Inspraak Nieuwe Stijl beproefd
Onderzoek naar de toepassing en resultaten
van Inspraak Nieuwe Stijl

MARKTVELD 26 • 5261 EB VUGHT • POSTBUS 115 • 5260 AC VUGHT
T (073) 658 7080
INFO@PARTNERSENPROPPER.NL • WWW.PARTNERSENPROPPER.NL

Colofon
Inspraak Nieuwe Stijl beproefd
Onderzoek naar de toepassing en resultaten van Inspraak Nieuwe Stijl
In opdracht van:
De Raad van Toezicht van het Inspraakpunt
Ministerie van Verkeer en Waterstaat
Door:
Partners+Pröpper,
dr. I. Pröpper
dr. J. Cornips
drs. J. de Jong
drs. E. Weststeijn
Vught, 30 juli 2008

Inhoudsopgave
Kern ......................................................................................................1
1

Doel- en vraagstelling .................................................................... 2

2

Onderzoeksopzet .......................................................................... 5

2.1
2.2

Monitoring en evaluatie voorbeeldprojecten ................................................ 6
Kwantitatieve analyse ................................................................................. 8

3

Inspraak Nieuwe Stijl: typering en verwachte resultaten ................. 10

3.1
3.2
3.3
3.4

Typering Inspraak Nieuwe Stijl ................................................................... 11
De typering vertaald in onderzoekbare kenmerken..................................... 12
Verwachte resultaten ................................................................................ 14
De ontwikkeling van Inspraak Nieuwe Stijl ................................................. 14

4

Inspraak Nieuwe Stijl: toepassing in de praktijk ............................. 17

4.1
4.2

Toepassing in de voorbeeldprojecten ........................................................ 18
Toepassing in de kwantitatieve analyse...................................................... 34

5

Inspraak Nieuwe Stijl: de resultaten ............................................. 38

5.1
5.2

Resultaten in de voorbeeldprojecten ......................................................... 38
Resultaten in de kwantitatieve analyse ...................................................... 54

6

Slaag- en faalfactoren .................................................................. 63

6.1
6.2
6.3
6.4

Inspraak Nieuwe Stijl als slaagfactor.......................................................... 63
Basiscondities als slaagfactoren ................................................................ 68
Voorwaarden voor de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl ........................ 70
Slaag- en faalfactoren en de gedragscode voor professionaliteit ................. 72

Bijlagen................................................................................................. 73
Bijlage 1: Definitief analysekader Inspraak Nieuwe Stijl .......................................... 73
Bijlage 2: Opzet kwantitatieve analyse .................................................................. 89
Bijlage 3: Begeleiding van het onderzoek .............................................................. 93
Bijlage 4: Literatuurlijst ........................................................................................ 94
Bijlage 5: Begrippenlijst ....................................................................................... 96

Kern
Het kabinet wil de inspraakpraktijk verbeteren door middel van ‘Inspraak Nieuwe Stijl’,
als aangetoond kan worden dat burgers, beleidsmakers en bewindspersonen met deze
aanpak zijn gediend. Inspraak Nieuwe Stijl krijgt gestalte in twee opvolgende stappen
die convergeren naar het te nemen besluit (aansluiting consultatie en finale belangentoets),
en in de waarborging van kwaliteit door professionalisering.
De resultaten van Inspraak Nieuwe Stijl zijn in de praktijk onderzocht. Hiervoor heeft
monitoring en evaluatie plaatsgevonden van zeven voorbeeldprojecten. Daarnaast is
een kwantitatieve analyse uitgevoerd naar 174 inspraakprocessen die in het verleden zijn
afgerond. Het onderzoek heeft het karakter van een ‘lerende evaluatie’. Dit betekent dat
nieuwe inzichten tijdens het onderzoek zoveel mogelijk zijn toegepast in de praktijk van
de zeven voorbeeldprojecten. De adviseurs van het Inspraakpunt hebben de
projectorganisaties hierin ondersteund. Daarnaast hebben het Inspraakpunt en de
onderzoekers geïnvesteerd in het uitdiepen en ontwikkelen van de denkrichting
Inspraak Nieuwe Stijl.
Het onderzoek leidt tot de volgende centrale conclusies.
1
Naarmate een inspraakproces meer voldoet aan Inspraak Nieuwe Stijl leidt dit tot
betere resultaten, zoals betere inbreng, draagvlak en een grotere tevredenheid van
deelnemers, beleidsmakers en bestuurders.
2 Verschillende kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl versterken elkaar. Inspraak
Nieuwe Stijl vraagt daarom een integrale toepassing van de afzonderlijke
kenmerken in de bestuurlijke besluitvorming.
3 Inspraak Nieuwe Stijl heeft geen invloed op de doorlooptijd van planprocessen. Het
leidt niet tot vertraging van besluitvorming.
Een inzicht dat in de loop van het onderzoek is ontstaan is dat professionalisering van
publieksparticipatie zich langs drie ‘ambities’ kan ontwikkelen, namelijk
publieksparticipatie:
1
als afzonderlijk proces;
2 als onderdeel van het bestuurlijke proces;
3 als onderdeel van het politiek-bestuurlijke proces.
Het onderzoek wijst uit dat positieve resultaten vooral worden behaald wanneer
publieksparticipatie zich ontwikkelt langs het tweede en derde ambitieniveau.
Professionele publieksparticipatie leidt vooral tot positieve resultaten indien de
consultatie een integraal onderdeel is van het beleidsproces. Professionele
publieksparticipatie draagt zo bij aan een rijkere beeldvorming, een meer zorgvuldige
oordeelsvorming, en een betere besluitvorming.

1

1

Doel- en vraagstelling

Het kabinet wil de huidige praktijk van inspraak verbeteren door ‘Inspraak Nieuwe Stijl’,
mits breed wordt aangetoond dat burgers, beleidsmakers en bewindspersonen zijn
gediend met deze aanpak van inspraak. Het Inspraakpunt – kennis- en
expertisecentrum op het gebied van inspraak – heeft de opdracht gekregen de
resultaten van Inspraak Nieuwe Stijl in kaart te brengen. Het doel van dit onderzoek is
zicht te krijgen op de resultaten van de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl – zowel
objectief als in de beleving van projectorganisaties, bestuurders en deelnemers. De
verwachting is dat naarmate een inspraakproces meer voldoet aan Inspraak Nieuwe
Stijl, dit leidt tot effectievere en meer bevredigende inspraak, zowel wat betreft het
verloop van het inspraakproces als de inhoudelijke resultaten.

Doelstelling en centrale vraagstelling
Het onderzoek naar Inspraak Nieuwe Stijl (INS) dient inzicht te geven in de resultaten van
de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl. De centrale vraagstelling luidt dan ook:
wat zijn de feitelijke resultaten van toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl en welke
resultaten ervaren burgers, beleidsmakers en bestuurders?

Deelvragen
De centrale vraagstelling valt uiteen in vijf deelvragen.
1
Welke kenmerken zijn typerend voor Inspraak Nieuwe Stijl? Hoe kunnen deze in
onderzoekbare termen worden geconcretiseerd?
2 Wat is het beoogde resultaat van Inspraak Nieuwe Stijl?
3 In welke mate en op welke wijze wordt Inspraak Nieuwe Stijl in de praktijk
toegepast?
4 Wat zijn de resultaten van de toepassing van (kenmerken van) Inspraak Nieuwe
Stijl?
a Wat kan feitelijk worden waargenomen?
b Welke resultaten ervaren burgers, beleidsmakers en bestuurders?
c Welke resultaten mogen redelijkerwijs verwacht worden?
5 Welke factoren bieden een verklaring voor de waargenomen of uitgebleven
resultaten (slaag- en faalfactoren)?

Hypothese
De Werkgroep Inspraak ziet de invoering van Inspraak Nieuwe Stijl als een kans om de
dialoog tussen overheid en burgers over beleidsvoornemens duidelijker, meer op maat
en doelgerichter vorm te geven. Verondersteld wordt dat dit leidt tot een effectiever en
meer bevredigend proces van inspraak voor betrokken actoren. De verwachtingen van
burgers worden vaker waargemaakt. Burgers krijgen meer begrip voor de voorgenomen
besluiten. Beleidsmakers kunnen inspraakreacties beter gebruiken en ervaren minder
weerstand in de fase van de finale belangentoets. Voor bestuurders worden de processen
transparanter. Daarnaast worden zij geconfronteerd met minder beroepsprocedures.
Bovendien neemt, zo verwacht de Werkgroep Inspraak, het vertrouwen van burgers in

2

(besluitvorming door) de overheid toe. De verwachtingen van de Werkgroep Inspraak
komen tot uitdrukking in de onderzoekshypothese:
naarmate een proces van inspraak meer voldoet aan de kenmerken van Inspraak
Nieuwe Stijl leidt dit tot een beter resultaat – in termen van inhoudelijke en
procesmatige resultaten zoals beoogd door Inspraak Nieuwe Stijl.
Het onderzoeksmodel (figuur 1.1) visualiseert deze hypothese.

Proceskenmerken

Resultaten

1

1

2

aansluiting van consultatie
en (finale) belangentoets
professionele aanpak

2

inhoudelijke en
procesmatige resultaten
objectieve en subjectieve
resultaten

Inspraak Nieuwe Stijl
Kenmerken beleidssituatie
maatwerk

Basiscondities
1 impact
2 beleidsruimte
3 bestuurlijk
commitment

Overige condities
vertrouwen in overheid,
politieke gevoeligheid,
maatschappelijk onrust
etc.

Figuur 1.1: onderzoeksmodel verwachte relatie tussen Inspraak Nieuwe Stijl en resultaten

Toelichting op het onderzoeksmodel
Kern van Inspraak Nieuwe Stijl is dat de wijze van inspraak aansluit bij de kenmerken van
de beleidssituatie. Met andere woorden: typerend voor Inspraak Nieuwe Stijl is
maatwerk. Er zijn ten minste drie basiscondities waarop de aanpak van het
(inspraak)proces moet aansluiten, namelijk de impact van de problematiek (de mate
waarin het proces ingrijpende (fysieke) consequenties heeft), de beleidsruimte (de
beleidsonderwerpen waar deelnemers (niet) over kunnen meepraten of invloed op uit
kunnen oefenen) en het bestuurlijk commitment voor het inspraakproces (de steun en
betrokkenheid van verantwoordelijke bestuurders). Naast deze drie basiscondities richt
het onderzoek zich ook op eventuele alternatieve condities die van invloed zijn op de
werking van de gekozen aanpak en op de resultaten ervan. Zo kan het vertrouwen van
burgers in de overheid ook van invloed zijn op de werking van de gekozen aanpak.
De kenmerken van het (inspraak)proces leiden direct, of via de band van de kenmerken
van de beleidssituatie, tot positieve of negatieve resultaten. Ook de kenmerken zélf
kunnen al leiden tot bepaalde resultaten, los van de kenmerken van het proces.
Aansluitend bij het advies van de Werkgroep Inspraak wordt een onderscheid gemaakt
tussen te verwachten effecten die betrekking hebben op de inhoud van het beleid en
effecten die betrekking hebben op het verloop van het beleidsproces. Daarnaast is er een
onderscheid aangebracht tussen resultaten die langs objectieve maatstaven zijn vast te

3

stellen en resultaten die met name optreden in de beleving van de betrokkenen: de
subjectieve resultaten bij deelnemers, beleidsmakers en bestuurders.

Lerende evaluatie
Kenmerkend voor het onderzoek naar Inspraak Nieuwe Stijl is dat het onderzoek in het
teken staat van evalueren en leren. Het Inspraakpunt en de onderzoekers investeren
gezamenlijk in de operationalisering van het onderzoeksmodel (figuur 1.1) en de
uitgangspunten van de Werkgroep Inspraak. Nieuwe inzichten op basis van de
1
onderzoeksactiviteiten zijn gedurende het onderzoek verwerkt in het analysekader.

1

Vergelijk bijvoorbeeld het analytisch kader bij aanvang (zie de separate Voorstudies, die
de basis vormen voor dit hoofdrapport: deel II, bijlage 1) met het definitieve analytisch
kader (zie bijlage 1 van dit hoofdrapport).

4

2

Onderzoeksopzet

Dit hoofdstuk bespreekt de opzet van het onderzoek. Het onderzoek is langs twee lijnen
vorm gegeven.

1

Monitoring en evaluatie van zeven voorbeeldprojecten

Het kabinet heeft zeven voorbeeldprojecten aangewezen waarin het gedachtegoed van
de Werkgroep Inspraak zoveel mogelijk wordt toegepast. In de periode maart 2007 –
mei 2008 zijn deze projecten gemonitord en geëvalueerd. Door middel van
documentstudie, interviews, observatie en enquêtes data verzameld over de toepassing
(hoofdstuk 4) en resultaten (hoofdstuk 5) van Inspraak Nieuwe Stijl.

2

Kwantitatieve analyse van inspraakprocessen die in het verleden zijn afgerond

Inspraak Nieuwe Stijl is geen radicale koerswijziging, maar sluit aan bij actuele
ontwikkelingen in de huidige inspraakpraktijk. In de kwantitatieve analyse zijn 180
inspraakprojecten uit het verleden geanalyseerd. Hierbij zijn drie onderzoeksstrategieën
toegepast:
– een secundaire analyse van evaluaties van 36 inspraakprocessen;
– een webenquête onder projectleiders van 138 inspraakprocessen;
– een paarsgewijze vergelijking van zes inspraakpr0cessen.

Onderzoek langs twee lijnen
Het kabinet legt in de opdracht aan het Inspraakpunt de focus op het monitoren en
evalueren van voorbeeldprojecten waarin het gedachtegoed van de Werkgroep Inspraak
in praktijk wordt gebracht. Daarnaast is een tweede onderzoekslijn ingezet: een
kwantitatieve analyse, waarin een groot aantal projecten die meer of minder kenmerken
van Inspraak Nieuwe Stijl bevatten met elkaar worden vergeleken. Deze kwantitatieve
analyse maakt het mogelijk om niet alleen het inzicht in de resultaten van Inspraak
Nieuwe Stijl te vergroten, maar om bovendien de eventuele meerwaarde van projecten
die meer kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl bevatten aan te tonen, ten opzichte van
projecten die minder kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl bevatten. In zijn vergadering
van 22 mei 2007 heeft de Raad van Toezicht van het Inspraakpunt aangegeven dat deze
2
tweede onderzoekslijn van groot belang is voor een robuust vergelijkend onderzoek.
Om de robuustheid van het onderzoek te vergroten, hebben in mei 2007 en april 2008
expertmeetings plaatsgevonden waarin deskundigen op het gebied van inspraak en
participatie hun oordeel konden geven over de onderzoeksopzet en de
onderzoeksresultaten. Ook deze deskundigen gaven aan bijzonder veel waarde te
hechten aan het kwantitatieve, vergelijkende deel van het onderzoek.3 In het vervolg van
dit hoofdstuk wordt de onderzoeksopzet behandeld voor beide onderzoekslijnen.

2

3

Zie verslag van de bijeenkomst van de Raad van Toezicht van het Inspraakpunt, 22 mei
2007.
Voor een overzicht van de deelnemers aan de expertbijeenkomsten in mei 2007 en april
2008, zie bijlage 2 in de Voorstudies.

5

2.1

Monitoring en evaluatie voorbeeldprojecten

Onderzoeksvragen
De centrale vraag kan voor de eerste onderzoekslijn – de monitoring en evaluatie van de
voorbeeldprojecten – worden uitgewerkt in een aantal deelvragen:
1
In welke mate en op welke wijze geven de voorbeeldprojecten invulling aan Inspraak
Nieuwe Stijl?
2 Wat zijn de resultaten van toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl in de
voorbeeldprojecten?
a Wat kan feitelijk worden waargenomen?
b Welke resultaten ervaren burgers, beleidsmakers en bestuurders?
c Welke resultaten mogen redelijkerwijs verwacht worden, gegeven het feit dat
de monitoring en evaluatie zich richten op fragmenten van de
voorbeeldprojecten?
3 Welke factoren bieden een verklaring voor de waargenomen of uitgebleven
resultaten (slaag- en faalfactoren)?

Monitoring en evaluatie van een fragment van het proces
Zeven voorbeeldprojecten zijn van het voorjaar 2007 tot voorjaar 2008 gemonitord en
4
geëvalueerd. Voor het merendeel van deze projecten geldt dat de totale doorlooptijd
doorgaans vijf tot tien jaren bestrijkt. Daarom wordt van ieder voorbeeldproject een
fragment geanalyseerd. De evaluatie van ieder project richt zich dus op de kenmerken
van Inspraak Nieuwe Stijl en de resultaten van de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl
die gezien het fragment van het project mogelijk zijn.5

Onderzoeksaanpak
De zeven voorbeeldprojecten zijn gemonitord en geëvalueerd via een breed palet aan
dataverzamelingsmethoden:
– voeren van gesprekken met leden van de projectorganisaties en de projectleiders
(op meerdere momenten in het proces);
– voeren van gesprekken met betrokken gemeentelijke en provinciale bestuurders en
verantwoordelijke bestuurders op Rijksniveau;
– voeren van gesprekken met ambtelijke sleutelpersonen;
– analyseren van projectdocumenten en ander relevant (schriftelijk) materiaal ten
behoeve van het scoren van de mate waarin kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl
aanwezig zijn (op meerdere momenten in het proces);
– analyseren van schriftelijke inspraakreacties bij momenten van (formele) inspraak
(bijvoorbeeld inspraak op een startnotitie);

4

5

Voor vijf van de zeven voorbeeldprojecten liep de monitoring en evaluatie tussen maart
2007 en mei 2008: Aanwijzen Zwemlocaties, Programma Ontmoetingen, Locatie
Valkenburg, N18 Varsseveld – Enschede en Ontpoldering Noordwaard. Twee
voorbeeldprojecten (Pakketstudies Bereikbaarheid Midden-Nederland 2020 en ViA15) zijn
later gestart. Deze twee voorbeeldprojecten zijn gemonitord en geëvalueerd tussen juni
2007 en mei 2008.
Dit is vertaald in deelvraag 2c.

6

–
–

observeren en analyseren van consultatie- en informatiebijeenkomsten,
bijeenkomsten van focusgroepen, burgerpanels etc.;
uitvoeren van (telefonische) enquêtes onder insprekers en betrokken burgers en/ of
secundair analyseren van enquêtes door andere partijen (belevingsonderzoek e.d.).

De monitoring en evaluatie hebben een lerend karakter. Het Inspraakpunt en de
onderzoekers hebben gezamenlijk geïnvesteerd in de operationalisering van de
denkrichting Inspraak Nieuwe Stijl, zoals is verwoord door de Werkgroep Inspraak.
Nieuwe inzichten op basis van de monitoring en evaluatie van de voorbeeldprojecten zijn
gedurende het onderzoek verwerkt in het analysekader. Het lerende karakter van de
monitoring en evaluatie kwam daarnaast ook tot uiting in de gesprekken met de
projectorganisaties. Deze waren niet alleen gericht op het verzamelen van
onderzoeksgegevens, maar ook op het adviseren van de projectorganisaties over de
toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl. De monitoring en evaluatie hebben op deze wijze
niet alleen de feitelijke onderzoeksresultaten opgeleverd, maar hebben ook een
leereffect teweeggebracht bij de projectorganisaties, het Inspraakpunt en bij de
onderzoekers.

Typering voorbeeldprojecten
Tabel 2.1 bevat een korte omschrijving van elk van de zeven voorbeeldprojecten.
Aanwijzen Zwemlocaties

Locatie Valkenburg

N18 Varsseveld –
Enschede
Ontpoldering
Noordwaard

Pakketstudies
Bereikbaarheid MiddenNederland 2020
Programma
Ontmoetingen

Consultatie in focusgroepen over de wijze waarop het brede publiek betrokken
zou kunnen worden bij het aanwijzen van veilige, niet vervuilde zwemlocaties,
conform de nieuwe Europese zwemwaterrichtlijn uit 2006.
Consultatie onder burgers en maatschappelijke partners over de
herontwikkeling van de voormalige marinevliegbasis Valkenburg tot
woonlocatie.
Consultatie gericht op het uitwerken van verschillende alternatieven voor het
oplossen van de verkeers- en leefbaarheidsvraagstukken rond de huidige
stroomweg N18 (een ‘klassieke’ Tracéwetprocedure).
Consultatie onder bewoners, agrariërs en andere belanghebbenden over
(compenserende maatregelen rond) de ontpoldering van het landbouwgebied
de Noordwaard, een koploperproject dat deel uitmaakt van de planologische
kernbeslissing ‘Ruimte voor de Rivier’.
Consultatie met burgers over maatregelen ter bevordering van de
bereikbaarheid en leefbaarheid van de regio Midden-Nederland.

Consultatie over actuele vraagstukken rond de waarde van landbouw, natuur en
voedselkwaliteit voor de samenleving door acht themagerichte ontmoetingen
met maatschappelijke partners.
ViA15: bereikbaarheid
Consultatie onder bewoners en andere belanghebbenden over het verbeteren
regio Arnhem
van de bereikbaarheid in de regio en het creëren van een robuust
weggennetwerk in de regio Arnhem – Nijmegen, waarbij het doortrekken van de
A15 lange tijd als bestuurlijk voorkeursalternatief is gedefinieerd.
Tabel 2.1: zeven voorbeeldprojecten in het kort

7

2.2

Kwantitatieve analyse

Onderzoeksvragen
De centrale vraag is voor de kwantitatieve analyse uitgewerkt in vier deelvragen:
1
In welke mate komt Inspraak Nieuwe Stijl voor in inspraakprocessen die in het
verleden zijn afgerond?
2 In hoeverre bestaat er een verband tussen de kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl
en bepaalde inhoudelijke en procesmatige resultaten?
3 Welke omgevingsfactoren kunnen worden gezien als relevante kenmerken van de
beleidssituatie?
4 Welke factoren bieden een verklaring voor de waargenomen of uitgebleven
resultaten (slaag- en faalfactoren)?

Onderzoeksaanpak: drie onderzoeksstrategieën in aanvulling op de voorbeeldprojecten
De kwantitatieve analyse wordt allereerst ingezet om de gezaghebbendheid van het
onderzoek te vergroten. Door meer inspraakprocessen te analyseren, wordt de
generaliseerbaarheid van de onderzoeksresultaten aanzienlijk vergroot. Daarmee
samenhangend zorgen de drie elkaar aanvullende onderzoeksstrategieën voor
versterking van de interne validiteit. Ten derde maakt de kwantitatieve analyse het
mogelijk de totale doorlooptijd van inspraakprocessen te analyseren – daar waar de
zeven voorbeeldprojecten ieder een fragment van het gehele proces betreffen. Ten slotte
kunnen door kwantitatieve analyse inspraakprocessen ‘conform Inspraak Nieuwe Stijl’
vergeleken worden met processen die aan minder kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl
voldoen.
In de kwantitatieve analyse worden drie elkaar aanvullende onderzoeksstrategieën
ingezet:
1
secundaire analyse van 36 evaluatiestudies en onderzoek naar inspraakprocessen;
2 webenquête onder 98 projectleiders die uitspraken hebben gedaan over 138
interactieve planprocessen;
3 paarsgewijze vergelijking van inspraakprocessen.
Het begrip Inspraak Nieuwe Stijl bestaat uit een groot aantal kenmerken en veronderstelt
maatwerk. Dit betekent dat, afhankelijk van de situatie, bepaalde kenmerken van een
proces wel of niet conform Inspraak Nieuwe Stijl zijn. Hierdoor wordt het onderzoek naar
Inspraak Nieuwe Stijl complex. Om gezaghebbende uitspraken te doen, is het daarom
van belang langs verschillende wegen data te verzamelen, te analyseren en te
interpreteren. Alleen op deze wijze kunnen de validiteit en betrouwbaarheid van het
onderzoek geborgd worden. Op basis van de afzonderlijke strategieën is het niet
mogelijk volledig valide en betrouwbare uitspraken te doen over de resultaten van
Inspraak Nieuwe Stijl. Iedere strategie legt als het ware een stukje van de puzzel bloot.
De combinatie van de strategieën maakt de puzzel compleet. Figuur 2.1 geeft een
schematisch overzicht van de inzichten die de verschillende strategieën opleveren en
maakt inzichtelijk op welke wijze deze inzichten bijdragen aan het in kaart brengen van
de resultaten van Inspraak Nieuwe Stijl. Bijlage 2 geeft een overzicht van de stappen en
dataverzamelingsmethoden voor ieder van de drie strategieën.

8

– Beslisregels
– Aansprekende voorbeelden
– Kenmerken beleidssituatie

Secundaire
analyse

Versterking interne validiteit

Aanscherpen meetinstrument

– Generaliseerbare verbanden
tussen kenmerken INS en
resultaten

Webenquête

Versterking begripsvaliditeit

Paarsgewijze
vergelijking

Casusselectie

– Vergelijking tussen INSprojecten en referentieprojecten
– Analyse van de hele doorlooptijd
van processen

Grotere betrouwbaarheid
Controleren voor situatiekenmerken
Resultaten van INS, ongeacht
de kenmerken van de situatie
en het fragment van het proces

In kaart brengen van de resultaten van Inspraak Nieuwe Stijl
Figuur 2.1: combinatie van onderzoeksstrategieën om validiteit en betrouwbaarheid te versterken

Typering en respons kwantitatieve analyse
In de eerste stap van de kwantitatieve analyse, de secundaire analyse van evaluaties van
afgeronde inspraakprocessen, leverde een eerste inventarisatie van beschikbare bronnen
een groslijst van 62 inspraakprocessen op. Voor ieder van deze is nagegaan of er
voldoende informatie beschikbaar was om het proces te kunnen ‘scoren’ aan de hand
van het analysekader (zie bijlage 1). Dit leverde een definitieve lijst op van 36
inspraakprocessen. Deze zijn geanalyseerd met behulp van procesevaluaties en andere
relevante documenten. Om in de tweede stap van de kwantitatieve analyse, de
webenquête onder projectleiders van inspraakprocessen, een zo groot mogelijke respons
te krijgen, hebben het Inspraakpunt en Partners+Pröpper hun relaties gevraagd emailadressen van projectleiders en andere ervaringsdeskundigen op het gebied van
publieksparticipatie te verzamelen. Dit resulteerde in een groslijst van meer dan 450
potentiële respondenten. Uiteindelijk vulden 98 projectleiders de enquête in. Zij deden
gezamenlijk uitspraken over in totaal 138 projecten. Ten behoeve van het derde deel van
de kwantitatieve analyse, de paarsgewijze vergelijking, zijn zes processen geselecteerd
en geanalyseerd. Dit leverde uiteindelijk vergelijkingen van drie paren op.

9

3

Inspraak Nieuwe Stijl: typering en verwachte
resultaten

Welke kenmerken zijn typerend voor Inspraak Nieuwe Stijl? Hoe kunnen deze in
onderzoekbare termen worden geconcretiseerd? Wat is het beoogde resultaat van Inspraak
Nieuwe Stijl?
De denkrichting Inspraak Nieuwe Stijl heeft twee centrale kenmerken:
1
het organiseren van inspraak in twee opvolgende stappen die convergeren naar het
te nemen besluit: consultatie en finale belangentoets;
2 borging van de kwaliteit van inspraak door professionalisering.
De Werkgroep Inspraak adviseert inspraak te laten verlopen in twee opeenvolgende
stappen. De eerste stap heet consultatie en kent een vrije invulling die aansluit bij de
kenmerken van de situatie (maatwerk). De tweede stap heet finale belangentoets en
betreft het ontwerpbesluit. Doel is belangen te toetsen aan het ontwerpbesluit.
Professionalisering duidt op het ontwikkelen van zowel expertise als experts en komt tot
uiting in zicht hebben op de basiscondities (omgevingsmanagement) , methodisch
werken (procesmanagement) en een adequate communicatie.
Aansluitend bij het advies van de Werkgroep Inspraak is het concept ‘Inspraak Nieuwe
Stijl’ uitgewerkt in ruim 30 empirisch onderzoekbare kenmerken. De zeven
voorbeeldprojecten én de projecten in het kader van de kwantitatieve analyse worden
onderzocht op basis van deze kenmerken.
De verwachting is dat naarmate een inspraakproces meer voldoet aan de kenmerken van
Inspraak Nieuwe Stijl, dit leidt tot effectievere en meer bevredigende resultaten.
Hierbij kan een onderscheid worden gemaakt tussen inhoudelijke en procesmatige
resultaten. Bij inhoudelijke resultaten gaat het om bruikbare inspraakreacties en de
doorwerking hiervan in de besluitvorming. Procesmatige resultaten hebben onder andere
betrekking op draagvlak, betrokkenheid en versnelling van de besluitvorming.
Bovendien kunnen resultaten betrekking hebben op de subjectieve beleving van de
betrokken actoren. Het gaat hier om de inhoudelijke en procesmatige tevredenheid van
deelnemers, beleidsmakers en bestuurders.

10

3.1

Typering Inspraak Nieuwe Stijl

Inspraak Nieuwe Stijl is volgens de Werkgroep Inspraak geen radicale beleidswijziging,
maar een vertaling van ontwikkelingen die al zichtbaar zijn in beleid, wetgeving en de
praktijk van burgerbetrokkenheid. Ook inspraakprocessen uit het verleden kunnen in
meer of mindere mate elementen van Inspraak Nieuwe Stijl bevatten. De Werkgroep
Inspraak is echter van mening dat de huidige praktijk van inspraak aanzienlijk kan
worden verbeterd. Ten eerste faciliteert het huidige systeem het meedenken van burgers
onvoldoende. Verwachtingenmanagement blijkt keer op keer een struikelblok. Inspraak
Nieuwe Stijl is ‘nieuw’ in die zin dat het een geavanceerde, omvattende en integrale
benadering is van een professionele aanpak van inspraak. Ten tweede is de huidige
inspraakpraktijk onvoldoende toegesneden op de verschillende fasen in het
besluitvormingsproces. Verschillende fasen in het besluitvormingsproces vragen om
verschillende betrokkenheid, zowel in het wie als het waarom en het hoe. In de
denkrichting Inspraak Nieuwe Stijl neemt de Werkgroep Inspraak een nieuw standpunt
in: formele inspraak kan worden beperkt tot de ontwerp-besluitfase als de burger in de
voorbereiding voldoende geconsulteerd is.
Inspraak Nieuwe Stijl heeft twee hoofdkenmerken:
1
het organiseren van inspraak in twee opvolgende stappen die convergeren naar het
te nemen besluit: consultatie en finale belangentoets;
2 borging van de kwaliteit van inspraak door professionalisering.

(1) Consultatie en finale belangentoets convergerend naar het te nemen besluit
De consultatiefase dient gericht te zijn op het benutten van de ‘meedenkkracht’ van
burgers in een zo vroeg mogelijke fase van de besluitvorming. Dit vereist dat er veel
ruimte is in de wijze waarop de consultatie wordt vormgegeven, ruimte voor maatwerk.
Daarbij is zowel inbreng denkbaar in de nut- en noodzaakfase, als in de fase waarin
alternatieven worden uitgewerkt. Na de consultatiefase heeft iedere belanghebbende in
de finale belangentoets het recht zich uit te spreken over het ontwerpbesluit. De inspraak
van belanghebbenden is dan niet meer gericht op het meedenken over de inhoud en
uitwerking van het beleid, maar op het inhoudelijk toetsen van het besluit. De
Werkgroep Inspraak ziet de finale belangentoets dan ook als het sluitstuk van de
inspraak.
Of zowel consultatie als finale belangentoets plaats moet vinden, hangt af van de
beleidssituatie. Naar aanleiding van het advies van de Werkgroep Inspraak hebben de
onderzoekers een onderscheid gemaakt in drie typen situaties.
1 Bij type I situaties is sprake van een grote impact. Het gaat bijvoorbeeld om grote
infrastructurele projecten of bouwprojecten met ingrijpende consequenties voor de
leefomgeving. In dat geval stelt de Werkgroep Inspraak dat zowel consultatie als een
finale belangentoets is vereist.
2 Bij type II situaties is sprake van onduidelijke impact of mogelijke impact op lange
termijn, bijvoorbeeld een stadsvisie. Bij type II situaties volstaat consultatie volgens
het advies van de Werkgroep Inspraak.

11

3

Bij type III situaties is sprake van beperkte impact. Het gaat om projecten met
beperkte consequenties die een kleine groep mensen raakt. In dat geval stelt de
Werkgroep Inspraak dat alleen een finale belangentoets hoeft plaats te vinden.

