante resultaat
Ex post resultaat
Bron: CVZ

In de onderstaande tabel wordt op deze ontwikkeling ingezoomd. Het
betreft de definitieve vaststelling van de risicoverevening tot en met
2008. In bijlage 1 is het vereveningsresultaat nader gespecificeerd en
apart weergegeven voor de vier grootste concerns en de overige
concerns.

20

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Tabel 2.11. Resultaten risicoverevening (per verzekerde 18+)
2006

2007

2008

Ex ante resultaat

€ 58-

€ 23

€ 26-

Macronacalculatie

€ 58

€ 23-

€ 26-

Extra middelen

€ 20

€0

€0

Ex post compensaties

€ 1-

€0

€ 52

Resultaat no-claim 5 c.q.
verplicht eigen risico

€ 0-

€ 0-

€ 6-

Ex post resultaat

€ 19

€0

€ 5-

Bron: CVZ

Het ex post resultaat van € 19 in 2006 is bijna geheel een gevolg van de
extra middelen die het ministerie van VWS beschikbaar heeft gesteld.
Het negatieve ex post resultaat van € 5 in 2008 bestaat vrijwel geheel
uit het door de NZa berekende resultaat van zorgverzekeraars op het
eigen risico. Dit resultaat is als volgt berekend: in de risicoverevening
vindt een aftrek plaats voor normatief (op basis van
verzekerdenkenmerken per zorgverzekeraar) geraamde zorgkosten die
ten laste van het verplichte eigen risico komen. In hun jaarlijkse
verantwoording vermelden zorgverzekeraars de zorgkosten die ten laste
van het verplichte eigen risico zijn gekomen. De NZa heeft het verschil
tussen de verantwoorde en de geraamde kosten ten laste van het eigen
risico verwerkt in onderstaand ex post resultaat. In de onderstaande
tabellen zijn de vereveningsresultaten onderscheiden naar de vier grote
en de overige concerns.
Tabel 2.12. Resultaat ex ante risicoverevening
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

Grote 4 concerns

€ 55-

€ 24

€ 20-

Overige concerns

€ 97-

€ 20

€ 87-

Totaal

€ 58-

€ 23

€ 26-

Bron: CVZ

Tabel 2.13. Ex post compensaties
€ per verzekerde 18+
Grote 4 concerns

2006

2007

2008

€ 75

€ 23-

€ 15

Overige concerns

€ 97

€ 19-

€ 76

Totaal

€ 77

€ 23-

€ 20

Bron: CVZ

Tabel 2.14. Resultaat na ex post risicoverevening
€ per verzekerde 18+
Grote 4 concerns

2006

2007

2008

€ 21

€0

€ 5-

Overige concerns

€0

€1

€ 11-

Totaal

€ 19

€0

€ 5-

Bron: CVZ

In bijlage 1 is het vereveningsresultaat apart weergegeven voor de vier
grootste concerns en de overige concerns voor de aspecten
5

In de jaren 2006 en 2007 bestond binnen de zorgverzekering een no claim van € 255.
Dit betekende dat wanneer een consument in 2006 geen zorg genoot, deze € 255 terug
kreeg van zijn zorgverzekeraar. In 2008 is deze regeling vervangen door het verplicht
eigen risico.

21

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

macronacalculatie, extra middelen, overige ex post compensaties en
resultaat op no-claim c.q. verplicht eigen risico.
2.4.4 Uitvoeringskosten
De uitvoeringskosten zijn de kosten die zorgverzekeraars maken bij het
uitvoeren van hun taken. Het onderstaande figuur toont de gemiddelde
uitvoeringskosten per verzekerde van zorgverzekeraars op de
basisverzekering (BV), de aanvullende verzekering (AV) en het
gemiddelde daarvan. Over 2011 zijn nog geen gegevens beschikbaar die
zijn uitgesplitst naar BV en AV apart, enkel over BV en AV samen.
Figuur 2.6. Gemiddeld uitvoeringskosten per verzekerde BV, AV
en BV+AV (in Euro)

140
120
100
80
60
40
20
0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Basisverzekering (BV)
Aanvullende verzekering (AV)
BV + AV
Bron: DNB (jaarstaten Wft, 2011 voorlopig: kwartaalstaten Wft)

Uit het bovenstaande figuur blijkt dat de uitvoeringskosten voor de
basisverzekering blijven dalen, de uitvoeringskosten voor de aanvullende
verzekering stegen in 2009 en 2010. In de onderstaande tabellen wordt
op deze ontwikkeling ingezoomd en zijn de uitvoeringskosten BV, AV en
BV+AV apart weergegeven voor de vier grootste concerns en de overige
concerns.
Een van de kleinere concerns heeft over de hele reeks jaren veruit de
laagste uitvoeringskosten per verzekerde.
Tabel 2.15. Gemiddelde ontwikkeling uitvoeringskosten per BVverzekerde
Per verzekerde 18+

2006

2007

2008

2009

2010

Grote 4 concerns

€ 94

€ 96

€ 84

€ 79

€ 77

Overige concerns

€ 131

€ 103

€ 110

€ 94

€ 76

Totaal

€ 98

€ 96

€ 87

€ 80

€ 77

Bron: DNB (jaarstaten Wft)

22

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Tabel 2.16. Gemiddelde ontwikkeling uitvoeringskosten per AVverzekerde
Per verzekerde 18+

2006

2007

2008

2009

2010

Grote 4 concerns

€ 37

€ 33

€ 30

€ 40

€ 42

Overige concerns

€ 56

€ 50

€ 50

€ 57

€ 55

Totaal

€ 38

€ 35

€ 32

€ 42

€ 43

Bron: DNB (jaarstaten Wft)

Tabel 2.17. Gemiddelde ontwikkeling uitvoeringskosten BV + AV,
teruggerekend naar BV-verzekerde 6
Per verzekerde 18+

2006

2007

2008

2009

2010

2011
voorlopig

Grote 4 concerns

€ 128

€ 126

€ 112

€ 115

€ 115

€ 121

Overige concerns

€ 184

€ 149

€ 157

€ 147

€ 126

€ 140

Totaal

€ 133

€ 128

€ 116

€ 118

€ 116

€ 123

Bron: DNB (jaarstaten Wft , 2011 voorlopig: kwartaalstaten Wft)

In de onderstaande tabel zijn de uitvoeringskosten weergegeven als
percentage van de premie-inkomsten.
Tabel 2.18. Uitvoeringskosten als percentage van de premieinkomsten 7

2006

2007

2008

2009

2010

2011
voorlopig

Grote 4 concerns

5,6%

5,4%

4,3%

4,3%

4,0%

4,2%

Overige concerns

7,6%

6,4%

5,7%

5,1%

4,5%

4,7%

Totaal

5,8%

5,4%

4,4%

4,3%

4,1%

4,3%

Bron: DNB (jaarstaten Wft , 2011 voorlopig: kwartaalstaten Wft)

6

De gemiddelde uitvoeringskosten voor BV en AV afzonderlijk kunnen niet zonder meer
bij elkaar worden opgeteld om tot het gemiddelde uitvoeringskosten BV + AV te komen,
maar dienen te worden herberekend op basis van het aantal BV-verzekerden.
7
De premie-inkomsten van ziektekostenverzekeraars bestaan uit de nominale premies,
de ontvangsten uit het Zorgverzekeringsfonds en de premies voor de aanvullende
verzekeringen.

23

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

2.4.5 Solvabiliteit
De solvabiliteitsratio is in het financiële toezicht door DNB gedefinieerd
als de aanwezige solvabiliteit gedeeld door de vereiste solvabiliteit (x
100%).
Figuur 2.7. Ontwikkeling gemiddelde solvabiliteitsratio

Bron: DNB (kwartaalstaten Q4 van jaar t)

Voor de vaststelling van de vereiste en aanwezige solvabiliteit gelden
voor verzekeraars specifieke regels. Intern hanteren
ziektekostenverzekeraars doorgaans als norm een minimale
solvabiliteitsratio van circa 150%. Alle concerns voldoen aan die norm.
De wettelijke solvabiliteitseis voor de basisverzekering is per
1 januari 2010 verhoogd van 8% naar 9% en per 1 januari 2012 naar
11%. 8 Zorgverzekeraars voldoen ruim twee maal aan deze eis.
Zorgverzekeraars verwachten dat zij onder Solvency II met hogere
solvabiliteitseisen te maken krijgen dan nu het geval is. Dit geldt vooral
voor de kleinere zorgverzekeraars. DNB heeft aangegeven dat zij deze
mening op voorhand niet deelt. Onder het nieuwe regime is de
solvabiliteitseis meer afhankelijk van de risico’s van de verzekeraar.
In de onderstaande tabel wordt op deze ontwikkeling ingezoomd en is de
gemiddelde solvabiliteitsontwikkeling apart weergegeven voor de vier
grootste concerns en de overige concerns.
Tabel 2.19. Gemiddelde ontwikkeling solvabiliteitsratio
Solvabiliteit

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Grote 4 concerns

210%

212%

197%

230%

211%

211%

Overige concerns

168%

180%

191%

217%

219%

231%

Totaal

206%

209%

196%

229%

212%

213%

Bron: DNB (kwartaalstaten Q4 van jaar t)

8

Deze eis geldt voor de basisverzekering. Voor de aanvullende verzekering geldt een
eis van 24%.

24

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

3. Marktgedrag

Dit hoofdstuk geeft een weergave van de relatie van de zorgverzekeraars
met de consument. Het hoofdstuk beschrijft achtereenvolgens:
− de datum van het bekendmaken van premies
− de vraag naar en het aanbod van basisverzekeringen
− collectieve versus individuele verzekeringen
− aanvullende verzekeringen
− vergoedingsbeperkingen bij niet-gecontracteerde zorg
− het overstapgedrag van consumenten
− herverzekering van eigen risico.

3.1 Publicatiedatum premies
Jaarlijks maken zorgverzekeraars aan het einde van het jaar hun nieuwe
aanbod en de bijbehorende verzekeringspremies bekend. Het
onderstaande overzicht geeft de publicatiedata van deze premies per
concern.

