Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

28 642

Sociale veiligheid openbaar vervoer

Nr. 86

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
MILIEU EN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 juli 2016
Met deze brief wordt uw Kamer geïnformeerd over de integrale veiligheidsaanpak en de maatregelen die worden genomen om incidenten in
het openbaar vervoer aan te pakken. In deze brief treft u ook de beleidsreactie op het rapport «Sociale veiligheid op het spoor» aan.
Het rapport Sociale veiligheid op het spoor
In maart 2015 is een pakket van acht maatregelen vastgesteld tussen het
Rijk, NS, ProRail en vakbonden ter vergroting van de sociale veiligheid op
stations en in treinen.1 Doel van het maatregelenpakket is om gezamenlijk
maatregelen te nemen voor de aanpak van agressie tegen NS-personeel
en reizigers. Hierbij was afgesproken om de maatregelen binnen een jaar
te evalueren.
In opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het Ministerie van Veiligheid en Justitie is deze
evaluatie uitgevoerd.
Het rapport «Sociale veiligheid op het spoor, Quickscan maatregelenpakket verbetering sociale veiligheid in treinen en op stations» is op 8 juni
2016 aan uw Kamer gestuurd2.
Op 15 juni 2016 is de uitvoering van het maatregelenpakket en de effecten
ervan besproken met NS, ProRail en vakbonden. Daarnaast zijn ook de
incidentcijfers en de meldingsbereidheid besproken.
Conclusies rapport
Het onderzoek richtte zich op de vraag wat de stand van zaken is van het
maatregelenpakket en in hoeverre de verschillende maatregelen effect
hebben op de sociale veiligheid.
1
2

kst-28642-86
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Kamerstuk 28 642, nr. 60.
Kamerstuk 28 642, nr. 85.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 28 642, nr. 86

1

De onderzoekers stellen dat er op basis van wetenschappelijke inzichten in
ieder geval een positieve bijdrage kan worden verwacht van vijf van de
acht maatregelen. De onderzoekers stellen ook dat de maatregelen nog
niet allemaal volledig zijn geïmplementeerd. Hierbij geven ze aan dat dit
niet verwonderlijk is gezien de voorbereidingstijd die nodig is voor
sommige maatregelen. Ook wordt aangegeven dat de maatregelen niet
op zichzelf staan en elkaar en de reeds bestaande reguliere maatregelen
versterken, waardoor het lastig is om aparte effecten per maatregel vast te
stellen. Geconcludeerd wordt dat de acht maatregelen effectief kunnen
zijn, mits ze aan een aantal voorwaarden voldoen en goed zijn
geïmplementeerd.
Gelet op de nog niet volledig voltooide implementatie van het pakket is
het nu nog te vroeg om op basis van harde cijfers conclusies te trekken
over effecten op de sociale veiligheid. Alleen bij de maatregel versneld in
gebruik nemen van de OV-chipkaartpoortjes is een cijfermatig onderbouwd resultaat waargenomen. Het sluiten van de poortjes hangt samen
met een afname van het aantal zwartrijders. Daarnaast is er een daling
van het aantal incidenten fysieke agressie en overlast op de stations waar
de poortjes versneld gesloten zijn.
De proef met beeldschermen heeft geleid tot een verdubbeling van de
bekendheid van cameratoezicht bij reizigers op de twee pilot stations. De
maatregel intensivering van de samenwerking tussen NS en politie heeft
geleid tot een verbeterde informatiepositie en afstemming van inzet en tot
meer aanwezigheid van politie op en rond stations.
Het aantal fysieke agressie incidenten tegen NS-personeel in treinen is in
2015 in vergelijking met 2014 met 23% gedaald. Op stations bleef het
aantal fysieke agressie incidenten nagenoeg hetzelfde.
Met het afkondigen van het pakket is een belangrijk signaal afgegeven
naar de maatschappij en (potentiële) daders en geconcludeerd wordt dat
het pakket aantoonbaar heeft geholpen om zaken te prioriteren en te
versnellen.
Conclusies overleg 15 juni 2016
Alle aanwezigen bevestigen dat er vanaf maart 2015 met veel inzet en
betrokkenheid maatregelen worden geïmplementeerd.
De uitvoering van de maatregel dubbele bemensing op risicolijnen en
risicomomenten verloopt gefaseerd en duurt volgens planning tot het
tweede kwartaal van 2017. Hierbij is aangegeven dat partijen elkaar
informeren over eventuele knelpunten in de uitvoering.
Op 12 prioritaire stations staan tijdelijke camera’s. Het streven is dat hier
vanaf september permanente camera’s staan. Het plan is om in 2016
zoveel mogelijk van de lijst van 30 stations van permanent cameratoezicht
te voorzien. Deze permanente camera’s hebben als extra voordeel dat
deze live kunnen worden uitgekeken. Op twee stations staan beeldschermen die het effect van camera’s moeten vergroten. De beeldschermen zijn door veel mensen gezien en de bekendheid van cameratoezicht is toegenomen onder personeel en reizigers.
Op 61 stations zijn de OV-chipkaartpoortjes thans gesloten. Uit het
onderzoeksrapport blijkt dat het aantal zwartrijders is afgenomen sinds de
versnelde in gebruik name van de OV-chipkaartpoortjes. Ook blijkt bij de
versneld gesloten stations een daling van het aantal incidenten fysieke
agressie en overlast op stations. Om het effect verder te vergroten, heeft
NS besloten om – naast de al geplande sluitingen – vier extra stations te
voorzien van poortjes. Momenteel onderzoekt NS op welke vier extra
stations poortjes het meest effectief zijn om daar vervolgens, in overleg
met betrokken gemeenten, zo snel mogelijk poortjes te plaatsen en deze
in gebruik te nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 28 642, nr. 86