(2) Borging van kwaliteit door professionalisering
De Werkgroep Inspraak wil de kwaliteit van inspraak borgen door professionalisering.
Voor de kwaliteit van de finale toets vindt borging in de ogen van de Werkgroep Inspraak
plaats door wettelijke verankering. De kwaliteit van de consultatie wordt geborgd via
professionalisering van de wijze waarop de consultatie wordt ingericht. Professionalisering
is door de Werkgroep Inspraak uitgewerkt in tien ‘algemene principes van goede
inspraak’.
1
Bepaal wie eindverantwoordelijk is en committeer diegene aan het proces.
2 Maak vooraf een procesplan en publiceer dit.
3 Ken en mobiliseer alle belanghebbenden.
4 Organiseer kennis.
5 Wees een geloofwaardige gesprekspartner.
6 Communiceer helder, op het juiste moment en modern.
7 Wees helder over de verschillende rollen en over wat er gebeurt met de resultaten.
8 Eisen stellen mag.
9 Leg verantwoording af.
10 Doe geen consultatie om de consultatie.

3.2

De typering vertaald in onderzoekbare kenmerken

Aansluitend bij het advies van de Werkgroep Inspraak is het concept ‘Inspraak Nieuwe
Stijl’ uitgewerkt in ruim 30 empirisch onderzoekbare kenmerken. Deze vertaling omvat
een conceptuele uitwerking van de kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl en een
operationalisering van deze concepten. De zeven voorbeeldprojecten én de projecten in
het kader van de kwantitatieve analyse worden onderzocht op basis van deze
6
kenmerken. Vier uitgangspunten zijn leidend in deze vertaling.
1
Inspraak Nieuwe Stijl is geen radicale beleidswijziging en vindt in meer of mindere
mate ook nu al plaats binnen de bestaande wettelijke kaders. Inspraak Nieuwe Stijl
staat dan ook niet tegenover Inspraak Oude Stijl. Inspraak Nieuwe Stijl is een
modaliteit waaraan een feitelijke inspraakpraktijk in meer of mindere mate voldoet.
De modaliteit Inspraak Nieuwe Stijl heeft een groot aantal kenmerken. In de
operationalisering wordt aangegeven welke kenmerken conform Inspraak Nieuwe
Stijl zijn en welke kenmerken niet conform Inspraak Nieuwe Stijl zijn.
2 Inspraak Nieuwe Stijl kan worden toegepast binnen de huidige wettelijke kaders. De
bestaande wettelijke kaders schrijven meer formele inspraakmomenten voor dan
alleen een finale belangentoets over het ontwerpbesluit. In dit rapport worden ook
deze inspraakmomenten aangeduid als ‘belangentoets’, indien zij betrekking
hebben op het sluitstuk van een consultatiefase.
3 De algemene principes uit de gedragscodes (zie paragraaf 3.1) vormen minimale
vereisten voor een professionele aanpak. Het begrip ‘professionalisering’ wordt

6

Het volledige analytisch kader is opgenomen in bijlage 1 van deze rapportage.

12

4

geconcretiseerd aan de hand van drie algemene kenmerken die in feite al besloten
liggen in de huidige gedragscodes, namelijk:
a zicht op en voldoen aan de basiscondities voor inspraak: bestuurlijk
commitment, impact en beleidsruimte (gedragscodes 1 en 10);
b methodische wijze van werken: een adequate procesaanpak gebaseerd op
expertise en maatwerk (gedragscodes 2, 3, 4 en 8);
c adequate communicatie als voorwaarde voor verwachtingenmanagement
(gedragscodes 5, 6, 7, en 9).
Inspraak Nieuwe Stijl is een concept in ontwikkeling. Nieuwe inzichten, onder
andere uit dit onderzoek, maar ook naar aanleiding van Europese ontwikkelingen,
verrijken dit concept en leiden tot aanpassingen – in de geest van de gedragscode
7
van de Werkgroep Inspraak.

Figuur 3.1 geeft een visuele vertaling van de wijze waarop de denkrichting van de
Werkgroep Inspraak vertaald is naar een onderzoeksconcept. In bijlage 1b wordt dit
figuur uitgewerkt in het volledige analytisch kader.

Impact
Aansluiting
consultatie/
belangentoets

Zicht op
basiscondities

Beleidsruimte
Bestuurlijk
commitment

Inspraak
Nieuwe
Stijl

Adequate
procesaanpak
Professionele
aanpak

Methodisch
werken

Expertise
Maatwerk

Geloofwaardigheid
Adequate
communicatie

Heldere
communicatie
Verantwoording
afleggen

Figuur 3.1: uitwerking Inspraak Nieuwe Stijl

7

Zie bijvoorbeeld de Nederlandse bijdrage in het OESO-rapport Country cases of open and
inclusive policy making in OECD countries, in voorbereiding.

13

3.3

Verwachte resultaten

De Werkgroep Inspraak verwacht dat naarmate een proces van inspraak meer voldoet
aan Inspraak Nieuwe Stijl, dit tot meer resultaten zoals beoogd door de Werkgroep
Inspraak leidt (zie de hypothese in hoofdstuk 1). Aansluitend bij het advies van de
Werkgroep Inspraak wordt een onderscheid gemaakt tussen te verwachten effecten die
betrekking hebben op de inhoud van het beleid en effecten die betrekking hebben op het
verloop van het beleidsproces. Daarnaast is er een onderscheid aangebracht tussen
resultaten die langs objectieve maatstaven zijn vast te stellen en de subjectieve beleving van
deze resultaten door burgers, bestuurders of beleidsmakers. Tabel 3.1 geeft een overzicht
van de verwachte resultaten van de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl op deze
dimensies.
Subjectieve (belevings)resultaten
– Tevredenheid bestuurders,
beleidsmakers en professionals over
inbreng en bijdrage deelnemers
– Tevredenheid deelnemers over
inhoud besluit
Procesmatige – Betrokkenheid belanghebbenden
– Tevredenheid bestuurders,
resultaten
– Draagvlak voor besluit of plan
beleidsmakers en professionals over
9
– Doorlooptijd beleidsproces
verloop inspraakproces
– Besluitvormingskosten
– Tevredenheid deelnemers over
verloop inspraakproces
Tabel3.1: verwachte resultaten van de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl
Inhoudelijke
resultaten

3.4

Objectief meetbare resultaten
8
– Bruikbaarheid inbreng uit inspraak
– Doorwerking inbreng in visies,
nota’s, plannen of besluiten

De ontwikkeling van Inspraak Nieuwe Stijl

Het concept Inspraak Nieuwe Stijl is een dynamisch concept. Het is een werkwijze in
beweging: huidige inzichten voor de organisatie van publieksparticipatie worden
toegepast, er vindt evaluatie plaats op basis waarvan de werkwijze kan worden
aangepast. In de voorbeeldprojecten Inspraak Nieuwe Stijl is het met name de rol van de
consultatieadviseurs van het Inspraakpunt om deze ‘lerende praktijk’ te ondersteunen.
Dit blijkt overigens geen sinecure: het vraagt nogal wat van bestuurders, beleidsmakers,
communicatieadviseurs én van deelnemers om Inspraak Nieuwe Stijl ook werkelijk toe te
passen (zie hoofdstuk 6).
Kernelement van Inspraak Nieuwe Stijl is dan ook professionalisering.
Professionalisering duidt op het ontwikkelen van zowel expertise als experts. Het gaat om
(ervarings)kennis en mensen. Wezenlijk voor professionalisering is groei aan kennis en

8

9

Het realiseren van bruikbare inbreng wordt ook wel inhoudelijke verrijking genoemd. Zie
bijvoorbeeld Edelenbos, J., Interactieve beleidsvorming als inhoudsabsorberend proces,
in: Bestuurskunde, 10, 2001: p. 349 – 356.
Het versnellen van beleidsprocessen is in het bijzonder actueel. Zie Advies Commissie
Versnelling Besluitvorming Infrastructurele Projecten (commissie Elverding), Sneller en
beter, Den Haag, 2008.

14

ervaring: professionals ontwikkelen zich steeds verder en bouwen voort op
gemeenschappelijke expertise.
In het algemeen gesproken – dus nog los van Inspraak Nieuwe Stijl – kan
professionalisering van publieksparticipatie zich langs drie ambities ontwikkelen:10

(1) Professionele vormgeving van publieksparticipatie als afzonderlijk proces
Publieksparticipatie is in deze situatie een afzonderlijk proces in aanvulling op het
reguliere politiek-bestuurlijke proces. De participatie komt er letterlijk bij. Het
procesplan van de publieksparticipatie is een afzonderlijk plan. Nadruk ligt op externe
communicatie en op het vinden van een passende werkvorm. De inzet van participatie is
algemeen: meedenken en meepraten over een breed thema.
Het bestuurlijk commitment heeft vooral betrekking op het steunen van de
publieksparticipatie en het ter beschikking stellen van middelen voor de
publieksparticipatie. Voor zover bestuurders en politici op participatiebijeenkomsten
aanwezig zijn, hebben ze een weinig actieve rol. Verwachtingenmanagement richting
burgers houdt in dat er een voorbehoud wordt gemaakt ten aanzien van de doorwerking
van de uitkomsten van publieksparticipatie in het politiek-bestuurlijke proces.

(2) Professionele vormgeving van publieksparticipatie als onderdeel van het bestuurlijke
proces
Publieksparticipatie is in deze situatie geïntegreerd in het bestuurlijke proces. Er is een
procesplan voor het gehele bestuurlijke proces en participatie maakt daar onderdeel van
uit. In dit plan is precies omschreven wat de mogelijke meerwaarde van participatie voor
het bestuurlijke proces is. De inzet van participatie en de gekozen aanpak zijn precies
afgestemd op de meerwaarde die bestuurlijk als wenselijk wordt gezien. Dit kan een
gerichte vraag zijn aan burgers ten behoeve van inhoudelijke verrijking, maar ook het
kennisnemen van mogelijke bezwaren van partijen die (vooralsnog) afwijzend staan
tegenover bestuurlijke ideeën of initiatieven.
Het bestuurlijk commitment komt naast steun voor het participatieproces ook tot
uitdrukking in een actieve rol van bestuurders in participatiebijeenkomsten, waarbij zij
persoonlijk de interactie aangaan. Bestuurlijk commitment strekt zich ook uit tot het
borgen van een zorgvuldig proces door:
– het ter beschikking stellen van middelen om plannen en mogelijke uitkomsten van
het proces ook werkelijk te realiseren; en
– het stellen van heldere randvoorwaarden die aansluiten bij de reële beleidsruimte in
de gegeven bestuurlijke situatie.

10

Vergelijk NICIS/ Partners+Pröpper, Wanneer werkt participatie? Een onderzoek bij de gemeenten
Dordrecht en Leiden naar de effectiviteit van burgerparticipatie en inspraak, in opdracht van het
Stedelijk Innovatieprogramma, Vught, 2006.

15

Verwachtingenmanagement richting burgers houdt in dat er een voorbehoud wordt
gemaakt ten aanzien van de doorwerking van de uitkomsten van publieksparticipatie in
het politiek-bestuurlijke proces.

(3) Professionele vormgeving van publieksparticipatie als onderdeel van het politiekbestuurlijke proces
Publieksparticipatie maakt in deze situatie niet alleen deel uit van het bestuurlijke
proces, maar ook van het politieke proces. Bestuurlijk commitment over beleidsruimte
en financiële middelen om plannen en mogelijke uitkomsten te realiseren, zijn in een
vroeg stadium ‘verzekerd’ door politieke besluitvorming hierover. Publieksparticipatie
heeft een plaats in een procesaanpak die zowel het bestuurlijke als het politieke traject
bestrijkt. In deze procesaanpak is helder wie op dat moment ‘aan zet’ is, het bestuur of
de volksvertegenwoordiging, en welke betekenis burgerparticipatie heeft. Dit kan zijn
het bijdragen aan de totstandkoming van een bestuurlijk standpunt, maar ook het
bijdragen aan politieke besluitvorming. Verwachtingenmanagement richting burgers
houdt in dat de inhoudelijke inzet van het proces helder is en dat er duidelijkheid bestaat
over de beleidsruimte en de randvoorwaarden op basis van een politiek mandaat richting
bestuur.
In het concept Inspraak Nieuwe Stijl komen deze ambities niet expliciet aan de orde. Dit
neemt niet weg dat het concept Inspraak Nieuwe Stijl in het licht van deze ambities kan
worden geïnterpreteerd. Professionalisering van werkvormen en concrete participatie én
de inbedding van deze participatie in het bestuurlijke proces zijn ambities die in het
onderzoek van belang blijken te zijn voor succesvolle publieksparticipatie. Gedurende
het verloop van de voorbeeldprojecten Inspraak Nieuwe Stijl blijkt ook de betekenis van
de derde ambitie: succesvolle publieksparticipatie hangt er óók vanaf of deze is
afgestemd op het politieke proces (zie paragraaf 5.1). In de doorontwikkeling van
Inspraak Nieuwe Stijl kan ook deze derde ambitie een rol krijgen. Dit illustreert het
dynamische karakter van het concept Inspraak Nieuwe Stijl.
Professionalisering kan betrekking hebben op projectleiders en op bestuurders –
diegenen voor wie bestuurlijke processen tot hun dagelijks werk behoren. Ook burgers
en hun organisaties, alsmede politici kunnen zich in zekere zin professioneel
ontwikkelen: ze leren welke rol en welk samenspel past in een bestuurlijk proces. Zo
geeft de Werkgroep Inspraak aan dat je eisen mag stellen aan deelnemers, bijvoorbeeld
aan hun voorbereiding of bijdrage aan het proces.

16

4

Inspraak Nieuwe Stijl: toepassing in de praktijk

In welke mate en op welke wijze wordt Inspraak Nieuwe Stijl in de praktijk toegepast?
Om Inspraak Nieuwe Stijl in de praktijk te onderzoeken, kan zowel worden gekeken
naar de afzonderlijke kenmerken, als de integrale toepassing van deze kenmerken (INS
als geheel).
De monitoring en evaluatie van de voorbeeldprojecten hebben zich gericht op een
fragment van die projecten. Hierdoor kunnen op basis van de monitoring en evaluatie
geen uitspraken worden gedaan over de integrale toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl.
Op basis van de monitoring en evaluatie kunnen geen uitspraken worden gedaan over
het eerste kenmerk van Inspraak Nieuwe Stijl: de aansluiting tussen consultatie en
belangentoets.
Wat betreft het tweede kenmerk van Inspraak Nieuwe Stijl – professionaliteit – laten de
voorbeeldprojecten een wisselend beeld zien. Sommige voorbeeldprojecten geven in
(zeer) ruime mate blijk van een professionele aanpak, andere voorbeeldprojecten deels
of in beperkte mate. In vier van de zeven voorbeeldprojecten is in (zeer) ruime mate
sprake van zicht op de omgeving (basiskenmerken) en van methodisch werken. In twee
van de zeven voorbeeldprojecten is sprake van (zeer) adequate communicatie; in de
overige vijf projecten is de communicatie deels of in (zeer) beperkte mate adequaat.
Ook de projecten in de kwantitatieve analyse vertonen in meer of mindere mate
kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl. Zo laat bijna de helft van deze in het verleden
afgeronde projecten al een zekere mate van professionele aanpak zien. Deze
professionaliteit komt vooral tot uiting in professioneel ingerichte consultatie, die
losstaat van de bestuurlijke besluitvorming. In 27% van van de gevallen was sprake van
een goede aansluiting tussen consultatie en de finale belangentoets. Van een integrale
toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl (INS als geheel) was in 34% van de gevallen
sprake.

17

4.1

Toepassing in de voorbeeldprojecten

Fragment van het proces
Zeven voorbeeldprojecten zijn van het voorjaar 2007 tot voorjaar 2008 gemonitord en
geëvalueerd. Voor het merendeel van deze projecten geldt dat de totale doorlooptijd
naar verwachting ongeveer tien jaar bedraagt.11 Omdat voor de meeste
voorbeeldprojecten geldt dat de monitoring en evaluatie zich richten op een fragment
van het proces, hebben de resultaten betrekking op een tussenstap in het totale proces:
het opstellen van een procesontwerp, een startnotitie of een structuurvisie.12

Inspraakinstrumenten
In de voorbeeldprojecten zijn diverse inspraakinstrumenten ingezet. In alle projecten
worden groepsbijeenkomsten ingezet, gericht op alle belangstellende en
belanghebbende burgers (inloopbijeenkomst, bewonersavond, informatiebijeenkomst
etc.) of gericht op een specifiek geselecteerde of uitgenodigde groep burgers
(meedenksessie, burgerpanel, focusgroep, klankbordgroep, ontwerpatelier). Individuele
belanghebbenden worden benaderd via bijvoorbeeld ‘keukentafelgesprekken’ (N18
Varsseveld-Enschede) of via een ‘open oproep voor ideeën via internet’ (Pakketstudies
Bereikbaarheid Midden-Nederland 2020). Tabel 4.1 geeft een overzicht van het fragment,
de inzet van het proces en de toegepaste inspraakinstrumenten voor de zeven
voorbeeldprojecten.

11

12

Het totale proces van besluitvorming over infrastructurele projecten duurt doorgaans
lang. Uit het rapport van de Commissie versnelling Besluitvorming Infrastructurele Projecten
(2008, p. 6), blijkt dat – afhankelijk van de doorlopen procedures – de totale doorlooptijd
van de besluitvorming circa 11 jaar bedraagt.
In het zesde voorbeeldproject, het Programma Ontmoetingen, heeft het fragment geen
betrekking op het uitwerken van alternatieven, maar op de fase van nut en noodzaak.

18

Voorbeeldproject
Aanwijzen
Zwemlocaties

Fragment

Inzet van het proces van beleid en inspraak

Consultatie over
oplossingsrichtingen.

Opstellen procesontwerp voor aanwijzen en afvoeren van zwemlocaties volgens Europese
zwemwaterrichtlijn. Vraag aan deelnemers is of zij behoefte hebben aan inspraak over zwemmen in
buitenwateren, op welke onderwerpen, op welke momenten en op welke wijze.

Locatie
Valkenburg

Consultatie over
oplossingsrichtingen.
Consultatie over
oplossingsrichtingen.

Opstellen Integrale Structuurvisie voor herontwikkeling voormalige vliegbasis Valkenburg. Vraag aan
deelnemers is welke voorkeuren zij hebben voor onder andere het aantal te bouwen woningen, de
groenvoorzieningen in de wijk en de inrichting van twee groene buffers.
Vaststellen en uitwerken van alternatieven voor de opwaardering van het tracé N18 VarsseveldEnschede met als doel de leefbaarheids- en veiligheidsproblemen op te lossen. Vraag aan
deelnemers is welke voorkeuren zij hebben over alternatieve vormgeving van het tracé (aantal op- en
afritten, locaties van viaducten en kruisingen etc.).

Ontpoldering
Noordwaard

Consultatie over
oplossingsrichtingen.

Pakketstudies
Bereikbaarheid
MiddenNederland 2020
Programma
Ontmoetingen

Consultatie over
knelpunten en
oplossingsrichtingen.

Completeren van de startnotitie MER: inventariseren alternatieven, consequenties en
afwegingscriteria voor de ontpoldering van de Noordwaard. Vraag aan deelnemers is welke
voorkeuren zij hebben voor alternatieve inrichtingsmogelijkheden voor de ontpolderde Noordwaard
(onder andere ruimtelijke structuur van de polders en mogelijkheden voor recreatie).
Completeren van aanvullende verkenningen van ‘pakketstudies’ voor de verbetering van de
bereikbaarheid regio Utrecht in 2020. Vraag aan deelnemers is welke bereikbaarheidsknelpunten en
mogelijkheden en kansen zij zien voor het verbeteren van de bereikbaarheid en hoe zij aankijken
tegen de knelpunten en het kader waarmee het bestuur de bereikbaarheidsknelpunten beoordeelt.

N18 Varsseveld –
Enschede

Consultatie over
nut en
noodzaak.
Consultatie over
oplossingsrichtingen.

Verkennen van maatschappelijke vraagstukken van het ministerie van LNV (geclusterd in thema’s
als: klimaat, energie, landschap etc.) met als doel het legitimeren van beleidskeuzes. Vraag aan
deelnemers is welke bijdrage het ministerie van LNV kan leveren aan het thema.
Completeren van de startnotitie MER: inventariseren alternatieven, consequenties en
afwegingscriteria voor het oplossen van het bereikbaarheidsprobleem Arnhem-Nijmegen. Vraag aan
deelnemers is welke voorkeuren zij hebben ten aanzien van de alternatieven die een bijdrage leveren
aan de oplossing van het mobiliteitsprobleem.

ViA15:
bereikbaarheid
regio ArnhemNijmegen
Tabel 4.1: overzicht van de voorbeeldprojecten naar fragment, de inzet en de ingezette inspraakinstrumenten

Inspraakinstrumenten
Focusgroepen en
consultatiebijeenkomst met
belangengroepen.
Inloopbijeenkomsten, extra schriftelijke
inspraak.
Ontwerpateliers, informele
informatiebijeenkomsten gevolgd door
hoorzittingen, keukentafelgesprekken,
werkateliers.
Bewonersavonden, inloopmiddagen en
huiskamergesprekken, reguliere
inspraak, werkateliers, enquête en
ontwerpsessie met klankbordgroep.
Open oproep voor ideeën via internet,
burgerpanel.

Open gesprekken met groepen
maatschappelijke actoren.
Meedenksessie, terugkoppelbijeenkomst, consultatiebijeenkomsten,
rondetafelgesprek.

19

Algemeen beeld van de toepassing vanInspraak Nieuwe Stijl
Tabel 4.2 geeft een overzicht van de mate waarin Inspraak Nieuwe Stijl is toegepast in de
13
zeven voorbeeldprojecten. De toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl is vastgesteld aan
de hand van de twee hoofdkenmerken (aansluiting consultatie – finale belangentoets en
professionele aanpak) en de drie kenmerken die gezamenlijk leiden tot een
professionele aanpak: zicht op de basiscondities, methodisch werken en adequate
communicatie (zie figuur 3.1).
Voorbeeldproject

Conform INS
14
als geheel

15

1
Aansluiting
consultatie belangentoets

2
Professionaliteit

2.1
Zicht op
basiscondities

Aanwijzen
ruime mate
n.v.t.: alleen
ruime mate
deels
Zwemlocaties
consultatie
Locatie
n.v.t.: buiten
n.v.t.: buiten
ruime mate
ruime mate
Valkenburg
fragment
fragment
N18 Varsseveld – n.v.t.: buiten
n.v.t.: buiten
deels
ruime mate
Enschede
fragment
fragment
n.v.t.: buiten
n.v.t.: buiten
deels
deels
Ontpoldering
Noordwaard
fragment
fragment
n.v.t.: buiten
n.v.t.: buiten
ruime mate
ruime mate
Pakketstudies
Bereikbaarheid
fragment
fragment
MiddenNederland 2020
Programma
zeer ruime
n.v.t.: alleen
zeer ruime
zeer ruime
Ontmoetingen
mate
consultatie
mate
mate
ViA15:
n.v.t.: buiten
n.v.t. buiten
deels
deels
bereikbaarheid
fragment
fragment
regio ArnhemNijmegen
Tabel 4.2: de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl in de zeven voorbeeldprojecten

13

14

15

2.2
Methodisch
werken

2.3
Adequate
communicatie

zeer ruime
mate
ruime mate

deels

beperkte mate

deels

deels

beperkte mate

ruime mate

deels

zeer ruime
mate
beperkte
mate/deels

zeer ruime
mate
deels

ruime mate

De typering van de voorbeeldprojecten op een schaal van ‘in zeer beperkte mate – in
beperkte mate – deels – in ruime mate – in zeer ruime mate’ is te herleiden tot de
voorstudie die per voorbeeldproject is opgesteld. Daarin zijn per kenmerk van Inspraak
Nieuwe Stijl de bevinding en onderliggende argumenten opgenomen. Zie de aparte
bundel Voorstudies.
Van ‘INS als geheel’ kan alleen sprake zijn indien er wordt voldaan aan beide
hoofdkenmerken: aansluiting consultatie – belangentoets én professionaliteit.
De impact van de consequenties van de besluitvorming is in dit voorbeeldproject beperkt
(type II situatie). Het feit dat alleen consultatie heeft plaatsgevonden is in dit geval
conform het advies van de Werkgroep Inspraak (conform INS als geheel). Dit geldt ook
voor het Programma Ontmoetingen.

20

Aansluiting consultatie – finale belangentoets (kenmerk 1)
Omdat de monitoring en evaluatie zich richten op een fragment van de
voorbeeldprojecten, kunnen geen uitspraken worden gedaan over de aansluiting tussen
consultatie en finale belangentoets. De fase van de finale belangentoets valt buiten de
onderzochte fragmenten van de projecten.
Hieronder worden enkele voorbeelden gegeven.
– Het fragment van de monitoring en evaluatie N18 Varsseveld – Enschede betreft het
inventariseren en uitwerken van alternatieven voor verbeteringen in het tracé van de
N18, waarbij het verkeers- en leefbaarheidsprobleem in de regio vermindert (2005
tot voorjaar 2008). Het uiteindelijke (tracé)besluit neemt de verantwoordelijke
bestuurder in 2010.
– Het fragment van de monitoring en evaluatie van de Ontpoldering van de
Noordwaard betreft het inventariseren van wenselijke alternatieven voor de
inrichting van de nieuwe, ontpolderde Noordwaard, inclusief het door de
deelnemers zelf opgestelde regioalternatief (grofweg van voorjaar 2006 tot en met
najaar 2007). Het uiteindelijke besluit over de inrichting van de ontpolderde
Noordwaard neemt de verantwoordelijke bestuurder eind 2009.
– Het fragment van de monitoring en evaluatie van ViA15 betreft het inventariseren
van wenselijke alternatieven voor het oplossen van de mobiliteitsproblemen in de
regio Arnhem-Nijmegen (grofweg van voorjaar 2007 tot voorjaar 2008). Het
uiteindelijke (tracé)besluit neemt de verantwoordelijke bestuurder volgens de
huidige planning medio 2012.
In twee voorbeeldprojecten is de aansluiting tussen de consultatie en de finale
belangentoets überhaupt niet aan de orde. De voorbeeldprojecten Aanwijzen
Zwemlocaties en het Programma Ontmoetingen zijn type II situaties. In deze situaties, met
een onduidelijke impact of een impact die pas op de lange termijn zichtbaar wordt,
volstaat consultatie in het kader van Inspraak Nieuwe Stijl (zie paragraaf 3.1).

Inspraak Nieuwe Stijl als geheel
Aangezien het voor geen enkel voorbeeldproject mogelijk is uitspraken te doen over de
aansluiting tussen de consultatie en de finale belangentoets – één van de twee
hoofdkenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl – beperkt dit ook de mogelijkheden om
uitspraken te doen over de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl als geheel. Voor de
projecten Aanwijzen Zwemlocaties en Programma Ontmoetingen is de score ‘INS als
geheel’ gelijk aan de score op hoofdkenmerk 2, professionaliteit. Het resterende deel van
deze paragraaf beschrijft dit tweede hoofdkenmerk, professionaliteit, voor alle
voorbeeldprojecten.

21

4.1.1 Aanwijzen Zwemlocaties
Situatieschets
In 2006 is een nieuwe Europese zwemwaterrichtlijn van kracht geworden. Volgens deze
richtlijn moet de overheid ieder jaar vaststellen welke zwemlocaties veilig en niet vervuild
zijn. De richtlijn stelt dat het publiek meer informatie dient te krijgen en moedigt de
actieve betrokkenheid van burgers bij het aanwijzen van de zwemlocaties aan. Voor de
implementatie van de richtlijn in ons land is een projectgroep opgericht, met als
opdrachtgever het LBOW (Landelijk Bestuurlijk Overleg Water). Om vorm te geven aan
de eis dat stelt dat het publiek betrokken dient te worden bij het aanwijzen van
zwemlocaties, wil de projectgroep een procesontwerp opstellen voor
publieksparticipatie. Belangrijk is dat dit procesontwerp aansluit bij de wensen en
verwachtingen van het publiek: waarbij, hoe en wanneer willen zij betrokken worden?
Om antwoord te krijgen op deze vragen, organiseert de projectgroep in 2007 consultatie
over het procesontwerp via focusgroepen.

Basiscondities
Op voorhand is de impact van het project niet duidelijk. De projectorganisatie wil juist
via de consultatie over het procesontwerp zicht krijgen op de voorkeuren van burgers en
belangenorganisaties. Pas daarna komen beleidsconsequenties in beeld. De
beleidsruimte is groot: de Europese richtlijn geeft alleen aan dát burgers bij het
aanwijzen van zwemlocaties betrokken dienen te worden, hóe dat vorm moet krijgen is
aan de nationale overheid. De bestuurlijke verantwoordelijkheid ligt bij meerdere
partijen, verenigd in het LBOW (Landelijk Bestuurlijk Overleg Water). Het bestuurlijk
commitment bij deze partij is onhelder. Het is niet duidelijk of zij voorstander is van de
wijze waarop de projectorganisatie burgers wil betrekken bij het opstellen van het
procesontwerp.

Inspraak Nieuwe Stijl
In dit voorbeeldproject is de
consultatie ingericht via vier
focusgroepen. Burgers die
regelmatig in buitenwater
zwemmen kregen verschillende
vragen voorgelegd. Daarbij is
steeds meer toegewerkt naar
vragen over de
inspraakbehoeften van burgers
bij het aanwijzen en afvoeren van
zwemlocaties (zie kader). De
keuze voor de focusgroepen en de opzet van de bijeenkomsten geven in ruime mate blijk
van een professionele aanpak conform de uitgangspunten van Inspraak Nieuwe Stijl.
1
De projectorganisatie had deels zicht op de basiscondities. Vooraf was er geen
zicht op het bestuurlijk commitment. Ook ontbrak een volledig overzicht van de
actoren en hun belangen.
Inzet van de consultatie: vragen tijdens de
focusgroepen:
– Welke eisen stelt u aan een zwemlocatie (betreft
kwaliteit, faciliteiten en controle)?
– Hoe wilt u geïnformeerd worden over zwemlocaties
(kennisgeving in lokale krant, via
belangenorganisatie, via gemeente etc.)?
– Wilt u meepraten over welke locaties officiële
zwemlocaties worden (hoe gedetailleerd, in welke
16
setting, eenmalig/ langdurig etc.)?

16

Bureau PQR, VROM Zwemwater, een kwalitatief onderzoek, juli 2007, p. 36 – 38.

22

2

3

Er is in zeer ruimte mate sprake van methodisch werken. De projectgroep maakt
vooraf een procesplan voor de consultatie over het opstellen van het procesontwerp.
Het procesplan expliciteert een belangrijke basisconditie: de beleidsruimte
(waarover het publiek kan meepraten). In het procesplan is tevens aandacht voor de
basiscondities waarover nog geen helderheid bestaat: is er bestuurlijk commitment
vanuit het LBOW voor de wijze waarop de projectgroep de consultatie over het
procesontwerp wil inrichten? Door de afstand tussen de projectorganisatie en het
LBOW, onderneemt de projectorganisatie geen pogingen om alsnog zicht te krijgen
op de positie van de verantwoordelijke bestuurders. Leden van het LBOW worden
bijvoorbeeld niet uitgenodigd om bij de focusgroepen aanwezig te zijn. De
uitkomsten van de consultatie worden daarom gebruikt om bestuurlijke steun te
creëren voor het procesontwerp. Er is sprake van maatwerk met betrekking tot de
keuze van de consultatievorm. Drie werkvormen worden beargumenteerd gewogen.
De keuze voor focusgroepen, met als doel zicht krijgen op de opvattingen van
burgers en niet op beïnvloeding, sluit aan bij de basiscondities. De focusgroepen
voeren deskundig werk uit, met behulp van externe ondersteuning. De
projectorganisatie en de externe ondersteuners evalueren gezamenlijk de
focusgroepen en trekken daar lering uit. Er is derhalve sprake van expertise.
De communicatie is beperkt adequaat, in de zin dat er voor en na de focusgroepen
geen communicatie heeft plaatsgevonden met de deelnemers. De deelnemers aan
de focusgroepen hebben geen terugkoppeling gekregen over wat er gebeurt met
hun inbreng. Er zijn echter vooraf ook geen toezeggingen richting de deelnemers
van de focusgroepen gedaan, waardoor het uitblijven van verantwoording geen
afbreuk doet aan de geloofwaardigheid van de projectorganisatie als
gesprekspartner. De communicatie rond de focusgroepen zelf (uitnodiging vooraf,
toelichting op doel van de bijeenkomst e.d.) was helder.