25

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Tabel 3.1. Publicatiedata van premies per zorgverzekeraar
Concern

Zorgverzekeraar

2012

2011

2010

2009

Achmea

Agis

08-11-11

15-11-10

03-11-09

03-11-08

Avéro Achmea

08-11-11

03-11-10

05-11-09

22-10-08

De Friesland

09-11-11

08-11-10

10-11-09

03-11-08

FBTO

10-11-11

04-11-10

09-11-09

10-11-08

03-11-09

03-11-08

Groene Land (per 2011 Zilveren Kruis)
Interpolis

09-11-11

05-11-10

09-11-09

10-11-08

OZF Achmea

26-10-11

02-11-10

29-10-09

22-10-08

Zilveren Kruis Achmea

08-11-11

03-11-10

04-11-09

03-11-08

ASR

ASR

15-11-11

05-11-10

10-11-09

07-11-08

CZ

CZ

14-11-11

28-10-10

28-10-09

22-10-08

Delta Lloyd

14-11-11

03-11-10

04-11-09

22-10-08

OHRA

14-11-11

01-11-10

02-11-09

22-10-08

DSW

27-09-11

28-09-10

22-09-09

23-09-08

Stad Holland

17-10-11

12-10-10

05-10-09

22-10-08

Anderzorg

01-11-11

08-11-10

09-11-09

08-11-08

Azivo

01-11-11

03-11-10

05-11-09

01-11-08

Menzis

01-11-11

03-11-10

03-11-10

03-11-08

ONVZ

ONVZ

10-11-11

04-10-10

09-11-09

31-10-08

Eno

Eno (Salland)

08-11-11

08-11-10

07-11-09

04-11-08

VGZ

Goudse

14-11-11

05-11-10

23-10-09

21-10-08

IZA

31-10-11

05-11-10

06-11-09

06-11-08

IZZ

01-11-11

03-11-10

05-11-09

19-11-08

03-11-10

03-11-09

06-11-08

DSW

Menzis

Trias (per 2012 VGZ)

Zorg &

UMC

03-11-11

05-11-10

05-11-09

06-11-08

Univé

08-11-11

03-11-10

06-11-09

06-11-08

VGZ

08-11-11

03-11-10

28-10-09

06-11-08

Zorg & Zekerheid

09-11-11

08-11-10

04-11-09

26-10-08

Zekerheid

Bron: ministerie van VWS 9

9
Brief van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan de Voorzitter van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal, met kenmerk Z-3102731, inzake Toezeggingen
Algemeen Overleg Zvw 19 januari, d.d. 7 februari 2012.

26

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

3.2 Aanbod van en vraag naar
zorgverzekeringspolissen
Polissen zijn te onderscheiden naar soort (natura, restitutie, combinatie)
en naar de mate waarin zorg is gecontracteerd.
Het recht van de verzekerde hangt af van de soort polis:
− naturapolis: verzekerde heeft recht op zorg
− restitutiepolis: verzekerde heeft recht op vergoeding van de kosten
van zorg
− combinatiepolis: de aanspraak op natura of restitutie verschilt per
soort zorg
Bij gecontracteerde zorg heeft de zorgverzekeraar contracten met
zorgaanbieders afgesloten, waarin afspraken over prijs, kwaliteit, inhoud
van de zorg en doelmatigheid zijn vastgelegd. De verzekerde moet zich
bij gecontracteerde zorg in principe tot een gecontracteerde
zorgaanbieder wenden. Doet hij dit niet dan kan een
vergoedingsbeperking gelden gelijk aan of lager dan het wettelijke of
marktconforme tarief.
De ontwikkeling van het aanbod van resp. de vraag naar natura-,
restitutie- en combinatiepolissen laat zich als volgt weergeven:
Figuur 3.1. Aanbod polissen naar soort basisverzekering (in
aantallen per soort polis)

35
30
25
20
15
10
5
0
2008

2009

2010

2011

2012

Combinatie
Natura
Restitutie
Bron: NZa (Modelovereenkomsten)

27

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Figuur 3.2. Vraag naar polissen naar soort basisverzekering
(percentage verzekerden per soort polis)

45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
2008

2009

2010

2011

2012

Combinatie
Natura
Restitutie
Bron: NZA (Modelovereenkomsten) en Vektis (Verzekerdenmobiliteit en keuzegedrag)

Uit deze figuren blijkt een stijging in het aanbod van naturapolissen, een
lichte stijging in het aanbod van restitutiepolissen en een daling in het
aantal combinatiepolissen. Vanuit de vraagzijde bezien, is te zien dat de
vraag naar naturapolissen is gestegen, de vraag naar restitutiepolissen
gelijk is gebleven en de vraag naar combinatiepolissen is gedaald.
In de onderstaande tabellen wordt nader op deze ontwikkeling
ingezoomd en zijn vraag en aanbod per soort polis en contractering van
zorg nader uitgesplitst.
Tabel 3.2. Aanbod polissen basisverzekering (aantallen per soort
polis)
Soort polis

Combinatie

Natura

Restitutie

Contractering zorg

2008

2009

2010

2011

Deels gecontracteerd

7

9

14

8

2012
7

Gecontracteerd

7

6

1

6

5
12

Subtotaal

14

15

15

14

Gecontracteerd

14

16

17

18

22

Subtotaal

14

16

17

18

22

Deels gecontracteerd

6

2

6

7

8

Gecontracteerd

4

2

1

5

6

Niet-gecontracteerd

22

22

18

12

12

Subtotaal

32

26

25

24

26

60

57

57

56

60

Totaal

Bron: NZa (Modelovereenkomsten)

28

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Tabel 3.3. Vraag naar polissen basisverzekering (percentage
verzekerden per soort polis)
Soort polis

Combinatie

Natura

Restitutie

Contractering zorg

2009

2010

2011

2012

Deels gecontracteerd

7%

8%

28%

8%

21%

Gecontracteerd

27%

27%

10%

27%

13%

Subtotaal

34%

36%

39%

36%

34%

Gecontracteerd

40%

40%

37%

37%

39%

Subtotaal

40%

40%

37%

37%

39%

Deels gecontracteerd

2%

1%

3%

8%

7%

Gecontracteerd

1%

1%

1%

6%

6%

Niet-gecontracteerd

23%

22%

20%

13%

13%

Subtotaal
Totaal

2008

26%

25%

24%

27%

27%

100%

100%

100%

100%

100%

Bron: NZa (Modelovereenkomsten) en Vektis (Verzekerdenmobiliteit en keuzegedrag)

3.3 Individuele vs. collectieve verzekeringen
Deze paragraaf beschrijft enkele ontwikkelingen op het gebied van
individuele versus collectieve verzekeringen. Achtereenvolgens komt aan
bod:
− De ontwikkeling in het percentage verzekerden dat collectief en
individueel is verzekerd.
− De collectiviteitgraad per zorgverzekeraar.
− De collectieve korting per soort collectiviteit.
− Een vergelijking van de prijs van een individuele verzekering en een
collectieve verzekering.
De figuur laat de ontwikkeling van het aantal collectief en individueel
verzekerden zien.
Figuur 3.3. Ontwikkeling percentage collectief en individueel
verzekerden

Bron: Vektis

29

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Uit de figuur blijkt dat veel verzekerden zich bij de invoering van de Zvw,
door de verruimde mogelijkheden voor een collectiviteit, bij een collectief
hebben aangesloten.
Van 2008 tot 2012 stijgt het aandeel collectief verzekerden met
gemiddeld 2% punt per jaar. In 2012 is ruim 67% collectief verzekerd.
De verdeling van de collectief verzekerden naar soort collectiviteit is
weergegeven in de onderstaande figuur.
Figuur 3.4 Collectief verzekerden naar soort collectiviteit

Bron: Uitvraag collectiviteiten (NZa)

Sinds 2008 blijft het aantal verzekerden via een werkgeverscollectiviteit
of een patiëntenvereniging ongeveer gelijk en blijft het aantal
verzekerden in de categorie ‘Anders’ toenemen. Relatief is de categorie
‘Werkgevers’ nog steeds de grootste. De categorie ‘Anders’ bevat
collectiviteiten via internet, koepelorganisaties, verenigingen of bonden
en sociale diensten van gemeenten.
Figuur 3.5 geeft de collectiviteitsgraad per zorgverzekeraar weer. De
collectiviteitsgraad is het percentage collectief verzekerden ten opzichte
van het totaal aantal verzekerden van een zorgverzekeraar. In de figuur
zijn de individuele risicodragende zorgverzekeraars opgedeeld in vijf
categorieën afhankelijk van de hoeveelheid aangesloten verzekerden dat
middels een collectief contract is verzekerd bij de betrokken verzekeraar.

