jan 2022

Veilig op school
LANDELIJKE VEILIGHEIDSMONITOR 2020-2021: VEILIGHEIDSBELEID EN VEILIGHEIDSBELEVING IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS

Onderzoek in opdracht van de Minister van Onderwijs Cultuur en Wetenschap
Anja van den Broek | Clarie Ramakers | Joris Cuppen | Danny Brukx

Veilig op school
Landelijke veiligheidsmonitor 2020-2021: veiligheidsbeleid en veiligheidsbeleving in het primair en
voortgezet onderwijs
Onderzoek in opdracht van de Minister van Onderwijs Cultuur en Wetenschap
Anja van den Broek, Clarie Ramakers, Joris Cuppen, Danny Brukx
Januari 2022

© 2022 ResearchNed Nijmegen in opdracht van de Minister van Onderwijs Cultuur en Wetenschap. Alle rechten
voorbehouden. Het is niet geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in publicaties zonder nauwkeurige
bronvermelding. ResearchNed werkt conform de kwaliteitsnormen NEN-EN-ISO 9001:2015 voor
kwaliteitsmanagementsystemen, NEN-ISO 20252:2019 voor markt-, opinie- en maatschappelijk onderzoek en NEN-ISO
27001:2017 voor informatiebeveiliging.

Veilig op school | 3

Inhoudsopgave

Veilig op school

7

1

Veiligheidsmonitor 2020-2021

13

Inleiding
Vragenlijst
Opzet, deelname en respons
Representativiteit naar achtergrondkenmerken en uitkomstmaten
Opzet rapportage

13
14
16
17
21

Deel I - Primair onderwijs

22

2

Leerlingen in het primair onderwijs

23

Deelnemers en achtergrondkenmerken
Onderwijs in coronatijd
Welbevinden
Schoolklimaat en veiligheidsbeleving op school
2.4.1 Spijbelen, gedragsregels en afspraken over omgangsvormen
2.4.2 Roken, alcoholgebruik en spanningen tussen groepen
2.4.3 Gevoel van (on)veiligheid op school
Pesten en sociale uitsluiting op school
2.5.1 Slachtoffers van pesten
2.5.2 Daders van pestgedrag
Ervaringen met (gewelds)incidenten
2.6.1 Slachtoffers van (gewelds)incidenten
2.6.2 Daders van (gewelds)incidenten
Samenvatting

23
24
26
28
29
29
30
32
32
35
35
35
36
37

Personeel in het primair onderwijs

40

Deelnemers en achtergrondkenmerken
Onderwijs in coronatijd
Veiligheidsbeleid op school
3.3.1 Betrokkenheid en effectiviteit veiligheidsbeleid
3.3.2 Gedrags- en omgangsregels voor leerlingen
3.3.3 Omgangs- en gedragsregels voor personeel
3.3.4 Welbevinden en veiligheidsgevoel
Schoolklimaat
Pesten en geweldsincidenten richting personeel
3.5.1 Pesten en discriminatie
3.5.2 Geweldsincidenten jegens personeel
3.5.3 Overall-beeld en impact van geweldsincidenten
Samenvatting

40
42
43
43
44
45
46
47
51
51
54
56
57

Leidinggevenden in het primair onderwijs

60

Deelnemers en schoolkenmerken
Gevolgen van coronamaatregelen
Schoolklimaat
Veiligheidsbeleid
Incidentenregistratie en veiligheidsmaatregelen
Prevalentie van (gewelds)incidenten en presten
Discriminatie, bedreiging en materieel geweld
Registratie en aangifte van incidenten
Samenvatting

60
62
62
64
69
72
74
76
79

3

4

4 | Veilig op school

5

Trends in het primair onderwijs

83

Inleiding
Leerlingen in het primair onderwijs
Personeel in het primair onderwijs
Management in het primair onderwijs
Samenvatting

