Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 087

Initiatiefnota van het lid Dik-Faber: «Aanpak
Voedselverspilling»

Nr. 2

INITIATIEFNOTA
Inleiding
De Alliantie Verduurzaming Voedsel1 heeft het jaar 2014 uitgeroepen tot
het jaar tegen de voedselverspilling. Het jaar 2015 komt snel dichterbij,
het jaar waarin de overheid zichzelf tot doel heeft gesteld voedselverspilling met 20% te hebben teruggedrongen ten opzichte van 2009.
Inmiddels zijn er twee tussentijdse rapportages geweest. De rapportage
uit 20132 toont een lichte toename van de verspilling ten opzichte van
2009, de rapportage uit 20143 toont een lichte terugloop waardoor we
weer zitten op het niveau van 2009. Willen we de doelstelling van 20%
minder verspilling nog gaan halen, dan moeten overheid, bedrijfsleven,
boeren en consumenten alle zeilen bijzetten. In april 2013 is een motie van
de ChristenUnie4 aangenomen waarin de regering wordt verzocht zich in
te spannen om de doelstelling van 20% reductie te bereiken. Na alle
onderzoeken en gemaakte afspraken is het nu tijd om echte stappen te
gaan zetten en de doelstelling om te zetten in concrete acties om
voedselverspilling te verminderen.
De doelstelling om de verspilling terug te dringen komt voort uit de
ambitie om als land in 2015 internationaal koploper te zijn op het gebied
van duurzaam voedsel en een voorbeeld voor de internationale gemeenschap. In 2009 heeft toenmalig Minister Verburg van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij een nota «Duurzaam Voedsel»5 aan de Kamer gestuurd.
De voedselproducenten en supermarkten worden als een belangrijke
schakel gezien in dit proces en daarom wordt het Platform Verduurzaming
Voedsel opgericht om afspraken te maken over een duurzamere voedselproductie. Daarnaast wil de Minister het voor consumenten makkelijker
maken om bewuste keuzes te maken op het gebied van voeding. In de
afgelopen jaren is veel aandacht uitgegaan naar een goede definitie voor
1

Partijen Alliantie Duurzame Voedsel: LTO, FNLI, CBL, KHN, & Veneca
Soethoudt, J.M. & Timmermans, T. Monitor Voedselverspilling mid-term rapportage. WUR,
2013.
3
Soethoudt, H. & Bos-Brouwers, H. Monitor voedselverspilling, update 2009–2012. WUR, 2014.
4
Kamerstuk 31 532, nr. 105.
5
Ministerie van Landbouw, Natuur & Voedselkwaliteit, Nota Duurzaam Voedsel, 2009
2

kst-34087-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 087, nr. 2

1

voedselverspilling, het opstellen van een nulmeting en het meten van de
verspilling. Dit blijkt echter een complexe exercitie.
Er wordt over voedselverspilling gesproken wanneer voedsel dat bestemd
is voor mensen niet door mensen wordt geconsumeerd. Wereldwijd
wordt er geschat dat er 30% van het voedsel verloren gaat, dit is 1,3
miljard ton per jaar.6 In Nederland wordt dit geschat op 38% van al het
voedsel.7 Dit komt neer op 3 miljoen ton voedsel met een waarde van 5
miljard euro.8 Er wordt geschat dat bij de productie van voedsel 15% van
het voedsel verloren gaat, 0–8% bij de verwerking en distributie, 5% bij de
retail en out-of-home en tot slot wordt 10% van het voedsel door de
consument verspild.9 De Monitor Voedselverspilling 2009–201210 toont
dat de verspilling in 2012 per capita tussen de 100 en 157 per capita ligt.
Deze verspilling heeft negatieve effecten. Allereerst kost de onnodige
productie, transport en afvalwerking geld. De Nederlandse consumenten
gooien samen per jaar 2,5 miljard aan voedsel weg. Dit kost elk
huishouden gemiddeld 340 euro.11 De Europese consumenten kunnen bij
50% minder verspilling gemiddeld 153 euro per hoofd besparen. Jaarlijks
is dit 94,4 miljard op Europees niveau.
Ten tweede heeft voedselverspilling effecten op het milieu. Eén derde van
de broeikasgassen ontstaat bij de productie van voedsel. Onnodige
productie leidt dus tot onnodige uitstoot van broeikasgassen. Daarnaast
worden er natuurlijke hulpbronnen bespaard bij minder voedselverspilling. In elke kilo weggegooid voedsel, is onnodig 1,3 liter benzine
gestopt.12 Daarnaast gooien consumenten vooral vlees, zuivel en groente
weg; producten waar veel COi verbruik mee samenhangt. Tot slot zijn er
aanwijzingen dat minder verspilling een positief effect heeft op de
voedselzekerheid in Sub-Sahara Afrika.13 Onze natuurlijke hulpbronnen
zijn schaars en de vraag naar voedsel neemt toe. Het verspillen van goed
voedsel past dan ook niet binnen goed rentmeesterschap van de aarde.
Voedsel dat niet via reguliere kanalen (zoals supermarkten, catering en
horeca) de consument bereikt, krijgt veelal een alternatieve bestemming.
De Ladder van Lansink is een instrument om bij afvalverwerking rekening
te houden met de meest milieuvriendelijke verwerkingswijzen. Aan de
hand van de Ladder van Lansink is er specifiek voor voedselresten een
eigen ladder opgesteld: de Ladder van Moerman. Hoe hoger op de ladder,
hoe duurzamer de voedselresten worden benut. In een ideale situatie
(bovenste trede van de ladder) worden voedselverliezen voorkomen.
Daaronder komt toepassing voor humane voeding, vergisten komt op de
zesde plaats en onderaan de ladder staat de minst duurzame optie, het
verbranden van de voedselresten.
In 2012 bleek dat bij vermijdbare voedselverspilling het voedsel hoofdzakelijk werd verbrand, namelijk tussen de 34 en 42,5%. Veevoer kwam op
6