4.1.2 Locatie Valkenburg
Situatieschets
In de Nota Ruimte van het ministerie van VROM (2004) is vastgelegd dat het
marinevliegkamp Valkenburg wordt herontwikkeld tot een woonlocatie. Een stuurgroep
met bestuurders van betrokken gemeenten, regionale partijen, provincie en het Rijk is
samengesteld om de formele planprocedures te doorlopen. De verantwoordelijkheid
voor de finale politieke besluitvorming ligt bij de gemeenten Katwijk en Wassenaar. Op
basis van een programma van uitgangspunten werkt de stuurgroep in 2006 aan het
opstellen van een Integrale Structuurvisie (ISV). Dit document beschrijft de hoofdlijnen
van de planontwikkeling: keuzes rond de inrichting van de groene buffers in het gebied,
infrastructuur, de inrichting van de openbare ruimte en de ‘ruimteclaims’ (bijvoorbeeld
het aantal te bouwen woningen). Tijdens inloopbijeenkomsten worden
belanghebbenden geïnformeerd over de mogelijke keuzes en kunnen zij hierover hun
mening geven. De keuzes in de ISV zijn bovendien onderwerp van een extra schriftelijke
inspraakronde.

Basiscondities
De impact van dit project is groot: de herontwikkeling van het voormalige vliegveld heeft
ingrijpende gevolgen voor het landschap. De beleidsruimte beperkt zich tot het
uitwerken van de oplossingsrichtingen (hoe wordt de nieuwe woonlocatie vormgegeven

23

qua ruimte, groen, infrastructuur etc.?). Vooraf is wel een aantal oplossingsrichtingen
benoemd, zoals een voorkeur voor kwalitatief hoogwaardige woningenbouw. Deze
keuzes staan nog niet vast en zijn ook nog niet uitgewerkt. Dát er een woonlocatie wordt
ontwikkeld, is een gegeven. Het besluit staat niet meer ter discussie. De bestuurlijke
verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling van het gebied is verspreid over de lokale,
regionale en Rijkspartijen. Tussen hen bestaan meningsverschillen over de te maken
keuzes, bijvoorbeeld het aantal te bouwen woningen en de ruimte voor glas- en
tuinbouw.

Inspraak Nieuwe Stijl
De consultatieactiviteiten zijn in dit voorbeeldproject beperkt. De projectorganisatie
heeft één-op-één gesproken met maatschappelijke organisaties en
belangengroeperingen en er zijn inloopbijeenkomsten georganiseerd. De
projectorganisatie organiseert een extra inspraakmoment over de Integrale Structuur
Visie (ISV). Wettelijk is dit moment in een dergelijke procedure niet vereist. Bij
bouwprojecten vraagt de wet wél om het vervolg op de ISV vrij te geven voor inspraak: het
‘Integraal Structuurplan’ (ISP)17. De beperkte consultatieactiviteiten geven in ruime mate
blijk van een professionele aanpak, conform de uitgangspunten van Inspraak Nieuwe
Stijl.
1
De projectorganisatie heeft een uitgebreid procesplan opgesteld, waarin veel
aandacht is voor het politiek-bestuurlijke krachtenveld, de betrokken partijen en de
afbreukrisico’s. De organisatie heeft daarmee zicht op de basiscondities.
2 Het genoemde procesplan vormt de basis voor methodisch werken. Het procesplan
stelt dat communicatie in dit project meer nadruk krijgt dan consultatie. Deze keuze
sluit aan bij de basiscondities (het beperkte bestuurlijk commitment). Er is dus
sprake van maatwerk. Maatwerk uit zich ook in de pogingen van de
projectorganisatie om bestuurlijk commitment te organiseren. Zo worden
raadsleden van de gemeenten bijvoorbeeld uitgenodigd voor de
inloopbijeenkomsten en wordt in de stuurgroep aandacht besteed aan de
uitgangspunten van Inspraak Nieuwe Stijl. De projectorganisatie is zeer ervaren in
het managen van complexe projecten. De kennis van participatief werken is echter
bij aanvang redelijk beperkt, maar de expertise in het betrekken van burgers neemt
toe naarmate het project vordert.
3 De communicatie is adequaat, in de zin dat burgers uitvoerig geïnformeerd worden
over het doel (er komt een woonlocatie) en over de ontwikkeling van de plannen:
heldere communicatie. De communicatie over de invloed van de insprekers is nog
voor verbetering vatbaar: in diverse nieuwsbrieven komen uitgangspunten van
Inspraak Nieuwe Stijl aan de orde, maar wat dit betekent voor de rol van burgers in
het proces, komt onvoldoende terug in de communicatie. De projectorganisatie is
een geloofwaardige gesprekspartner. Er wordt verantwoording afgelegd over de
resultaten van de consultatie en het verloop van het proces. Alle insprekers op de ISV
hebben bijvoorbeeld een persoonlijke reactie gehad van de stuurgroep waarin wordt
uitgelegd wat er gebeurt met de inspraakreactie. In de belangentoets over het ISP
krijgen belanghebbenden tips voor het schrijven van een bruikbare inspraakreactie.
17

De ISV is een uitwerking op hoofdlijnen van het programma van uitgangspunten. De ISV
benoemt de oplossingsrichtingen die vervolgens worden uitgewerkt in het ISP.

24

Daarnaast is de projectorganisatie toegankelijk en altijd bereid om vragen van
belanghebbenden te beantwoorden.

De projectorganisatie helpt belanghebbenden bij het uitbrengen van een bruikbare
inspraakreactie. Zo krijgen belanghebbenden de volgende tips voor een bruikbare
inspraakreactie:18
–
–
–
–
–

–
–

Vermeld altijd uw naam, adres, eventueel e-mailadres en telefoonnummer.
Lever uw bijdrage op tijd in, namelijk uiterlijk op 26 juni aanstaande.
Lees het ISP voor u uw bijdrage inlevert.
Onderbouw uw mening met argumenten.
Ga in op zaken die nog niet eerder zijn vastgelegd en die dus nog feitelijk kunnen
veranderen. Zo is bijvoorbeeld al onherroepelijk in de Nota Ruimte (2004)
vastgelegd dat er gebouwd wordt op de locatie Valkenburg (onder voorwaarden,
zoals het feit dat de infrastructuur er moet zijn voor de eerste woningen worden
opgeleverd). Het heeft daarom geen zin meer om aan te geven dat u tegen
woningbouw bent.
Aangeven wat u sterke punten in het plan vindt mag ook!
Vindt u bepaalde zaken niet duidelijk en heeft u behoefte aan meer uitleg voor u uw
bijdrage inlevert, neem dan contact op met het projectbureau, telefoonnummer.

4.1.3 N18 Varsseveld – Enschede
Situatieschets
De N18 is een zogenaamde ‘stroomweg’ tussen Enschede en Varsseveld. De weg geeft bij
de aanvangssituatie van het project problemen wat betreft verkeersveiligheid,
leefbaarheid en bereikbaarheid. De startnotitie in maart 2005 bevat drie alternatieven
voor het huidige tracé (omleiding of nieuwe trajecten). In de loop van 2007 begint de
planprocedure vertraging op te lopen door verschillen in inzicht tussen het rijk en de
regionale partijen over het ambitieniveau van de N18 en het type weg dat daarbij past.
Eerder gemaakte afspraken over de financiële bijdrage van regionale convenantpartners
(onder andere de provincies Gelderland en Overijssel) komen daarmee op losse
schroeven te staan. Dit geldt ook voor de wijze waarop inspraakreacties op de startnotitie
en inbreng uit diverse consultatiebijeenkomsten in het proces worden meegenomen. Bij
afronding van de monitoring en evaluatie zijn de onderhandelingen tussen regionale
convenantpartners en Rijkswaterstaat en het ministerie van VenW nog gaande. In juni
2008 verwacht de projectorganisatie nog altijd dat de trajectnota/ MER in de loop van
2008 ter inzage kan worden gelegd.

Basiscondities
De aanleg van een nieuwe N18 via een omleiding of een geheel nieuw tracé heeft
ingrijpende consequenties voor de fysieke leefomgeving en raakt de belangen van een
groot aantal omwonenden en gebruikers van de weg. De impact is daarmee groot. De nut
en noodzaak van een nieuwe N18 stond bij geen van de inspraakmomenten ter discussie.
Op grond van een probleemanalyse was het hoofddoel van de nieuwe N18 het verbeteren
van de verkeersveiligheid en de leefbaarheid. Subdoel was het verbeteren van de
18

Nieuwsbrief Locatie Valkenburg, nr. 16, 6 juni 2008, p. 2.

25

bereikbaarheid en de economische ontwikkeling in het gebied. Er was in beginsel dus
alleen beleidsruimte in de uitwerking van oplossingsrichtingen. Gaandeweg het proces
blijkt echter dat het uitwerken van oplossingsrichtingen en de nut- en noodzaakdiscussie
voortdurend door elkaar heen lopen. Betrokken provinciale en Rijksbestuurders hebben
andere ideeën over het type oplossing dat nodig is om de doelen te bereiken. Het
bestuurlijk commitment is beperkt. Bij aanvang van het proces in 2005 was er in beginsel
commitment voor het toepassen van consultatie en inspraak. Door de bestuurlijke
meningsverschillen is in 2007 en 2008 het betrekken van burgers op de achtergrond
geraakt.
Uit de startnotitie N18 Varsseveld-Enschede: nut en noodzaak niet ter discussie
“Uit voorgaande kan worden afgeleid dat, om de geschetste problemen op het gebied
van verkeersveiligheid, leefbaarheid en bereikbaarheid zodanig te verbeteren dat
voldaan wordt aan de beleidsdoelstellingen, maatregelen nodig zijn om het autoverkeer
19
anders af te wikkelen door middel van een aanpassing van de N18.”
“Het nul-alternatief betreft de situatie in 2020 als de N18 niet aangepast of omgeleid
wordt. Het is wettelijk verplicht het nul-alternatief te onderzoeken. Simpel gezegd is dat
een onderzoek naar de milieugevolgen wanneer geen nieuwe infrastructuur zou worden
aangelegd. Het nul-alternatief is dus geen realistisch alternatief. Het nul-alternatief is
20
uitsluitend bedoeld als referentie.”

Inspraak Nieuwe Stijl
De consultatieactiviteiten in dit voorbeeldproject – ontwerpateliers, informele
informatiebijeenkomsten gevolgd door hoorzittingen en keukentafelgesprekken –
vonden alle plaats in de periode dat bestuurders nog op één lijn leken te zitten over het
doel van het project en de financiering van de oplossing. Ook als de bestuurlijke
onduidelijkheid toeneemt en de standpunten gaan schuiven, leidt dit niet tot nieuwe of
anders (in)gerichte consultatieactiviteiten. De wijze waarop consultatie en inspraak over
de tijd zijn opgepakt, geeft aan dat er deels sprake is van een professionele aanpak,
conform de uitgangspunten van Inspraak Nieuwe Stijl.
1
De projectorganisatie heeft in het plan van aanpak van de startnotitie een goede
situatieschets opgenomen. Er is aandacht voor risicobeheersing. De organisatie
heeft daarmee zicht op de basiscondities.
2 Het genoemde procesplan vormt echter slechts beperkt een basis voor methodisch
werken. Er is geen duidelijk plan voor de inrichting van consultatie en inspraak. Er is
in beperkte mate sprake van maatwerk. Met het organiseren van ontwerpateliers,
informatieavonden en keukentafelgesprekken probeert de projectorganisatie
tegemoet te komen aan de participatiebehoefte van belanghebbenden en
belangstellenden. Echter, toen het proces op bestuurlijk niveau onhelder werd en
vertraging opliep, is de communicatie naar deelnemers en belangstellenden stil
komen te liggen (geen maatwerk). Er is deels sprake van expertise. De

19
20

Startnotitie N18 Varsseveld – Enschede, Rijkswaterstaat ON, maart 2005, p. 19.
Startnotitie N18 Varsseveld – Enschede, Rijkswaterstaat ON, maart 2005, p. 21.

26

3

projectorganisatie zet op de situatie toegesneden participatieve werkvormen in,
maar evalueert deze niet.
De communicatie is deels adequaat. Bij aanvang van het traject was heldere en
volledige inhoudelijke informatie voorhanden. Aanvankelijk is ook duidelijk wat van
deelnemers wordt verwacht en op welke wijze hun inbreng meegenomen wordt. Als
het bestuurlijk proces in een impasse raakt vanaf de winter 2006 – 2007, ontstaan er
langdurige radiostiltes. Er wordt beperkt gecommuniceerd over de voortgang, wat
ten koste gaat van de geloofwaardigheid van het bestuur en de projectorganisatie.

4.1.4 Ontpoldering Noordwaard
Situatieschets
De dreigende overstromingen van 1993 en 1995 hebben laten zien dat de bescherming
van het rivierengebied tegen water voortdurend aandacht vraagt. Onder de naam
‘Ruimte voor de Rivier’ worden vanaf 2000 niet alleen dijken verhoogd, maar ook
projecten uitgevoerd die meer ruimte bieden voor (water)afvoer. De ontpoldering van het
landbouwgebied de Noordwaard is één van de 40 maatregelen uit de planologische
kernbeslissing ‘Ruimte voor de Rivier’. In 2005 wordt in nauw overleg met bewoners en
agrariërs uit de polder en belangenorganisaties een planstudie voor de ontpoldering
uitgevoerd. Vervolgens worden vanaf 2006 de alternatieven voor de nieuwe inrichting van
de polder uitgewerkt. De alternatieven richten zich op keuzes in de ruimtelijke structuur
en inrichting van de polders (bijvoorbeeld: hoge of lage kade polders, vergraven van het
doorstroomgebied (veel grondverzet), of huidige maaiveldligging als uitgangspunt),
maar ook op keuzes rond de mogelijkheden voor recreatie in het nieuwe gebied.
Enerzijds wordt hiervoor een formeel proces doorlopen: de reguliere inspraak op de
startnotitie MER. Anderzijds werkt de regio met behulp van het projectbureau aan een
‘eigen’ alternatief: de ontwerpvisie. Uiteindelijk leiden het formele en het informele
proces tot een definitief bestuurlijk besluit, op basis waarvan de uitvoering kan worden
voorbereid.

Basiscondities
De ontpoldering van de Noordwaard heeft grote consequenties voor de woonomgeving
en de gebruiksmogelijkheden van het landschap. De circa 75 gezinnen in het gebied,
bewoners en agrariërs, hebben daarmee direct belang bij de uitkomsten van het proces.
De impact is groot. Er is geen beleidsruimte wat betreft de nut en noodzaak van het
project. Probleemdefinitie en doelstelling van het project zijn vastgelegd in de
planologische kernbeslissing ‘Ruimte voor de Rivier’. Dat de Noordwaard meer water
moet opvangen in tijden van hoog water staat vast. Wel is er ruimte in de inrichting van
het nieuwe gebied: beleidsruimte in het bedenken en uitwerken van alternatieven voor
de inrichting van het gebied. Daar ligt dan ook de focus in de consultatieactiviteiten. Het
bevoegd gezag ligt bij de staatssecretaris van het ministerie van Verkeer en Waterstaat.
De mate van steun vanuit deze bestuurlijke actor voor consultatie over het uitwerken van
alternatieven was lange tijd onhelder. Regionale bestuurders (provincie, gemeenten en
waterschap) onderschrijven de wijze waarop de consultatie is ingericht.

27

Inspraak Nieuwe Stijl
De monitoring en evaluatie van het voorbeeldproject Ontpoldering Noordwaard laten in
de tijd een verschuiving zien in de mate waarin Inspraak Nieuwe Stijl wordt toegepast. In
de fase tot en met eind 2006/ begin 2007 is onhelder in hoeverre de verantwoordelijk
bestuurder het consultatieproces steunt. De status van het regioalternatief waar
bewoners en belangengroeperingen aan hebben gewerkt, is niet duidelijk. In deze fase
speelt ook de eerdere toezegging, dat de mogelijkheid aan alle bewoners wordt geboden
om in de Noordwaard te blijven wonen, een belangrijke rol. In de fase daarna, vanaf
voorjaar/ zomer 2007, wordt voor bewoners en agrariërs helder dat een deel van hen zal
moeten vertrekken. De wijze waarop in beide fasen invulling is gegeven aan Inspraak
Nieuwe Stijl verschilt. Er is deels sprake van een professionele aanpak.
1
De projectorganisatie heeft deels zicht op de basiscondities. Er is vooraf een
situatieschets gemaakt waarin de impact en de beleidsruimte zijn omschreven.
Bestuurlijk commitment blijft echter in de eerste fase onhelder.
2 Er is deels sprake van methodisch werken. De projectorganisatie heeft vooraf een
procesplan gemaakt waarin de verschillende stappen worden beschreven, maar
heeft daarin weinig aandacht voor de vormgeving van het consultatieproces.
Maatwerk komt tot uitdrukking in het feit dat de projectorganisatie rekening houdt
met de beleidsruimte en impact. Het maatwerk is echter beperkt, aangezien de
projectorganisatie onvoldoende rekening houdt met de onhelderheid over het
bestuurlijk commitment. In de fase vanaf voorjaar/ zomer 2007 onderneemt de
projectorganisatie succesvolle pogingen om hier helderheid over te krijgen. Er is – in
beide fasen – sprake van weinig (bewuste) expertise in participatief werken.
Verschillende consultatievormen worden niet tegen elkaar afgewogen. De
projectorganisatie heeft weinig aandacht voor evaluatie en het vastleggen van
leermomenten.
3 De communicatie is beperkt adequaat. Beide fasen worden gekenmerkt door
intensieve en begrijpelijke communicatie, maar de invloed van de deelnemers blijft
lange tijd onhelder. In de eerste fase zijn toezeggingen gedaan aan bewoners
waarvan later blijkt dat deze niet volledig waargemaakt kunnen worden. Dit tast de
geloofwaardigheid van de projectorganisatie en het bestuur aan.
De mate waarin verantwoording wordt
Uit een enquête onder bewoners van de
afgelegd verschilt per fase. In de eerste
Noordwaard (oktober 2006):
fase is de verantwoording beperkt en
“Respondenten geven aan dat veel vragen
van bestuurlijke zijde zelfs geheel
onbeantwoord blijven en dat ze behoefte
afwezig. In de tweede fase verbetert de
hebben aan meer terugkoppeling over
verantwoording en de terugkoppeling
21
gemaakte keuzes.”
over de inhoud en het vervolg van het
proces.

21

Uitkomsten Consultatie Ontwerpvisie Ontpoldering Noordwaard, oktober 2006, p. 8.

28

4.1.5 Pakketstudies Bereikbaarheid Midden-Nederland 2020
Situatieschets
De Randstad dreigt dicht te slibben en economisch op achterstand te raken ten opzichte
van andere Europese economische centra. Utrecht is hierin de ‘draaischijf’ van
Nederland: bereikbaarheids- en leefbaarheidsproblemen in Utrecht zijn sterk bepalend
voor de bereikbaarheid en leefbaarheid in de rest van de Randstad. De omvang van de
problematiek en de daarmee gepaard gaande investeringen vragen dat maatregelen in
onderlinge samenhang en gezamenlijk worden genomen. Tegen die achtergrond zijn in
2007 twee gebiedsgerichte ‘pakketstudies’ gestart. Het UVVB (Utrechts Verkeer en
Vervoerberaad) met daarin de gemeenten Utrecht en Amersfoort, regionale partijen, de
provincie Utrecht en Rijkspartijen, is bestuurlijk opdrachtgever. De projectorganisatie
werkte in 2007 aan het uitvoeren van aanvullende verkenningen. Burgers kunnen via
internet meedenken over de onderling samenhangende maatregelen
(‘maatregelenpakketten’) die de bereikbaarheid en leefbaarheid van de regio MiddenNederland ook na 2020 garanderen. Daarnaast is er een burgerpanel ingericht dat
eveneens bevraagd wordt op knelpunten en kansen rond bereikbaarheid. De burgers in
het burgerpanel kunnen zich ook uitspreken over het evaluatiekader van het UVVB voor
de huidige bereikbaarheidsknelpunten in de regio..

Basiscondities
De impact van dit voorbeeldproject is groot: de integrale maatregelenpakketten die uit
de pakketstudies voortkomen, leiden tot aanpassingen aan het hoofd- en onderliggende
wegennet, spoorlijnen en fietspaden en hebben daarmee consequenties voor de fysieke
leefomgeving. Dát er maatregelen moeten worden genomen om de bereikbaarheid van
Utrecht ook in de toekomst te garanderen, staat niet ter discussie. Hóe dit vorm kan
krijgen is onderwerp van gesprek. Er is dus sprake van beleidsruimte in het benoemen en
uitwerken van de oplossingsrichtingen. Het UVVB, de bestuurlijk opdrachtgever van de
pakketstudies, bestaat uit vele bestuurlijke actoren en heeft geen
beslissingsbevoegdheid. Binnen het UVVB bestaan er verschillen in opvatting over de
precieze meerwaarde van consultatie. Er is geen sprake van een eensgezinde visie op de
plaats en het gewicht van de consultatie in het besluitvormingsproces. UVVB-bestuurders
zijn wel zichtbaar betrokken bij de oproep voor ideeën via internet en het burgerpanel.

Inspraak Nieuwe Stijl
In het voorbeeldproject Pakketstudies Bereikbaarheid Midden-Nederland 2020 is deels
invulling gegeven aan Inspraak Nieuwe Stijl, en deels (nog) niet. De aanpak, de inzet van
expertise en de wijze waarop is gecommuniceerd is in ruime mate professioneel te
noemen. De inbedding van de consultatie in het bestuurlijke besluitvormingsproces
biedt een minder positief beeld. Het UVVB kiest (nog) niet duidelijk positie wat betreft de
inhoudelijke opbrengst van de consultatie. Dat betekent dat het
verwachtingenmanagement naar met name het burgerpanel tekortschiet. Vanuit deze
beide perspectieven kunnen de aspecten van professionaliteit als volgt worden
gewaardeerd.
1
Het programmabureau heeft in ruime mate zicht op de basiscondities. Er is een
situatieschets voorhanden en een actoranalyse die goede handvatten biedt voor
omgevingsmanagement. Het bestuurlijk en ambtelijk commitment voor de

29

2

3

consultatie is door de projectorganisatie vooraf niet helemaal goed ingeschat, maar
het inzicht hierin is in de loop van de tijd gegroeid.
Er is in ruime mate sprake van methodisch werken. Er is vooraf een plan van aanpak
opgesteld voor de pakketstudies waar beide sporen van de consultatie een integraal
onderdeel van uitmaken. Adviseurs van het Inspraakpunt hebben de
projectorganisatie ondersteund bij het maken van het procesplan en het begeleiden
van het consultatieproces. In de uitvoering van de oproep voor ideeën en het
burgerpanel is sprake van zeer ruime expertise: er is gebruikgemaakt van passende
en professioneel uitgevoerde werkvormen die intensief worden geëvalueerd en waar
nodig op basis van de uitkomsten worden bijgestuurd. Medewerkers van het
programmabureau plegen – met wisselend resultaat – vele interventies om de
planning te verhelderen, de aansluiting tussen consultatie en het
besluitvormingsproces te versterken en het ambtelijk en bestuurlijk commitment te
organiseren (maatwerk). Het maatwerk is echter beperkt omdat de gekozen
consultatievorm niet aansluit bij het beperkte bestuurlijk commitment.
Er is deels sprake van adequate communicatie. De projectorganisatie besteedt veel
aandacht aan inhoudelijke volledige, begrijpelijke en aantrekkelijk gepresenteerde
informatie en terugkoppeling over de voortgang van het proces. Vanuit het UVVB
schiet het verwachtingenmanagement echter tekort. In het burgerpanel is
aangegeven in welke hoedanigheid deelnemers worden aangesproken, maar bij hen
blijft lang onduidelijk wat het UVVB precies met de inbreng gaat doen. Er vindt
weliswaar terugkoppeling plaats over de voortgang van het proces, maar
inhoudelijke verantwoording over de doorwerking van de inbreng is gedurende de
looptijd van de monitoring en evaluatie uitgebleven.

4.1.6 Programma Ontmoetingen
Situatieschets
Het ministerie van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit wil de waarden van de
landbouw voor de samenleving beter leren kennen. Het departement wil daarvoor in
contact komen met ‘de samenleving’ en organiseert in 2006 acht ‘ontmoetingen’ met
uiteenlopende maatschappelijke partners. De verwachting is dat deze open gesprekken
zorgen voor een beter beeld van spanningsvelden in beleidsthema’s waar LNV de
komende jaren mee te maken krijgt (bijvoorbeeld: natuur en groen niet alleen als
waarden voor het platteland, maar ook als ‘stadse’ waarden). De gesprekken kunnen een
maatschappelijke legitimatie vormen van toekomstige beleidskeuzes vanhet
departement. Bovendien wil het ministerie van LNV via het Programma Ontmoetingen
een nieuwe werkwijze binnen het ministerie van LNV introduceren, om op
gestructureerde wijze in brede zin in gesprek te gaan over thema’s die voor het ministerie
van LNV (relatief) onbekend zijn. De acht ontmoetingen zijn georganiseerd rond actuele
thema’s als klimaat, energie en jeugd. Binnen dit brede kader zijn de deelnemers
volledig vrij om een eigen inbreng te leveren, onderwerpen binnen het thema te
prioriteren en eventueel met suggesties voor nieuw of bijgesteld beleid te komen.

Basiscondities
Gezien het algemene visievormende karakter van het Programma Ontmoetingen zijn de
beleidsconsequenties op voorhand onduidelijk. De impact is dan ook laag: er staan geen
fysieke veranderingen of concrete belangen ‘op het spel’. De beleidsruimte is groot: er is

30

geen sprake van een vaste probleemdefinitie of doelstelling waarbinnen de bijdrage van
de gesprekspartners zich moet bewegen. Het bestuurlijk commitment van de
opdrachtgever, de minister van LNV, is eveneens groot: de minister is initiatiefnemer van
deze vorm van consultatie en heeft een actieve rol tijdens een aantal bijeenkomsten.

Inspraak Nieuwe Stijl
De wijze waarop het proces rond de acht ontmoetingen is vormgegeven, geeft in zeer
ruime mate blijk van een professionele aanpak, conform de uitgangspunten van
Inspraak Nieuwe Stijl.
1
In de startnotitie maakt de projectorganisatie een uitgebreide schets van de situatie.
Dit geeft in zeer ruime mate zicht op de basiscondities. Bestuurlijk commitment
blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat de toenmalige minister initiatiefnemer is voor het
Programma Ontmoetingen. Bestuurlijk commitment blijkt ook uit het feit dat de
minister niet alleen op papier voorstander is van een dergelijke wijze van
consultatie, maar dat hij dit ook uitdraagt door bij vier van de acht ontmoetingen als
gastheer op te treden. Er is bovendien een ruim budget beschikbaar gesteld voor de
uitvoering van de ontmoetingen. Dat de projectorganisatie zicht heeft en houdt op
de basiscondities blijkt ook wanneer de politiek-bestuurlijke situatie verandert: na
de val van het kabinet Balkenende II is het programma vroegtijdig beëindigd. Als
gevolg hiervan is een aantal procesdoelen bijgesteld, waaronder het initiële doel om
te investeren in publieksrelaties in brede zin.
2 Dit soort voorbeelden geven ook blijk van methodisch werken, met name wat
betreft maatwerk: het procesplan van de projectorganisatie is afgestemd op de
kenmerken van de beleidssituatie. Ook is er sprake van expertise. Actuele inzichten
over participatief werken worden toegepast. Het programma is intern geëvalueerd
en leerervaringen zijn gedeeld met het middenmanagement in de organisatie.
3 Ook de communicatie is adequaat. Het is vooraf duidelijk dat de ontmoetingen
open gesprekken zijn, waarvan op voorhand niet beloofd kan worden dat de inbreng
gebruikt zal worden in het LNV-beleid. Deelnemers krijgen een afrondingsbrief met
een overzicht van de resultaten en een verantwoording over de wijze waarop hun
inbreng wordt opgepakt in de organisatie. Het bestuur toont zich daarmee een
geloofwaardige gesprekspartner.

4.1.7 ViA15
Situatieschets
De regio Arnhem- Nijmegen heeft al geruime tijd te maken met files en
doorstromingsproblemen op het hoofdwegennet en het onderliggende weggennet. De
files zorgen voor overlast bij automobilisten en verminderde bereikbaarheid van de regio,
maar leiden ook tot veiligheids- en leefbaarheidsproblemen in de regio. Het doortrekken
van de snelweg A15 vanaf knooppunt Bemmel tot aan de A12 tussen Zevenaar en Duiven
als oplossing voor deze problemen, is een kansrijke oplossing. Vanaf november 2006 tot
december 2007 wordt deze oplossing uitgedragen als ‘bestuurlijk voorkeursalternatief’
door het Convenantoverleg. Het Convenantoverleg bestaat uit bestuurlijke partners uit
de regio en vertegenwoordigers vanuit het Rijk (ministerie van Verkeer en Waterstaat/
Rijkswaterstaat). Het projectbureau ViA15 doorloopt vanaf begin 2007 de
Tracéwetprocedure. Een eerste stap daarin is het opstellen van een Startnotitie, waarin
wordt aangegeven welke mogelijke oplossingen voor het verkeersprobleem in de MER-

31

procedure onderzocht dienen te worden. Conform de wet worden ook andere
alternatieven dan de doortrekking van de A15 in de MER onderzocht. Het projectbureau
betrekt bewoners en belangenorganisaties via een meedenksessie en
consultatiebijeenkomsten bij het formuleren van oplossingsrichtingen die bijdragen aan
het terugdingen van het verkeersprobleem en aan de ruimtelijke kwaliteit van de
omgeving. De Startnotitie is ook onderwerp van reguliere inspraak.

Basiscondities
Maatregelen voor het oplossen van de verkeersproblemen in de regio Arnhem-Nijmegen
hebben een grote impact: een (eventuele) nieuwe weg heeft voordelen (betere
bereikbaarheid en betere vestigingsmogelijkheden voor bedrijven), maar ook nadelen
(geluidsoverlast en luchtvervuiling voor bewoners die in de buurt van het nieuwe tracé
wonen en doorsnijding van een groen gebied). Het nut en de noodzaak van het oplossen
van het mobiliteitsprobleem in de regio worden breed onderkend. Bij de start van het
proces in 2007 staan probleemdefinitie en beleidsdoelstelling vast. Onderzoek wijst uit
dat de doortrekking van de A15 de meest kansrijke oplossing is en bestuurders zijn
gecommitteerd aan deze oplossing. Gedurende het proces wordt, mede als gevolg van de
consultatie, de doelstelling opengebroken en verbreed: van het oplossen van de
verkeersproblemen via de doortrekking van de A15 naar het oplossen van de
verkeersproblemen via een toekomstvaste oplossing die bijdraagt aan doorstroming en
capaciteit van het weggennet en aan het vestigingsklimaat en die economischruimtelijke kansen biedt voor de stadsregio. Diverse bestuurlijke partners treden
gezamenlijk op in het Convenantoverleg, met de provincie Gelderland in een
voortrekkersrol. Bestuurders zijn voorstander van het betrekken van de omgeving bij het
uitwerken van de oplossingsrichtingen. De financieringsafspraken geven ook ruimte voor
de kosten die met consultatie gepaard gaan. De inzet en inrichting van de consultatie is
echter (bij aanvang) geen onderwerp van gesprek. Bestuurders en (lokale) politici zijn als
toehoorder aanwezig bij consultatieactiviteiten, maar hebben geen actieve rol. Via het
Convenantoverleg wordt hen gevraagd standpunten in te nemen over de uitkomsten van
de consultatie.