30

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Figuur 3.5. Collectiviteitsgraad per zorgverzekeraar

Bron: NZa (uitvraag collectiviteiten)

Ruim twee derde van de zorgverzekeraars heeft in 2012 een
collectiviteitsgraad van meer dan 50%. Dit betekent dat
zorgverzekeraars in hoge mate afhankelijk zijn van collectiviteiten in hun
portefeuille.
In de onderstaande figuur wordt per categorie collectiviteiten het
gemiddelde kortingspercentage weergegeven. Aangezien weinig
collectiviteiten met patiëntenverenigingen worden afgesloten, hebben
relatief kleine wijzigingen een grote invloed op de gemiddelde
collectiviteitskorting.
Figuur 3.6. Collectieve korting per soort collectiviteit

Bron: NZa (uitvraag collectiviteiten)

31

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

In de onderstaande figuur wordt ingezoomd op de categorie ‘anders’ en
is het gemiddelde kortingspercentage op de basisverzekering
weergegeven. De kortingspercentages zijn gebaseerd op de opgaven van
de zorgverzekeraars van kortingspercentages voor maximaal 30 grootste
collectiviteiten die groter zijn dan 1% van het totaal van hun collectief
verzekerden.
Figuur 3.7. Collectieve korting per categorie 'anders'
10%

2008
2009
2010
2011
2012

9%
8%
7%

Korting

6%
5%
4%
3%
2%
1%
0%
internetcollectief

koepelorganisatie

leden van een bond
(vak-,sport,consumenten- of
ouderen-)

sociale dienst gemeente

Soort collectiviteit

Bron: NZa (uitvraag collectiviteiten)

Omdat het hier een deelwaarneming van alleen de grootste
collectiviteiten per zorgverzekeraar betreft, wijkt de berekeningswijze
van het gemiddelde kortingspercentage enigszins af van de indicator
collectieve korting per soort collectiviteit, waarin alle collectiviteiten zijn
begrepen. De categorie ‘Anders’ uit die indicator is in deze figuur nader
uitgesplitst voor de grootste contracten.
Ten slotte is in de onderstaande tabel een vergelijking gemaakt van de
betaalde premie van individuele verzekeringen en de (basispremie –
kortingen = ) betaalde premie van collectieve verzekeringen.
Tabel 3.4. Prijs individuele versus collectieve verzekering
(gewogen gemiddelden)

Individueel
verzekerden

Collectief
verzekerden

Alle
verzekerden

2008

2009

2010

2011

2012

€ 1.091

€ 1.094

€ 1.137

€ 1.245

€ 1.275

Basispremie

€ 1.099

€ 1.113

€ 1.154

€ 1.267

€ 1.299

Betaalde premie

€ 1.020

€ 1.036

€ 1.070

€ 1.174

€ 1.201

7,2%

6,9%

7,3%

7,4%

7,5%

6,6%

5,3%

5,9%

5,7%

5,8%

€ 1.049

€ 1.059

€ 1.095

€ 1.199

€ 1.226

Betaalde premie

Korting op
basispremie
Korting t.o.v.
individueel
verzekerden
Betaalde premie

Bron: Vektis (Mobiliteit en Keuzegedrag) en NZa (uitvraag collectiviteiten)

32

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Uit de tabel volgt dat, hoewel de basispremie voor collectieve
verzekeringen gemiddeld hoger is dan voor individuele verzekeringen, de
betaalde premie voor collectieve verzekeringen gemiddeld uiteindelijk
lager is vanwege de korting die wordt verstrekt. De korting voor
collectieve verzekeringen ten opzichte van individuele verzekeringen is
de laatste drie jaren redelijk stabiel.
Onderstaand wordt ingezoomd op het prijsvoordeel per soort collectief.
Tabel 3.5. Prijsvoordeel collectieve versus individuele
verzekering
Soort collectief

2008

2009

2010

2011

2012

Werkgevers

€ 78

€ 68

€ 74

€ 79

€ 81

Patiëntenvereniging

€ 42

€ 38

€ 50

€ 50

€ 52

Anders

€ 63

€ 51

€ 56

€ 61

€ 65

Totaal

€ 72

€ 58

€ 67

€ 71

€ 74

Bron: Vektis (Mobiliteit en Keuzegedrag) en NZa (uitvraag collectiviteiten)

3.4 Aanvullende verzekeringen
Deze paragraaf beschrijft enkele ontwikkelingen op het gebied van de
aanvullende verzekeringen. Achtereenvolgens komt aan bod:
− Het percentage aanvullend verzekerden per soort polis
− Het aantal afgenomen aanvullend verzekeringen, uitgesplitst naar
dekking mét en zónder mondzorg
− Het percentage verzekerden met alleen een aanvullende verzekering
− Het aantal aanvullende verzekeringen, uitgesplitst naar verzekeringen
mét en zónder acceptatievoorwaarden
De onderstaande figuur geeft het percentage verzekerden met een
aanvullende verzekering weer, opgesplitst naar collectief en
individueel verzekerden.
Figuur 3.8. Percentage aanvullend verzekerden per soort polis

Bron: Vektis

33

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

In totaal heeft in 2012 88% van de verzekerden een aanvullende
verzekering afgesloten. Het percentage individueel verzekerden met een
aanvullende verzekering neemt met de jaren af. In 2012 lijkt deze
ontwikkeling tot staan te zijn gekomen. Wel is het percentage collectief
verzekerden met een aanvullende verzekering licht gedaald in 2012.
In totaal zijn er 14,7 miljoen aanvullende verzekeringen in 2012
afgesloten. In onderstaande tabel wordt een uitsplitsing gemaakt naar
het aantal aanvullende verzekeringen met en het aantal aanvullende
verzekeringen zonder dekking voor mondzorg. Daarbij zijn aanvullende
verzekeringen met bijvoorbeeld een basis- en apart afgesloten
mondzorgmodule, als één aanvullende verzekering geteld.
Tabel 3.6. Aantal aanvullend verzekerden met en zonder dekking
voor mondzorg, 2012
AV’s met mondzorg

AV’s zonder
mondzorg

Totaal AV’s

Aantal x 1 mln.

11,2

3,5

14,7

Percentage

76%

24%

100%

Bron: Vektis

Meer dan drie kwart van de afgesloten aanvullende verzekeringen bevat
een dekking voor mondzorg.
In de onderstaande figuur is het percentage verzekerden opgenomen dat
bij het betreffende concern alleen een aanvullende verzekering heeft
afgesloten en de basisverzekering bij een andere zorgverzekeraar heeft
lopen.
Figuur 3.9. Percentage verzekerden met alleen een aanvullende
verzekering bij een concern

Bron: Vektis

Het betreft al jaren zeer kleine percentages. Het hoogste percentage
betreft een van de kleinere concerns. Landelijk gaat het in 2012 om
0,22% van de verzekerden (2011 0,21%).

34

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Ten slotte heeft de NZa onderzocht in welke mate zorgverzekeraars
acceptatievoorwaarden stellen bij aanvullende verzekeringen. Achmea,
ASR, CZ, DSW, Eno, Menzis, VGZ en Z&Z bieden allen (een of meer)
aanvullende verzekeringen zonder acceptatievoorwaarden aan. In
onderstaand schema is het totaal aantal door zorgverzekeraars en
gevolmachtigden aangeboden aanvullende verzekeringen opgenomen,
uitgesplitst naar aanvullende verzekeringen met en zonder
acceptatievoorwaarden.
Tabel 3.7. Aantal aanvullende verzekeringen, met en zonder
acceptatievoorwaarden, 2012
AV’s zonder
acceptatievoorwaarden

AV’s met
acceptatievoorwaarden

Totaal AV´s

Aantal AV’s

760

544

1304

Percentage

58%

42%

100%

Bron: Kiesbeter.nl

Voor meer dan de helft van de aanvullende verzekeringen worden geen
acceptatievoorwaarden gesteld. Van de 46 labels die door
zorgverzekeraars en gevolmachtigden worden aangeboden, stellen 21
geen voorwaarden, ook niet bij de meest uitgebreide polis.

3.5 Vergoedingsbeperkingen
Zorgverzekeraars stellen soms in de polisvoorwaarden beperkingen aan
de te vergoeden zorgkosten. Zij vergoeden maximaal het tarief dat is
vastgesteld op grond van de Wet Marktordening Gezondheidszorg (hier:
Wmg) of, bij vrije zorgmarkten, een marktconform tarief. Een
marktconform tarief is het tarief wat passend is binnen de Nederlandse
marktomstandigheden.
Zorgverzekeraars kunnen ook minder dan dit maximum vergoeden. Bij
polissen met gecontracteerde zorg heeft de zorgverzekeraar met
zorgaanbieders een contract gesloten voor de levering van zorg aan zijn
verzekerden tegen een bepaald tarief. Als verzekerden met een
dergelijke polis naar een niet-gecontracteerde zorgaanbieder gaan,
gelden in veel polissen beperkingen aan de vergoeding die de verzekerde
van de zorgverzekeraar voor de zorg ontvangt. In de onderstaande
figuur is de ontwikkeling te zien van het percentage verzekerden met
een vergoedingsbeperking voor niet-gecontracteerde medisch
specialistische zorg.

35

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Figuur 3.10. Ontwikkeling aantal verzekerden met
vergoedingsbeperking bij niet gecontracteerde medisch
specialistische zorg
9

2008
2009

8

2010
2011

Aantal verzekerden (x mln.)

7

2012

6

5

4

3

2

1

0
100%

90%

80%

75%

60%

Anders

Vergoedingspercentage van Wmg of marktconform tarief

Bron: NZa (Modelovereenkomsten)

Sinds 2008 is het aantal verzekerden dat bij gebruik van nietgecontracteerd zorg aanspraak kan maken op een beperkte vergoeding
toegenomen.
In de categorie ‘Anders’ is de vergoeding beperkt volgens een door de
zorgverzekeraar vastgestelde lijst met maximum vergoedingen die vaak
lager zijn dan bij gecontracteerde zorg. Het betreft de polissen met
(deels) gecontracteerde zorg van twee grote en een kleine
zorgverzekeraar.
Daarnaast zijn nagenoeg alle aanbieders van medisch specialistische
zorg gecontracteerd. De beperking van de vergoeding heeft vooral
betrekking op privéklinieken. Omdat deze over het algemeen lagere
passantenprijzen hanteren dan algemene ziekenhuizen is de beperking
van de vergoeding van enkele verzekeraars feitelijk kleiner. Ten slotte
zijn met ingang van 2011 wel enkele zorgverzekeraars voor specifieke
verrichtingen zoals blaasverwijderingsoperaties en borstkankerzorg
alleen afspraken gaan maken met ziekenhuizen die aan bepaalde
kwaliteitseisen voldoen, zoals een minimum aantal ingrepen per jaar.
In de onderstaande tabel zijn voor het jaar 2012 naast de
vergoedingsbeperkingen voor de medisch specialistische zorg, ook de
vergoedingsbeperkingen voor de GGZ en mondzorg weergegeven.