83
84
86
90
90

Deel II - Voortgezet onderwijs

92

6

Scholieren in het voortgezet onderwijs

93

Deelnemers en achtergrondkenmerken
Gevolgen van online onderwijs
Schoolklimaat en veiligheidsbeleving op school
6.3.1 Gedragsregels en afspraken over omgangsvormen
6.3.2 Spijbelen, alcohol, drugsgebruik en wapenbezit
6.3.3 Gevoel van veiligheid op school
6.3.4 LHBT-acceptatie en geloof
Pesten, discriminatie en sociale uitsluiting op school
6.4.1 Pesten 104
6.4.2 Slachtoffers van pesten
6.4.3 Daders van pestgedrag
Ervaringen slachtoffers van geweld
Ervaringen daders van (gewelds)incidenten
Dader en of slachtoffer
Samenvatting

93
95
97
97
98
100
102
103

Personeel in het voortgezet onderwijs

122

Deelnemers en achtergrondkenmerken
Onderwijs in coronatijd
Veiligheidsbeleid op school
7.3.1 Betrokkenheid en effectiviteit veiligheidsbeleid
7.3.2 Gedrags- en omgangsregels voor leerlingen
7.3.3 Omgangs- en gedragsregels voor personeel
7.3.4 Welbevinden en veiligheidsgevoel
Schoolklimaat
Pesten en geweldsincidenten richting personeel
7.5.1 Pesten en discriminatie
7.5.2 Geweldsincidenten jegens personeel
7.5.3 Overall-beeld en impact van geweldsincidenten
Samenvatting

122
124
126
126
127
128
129
130
134
134
137
140
141

Leidinggevenden in het voortgezet onderwijs

144

Deelnemers en schoolkenmerken
Gevolgen van coronamaatregelen
Schoolklimaat
Veiligheidsbeleid
Incidentenregistratie en veiligheidsmaatregelen
Prevalentie van (gewelds)incidenten en pesten
Discriminatie, bedreiging en materieel geweld
Wapenbezit, middelengebruik en grensoverschrijdend gedrag
Registratie en aangifte van (gewelds)incidenten
Samenvatting

144
146
146
148
153
155
157
160
161
163

7

8

104
106
108
113
117
119

Veilig op school | 5

9

10

11

Trends in het voortgezet onderwijs

167

Inleiding
Leerlingen in het voortgezet onderwijs
Personeel in het voortgezet onderwijs
Management in het voortgezet onderwijs
Samenvatting

167
168
172
175
175

Relatie tussen schoolkenmerken, veiligheidsbeleid en incidenten

177

Schoolkenmerken, veiligheidsbeleid en incidenten in het primair onderwijs
Schoolkenmerken, veiligheidsbeleid en incidenten in het voortgezet onderwijs

177
178

Samenvatting resultaten

182

Opzet en uitvoering monitor
Samenvatting resultaten primair onderwijs
Samenvatting resultaten voortgezet onderwijs