Inspraak Nieuwe Stijl
De monitoring en evaluatie van het voorbeeldproject ViA15 laten in de tijd een
verschuiving zien in de mate waarin Inspraak Nieuwe Stijl wordt toegepast. De inzet van
de consultatie in de periode tot en met de zomer van 2007 past niet bij de bestuurlijke
consensus voor de doortrekking van de A15. Er is deels sprake van een professionele
aanpak, conform de uitgangspunten van Inspraak Nieuwe Stijl.
1
De projectorganisatie heeft een strategisch communicatieplan opgesteld dat een
beknopte situatieschets bevat. De impact en het bestuurlijk commitment voor het
voorkeursalternatief komen daarin beknopt aan de orde. De mate van beleidsruimte
– of het gebrek daaraan, afhankelijk van de status van het bestuurlijk
voorkeursalternatief – is geen expliciet thema. De organisatie heeft daarmee deels
zicht op de basiscondities.
2 Er is – in de fase tot en met de zomer van 2007 – in beperkte mate sprake van
methodisch werken. Er is in de periode tussen de vaststelling van de
bestuursovereenkomst (november 2006) en de Startnotitie (mei 2008) geen
procesplan opgesteld dat richting geeft aan de inzet van de consultatie en deze

32

3

plaatst in het totale (besluitvormings)proces. Er is beperkt sprake van maatwerk, in
de zin dat er uitsluitend een procesplan is opgesteld voor de praktische vormgeving
van de consultatieactiviteiten. Er is daarbij onvoldoende sprake van afstemming op
de basiscondities. Er wordt geen bewuste afweging gemaakt voor de meest gepaste
consultatievorm en er wordt beperkt geëvalueerd. Vanaf najaar 2007 is deels sprake
van methodisch werken. Vanaf voorjaar 2008 wordt er gewerkt aan een onderbouwd
participatieplan voor de fase na de Startnotitie (richting Trajectnota MER en verder).
De mate van maatwerk neemt toe: de projectorganisatie bouwt bewust een
tussenstap in om bestuurlijke helderheid te krijgen over de mate van beleidsruimte.
Er wordt breder gereflecteerd op de leerervaringen uit de consultatie tot dan toe.
Deze inzichten werken door in de inrichting van het vervolgproces.
De communicatie is deels adequaat, in de zin dat er regelmatig gecommuniceerd
wordt via met name de internetsite en elektronische nieuwsbrieven. In de regel
bevatten deze begrijpelijke informatie. Presentaties tijdens consultatieactiviteiten
en brieven aan betrokkenen bevatten nog relatief veel ambtelijk jargon. Met name
tijdens de meedenksessie wordt onhelder gecommuniceerd wat er van betrokkenen
verwacht wordt. Er is sprake van regelmatige terugkoppeling over de resultaten van
de consultatie, maar er wordt daarbij weinig verantwoording afgelegd over de
argumenten op basis waarvan een uitkomst wel of niet doorwerkt in de
besluitvorming. Dit doet gedeeltelijk afbreuk aan de geloofwaardigheid van bestuur
en organisatie als gesprekspartner van de betrokkenen in het gebied.

Onheldere communicatie over de beleidsruimte (herfst 2007)
“De Gelderse Milieufederatie beticht rijk, provincie en stadsregio, samenwerkend in het
projectbureau ViA15, van een tunnelvisie. Hun focus zou te veel liggen op het
doortrekken van de rijksweg A15. Bij voorbaat lijkt daarmee het bestuurlijk
22
voorkeurstracé de meeste kans van slagen te hebben.”
Leerervaringen (voorjaar 2008)
“Voor een succesvolle toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl is eenduidige en
transparante communicatie dé succesfactor. Tot nu toe ontbreekt een duidelijke
kernboodschap van ViA15. Enerzijds is er de ambitie het meest publieksgerichte project
ooit te worden en daarvoor het beste uit de omgeving te halen. Anderzijds wordt gewerkt
binnen de kaders van de bestuursovereenkomst. Binnen die kaders is er een sterke focus
23
op het doortrekken van de A15 en automobiliteit.”

22

23

De Volkskrant, De weg komt, 14 september 2007. Overigens wordt de term ‘bestuurlijk
voorkeursalternatief’ sinds december 2007 niet meer gehanteerd, mede als gevolg van de
consultatie. In de MER worden drie alternatieven gelijkwaardig onderzocht (zie paragraaf
5.2.7).
e
Inspraakpunt, Participatieplan Inspraak Nieuwe Stijl Project ViA15, 3 voorstel, 3 april 2008, p.
9 – 10.

33

4.2

Toepassing in de kwantitatieve analyse

De Werkgroep Inspraak ziet in Inspraak Nieuwe Stijl geen radicale trendbreuk. Inspraak
Nieuwe Stijl wordt beschouwd als een modaliteit. Dit betekent dat
publieksparticipatieprocessen in meer of mindere mate kenmerken van Inspraak Nieuwe
Stijl kunnen hebben. Dat geldt ook voor processen die in het verleden zijn afgerond, deze
kunnen in meer of mindere mate losse kenmerken bevatten van wat nu als geheel onder
de paraplu van Inspraak Nieuwe Stijl wordt geschaard.24
Voor de kwantitatieve analyse is informatie verzameld over de toepassing van Inspraak
Nieuwe Stijl bij projecten die in het verleden zijn afgerond (zie paragraaf 2.2). Tabel 4.3
geeft een overzicht van de belangrijkste resultaten van de analyse van de webenquête en
25
secundaire analysegegevens.
De percentages in tabel 4.3 moeten vooral in het licht van het eerste ambitieniveau
worden gezien (zie paragraaf 3.4). Op dit ambitieniveau wordt publieksparticipatie als
een afzonderlijk proces georganiseerd in aanvulling op het reguliere politiek-bestuurlijke
proces. De nadruk ligt in dergelijke processen op externe communicatie en het vinden
van een passende werkvorm. Bestuurlijk commitment beperkt zich tot steun voor het
participatieproces en strekt zich niet uit tot actieve betrokkenheid. Het bestuur maakt de
doorwerking van de participatie afhankelijk van het verloop van het politiek-bestuurlijke
proces.

24

25

In eerder onderzoek naar en literatuur over publieksparticipatie zijn dan ook vele
kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl te herkennen. Zie bijvoorbeeld Edelenbos, J. , Proces
in Vorm. Procesbegeleiding van interactieve beleidsvorming over lokale ruimtelijke projecten,
Utrecht, Lemma, 2000 en Woerkum, C. van, Communicatie en interactieve beleidsvoering,
Houten/Diegem, Bohn Stafleu Van Loghum, 1997.
Voor de onderzoeksopzet van de kwantitatieve analyse en de samenhang tussen de
secundaire analyse en de enquête wordt verwezen naar paragraaf 2.2 en bijlage 2. Een
volledig overzicht van de bevindingen van deze beide onderdelen van de kwantitatieve
analyse wordt verwezen naar Voorstudie 8 en 9 (de Voorstudies vormen gezamenlijk de
basis voor dit hoofdrapport).

34

Kenmerken van Inspraak
Nieuwe Stijl

Inspraak Nieuwe Stijl als geheel
1 Aansluiting consultatie –
finale belangentoets
2 Professionaliteit
2.1
2.2

Zicht op
26
basiscondities
Methodisch werken

Kwantitatieve analyse (N=174)
INS
niet INS
Totaal
34%
66%
100%
(n = 174)
73%
27%
100%
(n = 44)
47%
53%
100%
(n = 174)
54%
46%
100%
(n =13)
54%

46%

100%
(n = 169)
100%
(n = 168)

68%
32%
Adequate
communicatie
Tabel 4.3: de kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl in de secundaire analyse en de webenquête

2.3

Inspraak Nieuwe Stijl als geheel
Analyse van het totaal aan 174 publieksparticipatieprocessen die zijn afgerond voor 2008,
laat zien dat circa één op de drie processen op het eerste ambitieniveau al enige
gelijkenis vertoont met het concept Inspraak Nieuwe Stijl als geheel. De verhoudingen
verschillen wanneer onderscheid wordt gemaakt naar type I, II en III situaties.
Kenmerken van Inspraak Nieuwe
Stijl
Inspraak Nieuwe Stijl als geheel

Kwantitatieve analyse (N=174)
INS
niet INS
Totaal
34%
66%
100%
(n = 174)
22%
78%
100%
(n = 81)

Inspraak Nieuwe Stijl als geheel in
type I situaties
44%
56%
100%
Inspraak Nieuwe Stijl als geheel in
(n
= 41)
type II situaties
43%
37%
100%
Inspraak Nieuwe Stijl als geheel in
(n
= 49)
type III situaties
Tabel 4.4: de kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl in de kwantitatieve analyse, uitgesplitst naar type I,
II en III situatie

Met name type I situaties enerzijds en type II en III situaties anderzijds verschillen. Van de
type I situaties (projecten met ingrijpende, fysieke consequenties) vertoont 22% in grote
mate gelijkenissen met Inspraak Nieuwe Stijl. Bij type II situaties (onduidelijke impact of
impact op de langere termijn) is dat 44% en bij type III situaties (beperkte impact) 43%.
Onder de projecten met een grotere schaal, waar volgens Inspraak Nieuwe Stijl sprake
zou moeten zijn van vroegtijdige consultatie én een belangentoets, is de gelijkenis met
Inspraak Nieuwe Stijl aanzienlijk minder sterk dan onder projecten met een kleinere
schaal.

26

Zicht op en voldoen aan de basiscondities is uitsluitend onderzocht in de secundaire
analyse.

35

Voorbeeld: Stadsvisie Tiel
In de periode 2000-2002 is in samenspraak met burgers een stadsvisie voor Tiel in 2020
ontwikkeld. Dit is een voorbeeld van publieksparticipatie met een aanzienlijke gelijkenis
met Inspraak Nieuwe Stijl als geheel.
– Er is gekozen voor diverse informele inspraakinstrumenten als consultatiegesprekken,
fiets- en wandeltochten en werkateliers. De keuze voor alleen vroegtijdige consultatie
sluit aan bij het feit dat het om een toekomstvisie ging (type II situatie).
– Er was sprake van een professionele aanpak. Het procesplan was grotendeels
afgestemd op de Tielse situatie. De inspraakinstrumenten werden met expertise
ingezet. Burgers zijn door de gemeente goed geïnformeerd over de voortgang van het
proces en konden bij inloopbijeenkomsten kennisnemen van tussentijdse resultaten.
Vanuit het tweede ambitieniveau – publieksparticipatie als integraal onderdeel van het
bestuurlijke proces – scoort dit project lager. Aan het einde van het proces ontbrak
bestuurlijk commitment vanwege de verkiezingen. Daarmee viel de visie in een ‘politiek
niemandsland’ en is de feitelijke uitvoering van de Stadsvisie Tiel onzeker geworden. Dit
illustreert dat de resultaten van de kwantitatieve analyse vooral gelding hebben binnen
het eerste ambitieniveau.

Aansluiting tussen consultatie en finale belangentoets
In 74% van de onderzochte projecten sluit de gekozen vorm aan bij de situatie. Daar waar
niet de juiste vorm is gekozen, is meestal sprake van een type I situatie, waarbij toch
uitsluitend óf consultatie óf een finale belangentoets plaatsvond.27 In 44 van de 174
onderzochte projecten sprake was van consultatie én een finale belangentoets. In 73%
van deze projecten is sprake van aansluiting tussen deze beide stappen, zoals bedoeld in
Inspraak Nieuwe Stijl (zie tabel 4.3).
Voorbeeld: Roerdelta Roermond
Het Roerdelta-gebied was een door verontreiniging belaste zone en bood de gemeente
Roermond een ‘inbreidingslocatie’. Het gebied moest op basis van de eigen
uitgangspunten van de bewoners worden ontwikkeld tot een veilige, duurzame en
28
kwalitatief hoogwaardige binnenstedelijke wijk. Hier is sprake van een type I situatie,
omdat de herontwikkeling van het Roerdelta-gebied ingrijpende consequenties heeft ten
aanzien van de fysieke leefomgeving van een grote groep mensen. Burgers zijn
vroegtijdig op een informele wijze geconsulteerd, maar het proces is niet aangesloten op
andere procedures zoals wettelijke inspraak. Er heeft geen belangentoets
plaatsgevonden. Op het onderdeel consultatie en finale belangentoets voldoet de
Roerdelta Roermond niet aan de richtlijnen van Inspraak Nieuwe Stijl.

27
28

Voorstudie 8: secundaire analyse, bevat een aantal voorbeelden.
SEV Realisatie, Projectpagina Roerdelta, februari 2005 (www.sev-realisatie.nl).

36

Borging kwaliteit door professionalisering
Ongeveer de helft van de 174 onderzochte projecten (47%) biedt al een zekere mate van
professionaliteit conform het concept Inspraak Nieuwe Stijl (zie tabel 4.3).
Professionaliteit is te verdelen in zicht op de basiscondities, methodisch werken en
adequate communicatie.
– De analyse van de 174 projecten laat zien dat in 68% van de gevallen de
communicatie conform Inspraak Nieuwe Stijl is vormgegeven.
– Methodisch werken, zoals gedefinieerd in Inspraak Nieuwe Stijl, is terug te zien in
54% van de onderzochte projecten. Opvallend is dat de procesaanpak/
procesplannen door de bank genomen onder de maat zijn. Een ander kenmerk van
methodisch werken scoort hoog: er is relatief vaak sprake van expertise in
participatief werken in de projecten. Actuele inzichten over consultatie worden
gehanteerd en de projectorganisaties evalueren hun eigen werk en sturen op basis
daarvan bij.
– Voor 13 projecten kon worden onderzocht in hoeverre sprake is van zicht op de
basiscondities. Dit bleek in 54% van de projecten het geval.
Beperkt zicht op ‘zicht op de basiscondities’
Of er sprake was van zicht op de basiscondities, kon maar bij een klein aantal projecten
worden gemeten, omdat in de secundaire analyse bestudeerde documenten over het
algemeen niet ingingen op dit onderwerp en omdat de webenquête omwille van de
lengte geen vraag bevatte over zicht op de basiscondities. Eén van de projecten waar
goed zicht bestond op de basiscondities is Nieuwegein Kloppend Stadshart, waarbij het
verbeteren van de functionaliteit van het centrum van Nieuwegein centraal stond. Er was
sprake van een nauwgezet procesontwerp waaruit bewustzijn blijkt van de positie en
belangen van verschillende doelgroepen en waarin aandacht wordt besteed aan het
organiseren van bestuurlijk commitment voor het consultatieproces.

37

5

Inspraak Nieuwe Stijl: de resultaten

Wat zijn de resultaten van de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl?
De centrale conclusie van het onderzoek is dat naarmate een inspraakproces meer
voldoet aan Inspraak Nieuwe Stijl betere resultaten worden bereikt, zoals inhoudelijke
verrijking, draagvlak, en een grotere tevredenheid van deelnemers, beleidsmakers en
bestuurders. Verschillende kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl versterken elkaar.
Inspraak Nieuwe Stijl vraagt daarom een integrale toepassing van de afzonderlijke
kenmerken in de bestuurlijke besluitvorming. Het succes van inspraak hangt bovendien
af van de mate waarin de inspraak is geïntegreerd in de politiek-bestuurlijke
besluitvorming.
Deze conclusie wordt zowel ondersteund door de monitoring en evaluatie van de
voorbeeldprojecten, als de kwantitatieve analyse. Het onderzoek toont ook aan dat
Inspraak Nieuwe Stijl geen invloed heeft op de doorlooptijd van planprocessen. Het
leidt niet tot vertraging van de besluitvorming.
Een goede aansluiting tussen consultatie en finale belangentoets draagt bij aan een
groter draagvlak voor het ontwerpbesluit, gemeten aan de hand van het aantal
negatieve inspraakreacties en bezwaren. Het onderzoek laat echter ook zien dat
bezwaarschriften en negatieve inspraakreacties niet zijn te voorkomen in situaties
waarin sprake is van grote belangentegenstellingen.

5.1

Resultaten in de voorbeeldprojecten

In paragraaf 4.1 is aangegeven in hoeverre de zeven voorbeeldprojecten voldoen aan
Inspraak Nieuwe Stijl. Voor ieder van de zeven projecten zijn ook de resultaten in kaart
gebracht. Daarbij is uitgegaan van de resultaten die de Werkgroep Inspraak verwacht van
de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl. Deze resultaten kunnen betrekking hebben op
de inhoud (bijvoorbeeld bruikbaarheid van inspraakreacties) of op het proces
(bijvoorbeeld de doorlooptijd van het inspraakproces). Ze kunnen objectief worden
vastgesteld (bijvoorbeeld doorwerking van inbreng in een beleidsplan) of een meer
subjectief karakter hebben (bijvoorbeeld de tevredenheid van deelnemers). Tabel 5.1
geeft een overzicht van de verwachte resultaten.
Subjectieve (belevings)resultaten
– Tevredenheid bestuurders,
beleidsmakers en professionals over
inbreng en bijdrage deelnemers
– Tevredenheid deelnemers over
inhoud besluit
Procesmatige – Betrokkenheid belanghebbenden
– Tevredenheid bestuurders,
resultaten
– Draagvlak voor besluit of plan
beleidsmakers en professionals over
– Doorlooptijd beleidsproces
verloop inspraakproces
– Besluitvormingskosten
– Tevredenheid deelnemers over
verloop inspraakproces
Tabel 5.1: verwachte resultaten van de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl
Inhoudelijke
resultaten

Objectief meetbare resultaten
– Bruikbaarheid inbreng uit inspraak
– Doorwerking inbreng in visies,
nota’s, plannen of besluiten

38

De resultaten kunnen zowel positief als negatief zijn (positief: méér bruikbare
inspraakreacties of negatief: een langere doorlooptijd). Ook kan er sprake zijn van
resultaten die gezien de inzet van de consultatie en het fragment van het proces wél
verwacht hadden mogen worden, maar die zijn uitgebleven (bijvoorbeeld: het proces had
moeten bijdragen aan het draagvlak voor de uiteindelijke beslissing, maar de monitoring
en evaluatie maken duidelijk dat het draagvlak niet is veranderd).
Figuur 5.1 plaatst de zeven voorbeeldprojecten ten opzichte van elkaar op twee
dimensies:
1 de mate waarin Inspraak Nieuwe Stijl is toegepast;
2 de mate waarin de resultaten overwegend positief of negatief zijn.

Overwegend positief

Inspraak Nieuwe Stijl

(Zeer)
ruim

Resultaten
Deels positief /
deels negatief

Overwegend negatief

– Pakketstudies
Bereikbaarheid
Midden-Nederland
2020
– ViA15

– Ontpoldering
Noordwaard (fase 2)

– Aanwijzen
Zwemlocaties
– Programma
Ontmoetingen
– Locatie Valkenburg

Deels

– N18 VarsseveldEnschede (fase 1)

(Zeer)
beperkt

– Ontpoldering
Noordwaard (fase 1)

– N18 VarsseveldEnschede (fase 2)

Figuur 5.1: het verband tussen Inspraak Nieuwe Stijl en resultaten in de zeven voorbeeldprojecten

Hypothese Inspraak Nieuwe Stijl
De verwachtingen van de Werkgroep Inspraak over de toepassing van Inspraak Nieuwe
Stijl zijn weergegeven in de onderzoekshypothese (zie hoofdstuk 1): naarmate een proces
van inspraak meer voldoet aan Inspraak Nieuwe Stijl leidt dit tot een beter resultaat – in
termen van inhoudelijke en procesmatige resultaten zoals beoogd door Inspraak Nieuwe
Stijl. Visueel betekent dit in bovenstaande figuur dat alle voorbeeldprojecten terecht
zouden komen in de cel ‘Inspraak Nieuwe Stijl/(zeer) ruim’ en ‘resultaten/overwegend
positief’ óf de cel ‘Inspraak Nieuwe Stijl/(zeer) beperkt en ‘resultaten/overwegend
negatief’. De patroon dat zich aftekent in de tabel sluit aan bij de algemene
onderzoekshypothese. Onderzoekstechnisch gezien kunnen hier geen algemeen geldige
conclusies aan verbonden worden, gezien het geringe aantal voorbeeldprojecten en het
feit dat de monitoring zich beperkt tot een fragment van het proces.

39

–

–

een voorbeeldproject waarin Inspraak Nieuwe Stijl in ruime mate wordt toegepast –
bijvoorbeeld Aanwijzen Zwemlocaties, Programma Ontmoetingen – heeft relatief
veel positieve resultaten;
een voorbeeldproject waarin Inspraak Nieuwe Stijl in beperkte mate wordt
toegepast – N18 Varsseveld – Enschede in de fase vanaf najaar 2006 heeft relatief
veel negatieve resultaten.

Doorlooptijd
Een te verwachten resultaat van Inspraak Nieuwe Stijl is dat het een kortere doorlooptijd
van beleidsprocessen met zich meebrengt. De kortere doorlooptijd zou het gevolg zijn
van op het beleidsvraagstuk toegesneden inspraakprocedures. Daarnaast is de
verwachting dat Inspraak Nieuwe Stijl draagvlak genereert, waardoor er minder
beroepsprocedures worden gestart die een verlammend effect hebben op de
implementatie van beleid.
Op basis van de monitoring en evaluatie van de voorbeeldprojecten kunnen geen
robuuste conclusies worden getrokken over het effect van Inspraak Nieuwe Stijl op de
doorlooptijd van processen. Dit heeft een aantal redenen. Zo is Inspraak Nieuwe Stijl in
de voorbeeldprojecten toegepast binnen de huidige procedures en richten de monitoring
en evaluatie zich slechts op een fragment van het hele proces. We hebben daarom niet
kunnen vaststellen dat Inspraak Nieuwe Stijl leidt tot een kortere doorlooptijd van
beleidsprocessen.
De monitoring en evaluatie van de voorbeeldprojecten laten echter ook niet zien dat
Inspraak Nieuwe Stijl leidt tot vertraging. Weliswaar loopt een aantal voorbeeldprojecten
vertraging op ten opzichte van de planning, maar deze vertraging wordt dan vooral
veroorzaakt door het politiek-bestuurlijke proces (zie bijvoorbeeld paragraaf 5.1.3 over
de N18 Varsseveld). Op basis hiervan trekken we de voorzichtige conclusie dat Inspraak
Nieuwe Stijl niet leidt tot vertraging.
Tabel 5.2 geeft een globaal overzicht van de positieve, uitgebleven en negatieve
resultaten (per fase) van ieder voorbeeldproject. Vervolgens worden de resultaten in
paragrafen 5.1.1 tot en met 5.1.7 besproken.

40

Voorbeeldproject

Bruikbaarheid

Doorwerking

Betrokkenheid

Draagvlak

Doorlooptijd

Besluitvormingskosten

Tevredenheid
bestuurders
en beleidsmakers:
inhoud

Tevredenheid
deelnemers:
inhoud

Aanwijzen
Zwemlocaties
Locatie
Valkenburg
N18: fase 1
N18: fase 2
Ontpoldering
Noordwaard:
fase 1
Ontpoldering
Noordwaard:
fase 2
Pakketstudies
Programma
Ontmoetingen
ViA15

positief

positief

n.v.t.

n.v.t.

uitgebleven

-

positief

positief

positief

uitgebleven

positief

uitgebleven

-

positief
positief

positief
positief

positief
-

uitgebleven
uitgebleven
-

uitgebleven
-

negatief

-

-

negatief

positief
positief

positief

positief
n.v.t.

positief én
positief
positief
negatief
Tabel 5.2: de resultaten in de zeven voorbeeldprojecten

n.v.t.

Tevredenheid
bestuurders
en beleidsmakers:
proces
positief

tevredenheid
deelnemers:
proces

positief

positief

positief

positief

positief

-

positief

-

negatief
positief

negatief
-

uitgebleven

uitgebleven

-

negatief

-

negatief

n.v.t.
n.v.t.

n.v.t.
n.v.t.

-

uitgebleven
positief

positief

negatief
positief

positief
positief

positief

-

-

positief

negatief

positief

negatief

41

5.1.1

Aanwijzen Zwemlocaties

Het voorbeeldproject Aanwijzen Zwemlocaties (consultatie over het procesontwerp voor
de implementatie van een nieuwe Europese richtlijn) geeft in ruime mate blijk van een
professionele aanpak (zie paragraaf 4.1.1). Dit leidt tot de volgende resultaten.

Positieve resultaten
Bruikbare reacties en doorwerking
De focusgroepen hebben inzicht gegeven in de vraag welke burgers betrokken willen
worden bij het aanwijzen en afvoeren van zwemlocaties en de momenten waarop burgers
betrokken willen worden. Een opmerkelijke uitkomst van de focusgroepen is dat burgers
ook betrokken willen worden bij de inrichting van zwemlocaties, een onderwerp dat
buiten de Europese richtlijn valt. De belangrijkste uitkomsten van de focusgroepen
werken door in het procesplan voor de implementatie van de zwemwaterrichtlijn.
Aanvankelijk bestond het idee om burgers op drie momenten te betrekken:
1 bij de inventarisatie van potentiële locaties;
2 bij het voorgenomen besluit over het aanwijzen van de locaties;
3 bij het definitieve besluit over de locaties (als belangentoets).
Naar aanleiding van de focusgroepen zullen burgers alleen bij de eerste en derde stap
worden betrokken. Ook hebben de focusgroepen ertoe geleid dat een grotere nadruk
wordt gelegd op communicatie. De projectorganisatie ziet de consultatie van burgers nu
als onderdeel van een bredere ‘communicatieparaplu’.

Tevredenheid van de betrokken beleidsmakers
De projectorganisatie is zeer tevreden over de uitkomsten van de consultatie en over het
verloop van het proces. De focusgroepen hebben volgens de projectorganisatie zeer veel
inzichten opgeleverd die verder gaan dan alleen het opstellen van een procesontwerp
voor het aanwijzen van zwemlocaties. Leden van de projectorganisatie hebben
aangegeven dat de consultatie een grotere meerwaarde heeft dan alleen de inhoudelijke
uitkomsten. Een belangrijke meerwaarde is ook dat beleidsmakers zijn gaan beseffen dat
burgers een waardevolle bijdrage kunnen leveren aan de ontwikkeling van beleid.
Enkele citaten van de projectorganisatie

“Nog nooit eerder ben ik betrokken geweest bij een project dat in zo’n korte tijd zoveel
opbrengst heeft opgeleverd.”
“Voorafgaand aan de consultatie bestond er in ambtelijke kringen enige scepsis. Bij
sommigen bestond de angst dat het aanwijzen van zwemlocaties te technisch zou zijn en dat
burgers dit niet zouden begrijpen. Maar uit de focusgroepen is gebleken dat burgers het wel
degelijk snappen.”
“Ik was eerst sceptisch, maar het heeft mijn ogen geopend hoe je burgers kunt betrekken bij
de ontwikkeling van beleid. Het gebeurt eigenlijk nog veel te weinig.”

Tevredenheid van de deelnemers
Na afloop van de bijeenkomsten met de focusgroepen is aan de deelnemers gevraagd
wat zij van de bijeenkomsten vonden. De deelnemers gaven aan dat zij zeer tevreden zijn

42

over het proces. Zij vonden het verrassend dat ‘de’ overheid burgers op deze wijze
betrekt en hebben daar veel waardering voor. Zonder uitzondering gaven de deelnemers
aan dat zij het een goede zaak vinden dat de overheid op deze wijze burgers betrekt in de
beleidsontwikkeling.

5.1.2

Locatie Valkenburg

In het voorbeeldproject Locatie Valkenburg (inspraak over de herontwikkeling van de
voormalige marinevliegbasis Valkenburg tot woonlocatie) is in ruime mate sprake van
een professionele aanpak (zie paragraaf 4.1.2). Dit leidt tot de volgende resultaten.

Positieve resultaten
Bruikbaarheid van inspraakreacties en doorwerking
De inspraak in Locatie
Voorbeeld inspraakreactie
Valkenburg is sprake van
“Ik stel voor om aan de Valkenburgse kant ook een
maatwerk: de aanpak is
groene buffer tussen het oude dorp en de nieuwe
afgestemd op de beleidssituatie.
woonwijk aan te leggen van zeker 500 meter breed.
Dit leidt ertoe dat de inspraak
[…] In die zone bestaat dan de mogelijkheid om een
bruikbare reacties oplevert. De
klein aantal recreatieve functies, die elders in het dorp
schriftelijke inspraak op de ISV
moeten verdwijnen, te huisvesten.”
levert 68 reacties op. Daarvan is
20% niet bruikbaar, omdat ze het
Reactie stuurgroep
nut en de noodzaak van het
“Het idee om een groenstrook tussen de N206 en de
ontwikkelen van de woonlocatie
woonlocatie aan te brengen, vinden we een goed idee.
ter discussie stelde – een
Bij het opstellen van het Integraal Structuurplan (ISP)
gepasseerd station. Meer dan de
zal worden gekeken of dit ruimtelijk kan worden
helft van de reacties betreft
ingepast.”
aanvullingen op de
structuurvisie. Zo worden bijvoorbeeld ideeën aangedragen voor recreatieve functies in
het gebied. De meeste van deze aanvullende opmerkingen vallen in formele zin buiten de
beleidsruimte, omdat het concrete suggesties betreft die pas in een latere fase aan de
orde komen (bij de uitwerking van de ISV in het ISP). Echter, de projectorganisatie en
bestuurders geven aan dergelijke reacties wel degelijk ook in deze fase bruikbaar te
achten. Dergelijke reacties komen van pas bij de belangenafwegingen van beleidsmakers
en bestuurders bij het opstellen van het ISP en kunnen een steun zijn voor
beleidsstandpunten van bestuurders. In het ISP zijn reacties uit de inspraak op de ISV
duidelijk terug te zien. De wens van veel insprekers om het open en groene karakter van
het landschap zoveel mogelijk te behouden komt in het ISP terug in de vorm van een
grote groene buffer. In dit polderland worden geen woningen gebouwd. Ook blijft de
‘ruimtebeleving’ van de lange landingsbaan van het voormalige vliegkamp gehandhaafd,
waardoor een vrije zichtlijn van meer dan twee kilometer blijft bestaan.

Draagvlak
Aanvankelijk is er veel maatschappelijke weerstand tegen het besluit om het vliegveld
Valkenburg te herontwikkelen tot woonlocatie. Zorgvuldige communicatie over de
invloed van insprekers leidt ertoe dat uiteindelijk ongeveer een derde van de
inspraakreacties nog specifiek blijk geeft van weerstand (24 van de 68 reacties). Gezien

43

de omvang van het gebied en het totaal aantal belanghebbenden is dit een relatief klein
aantal.

Tevredenheid van bestuurders en beleidsmakers
Uit de gesprekken met de projectorganisatie en leden van de stuurgroep is gebleken dat
de betrokken beleidsmakers en bestuurders tevreden zijn over de consultatie en
inspraak. Men is over het algemeen van mening dat de consultatie en inspraak
verschillende bruikbare reacties hebben opgeleverd en hebben bijgedragen aan het
maatschappelijk en politiek draagvlak.

Verwachte resultaten die zijn uitgebleven
Doorlooptijd
De monitoring en evaluatie laten niet zien dat de consultatie tot een kortere doorlooptijd
heeft geleid. Het proces heeft weliswaar vertraging opgeleverd, maar deze vertraging
werd veroorzaakt door andere factoren. Met name het feit dat besluitvorming over de
Locatie Valkenburg is gekoppeld aan de besluitvorming over de Rijnlandroute, heeft voor
vertraging gezorgd. Door financiële onzekerheden en het gebrek aan overeenstemming
bestond er lange tijd onduidelijkheid over de Rijnlandroute, waardoor ook de
planvorming van de Locatie Valkenburg vertraging heeft opgelopen.

Betrokkenheid
Uit de monitoring en evaluatie blijkt niet dat de consultatie heeft geleid tot een grotere
betrokkenheid van burgers. De inloopbijeenkomsten werden met een gemiddelde
opkomst van ongeveer 100 mensen redelijk goed bezocht. Naar aanleiding van de ISV
kwamen 68 inspraakreacties binnen. Gezien de omvang van de totale bevolking van het
gebied is het aantal insprekers relatief laag. De projectorganisatie is er naar eigen
zeggen niet in geslaagd potentiële nieuwe bewoners te mobiliseren.

5.1.3

N18 Varsseveld – Enschede

In het voorbeeldproject N18 Varsseveld – Enschede (inspraak over een nieuw tracé voor
de stroomweg N18 als oplossing voor veiligheid, leefbaarheid en bereikbaarheid) is deels
sprake is van een professionele aanpak (zie paragraaf 4.1.3). Dit leidt tot de volgende
resultaten, waarbij rekening moet worden gehouden met een onderscheid in de eerste
fase van het proces (tot najaar 2006) en de tweede fase.

Positieve resultaten
Bruikbaarheid en doorwerking van inspraakreacties (tot najaar 2006)
Uit de formele inspraak op de startnotitie, de ontwerpateliers met belangengroepen en
de veldbezoeken komt bruikbare inbreng voort. Zo blijkt dat een groot gedeelte van de
inspraakreacties op de startnotitie binnen de beleidsruimte (zoals die destijds gold:
alleen uitwerking van alternatieven) viel (55%) en positief (42%) of aanvullend (18%)
waren. In interviews met de projectorganisatie wordt de bruikbaarheid van inbreng van
deelnemers ook bevestigd. In de gedetailleerde uitwerking van de tracés van de
verschillende varianten heeft deze inbreng ook doorgewerkt, aldus de projectleider van
Rijkswaterstaat.

44

Betrokkenheid van burgers (tot najaar 2006)
Er was bij de informatiebijeenkomsten en de hoorzittingen die daarop volgden grote
betrokkenheid van belanghebbenden en belangstellenden. Bij de hoorzittingen in
Lichtenvoorde, Eibergen en Haaksbergen in 2005 waren respectievelijk 200, 400 en 300
belangstellenden.