Gustavsson, J., Cederberg, C., Sonesson, U., van Otterdijk, R., en Meybeck, A. Global Food
losses and waste. Extent, causes and prevention, Swedish Institute for Food and Biotechnology, FAO, Rome, Italië, 38 pp. 2011
7
Milieu Centraal, 2007; Meeusen en Hagelaar, 2008; Wageningen UR, 2010 uit LandbouwEconomisch bericht, H. 3, katern Voedselverspilling, p.59–63, 2014.
8
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/voeding/voedselverspilling
9
Milieu Centraal, 2007; Meeusen en Hagelaar, 2008; Wageningen UR, 2010 uit LandbouwEconomisch bericht, H. 3, katern Voedselverspilling, Waarts, Y. p.59–63, 2014.
10
Soethoudt, H. & Bos-Brouwers, H. Monitor voedselverspilling, update 2009–2012. WUR, 2014.
11
Van Westerhoven, Verspillingscijfers van CREM, 2013
12
Milieu Centraal, 2012
13
Rutten, M., Nowicki, P, Bogaardt, M., en Aramyan, L. Reducing food waste by households and
in retail in the EU. A prioritasation using economic, land use and food security impacts. LEI,
2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 087, nr. 2

2

de tweede plek (10–16%). Van de potentieel vermijdbare voedselverliezen
werd het grootste deel gecomposteerd (23,2–24,4%). Het ging hier met
name om producten die niet geoogst werden.14
Uit deze cijfers blijkt dat op dit moment het grootste deel van de voedselresten wordt verbrand en dus niet wordt toegepast voor humane voeding.
Op dit moment kan het financieel aantrekkelijker zijn om voedsel te
verbranden (laatste trede) dan om voedsel te doneren aan de voedselbank
(tweede trede). Hierdoor kiezen bedrijven sneller voor een minder
efficiënter verwerking. Het streven zou moeten zijn om toepassing voor
humane voeding financieel aantrekkelijker te maken dan opties lager op
de ladder.
• Preventie
• Toepassing humane voeding
• Converteerbaar voor humane voeding
• Toepassing in diervoer
• Grondstoffen voor de industrie
• Verwerking tot meststof door vergisting
• Verwerking tot meststof door composteren
• Toepassing voor duurzame energie
• Verbranden als afval
Figuur 1. Ladder van Moerman
Het verminderen van de voedselverspilling is een actueel thema dat ook
breed leeft in de samenleving. Er zijn verschillende initiatieven zoals
«Kromkommer», die «gekke» groenten ophalen en vermarkten. Een ander
voorbeeld is Foodsharing, een website waarop consumenten voedsel
kunnen plaatsen dat over is, wat vervolgens opgehaald kan worden door
mensen in de buurt. Daarnaast kunnen organisaties een FoodBattle
houden gericht op het verminderen van consumentenverspilling. Tot slot
werkt de Alliantie Verduurzaming Voedsel aan verschillende initiatieven
zoals het Eetmaatje, een beker om de hoeveelheid pasta en rijst per
persoon af te meten. Vooral consumenten gooien thuis veel voedsel weg,
omdat ze te veel koken (vandaar het Eetmaatje), maar ook omdat ze te
weinig kennis hebben over de houdbaarheid van producten.
De overheid heeft zelf ook al verschillende initiatieven genomen. Van 2009
tot 2012 is de overheid samen met spelers uit het bedrijfsleven lid
geweest van het Platform Verduurzaming Voedsel. Dit platform hield zich
breed bezig met het bevorderen van de verduurzaming van de voedselketen. Naast voedselverspilling terugdringen waren thema’s het verduurzamen van de vleesketen en het verbeteren van communicatie over
duurzaamheid. Daarna heeft de overheid met de opvolger van dit Platform
(de Alliantie Verduurzaming Voedsel) een agenda15 opgesteld voor
2013–2016. Een van de doelstellingen van de Alliantie is het verminderen
van voedselverspilling en de optimalisatie van reststromen, om zo ook bij
te dragen aan de doestelling van het Ministerie van Economische Zaken
van 20% reductie van voedselverspilling in 2015. Daarnaast heeft de
Alliantie zich ten doel gesteld om kwalitatieve en kwantitatieve gegevens
van verspilling te leveren aan een onafhankelijke organisatie, een
monitoringssysteem te ontwikkelen, consumenten beter voor te lichten,
geen onnodig gebruik te maken van houdsbaarheidsdata en reststromen
te verwerken volgens de ladder van Moerman.