36

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Figuur 3.11. Beperking vergoeding niet gecontracteerde zorg
voor Medisch specialistische zorg, GGZ en Mondzorg, in 2012

10
GGZ

9

Med. Spec. zorg
Mondzorg

Aantal verzekerden (x mln.)

8
7
6
5
4
3
2
1
0
100%

90%

80%

75%

60%

anders

Vergoedingspercentage van Wmg of marktconform tarief
Bron: NZa (Modelovereenkomsten)

Uit de figuur blijkt dat de vergoeding voor niet gecontracteerde GGZ zorg
voor veel verzekerden beperkt is tot 60%. Dit wordt veroorzaakt doordat
twee grote zorgverzekeringsconcerns de vergoeding fors hebben
beperkt. Daarnaast valt op dat de meeste zorgverzekeraars mondzorg
voor 100% vergoeden, indien die wordt geleverd door niet
gecontracteerde zorgaanbieders.

3.6 Overstapgedrag consumenten
Deze paragraaf beschrijft het overstapgedrag van consumenten en de
ontwikkeling daarin. Achtereenvolgens komt aan bod:
− De verzekerdenmobiliteit: de instroom van verzekerden.
− Het overstapgedrag naar leeftijdscategorie van de consument.
− De winst of het verlies van verzekerden per zorgverzekeringsconcern.
− De prijsgevoeligheid bij overstappen.
In onderstaande tabel is voor de jaren 2008-2012 weergegeven hoeveel
verzekerden in totaal bij een andere zorgverzekeraar zijn ingestroomd,
zowel in aantallen als in percentages. 10 De NZa hanteert de instroom als
mobiliteitsindicator voor overstapgedrag.

10

Indien een verzekerde overstapt bij een zorgverzekeraar van het ene label naar het
andere label (bijvoorbeeld van De Amersfoortse naar Ditzo) wordt dit momenteel niet
als een overstap geregistreerd.

37

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Tabel 3.8. Instroom verzekerden
2008

2009

2010

2011

2012

586,64

593,60

703,54

906,31

1.000,38

15,76

15,84

15,78

15,67

15,66

16,34

16,43

16,49

16,58

16,66

Instroom %

3,6%

3,6%

4,3%

5,5%

6,0%

Blijvers %

96,4%

96,4%

95,7%

94,5%

94,0%

Aantal verzekerden
instroom (in duizenden)
Totaal blijvers (in mln.)
Tot aantal verzekerden
(in mln.)

Bron: Vektis

Uit de tabel volgt dat elk jaar meer mensen overstappen; per 2012 is
6,0% van de verzekerden (1.000.380 in aantal) ingestroomd bij een
andere zorgverzekeraar. De onderstaande figuur toont de ontwikkeling
van het percentage verzekerden dat jaarlijks overstapt naar een andere
zorgverzekeraar, en maakt daarbij tevens onderscheid naar verzekerden
die zijn overgestapt naar een collectieve zorgverzekering en verzekerden
die zijn overgestapt naar een individuele zorgverzekering.
Figuur 3.12. Percentage verzekerden dat jaarlijks instroomt bij
een andere zorgverzekeraar
Naar een collectieve
verzekering

7%

6,0%

6%

Totaal

5,5%

Percentage verzekerden

Naar een individuele
verzekering

5%
4,3%

4%
3,6%

3,9%

3,6%

3,9%

3,1%

3%
2,6%

2,5%
2,1%

2%
1,6%

1%

1,0%

1,1%

1,2%

0%
2008

2009

2010

2011

2012

Bron: Vektis

Adviesbureau BS Health Consultancy heeft het overstapgedrag van
specifieke doelgroepen onderzocht. 11 In het onderstaande figuur hebben
zij overstappers opgedeeld in leeftijdscategorieën en is gekeken naar het
keuzegedrag per groep.

11

BS Health Consultancy, Reguliere zorgpolis verliest terrein, Onderzoek naar de
dynamiek in de zorgverzekeringsmarkt 2012, Haarlem, 7 maart 2012, p. 22 en 23.

38

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Figuur 3.13. Overstapgedrag naar leeftijdscategorie, 2012

Bron: BS Health Consultancy

Uit het onderzoek van BS Health Consultancy blijkt dat de
leeftijdscategorie 18 tot 45 jaar absoluut en relatief het meest aantal
overstappers kent. Een deel van deze groep kiest voor een (vaak relatief
goedkopere) internetpolis. Het andere deel kiest – net als de andere
leeftijdscategorie 45 tot 64 jaar - voor een werkgevers collectiviteit.
Naarmate de leeftijd van de verzekerde stijgt, stijgt het belang van
kwaliteit: de leeftijdscategorie 18 tot 45 jaar is vooral gericht op prijs,
korting en eventuele aantrekkelijke cadeaus wanneer zij overstappen
naar een zorgverzekeraar, de groep 45 tot 64 jaar kijkt naar de
combinatie van prijs en kwaliteit, voor de groep 65 jaar en ouder telt
met name kwaliteit.
De onderstaande figuur geeft de toe- of afname van het aantal
verzekerden per concern weer. Uitgangspunt bij alle jaren is de
concernindeling in 2012. Winst of verlies geeft de netto mobiliteit per
concern weer.

39

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Figuur 3.14. Winst of verlies van verzekerden per
zorgverzekeringsconcern

Bron: Vektis

In 2012 vallen de grote mutaties op. De plussen worden veroorzaakt
door een nieuwe zorgverzekering en een internetpolis. De verliezers zijn
grote gevestigde verzekeraars.
In de onderstaande tabel is een berekening opgenomen van de
overstapwinst en de prijsgevoeligheid. De prijsgevoeligheid of ook wel de
prijselasticiteit genoemd, geeft de relatieve (procentuele) verandering
van de gevraagde hoeveelheid aan als gevolg van een relatieve
(procentuele) prijsverandering van dat goed. Met deze uitkomst kan een
inschatting worden gemaakt of een prijsverandering leidt tot een stijging
van de omzet of juist tot een omzetdaling. Hoe hoger de absolute waarde
is van de prijsgevoeligheid, hoe feller consumenten reageren op een
prijswijziging. Over het algemeen is deze reactie tegengesteld aan de
prijsontwikkeling. Dus bij een premiestijging zullen verzekerden
wegtrekken naar andere aanbieders, terwijl bij een premiedaling het
aantal verzekerden zal toenemen.

40

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

In deze tabel is overstappen ruimer gedefinieerd dan een verandering
van zorgverzekeraar. Het betreft hier overstappen tussen het individueel
of collectief afsluiten van dezelfde polis, het afsluiten van een andere
polis bij dezelfde zorgverzekeraar of het helemaal overstappen naar een
andere zorgverzekeraar, al dan niet binnen hetzelfde concern.
Tabel 3.9. Prijsgevoeligheid overstappen
2008

2009

2010

2011

2012

Ongewogen premie (voor overstappen)

€ 1.077

€ 1.080

€ 1.118

€ 1.214

€ 1.243

Gewogen premie (voor overstappen)

€ 1.050

€ 1.059

€ 1.099

€ 1.201

€ 1.229

Gewogen premie (na overstappen)

€ 1.050

€ 1.059

€ 1.095

€ 1.199

€ 1.226

Totale overstapwinst in miljoen €

€ 7,2

€ 4,1-

€ 50,4

€ 35,8

€ 39,7

Prijsgevoeligheid

0,4-

0,2

2,5-

1,6-

1,8-

Bronnen: NZa en Vektis

Uit de tabel volgt dat de consument in 2012 zich bijna € 40 miljoen aan
premiegelden heeft bespaard door over te stappen naar een andere polis
en/of zorgverzekeraar.

3.7 Herverzekering verplicht en vrijwillig eigen risico
Alle verzekerden onder de Zvw hebben in 2012 een verplicht eigen risico
van € 220. Dit betekent dat verzekerden van hun zorgkosten de eerste
€ 220 zelf moeten betalen. Daarnaast kunnen zij in ruil voor een
premiekorting een eigen risico van € 100, € 200, € 300, € 400 of € 500
kiezen. De zorgkosten worden eerst ten laste van het verplicht en het
vrijwillig eigen risico gebracht en pas daarna ten laste van de
zorgverzekering. Enkele zorgkosten zoals het abonnementstarief voor
huisartsenzorg kunnen zijn uitgesloten van het eigen risico.
Het eigen risico kan worden herverzekerd. Bij een herverzekering van
het eigen risico hoeft de polishouder geen eigen risico te betalen
wanneer hij zorg ontvangt. Zorgverzekeraars bieden bijvoorbeeld
studenten en seizoenarbeiders de mogelijkheid zich te verzekeren tegen
het eigen risico, via de gemeenten kunnen uitkeringsgerechtigden en
minima gebruik maken van een collectiviteit van de gemeentelijke
uitkeringsinstantie om zich tegen het eigen risico te verzekeren en via de
CAO voor zeevarenden is geregeld dat onder voorwaarden de
herverzekering van het eigen risico voor risico van de werkgever komt.
Hoe werkt herverzekering van het eigen risico – een voorbeeld
Een student kiest bij het nemen van een basisverzekering voor het
maximale bedrag aan vrijwillig eigen risico, hier wordt het verplichte
eigen risico bij opgeteld. Zo ontstaat een hoog eigen risico. In de regel
geldt: hoe hoger het eigen risico, hoe meer korting de zorgverzekeraar
verstrekt op de premie die de student moet betalen. Vervolgens kan de
student het risico van het onverhoopt moeten opbrengen van het
maximale eigen risico herverzekeren, via een goedkope aanvullende
zorgverzekering bij diezelfde zorgverzekeraars. Netto levert dit een
besparing op voor de student.
Figuur 3.15 geeft het percentage verzekerden weer waarvan het
verplicht en/of vrijwillig eigen risico is herverzekerd. De tweede figuur
zoomt in op de categorieën van verzekerden met een herverzekering van
het eigen risico, te weten de: zeevarenden, buitenlandse

41

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

(seizoens)arbeiders, expats, studenten, uitkeringsgerechtigden en
minima.
Figuur 3.15. Percentage verzekerden (18+) met herverzekering
van het eigen risico
2,5%

2010
2011
2012

2,0%

1,5%

1,0%

0,5%

0,0%

Alleen verplicht
ER

Alleen vrijwillig
ER

Zowel verplicht
als vrijw illig ER

Totaal

Bron: NZa (uitvraag collectiviteiten)

Figuur 3.16. Verdeling verzekerden met herverzekering eigen
risico naar categorie

Bron: NZa (uitvraag collectiviteiten)

Uit de figuren volgt dat het percentage verzekerden met een
herverzekering van het eigen risico rond de 2% blijft.