Verwachte resultaten die zijn uitgebleven
Draagvlak (hele periode)
Uit de monitoring en evaluatie is niet gebleken of het gevoerde proces van invloed is
geweest op het draagvlak voor de nieuwe N18. Uit inspraakreacties op de startnotitie
blijkt dat voor- en tegenstanders elkaar redelijk in evenwicht houden.

Doorlooptijd (vanaf najaar 2006)
Door elkaar lopende discussies over nut en noodzaak en de uitwerking van alternatieven,
het ontbreken van een gemeenschappelijke taal en uiteenlopende ambities hebben
geleid tot een gebrek aan bestuurlijke eenheid. Dit heeft geleid tot langere bestuurlijke
onderhandelingen en een langere doorlooptijd van de planprocedure. Een positief effect
van Inspraak Nieuwe Stijl op de doorlooptijd is dus uitgebleven.

Negatieve resultaten
Tevredenheid over het proces (vanaf najaar 2006)
Belanghebbenden, belangstellenden en deelnemers zijn ontevreden over het gehele
proces. Tijdens de bestuurlijke onderhandelingen is er relatieve ‘radiostilte’ ontstaan en
zijn mensen ongeveer één jaar niet op de hoogte gehouden van de voortgang van het
proces. Onduidelijkheid leidt tot frustratie, temeer omdat er vanuit het verleden angst
heerst dat de planprocedure opnieuw wordt stopgezet. Er is behoefte aan duidelijkheid.
Voorbeeld campinghouder
Het bovenstaande wordt geïllustreerd in één van de gesprekken met de projectorganisatie.
Een campinghouder die voor een goede bereikbaarheid van zijn bedrijf afhankelijk is van de
N18 zoekt met enige regelmaat contact met Rijkswaterstaat. Hij roept om daadkracht: het
gaat hem niet zozeer om welk tracé het uiteindelijk wordt, als er maar duidelijkheid komt. Hij
wil verder met de ontwikkeling van zijn bedrijf en wil graag weten waar de nieuwe uitgang van
zijn camping moet komen.

5.1.4

Ontpoldering Noordwaard

In het voorbeeldproject Ontpoldering Noordwaard (inspraak over de herinrichting van
een poldergebied dat als gevolg van ‘Ruimte voor de Rivier’ ruimte moet gaan bieden
aan water(afvoer)) deels sprake is van een professionele aanpak (zie paragraaf 4.1.4). De
aanpak – en daarmee ook de resultaten – verschuiven gedurende het proces. In de eerste
fase (tot en met 2006/ begin 2007) is sprake van onhelderheid over bestuurlijk
commitment en zijn er problemen rond verwachtingenmanagement door onjuiste
toezeggingen aan bewoners over hun toekomst in het gebied. Mede door deze
toezeggingen is het draagvlak voor de conceptplannen aanvankelijk relatief groot, terwijl
de status van met name het regionale alternatief onduidelijk is. In de tweede fase, vanaf
voorjaar/ zomer 2007 organiseert het projectbureau bewust zicht op bestuurlijk

45

commitment en wordt de communicatiestrategie bijgesteld. Dit leidt tot de volgende
resultaten.

Positieve resultaten
Bruikbare inspraakreacties
De inspraak op de startnotitie heeft 86 reacties opgeleverd van 21 verschillende
insprekers. Van de reacties is 28% bruikbaar (in de zin dat het binnen de beleidsruimte
valt). De meeste bruikbare reacties komen niet van de bewoners in het gebied, maar van
andere overheden en bedrijven: 43% van de reacties van andere overheden en 38% van
de reacties van bedrijven is bruikbaar, tegenover ongeveer 20% van de reacties van
bewoners. Tweederde van het totaal aan bruikbare inspraakreacties betreft een
aanvulling op de startnotitie. Reacties die buiten de beleidsruimte vallen, betreffen
merendeels de concrete uitwerking van een alternatief, een stap die in deze fase nog niet
aan de orde is. Het onderstaande kader bevat een voorbeeld van een bruikbare en een
niet-bruikbare inspraakreactie (inclusief de reactie van het bevoegd gezag daarop). Naar
aanleiding van reacties zijn de Richtlijnen op vier punten aangepast. Deze aanpassingen
komen van vier partijen: de provincie Noord Brabant, de Rijksdienst voor Oudheidkundig
Bodemonderzoek (ROB), waterbedrijf Evides en een visserijbedrijf.
Bruikbaar
“Inspreker wil weten wat de consequenties zijn van de ontpoldering voor het
visserijbedrijf.”
(Reactie bevoegd gezag: “Dit criterium ontbreekt ten onrechte in het beoordelingskader voor het
toetsen van de alternatieven. In de Richtlijnen voor het MER is derhalve het criterium ‘visserij’
toegevoegd om per alternatief aan te geven wat de gevolgen zijn van de ontpoldering voor de
beroepsvisserij.”)

Niet-bruikbaar
“Insprekers blijven primair van mening dat het nut en de noodzaak van het
doorstromend maken van de Noordwaard zeer twijfelachtig zijn, zodat op basis van de
tot nu toe bekende argumenten niet voor ontpoldering van de Noordwaard kan worden
besloten.”
(Reactie bevoegd gezag: “Het bevoegd gezag is van oordeel dat nut en noodzaak van het
doorstromend maken van de Noordwaard in de Planologische Kernbeslissing (PKB) ‘Ruimte voor
de Rivier’ is aangetoond en op grond daarvan tot het ontpolderen van de Noordwaard kon worden
besloten.”)29

Tevredenheid van bestuurders en beleidsmakers
Uit de gesprekken met de projectorganisatie is gebleken dat de betrokken beleidsmakers
en bestuurders tevreden zijn over de consultatie en inspraak. Ze zijn van mening dat de
consultatie en inspraak nieuwe inzichten hebben opgeleverd die hebben bijgedragen aan
de kwaliteit van de plannen. Daarnaast geven zij aan dat met name het informele proces
heeft bijgedragen aan het maatschappelijk en politiek draagvlak.

29

Analyse op insprekers startnotitie MER Ontpoldering Noordwaard, 2006.

46

Verwachte resultaten die zijn uitgebleven
Doorlooptijd
Het plan van aanpak geeft aan dat de PKB-planning gericht is op een tijdige realisatie
van de ontpoldering van de Noordwaard én op een tijdige realisatie van het
natuurcompensatiegebied. Procesversnelling van het project Noordwaard draagt bij aan
het in de tijd spreiden van de veelheid aan projecten en maatregelen die in het kader van
‘Ruimte voor de Rivier’ moeten worden uitgevoerd. De procesversnelling rond de
ontpoldering van de Noordwaard moet gestalte krijgen door onder meer:
– het afstemmen van deelonderzoeken;
– het vervlechten, vervroegd opstarten en effectief omgaan met procedures;
– het bereiken van afstemming en overeenstemming vóór de start van de
30
procedures.
In de monitoring en evaluatie van dit voorbeeldproject hebben we niet kunnen
vaststellen in hoeverre het informele traject – als instrument voor het bereiken van
afstemming en overeenstemming voor procedures – tot een kortere doorlooptijd heeft
geleid. Aangezien de ontpoldering van de Noordwaard de eerste maatregel is die in het
kader van Ruimte voor de Rivier wordt uitgevoerd, is de doorlooptijd moeilijk te
vergelijken met andere projecten.

Besluitvormingskosten
De projectorganisatie verwacht dat de kosten stijgen naarmate er meer weerstand is
tegen de plannen. Onder meer om actieve tegenstand te minimaliseren kiest de
projectorganisatie voor een proces waarbij in een vroege fase bewoners en agrariërs bij
de besluitvorming betrokken worden. Of dit feitelijk heeft geleid tot lagere
besluitvormingskosten, is niet vast te stellen. De ontpoldering van de Noordwaard is de
eerste Ruimte voor de Rivier-maatregel die uitgevoerd wordt en is daarmee lastig met
andere projecten te vergelijken.

Negatieve resultaten
Bruikbare inspraakreacties en doorwerking
De hoeveelheid bruikbare inspraakreacties van bewoners en belangengroeperingen en
de doorwerking daarvan is, afgezet tegen de bruikbaarheid en doorwerking van de
reacties van andere overheden en bedrijven, zeer beperkt.

Draagvlak
Aanvankelijk is sprake van een
redelijk ‘meewerkende houding’
van bewoners en agrariërs in het
gebied (passieve steun). Ongeveer
20% van de inspraakreacties op de

30
31

“Geen duidelijkheid, geen medewerking. ‘We zijn
steeds loyaal geweest’, aldus agrariër De Groot.
‘Maar de medewerking begint af te brokkelen. Als
de zaak blijft slepen, gaan mensen de kont tegen de
krib gooien en stoppen ze misschien wel met het
overleg’.”31

Zie onder meer het Plan van Aanpak Ontpoldering Noordwaard, januari 2006, p. 7.
Brabants Dagblad regio Heusden en Altena, Begrip voor ongeduld Noordwaard, 5 juni 2007.

47

startnotitie (april 2006) geeft blijk van expliciete weerstand tegen het project. Naarmate
het proces vordert, neemt de steun af. Met name vanaf voorjaar/ zomer 2007 neemt de
kans op protest toe (zie citaat).

Tevredenheid van burgers
De meeste deelnemers zijn ontevreden over de alternatieven die voorliggen in de
startnotitie (óók over hun ‘eigen’ regioalternatief, de ontwerpvisie). Uit een enquête van
het projectbureau blijkt onder meer het volgende:
– de helft van de respondenten is niet tevreden over de ontwerpvisie in het algemeen,
met name gezien de te verwachten overlast van recreatie in het gebied en negatieve
gevolgen hiervan voor het woongenot;
– de helft van de respondenten vindt het veiligheidsniveau te laag: een kans op
wateroverlast van eens in de 100 jaar vindt men niet acceptabel;
– de helft van de respondenten heeft geen begrip voor de keuzes zoals omschreven in
de ontwerpvisie.
“Het begon een jaar of vijf, zes geleden allemaal nog zo
Naarmate het proces vordert – met
mooi […] We mochten meepraten, stoeien met ideeën,
name vanaf voorjaar/ zomer 2007 –
het leek net alsof we invloed hadden. Maar hoe
zijn betrokkenen steeds minder
gedetailleerder de plannen, hoe slechter ze worden
tevreden over de inhoud van het
voor de bewoners. Neem nou een begrip als ‘veilige
proces (zie citaat). Over het proces
woning’. Daarvan blijkt nu opeens ook sprake als er
zijn deelnemers op onderdelen
bijna een meter water in je huis staat.”32
tevreden, maar op andere punten is
sprake van ontevredenheid. Uit de enquête blijkt dat:
– een derde van de respondenten ontevreden is over het procesverloop en de wijze
waarop ze in het proces betrokken zijn en spreekt van ‘ondoorzichtige planvorming’
en ‘er wordt weinig geluisterd’;
– eveneens een derde tevreden is over de wijze waarop ze bij het planproces
betrokken zijn.

5.1.5

Pakketstudies Bereikbaarheid Midden-Nederland 2020

Het voorbeeldproject Pakketstudies Bereikbaarheid Midden-Nederland 2020
(consultatie over maatregelenpakketten voor het verbeteren van de bereikbaarheid in
Midden-Nederland) voldoet wisselend aan Inspraak Nieuwe Stijl (zie paragraaf 4.1.5). De
uitvoering van het inspraakproces zelf is in ruime mate als professioneel beoordeeld. Het
beeld is minder positief wanneer wordt gekeken naar de wijze waarop het inspraakproces
is ingebed in het bestuurlijke besluitvormingsproces. Deze verschillen zijn ook terug te
zien in de resultaten.

Positieve resultaten
Bruikbaarheid
Zowel de oproep voor ideeën als het burgerpanel leveren bruikbare inbreng op. 44% van
de binnengekomen en reeds beoordeelde ideeën op www.ikgaverder.nl is door het
programmabureau als bruikbaar bestempeld en wordt in de ambtelijke voorbereiding
van de maatregelenpakketten meegenomen. Het burgerpanel heeft in reactie op de
32

Brabants Dagblad regio Heusden en Altena, Eerst Noordwaard, dan Munnikenland, 15
februari 2008.

48

voorgelegde adviesvraag een eigen beoordelingskader opgesteld en op basis daarvan
een analyse gemaakt van de bereikbaarheidsknelpunten in de twee studiegebieden. In
de analyse legt het burgerpanel duidelijk andere accenten dan het UVVB en is er sprake
van nieuwe inzichten (zie kader).
Fragment uit het advies van het burgerpanel van 26 januari 2008
“De kaarten en knelpunten die aan ons zijn voorgelegd gaan met beduidend meer diepgang
in op knelpunten voor autoverkeer. Zeker in vergelijking met de analyse die is uitgevoerd voor
het openbaar vervoer valt op dat de autoknelpunten veel gedetailleerder in kaart zijn
gebracht. […]” “Vanuit deze achtergrond brengen we het volgende advies uit. Voer met name
ook voor het openbaar vervoer een gedetailleerde analyse uit. Leg het begrip leefbaarheid
breder uit dan alleen verkeersveiligheid. Ook elementen als overlast en verrommeling moeten
worden meegenomen (voor een indruk van andere leefbaarheidsproblemen die wij
verwachten, verwijzen wij u naar onze eigen knelpuntenanalyse). Besteed meer aandacht aan
milieu en leefomgeving. Milieuoverwegingen lijken een marginale rol te spelen in de
knelpuntenanalyse van het UVVB. Wij hechten echter aan aandacht voor het milieu en aan een
goede balans tussen bereikbaarheid en behoud van kwaliteit van de omgeving. Neem in dat
opzicht geen genoegen met het voldoen aan Europese regels en richtlijnen voor lucht en
33
geluid, formuleer eigen ambities die maat- en normgevend zijn.”

Tevredenheid over het proces bij deelnemers
De leden van het burgerpanel zijn tevreden over het verloop van de bijeenkomsten van
het burgerpanel tot nu toe. Zij geven aan dat er sprake is van een veilige omgeving om in
te werken. Deelnemers hebben het gevoel productief en constructief bezig te zijn. Er zijn
geen gegevens beschikbaar over de tevredenheid van deelnemers aan de oproep voor
ideeën.

Betrokkenheid
Een groot aantal ‘mobilisten’ neemt deel aan ‘consultatie op maat’. Dit heeft ruim 300
inzenders en bijna 150 reacties daarop opgeleverd. Het programmabureau is er
daarnaast in geslaagd een burgerpanel samen te stellen dat op meerdere mogelijke
relevante achtergrondkenmerken een afspiegeling vormt van omwonenden en
mobilisten uit de twee studiegebieden.

Verwachte resultaten die zijn uitgebleven
Tevredenheid van bestuurders en beleidsmakers over inhoudelijke resultaten
Binnen het UVVB bestaat verdeeldheid over de inhoudelijke resultaten die ‘consultatie op
maat’ tot nu toe heeft opgeleverd. Betrokkenen geven aan dat er sprake is van
(h)erkenning van de inhoudelijke opbrengst van de consultatie – met name ambtelijk –
maar men slaagt er slechts ten dele in zelf ook iets met die opbrengst te doen.
Inhoudelijke verschillen tussen UVVB-stukken en de producten van het burgerpanel zijn
volgens één van de UVVB-leden een mogelijke bron van conflicten. Verschillen worden
niet gezien als een mogelijkheid voor inhoudelijke verrijking.

33

Aanbieding advies burgerpanel aan UVVB, 26 januari 2008.

49

Betrokkenheid
Hoewel er sprake is van een behoorlijke respons op de oproep voor ideeën en een
representatief bezet burgerpanel, moet worden opgemerkt dat het aantal ingekomen
ideeën en reacties uit het studiegebied driehoek Amersfoort-Hilversum-Utrecht sterk is
achtergebleven bij die uit het studiegebied ring Utrecht. Uit één van de interviews blijkt
ook dat de pakketstudies buiten de regio niet sterk leven.

Negatieve resultaten
Tevredenheid van bestuurders, beleidsmakers en professionals over het proces
Betrokken bestuurders, beleidsmakers en professionals zijn in verschillende mate
tevreden over het verloop van het proces. Binnen het UVVB heersen verschillende
opvattingen over het consultatieproces. Zo spreekt één van de leden zijn verbazing uit
over het feit dat er nog geen maatregelen zijn vastgesteld, maar dat het burgerpanel toch
al kritiek uit op maatregelenpakketten. Bij sommige leden heerst de perceptie dat
‘consultatie op maat’ aan de dure kant is en dat men het geld liever aan andere zaken
zou besteden. Betrokken professionals van het begeleidende bureau (bureau KLB) zijn
tevreden over de wijze waarop zij de oproep voor ideeën en het burgerpanel samen met
het programmabureau hebben kunnen uitvoeren, maar geven aan last te hebben gehad
van het gebrek aan bestuurlijk en ambtelijk commitment. Ze betreuren het dat de
consultatie nog te weinig wordt gezien als iets waar beleidsmakers en bestuurders zelf
iets mee kunnen. Vanuit het programmabureau wordt aangegeven dat het organiseren
van Inspraak Nieuwe Stijl complex en intensief is gebleken. De projectorganisatie heeft
hard gewerkt om verschillende organisatorische barrières weg te werken. Dat is ten dele
gelukt.

5.1.6

Programma Ontmoetingen

Het voorbeeldproject Programma Ontmoetingen (een serie themagewijze gesprekken
over opgaven op het beleidsterrein van het ministerie van LNV) geeft in zeer ruime mate
blijk van een professionele aanpak (zie paragraaf 4.1.6). Dit leidt tot de volgende
resultaten.

Positieve resultaten
Bruikbare reacties
Een doelstelling van het programma was om verkennende gesprekken te voeren met
nieuwe maatschappelijke gesprekspartners. In die opzet is het programma geslaagd. Uit
de gesprekken komen verschillende aandachtspunten naar voren. Bij een aantal
gesprekken hebben deze aandachtspunten een relatief hoog abstractieniveau. Een
voorbeeld: “LNV moet zich inspannen om verbindingen te leggen tussen thema’s die nu
min of meer gescheiden worden behandeld zoals water, voedsel en energie”.34 Andere
gesprekken leveren meer concrete ideeën op. Zo stellen de gesprekspartners in de
ontmoeting met jongeren voor om ‘groene hangplekken’ te realiseren voor jongeren.
Vanuit de organisatie wordt verschillend gereageerd op de resultaten. Naast
enthousiaste reacties zijn er ook minder positieve opmerkingen. Zo geeft een aantal

34

Programma Ontmoetingen, LNV voor een waardevol leven, 2007, p. 23 en 25.

50

beleidsmakers aan dat de resultaten grotendeels buiten de competentiesfeer van het
ministerie van LNV liggen.

Doorwerking
De doorwerking van de ontmoetingen is niet eenduidig te bepalen. Het Programma
Ontmoetingen heeft vooralsnog niet geresulteerd in concrete besluiten. Hierdoor is de
doorwerking in de politieke oordeelsvorming beperkt. Daar staat tegenover dat de
ontmoetingen doorwerken in de beeldvorming van het ministerie van LNV. De
ontmoetingen hebben in verschillende opzichten een denkomslag teweeggebracht. Een
voorbeeld hiervan is de wijze waarop het ministerie omgaat met jongeren. Uit het
gesprek met jongeren is gebleken dat voor sommige jongeren ‘de natuur’ erg ver van hen
afstaat. Het streven is om jongeren meer bewust te maken van de natuur en dit op een
leuke, niet-belerende toon te doen. Het ministerie heeft zich daarom verbonden aan
verschillende organisaties die ervoor proberen te zorgen dat jongeren voor hun
achttiende ten minste één natuurervaring hebben opgedaan.
Werken aan een extern georiënteerde
Ook heeft het Programma
organisatie
Ontmoetingen ertoe bijgedragen dat
Betrokken ambtenaren geven aan dat het
het ministerie van LNV op een andere
Programma Ontmoetingen ertoe heeft
manier met bepaalde vraagstukken
bijgedragen dat zij op een andere wijze tegen
omgaat. Hierbij gaat het bijvoorbeeld
het maatschappelijk veld aankijken. Het besef is
om de wijze waarop LNV omgaat met
toegenomen dat er meer maatschappelijke
voedsel. Voorheen werd vooral met een actoren zijn dan de traditionele
technische blik tegen voedsel
geïnstitutionaliseerde gesprekspartners. Er is
meer aandacht voor externe oriëntatie. Het
aangekeken en lag de nadruk op
ministerie van LNV wil de nieuwe manier van
veiligheid. Uit de gesprekken is
werken integreren in de ambtelijke werkwijze.
gebleken dat het ministerie van LNV
Er worden cursussen gegeven voor ambtenaren.
ook de meer prettige kant van voedsel
Er is een interdepartementaal groepje van
kan benadrukken. Daarvoor heeft het
ervaren projectleiders die ambtenaren ‘trainen’
ministerie een nieuwe gespreksgroep
op het gebied van participatief werken.
samengesteld die ingaat op
vraagstukken over voedsel. Dit brengt ons bij de tweede vorm van doorwerking. Zo heeft
het programma ertoe bijgedragen dat de externe oriëntatie op het beleidsveld is
toegenomen. Gezien de verschillende initiatieven die binnen het ministerie van LNV
worden genomen ter versterking van de externe oriëntatie, moet het Programma
Ontmoetingen niet worden gezien als een op zichzelf staand experiment. Veeleer kunnen
de ontmoetingen worden gezien als een aanzet tot een nieuwe werkwijze binnen LNV
waarbij meer ruimte is voor consultatie en participatie van externe partners en
belanghebbenden.

Tevredenheid van de gesprekspartners
Uit telefonische interviews met een aantal gesprekspartners blijkt dat de meeste
deelnemers met tevredenheid terugkijken op het gesprek waaraan zij hebben
deelgenomen. Alle geïnterviewden geven aan dat er relevante onderwerpen aan de orde
zijn gekomen tijdens het gesprek en dat zij vinden dat er goed naar hen is geluisterd

51

Enkele opmerkingen van deelnemers van de ontmoetingen

“Ik vond het onthullend hoe onze inbreng serieus werd genomen. Ik had van te voren niet
verwacht dat we zo serieus genomen zouden worden.”
“Ik vind het al belangrijk dat het ministerie moeite doet om in contact te treden met de
samenleving. Het proces is belangrijker dan de inhoud.”
“Ik vond het een wijselijk initiatief. Maar het zegt wel iets over het ministerie, want eigenlijk
is het ministerie onderdeel van de samenleving en zou moeten weten wat er gaande is. Dat
bleek niet het geval, dus wat dat betreft een goed initiatief.”

De gesprekspartners maken zich geen illusie over hun feitelijke invloed op de
toekomstige besluitvorming. Zij beseffen dat het oriënterende gesprekken waren en
verwachten niet dat hun individuele bijdrage tot grote veranderingen zal leiden in het
beleid.
“Het geeft ook niet dat de resultaten van
het gesprek niet worden opgepakt. Het is
meer een oriënterend gesprek geweest,
niet een die echte conclusies had.”

Voor de gesprekspartners was dat ook niet
de insteek om te participeren in het
programma. De meesten van hen wilden
een bijdrage leveren aan de beeldvorming
van het ministerie van LNV. Opvallend is overigens dat de meeste geïnterviewden geen
behoefte hebben aan structurele terugkoppeling over de beleidsprioriteiten van het
ministerie van LNV.

Verwachte resultaten die zijn uitgebleven
Beperkte doelbereiking van het Programma Ontmoetingen
Aanvankelijk werd een aantal ambitieuze doelstellingen geformuleerd voor het
Programma Ontmoetingen. Het Programma Ontmoetingen is er niet in geslaagd de
vooraf geformuleerde doelstellingen te verwezenlijken. Dit komt doordat de val van het
kabinet leidde tot veranderingen in de omstandigheden. Naar aanleiding van deze
nieuwe omstandigheden zijn de doelstellingen geherformuleerd.
Het investeren in ‘publieke relaties in brede zin’ is komen te vervallen. In plaats daarvan
is de nadruk komen te liggen op de vraag in hoeverre de publieke waarden van de
beleidsterreinen van LNV door de gesprekspartners van de ontmoetingen worden gesteund
of dat er nieuwe waarden moeten worden toegevoegd. We kunnen concluderen dat deze
doelstelling is gerealiseerd. De gesprekspartners onderschrijven de waarden van LNV en
het maatschappelijke belang ervan. Bovendien stellen de gesprekspartners dat LNV haar
centrale waarden scherper kan formuleren.
De overige doelstellingen zijn vooralsnog nietgerealiseerd. De opzet van de
ontmoetingen, waarin slechts een beperkt aantal gesprekspartners is uitgenodigd, is
onvoldoende voor het leveren van maatschappelijke legitimatie voor toekomstige
beleidskeuzes. Met het Programma Ontmoetingen is weliswaar een begin gemaakt met
het veranderen van de werkwijze van het ministerie van LNV, maar vooralsnog is het
prematuur om conclusies te trekken over de consolidatie van een meer extern
georiënteerde werkwijze bij het ministerie van LNV.

52

Tevredenheid van de gesprekspartners
Hoewel de meeste gesprekspartners met tevredenheid terugkijken op de ontmoetingen,
is er ook kritiek geuit. Twee deelnemers van de ontmoeting met jongeren hebben kritiek
op het feit dat er maar weinig jongeren aan tafel zaten en dat er te veel
vertegenwoordigers van jongerenorganisaties waren uitgenodigd. Dit is opmerkelijk
aangezien de ontmoeting met jongeren het enige gesprek was waarin niet alleen met
deskundigen is gesproken, maar ook met jongeren zelf.

5.1.7

ViA15

In het project ViA15 (oplossen van het mobiliteitsprobleem in de regio ArnhemNijmegen) is deels sprake is van een professionele aanpak (zie paragraaf 4.1.7). Dit leidt
tot de volgende resultaten.

Positieve resultaten
Bruikbare reacties en doorwerking
De meedenksessie levert in totaal zo’n 40 alternatieven en varianten op. Daaronder
bevinden zich twee alternatieven die bestuurlijk bruikbaar gevonden worden en die naast
het bestuurlijk voorkeursalternatief geplaatst worden in de MER. Uiteindelijk verdwijnt
de term ‘bestuurlijk voorkeursalternatief’ mede als gevolg van de reacties geheel uit de
Startnotitie. Na de formele inspraak op de Startnotitie worden alle drie de alternatieven
op gelijke wijze worden meegenomen in het onderzoek in het kader van de Trajectnota/
MER. Ook een ingebrachte variant die mogelijk is binnen twee alternatieven wordt
bruikbaar geacht door de projectorganisatie en het bestuur en werkt door in de MER. De
projectorganisatie is van mening dat zonder de consultatie deze alternatieven op dat
moment niet op de bestuurlijke agenda zouden zijn gekomen.

Draagvlak
Er is brede maatschappelijke steun voor de nut en noodzaak: betrokkenen
onderschrijven het mobiliteitsprobleem in de regio en zien de consultatieactiviteiten als
een kans om mee te denken. Een aanzienlijk deel ziet ook de meerwaarde van het
bestuurlijk voorkeursalternatief als kansrijke oplossingsrichting, maar men blijft
benadrukken dat de ruimtelijke ingreep niet ten koste mag gaan van de leefbaarheid.
Een deel van de betrokkenen vindt dat er uitsluitend gedacht wordt vanuit de
doortrekking van de A15 en dat er te weinig aandacht is voor alternatieve oplossingen.
Vanuit deze groep komt protest, met name via een eigen ‘anti-website’ en berichten in
lokale kranten.

Betrokkenheid
De opkomst bij, de belangstelling voor en de actieve deelname aan de
consultatieactiviteiten is wisselend, maar relatief hoog voor een dergelijk project, zo
geeft de projectorganisatie aan. Een bijeenkomst in Arnhem trekt slechts enkele
bewoners. Dit is deels te verklaren door het feit dat Arnhem niet direct ‘getroffen’ wordt
indien de A15 doorgetrokken wordt. Een bijeenkomst in de gemeente Zevenaar trekt
meer dan 100 belangstellenden. Onder de aanwezigen zijn zowel voor als tegenstanders
van de diverse scenario’s om het mobiliteitsprobleem op te lossen, maar vooral ook veel
mensen die zo goed mogelijk geïnformeerd willen worden. Er is veel (lokale) media-

53

aandacht voor het project. Belangengroeperingen creëren aandacht voor hun
standpunten in de vorm van folders en websites.

Tevredenheid bestuurders, beleidsmakers en professionals
Een deel van de bestuurders, beleidsmakers en professionals is positief over zowel het
proces als de inhoudelijke opbrengst van de consultatie.

Negatieve resultaten
Bruikbare reacties
Een groot deel van de opbrengst van de consultatie heeft te maken met wensen voor
maatregelen voor leefbaarheid, milieu en behoud van de natuur. Deze zijn in deze fase
niet bruikbaar. Reacties vanuit de projectorganisatie zijn minder nieuw/ creatief/
kwalitatief hoogstaand dan verwacht. Een aantal opmerkingen die met kracht en bij
herhaling zijn ingebracht – zoals de volledige ondertunneling van het nieuwe wegdek –
passen niet binnen de huidige (financiële) randvoorwaarden.

Tevredenheid deelnemers
Deelnemers aan de consultatieactiviteiten – met name de meedenksessie – zijn
gedurende het proces steeds sterker van mening dat hun inbreng niet tot resultaat leidt.
Dit leidt tot ontevredenheid over zowel de inhoud als het proces. Het feit dat de
consultatieactiviteiten die tot in de zomer van 2006 zijn uitgevoerd nog geen vervolg
hebben gekregen, versterkt deze mening.

5.2

Resultaten in de kwantitatieve analyse

In paragraaf 4.2 is aangegeven in hoeverre 174 inspraakprocessen die in de secundaire
analyse en de webenquête zijn geanalyseerd al in enige mate kenmerken van Inspraak
Nieuwe Stijl hebben. Met behulp van statistische analyses is onderzocht in hoeverre deze
kenmerken bijdragen aan de inhoudelijke en procesmatige resultaten die de Werkgroep
35
Inspraak verwacht van de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl. De resultaten van die
analyses komen in deze paragraaf aan bod, evenals de resultaten van de paarsgewijze
vergelijking.
Uit de analyses komt naar voren dat Inspraak Nieuwe Stijl de beoogde resultaten langs
drie sporen beïnvloedt. Deze sporen zijn ook te herkennen in het onderzoeksmodel
(figuur 2.1).

(1) Directe effecten
De procesaanpak werkt direct door in de resultaten van het participatieproces. Zo kan
deskundige begeleiding van en zorgvuldige communicatie over het doel van een
consultatiebijeenkomst zorgen voor tevreden deelnemers.

35

Er is correlatie- en regressieanalyse toegepast met behulp van SPSS 15. Zie de voorstudies
voor meer informatie over deze technieken. Voor meer informatie over SPSS, zie: Vocht, A.
de, Basishandboek SPSS 15: statistiek met SPSS 15, Utrecht, Bijleveld, 2007.

54

(2) Indirecte effecten
De procesaanpak draagt indirect bij aan de resultaten van het participatieproces. Die
bijdrage verloopt via de basiscondities: een projectleider organiseert gedurende het
proces de steun van bestuurders voor publieksparticipatie en zorgt ervoor dat zij zich
committeren aan de uitkomsten ervan. Bestuurlijk commitment draagt vervolgens bij
aan goede resultaten. De kans dat betrokken bestuurders en beleidsmakers tevreden zijn
en dat inbreng van deelnemers doorwerkt, neemt toe.

(3) Wisselwerking tussen procesaanpak en basiscondities
De procesaanpak levert in wisselwerking met de basiscondities een bijdrage aan de
resultaten. Met ‘wisselwerking’ wordt bedoeld dat de procesaanpak niet alleen direct
inwerkt op de resultaten van publieksparticipatie, maar dat kenmerken van de
beleidssituatie die werking verder kunnen versterken of verzwakken. Een voorbeeld
hiervan is dat een methodische aanpak van een participatieproces tot goede inhoudelijke
resultaten leidt: methodisch werken zorgt voor zinvolle inbreng van deelnemers en levert
een bijdrage aan de doorwerking van die inbreng in een beleidsplan of besluit. Dat effect
is echter nog sterker als er sprake is van veel beleidsruimte en als bestuurders de
publieksparticipatie in woord en daad steunen.
Deze drie sporen worden in de volgende paragrafen uitgewerkt. In elke subparagraaf
worden pijlen van het onderzoeksmodel die aan de orde zijn steeds uitgelicht.