14
15

Soethoudt, H. & Bos-Brouwers, H. Monitor voedselverspilling, update 2009–2012. WUR, 2014
http://www.verduurzamingvoedsel.nl/files/agenda/agenda-verduurzaming-voedsel-2013–
2016.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 087, nr. 2

3

De Alliantie Verduurzaming Voedsel heeft toegezegd de coördinatie op
zich te nemen om de omvang en oorzaken van voedselresten te
monitoren, informatie over kansen en oplossingen te verspreiden, een
digitale helpdesk voor bedrijven op te richten en de samenwerking met de
voedselbanken te verbeteren. Het Ministerie van EZ heeft toegezegd om
wettelijke belemmeringen weg te nemen, mogelijkheden te onderzoeken
om meer voedsel tot diervoedergrondstoffen te kunnen verwerken, een
bijdrage te leveren aan de financiering van de monitoring, consumenteninformatie te faciliteren en in te zetten op een uitbreiding van de annex
X16.
Op dit moment worden verschillende van deze afspraken al in de praktijk
gebracht. In samenwerking met Wageningen Universiteit lopen er
verschillende onderzoeken over de monitoring van voedselverspilling. De
onderzoekers van de Monitor Voedselverspilling geven echter aan dat de
beschikbare data onder druk staat.17 Daarnaast is het Voedingscentrum in
opdracht van het Ministerie van EZ bezig met de consumentencampagne
Hoezo50kilo?!. De Alliantie wil een helpdesk lanceren waar bedrijven
terecht kunnen voor informatie over het terugdringen van voedselverspilling. In december 2013 heeft de Alliantie tot slot een samenwerkingsovereenkomst getekend met Voedselbanken Nederland om intensiever
samen te werken.
Ondanks deze inspanning concluderen de onderzoekers van de Monitor
Voedselverspilling dat de reductiedoelstelling van 20% minder verspilling
in 2015 onder druk staat. Tot nu toe is er geen significante reductie
bereikt.18 Om de doelstelling van 20% minder verspilling te halen, zijn
extra maatregelen dus noodzakelijk. Deze initiatiefnota heeft als doel om
het kabinet aan te sporen nog meer zijn verantwoordelijkheid te nemen
om de gestelde doelstelling te halen. Daartoe worden in deze initiatiefnota
zeven inhoudelijke voorstellen gedaan.
Beleidsmatige onderbouwing
Op dit moment wordt er nog steeds veel voedsel verspild in Nederland.
Verschillende problemen liggen hieraan ten grondslag.
1) Aansprakelijkheid bij donatie voedsel
De beste benutting van overtollig voedsel (na preventie) is volgens de
Ladder van Moerman toepassing voor humane voeding. Een mogelijkheid
om deze optie te benutten is om dit voedsel te doneren aan bijvoorbeeld
een voedselbank. Vanuit ruim 150 voedselbanken worden wekelijks 35.000
pakketten uitgedeeld en worden op deze manier 85.000 mensen van
voedsel voorzien.19 Dit voedsel is grotendeels afkomstig uit donaties. Op
dit moment groeit het aantal mensen dat afhankelijk is van de voedselbank met 5–10% per maand, terwijl het aanbod van voedsel hierbij zal
achterblijven.
Voedselbanken Nederland heeft voedselveiligheid als topprioriteit en
werkt er via diverse projecten en samenwerkingsverbanden aan om de
veiligheid te borgen. De vereniging heeft in samenwerking met de NVWA
een richtlijn opgesteld over welk voedsel mag worden gedoneerd met een
verlopen houdbaarheidsdatum. Daarnaast hebben verschillende bedrijven
16

Een lijst met producten waar geen THT of TGT datum op hoeft.
Soethoudt, H. & Bos-Brouwers, H. Monitor voedselverspilling, update 2009–2012. WUR, 2014
Soethoudt, H. & Bos-Brouwers, H. Monitor voedselverspilling, update 2009–2012. WUR,
2014:33
19
Vereniging van Voedselbanken Nederland.
17
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 087, nr. 2