42

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

4. Kwaliteit

Dit hoofdstuk over kwaliteit beschrijft in de eerste paragraaf de
kwaliteitsbeoordeling door verzekerden van de zorgverzekeraars. In de
tweede paragraaf komt de beoordeling door de NZa van de
informatieverstrekking door zorgverzekeraars en signalen daarover aan
bod.

4.1 Kwaliteitsindicatoren
In deze paragraaf wordt aan de hand van de CQ-index een beeld
gegeven van de ervaren kwaliteit bij zorgverzekeraars. In de twee
figuren hieronder wordt de gemiddelde waardering van zorgverzekeraars
weergegeven. In figuur 4.1 is het algemene waarderingscijfers
weergegeven in een tienpunts-schaal. De cijfers over de deelaspecten
zijn in figuur 4.2 weergegeven in een vierpunts-schaal. Van een aantal
indicatoren ontbreekt informatie over oudere jaren. Die informatie is dan
enkel over het meest recente jaar opgenomen.

Kwaliteitsdimensie

Figuur 4.1. Algemeen oordeel over zorgverzekeraars, gemeten
met CQ-index

Algemeen oordeel
zorgverzekeraar

0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Gemiddelde waardering
2008

2009

2010

Bron: Nivel

43

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Figuur 4.2. Kwaliteitsbeoordeling deelaspecten zorgverzekeraars,
gemeten met CQ-index

Telefonische
bereikbaarheid
klantenservice
Tegenstrijdige
informatie van
medewerkers
zorgverzekeraar

Kwaliteitsdimensie

Krijgen van
benodigde
telefonische hulp
klantenservice
Informatievoorziening
van de
zorgverzekeraar
Duidelijkheid over
(bij)betalen voor de
zorg vooraf
Duidelijkheid over
(bij)betalen voor de
zorg achteraf
Bejegening
medewerkers
zorgverzekeraars

Afhandeling van
rekeningen

0

1

2

3

4

Gemiddelde waardering
2007

2008

2009

2010

Bron: Nivel

Uit de beoordeling blijkt dat de informatievoorziening en met name de
duidelijkheid over bijbetaling voor verbetering vatbaar zijn. Over de
algemene waardering en punten als bejegening en afhandeling van
rekeningen zijn verzekerden over het algemeen tevreden.

4.2 Transparantie zorgpolis
4.2.1 Uitkomst self-assessment zorgverzekeraars
Transparante informatie helpt de consumenten om vooraf een
weloverwogen keuze te kunnen maken voor een bepaalde polis, die het
beste aan hun wensen voldoet en stelt hen in staat bijvoorbeeld hun
recht te halen als zij het niet eens zijn met een beslissing van hun
zorgverzekeraar. Hiervoor is beschikbare, juiste, volledige en
begrijpelijke (keuze)-informatie over verschillende aspecten van de
zorgverzekering belangrijk. Op 1 november 2011 heeft de NZa een

44

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

beleidsregel 12 uitgebracht waarin staat welke informatie die van belang
kan zijn voor de keuze voor een bepaalde polis zorgverzekeraars aan
(potentiële) verzekerden moeten verstrekken. Bijvoorbeeld informatie
over de polisvoorwaarden, welke zorg gecontracteerd is en wat het kan
betekenen voor de vergoeding van zorg als sprake is van
gecontracteerde zorg, hoe hij omgaat met het preferentiebeleid voor
geneesmiddelen en wat de toegangsvoorwaarden zijn voor de
aanvullende verzekering. Naast de beleidsregel, heeft de NZa een selfassessment uitgebracht: zorgverzekeraars moeten dit self-assessment
gebruiken om na te gaan of ze voldoen aan deze beleidsregel. De NZa
gebruikt de ingevulde en geretourneerde self-assessments bij haar
toezicht op de verzekeraars.
Naar aanleiding van de ingevulde self-assessments heeft de NZa begin
dit jaar de websites van zorgverzekeraars op drie van de vijftien
toetspunten specifiek gecontroleerd, te weten: het gecontracteerde
zorgaanbod, het preferentiebeleid geneesmiddelen en het effect van niet
gecontracteerde zorg op de hoogte van de vergoeding. Van de 43
gecontroleerde websites:
− Voldeden 14 websites van 4 zorgverzekeraars niet volledig aan het
toetspunt ‘het gecontracteerde zorgaanbod’. Met name de
datum/frequentie van de laatste update van de lijst met
gecontracteerde zorgaanbieders ontbrak.
− Voldeden 3 websites, van 2 zorgverzekeraars, niet volledig aan het
toetspunt ‘het preferentiebeleid geneesmiddelen’. Met name ontbrak
een lijst met preferente middelen op de website.
− Voldeden 4 websites, van 2 zorgverzekeraars, niet volledig aan het
toetspunt ‘het effect van niet gecontracteerde zorg op de hoogte van
de vergoeding’. Hier ontbrak de hoogte van de vergoedingsbeperking
bij een bezoek aan een niet gecontracteerde zorgaanbieder.
De zorgverzekeraars zijn hierop aangesproken en hebben allen hun
informatie aangepast zodat zij voldoen aan de gestelde eisen die deze
toetspunten met zich meebrengen. Omdat er niet op alle toetspunten is
gecontroleerd, betekent dit dus niet per definitie dat alle benodigde
informatie door elke zorgverzekeraar gegeven wordt en correct is.
4.2.2 Signalen
Bij de NZa kunnen signalen gemeld worden door verzekerden indien zij
van mening zijn dat er iets mis of onduidelijk is met betrekking tot de
informatie over zorgverzekeringspolis.
In de eerste vijf maanden van 2012 heeft de NZa hierover elf signalen
ontvangen. Het betrof met name signalen over de intransparantie van de
vergoedingen voor mondzorg.

12

Beleidsregel TH-BR-003.

45

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

46

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

5. Toegankelijkheid

Dit hoofdstuk beschrijft hoeveel mensen in Nederland in de loop van de
jaren verzekerd zijn, hoeveel mensen onverzekerd zijn en hoeveel
mensen de premie voor de zorgverzekering niet (kunnen) betalen.
De onderstaande tabel bevat het totaal van de in Nederland verkochte
basisverzekeringen en aanvullende verzekeringen in de periode 2006 –
2012.
Tabel 5.1. Aantal verkochte polissen (x 1 miljoen)
Soort verzekering

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Zorgverzekering

16,2

16,3

16,3

16,4

16,5

16,6

16,7

Aanvullende verzekering

14,9

15,0

15,0

14,9

14,8

14,8

14,7

Bron: Vektis (Mobiliteit en Keuzegedrag)

In tabel 5.2 is het aantal mensen in beeld gebracht dat geen
basisverzekering heeft, in de periode 2006 – 2012, exclusief de
gewetens- en gemoedsbezwaarden. Sinds 2006 heeft het CBS het aantal
onverzekerden in beeld gebracht door middel van een confrontatie op
persoonsniveau van de registratie van alle Zvw-verzekerden met de
Gemeentelijke Basisadministratie. In maart 2011 is de Wet Opsporing en
verzekering onverzekerden zorgverzekering in werking getreden. Het
CVZ heeft daarin de taak onverzekerden op te sporen door middel van
bestandsvergelijking, deze aan te sporen alsnog een zorgverzekering te
sluiten, boetes op te leggen als dat niet gebeurt, de betrokkenen
uiteindelijk ambtshalve te verzekeren bij een zorgverzekeraar, een
bestuursrechtelijke premie op te leggen en deze zoveel mogelijk door
bronheffing te innen. Uit de onderstaande tabel blijkt dat het aantal
onverzekerden door deze maatregel in 2011 al sterk is teruggelopen.
Tabel 5.2. Aantal onverzekerden
2010
(voorlopig)

2006

2007

2008

2009

231.160

201.580

195.860

193.700

174.610

172.800

150.710

152.810

152.240

136.450

2011

Onverzekerden op
peildatum (mei)
Nog onverzekerd 6
maanden na
peildatum
Door CVZ
aangeschreven
onverzekerden

164.388

Nog onverzekerd
per 31 december
2011

57.965

Bron 2006 – 2010: CBS
Bron 2011: CVZ

In tabel 5.3 staat de ontwikkeling door de jaren heen in het aantal
wanbetalers. Wanbetalers zijn hier gedefinieerd als verzekerden met een
betalingsachterstand van ten minste zes maanden nominale premie
(voor zover deze geen afbetalingsregeling met hun zorgverzekeraar
hebben getroffen waarbij ook de opkomende maandpremies strikt
worden betaald). Sinds de inwerkingtreding van de Wet structurele
maatregelen wanbetalers zorgverzekering op 1 september 2009 zijn deze

47

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

wanbetalers overgeheveld van de zorgverzekeraars naar het
bestuursrechtelijke premieregime bij het CVZ.
Tabel 5.3. Aantal wanbetalers (aan het einde van een jaar)
2006

2007

2008

2009

190.210

240.250

256.690

318.480

2010

2011

267.512

304.748

Aantal wanbetalers
bij zorgverzekeraars
Aantal wanbetalers
bij CVZ

14.790

Bron 2006 - 2009: CBS, opgaven zorgverzekeraars
Bron vanaf 2010: CVZ

48

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

6. Betaalbaarheid

Dit hoofdstuk beschrijft de ontwikkelingen in omzet, prijs en het vrijwillig
eigen risico.