182
182
187

Bijlage 1: Overzicht van tabellen en figuren

193

Bijlage 2: Multilevel logistische regressiemodel

200

Bijlage 3: Trendtabellen primair onderwijs

205

Bijlage 4: Trendtabellen voortgezet onderwijs

212

6 | Veilig op school

Veilig op school

De Veiligheidsmonitor 2020-2021 heeft in een bijzondere periode plaatsgevonden. Door de
coronapandemie en maatregelen vanuit de overheid om besmettingen tegen te gaan, heeft het onderwijs
afwisselend thuis en op school, fysiek en of online plaatsgevonden. Een zekere impact hiervan op het
emotionele en sociale welbevinden van leerlingen en (onderwijs)personeel is voorstelbaar. Uit deze monitor
is gebleken dat zowel leerlingen als leerkrachten vooral het contact met (mede)leerlingen en collega’s
hebben gemist; een deel voelde zich vaker eenzaam dan wanneer de school open was. In het basisonderwijs
hadden leerkrachten het gevoel dat zij toch voldoende zicht hebben weten te houden op de leervorderingen en de sociale-emotionele ontwikkeling van leerlingen. De verbondenheid van de leerlingen met
de basisschool heeft er in ieder geval niet onder geleden: zij geven school een dikke 8. In het voortgezet
onderwijs hebben docenten minder goed zicht kunnen houden op de leerontwikkeling en welbevinden van
leerlingen. Een klein deel van de vo-leerlingen kampte met fysieke of psychische klachten tijdens de
schoolsluiting, een groter deel had echter in deze periode vooral slaapproblemen. Niet alle leerlingen
hebben moeite gehad met online onderwijs; ongeveer de helft niet en de andere helft wel. Datzelfde beeld
geldt voor het (onderwijs)personeel: de helft vindt online onderwijs een probleem en de andere helft niet.
Dat geldt voor beide sectoren. Voorstelbaar is ook dat pesten tijdens een periode met schoolsluitingen
minder vaak voorkomt. Men is immers minder vaak en voor een langere aaneengesloten periode niet op
school. Ook hierover is het beeld gevarieerd in zowel het basis als voortgezet onderwijs. Een bijna even
groot deel van het (onderwijs)personeel denkt dat pesten minder vaak als even vaak is voorgekomen.
In deze bijzondere context moeten de resultaten uit deze monitor bezien worden. Daarmee is een een-opeen vergelijking met eerdere jaren niet exact te maken. Naast de coronapandemie, zorgen ook aanpassingen in de vragenlijst ervoor dat op onderdelen een betrouwbare vergelijking met eerdere jaren niet
altijd mogelijk is. Toch zijn de uitkomsten van grote waarde. De deelnemende scholen vormen een
representatieve afspiegeling van alle scholen − zo bleek uit een non-respons analyse en non-respons
onderzoek − ook als het gaat om een aantal relevante uitkomstmaten. De resultaten bieden inzicht in de
feitelijke en ervaren veiligheid door leerlingen en personeel. Een veilige schoolomgeving is een belangrijke
voorwaarde voor leerlingen om zich cognitief en sociaal te kunnen ontwikkelen. Scholen hebben de
maatschappelijk taak om aan deze voorwaarde te voldoen door onder meer het voeren van een actief
veiligheidsbeleid, het instellen en handhaving van gedragsregels, naleving van het pestprotocol en door de
juiste ondersteuning te bieden aan leerlingen en personeelsleden.
‘Hoe is het gesteld met de sociale veiligheid op Nederlandse scholen?’ is de belangrijkste vraag die hier
beantwoord dient te worden. Het gaat best goed met de sociale veiligheid op Nederlandse scholen. Negen
van de tien leerlingen in het basis en het voortgezet onderwijs voelen zich (heel) veilig op school. Ook een
ruime meerderheid van het (onderwijs)personeel voelt zich veilig. Slechts een heel klein deel van het
personeel overweegt wel eens een andere baan te zoeken vanwege de veiligheidssituatie op school. En het
ziekteverzuim in beide sectoren van het onderwijs is niet of nauwelijks gerelateerd aan veiligheid.
Een veilig en ondersteunend schoolklimaat is bevorderend voor het veiligheidsgevoel van leerlingen en
personeelsleden. In het basisonderwijs en voorgezet onderwijs hanteert men gedrags- en omgangsregels,
die in de meeste gevallen actief gehandhaafd worden door leerkrachten. Onderlinge respectvolle behandeling en bejegening van leerkrachten en leerlingen zijn elementen die in beide sectoren zijn verankerd.
Ook bieden scholen ondersteuning aan leerlingen als er sprake is van leerproblemen of problemen op
sociaal gebied. Scholen geven instructies en voorlichting aan het personeel hoe zij het schoolklimaat
positief kunnen bevorderen. Veelvuldig en structureel spijbelgedrag, drugsgebruik of wapenbezit zijn
factoren die het schoolklimaat negatief beïnvloeden. Deze blijken nauwelijks voor te komen. Het
onderwijspersoneel is wel vaak getuige van systematisch en langdurig pestgedrag tussen leerlingen en
komen er spanningen voor tussen groepen leerlingen op school.