2

De politie heeft 20 gebiedsagenten aangewezen die worden ingezet op en
rond 22 grote stations. De samenwerking en informatie uitwisseling
tussen NS en politie verloopt goed.
Gezamenlijk is geconstateerd dat het onderzoeksrapport een goed beeld
oplevert van de eerste effecten van de maatregelen en dat de komende
periode vastgehouden moet worden aan de ingezette koers. Daar blijven
partijen over in gesprek.
Daderprofiel plegers van agressie
De resultaten uit het onderzoek «Daders op het spoor»3, zoals op 14 juni
2016 aan uw Kamer gestuurd, worden door alle partijen herkend. Zij
vormen belangrijke bouwstenen voor de integrale aanpak van geweldplegers van agressie in het openbaar vervoer (OV). Uit dit rapport wordt
duidelijk dat de oorzaken van geweld binnen het OV-domein mede te
herleiden zijn naar bredere ontwikkelingen in het veiligheidsdomein. De
problematiek van de verwarde personen is daar een treffend voorbeeld
van. We hebben hier te maken met een maatschappelijk probleem dat ook
het openbaar vervoer raakt. Uit het onderzoek «Daders op het spoor»
blijkt dat bijna een kwart van de geweldplegers voldoet aan de definitie
van een verwarde persoon. De Ministers van VenJ en VWS en de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten zijn gezamenlijk opdrachtgever
van een aanjaagteam verwarde personen. Een sluitende aanpak door een
stevige samenwerking tussen gemeenten, politie, OM en ggz zal er toe
leiden dat personen met verward gedrag eerder en beter worden
geholpen. De verwachting is dat zij daardoor minder vaak in overlast
gevende situaties terecht komen en minder vaak in aanraking komen met
politie en justitie. De aanpak van verwarde personen zal naar verwachting
een positieve uitwerking hebben op de sociale veiligheid in het openbaar
vervoer.
Incidentcijfers en meldingsbereidheid
In het overleg van 15 juni 2016 zijn de incidentcijfers en het aspect van
meldingsmoeheid besproken aan de hand van hetgeen hierover staat in
het rapport. De onderzoekers geven aan dat er sprake lijkt van een daling
in het aantal fysieke agressie incidenten (vooral in treinen). Ook lijkt er
sprake van een daling van het aantal keer zwartrijden. Er lijkt echter ook
sprake van een stijging van het aantal incidenten verbaal geweld (met
name op de stations), overlast (vooral in treinen, met name veroorzaakt
door bedelaars, muzikanten en zwervers) en diefstal/zakkenrollerij en
vandalisme. De onderzoekers geven aan dat er rekening mee moet
worden gehouden dat een deel van de incidenten niet geregistreerd wordt
en de vakbonden melden dat medewerkers «meldingsmoe» zijn.
Daarentegen lijkt er ook sprake van een stijging van «meer aandacht» wat
weer kan leiden tot meer meldingen. Het is relevant om te constateren dat
de kans groter is op lagere meldingsbereidheid voor minder ernstige
incidenten.
De onderzoekers geven aan dat op basis van het onderzoek niet kan
worden vastgesteld of de meldingsbereidheid onder NS-medewerkers is
toe- of afgenomen. Naar verwachting van NS worden de ernstiger
incidenten gemeld en geregistreerd in de NS-incidentenregistratie.
Zoals toegezegd wordt uw Kamer halfjaarlijks geïnformeerd over de
incidentcijfers fysieke agressie tegen NS-personeel4.