6.1 Omzet
In deze paragraaf staat de totale omzet van ziektekostenverzekeraars.
De tabel hieronder is de omzet uit het basisverzekeringsdeel uitgesplitst
naar nominale premie, verplicht eigen risico en uitkering van het
Zorgverzekeringsfonds (hierna: ZVF).
Tabel 6.1. Omzet ziektekostenverzekeraars (in miljarden Euro)
Soort verzekering

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Nominale premie

9,8

10,9

13,5

13,8

14,4

15,9

16,3

Eigen risico

2,1

2,1

1,4

1,4

1,5

1,6

2,0

Uitkeringen ZVF
Subtotaal
basisverzekeringen
Premie aanvullende
verzekeringen

14,5

14,8

16,5

19,5

20,3

19,4

19,9

26,4

27,8

31,4

34,7

36,3

37,0

38,1

3,2

3,6

4,0

4,2

4,3

4,5

4,9

Totaal

29,7

31,4

35,4

38,9

40,6

41,5

43,0

Bron zorgverzekeringen: ministerie van VWS (Financieel beeld zorg)
Bron aanvullende verzekeringen 2006 - 2010:
Aanvullende verzekeringen 2011: DNB (raming NZa op basis kwartaalstaten)
Aanvullende verzekeringen 2012: NZa (raming op basis premiestijgingen aanvullende
verzekeringen (diverse media)) en mutatie aantal aanvullend verzekerden (Vektis).

Uit de tabel volgt dat in de loop van de jaren de totale omzet van
ziektekostenverzekeraars stijgt.

6.2 Prijs
Deze paragraaf zoomt in op verschillende aspecten van de premie voor
zorgverzekeringen. Achtereenvolgens komt aan bod:
− de gemiddeld betaalde nominale premie;
− de spreiding van verzekerden over categorieën betaalde nominale
premie;
− de spreiding van de gewogen gemiddeld betaalde premie;
− de ontwikkeling van nominale betalingen van verzekerden;
− de oorzaak van de mutatie in de nominale betalingen
In onderstaande tabel is voor de jaren 2008 – 2012 de gemiddeld
betaalde nominale premie opgenomen, zowel voor individueel
verzekerden als voor collectief verzekerden.
Tabel 6.2. Gemiddeld betaalde nominale premie
2008

2009

2010

2011

2012

Individueel verzekerden

€ 1.091

€ 1.094

€ 1.137

€ 1.245

€ 1.275

Collectief verzekerden

€ 1.020

€ 1.036

€ 1.070

€ 1.174

€ 1.201

Alle verzekerden

€ 1.049

€ 1.059

€ 1.095

€ 1.199

€ 1.226

Bron: NZa o.b.v. Vektis

49

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

De gemiddeld betaalde premie (inclusief collectiviteitskortingen) stijgt
jaarlijks en bedraagt in 2012 € 1.226.
In het onderstaande overzicht is te zien welk percentage verzekerden de
modale premie betalen en hoeveel verzekerden minder of meer dan de
modale premie betalen. Dit is in figuur 6.1 weergegeven door de
spreiding van verzekerden over categorieën betaalde nominale premie
ten opzichte van de modale klasse, gebaseerd op de gemiddeld per
zorgverzekeraar betaalde premie inclusief collectiviteitkortingen in beeld
te brengen.
Figuur 6.1. Spreiding van verzekerden over categorieën betaalde
premie

2012

70%

2011
2010

Aandeel verzekerden

60%

2009
2008

50%
40%
30%
20%
10%

10
0
+7
5;
+

75
+5
0;
+

50
+2
5;
+

25
0;
+

od
aa
l
m

-2
5;
0

-5
0;
-2
5

-7
5;
-5
0

-7
5
-1
00
;

-1
25
;

-1
00

0%

Jaarpremie (euro)

Bron: Vektis (Mobiliteit en Keuzegedrag)

In 2012 heeft 51% van de verzekerden een polis bij een verzekeraar die
per verzekerde gemiddeld een nominale premie ontvangt tussen € 1.225
en € 1.250 (de modale klasse); voor 42% betreft het de klasse € 1.200
tot € 1.225. Bij 5,2% van de zorgverzekeraars is de gemiddeld betaalde
premie lager dan € 1.200 en bij 1,7% hoger dan € 1.250.
De onderstaande tabel geeft de bandbreedte tussen de laagste en de
hoogste betaalde premie weer, op concern-, zorgverzekeraars- en
polisniveau.
Tabel 6.3. Bandbreedte van de gewogen gemiddeld betaalde
premie
Bandbreedte

2008

2009

2010

2011

2012

Op concernniveau

€ 76

€ 46

€ 64

€ 26

€ 24

Op zorgverzekeraarsniveau

€ 158

€ 152

€ 160

€ 155

€ 140

Op polisniveau

€ 312

€ 280

€ 279

€ 277

€ 275

Bron: NZa o.b.v. Vektis

De gemiddeld betaalde nominale premie neemt elk jaar toe en de
bandbreedte tussen laagste en hoogste premie fluctueert. De betaalde
premie varieert van € 1.350 voor circa 15.000 verzekerden met een
individuele polis tot gemiddeld € 1.075 voor bijna 40.000 verzekerden

50

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

met een collectieve polis. De bandbreedte op polisniveau bedraagt
derhalve in 2012 € 275. Op zorgverzekeraarniveau en concernniveau is
de spreiding geringer.
De onderstaande figuur geeft de opbouw en ontwikkeling van de
nominale betalingen van verzekerden weer, uitgesplitst naar:
− Nominale rekenpremie; de nominale rekenpremie is de premie die
benodigd is om de verwachte schadelast te kunnen dekken. De
rekenpremie wordt jaarlijks vastgesteld door het ministerie van VWS.
− Het verplichte eigen risico; het gemiddeld betaalde eigen risico minus
de gemiddelde compensatie-uitkeringen voor chronisch zieken.
− Nominale opslagpremie; de nominale opslagpremie is het gedeelte
van de zorgverzekeringspremie boven de rekenpremie die door
zorgverzekeraars wordt gebruikt ter dekking van de uitvoeringskosten
(ook wel bedrijfskosten genoemd) en het exploitatieresultaat.
Figuur 6.2. De ontwikkeling van de nominale betalingen van
verzekerden (gemiddeld per verzekerde van 18 jaar of ouder)
€1.400

Nominale opslagpremie
111

176

€1.200
79

Nominale betalingen

€1.000

103

112
106

112

115

Eigen risico
Nominale rekenpremie

135

111

€800

€600
1.088
970

947

2008

2009

983

1.050

€400

€200

€2010

2011

2012

Jaar

Bron: ministerie van VWS (rekenpremie en eigen risico), NZa/Vektis (opslagpremie)

In 2012 bedraagt de door de overheid vastgestelde nominale
rekenpremie € 1.050. Door de zorgverzekeraars is gemiddeld een
nominale opslagpremie gehanteerd van € 176 ter dekking van hun
uitvoeringskosten en overige exploitatiesaldi. Samen vormt dit de
gemiddeld betaalde nominale premie van € 1.226.
In de onderstaande tabel is een uitsplitsing gemaakt van de nominale
betalingen om inzicht te krijgen in de oorzaak van de mutatie van deze
betalingen.

51

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Tabel 6.4. Oorzaak mutatie nominale betalingen (gemiddeld per
verzekerde van 18 jaar of ouder)
2008

2009

2010

2011

2012

€ 27

€ 33

€0

€ 1-

€ 65

€ 255-

€0

€0

€0

€0

€ 91

€0

€0

€0

€0

€ 109

€4

€7

€4

€ 25

€ 6-

€ 1-

€ 2-

€0

€ 5-

€ 61-

€3

€5

€4

€ 20

€ 65

€ 65-

€6

€ 75

€ 25-

€ 60

€ 65

€ 40

€ 40

€ 35

€ 49

€ 23-

€ 10-

€ 10-

€ 48-

€ 174

€ 23-

€ 36

€ 105

€ 38-

€ 140

€ 13

€ 41

€ 108

€ 47

Mutatie
Nominale

Totaal

opslagpremie
Vervallen no-claim deel
van de rekenpremie
Vervallen van de no-claim
teruggave
Mutatie
Eigen risico

Verplicht eigen risico
(gemiddeld)
Compensatie chronisch
zieken (gemiddeld))
Totaal
Verbetering saldo
Zorgverzekeringsfonds

Mutatie
Nominale
rekenpremie

Zorguitgavenstijging
Aanpassing naar 50/50
verhouding nominale en
procentuele premie
Totaal

Totaal

Totale mutatie nominale
betalingen

Bron: NZa op basis begroting VWS, NZa database Modelovereenkomsten en Vektis
uitvraag Mobiliteit en Keuzegedrag

Uit bovenstaande tabel volgt dat in 2012 vooral de nominale
opslagpremie sterk is gestegen. De belangrijkste oorzaken zijn de
afschaffing van de macronacalculatie op de risicoverevening en de
verhoging van de solvabiliteitseisen voor zorgverzekeraars per
1 januari 2012. De wettelijke solvabiliteitseis voor zorgverzekeraars is
per 1 januari 2012 verhoogd van 9% naar 11%. Ook de jaarlijkse
toename van de zorgkosten vereist een hogere aanwezige solvabiliteit.
Door afschaffing van de macronacalculatie moeten zorgverzekeraars het
verwachte landelijk tekort op het macro-budget dekken uit de nominale
opslagpremie (of de reserves aanspreken). Overigens heeft de
afschaffing van de macronacalculatie een verlagend effect op de
nominale rekenpremie.

6.3 Vrijwillig eigen risico
Bij het afsluiten van een zorgverzekering kunnen verzekerden kiezen
voor een vrijwillig eigen risico. In de regel geldt, hoe hoger het gekozen
vrijwillig eigen risico, hoe meer korting de zorgverzekeraar op de te
betalen premie zal verstrekken. Deze paragraaf beschrijft de
ontwikkelingen in het vrijwillig eigen risico. De tabel hierna geeft het
percentage premieplichtige verzekerden per vrijwillig eigen risico
categorie weer.