4

zich verbonden om de voedselbank met hun expertise te helpen. Steeds
meer grote bedrijven, zoals Unilever en Friesland Campina, werken
structureel samen met voedselbanken en hebben dat ook contractueel
vastgelegd. Daarnaast is Voedselbanken Nederland samen met de NVWA
gestart met het certificeren van voedselbanken op voedselveiligheid. 90
van de 150 voedselbanken hebben zich hiervoor aangemeld.20 Ondanks
dat voedselveiligheid een topprioriteit is, blijft het percentage gedoneerd
voedsel van voedselproducenten en supermarkten laag. Producenten,
tussenhandel, horeca en supermarkten gooien jaarlijks ongeveer 2,5
miljard euro aan voedsel weg, slechts een klein deel (minder dan 1%) van
het overtollige voedsel komt terecht bij de voedselbanken.21
Voedselproducenten en supermarkten hebben op dit moment de
verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van het product van door hun
verkochte/verschafte producten tot en met de houdbaarheidsdatum. Dit
kan een van de drempels zijn om voedselproducten waarvan de
THT-datum (bijna) is verlopen aan voedselbanken te doneren. Ook voor
Stichting Supermarkt Keurmerk (SSK) bleek dit een drempel te zijn en
leidde dit tot een terughoudendheid bij het doneren van voedsel.
Uiteindelijk zijn Voedselbanken Nederland en SSK overeengekomen dat
de lokale voedselbanken de aansprakelijkheid overnemen. Het is echter
nog niet duidelijk hoe de aansprakelijkheid met betrekking tot voedselveiligheid exact is geregeld. Dit moet nog verder worden uitgewerkt door
Voedselbanken Nederland.
In de Verenigde Staten en Italië is de «Good Samaritan Law»22 ingevoerd
voor voedseldonaties. Deze wet houdt in dat een persoon of organisatie
niet aangeklaagd kan worden als blijkt dat er iets mis is met ogenschijnlijk
goed voedsel dat gedoneerd is aan een charitatieve organisatie, die dit
gratis uitdeelt aan hulpbehoevenden. Deze organisatie kan zelf ook niet
worden aangeklaagd. Uitzondering hierop is grove nalatigheid of
opzettelijk wangedrag. Bijvoorbeeld wanneer de partij wist dat het
product schadelijk was. De charitatieve organisaties moeten wel protocollen hebben om het gedoneerde voedsel goed te behandelen en weten
hoe onveilig voedsel kan worden herkend. Op deze manier worden
supermarkten en producenten gevrijwaard van mogelijke risico’s op het
gebied van voedselveiligheid wanneer deze voedsel doneren.
Voedselbanken Nederland heeft aangegeven het idee van een Good
Samaritan Law te ondersteunen. In de werkgroep Voedselverspilling op
Europees niveau23 wordt het voorbeeld van Italië een best practice
genoemd die ook in andere lidstaten overgenomen zou kunnen worden.
In een gemeenschappelijke verklaring «Every crumb counts», hebben
verschillende Europese voedselbedrijven aangegeven de opties voor een
Good Samaritan Law te willen onderzoeken. Een dergelijke wettelijke
voorziening kan bijdragen aan het wegnemen van de terughoudendheid
bij producenten en supermarkten. Zo komt veilig voedsel makkelijker
terecht bij de klanten van de voedselbank.

20

Stand van zaken juli 2014.
Milieu Centraal en Voedingscentrum, Feiten en cijfers over verspilling door consumenten in
2013, 2013.
22
Public Law 140–210: Good Samaritan Food Donation Act. http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/
PLAW-104publ210/pdf/PLAW-104publ210.pdf 1996.
23
http://ec.europa.eu/dgs/health_consumer/dgs_consultations/docs/summary_08022013_en.pdf
21

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 087, nr. 2

5

2) Financiële prikkels bij weggeven of hergebruiken voedsel
Het merendeel van het voedsel dat we weggooien verdwijnt in de
afvalverbrandingsoven.24 De kosten voor het verbranden van afval zijn
laag door de overcapaciteit op de afvalverbrandingsmarkt. Het streven is
om toepassing voor humane voeding financieel aantrekkelijker te maken
dan opties lager op de ladder en voedsel zo hoogwaardig mogelijk te
benutten. Mede op verzoek van de ChristenUnie onderzoekt de Staatssecretaris van Infrastructuur & Milieu de mogelijkheden om de overcapaciteit op de afvalverbrandingsmarkt in te perken, waarbij rekening wordt
gehouden met (Europese) milieueffecten en financiële gevolgen voor
gemeenten. Een afvalstoffenbelasting kan bijdragen aan hoogwaardiger
gebruik van voedsel.
Op dit moment is het onduidelijk hoeveel kosten er worden gemaakt bij
de afvalverwerking en is het niet duidelijk hoe het weggeven van voedsel
fiscaal aantrekkelijk kan zijn. Deze informatie is noodzakelijk om voedsel
hoogwaardig te benutten en mogelijkheden te onderzoeken de financiële
prikkels meer in overeenstemming te laten komen met de ladder van
Moerman.
Daarnaast heeft het kabinet aangegeven dat het op dit moment mogelijk
is een voedseldonatie aan een voedselbank als een gift af te trekken van
de inkomstenbelasting. Er bestaat echter veel onduidelijkheid over deze
mogelijkheid en hoe deze maatregel in de praktijk werkt. De Tweede
Kamer heeft een motie van de ChristenUnie aangenomen, waarin de
regering wordt gevraagd hierover duidelijkheid te verschaffen (Kamerstuk
31 532, nr. 217). Voedselbanken Nederland heeft aangegeven dat dit nog
steeds niet goed geregeld is. Duidelijkheid hierover kan de prikkel
vergroten om voedsel te doneren. Een ander punt waarop duidelijkheid
nodig is, betreft de BTW-teruggaaf als voedsel wordt weggegeven.
Wanneer supermarkten voedsel weggooien, kunnen zij de BTW die zij
hebben betaald over dit voedsel, terugvragen. Echter, wanneer voedsel
wordt gedoneerd, is dit mogelijk niet aan de orde. Dit zou een belemmering kunnen vormen om voedsel weg te geven aan bijvoorbeeld
voedselbanken. Het is belangrijk voor de voedselbanken dat er ook op dit
punt snel duidelijkheid komt, ook over eventuele drempelbedragen e.d.
die hierbij van toepassing zijn.
Tot slot zijn er mogelijkheden om reststromen te verwerken in maaltijden.
Op deze manier kunnen verse producten toch voor consumptie worden
gebruikt. Er lopen op dit moment pilots om te onderzoeken of deze optie
financieel aantrekkelijk is en of op deze manier voedsel hoogwaardiger
kan worden benut. Een mooi voorbeeld daarvan is Souprise, een
organisatie die in opdracht van Voedselbanken Nederland soepen maakt
uit reststromen voedsel ten behoeve van cliënten van de voedselbank. De
soep wordt klaargemaakt op locatie van en door medewerkers van
Soupalicious.25 Ik zie graag dat dergelijke initiatieven, die een sociaal doel
dienen én voedselverspilling voorkomen, van de grond komen. Door
hogere verwaarding van reststromen die anders vergist zouden worden,
moet dit financieel mogelijk worden. Dit jaar is er ook een voedselmarkt26
om het aanbod van restpartijen voedsel aan te bieden en zo te voorkomen
dat dit voedsel verspild wordt. Ik bepleit een omslag in het denken over
kwaliteit, zowel bij de supermarkt als de consument. Winterwortelen
worden van buiten de Europese Unie geïmporteerd, omdat Nederlandse
winterwortelen door de warme winter wat plekjes hebben. Voedsel met
24