3
4

Kamerstuk 28 642, nr. 84.
Kamerstuk 29 984, nr. 590.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 28 642, nr. 86

3

Tabel: aantal meldingen NS-personeel van fysieke agressie
2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Trein
Station

872
227

638
196

603
177

624
152

505
194

526
127

378
201

362
273

427
350

422
352

337
305

Totaal

1.099

834

780

776

699

653

579

635

777

774

642

In het overleg van 15 juni 2016 is door alle partijen aangegeven dat het
noodzakelijk en belangrijk is dat alle incidenten gemeld worden. NS en
vakbonden zien het belang in om hier blijvend aandacht voor te houden.
Daarnaast is het doen van aangifte bij de politie en een snelle terugkoppeling van de politie naar het slachtoffer toe noodzakelijk. Slachtoffers van
geweld horen binnen 2 weken na hun aangifte een persoonlijke terugkoppeling over de voortgang van hun zaak te ontvangen5. Dit gaat nog niet
altijd goed. Het aangifteproces, de terugmelding en het brede onderwerp
van dienstverlening blijft een prioritair thema van de politie om het
vertrouwen van burgers, waaronder de medewerkers in publieke dienst,
verder te vergroten. Hierbij is aangegeven dat partijen geïnformeerd
willen worden over eventuele knelpunten in de uitvoering.
Overige mogelijke maatregelen
NS heeft de proef met het dragen van camera’s in kleding («bodycams»)
uitgebreid en verlengd tot de zomer 2016. Op basis van de eerste
resultaten kwam namelijk vanuit het personeel naar voren dat het
draaggemak een belangrijke voorwaarde is. NS test daarom niet alleen
camera’s die live beelden kunnen streamen (met minder draagcomfort tot
gevolg), maar ook camera’s die enkel opnemen. Die laatste variant zorgt
voor meer draagcomfort. Om beide systemen goed te kunnen beoordelen
is de bodycam-proef verlengd tot zomer 2016. Het doel van de proef is om
te kijken of deze maatregel een bijdrage kan leveren aan de veiligheid van
het personeel en het verder vergroten van de pakkans van daders.
Daarnaast is het voorstel van het lid Van Veldhoven voor een «SMS-alert»
besproken in overleg tussen NS en de politie. Hierbij is het idee dat
reizigers een tekstbericht per telefoon sturen aan de conducteur of de
politie over onveilige situaties in de trein. Op korte termijn is toepassing
hiervan niet mogelijk. In omliggende landen is een vergelijkbare
SMS-dienst ondergebracht bij de overheidshulpdiensten, vaak binnen een
politiemeldkamer die 24/7 landelijk operationeel is en altijd opvolging kan
geven aan noodoproepen. Het Ministerie van VenJ neemt het idee van de
SMS-alert daarom mee in de visieontwikkeling op data en «apps» en in de
doorontwikkeling van de multimeldkamer. NS ondersteunt dit initiatief.
NS is ook bereid om bij te dragen aan bijvoorbeeld de ontwikkeling van
een app, het liefst samen met andere OV-vervoerders, omdat een
dergelijke dienst voor het hele OV zou zijn. In het kader van het onderzoeksprogramma «Veilige Maatschappij» heeft TNO in opdracht van het
Ministerie van VenJ een toekomstvisie op nieuwe vormen van (spoedeisend) melden opgesteld6.
Integrale High Impact Crime-aanpak in de OV-keten
We werken samen met decentrale overheden, vervoerders en vakbonden
aan een integrale veiligheidsaanpak voor het openbaar vervoer. Dit in
samenhang met het hiervoor besproken maatregelenpakket tussen Rijk,
NS, ProRail en vakbonden. Deze integrale veiligheidsaanpak is gebaseerd
5
6