5.2.1

Directe verbanden tussen proceskenmerken en resultaten

Proceskenmerken

Resultaten

Figuur 5.2: weergave direct verband tussen proceskenmerken en resultaten

In tabel 5.3 is met vinkjes aangegeven welke directe verbanden tussen de kenmerken van
Inspraak Nieuwe Stijl en de resultaten in de secundaire analyse en de webenquête naar
voren zijn gekomen. De afkortingen in de tabel 5.3 verwijzen – net als in tabellen 5.4 en
5.5 – naar specifieke onderdelen van het analysekader Inspraak Nieuwe Stijl (zie bijlage
1).

55

Resultaten
Procesmatig
subjectief (r4)

Overall (r1
t/m r4 samen)

Procesmatig
objectief (r3)

Inhoudelijk
subjectief (r2)

Inhoudelijk
objectief (r1)

Proceskenmerken Inspraak Nieuwe Stijl
Consultatie en belangentoets (k1)
Professionaliteit: methodisch werken (k2.2)

Professionaliteit: communicatie (k2.3)
Tabel 5.3: directe verbanden tussen kenmerken Inspraak Nieuwe Stijl en resultaten






Adequate communicatie: verantwoording
Adequate communicatie is in algemene zin direct van invloed op de resultaten van
participatieprocessen, zowel wat betreft inhoudelijke resultaten als wat betreft de
resultaten op procesniveau. In het bijzonder toont het onderzoek een rechtstreeks
verband aan tussen het afleggen van verantwoording gedurende het proces en de mate
van tevredenheid met het proces. Een bestuurder die na een serie
consultatiebijeenkomsten via een nieuwsbrief laat blijken op welke wijze de inbreng van
burgers doorwerkt, kan achteraf vaststellen dat de betrokken burgers meer tevreden
zullen zijn over het verloop van het proces. Het omgekeerde geldt ook. Zo blijkt uit een
participatieproces over het parkeerbeleid in een stadscentrum (2005), waar de
communicatieactiviteiten beperkt bleven tot de startfase van het proces, dat de
(bestuurlijke) stilte zorgde voor ontevredenheid bij de deelnemers achteraf.

Methodisch werken: maatwerk
Maatwerk – één van de kenmerken van methodisch werken – heeft een direct effect op de
inhoudelijke resultaten van een participatieproces (onder andere doorwerking).
Naarmate de projectorganisatie het proces beter richt op de beleidssituatie (denk aan
bewust rekening houden met verschillen in doelgroepen) zullen de resultaten positiever
zijn. Het onderzoek laat zien dat dit met name geldt voor de bruikbaarheid van de
inbreng en de doorwerking van de reacties in de besluitvorming. Zo blijkt uit een
huisvestingsproject in Noord-Brabant (2000) dat een bewuste wijziging van bestuursstijl
in de loop van het proces heeft geleid tot inhoudelijke verrijking.

56

5.2.2 Indirecte verbanden tussen proceskenmerken en resultaten

Proceskenmerken

Resultaten

Kenmerken beleidssituatie
Maatwerk

(basiscondities en overige condities)

Figuur 5.3: weergave indirect verband tussen proceskenmerken en resultaten

In tabel 5.4 is met vinkjes aangegeven welke indirecte verbanden tussen de kenmerken
van Inspraak Nieuwe Stijl en de resultaten in de secundaire analyse en de webenquête
naar voren zijn gekomen.
Resultaten
Overall (r1
t/m r4 samen)

Procesmatig
subjectief (r4)

Procesmatig
objectief (r3)

Inhoudelijk
subjectief (r2)

Inhoudelijk
objectief (r1)

Basiscondities
Impact (s1)




Beleidsruimte (s2)




Bestuurlijk commitment (s3)



Vertrouwen van burgers (s4a)



Politieke gevoeligheid (s4b)

Tabel 5.4: indirecte verbanden tussen kenmerken Inspraak Nieuwe Stijl en resultaten (via basiscondities)

Bestuurlijk commitment
Het onderzoek laat zien dat bestuurlijk commitment rechtstreeks invloed heeft op de
resultaten van participatieprocessen. Hoe minder bestuurlijk commitment (bijvoorbeeld
onhelderheid over de bestuurlijke verantwoordelijkheid en gebrek aan betrokkenheid bij
het participatieproces), hoe minder positief het resultaat. Een projectorganisatie die in
staat is om – conform de uitgangspunten van Inspraak Nieuwe Stijl – in te spelen op
bestuurlijk commitment en/ of dit kenmerk van de beleidssituatie in het voordeel
probeert te beïnvloeden, zorgt daarmee (indirect) voor een positiever resultaat. Dit geldt
in het bijzonder voor inhoudelijke resultaten: indien bestuurders de gekozen
consultatievorm steunen en zich verbinden aan de uitkomsten, neemt de doorwerking
van de consultatie in het uiteindelijke besluit toe. Het verband doet zich ook voor met
procesmatige resultaten. Zo blijkt bijvoorbeeld uit het proces rond de ontwikkeling van
een stadsvisie voor een Gelderse gemeente (2006) dat de persoonlijke belangstelling van
de burgemeester voor het proces en de deelnemers ervoor zorgde dat de deelnemers zich
gewaardeerd en serieus genomen voelden.

57

Beleidsruimte en impact
Ook de twee andere basiscondities (naast bestuurlijk commitment) houden verband met
de resultaten. Hoe meer beleidsruimte er is, des te meer ‘meedenkkracht’ er tot stand
komt. Naarmate de beleidsruimte toeneemt, nemen ook draagvlak en betrokkenheid toe
(procesmatige, objectieve resultaten). Hoe groter de impact van het onderwerp (hoe
ingrijpender de gevolgen, hoe groter het belang), des te groter de betrokkenheid van
burgers. Ook leidt een grotere impact tot een grotere kans op een betere bruikbaarheid
en doorwerking van de resultaten. Dit biedt een projectorganisatie kansen om ‘via de
band’ de resultaten positief te beïnvloeden.
Naast de drie basiscondities wijst het onderzoek ook op de (indirecte) invloed van andere
condities. Ten eerste werkt vertrouwen bij deelnemers in het optreden van de overheid
positief door op de resultaten van participatieprocessen, in het bijzonder op draagvlak,
betrokkenheid en procestevredenheid. Ten tweede is er een relatie tussen de politieke
gevoeligheid van het beleidsonderwerp en de uitkomsten: naarmate het thema politiek
‘gevoeliger’ is (dat wil zeggen: een onderwerpen dat maatschappelijk omstreden is en
veel aandacht krijgt), zijn de resultaten op de inhoud en het proces minder positief. Een
beleidsproces is meer politiek gevoelig in situaties met geprononceerde belangen. Dat
wil zeggen dat er zowel voor- als tegenstanders van een bepaald besluit zijn. Dit soort
processen zullen per definitie ‘winnaars’ en ‘verliezers’ opleveren: zij die erin slagen hun
belangen en voorkeuren in besluiten te vertalen, en zij die daar niet in slagen. Het gevolg
is dat sommige belanghebbenden tevreden zullen zijn, en anderen niet. Bij sommige
groepen is er sprake van draagvlak voor het besluit, terwijl bij andere groepen het
draagvlak beperkt is.

58

5.2.3 Verbanden tussen proceskenmerken en resultaten in wisselwerking
met kenmerken van de beleidssituatie

Proceskenmerken

Maatwerk

Resultaten

Kenmerken beleidssituatie
(basiscondities en overige condities)

Figuur 5.4: weergave wisselwerking

In tabel 5.5 is met vinkjes aangegeven welke kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl in
wisselwerking met de basiscondities de beoogde resultaten beïnvloeden.
Resultaten
Overall (r1
t/m r4 samen)

Procesmatig
subjectief (r4)

Procesmatig
objectief (r3)

Inhoudelijk
subjectief (r2)

Inhoudelijk
objectief (r1)

Proceskenmerken Inspraak Nieuwe Stijl
Professionaliteit: methodisch werken (k2.2)



Professionaliteit: communicatie (k2.3)

Tabel 5.5: kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl die de beoogde resultaten in wisselwerking met de
basiscondities beïnvloeden

Methodisch werken
Het hanteren van een methodische werkwijze (adequate procesaanpak, expertise en
maatwerk) houdt rechtstreeks verband met vooral inhoudelijke resultaten (bruikbare
reacties, doorwerking van reacties). Dergelijke directe verbanden zijn eerder in deze
paragraaf aan de orde gekomen. Het onderzoek laat zien dat dit effect wordt versterkt
door de aanwezigheid van gunstige basiscondities. Met andere woorden: wanneer sprake
is van gunstige basiscondities, zoals voldoende beleidsruimte en een groot bestuurlijk
commitment, is het effect van een methodische werkwijze op de resultaten sterker dan
bij ongunstige basiscondities.

Adequate communicatie
Een soortgelijke wisselwerking is zichtbaar voor adequate communicatie. Het onderzoek
toont aan dat communicatie een inspraakproces kan maken of breken (zie eerder in deze
paragraaf). Dit effect blijkt bij gunstige basiscondities versterkt te worden. Met name de
tevredenheid over het proces wordt (nog) groter wanneer de projectorganisatie onder
gunstige basiscondities werkt.

59

5.2.4 Inspraak Nieuwe Stijl en doorlooptijd
Op basis van de kwantitatieve analyse kunnen geen definitieve conclusies worden
getrokken over het effect van (kenmerken van) Inspraak Nieuwe Stijl op de doorlooptijd
van beleidsprocessen. Wel lijken projecten met meer kenmerken van Inspraak Nieuwe
Stijl dikwijls een kortere doorlooptijd te hebben dan projecten waarbij deze kenmerken
in mindere mate aanwezig zijn. Dit verschil is echter niet statistisch significant, zodat
geen sprake is van een ‘robuuste’ conclusie.36
Op basis van de kwantitatieve analyse kan wel worden geconcludeerd dat de kans klein is
dat Inspraak Nieuwe Stijl tot vertraging van beleidsprocessen leidt. Een aantal
kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl verkort de doorlooptijd, te weten de kwaliteit van
het procesplan en de steun van bestuurders voor het proces. Echter, de analyse laat ook
zien dat hoe vaker bestuurders tussentijds verantwoording afleggen, hoe langer de
doorlooptijd wordt.

5.2.5 Inspraak Nieuwe Stijl en bezwaarschriften
De secundaire analyse en de webenquête geven inzicht in het verband tussen Inspraak
Nieuwe Stijl en het aantal bezwaarschriften. Op basis van de paarsgewijze vergelijking
kan echter de voorzichtige conclusie worden getrokken dat Inspraak Nieuwe Stijl tot een
vermindering van het aantal bezwaarschriften leidt. In de paarsgewijze vergelijking
hebben inspraakprocessen met een goede aansluiting tussen consultatie en
belangentoets minder negatieve inspraakreacties en bezwaren opgeleverd dan
inspraakprojecten met een minder goede aansluiting (zie hoofdstuk 10 in de
Voorstudies). Als voorbeeld kan worden gewezen op de vergelijking tussen het
Dobbelmanproces in Nijmegen en de herstructurering van de wijk Presikhaaf 1 in
Arnhem.

Situatieschets
CASUS 1: HET DOBBELMANPROCES IN NIJMEGEN
De zeepfabriek Dobbelman heeft meer dan een eeuw lang het industriële karakter van de
Nijmeegse woonwijk Bottendaal bepaald. Met de sluiting van de fabriek in 1999 ontstond
de behoefte aan een nieuw bestemmingsplan voor het oude fabrieksterrein. Met name
het verplaatsen van poppodium ‘Doornroosje’ naar het oude Dobbelman- terrein werd in
gemeentelijke kringen als een wenselijk alternatief gezien. Dit plan stuitte echter op
grote weerstand bij de bewoners van de wijk en al snel werd een actiegroep opgericht van
bewoners. De verantwoordelijke wethouder zag dit als een kans om een intensief
participatieproces te starten, waarin de werkgroep van bewoners nauw werd betrokken
in de ontwikkeling van de plannen. Met vallen en opstaan heeft de samenwerking tussen
de gemeente, bewoners, maatschappelijke organisaties en ontwikkelende partijen geleid
tot een nieuw bestemmingsplan dat ter inspraak is gelegd.

36

Projecten uit de webenquête met veel kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl hadden een
gemiddelde doorlooptijd van 2 jaar, terwijl projecten waarbij de kenmerken van Inspraak
Nieuwe Stijl in mindere mate aanwezig waren een gemiddelde doorlooptijd van 2,3 jaar
hadden.

60

CASUS 2: DE HERSTRUCTURERING VAN PRESIKHAAF 1 IN ARNHEM
In 2001 presenteert de gemeente Arnhem een ontwikkelingsplan voor de naoorlogse
woonwijk Presikhaaf. Hoewel bij het opstellen van het plan een aantal gesprekken zijn
gevoerd met de bewonersorganisaties in de wijk, komt het ontwikkelingsplan vooral uit
de koker van de gemeente en de woningbouwcorporaties. Het ontwikkelingsplan roept
weerstand op bij de bewoners. Om deze reden besluit de woningbouwcorporatie een
klankbordgroep in het leven te roepen waarin een aantal burgers hun mening kunnen
geven bij het opstellen van het stedenbouwkundig plan. De gemeente vertaalt dit
stedenbouwkundig plan in een bestemmingsplan.

Basiscondities
De impact van beide projecten is hoog. De herontwikkeling van een terrein of woonwijk
heeft directe consequenties voor de fysieke leefomgeving van de buurtbewoners en
houdt direct verband met de belangen van de omwonenden. In beide projecten is geen
sprake van beleidsruimte in de nut- en noodzaakfase. Voor het Dobbelmanproces geldt
dat burgers betrokken zijn bij het benoemen en de uitwerking van alternatieven. In het
geval van Presikhaaf 1 zijn burgers uitsluitend betrokken bij het uitwerken van
alternatieven, niet bij het benoemen hiervan. De beide projecten verschillen wat betreft
bestuurlijk commitment. Het bestuurlijk commitment voor een consultatieproces bij de
wethouder in Nijmegen (Dobbelmanproces) is groot. Wanneer het proces in een impasse
dreigt te raken, stelt de wethouder extra tijd en middelen beschikbaar om – met
belanghebbenden – een nieuw plan te maken. Het bestuurlijk commitment in Arnhem
(Presikhaaf 1) is beperkt. De consultatie wordt primair georganiseerd vanuit de
woningcorporatie. De rol van het gemeentebestuur is klein.
Een belangrijk verschil tussen beide projecten is de actie- en participatiebereidheid van
de bewoners. Bottendaal, waar het Dobbelman-terrein ligt, wordt gezien als de meest
linkse wijk van Nijmegen. De actiebereidheid is traditiegetrouw groot. De bewoners zijn
van meet af aan van plan eensgezind richting de gemeente op te treden. De
participatiebereidheid van bewoners in Presikhaaf 1 is beperkt. De meningen van
bewoners over wat er met hun wijk moet gebeuren, zijn sterk verdeeld.

Aansluiting consultatie en belangentoets
De inhoudelijke en procesmatige aansluiting tussen de consultatie en finale
belangentoets is bij het Dobbelmanproces in orde. Het bestemmingsplan is inhoudelijk
een goede vertaling van het plan dat deelnemers hebben ontwikkeld. Een kleine groep
bewoners is een volwaardige samenwerkingspartner van de gemeente Nijmegen
geweest. Daarnaast hebben verschillende consultatiebijeenkomsten plaatsgevonden die
breed toegankelijk waren. De inhoudelijke en procesmatige aansluiting tussen de
consultatie en finale belangentoets is bij het proces rond Presikhaaf 1 beperkter. De
klankbordgroep van bewoners die betrokken is bij het opstellen van het
stedenbouwkundig plan kan zich niet uitspreken over de bredere inhoud van het
bestemmingsplan. Uiteindelijk komen in de inspraak op het bestemmingsplan ook
onderwerpen aan de orde die geen onderwerp van gesprek in de consultatie zijn
geweest, bijvoorbeeld de aanleg van een groene buffer, die ten koste zou gaan van
veelgebruikte tennisbanen.

61

Professionele aanpak
Bij het Dobbelmanproces is sprake van een adequaat procesplan en maatwerk. Bewoners
hebben veel invloed gehad op de totstandkoming van het procesplan. Ook het proces
rond Presikhaaf 1 kent een adequaat procesplan, maar dan zonder invloed van de
bewoners. De communicatie rond het Dobbelmanproces vindt plaats via vele kanalen en
is intensief. De communicatie rond het proces Presikhaaf 1 is sporadisch. Tijdens het
proces zijn er veel ‘radiostiltes’. Een ‘misser’ van de projectorganisatie was de planning
van de brede consultatiebijeenkomst op het moment dat het Nederlands voetbalelftal
een belangrijke wedstrijd speelde.

Resultaten
Onderstaande tabel vat de resultaten samen van de beide processen. Het proces waarin
Inspraak Nieuwe Stijl in ruimere mate is toegepast, leverde betere resultaten op. De
finale besluitvorming bij het Dobbelmanproces levert negen inspraakreacties op, tegen
164 reacties bij het proces Presikhaaf 1. Van deze 164 reacties hadden 156 reacties
betrekking op het verdwijnen van de tennisbanen. Dit was juist die ene beslissing die niet
onderwerp van de consultatie was geweest. Hierdoor was dit besluit onvoldoende
zorgvuldig voorbereid. Deze onzorgvuldige voorbereiding resulteerde in een groot aantal
negatieve inspraakreacties. Bij het Dobbelmanproces werd na de besluitvorming één
bezwaarschrift ingediend bij de Raad van state. Het proces rond Presikhaaf 1 krijgt met
drie bezwaarschriften te maken.

Draagvlak
(negatieve
inspraakreacties en
bezwaren)
Bruikbare
reacties

Dobbelmanproces

Presikhaaf 1

Het draagvlak voor het inhoudelijke
besluit is groot. Uiteindelijk zijn er 9
inspraakreacties bij de finale
belangentoets. Vervolgens werd 1 bezwaar
ingediend bij de Raad van State. Dit
bezwaar werd afgewezen.
De consultatie heeft zeer veel bruikbare
reacties opgeleverd. Bewoners hebben
veel invloed gehad op de plannen.

Het draagvlak voor het uiteindelijke
inhoudelijke besluit is beperkt. De finale
belangentoets leidt tot 164 inspraakreacties. Er
worden 3 bezwaarprocedures gestart. De Raad
van State wijst alle drie de bezwaren af.

Doorlooptijd

Er is sprake van vertraging aan het begin
van het proces door wantrouwen van
bewoners richting de gemeente. Het
proces wordt echter zonder verdere
vertraging afgerond.

Tevredenheid
deelnemers

Over het algemeen zijn deelnemers
tevreden over het proces en de
uitkomsten ervan. Het wantrouwen
richting de gemeente is afgenomen. Het
wantrouwen richting de
projectontwikkelaar is toegenomen.

De consultatie heeft bruikbare en minder
bruikbare reacties opgeleverd. Consultatie over
het bouwbesluit heeft geleid tot een compromis
waar eigenlijk niemand tevreden over is.
Er is sprake van vertraging aan het begin van
het proces door wantrouwen van bewoners naar
de gemeente en woningcorporaties. Het proces
loopt vervolgens verdere vertraging op door de
afhandeling van de ingediende
bezwaarschriften.
Deelnemers zijn verdeeld. Een aantal
deelnemers is zeer tevreden en voelt zich
serieus genomen. Andere deelnemers zijn
teleurgesteld en menen dat de gemeente nooit
bereid is geweest echt naar hen te luisteren.

Tabel 5.5: de resultaten van het Dobbelmanproces en het proces rond Presikhaaf 1

62

6

Slaag- en faalfactoren

Op basis van het onderzoek kan de onderzoekshypothese worden bevestigd: naarmate
een proces van inspraak meer voldoet aan Inspraak Nieuwe Stijl, leidt dit tot een beter
resultaat – in termen van inhoudelijke en procesmatige resultaten zoals beoogd door
Inspraak Nieuwe Stijl. Dit laatste hoofdstuk gaat dieper in op de verklaringen achter deze
bevinding. Wat zijn de belangrijkste slaag- en faalfactoren die het resultaat van
inspraakprocessen verklaren? Bij het beantwoorden van deze vraag wordt een
onderscheid gemaakt tussen drie typen slaag- en faalfactoren.
1
Inspraak Nieuwe Stijl: welke kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl zijn van belang
voor het behalen van bepaalde resultaten?
2 Basiscondities: welke basiscondities zijn cruciaal voor het behalen van bepaalde
resultaten?
3 Voorwaarden voor de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl: welke factoren zorgen
ervoor dat bepaalde kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl überhaupt in de praktijk
kunnen worden gebracht?

Welke factoren bieden een verklaring voor de waargenomen of uitgebleven resultaten
(slaag- en faalfactoren)?
Op basis van de kwantitatieve analyse en de monitoring en evaluatie van de
voorbeeldprojecten worden tien slaag- en faalfactoren onderscheiden:
1
Aansluiting tussen consultatie en belangentoets leidt tot meer draagvlak en
tevredenheid bij deelnemers van de consultatie.
2 Vroegtijdige consultatie draagt bij aan nieuwe inzichten.
3 Een professionele aanpak (methodisch werken) leidt tot meer bruikbare inbreng.
4 Maatwerk is een sleutelfactor voor succes.
5 Adequate communicatie is een voorwaarde voor succes.
6 Professionele publieksparticipatie leidt niet tot vertraging.
7 Bestuurlijk commitment is een sleutelfactor voor succes.
8 Een grote beleidsruimte draagt bij aan tevredenheid van de deelnemers.
9 Gedeelde visies en percepties over de rol van publieksparticipatie in het
beleidsproces als voorwaarde voor de implementatie van Inspraak Nieuwe Stijl.
10 Organisatorische voorwaarden voor de implementatie van Inspraak Nieuwe Stijl.

6.1

Inspraak Nieuwe Stijl als slaagfactor

Aansluiting tussen consultatie en belangentoets leidt tot meer draagvlak en tevredenheid
bij deelnemers van de consultatie (1)
De kwantitatieve analyse toont aan dat een goede aansluiting tussen consultatie en
belangentoets een bijdrage levert aan een groter draagvlak voor het (ontwerp)besluit en
een grotere inhoudelijke en procesmatige tevredenheid onder deelnemers. Daarnaast
bevordert een goede procesmatige aansluiting de doorwerking van inspraakreacties.
Ook de paarsgewijze vergelijking wijst op het belang van een goede aansluiting tussen
consultatie en belangentoets voor het creëren van draagvlak (zie hoofdstuk in de

63

Voorstudies). Het Dobbelmanproces (Nijmegen) en de wederopbouw van Roombeek
(Enschede) hadden een adequate aansluiting tussen de inhoudelijke besluiten die in de
consultatiefase werden genomen en het uiteindelijke bestemmingsplan. Bij de
herontwikkeling van de wijken Presikhaaf 1 (Arnhem) en Nieuw-Crooswijk (Rotterdam)
was deze aansluiting minder goed. In het bestemmingsplan voor Presikhaaf 1 was een
ecologische zone opgenomen die ten koste zou gaan van de tennisbanen in de wijk. Deze
beslissing was geen onderdeel geweest van de consultatie en leidde tot 156 negatieve
inspraakreacties. Bij de herontwikkeling van Crooswijk bevatte het door de gemeente
opgestelde masterplan scherpe concretiseringen van de bewonersvisie die in de
consultatie was opgesteld. Een gevolg was dat er grote weerstand bestond tegen dit plan.

Vroegtijdige consultatie draagt bij aan nieuwe inzichten (2)
De Werkgroep Inspraak stelt voor inspraak te organiseren langs twee stappen:
consultatie en belangentoets. Doel van de consultatie is om de meedenkkracht van
burgers te benutten op het moment dat er beleidsruimte is. De monitoring en evaluatie
van de voorbeeldprojecten bevestigen het beeld dat consultatie in een vroege fase van de
besluitvorming de meedenkkracht van burgers weet te benutten, waardoor nieuwe
37
inzichten ontstaan.
In het Programma Ontmoetingen vond consultatie plaats in een fase die voorafgaat aan
de beleidsontwikkeling, namelijk de beeldvorming. De consultatie was gericht op
maatschappelijke dilemma’s en politieke keuzevraagstukken die zich in de toekomst
voor kunnen doen. De uitkomsten van de gesprekken hebben bijgedragen aan de
beeldvorming over deze politieke keuzevraagstukken. Beleidsmakers worden zo in staat
gesteld bepaalde beleidsonderwerpen vanuit een ander perspectief te zien. De betrokken
beleidsmakers gaven dan ook aan dat het Programma Ontmoetingen in verschillende
opzichten een ‘eye-opener’ is geweest.
Dit was ook het geval bij het voorbeeldproject Aanwijzen Zwemlocaties. Aanvankelijk
waren enkele leden van de projectorganisatie sceptisch over het betrekken van burgers in
deze vroege fase van het beleidsproces. Na de consultatie is deze scepsis omgeslagen in
enthousiasme. Dit is vooral toe te schrijven aan het feit dat de deelnemers van de
focusgroepen in staat waren de problematiek op een hoog niveau te bediscussiëren en te
beoordelen. Een belangrijke factor die hieraan heeft bijgedragen is de zorgvuldige
voorbereiding van de focusgroepen. Doordat de projectorganisatie vooraf duidelijke
vragen heeft geformuleerd en hiermee de consultatie goed heeft gericht, zijn de
deelnemers van de focusgroepen in staat gesteld een goede inbreng te leveren. Op deze
wijze schept consultatie al in een vroege fase richting in het beleidsproces. Volgens de
projectorganisatie heeft dit de besluitvorming aanzienlijk vereenvoudigd.
Het voorbeeldproject ViA15 laat ook zien dat vroegtijdige consultatie een bijdrage kan
leveren aan een zorgvuldige voorbereiding van de oordeelsvorming. De opdracht van het
37

Zie ook Edelenbos, J., A. Domingo, P.J. Klok, J. van Tatenhove, Burgers als beleidsadviseurs.
Een vergelijkend onderzoek naar acht projecten van interactieve beleidsvorming bij drie
departementen, Amsterdam, Instituut voor Publiek en Politiek, 2006.

64

projectbureau ViA15 beperkte zich aanvankelijk tot het opstarten van de planstudie voor
de doortrekking van de A15. Na de consultatieactiviteiten in juni en september 2007
bleek echter dat er veel kritiek was op het bestuurlijke voorkeursalternatief. Veel reacties
trokken bovendien de aanleg van een nieuwe weg in twijfel. Als gevolg hiervan werd een
bredere probleemstelling geformuleerd. Twee van de alternatieven die in de startnotitie
worden opgenomen, zijn direct te herleiden tot de inbreng van deelnemers tijdens de
consultatiebijeenkomsten. Dit betekent dat meer alternatieven A15 onderzocht worden
en een plaats krijgen in de oordeelsvorming, als gevolg van de consultatie.

Een professionele aanpak (methodisch werken) leidt tot meer bruikbare inbreng (3)
Het onderzoek laat zien dat een professionele aanpak, in de zin van zicht op de
basiscondities, methodisch werken en adequate communicatie, de kans op bruikbare
inbreng vergroot.
Zo laat de kwantitatieve analyse (webenquête) een sterk verband zien tussen
verschillende aspecten van methodisch werken en de bruikbaarheid van de inbreng van
deelnemers. Hierbij zijn vooral de kwaliteit van het procesplan en maatwerk belangrijk.
Wanneer vooraf duidelijk is vastgelegd waar insprekers over kunnen meepraten, neemt
de kans op bruikbare inbreng toe.
Dit blijkt ook uit het voorbeeldproject Pakketstudies Bereikbaarheid MiddenNederland 2020. In dit project is sprake van een professionele aanpak van de consultatie
wat betreft een zorgvuldige voorbereiding en begeleiding van het burgerpanel. Hiermee
werden voor de leden van het burgerpanel randvoorwaarden gecreëerd om gericht te
werken aan een knelpuntenanalyse van de bereikbaarheid in de regio. Dit heeft geleid tot
veel bruikbare inbreng.
Ook bij het voorbeeldproject N18 Varsseveld – Enschede heeft een professionele aanpak
de bruikbaarheid van de inbreng verhoogd. De professionele uitvoering van de
ontwerpateliers, de hoorzittingen en de veldbezoeken hebben bruikbare inbreng
opgeleverd, in het bijzonder voor voor het aan- en inpassen van de verschillende tracés
voor een nieuwe N18. Een aanzienlijk deel van deze reacties heeft doorgewerkt in de
trajectnota/ MER.
Een professionele aanpak veronderstelt dat de inzet van de consultatie duidelijk is
vastgesteld. Dit was aanvankelijk niet het geval bij het voorbeeldproject ViA15. In dit
project was de inzet van consultatie vooraf onvoldoende benoemd: het was onduidelijk
hoe zwaar het bestuurlijk voorkeursalternatief woog ten opzichte van de alternatieven die
door insprekers werden ingebracht. Het ontbreken van een procesplan en de ad hoc
inrichting van consultatieactiviteiten versterkten de onhelderheid. De projectorganisatie
kon vragen over de beleidsruimte en de doorwerking van de inbreng van betrokkenen
onvoldoende scherp beantwoorden.
Het voorbeeldproject Ontpoldering Noordwaard toont aan dat bij onhelderheid over de
inzet, meer bruikbare reacties te verwachten zijn van mede-overheden dan van burgers.
Zolang bewoners niet ‘geholpen’ en ‘gericht’ worden op bruikbare inbreng, zullen hun
reacties veelal te maken hebben met concrete zaken in de eigen woonomgeving. Deze

65

reacties – concrete uitwerking van alternatieven – passen niet in de fase waarin het
proces rond de ontpoldering van de Noordwaard verkeert. Mede-overheden hebben
meer kennis van en ervaring met ruimtelijke processen en de onderliggende procedures.
Zij zijn beter in staat dan burgers hun inbreng te richten op de fase van het proces – ook
wanneer de inzet van de consultatie en/ of inspraak onhelder blijft.

Maatwerk is een sleutelfactor voor succes (4)
Inspraak Nieuwe Stijl is maatwerk. Maatwerk heeft een direct effect op de inhoudelijke
resultaten van een participatieproces, zo toont de kwantitatieve analyse aan. Naarmate
de projectorganisatie het proces beter richt op de beleidssituatie, zijn de resultaten over
het algemeen positiever. Dit geldt zowel voor de inhoudelijke resultaten, zoals de
bruikbaarheid en doorwerking van inspraakreacties, als voor procesmatige resultaten,
zoals draagvlak. Bovendien draagt maatwerk bij aan een grotere inhoudelijke en
procesmatige tevredenheid, bij beleidsmakers en bestuurders, maar ook bij deelnemers
van de consultatie.
Het belang van maatwerk komt ook naar voren uit de monitoring en evaluatie van de
voorbeeldprojecten. Het project Locatie Valkenburg is een voorbeeld van maatwerk. Bij
een gebrek aan bestuurlijk commitment bestaat er veel onzekerheid over de mogelijke
uitkomsten van het proces en is een intensieve vorm van consultatie niet geschikt. De
kans is anders groot dat het consultatieproces los komt te staan van de politiekbestuurlijke besluitvorming. Dit voorbeeldproject wijst uit dat men niet altijd voor een
zeer intensieve consultatie hoeft te kiezen om tot bevredigende resultaten te komen. Ook
met een minder intensieve consultatievorm kunnen bevredigende resultaten worden
bereikt. De projectorganisatie is tevreden over de kwaliteit van de inspraakreacties en
een aantal reacties heeft doorwerking gehad in de besluitvorming.
In de fase tot en met 2006/ begin 2007 was voor het voorbeeldproject Ontpoldering
Noordwaard het bestuurlijk commitment van de staatssecretaris onhelder. Ondanks het
gebrek aan zicht op deze basisconditie koos de projectorganisatie voor een intensief
consultatieproces. Hierdoor werd de consultatie opgepakt als een afzonderlijk proces dat
losstond van de bestuurlijke besluitvorming. Hierdoor bleef er gedurende de hele
beleidsvoorbereiding grote onzekerheid bestaan over de rol van de consultatie in de
oordeels- en besluitvorming. Een gevolg was een afname van de procesmatige
tevredenheid bij de deelnemers van de consultatie.

Adequate communicatie is een voorwaarde voor succes (5)
Heldere, volledige en betrouwbare communicatie is een noodzakelijke voorwaarde voor
succesvolle publieksparticipatie. De kwantitatieve analyse toont een (sterk) positief
verband tussen adequate communicatie en tevredenheid (zowel inhoudelijk als
procesmatig) van insprekers en bestuurders, draagvlak en doorlooptijd van
beleidsprocessen. Uit de kwantitatieve analyse blijkt tevens dat goede communicatie tot
positieve resultaten kan leiden, ook als niet alle kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl
worden toegepast. Dit betekent dat goede communicatie tekortkomingen in het proces
kan ‘repareren’.