Soethoudt, H. & Bos-Brouwers, H. Monitor voedselverspilling, update 2009–2012. WUR, 2014
Zie www.soupa.nl en www.soupalicious.nl.
26
www.voedselmarkt.nl
25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 087, nr. 2

6

een vlekje kan niet worden verkocht en wordt doorgedraaid als veevoeder.
Ook hier kunnen financiële prikkels (richting de consument) helpen om dit
voedsel toch op de markt te brengen.
3) Voedselinformatieverschaffing
Vanaf 2014 is het binnen de Europese Unie27 verplicht om een «Ten
minste houdbaar tot» (THT) datum op een product te vermelden óf een
«Te gebruiken tot» (TGT) óf geen enkele datum. De THT-aanduiding is
bedoeld voor producten die niet snel bederven en is een kwaliteitsaanduiding, een minimale ondergrens. Na deze datum is consumptie vaak
nog goed mogelijk, maar kan de smaak of kleur anders zijn. De TGTaanduiding geeft een maximale consumptiedatum voor producten die
snel bederven en waarvan de consumptie na deze datum schadelijk kan
zijn. Een beperkte groep producten is uitgezonderd van de verplichting
om een THT- of TGT-aanduiding aan te brengen, zoals brood en vers fruit.
Deze producten zijn vastgelegd in de zogenaamde «annex X» van dit
besluit. De producent van een product mag zelf bepalen welke datumaanduiding wordt gekozen (THT of TGT) en mag de datum zelf vaststellen. De
producent garandeert tot en met de datum op het product de kwaliteit
(THT) en/of veiligheid (TGT) van het product. De Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA) controleert deze datum op voedselveiligheideisen. Wanneer het product gebrekkig blijkt voor het verstrijken van de
datum, kan de producent aansprakelijk worden gesteld.
Er is echter veel verwarring in de samenleving rondom de betekenis van
TGT-data en THT-data. Onderzoek•toont aan dat vijftien procent van de
verspilling van de consument kan worden gerelateerd aan de onbekendheid met de betekenis van houdbaarheidsdatum.28 Een deel van de
consumenten gooit producten met een verlopen datum direct weg uit
angst om ziek te worden, 75% test de producten nog sensorisch. De
houdbaarheidsdatum wordt door de consument vaak in verband gebracht
met voedselveiligheid en niet met kwaliteit. De Engelse term «best
before» dekt de lading beter dan «ten minste houdbaar tot». Deze termen
zijn op Europees niveau vastgesteld, maar kunnen worden gewijzigd. In
de verordening staat:
Teneinde rekening te houden met de technische vooruitgang, de
wetenschappelijke ontwikkelingen, de gezondheid of de informatiebehoefte van de consument kan de Commissie, behoudens de bepalingen in
verband met de wijziging van de bijlagen II en III, bedoeld in artikel 10, lid
2, en artikel 21, lid 2, de bijlagen bij deze verordening door middel van
gedelegeerde handelingen overeenkomstig artikel 51 bijwerken.
Ondanks de verwarring over de verschillende aanduidingen, zijn deze
aanduidingen tegelijkertijd belangrijke criteria voor de consument om
voedsel al dan niet weg te gooien. Ik pleit er daarom voor te onderzoeken
of het consumentengedrag zal veranderen als de aanduiding «ten minste
houdbaar tot» bijvoorbeeld wordt veranderd in «kwaliteit gegarandeerd
tot».
Tot slot is er op dit moment een groep producten uitgezonderd van een
houdbaarheidsdatum. Deze lijst van producten (annex X) is echter nog vrij
beperkt. Wanneer er meer producten op deze lijst zouden komen, kan dit
27

Europees parlement en de raad. Verordening Nr. 1169/2011.
http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:304:0018:0063:NL:PDF 2011,
2011.
28
Soethoudt, J.M., van der Sluis, A.A., Waarts, Y., en Tromp, S. Houdbaarheidsdatum, verspilde
moeite? WUR, 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 087, nr. 2