Kamerstuk 28 642, nr. 73.
Kamerstuk 29 517, nr. 112.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 28 642, nr. 86

4

op de High Impact Crime (HIC)-aanpak van het Ministerie van Veiligheid
en Justitie. Dit is een succesvolle aanpak gebleken, voor onder andere
overvalcriminaliteit, door het gericht aansluiten van acties en maatregelen
op (potentiële) daders. In het overleg van 15 juni 2016 is door NS en
vakbonden nogmaals onderstreept dat een integrale aanpak van de
problematiek de juiste aanpak is.
Er heeft inmiddels een tweetal bijeenkomsten plaatsgevonden en alle
betrokken partijen in het OV hebben hun commitment voor een
HIC-aanpak voor het OV uitgesproken. Hierbij heeft het Rijk de regie en
coördinatie en zullen partijen vanuit hun eigen rol en verantwoordelijkheid bijdragen. Door middel van informatie-uitwisseling en samenwerking wordt toegewerkt naar een bestuurlijk overleg na de zomer om
invulling te geven aan een HIC-aanpak voor het OV.
Tot slot
Onze conclusie is dat we met alle betrokken partijen eensgezind optrekken
om de sociale veiligheid te verbeteren. Met de getroffen maatregelen zijn
we op de goede weg. Ook nemen we de HIC-aanpak voor het OV,
waarvoor alle partijen hun commitment hebben uitgesproken, verder ter
hand. In dit najaar zullen hierover nadere afspraken worden gemaakt.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,
S.A.M. Dijksma
De Minister van Veiligheid en Justitie,
G.A. van der Steur

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 28 642, nr. 86

5

Bijlage 1

Toegangspoortjes in de bus
Op 25 mei 2016 heeft uw Kamer mij verzocht te reageren op de
mogelijkheid bussen te voorzien van toegangspoortjes of klapdeurtjes ter
voorkoming van zwartrijden naar aanleiding van de inbreng van
Connexxion tijdens het rondetafelgesprek over sociale veiligheid.
Sinds 2011 hebben Connexxion en de RDW enkele malen contact gehad
over het gebruik van toegangspoortjes, ook wel tourniquets, in bussen.
Het waren adviesvragen van Connexxion over bijvoorbeeld de vraag of op
papier uitgewerkte plannen aan de geldende, door een VN-commissie
vastgestelde regels voldoen. Deze internationale regels zijn in oktober
2014 gewijzigd. Na deze wijziging van de regels werd het voor de RDW
mogelijk om, onder voorwaarden, het gebruik van tourniquets toe te
staan. Onder de oude regels was dit niet mogelijk. In juni 2014, vier
maanden voor de nieuwe regels van kracht werden, heeft de RDW contact
opgenomen met Connexxion over de mogelijkheden die deze ophanden
zijnde nieuwe regels boden om, onder voorwaarden, tourniquets in
bussen toe te staan.
Op 20 mei 2016, vlak voor het rondetafelgesprek in uw Kamer, heeft
Connexxion voor het eerst een formele aanvraag voor een keuring van
een bus met ingebouwde tourniquet ingediend bij de RDW. In reactie
hierop heeft een inspecteur van de RDW onlangs een keuring uitgevoerd.
Hierbij constateerde de inspecteur dat het voertuig met tourniquet in lijn
was met de geldende regelgeving. De betreffende bus met tourniquet
krijgt zodoende hiermee toestemming van de RDW om op de openbare
weg te rijden. De RDW heeft Connexxion hiervan op de hoogte gesteld.
Het uitrusten van een bus met een tourniquet is een keuze die door de
vervoerder in overleg met decentrale overheden als regionale
OV-concessieverleners wordt gemaakt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 28 642, nr. 86

6