66

Dit komt ook naar voren in het voorbeeldproject Locatie Valkenburg. Gezien de
spreiding van bestuurlijke verantwoordelijkheden was de ruimte voor intensieve
consultatie beperkt. De projectorganisatie heeft daarom gekozen voor een beperkte
vorm van consultatie en een zeer intensieve communicatiestrategie. Deze
communicatiestrategie was eerst gericht op de bewustwording en maatschappelijke
acceptatie – ook wel een ‘rouwproces’ genoemd – van de herontwikkeling van de locatie
Valkenburg tot een woonlocatie. Deze strategie heeft zijn vruchten afgeworpen. Aan het
begin van het proces was de weerstand groot. Naar aanleiding van de inspraak op de ISV
werd een relatief klein aantal bezwaren geuit tegen de herontwikkeling. Dit kan duiden
op maatschappelijke acceptatie van een pijnlijk besluit.
In het geval van Ontpoldering Noordwaard heeft de projectorganisatie vroeg in het
proces toezeggingen gedaan aan bewoners en agrariërs over de toekomstige
woonmogelijkheden in het gebied. Later in het proces werden deze toezeggingen
genuanceerd. Dit tastte de geloofwaardigheid aan van de projectorganisatie en – in het
kielzog – van de bestuurder op Rijksniveau. De ontevredenheid bij de bewoners en
agrariërs in het gebied nam toe naarmate het proces vorderde.
Bij het voorbeeldproject N18 Varsseveld – Enschede is ten onrechte de indruk gewekt
dat de nut en noodzaakdiscussie beslecht was. Bestuurlijk gezien stond weliswaar vast
dat de nieuwe N18 de verkeersveiligheid- en leefbaarheidsproblemen moest oplossen,
maar het was niet duidelijk in hoeverre eerdere maatregelen deze problemen al hadden
opgelost. Ook het effect van deze eerder doorgevoerde maatregelen op doorstroming en
bereikbaarheid was niet inzichtelijk gemaakt. Deze onduidelijkheid lag aan de basis van
de moeizame bestuurlijke onderhandelingen die volgden. Deze hebben tot aanzienlijke
vertraging van de planprocedure geleid. De bestuurders en de ambtelijke top van
Rijkswaterstaat hebben daarom gekozen voor beperkte communicatie. Het lang
uitblijven van zorgvuldige communicatie over de oorzaken van deze vertraging heeft
geleid tot ontevredenheid bij de deelnemers en gevoelens van onzekerheid en frustratie
bij belanghebbenden.

Professionele publieksparticipatie leidt niet tot vertraging (6)
Op basis van het onderzoek kan worden geconcludeerd dat Inspraak Nieuwe Stijl niet
leidt tot vertraging. De kwantitatieve analyse laat nergens een negatief verband zien
Inspraak Nieuwe Stijl en de doorlooptijd van projecten. Wel lijken projecten met meer
kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl dikwijls een kortere doorlooptijd te hebben dan
projecten waarbij deze kenmerken in mindere mate aanwezig zijn. Dit verschil is echter
niet statistisch significant, zodat geen sprake is van een ‘robuuste’ conclusie.
Vertraging van planprojecten kan verschillende oorzaken hebben, zoals:
– betrokken bestuurders verschillen van mening over inhoud en proces;
– gebrek aan maatschappelijk draagvlak voor het besluit;
– NIMBY-gedrag (‘not in my backyard’) van burgers, waardoor patstellingen ontstaan;
– gebrek aan visie: vooraf is bijvoorbeeld het nut en de noodzaak niet goed in kaart
gebracht;
– procedurele onzorgvuldigheid.

67

In het project N18 Varsseveld – Enschede werd de vertraging grotendeels veroorzaakt
door het gebrek aan bestuurlijk commitment. De politieke en bestuurlijke dissensus
heeft tot een patstelling in de besluitvorming geleid.
De paarsgewijze vergelijking laat ook een aantal vertragingsfactoren zien (zie hoofdstuk
10 van de Voorstudies). Bij de herontwikkeling van de Rotterdamse wijk Nieuw-Crooswijk
bestond er grote weerstand tegen het vastgestelde bestemmingsplan. Er werden 22
bezwaren ingediend bij de Raad van State. Een aantal van deze bezwaren werd
gehonoreerd en in maart 2008 werd het bestemmingsplan nietig verklaard door de Raad
van State. Het gevolg was dat zes jaar van beleidsvoorbereiding nog steeds geen
uitvoerbaar besluit had opgeleverd. Consultatie bij het opstellen van het masterplan had
wellicht een aantal bezwaren kunnen doen voorkomen, bijvoorbeeld de gehonoreerde
bezwaren ten aanzien van de sloop van een aantal gebouwen met een cultuur-historische
waarde.

6.2

Basiscondities als slaagfactoren

Voorafgaand aan dit onderzoek werd verwacht dat de toepassing van Inspraak Nieuwe
Stijl afhankelijk is van de basiscondities. Deze verwachting werd bevestigd door de
kwantitatieve analyse. Inspraak Nieuwe Stijl leidt alleen tot de beoogde resultaten indien
aan de basiscondities is voldaan en/of wanneer het proces is afgestemd op de beperkte
basiscondities (maatwerk).
Uit de kwantitatieve analyse blijkt bovendien dat basiscondities een zelfstandige bijdrage
leveren aan positieve resultaten. Het gaat hier met name om bestuurlijk commitment en
beleidsruimte. Deze basiscondities zijn niet alleen een voorwaarde voor een succesvolle
toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl, maar dragen ook op een directe wijze bij aan
positieve resultaten.

Bestuurlijk commitment is een sleutelfactor voor succes (7)
De kwantitatieve analyse toont aan dat bestuurlijk commitment een sleutelfactor voor
succes is. Er bestaat een sterk positief verband tussen bestuurlijk commitment en de
overall-resultaten (zowel inhoudelijk als procesmatig). Deze conclusie wordt ook in de
literatuur breed gedragen.38 Het belang van bestuurlijk commitment blijkt ook uit de
paarsgewijze vergelijking. De wederopbouw van Roombeek kende een ongekend hoog
bestuurlijk commitment. Na de verwoestende vuurwerkramp was het vertrouwen in de
overheid sterk gedaald en het gemeentebestuur was er alles aan gelegen om het
beschadigde vertrouwen te herstellen. Het resultaat was dat deelnemers van de

38

Zie bijvoorbeeld Edelenbos, J., A. Domingo, P.J. Klok en J. van tatenhove, Burgers als
beleidsadviseurs. Een vergelijkend onderzoek naar acht projecten van interactieve
beleidsvorming bij drie departementen, Amsterdam, Instituut voor Publiek en Politiek,
2006; Edelenbos, J., Interactieve beleidsvorming als inhoudsabsorberend proces, in:
Bestuurskunde, nr. 10, 2001: p. 349 – 356; Klijn, E.H., en J.F.N. Koppenjan, Tussen
representatieve en directie democratie. Interactieve besluitvorming en ‘de politiek’, in:
Bestuurskunde, 7, 1998: p. 302 – 308.

68

consultatie uiterst serieus werden genomen en veel inspraakreacties doorwerkten in de
plannen. Ook heeft dit tot een zeer snelle besluitvorming geleid. Dit was anders bij de
herstructurering van Nieuw-Crooswijk. In dit project werden bewoners aanvankelijk
betrokken bij het opstellen van een structuurvisie, maar bij de concrete uitwerking
hiervan vond geen consultatie meer plaats. Het bestuur had een teruggetrokken positie
ten opzichte van marktpartijen, waardoor het bestuurlijk commitment voor
publieksconsultatie beperkt was. Hoewel bewoners wel waren betrokken bij het
opstellen van een structuurvisie, zijn zij niet meer geconsulteerd over de uitwerking
ervan. Veel deelnemers van de consultatie hadden het gevoel dat het plan ‘niet meer van
hun was’ en maakten met succes bezwaar aan bij de Raad van State.
Ook in het voorbeeldproject Pakketstudies Bereikbaarheid Midden-Nederland 2020
was het bestuurlijk commitment beperkt. Er bestond binnen het UVVB – het
overlegplatform van de bestuurders in de regio – geen overeenstemming over het nut en
de inzet van de consultatie. De verantwoordelijke bestuurders hadden ingestemd met de
consultatie, zonder de consequenties ervan te onderkennen en zich hier naar te
gedragen. Tijdens het proces bleek dat het bestuur wat betreft commitment eerder een
lippendienst had bewezen, dan dat het blijk gaf van werkelijke bestuurlijke steun en
betrokkenheid. In de aanpak werd onvoldoende rekening gehouden met dit gebrek aan
bestuurlijk commitment. Dit leidde tot ontevredenheid bij enkele bestuurders over het
proces.

Een grote beleidsruimte draagt bij aan tevredenheid van de deelnemers (8)
Voldoende beleidsruimte is een voorwaarde voor zinvolle participatie. De kwantitatieve
analyse toont aan dat de kans op positieve resultaten toeneemt, indien de beleidsruimte
groter is. Dit geldt in het bijzonder voor de tevredenheid van de deelnemers. De analyses
wijzen op een (sterk) positief verband tussen de beleidsruimte en de tevredenheid van de
deelnemers van de consultatie. Naarmate de beleidsruimte groter is, nemen zowel de
inhoudelijke als de procesmatige tevredenheid van de deelnemers toe. Een grotere
beleidsruimte draagt bovendien bij aan draagvlak voor het ontwerpbesluit en bevordert
de procestevredenheid. Ruimte bij het formuleren van de oplossingsrichtingen hangt
bovendien positief samen met de bruikbaarheid van inspraakreacties. Deze resultaten
wijzen erop dat bestuurders er goed aan doen ruimte te geven voor
39
publieksparticipatie.
De beleidsruimte is het grootst als belanghebbende burgers en organisaties in een zo
vroeg mogelijk stadium bij het proces worden betrokken. Bij het voorbeeldproject Via15
werd pas met de consultatie begonnen toen er al een voorkeursalternatief was. Hierdoor
was de beleidsruime aanzienlijk beperkt, hetgeen tot ontevredenheid en weerstand
leidde bij de deelnemers. De beslissing van de projectorganisatie om de beleidsruimte
op te rekken door ook andere alternatieven in de oordeelsvorming mee te nemen, heeft
de tevredenheid van de deelnemers doen toenemen.

39

Dat ruimte geven aan deelnemers tot tevredenheid leidt, komt onder meer naar voren in
het proefschrift van De Graaf. Zie Graaf, L. de, Gedragen beleid. Een bestuurskundig onderzoek
naar interactief beleid en draagvlak in de stad Utrecht, Delft, Eburon, 2007.

69

6.3

Voorwaarden voor de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl

Het in de praktijk brengen van Inspraak Nieuwe Stijl is geen sinecure. Een aantal
voorwaarden zorgt ervoor dat Inspraak Nieuwe Stijl van de grond komt, of juist niet. De
monitoring en evaluatie van de voorbeeldprojecten laten twee typen voorwaarden zien
die noodzakelijk zijn voor de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl:
1
een gedeelde visie en percepties over de betekenis van publieksparticipatie;
2 organisatorische voorwaarden.40

Gedeelde visies en percepties over de rol van publieksparticipatie in het beleidsproces als
voorwaarde voor de implementatie van Inspraak Nieuwe Stijl (9)
Wil Inspraak Nieuwe Stijl van de grond komen, dan is het nodig dat er een gedeelde visie
bestaat over de rol van de publieksparticipatie in het beleidsproces, zowel op ambtelijk
41
als bestuurlijk niveau.
Bij het voorbeeldproject Pakketstudies Bereikbaarheid Midden-Nederland 2020 heeft
het UVVB bij aanvang ingestemd met de consultatie, maar in de loop van het proces
bleek dat er zowel op bestuurlijk als ambtelijk niveau werd getwijfeld aan de meerwaarde
van de consultatie. Op bestuurlijk niveau bleken er verschillende visies en percepties te
bestaan over de betekenis van publieksparticipatie in het proces. Sommige UVVB-leden
staan vanuit hun functie dichter bij de leefwereld van burgers en achten de kans op
bruikbare inbreng groter dan andere leden. Bij een aantal bestuurders bestond het beeld
dat consultatie tot vertraging leidt, afbreuk doet aan slagvaardig bestuur en vooral uit de
koker komt van het programmabureau. Grosso modo bleek het bestuur wat betreft
commitment eerder een lippendienst te bewijzen, dan dat het blijk gaf van een echte
verantwoordelijkheid voor het proces.
Het gebrek aan een gedeelde visie speelde ook op ambtelijk niveau. Niet alle betrokken
beleidsmakers hadden dezelfde visie over de meerwaarde van publieksconsultatie.
Diverse factoren bemoeilijken de realisatie van ambtelijk commitment voor ‘consultatie
op maat’:
1
Er is sprake van een verkokering tussen de inhoudelijke projectleiding,
communicatieadviseur en consultatieadviseur. De projectleiding verbindt de
consultatie niet met het inhoudelijke proces. Communicatie- en
consultatieadviseurs strijden over de vraag van wie de consultatie is.

40

41

Inbedding van publieksparticipatie in het reguliere beleidsproces en de infrastructuur van
organisaties blijkt ook in eerder onderzoek een belangrijk thema. Zie bijvoorbeeld NICIS/
Partners+Pröpper, Wanneer werkt participatie? Een onderzoek bij de gemeenten Dordrecht en
Leiden naar de effectiviteit van burgerparticipatie en inspraak, in opdracht van het Stedelijk
Innovatieprogramma, Vught, 2006 en Partners+Pröpper, Evaluatie programma Beleid met
Burgers, in opdracht van het Ministerie van VROM, Vught, 2007.
Ook in de literatuur komt een gezamenlijke visie op publieksparticipatie en gezamenlijk
optreden als belangrijke slaagfactor naar voren. Zie bijvoorbeeld Pröpper, I.M.A.M., en
D.A. Steenbeek, De aanpak van interactief beleid: elke situatie is anders, Bussum, Coutinho,
2001.

70

2

3
4

Consultatie en communicatie worden gezien als een apart proces los van het
beleidsproces en bestuurlijk proces. Consultatie is vooral gericht op het realiseren
van draagvlak, niet op het tot stand brengen van inhoudelijke verrijking. Men is
bang voor een groot aantal onzinnige ideeën en voor de mogelijke werkdruk die dat
met zich meebrengt.
Men ziet het oplossen van bereikbaarheidsproblematiek als een technische
aangelegenheid in plaats van een belangenafweging.
Men is bang voor juridische consequenties, omdat er nog weinig jurisprudentie is
over vroegtijdige consultatie.

Organisatorische voorwaarden voor de implementatie van INS (10)
Voor de implementatie van Inspraak Nieuwe Stijl is het niet alleen noodzakelijk dat er
een gedeelde visie bestaat over publieksparticipatie, maar dat er ook organisatorische
voorwaarden aanwezig zijn om Inspraak Nieuwe Stijl toe te passen.
De ontwikkeling van de Locatie Valkenburg is afhankelijk van de aanleg van de
Rijnlandroute. Er bestaat, met andere woorden, een inhoudelijke koppeling tussen de
Rijnlandroute en de ontwikkeling van de Locatie Valkenburg. Deze inhoudelijke
koppeling is onvoldoende vertaald in een procesmatige of organisatorische koppeling.
Het feit dat er niet één project is gemaakt van de Locatie Valkenburg en de Rijnlandroute
heeft een bestuurlijk- organisatorische reden. De verantwoordelijkheid voor de
besluitvorming over de Rijnlandroute ligt bij de provincie Zuid-Holland en het Rijk,
terwijl de besluitvormende organen voor Valkenburg de gemeenteraden van Katwijk en
Wassenaar zijn. Daarnaast heeft het Gemeenschappelijk Ontwikkelingsbedrijf (GOB)
slechts mandaat voor dat deel van de Rijnlandroute ten westen van de A44, de rest valt
onder het mandaat van Rijkswaterstaat. Door deze spreiding van de bestuurlijke
verantwoordelijkheden was het niet mogelijk een adequate organisatorische koppeling
te maken tussen de projecten Locatie Valkenburg en de Rijnlandroute. Met andere
woorden: de inhoudelijke koppeling tussen de verschillende projecten sloot niet aan bij
de bestuurlijke realiteit. Hierdoor waren de organisatorische voorwaarden in beperkte
mate aanwezig voor een intensieve publieksconsultatie.
Ook bij het voorbeeldproject Pakketstudies Bereikbaarheid Midden-Nederland 2020
waren er organisatorische belemmeringen voor een integrale toepassing van Inspraak
Nieuwe Stijl. Zo werd de bereikbaarheidsproblematiek voor het eerst integraal vanuit
verschillende modaliteiten en over grote geografische schaal bestudeerd. Dit zorgde
ervoor dat er zowel ambtelijk als bestuurlijk onwennigheid was met de rollen en dat het
primaire besluitvormingsproces nog niet goed was uitgelijnd, bijvoorbeeld in de tijd.
Vanuit deze optiek is het te verklaren dat consultatie door bestuurders als een secundair
proces werd beschouwd, beperkte prioriteit had en een onduidelijke plaats kreeg in het
primaire besluitvormingsproces.

71

6.4

Slaag- en faalfactoren en de gedragscode voor professionaliteit

De Werkgroep Inspraak heeft een aanzet gegeven voor de professionalisering van de
inspraakpraktijk. Hiervoor heeft zij een gedragscode voor professionaliteit opgesteld.
Deze gedragscode bestaat uit ‘tien algemene principes van goede inspraak’ (zie ook
paragraaf 3.1).
Gedragscode voor professionele inspraak
1
Bepaal wie eindverantwoordelijk is en committeer diegene aan het proces.
2 Maak vooraf een procesplan en publiceer dit.
3 Ken en mobiliseer alle belanghebbenden.
4 Organiseer kennis.
5 Wees een geloofwaardige gesprekspartner.
6 Communiceer helder, op het juiste moment en modern.
7 Wees helder over de verschillende rollen en over wat er gebeurt met de resultaten.
8 Eisen stellen mag.
9 Leg verantwoording af.
10 Doe geen consultatie om de consultatie.
De 10 principes van goede inspraak zijn vertaald in het analysekader (zie bijlage 1), en op
deze wijze in de praktijk onderzocht. Het onderzoek laat zien dat de principes uit de
gedragscode een grote rol spelen in succesvolle inspraakprojecten. Dit komt tot uiting in
de slaag- en faalfactoren die deze principes omvatten:

Een professionele aanpak (methodisch werken) leidt tot bruikbare inbreng:
–
–
–
–

maak vooraf een procesplan en publiceer dit;
ken en mobiliseer alle belanghebbenden;
wees helder over de verschillende rollen en over wat er gebeurt met de resultaten;
organiseer kennis.

Adequate communicatie is een voorwaarde voor succes:
–
–
–

communiceer helder, op het juiste moment en modern;
wees een geloofwaardige gesprekspartner;
leg verantwoording af.

Maatwerk is een sleutelfactor voor succes:
–
–

doe geen consultatie om de consultatie;
ken en mobiliseer alle belanghebbenden.

Bestuurlijk commitment is een sleutelfactor voor succes:
–

bepaal wie eindverantwoordelijk is en committeer deze aan het proces.

72

Bijlagen
Bijlage 1: Definitief analysekader Inspraak Nieuwe Stijl
1.1

Kenmerken van de beleidssituatie (S)

Code

Beschrijving
kenmerk
Impact
Impact- objectief:
– directe
consequenties
– ingrijpendheid
consequenties
– aantal geraakte
mensen

S1
S1a

S1b

Impact- subjectief:
– belang (pijn,
vreugde)
– aantal mensen

Basisconditie niet aanwezig
1
2
Beslissingen hebben
geen directe
consequenties.

Er zijn vrijwel geen
burgers met een belang
bij een bepaalde
uitkomst van het
proces.

Beslissingen hebben
directe consequenties,
maar zijn niet
ingrijpend (bijv.
procesontwerp voor
inspraak bij aanwijzen
zwemlocaties).

3

4

Beslissingen hebben
geen directe
consequenties, maar
kunnen eventueel later
doorwerken in concrete
plannen, (bijv.
toekomstvisie).

Beslissingen die in het
project worden
genomen hebben
ingrijpende (fysieke)
consequenties voor
relatief klein aantal
mensen (bijv.
parkeerbeugels).

Een relatief kleine groep
burgers heeft een groot
belang bij een bepaalde
uitkomst van het
proces.
of
Een relatief grote groep
burgers heeft een klein
belang bij een bepaalde

Basisconditie aanwezig
5
Beslissingen die in het
project worden
genomen hebben
ingrijpende (fysieke)
consequenties voor
groot aantal mensen
(bijv.
ontwikkelingsplan,
tracé).
Een relatief grote groep
burgers heeft een groot
belang bij een bepaalde
uitkomst van het
proces.

73

Code

Beschrijving
kenmerk

Basisconditie niet aanwezig
1
2

S2
S2a

Beleidsruimte
Beleidsruimte in nuten noodzaakfase:
– probleemdefinitie
– doelstellingen

Zowel de
probleemdefinitie als de
beleidsdoelstellingen
staan vast.

S2b

Beleidsruimte bij
Oplossingsrichtingen
staan vast en zijn
uitwerking
oplossingsvolledig uitgewerkt.
richtingen:
– oplossingsrichtingen
(alternatieven)
– uitwerkingen
(varianten)
Bestuurlijk commitment
Bestuurlijk
Het is niet duidelijk wie
commitment:
het bevoegde gezag is
duidelijkheid over
voor de bestuurlijke
bestuurlijke
besluitvorming in het
verantwoordelijkproces.

S3
S3a

Basisconditie aanwezig
5

3
uitkomst van het
proces.

4

De probleemdefinitie
staat vast,
beleidsdoelstellingen
zijn benoemd, maar
staan niet vast en
kunnen nog worden
aangevuld of veranderd.
Oplossingsrichtingen
(alternatieven) staan
vast, uitwerkingen
(varianten) zijn
benoemd, maar kunnen
nog worden aangevuld
of veranderd.

Probleemdefinitie staat
vast, de
beleidsdoelstellingen
zijn niet benoemd.

Probleemdefinitie is
benoemd, maar staat
nog niet vast en kan nog
worden aangevuld of
veranderd. De
beleidsdoelstellingen
zijn niet benoemd.
Oplossingsrichtingen
zijn benoemd, maar
staan nog niet vast en
kunnen nog worden
aangevuld of veranderd.
De uitwerkingen
(varianten) zijn nog niet
benoemd.

Zowel probleemdefinitie
als
beleidsdoelstellingen
zijn nog niet benoemd.

Bestuurlijke
verantwoordelijkheid is
verspreid over
verschillende actoren en
deze actoren verschillen

Bestuurlijke
verantwoordelijkheid
ligt bij meerdere
actoren en tussen deze
actoren bestaan

Bestuurlijke
verantwoordelijkheid
ligt bij meerdere
actoren met een
eenduidige mening over

Bestuurlijke
verantwoordelijkheid
ligt bij één actor met
een eenduidige mening
over de inrichting van

Oplossingsrichtingen
staan vast, de
uitwerkingen
(varianten) zijn niet
benoemd.

Oplossingsrichtingen
(alternatieven) en
uitwerkingen
(varianten) zijn niet
benoemd.

74

Code

S3b

S3c

Beschrijving
kenmerk
heid
– spreiding
beslissingsverantwoordelijkheid
– consensus
tussen
bestuurders
Bestuurlijk
commitment:
bestuurders
onderstrepen de wijze
van consultatie
– voorstander
consultatie
– besluit over
inzet/ inrichting
consultatie
Bestuurlijk
commitment:
betrokkenheid
– weten wat er
speelt
– actieve rol

Basisconditie niet aanwezig
1
2
van mening over proces.

4
de inrichting van het
proces.

Bestuurders zijn
voorstander van de
consultatie. Zij hebben
een formeel besluit
genomen over de inzet
en/ of inrichting van de
consultatie.

Bestuurders geven aan
voorstander te zijn van
de consultatie, maar
hebben alleen een
informeel besluit
genomen over de inzet
en/ of inrichting van de
consultatie.

Bestuurders zijn geen
voorstander van de
consultatie. Zij hebben
geen besluit genomen
over de inzet en/ of
inrichting van de
consultatie.

Bestuurders weten niet
of nauwelijks wat er
speelt in het
inspraakproces (geen
rol).

3
accentverschillen over
de inrichting van het
proces.

Bestuurders weten niet
of nauwelijks wat er
speelt in het
inspraakproces en
hebben een
ceremoniële rol
(symbolische rol).

Bestuurders weten wat
er speelt, maar staan
aan de zijlijn. Zij zijn
nooit aanwezig bij
consultatiebijeenkomsten en/ of hebben
een ceremoniële rol.

Basisconditie aanwezig
5
het proces.

Bestuurders weten wat
er speelt, zijn aanwezig
bij een aantal
consultatiebijeenkomsten, maar blijven
bewust aan de zijlijn
(beperkt actieve rol).

Bestuurders zijn goed
op de hoogte van de
consultatie en zijn
doorgaans aanwezig bij
consultatiebijeenkomst
en (actieve rol).

75

Code
S3d

S3e

S3f

Beschrijving
kenmerk
Bestuurlijk
commitment voor
een zorgvuldig proces
1:
het beschikbaar
stellen van
financiële
middelen voor de
consultatie

Basisconditie niet aanwezig
1
2
Het bestuur heeft vooraf
geen financiële
middelen beschikbaar
gesteld om de
consultatie te
faciliteren.

3
Het bestuur stelt een
beperkt bedrag
beschikbaar om de
consultatie te
faciliteren.

Bestuurlijk
commitment voor
een zorgvuldig proces
2:
het beschikbaar
stellen van
financiële
middelen voor de
realisatie van de
plannen
Bestuurlijk
commitment voor
een zorgvuldig proces
3:

Het bestuur stelt geen
middelen beschikbaar
voor het realiseren van
de plannen (als vooraf
duidelijk is dat dit nodig
is voor de realisatie van
de plannen).

Het bestuur stelt een
beperkt bedrag voor de
realisatie van de
plannen (als vooraf
duidelijk is dat dit nodig
is voor de realisatie van
de plannen).

Het bestuur heeft vooraf
geen inhoudelijke
randvoorwaarden
genoemd.

Het bestuur heeft vooraf
inhoudelijke
randvoorwaarden
geformuleerd die

4

Basisconditie aanwezig
5
Het bestuur stelt vooraf
financiële middelen
beschikbaar om de
consultatie te
faciliteren. Als tijdens de
consultatie blijkt dat
deze middelen
ontoereikend zijn, stelt
het bestuur tijdens het
proces meer middelen
beschikbaar.
Het bestuur stelt een
groot bedrag
beschikbaar voor het
realiseren van de
plannen (als dat nodig
is).

Het bestuur heeft vooraf
duidelijke inhoudelijke
randvoorwaarden
genoemd die passen bij

76

Code

Beschrijving
kenmerk
inhoudelijke
randvoorwaarden
die passen bij de
beleidsruimte

S4
S4a

Overige condities
Houding van het
publiek:
– vertrouwen in
de overheid
– verwachtingen
over consultatie

S4..

Anders…

Basisconditie niet aanwezig
1
2

Betrokken burgers
hebben geen
vertrouwen in de
overheid en verwachten
dat meedoen aan de
consultatie geen zin
heeft.

3
passen bij de
beleidsruimte, maar
veel randvoorwaarden
bieden ruimte voor
interpretatieverschillen.
Betrokken burgers
hebben weinig
vertrouwen in de
overheid, maar hebben
wel verwachtingen over
de consultatie.

4

Basisconditie aanwezig
5
de beleidsruimte. De
randvoorwaarden
bieden geen ruimte voor
interpretatieverschillen.

Betrokken burgers
hebben vertrouwen in
de overheid en hebben
hoge verwachtingen
over de consultatie.

77

1.2

Kenmerken Inspraak Nieuwe Stijl (K)42

Code

Beschrijving
Niet conform Inspraak Nieuwe Stijl
kenmerk
1
2
Aansluiting consultatie – belangentoets
Er vindt consultatie
Consultatie en
Geen consultatie, maar
plaats, maar alleen in
belangentoets:
alleen inspraak op
latere fasen van het
– informele
wettelijk
beleidsproces. Er vindt
consultatie
voorgeschreven
geen belangentoets
vooraf
momenten. Als er geen
– wettelijke
wettelijk
plaats.
belangentoets
voorgeschreven
achteraf
inspraakmomenten zijn,
worden burgers
NB. De scores zijn
helemaal niet
afhankelijk van de
betrokken.
situatie (impact).
Wanneer de impact
NB. Wanneer er geen
laag is hoeft er geen
sprake is van objectieve
consultatie plaats te impact (scores 1 of 2) hoeft
vinden.
er geen consultatie plaats
te vinden. In dit geval score
5 toekennen.
Inhoudelijke
De (finale)
Veel onderwerpen in de
aansluiting
belangentoets gaat over (finale) belangentoets
consultatie en
andere onderwerpen
zijn niet aan de orde

K1
K1a

K1b

42

Conform Inspraak Nieuwe Stijl
5

3

4

Er vindt consultatie
plaats in een vroege fase
van het beleidsproces.
Er vindt geen
belangentoets plaats.

De consultatie wordt
gevolgd door een
belangentoets, maar
niet in de vorm van
formele inspraak.

NB. Als de objectieve
impact score 3 heeft, is er
alleen consultatie conform
INS. In dit geval wordt
daarom de score 5
toegekend.

Niet alle onderwerpen
in de (finale)
belangentoets zijn aan

De consultatie wordt
gevolgd door een
belangentoets die de
vorm heeft van formele
inspraak en het sluitstuk
is van het gehele
inspraakproces.
NB. Dit is alleen nodig als
er sprake is van objectieve
impact (scores 4 of 5 bij
objectieve impact).

Alle onderwerpen in de
(finale) belangentoets
zijn aan de orde

Alle onderwerpen in
(finale) belangentoets
zijn aan de orde

De kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl zijn schematisch weergegeven op pagina 18.

78

Code

K1c

K2.1
K2.1a

Beschrijving
kenmerk
belangentoets:
– dezelfde
onderwerpen
komen aan de
orde
NB. Alleen scoren als
er sprake is van
consultatie en
belangentoets.
Procesmatige
aansluiting
consultatie en
belangentoets:
– mogelijkheden
tot participatie

Niet conform Inspraak Nieuwe Stijl
1
2
dan die aan de orde zijn gekomen tijdens de
gekomen tijdens de
consultatie.
consultatie.

Een groot aantal
deelnemers van de
belangentoets heeft niet
de mogelijkheid gehad
te participeren tijdens
de consultatie.

NB. Alleen scoren als
er sprake is van
consultatie en
belangentoets.
Professionaliteit: zicht op aan de basiscondities
Situatieschets:
Er is geen situatieschets
– basiscondities
gemaakt.
– actoranalyse

3
de orde gekomen
tijdens de consultatie.

Conform Inspraak Nieuwe Stijl
4
5
gekomen tijdens de
gekomen tijdens de
consultatie. Er bestaan
consultatie.
wel inhoudelijke
accentverschillen tussen
de onderwerpen die aan
de orde komen tijdens
de consultatie en
belangentoets.

De meeste deelnemers
van de belangentoets
hebben de mogelijkheid
gehad te participeren
tijdens de consultatie.

Alle burgers en
organisaties die
deelnemen aan de
belangentoets hebben
de mogelijkheid gehad
te participeren tijdens
de consultatie.

De situatieschets gaat
niet in op alle relevante
onderdelen.

De situatieschets gaat in
op basiscondities en
geeft een actoranalyse.

79

Code
K2.2
K2.2a

K2.2b

Beschrijving
Niet conform Inspraak Nieuwe Stijl
kenmerk
1
2
Professionaliteit: methodisch werken
Procesplan/ aanpak: Het bestuur maakt
– adequaat
vooraf geen procesplan.
(doelgroep,
De consultatie is ad hoc
beleidsruimte
ingericht.
en rol)
– duidelijkheid

Maatwerk 1
Gegeven de
wenselijkheid om
Inspraak Nieuwe
Stijl toe te passen,
worden
basiscondities
aangepast voor
zover er niet aan
voldaan is.

Als er niet aan bepaalde
basiscondities wordt
voldaan, worden er
geen pogingen gedaan
deze aan te passen.