7

bijdragen in het verminderen van verspilling. De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de Staatssecretaris van Economische Zaken
hebben aangegeven zich op Europees niveau in te willen zetten voor een
uitbreiding van deze lijst. Daarnaast is een groter probleem dat de
producten van de huidige lijst toch vaak een datum hebben. Het gaat
hierbij om producten zoals brood en niet gesneden verse groenten en fruit
(bijvoorbeeld een bak met appels). Deze producten worden nu uit de
supermarkt gehaald als de THT-datum is verlopen, wat ook leidt tot
onnodige verspilling. Er is een brede consensus onder fabrikanten en
supermarkten dat deze datum onnodig is. Ook in de agenda Verduurzaming Voedsel is als doel gesteld om houdbaarheidsdata niet onnodig te
gebruiken. Alle goede bedoelingen ten spijt, is dit nog wel de praktijk.
4) Doorgeschoten voedselveiligheid
Op dit moment zijn er vele wetten en regels en private hygiënecodes die
toezien op de voedselveiligheid. Voedselveiligheid staat voorop en
hygiënecodes moeten zorgvuldig worden nageleefd. Tegelijkertijd is het
van belang om hier niet in door te schieten en zo onbedoeld voedselverspilling in de hand te werken. Ervaringen van het buitenland en eigen
onderzoek van het Nederlandse bedrijfsleven zouden kunnen helpen om
onnodige verspilling tegen te gaan. Het Ministerie van Economische
Zaken heeft in de agenda Verduurzaming Voedsel aangegeven deze
belemmeringen weg te willen nemen en op Europees niveau samenhang
tussen nationale initiatieven te stimuleren. In de praktijk is de regelgeving
op dit gebied nog niet veranderd en lopen producenten tegen ingewikkelde procedures aan om de houdbaarheid te verlengen.
Een voorbeeld van doorgeschoten voedselveiligheid is het bewaren van
zelfgemaakte producten in de horeca zoals tonijnsalade. Deze producten
mogen twee dagen bewaard worden bij zeven graden en drie dagen bij
vier graden. Deze termijn van twee dagen kan alleen verlengd worden als
er microbiologisch onderzoek op locatie wordt gedaan, wat veel geld
kost.29 In bijvoorbeeld Groot-Brittannië ligt de verantwoordelijkheid in dit
geval bij de ondernemer, in België en Duitsland hangt dit af van het kortst
houdbare toegevoegde product.
Een ander voorbeeld is een broodje kaas. Dit mag nu twee uur ongekoeld
worden bewaard, terwijl dit in Groot-Brittannië vier uur is. Recentelijk
verschenen onderzoek van Bureau Risicobeoordeling van de NVWA toont
aan dat algemene uitbreiding niet mogelijk is.30 In een aantal gevallen is
uitbreiding echter wel mogelijk, de aanvraag hiervoor wordt vaak als
lastig ervaren. Een derde voorbeeld is dat eieren zeven dagen voor het
verlopen van de datum uit het schap moeten worden gehaald. De
gedachte is dat de consument voldoende tijd moet krijgen om de eieren
daadwerkelijk te consumeren.
5) Betrokkenheid overheid bij Alliantie Verduurzaming Voedsel
De overheid heeft in 2009 de doelstelling geformuleerd om de voedselverspilling binnen een periode van zes jaar met 20% terug te dringen. De
afgelopen jaren is er veel tijd gestoken in het monitoren van de
verspilling. Dit brengt echter het risico met zich mee dat er veel wordt
gediscussieerd over de doelstelling en dat het niet tot concrete maatre29

Waarts, Y., Eppink, M., Oosterkamp, E., Hiller, S., van der Sluis, A., en Timmermans, T.
Verminderen voedselverspilling, ervaren belemmeringen rondom wet- en regelgeving. WUR,
2011.
30
Reacties op toezeggingen uit Algemeen Overleg Voedsel van 18 december 2013, Kamerstuk
26 991, nr.420.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 087, nr. 2