52

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Tabel 6.5. Percentage verzekerden 18+ per vrijwillig eigen risico
categorie
Vrijwillig eigen risico
categorie

2008

2009

2010

2011

2012

Geen vrijwillig eigen risico

94,8%

94,9%

94,9%

94,7%

94,0%

€ 100

1,7%

1,6%

1,5%

1,5%

1,4%

€ 200

0,9%

0,9%

0,8%

0,9%

0,9%

€ 300

0,5%

0,5%

0,6%

0,6%

0,8%

€ 400

0,2%

0,2%

0,2%

0,1%

0,1%

€ 500

1,9%

2,0%

2,0%

2,2%

2,7%

Bron: Vektis

Uit de bovenstaande tabel volgt dat het percentage verzekerden zonder
vrijwillig eigen risico sinds 2010 licht daalt. Mensen blijken vaker voor
een vrijwillig eigen risico te kiezen, met als grootste stijger de vrijwillig
eigen risico categorie van € 500. In 2012 blijkt ca. 2,7% van de
verzekerden te kiezen voor deze hoogste categorie voor vrijwillig eigen
risico.
In de tabel hieronder wordt per eigen risico categorie de gemiddelde
premiekorting weergegeven.
Tabel 6.6. Premiekorting per vrijwillig eigen risico categorie
Vrijwillig eigen risico
categorie

2008

2009

2010

2011

2012

€ 100

€ 41

€ 42

€ 44

€ 44

€ 45

€ 200

€ 84

€ 84

€ 86

€ 86

€ 87

€ 300

€ 121

€ 121

€ 126

€ 127

€ 129

€ 400

€ 163

€ 162

€ 166

€ 168

€ 174

€ 500

€ 202

€ 205

€ 210

€ 219

€ 229

Bron: NZa (Modelovereenkomsten)

Uit de tabel blijkt dat de gemiddeld door zorgverzekeraars aangeboden
premiekorting voor een vrijwillig eigen risico in de loop der jaren is
gestegen.

53

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

54

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Bijlage 1. Risicoverevening nader
bekeken

In deze bijlage is het vereveningsresultaat zoals weergegeven in
paragraaf 2.4.3 nader gespecificeerd en apart weergegeven voor de vier
grootste concerns en de overige concerns.
Tabel 1. Resultaat ex ante risicoverevening
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

Grote 4 concerns

€ 55-

€ 24

€ 20-

Overige concerns

€ 97-

€ 20

€ 87-

Totaal

€ 58-

€ 23

€ 26-

Bron: CVZ

Tabel 2. Effect macronacalculatie
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

Grote 4 concerns

€ 58

€ 23-

€ 26-

Overige concerns

€ 61

€ 30-

€ 25-

Totaal

€ 58

€ 23-

€ 26-

Bron: CVZ

Tabel 3. Effect extra middelen
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

Grote 4 concerns

€ 20

n.v.t.

n.v.t.

Overige concerns

€ 21

n.v.t.

n.v.t.

Totaal

€ 20

n.v.t.

n.v.t.

Bron: CVZ

Tabel 4. Effect overige ex post compensaties (hoge kosten
verevening, generieke verevening, nacalculatie,
bandbreedteregeling)
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

Grote 4 concerns

€ 2-

€ 1-

€ 46

Overige concerns

€ 13

€7

€ 106

Totaal

€ 1-

€0

€ 52

Bron: CVZ

Tabel 5. Resultaat op no-claim c.q. verplicht eigen risico
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

Grote 4 concerns

€ 0-

€ 0-

€ 6-

Overige concerns

€3

€4

€ 5-

Totaal

€ 0-

€ 0-

€ 6-

Bron: CVZ

55

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Tabel 6. Resultaat na ex post risicoverevening
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

Grote 4 concerns

€ 21

€0

€ 5-

Overige concerns

€0

€1

€ 11-

Totaal

€ 19

€0

€ 5-

Bron: CVZ

56

Newtonlaan 1-41
3584 BX Utrecht

De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Mevrouw drs. E.I. Schippers
Postbus 20350
2500 EJ DEN HAAG

Postbus 3017
3502 GA Utrecht
T 030 296 81 11
F 030 296 82 96
E info@nza.nl
I www.nza.nl

Behandeld door

Telefoonnummer

E-mailadres

Kenmerk

12D0022379
Onderwerp

Datum

Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2012

19 juli 2012

Mevrouw de Minister,
De Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) heeft de opdracht goed werkende
zorgmarkten te maken (reguleren) en te bewaken (toezicht). Om op een
gestructureerde manier invulling te geven aan deze opdracht, gebruikt
de NZa onder andere marktscans. Een marktscan geeft op systematische
wijze een beeld van de stand van zaken op (een gedeelte van) een
bepaalde markt. Dit omvat een beschrijving van de marktstructuur, het
marktgedrag en de marktuitkomsten.
Bijgaand treft u ter informatie de marktscan zorgverzekeringsmarkt aan.
De marktscan geeft de stand van zaken op de zorgverzekeringsmarkt in
de periode 2008-2012 weer. Deze brief gaat in op de opvallendste zaken
uit de marktscan, vanuit het oogpunt van de publieke belangen kwaliteit,
betaalbaarheid en toegankelijkheid.
Marktstructuur
In 2012 is het marktaandeel van Achmea toegenomen met circa 3% als
gevolg van de fusie met De Friesland. Hierdoor is de concentratiegraad
met name in de provincie Friesland sterk gestegen. De HerfindahlHirschman Index (HHI), een maatstaf voor de concentratiegraad,
bedraagt in Friesland 6283. Landelijk is de HHI toegenomen van 2105 tot
2277. Deze cijfers duiden op een geconcentreerde markt. De NZa heeft
in haar zienswijze aan de Nma aangegeven dat zij geen negatieve
effecten van de fusie verwacht op de publieke belangen kwaliteit,
betaalbaarheid en toegankelijkheid. De NZa verwacht dat er voldoende
keuzevrijheid voor de consument en concurrentie onder
zorgverzekeraars zal blijven na de fusie. Zo vormen bijvoorbeeld
internetpolissen een makkelijk toegankelijk alternatief. Uit een nadere
analyse van de grootste collectiviteiten blijkt ook een stijging van het
marktaandeel van internetcollectiviteiten. Ook constateert de NZa dat er
geen polissen op de markt zijn die zich beperken tot een of enkele
provincies. Naast de toename van het marktaandeel van Achmea is het

marktaandeel van ASR met bijna 80% gestegen door de introductie van
de nieuwe zorgverzekering van het Ditzo-label.

Kenmerk

12D0022379
Pagina

2 van 5
Mobiliteit
De toenemende verzekerdenmobiliteit van de afgelopen jaren duidt erop
dat de zorgmarkt in beweging is. In de periode van 2007 tot 2012 is het
percentage overstappers toegenomen van 3,6% naar 6% in 2012. Deze
ontwikkeling lijkt los te staan van de klanttevredenheid. Uit de CQ-index
blijkt dat de klantwaardering de afgelopen jaren licht is toegenomen. De
overstapwinst – de winst in betaalde premie die verzekerden hebben
gerealiseerd door over te stappen naar een andere zorgverzekeraar ten
opzichte van blijven bij de oude zorgverzekeraar – bedraagt in 2012 EUR
40 miljoen. Dit geeft aan dat verzekerden prijsgevoelig zijn. Daarnaast
blijkt uit de stijging van het percentage verzekerden met een vrijwillig
eigen risico van 5,1% in 2010 naar 6,0% in 2012 dat verzekerden
kostenbewuster lijken te worden. Mensen kiezen vaker voor een vrijwillig
eigen risico, met name voor de hoogste categorie van EUR 500. Dit beeld
is ook terug te zien in de afnemende trend van het aantal verzekerden
met een aanvullende verzekering. In de winst of het verlies van
verzekerden per concern zijn in 2012 zijn grotere uitslagen zichtbaar dan
in voorgaande jaren. Verzekeraars die een breed pakket aanbieden tegen
een scherpe prijs hebben relatief veel verzekerden gewonnen.

Dit beeld van toegenomen mobiliteit is ook waargenomen in de
verdiepende monitor toetredingsdrempels zorgverzekeringsmarkt die de
NZa in mei 2012 heeft gepubliceerd. Ondermeer op grond van de
toegenomen mobiliteit constateert de NZa in dat onderzoek dat de
toetredingsdrempels niet zodanig hoog zijn dat toetreding op de
zorgverzekeringsmarkt onmogelijk is voor een toetreder met een eigen
gezicht. Wel zal die toetreder gezien het toegenomen kostenbewustzijn
van verzekerden een concurrerende premie moeten stellen.
Financiële resultaten
Het exploitatieresultaat - het saldo van de opbrengsten en de schadelast
en bedrijfskosten uit de normale bedrijfsvoering - dat zorgverzekeraars
hebben behaald op de basisverzekering is in 2010 gedaald ten opzichte
van 2009. Kleine zorgverzekeraars hebben het daarbij beter gedaan dan
de grote vier zorgverzekeraars. Daarbij dient te worden opgemerkt dat
de vereveningsbijdragen nog niet definitief zijn vastgesteld, waardoor de
resultaten nog kunnen wijzigen. Het algemene beeld is echter dat de
marges onder druk staan. Dit beeld wordt ondersteund door de
constatering dat verzekeraars hun beheerskosten voor de
basisverzekering in de periode 2006 – 2010 hebben weten te verlagen,
maar dat dit niet heeft geleid tot een stijging van het resultaat. In
samenhang met de mobiliteit, duiden deze ontwikkelingen ondanks de
toegenomen marktconcentratie op een concurrerende markt.
(Doelgroep)collectiviteiten en toegankelijkheid
De trend in de toename van het percentage collectief verzekerden heeft
zich in 2012 voortgezet. Van 2008 tot 2012 stijgt het aandeel collectief
verzekerden jaarlijks met gemiddeld 2%. In 2012 is ruim tweederde van
de verzekerden collectief verzekerd. Zorgverzekeraars zijn hierdoor sterk
afhankelijk van collectiviteiten in hun portefeuille. Een opvallende
ontwikkeling betreft de collectiviteitkorting voor internetcollectiviteiten.
Die is het hardst gegroeid van alle soorten collectieve contracten.