3
Het bestuur maakt
vooraf een procesplan,
maar niet alle relevante
onderwerpen zijn
geëxpliciteerd. Dit
betekent dat er ruimte is
voor
interpretatieverschillen
(bijvoorbeeld
verschillende
betrokkenen hebben
een verschillend beeld
van wat de
beleidsruimte is).
Als er niet aan bepaalde
basiscondities wordt
voldaan, worden
pogingen gedaan deze
aan te passen. Deze
pogingen zijn echter
zeer beperkt en/ of niet
gericht op alle
basiscondities.

4

Conform Inspraak Nieuwe Stijl
5
Het bestuur maakt
vooraf een duidelijk
procesplan voor de
consultatie van burgers.
Het procesplan
expliciteert de toegang,
de beleidsruimte en de
rolverdeling in de
consultatie.

Als er niet aan bepaalde
basiscondities wordt
voldaan, worden
pogingen gedaan deze
aan te passen
(bijvoorbeeld
organiseren van
bestuurlijk commitment
of het verbreden van de
beleidsruimte).

80

Code
K2.2c

K2.2d

Beschrijving
kenmerk
Maatwerk 2
Procesplan/
aanpak is
afgestemd op
relevante kenmerken van de
beleidssituatie:
– basiscondities
– overige
relevante
situatiekenmerken
Expertise
– toepassen
actuele
inzichten
participatief
werken
– evaluatie
– bijsturing

Niet conform Inspraak Nieuwe Stijl
1
2
Het procesplan en de
aanpak zijn
standaardwerk. Er wordt
geen rekening
gehouden met
belangrijke kenmerken
van de beleidssituatie.

De projectorganisatie
past geen actuele
inzichten over
participatief werken toe,
consultatieronden
worden niet
geëvalueerd en nieuwe
inzichten worden niet
toegepast.

3
Het procesplan en de
aanpak zijn afgestemd
op een aantal relevante
kenmerken van de
beleidssituatie, maar
een aantal andere
kenmerken worden over
het hoofd gezien.

De projectorganisatie
past actuele inzichten
over participatief
werken toe, maar
consultatieronden
worden niet
geëvalueerd en nieuwe
inzichten worden niet of
zeer beperkt tijdens het
proces toegepast.

4

Conform Inspraak Nieuwe Stijl
5
Het procesplan en
aanpak zijn afgestemd
op de basiscondities en
andere relevante
kenmerken van de
beleidssituatie.

De projectorganisatie
past actuele inzichten
over participatief
werken toe,
consultatieronden
worden geëvalueerd en
nieuwe inzichten
worden tijdens het
proces toegepast.
NB. Als de
projectorganisatie niet over
kennis en vaardigheden

81

Code

K2.3
K2.3a

K2.3b

K2.3c

Beschrijving
kenmerk

Niet conform Inspraak Nieuwe Stijl
1
2

3

Professionaliteit: adequate communicatie als voorwaarde voor verwachtingenmanagement
De inhoudelijke
Heldere inhoudelijke De inhoudelijke
informatie is voor de
communicatie:
informatie is niet
volledig en niet voor
meeste betrokkenen
– volledig
begrijpelijk, maar niet
– begrijpelijk
iedereen begrijpelijk.
Beleidsmakers maken
altijd volledig.
– communicatiemiddelen
gebruik van eenzijdige
Beleidsmakers
communicatiegebruiken verschillende
communicatiemiddelen, waarmee niet
alle doelgroepen
middelen (als dat nodig
worden bereikt.
is om alle doelgroepen
te bereiken).
Communicatie over
Het bestuur
Het bestuur
de invloed van
communiceert niet over
communiceert over de
insprekers:
de gekozen bestuursstijl
gekozen bestuursstijl,
– bestuursstijl
en is niet duidelijk over
maar is niet duidelijk
– eisen stellen
wat het verwacht van de
over wat het van de
(wat wordt van
insprekers.
insprekers verwacht.
insprekers
verwacht?)
Verantwoording
Er vindt gedurende het
De terugkoppeling over Er vindt terugkoppeling
– communicatie
proces niet of
de resultaten en het
over de resultaten van

4

Conform Inspraak Nieuwe Stijl
5
beschikt huurt zij deze
kennis in.

De inhoudelijke
informatie is volledig en
begrijpelijk.
Beleidsmakers maken
gebruik van
verschillende (moderne)
communicatiemiddelen
(als dat nodig is om alle
doelgroepen te
bereiken).

Er vindt alleen op de
cruciale momenten

Het bestuur bepaalt
vooraf de bestuursstijl
en communiceert
hierover naar alle
betrokkenen. Het
bestuur is duidelijk over
wat het van de
insprekers verwacht.
Er vindt gedurende het
gehele proces

82

Code

K2.3d

Beschrijving
kenmerk
op de juiste
momenten
tijdens het hele
proces
– terugkoppeling
over de inhoud
en proces
Geloofwaardige
gesprekspartner:
– nakomen
beloftes
– eerlijk zijn
(openheid)

Niet conform Inspraak Nieuwe Stijl
1
2
verdere verloop van de
nauwelijks
terugkoppeling plaats
besluitvorming is
beperkt. Er zijn veel
over de resultaten van
de consultatie en het
‘radiostiltes’.
verdere verloop van de
besluitvorming.
Beleidsmakers doen
beloften die ze niet waar
(kunnen) maken en zijn
niet eerlijk over ‘slecht
nieuws’.

1.3

Resultaten (R)

Code

Beschrijving
Resultaten afwezig/ negatief
kenmerk
1
2
Inhoudelijke resultaten- objectief
Bruikbare inspraakDe meeste
Relatief veel
reacties:
inspraakreacties vallen
inspraakreacties leveren
– binnen
buiten de beleidsruimte nieuwe inzichten op,
beleidsruimte
en zijn niet
maar deze zijn niet
– realiseerbaar
realiseerbaar.
toepasbaar binnen de
(binnen
beleidsruimte en/ of

R1
R1a

3
de consultatie en het
verdere verloop van de
besluitvorming, maar
niet gedurende het hele
proces.

Conform Inspraak Nieuwe Stijl
4
5
terugkoppeling plaats
terugkoppeling plaats
over de resultaten van
over de resultaten van
de consultatie en het
de consultatie en het
verdere verloop van de
verdere verloop van de
besluitvorming.
besluitvorming.

Beleidsmakers doen
geen beloften die ze niet
waar (kunnen) maken,
maar zijn terughoudend
met het geven van
‘slecht nieuws’.

Beleidsmakers doen
geen beloften die zij
niet waar (kunnen)
maken en houden geen
informatie achter.

Resultaten aanwezig/ positief
5

3

4

Consultatie levert
relatief veel reacties op
die toepasbaar zijn
binnen de
beleidsruimte en
inhoudelijke en

Consultatie levert
relatief veel reacties op
die toepasbaar zijn
binnen de beleidsruimte
en inhoudelijke en
financiële

Consultatie levert
relatief veel bruikbare
reacties op. Een reactie
is bruibaar als deze een
nieuw inzicht verschaft
en toepasbaar is binnen

83

Code

R1b

Beschrijving
kenmerk
inhoudelijke en
financiële
randvoorwaarden)
– creatief (nieuw
inzicht)
Doorwerking in
beleidsvisie,
trajectnota en
beleidsplan

Resultaten afwezig/ negatief
1
2
inhoudelijke en
financiële
randvoorwaarden.

3
financiële
randvoorwaarden, maar
leveren geen nieuwe
inzichten op.

Bruikbare reacties
werken niet door in de
beleidsvisie, trajectnota
of het beleidsplan.

Een aantal reacties
werkt door in de
beleidsvisie, trajectnota
of beleidsplan.

Bruikbare reacties
werken niet door in het
ontwerpbesluit.

Een aantal reacties
werkt door in het
ontwerpbesluit.

R1c

Doorwerking in
ontwerpbesluit

R2
R2a

Inhoudelijke resultaten- subjectief
De meeste
Tevredenheid
beleidsmakers,
bestuurders,
bestuurders en
beleidsmakers en
professionals zijn niet
professionals:
– inhoud inspraak tevreden over de
– mate waarin
inbreng van deelnemers
en vinden dat dit niet
inspraak heeft
bijgedragen aan heeft bijgedragen aan
kwaliteit
de kwaliteit van het

Sommige
beleidsmakers,
bestuurders en
professionals zijn
tevreden over de
inbreng van deelnemers
en vinden dat dit heeft
bijgedragen aan de
kwaliteit van het besluit.

Resultaten aanwezig/ positief
4
5
randvoorwaarden, maar de beleidsruimte en
weinig reacties leveren
inhoudelijke en
nieuwe inzichten op.
financiële
randvoorwaarden.

Een groot aantal
bruikbare reacties
werken door in de
beleidsvisie, trajectnota
of het beleidsplan.
Een groot aantal
bruikbare reacties werkt
door in het
ontwerpbesluit.
Alle beleidsmakers,
bestuurders en
professionals zijn
tevreden over de
inbreng van deelnemers
en zijn van mening dat
de consultatie heeft
bijgedragen aan de
kwaliteit van het besluit.

84

Code

R2b

R3
R3a

R3b

Beschrijving
Resultaten afwezig/ negatief
kenmerk
1
2
– aantal
besluit.
beleidsmakers
professionals
Tevredenheid
De meeste deelnemers
De meeste deelnemers
deelnemers
zijn zeer ontevreden
zijn redelijk ontevreden
– tevredenheid
over de inhoud van het
over de inhoud van het
– aantal
besluit.
besluit.
Procesmatige resultaten- objectief
Betrokkenheid:
Een klein groepje
– aantal
belanghebbenden
deelnemers
neemt deel aan
– representatief
consultatie. Deelnemers
voor de
zijn niet representatief
voor doelgroep van de
doelgroep
participatie.
Draagvlak:
– actieve steun
– passieve steun
(geen protest)

Er is veel protest tegen
het (ontwerp)besluit of
beleidsplan. Er zijn
voornamelijk negatieve
(inspraak)reacties.

3
Andere beleidsmakers
en professionals zijn
minder tevreden.
Sommige deelnemers
zijn (heel) tevreden,
andere deelnemers zijn
(heel) ontevreden.
Een relatief groot aantal
belanghebbenden
neemt deel aan de
consultatie, maar
deelnemers zijn niet
representatief voor de
doelgroep van de
participatie.
Er zijn ongeveer
evenveel
belanghebbenden die
het ontwerpbesluit of
beleidsplan
ondersteunen of
verwerpen. Het aantal
negatieve en positieve
inspraakreacties op de

4

Resultaten aanwezig/ positief
5

De meeste deelnemers
zijn redelijk tevreden
over de inhoud van het
besluit.

De meeste deelnemers
zijn zeer tevreden over
de inhoud van het
besluit.
Een relatief groot aantal
belanghebbenden
neemt deel aan de
consultatie en de
deelnemers zijn
representatief voor de
doelgroep van de
participatie.
Belanghebbenden
geven aan het
(ontwerp)besluit te
ondersteunen. Er zijn
vooral positieve
inspraakreacties bij de
belangentoets. Er zijn
weinig
beroepsprocedures.

85

Code

Beschrijving
kenmerk

Resultaten afwezig/ negatief
1
2

R3c

Doorlooptijd

R3d

Besluitvormingskosten

De doorlooptijd van het
proces is langer dan die
van vergelijkbare
projecten.
De besluitvormingskosten zijn hoger dan
die van vergelijkbare
projecten.

3
belangentoets is
ongeveer even groot.
De doorlooptijd van het
project is ongeveer even
lang als die van
vergelijkbare projecten.
De
besluitvormingskosten
zijn even hoog als die
van vergelijkbare
projecten.

4

Resultaten aanwezig/ positief
5

De doorlooptijd van het
proces is minder lang
dan bij vergelijkbare
projecten.
De
besluitvormingskosten
zijn lager dan bij
vergelijkbare projecten.
NB. Vergelijkbare projecten
zijn projecten die wat
betreft inhoudelijk
vraagstuk en impact
overeenkomen.

R4
R4a

Procesmatige resultaten- subjectief
Tevredenheid
Beleidsmakers zijn niet
tevreden over het
beleidsmakers en
professionals:
verloop van het proces
– tevredenheid
(op basis van genoemde
– aantal
indicatoren).
beleidsmakers,
bestuurders en

De meeste
beleidsmakers zijn op
een aantal onderdelen
tevreden over het
verloop van het proces.

Beleidsmakers zijn
tevreden over het
verloop van het proces
(op basis van genoemde
indicatoren).

86

Code

R4b

Beschrijving
kenmerk
professionals
Tevredenheid
insprekers

Resultaten afwezig/ negatief
1
2
Deelnemers zijn niet
tevreden over de meeste
onderdelen van het
proces. De onderdelen
waar zij wel tevreden
over zijn staan niet in
verhouding tot de
onderdelen waar zij niet
tevreden over zijn.

3
Deelnemers zijn op een
aantal onderdelen
tevreden over het
verloop van het proces.
Over een aantal
onderdelen zijn zij niet
tevreden.

4

Resultaten aanwezig/ positief
5
Deelnemers zijn
tevreden over het
verloop van het proces
(op basis van genoemde
indicatoren).

87

Inhoudelijke aansluiting
Aansluiting
consultatie/
belangentoets

Objectief

Impact
Procesmatige aansluiting

Subjectief
Probleemdefinitie (nut en noodzaak)

Zicht op
basiscondities

Beleidsruimte

Uitwerken oplossingen
Voorstander consultatieproces

Bestuurlijk
commitment

(Actieve) betrokkenheid
Middelen beschikbaar stellen

Adequate
procesaanpak

Inspraak
Nieuwe Stijl

Adequaat procesplan
Duidelijkheid
Actuele inzichten toepassen

Professionele
aanpak

Methodisch
werken

Evaluatie en bijsturing

Expertise
Indien nodig: basiscondities aanpassen

Maatwerk

Procesplan afstemmen op basiscondities

Eerlijk zijn (openheid)
Geloofwaardigheid
Beloftes nakomen
Volledig

Adequate
communicatie

Heldere
communicatie

Begrijpelijk
Passende communicatiemiddelen

Verantwoording
afleggen

Communicatie op de juiste momenten
Terugkoppeling achteraf

88

Bijlage 2: Opzet kwantitatieve analyse
Stap 1: secundaire analyse bestaande evaluatiestudies van inspraakprocessen
Het eerste element van de kwantitatieve analyse is een secundaire analyse van bestaande
evaluaties van inspraakprocessen. Het doel van de secundaire analyse is drieledig:
1
Het benoemen van aansprekende voorbeelden die illustratief zijn voor de resultaten van
Inspraak Nieuwe Stijl.
2 Het in kaart brengen van de relevante kenmerken van de beleidssituatie die worden
meegenomen in het onderzoek.
3 Het formuleren van beslisregels voor de verdere analyse.
Inhoudelijk inzicht
Het voordeel is dat de secundaire analyse ons in staat stelt aansprekende voorbeelden te
formuleren die illustratief zijn voor de resultaten van INS. Bovendien kunnen we op basis van
de secundaire analyse de relevante kenmerken van de beleidssituatie in kaart brengen en
beslisregels formuleren voor de verdere analyse. Het nadeel is dat we geen compleet beeld
kunnen schetsen van alle relevante kenmerken van INS, omdat bestaande evaluaties niet alle
kenmerken van INS beschrijven.
Validiteit en betrouwbaarheid
Het voordeel van de secundaire analyse is dat het ons in staat stelt het conceptuele en
analytisch model aan te scherpen, waardoor de interne validiteit van de verdere analyses
wordt vergroot. Een nadeel is dat we moeilijk kunnen controleren in hoeverre de
evaluatiestudies betrouwbaar zijn.
Praktische uitvoerbaarheid
Het voordeel van de secundaire analyse is dat we gebruikmaken van bestaande kennis: we
hoeven het wiel dus niet opnieuw uit te vinden. Een mogelijk nadeel is dat de
evaluatiestudies waarschijnlijk niet alle relevante informatie opleveren.
Figuur I: voor- en nadelen secundaire analyse

Bij de secundaire analyse van evaluatiestudies zijn de volgende stappen doorlopen:
1
Inventarisatie van evaluatiestudies naar inspraakprocessen
De eerste stap is het inventariseren van een groot aantal evaluatiestudies. Deze
studies kunnen betrekking hebben op evaluaties van specifieke inspraakprocessen,
maar ook op vergelijkende casestudies.
2 Het analyseren van de evaluaties
Bij het analyseren van de evaluatiestudies brengen we in de eerste plaats een aantal
aansprekende voorbeelden in kaart die illustratief zijn voor de resultaten van
Inspraak Nieuwe Stijl, of juist het ontbreken daarvan. Deze voorbeelden kunnen we
op twee niveaus beschrijven:
– niveau 1: voorbeelden van inspraakprocessen die conform Inspraak Nieuwe Stijl
zijn en die tot de beoogde procesmatige en inhoudelijke resultaten hebben
geleid;

89

niveau 2: voorbeelden van de wijze waarop afzonderlijke kenmerken van Inspraak
Nieuwe Stijl tot resultaten kunnen leiden.
Naast aansprekende voorbeelden brengen we ook in kaart welke situatiekenmerken
van invloed kunnen zijn op de inrichting, het verloop en de resultaten van
inspraakprocessen. Hierbij realiseren we ons dat niet alle relevante
situatiekenmerken in kaart kunnen worden gebracht. We kunnen echter wel in kaart
brengen welke situatiekenmerken in de evaluatiestudies worden aangemerkt als
relevante kenmerken. Op basis van de aansprekende voorbeelden en de relevante
kenmerken van de beleidssituatie formuleren we beslisregels. Deze beslisregels
geven een antwoord op de vraag onder welke omstandigheden de aanwezigheid van
bepaalde kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl een noodzakelijke voorwaarde is om
te kunnen spreken van Inspraak Nieuwe Stijl.
Verslaglegging
Van de secundaire analyse maken we een verslag waarin de beslisregels voor de
verdere analyse worden gepresenteerd. Het rapport wordt vervolgens voorgelegd
aan de Raad van Toezicht. De Raad van Toezicht beoordeelt uiteindelijk of de
beslisregels inderdaad kunnen worden gebruikt in de verdere analyse.
–

3

Stap 2: webenquête onder projectleiders
De tweede stap van de kwantitatieve analyse is het afnemen van een webenquête onder
een groot aantal projectleiders.
Inhoudelijke inzichten
Het voordeel van de webenquête is dat we verbanden kunnen blootleggen tussen bepaalde
kenmerken van inspraakprocessen en inhoudelijke en procesmatige effecten. Deze
verbanden kunnen op meerwaarde duiden van INS. Het nadeel is echter dat we dit niet zeker
kunnen weten. Met de webenquête kunnen we namelijk geen causale mechanismen
blootleggen.
Validiteit en betrouwbaarheid
Het voordeel van de webenquête heeft betrekking op de externe validiteit: door een groot
aantal inspraakprocessen te analyseren zijn de onderzoeksresultaten generaliseerbaar.
Daarnaast kunnen we op basis van de webenquête de interne validiteit van ons
meetinstrument testen. We kunnen namelijk meten in hoeverre verschillende indicatoren
toebehoren aan hetzelfde kenmerk. Een nadeel is dat de kenmerken worden gescoord door
de projectleiders, hetgeen afbreuk doet aan de betrouwbaarheid.
Praktische uitvoerbaarheid
Het voordeel is dat we relatief snel een groot aantal cases kunnen analyseren. Het nadeel is
dat actuele gegevens van respondenten niet allemaal eenvoudig zijn op te sporen. Indien veel
gegevens van de respondenten zijn verouderd zal de non-respons hoog zijn.
Figuur II: voor- en nadelen webenquête

Bij het uitvoeren van de webenquête zijn de volgende stappen doorlopen.
1
Het opstellen van een ‘groslijst’ van ervaren projectleiders van planprocessen

90

2

3

De eerste stap is het samenstellen van een lijst van een groot aantal ervaren
projectleiders. De gegevens van de projectleiders vragen we op bij verschillende
kennisinstituten, zoals het IPP, KEI, NICIS en KISS. Daarnaast maken we gebruik van
ons eigen netwerk en het netwerk van het Inspraakpunt Verkeer en Waterstaat.
Het afnemen van de enquête bij zoveel mogelijk projectleiders
De projectleiders op de groslijst worden via een e-mail gevraagd de vragenlijst in te
vullen. Vervolgens vullen de projectleiders een vragenlijst in waarin vragen worden
gesteld over twee verschillende projecten die zij in het verleden hebben begeleid.
Daarbij kunnen we langs twee lijnen opereren. Ten eerste kunnen we de
projectleiders vragen een succesvol en een minder succesvol inspraakproces te
benoemen. Op deze wijze krijgen we een spreiding in de afhankelijke variabele van
het onderzoek. Het voordeel hiervan is dat we op deze wijze kunnen voorkomen dat
projectleiders alleen hun ‘succesprojecten’ etaleren. Een tweede lijn waarlangs we
kunnen opereren is dat we projectleiders vragen een proces te evalueren waarin
alleen formele inspraak was, en een proces waarin ook langs informele weg burgers
werden betrokken (door middel van interactieve beleidsvoering). Op deze wijze
ontstaat spreiding in de onafhankelijke variabele.
Het analyseren van de gegevens
Bij het analyseren van de gegevens gaan we op zoek naar verbanden tussen
kenmerken van Inspraak Nieuwe Stijl en inhoudelijke en procesmatige resultaten.

Stap 3: een paarsgewijze vergelijking van inspraakprocessen
De derde stap in de kwantitatieve analyse is het uitvoeren van een paarsgewijze
vergelijking van ongeveer twintig inspraakprocessen.
Inhoudelijke inzichten
Met de paarsgewijze vergelijking kunnen we de resultaten van inspraakprocessen conform
INS ten opzichte van inspraakprocessen niet conform INS in kaart brengen. Daarnaast
kunnen we het gehele inspraakproces analyseren in plaats van alleen een fragment.
Validiteit en betrouwbaarheid
De paarsgewijze vergelijking heeft een hoge interne validiteit. We controleren namelijk voor
de relevante kenmerken van de beleidssituatie. Omdat we bovendien een experimentele
groep (inspraakprocessen conform INS) vergelijken met een controlegroep
(inspraakprocessen niet conform INS) benaderen we een quasi-experimenteel design. Ook is
de betrouwbaarheid van de resultaten groter dan bij de webenquête, aangezien we de
kenmerken van de inspraakprocessen zelf scoren volgens een gestandaardiseerde
systematiek.
Praktische uitvoerbaarheid
Het nadeel van de paarsgewijze vergelijking is dat het een lastige opgave is om de paren te
vormen. Het is moeilijk om afgeronde projecten te vinden die vergelijkbaar zijn wat betreft de
beleidssituatie, maar die verschillen in de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl.
Figuur III: voor- en nadelen paarsgewijze vergelijking

91

Bij het uitvoeren van de paarsgewijze vergelijking gaan we als volgt te werk:
1
Het selecteren van de te analyseren projecten
Op basis van de resultaten uit de webenquête selecteren we drie projecten die
conform Inspraak Nieuwe Stijl zijn en drie projecten die niet conform Inspraak
Nieuwe Stijl zijn. Daarbij selecteren we zoveel mogelijk projecten die grote
overeenkomsten vertonen wat betreft de kenmerken van de beleidssituatie.
2 Het verzamelen van de data
Nadat we de projecten hebben geselecteerd gaan we de onderzoeksgegevens
verzamelen. Daarbij gaan we als volgt te werk:
– inventarisatie van de projectdocumenten;
– inventarisatie van de inspraakreacties en beroepsprocedures;
– interviews met de projectleiders voor aanvullende informatie.
3 Het maken van paarsgewijze vergelijkingen
Bij het analyseren van de projecten maken we gebruik van zogenaamde paarsgewijze
vergelijkingen. Dat wil zeggen dat we steeds de resultaten van processen conform
Inspraak Nieuwe Stijl vergelijken met de resultaten van processen die niet conform
Inspraak Nieuwe Stijl zijn. Daarbij vergelijken we steeds projecten met ongeveer
43
dezelfde situatiekenmerken. Op deze wijze kunnen we de invloed van kenmerken
van de beleidssituatie op de resultaten van Inspraak Nieuwe Stijl zoveel mogelijk
controleren. De verwachting is dat we onder dezelfde situatiekenmerken verschillen
zien in de resultaten van inspraakprocessen conform Inspraak Nieuwe Stijl en
inspraakprocessen niet conform Inspraak Nieuwe Stijl.

43

Het constant houden van situatiekenmerken en vervolgens vergelijken op één of enkele
variabelen wordt ook wel een ‘matched-pairs’ vergelijking genoemd. Zie bijvoorbeeld
Blalock, H.M., Social Statistics. Second Edition, McGraw-Hill Kogakusha, 1972.

92

Bijlage 3: Begeleiding van het onderzoek
Het onderzoek naar de toepassing van Inspraak Nieuwe Stijl is omvangrijk, zowel in
looptijd en omvang als inhoudelijke diepgang. Een dergelijk proces vergt frequent
overleg op diverse niveaus. In deze bijlage wordt op hoofdlijnen de begeleiding van het
onderzoek weergegeven in de periode oktober 2006 tot en met mei 2008:
– Maandelijks, gedurende de gehele looptijd van het onderzoek, vond een vast
overleg plaats over de voortgang van het onderzoek tussen Partners+Pröpper en
adviseurs van het Inspraakpunt, Mirjam Westgeest (hoofd Inspraakpunt), Corine
Schipper, Steven Wouda en Harm van der Wal.
– Vanaf 2008 woonde een deel van het onderzoeksteam van Partners+Pröpper
maandelijks het overleg tussen de consultatieadviseurs (‘CAO’ van het
Inspraakpunt) bij, een platform waarin maandelijks gereflecteerd werd op onder
andere de opbrengst van de monitoring en evaluatie van de voorbeeldprojecten.
– Driemaal hebben met name in de eerste fase van het onderzoek
projectleiderbijeenkomsten plaatsgevonden, waar de projectleiders van de zeven
voorbeeldprojecten, het Inspraakpunt, leden van de Raad van Toezicht en
onderzoekers van Partners+Pröpper in gesprek konden gaan over de tussentijdse
bevindingen.
– Halverwege de monitoring en evaluatie hebben de (toenmalige) projectleiders een
tussenrapportage ontvangen naar aanleiding van de eerste voorlopige bevindingen
en als opmaat voor volgende gesprekken.
– In de fase van de conceptrapportage hebben alle projectleiders de
concepteindrapportage ontvangen van hun eigen project (de voorstudie) en zijn zij
in de gelegenheid geweest opmerkingen en feitelijke onjuistheden terug te
koppelen.
– Op twee momenten in het onderzoek, 22 mei 2007 en 10 april 2008, heeft een
daartoe uitgenodigde groep experts zich gebogen over de ‘methodische
robuustheid’ van de onderzoeksopzet en de data-analyse.
– Vijf keer – viermaal in 2007 en eenmaal in 2008 – is de projectleider van het
onderzoek in gesprek gegaan met de leden van de Raad van Toezicht over de
inhoudelijke opbrengst van het onderzoek en de samenhang tussen de
onderzoeksresultaten en de rapportage aan het kabinet.

93

Bijlage 4: Literatuurlijst
Advies Commissie Versnelling Besluitvorming Infrastructurele Projecten (commissie
Elverding), Sneller en beter, Den Haag, 2008.
Blalock, H.M., Social Statistics. Second Edition, McGraw-Hill Kogakusha, 1972.
Cornips, J., Invloed in interactie. Een onderzoek naar de relatie tussen instituties en invloed in
lokale interactieve beleidsprocessen, Enschede, Universiteit Twente, 2008.
Denters, S.A.H. en P.J. Klok, Rebuilding Roombeek, an institutional analysis of
interactive governance in the context of a representative democracy, in: S.A.H. Denters,
O. van Heffen, J. Huisman, en P.J. Klok (red.), The rise of interactive governance and quisimarkets, Library of public policy and public administration, vol. 8. Dordrecht, Kluwer academic
Publishers, pp. 91-110.
Edelenbos, J., Proces in Vorm. Procesbegeleiding van interactieve beleidsvorming over lokale
ruimtelijke projecten, Utrecht, Lemma, 2000.
Edelenbos, J., A. Domingo, P.J. Klok en J. van Tatenhove, Burgers als beleidsadviseurs. Een
vergelijkend onderzoek naar acht projecten van interactieve beleidsvorming bij drie departementen,
Amsterdam, Instituut voor Publiek en Politiek, 2006.
Edelenbos, J., Interactieve beleidsvorming als inhoudsabsorberend proces, in:
Bestuurskunde, nr. 10, 2001: p. 349 – 356.
Edelenbos, J., Procesbegeleiding van interactieve beleidsvorming. Dilemma’s in
procesontwerp en procesmanagement, in: Bestuurskunde, nr. 7, 1998: p. 309 – 316.
Graaf, L. de, Gedragen beleid. Een bestuurskundig onderzoek naar interactief beleid en draagvlak
in de stad Utrecht, Delft, Eburon, 2007.
Klijn, E.H. en J.F.N. Koppenjan, Tussen representatieve en directie democratie.
Interactieve besluitvorming en ‘de politiek’, in: Bestuurskunde, nr. 7, 1998: p. 302 – 308.
Nederveen, J., Ruimtelijke inpassing van lijninfrastructuur, Delft, TU Delft, 2007.
Partners+Pröpper, Evaluatie programma Beleid met Burgers, in opdracht van het ministerie
van VROM, Vught, 2007.
NICIS/ Partners+Pröpper, Wanneer werkt participatie? Een onderzoek bij de gemeenten
Dordrecht en Leiden naar de effectiviteit van burgerparticipatie en inspraak, in opdracht van het
Stedelijk Innovatieprogramma, Vught, 2006.
Wal, H. van der, Pröpper, I.M.A.M. en J. de Jong, The Netherlands – Professionalizing
citizen engagement: vision, practical experiences and a model for evaluation, in: OESO
(red.), Country cases of open and inclusive policy making in OECD countries, in voorbereiding.
Pröpper, I.M.A.M. Interactieve beleidsvoering: de binnenkant van het proces, Informatiepunt
overheidscommunicatie, 1999.
Pröpper, I.M.A.M. en D.A. Steenbeek, De aanpak van interactief beleid: elke situatie is anders,
Bussum, Coutinho, 2001.
Tops, P.W., M. Boogers, F. Hendriks en R. Weterings, Omtrent interactieve
besluitvorming. Een inventariserend onderzoek naar nieuwe vormen van politieke

94

participatie in de ‘alledaagse democratie’, Voorstudie t.b.v. Staatscommissie Dualisme
en lokale democratie, 1999.
Vocht, A. de, Basishandboek SPSS 15: statistiek met SPSS 15, Utrecht, Bijleveld, 2007.
Woerkum, C. van, Communicatie en interactieve beleidsvoering, Houten/Diegem, Bohn
Stafleu Van Loghum, 1997.

95

Bijlage 5: Begrippenlijst
Zonder te streven naar volledigheid, beschrijft deze bijlage een aantal centrale begrippen
in dit onderzoek.
Belanghebbende

burger voor wie het (voorgenomen) beleid impact heeft

Belangstellende

burger voor wie het (voorgenomen) beleid geen directe
persoonlijke impact heeft, maar die geïnteresseerd is in/ op
de hoogte gehouden wil worden van/ een bijdrage wil leveren
aan het onderwerp en/ of de publieke zaak

Burger

individuele burgers én georganiseerde burgers
(belangengroeperingen, maatschappelijke organisaties,
bedrijven etc.)

Consultatie

een niet wettelijk verplichte vorm van inspraak die voorafgaat
aan de finale belangentoets (voor zover deze laatste van
toepassing is)

Deelnemer

burgers die betrokken zijn in de consultatie en/ of de
inspraak

Finale belangentoets

inspraak over het ontwerpbesluit die plaats vindt conform de
Algemene wet bestuursrecht en als vangnet fungeert van
zaken die in de consultatie over het hoofd zijn gezien

Inspraak

verzamelterm voor alle vormen van advies van burgers aan
het bestuur in de voorbereiding, uitvoering, besluitvorming
en/ of evaluatie van beleid. Dit omvat wettelijk verplichte en
niet verplichte advisering en omvat zowel consultatie als
finale belangentoets

Inspraak Nieuwe Stijl

professionele inspraak die vorm krijgt via twee
opeenvolgende stappen (consultatie en finale belangentoets)
die convergeren naar het te nemen besluit

Publiek

(potentieel) belanghebbende en/ of (potentieel)
belangstellende burgers

Publieksparticipatie

verzamelterm voor alle vormen van deelname van burgers
aan de voorbereiding, uitvoering, besluitvorming en/ of
evaluatie van beleid (naast adviseren kan het bijvoorbeeld
gaan om gezamenlijke besluitvorming)

96