8

gelen komt. De overheid kan een actieve rol spelen in dit proces door druk
uit te blijven oefenen en te komen tot bindende afspraken.
Het Planbureau voor Leefomgeving31 beargumenteert echter dat de
overheid een systeemverantwoordelijkheid heeft en dat de overheid dus
de taak heeft om marktspelers en consumenten te stimuleren en te
ondersteunen om te verduurzamen. Het Planbureau geeft hierbij
verschillende suggesties over de rol van de overheid. Allereerst kan de
overheid ambitieuze doelen stellen en hierover afspraken maken met de
ketenpartijen. Daarnaast kan de overheid als onafhankelijke partij
transparantie waarborgen, het uitwisselen van informatie bevorderen en
onderzoeken of bindende afspraken mogelijk zijn. Zonder onafhankelijke
speler kunnen supermarkten elkaar gegijzeld houden in een prisoners
dilemma; niemand durft zich aan de afspraken te houden omdat er altijd
een risico is dat een andere speler dit niet doet en zo een voordeel
behaalt.
In het rapport «Evaluatie van het platform Verduurzaming Voedsel»32
wordt ook aanbevolen dat het Ministerie van Economische Zaken
betrokken blijft bij het platform / de alliantie. De onderzoekers bevelen het
ministerie aan partijen bij elkaar te brengen en te houden, te fungeren als
aanjager en een brug te slaan tussen de verschillende partijen. Ook vanuit
de verschillende ketenpartijen wordt een sterke betrokkenheid van de
overheid gewaardeerd. Op dit moment mist er een gevoel van urgentie en
is het moeilijk om partijen die weinig inzet tonen aan te spreken. Ik vind
dit zorgelijk. Daarom is het van belang dat de Staatssecretaris betrokkenheid blijft tonen bij de Alliantie en de Alliantie waar mogelijk ondersteunt en stimuleert in haar doelen.
6) Verspilling door de consument
De consument is op dit moment de grootste verspiller in de keten.
Nederlandse consumenten gooien ieder jaar 800 miljoen kilo voedsel weg
(50 kilo per persoon). Dat zijn 100.000 vuilniswagens vol. Dat kost ons
ruim 150 euro per persoon. Samen gooien we hiermee voor 2,5 miljard
euro aan voedsel weg33. Daarnaast heeft deze verspilling impact op het
milieu. Het is daarom van belang om de consument voor te lichten over
de mogelijkheden om voedselverspilling tegen te gaan. Deze voorlichting
kan zich richten op heldere communicatie over houdbaarheidsdata, maar
ook hulp bij het boodschappen doen of tips om te koken met restjes. In
Groot-Brittannië heeft de campagne «Love Food, Hate Waste» veel succes
gehad.
Op dit moment loopt in Nederland de campagne «Hoezo50kilo», om
aandacht te vragen voor voedselverspilling. Aangezien de consument op
dit moment de grootste verspiller is, is het van belang om prioriteit te
geven aan deze campagne. Simpele oplossingen kunnen al een groot
verschil maken. Een voorbeeld is het boodschappenlijstje. Door van te
voren de benodigde producten op te schrijven, wordt de verspilling met
40% verminderd34. Andere oplossingen zijn het goed instellen en inrichten
van de koelkast en de juiste porties koken. Een specifieke campagne van
het Voedingscentrum, waar mogelijk in samenwerking met het bedrijfsleven, gericht op het verminderen van verspilling kan mogelijk een groot
31

Westhoek, H., Rood, T., van Eerdt, M., van Gelder, M. van Grinsven, H., Reudink, M. en van
Zeijts, H. De macht van het menu, opgaven en kansen voor duurzaam en gezond voedsel.
Planbureau voor de leefomgeving. 2013.
32
Bureau Bartels, Evaluatie van het platform Verduurzaming Voedsel, 2013.
33
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/voeding/voedselverspilling
34
Milieucentraal.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 087, nr. 2

9

verschil maken in het verminderen van wat consumenten weggooien. De
overheid zou hier meer geld voor beschikbaar kunnen stellen. Tot slot
vinden er nu FoodBattles plaats waar organisaties met elkaar kunnen
strijden om zo min mogelijk voedsel te verspillen. Gedurende drie weken
houden de deelnemers bij hoeveel eten ze weggooien en krijgen ze tips
om dit te verminderen. De eerste FoodBattle bleek een groot succes, de
deelnemers verspilden na drie weken 30% minder voedsel. De
ChristenUnie zal als organisatie ook deelnemen aan de FoodBattle.
Love Food, Hate Waste
De door de overheid betaalde organisatie «Waste & Resource Action
Programme» (WRAP) is in 2007 gestart met de campagne «Love food,
hate waste». In 2009 gaven ze aan dat 2 miljoen huishoudens geholpen
waren met het reduceren van hun voedselverspilling en dat er dus
137.000 ton aan afval was bespaard. Uit de casus West-Londen blijkt dat
door deze campagne de vermijdbare voedselverspilling in zes maanden
tijd met 14% was teruggedrongen. De campagne bestond uit radioadvertenties, kookclubs, sociale media, online advertenties en websites. In
totaal is er in West-Londen 168 475 pond gestoken in de campagne en dit
leverde 15 500 000 pond op aan besparing van afvalverwerking en
besparingen van consumenten per jaar. Elke pond geïnvesteerd in de wijk
West Londen Boroughs leverde 8 pond op. De kosten van afvalverwerking
in Engeland zijn erg hoog. 35
7) Meldpunt voedselverspilling
In het hele land zijn er veel initiatieven om voedselverspilling tegen te
gaan. Dit varieert van particuliere initiatieven tot initiatieven vanuit de
keten, de voedselbanken of het onderzoek. Daarnaast hebben ook
consumenten ideeën om verspilling tegen te gaan en komen zij
voorbeelden van voedselverspilling tegen in het dagelijks leven. Een
meldpunt Voedselverspilling kan een platform zijn waar deze ideeën
worden verzameld en consumenten een melding kunnen maken wanneer
zij voedselverspilling waarnemen. Het bedrijfsleven kan meekijken en
direct reageren en met de ideeën en voorbeelden van verspilling aan de
slag gaan. De Staatssecretaris van Economische Zaken heeft aangegeven
positief te staan tegenover een dergelijk meldpunt, mits dit door het
bedrijfsleven wordt opgepakt.
Plan van aanpak (beslispunten)
1) Aansprakelijkheid donatie voedsel
De initiatiefnemer stelt een nieuwe wet voor, de zogenaamde «Good
Samaritan Law». Door deze wet neemt de overheid onder bepaalde
voorwaarden de aansprakelijkheid voor gedoneerd voedsel over van
supermarkten. Op deze manier worden voor voedselfabrikanten en
supermarkten drempels weggenomen om voedsel aan bijvoorbeeld
voedselbanken te doneren.
2) Financiële prikkels bij weggeven of hergebruiken voedsel
De initiatiefnemer stelt voor via fiscale maatregelen het weggeven of
hergebruiken van voedsel financieel aantrekkelijker te maken dan het
verbranden of vergisten van voedsel. Hiervoor is het nodig dat er meer
35