Inmiddels bedraagt de gemiddelde korting voor internetcollectiviteiten
9%. Ook blijkt dat het aantal verzekerden met een niet
werkgeverscollectiviteit (internetcollectiviteiten, leden van een bond,
koepels, sociale diensten, maar ook doelgroepcollectiviteiten) fors is
gegroeid in de laatste jaren. Inmiddels maken deze collectiviteiten 42%
van alle collectief verzekerden uit.
Tijdens de overstapperiode 2011-2012 is er in de politiek aandacht
geweest voor doelgroepcollectiviteiten. Er waren zorgen dat de
toegankelijkheid van de zorgverzekering in gevaar zou kunnen komen.
De NZa constateert dat er verschillende typen doelgroepcollectiviteiten
op de markt worden aangeboden. Het is verzekeraars toegestaan om
voor collectiviteiten een doelgroepenbenadering te hanteren. De
beschikbare data geven echter geen aanleiding om te veronderstellen dat
de toegang tot de zorgverzekering op dit moment in het geding is. De
NZa heeft hiertoe bij zorgverzekeraars gevraagd te rapporteren over de
grootste collectiviteiten met meer dan 1% marktaandeel. De conclusie
dat de toegankelijkheid op dit moment niet in het geding is wordt ook
onderschreven in het eindrapport van de Commissie Evaluatie
Risicoverevening Zvw. De commissie constateert dat zorgverzekeraars
deze collectiviteiten hoofdzakelijk inzetten om marktaandeel bij mobiele
en jonge verzekerden te behouden en te vergroten. De NZa onderschrijft
deze constatering. Op dit moment zijn er bij de NZa enkele
doelgroepcollectiviteiten bekend. Het aantal verzekerden wat daarbij is
aangesloten is vooralsnog dermate beperkt dat dit niet uit de nu
beschikbare data met betrekking tot de marktscan naar voren komt. Er
zijn voldoende alternatieven beschikbaar als een consument niet aan de
toelatingscriteria voor een bepaalde doelgroepcollectiviteit voldoet.
Daarnaast staan de onderliggende zorgverzekeringen voor een ieder
open. De NZa heeft het voornemen om het informatiemodel voor het
uitvoeringsverslag 2012 uit te breiden met een verantwoording over
doelgroepcollectiviteiten. Doel hiervan is de ontwikkeling van het gebruik
van dergelijke collectiviteiten beter in kaart te brengen.
De commissie Evaluatie risicoverevening ZVW noemt in haar rapport als
een van de uitzonderingen op de algemene constatering dat een
marketingbeleid met doelgroepenpolissen op zichzelf niet schadelijk hoeft
te zijn, het gebruik van polissen die tussentijds kunnen worden
beëindigd. Tot op heden is er een tweetal zorgverzekeringen waarbij
tussentijdse opzegging mogelijk is. In de monitor van de Zekurpolis uit
2007 en 2008 heeft de NZa geconstateerd dat de tussentijdse
opzeggingsmogelijkheid niet tot afwentelingsproblematiek heeft geleid.
Ook op dit moment zijn de NZa hier geen signalen over bekend.
Vanzelfsprekend volgt de NZa het gebruik van de tussentijdse
opzeggingsmogelijkheid in het kader van de beoordeling van de
modelovereenkomsten en het signaaltoezicht. Daarnaast gaat de
Commissie in op het punt dat aanbieders van zorgverzekeringen het
vrijwillig eigen risico voor eigen rekening nemen om zo een extra
premiekorting te kunnen bieden aan een specifieke doelgroep. Het
herverzekeren van het eigen risico en voor eigen rekening nemen van
het eigen risico wordt door de NZa jaarlijks via de marktscan gevolgd.
Op dit moment bedraagt het aantal verzekerden met een herverzekerd
eigen risico 2%. Herverzekeren hoeft niet per definitie ongewenst te zijn.
In het geval van minima en bijstandsgerechtigden is het een middel om
wanbetaling te beperken. Wanneer herverzekering echter wordt ingezet

Kenmerk

12D0022379
Pagina

3 van 5

met als doel om risico´s te selecteren is dit ongewenst. Vooralsnog kan
de NZa op grond van de uit de marktscan beschikbare data niet
vaststellen dat daar sprake van is. De NZa blijft de ontwikkelingen op dit
terrein nauwgezet volgen.
Het percentage verzekerden met een aanvullende verzekering neemt
jaarlijks af (nu 88%). Voor meer dan de helft van de aanvullende
verzekeringen stellen zorgverzekeraars dit jaar geen
acceptatievoorwaarden. Er zijn ook diverse aanvullende verzekeringen
met een uitgebreidere dekking waarvoor geen acceptatievoorwaarden
gelden. Hieruit constateert de NZa dat de aanvullende verzekeringen op
dit moment geen generieke overstapbelemmering vormen voor de
basisverzekering.
Vergoeding niet-gecontracteerde zorg
De hoogte van de vergoeding voor niet gecontracteerde zorg wordt
bepaald door artikel 13 van de Zvw. De NZa heeft het afgelopen voorjaar
haar beleidsregel toezichtkader zorgplicht aangepast. In de beleidsregel
wordt gesteld dat zorgverzekeraars zelf kunnen bepalen welke
vergoedingsbeperking wordt gegeven bij niet gecontracteerde zorg. De
bepaling dat de vergoedingsbeperking “geen belemmering mag vormen
voor het inroepen van niet-gecontracteerde zorg” is daarmee komen
vervallen. U heeft aan de kamer een brief gestuurd over het voornemen
om artikel 13 Zvw zodanig te wijzigen dat ook geen vergoeding is
toegestaan indien een consument zorg afneemt van een niet
gecontracteerde zorgaanbieder. Doel hiervan is dat verzekeraars meer
selectief zorg gaan inkopen.
Gegeven de ruimte die artikel 13 geeft zijn de vergoedingen die
zorgverzekeraars op dit moment geven voor niet gecontracteerde zorg
relatief hoog. Op dit moment hanteren verzekeraars voor nietgecontracteerde GGZ een vergoeding van 60%. In sectoren waarin van
oorsprong minder zorg wordt gecontracteerd vergoeden
zorgverzekeraars relatief hogere bedragen indien een verzekerde gebruik
maakt van een niet gecontracteerde zorgaanbieder. Verzekerden lijken
wel steeds vaker een polis te hebben afgesloten, waarbij de
vergoedingsbeperking lager is dan 80% voor niet gecontracteerde zorg.
Zo hebben 5 miljoen verzekerden een polis met de hierboven beschreven
vergoedingsbeperking voor de GGZ. De NZa constateert dat polissen met
gecontracteerde zorg een significant deel van de zorgverzekeringsmarkt
uitmaken en dat vergoeding voor niet gecontracteerde zorg afneemt.
Transparantie
Uit de CQ-index blijk in zijn algemeenheid dat zorgverzekeraars de
transparantie op orde hebben. Wel is er sprake van een afnemende
waardering van verzekerden over de duidelijkheid over bijbetalingen
vooraf. De afgelopen jaren is hier een negatieve trend zichtbaar. De NZa
heeft diverse signalen ontvangen over het gebrek aan duidelijkheid over
de vergoeding voor mondzorg. Het betreft hierbij voornamelijk de
aanvullende verzekering. Ook bij consumentenorganisaties zijn hierover
meldingen binnengekomen. Het belang van duidelijkheid over
vergoedingen neemt toe maarmate zorgverzekeraars vergoedingen voor
niet-gecontracteerde zorgaanbieders in toenemende mate beperken en
selectiever gaan contracteren.

Kenmerk

12D0022379
Pagina

4 van 5

Transparante informatie is in geliberaliseerde markten een vereiste voor
consumenten om een weloverwogen keuze te kunnen maken.
Transparantie is daarom een speerpunt in het toezicht van de NZa. Dit
blijkt uit diverse activiteiten die de NZa de afgelopen periode heeft
ondernomen. Zo is eind maart door de NZa een brief gestuurd aan
zorgverzekeraars. In deze brief heeft de NZa aangegeven dat
zorgverzekeraars aan hun verzekerden duidelijk dienen te maken wat de
contracten die zij met ziekenhuizen sluiten voor hun verzekerden
betekenen. Er is in deze brief ook aandacht gevraagd voor transparantie
over de zorgplicht en de versnelling van de contractering. De NZa heeft
het voornemen later dit jaar bij verzekeraars na te gaan hoe
zorgverzekeraars aan deze brief gehoor hebben gegeven.
In het kader van het transparantietoezicht op zorgverzekeraars zet de
NZa hiernaast self assessments uit onder zorgverzekeraars en voert zij
steekproefsgewijs controles van websites uit. Ook besteedt de NZa
aandacht aan transparantie via het signaaltoezicht. Vanwege het grote
belang van transparantie zal dit voor de NZa ook in 2013 een speerpunt
vormen in het toezicht.
Tot slot
Het beeld dat uit de marktscan naar voren komt is voor de NZa geen
aanleiding om op korte termijn vanuit haar regulering- en
toezichtbevoegdheden aanvullend specifieke maatregelen te nemen of
specifieke toezichtactiviteiten uit te voeren. Wel worden, zoals reeds
eerder in deze brief aangegeven, activiteiten ondernomen op het terrein
van het in kaart brengen van doelgroepcollectiviteiten via de uitvraag in
het uitvoeringsverslag en de transparantie bij gecontracteerde zorg.

Hoogachtend,
De Nederlandse Zorgautoriteit

dr. M.E. Homan
lid Raad van Bestuur/plv. voorzitter

Kenmerk

12D0022379
Pagina

5 van 5