(Impact of love food, hate waste, WRAP,
http://www.wrap.org.uk/sites/files/wrap/
West%20London%20LFHW%20Impact%20case%20study_0.pdf)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 087, nr. 2

10

inzicht komt in de kosten van afvalverwerking, dat er duidelijkheid komt
over de aftrekbaarheid van voedseldonaties door bedrijven en particulieren en over de BTW-teruggaaf bij voedseldonaties. Daarnaast kan het
verwerken van overtollig voedsel in maaltijden fiscaal gestimuleerd
worden.
3) Voedselinformatieverschaffing
De initiatiefnemer stelt voor meer uniforme richtlijnen vanuit de Nederlandse overheid te geven over het toepassen van de Europese wetgeving
en richtlijnen voor bewaaradviezen. Dit kan in een convenant met de
industrie. Een voorbeeld is uniformiteit in de aanduiding «na openen
beperkt houdbaar». Daarnaast stelt de initiatiefnemer voor te onderzoeken
of een wijziging van de term «ten minste houdbaar tot» in «kwaliteit
gegarandeerd tot» tot minder verspilling bij consumenten zal leiden. Tot
slot stelt de initiatiefnemer voor toe te zien op het juiste gebruik van
houdbaarheidsdata. Door een datum te verbieden op producten waar
volgens de Europese wetgeving geen datum op hoeft, kan verspilling
worden voorkomen. Op deze manier kan heldere voedselinformatie
bijdragen aan het reduceren van verspilling. Op dit moment wordt de
nieuwe verordening geïmplementeerd en veranderen fabrikanten de
etiketten. Dit is een mooie kans om de houdbaarheidsinformatie duidelijker te maken.
4) Doorgeschoten voedselveiligheid
De initiatiefnemer stelt voor om onnodige voedselveiligheidseisen die
verspilling in de hand werken aan te pakken. Voedselveiligheid staat
absoluut voorop, maar we moeten voorkomen dat voedselveiligheidseisen leiden tot onnodige voedselverspilling. Initiatiefnemer pleit
daarom voor het waar mogelijk verlengen van de twee-uursnorm in de
catering, het verlenen van ontheffingen voor het verlengen van de
houdbaarheid op vleeswaren bij soortgelijke winkels en het stoppen met
vroegtijdig verwijderen van eieren uit het schap.
5) Betrokkenheid overheid bij Alliantie Verduurzaming Voedsel
De initiatiefnemer stelt voor dat het kabinet via de staatsecretaris van
Economische Zaken haar betrokkenheid bij de Alliantie Verduurzaming
Voedsel intensiveert, mede door de uitvoering van de motie Dik-Faber c.s.
(Kamerstuk 33 400-XII, nr.92). Iinitiatiefnemer roept het kabinet op:
– met de ketenpartijen duidelijke doelstellingen te formuleren voor de
verduurzaming van de voedselproductie en -consumptie en via de
Staatssecretaris een actieve bijdrage te leveren aan de samenwerking
van ketenpartijen;
– te borgen dat de komende jaren ook via de topsectoren Agri&Food en
Tuinbouw&Uitgangsmaterialen een bijdrage wordt geleverd aan de
verduurzaming van de voedselketen.
6) Verspilling door de consument
De initiatiefnemer stelt voor om meer prioriteit te geven aan een
consumentencampagne rondom het tegengaan van voedselverspilling,
uitgevoerd door het Voedingscentrum. Deze campagne moet zich richten
op concrete handelingen waarmee consumenten verspilling kunnen
verminderen zoals het maken van een boodschappenlijst of het gebruiken
van een maatbeker. De initiatiefnemer stelt ook voor om samen te werken
met de verpakkingsindustrie om de houdbaarheid van producten te
verlengen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 087, nr. 2

11

7) Meldpunt voedselverspilling
De initiatiefnemer stelt voor om een meldpunt voedselverspilling op te
richten waar consumenten hun ideeën kunnen opgeven, maar ook
voorbeelden van voedselverspilling aan de kaak kunnen stellen. Dit
meldpunt zou kunnen aansluiten bij het No Waste Network of de
campagne Hoezo50Kilo.
Financiële consequenties
De initiatiefnemer voorziet dat de financiële consequenties van de
beslispunten en de bijbehorende nota beperkt zullen zijn. Het onder
voorwaarden overnemen door de overheid van de wettelijke aansprakelijkheid voor gedoneerd voedsel zal in de praktijk waarschijnlijk geen
financiële consequenties hebben. Ervaringen uit andere landen waar de
overheid de aansprakelijkheid heeft overgenomen leren dat er geen
sprake is geweest van rechtszaken of aanklachten. Het voorstel om via
financiële prikkels het doneren van voedsel aantrekkelijker te maken, kan
budgetneutraal worden ingevoerd, onder andere door verbranding en
vergisting relatief duurder te maken dan voedseldonatie. Bovendien gaat
het bij dit beslispunt met name over een goede communicatie over de
reeds bestaande mogelijkheden om fiscaal aantrekkelijk voedsel te
doneren.
Dik-Faber

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 087, nr. 2

12