Veilig op school | 7

Een belangrijke uitkomst is dat veruit de meeste leerlingen in het basis en voortgezet onderwijs nooit
gepest worden. Slechts een klein deel van de leerlingen wordt (heel) vaak gepest: drie procent in het
basisonderwijs en vijf procent in het voorgezet onderwijs. In vergelijking met 2018 is dit cijfer niet
toegenomen, maar ook niet afgenomen. De invloed van het thuisonderwijs op pesten is dan vooralsnog niet
waarneembaar. Deze uitkomst zou men bemoedigend kunnen noemen, ware het niet dat het in absolute
aantallen nog altijd gaat om grofweg 45.000 basisschoolleerlingen en om 47.000 leerlingen in het
voortgezet onderwijs die vaak tot zeer vaak gepest worden op school. Daders zijn meestal andere
leerlingen van de klas of school, maar ook leerkrachten schijnen zich schuldig te maken aan pestgedrag:
drie procent van leerlingen in het basisonderwijs en zeven procent in het voorgezet onderwijs wordt gepest
door een leerkracht. Leerlingen die gepest worden door personen die hen juist zouden moeten beschermen,
is een onderwerp dat in het veiligheidsbeleid van de school om bijzondere aandacht vraagt. Ook
leerkrachten en andere schoolmedewerkers worden gepest, zo blijkt. Drie procent en negen procent van
het (onderwijs)personeel in respectievelijk het basis en voortgezet onderwijs is slachtoffer van pesten.
Daders zijn meestal leerlingen, maar ook collega’s pesten.
Geweldsincidenten komen gelukkig in het basisonderwijs in geringe mate voor. In minder dan tien
procent van de gevallen is er sprake van ongewenste aanrakingen, discriminatie of zijn er ongewenste
seksuele opmerkingen gemaakt. Eén procent van de basisschoolleerlingen heeft weleens gezien dat iemand
een wapen bij zich had op school. Daders worden niet in alle gevallen op hun gedrag aangesproken.
Leerkrachten of ander personeel in het basisonderwijs hebben ook niet veel ervaring met geweldsincidenten op school. Als het al voorkomt, dan gaat het meestal om verbaal geweld of licht lichamelijke
geweld. Heel soms heeft een leerkracht een seksueel getinte opmerking ontvangen van een collega of van
een familielid van een leerling. In het voortgezet onderwijs komen leerlingen vaker in aanraking met
geweld, meestal verbaal geweld, bedreiging of materieel geweld en soms met licht fysiek geweld. Ook het
personeel krijgt wel eens te maken met geweld op school. Ook dan gaat het om verbaal of materieel
geweld. Grof lichamelijk geweld richting het personeel komt zelden voor.
Uit de cijfers blijkt dat het lastig is voor zowel leerlingen als leerkrachten en ander schoolpersoneel om
aan iemand te vertellen dat ze gepest worden. De wet Veiligheid op school schrijft voor dat scholen twee
taken binnen het (onderwijs)personeel moet beleggen: een aanspreekpunt waar leerlingen en ouders pesten
kunnen melden en een iemand verantwoordelijk maken voor het pestbeleid op school. Het ligt dan ook
misschien voor de hand dat incidenten (pesten en geweldsincidenten) gemeld worden, maar het tegendeel
is waar. Een officiële melding aan het schoolbestuur of aangifte bij de politie is bijna altijd een stap te ver.
Twintig procent van de basisschoolleerlingen en een kwart van de leerlingen in het voortgezet onderwijs
vertelt het aan niemand, met als voornaamste reden dat ze het niet durven te vertellen (basisonderwijs) en
dat ze het niet nodig vonden om te melden (voortgezet onderwijs). Uit de cijfers van de metingen in 2018
en 2021 blijkt een opmerkelijke verschuiving in de reden waarom leerlingen niet melden. In 2018 durfde
men het vaker niet te melden, in 2021 vindt men het vaker niet nodig om te melden. In het basisonderwijs
zien we juist de tegengestelde richting: meer leerlingen in 2021 melden het pesten niet omdat ze het niet
durven en minder leerlingen omdat ze het niet nodig vinden dan in 2018. Waarom leerlingen het pesten niet
durven te melden of waarom ze het niet nodig vinden om het melden, blijft echter onduidelijk. Zijn
leerlingen bang voor represailles, is het incident niet erg genoeg of juist te erg? In een volgende meting
zouden de mechanismen achter deze redenen uitgevraagd kunnen worden.
De cijfers vragen om meer aandacht voor het melden van incidenten in het belang van de veiligheid op
school, temeer ook omdat de meldingsbereidheid van leerlingen terug te zien is in die van het
(onderwijs)personeel. Ook zij melden niet altijd. Een derde van het gepeste (onderwijs)-personeel in het
basisonderwijs meldt niet en driekwart in het voorgezet onderwijs doet geen melding. Dit kan mogelijk te
maken hebben met de geringe opvolging van een melding. Met een derde van de meldingen in het basisonderwijs en de helft van de meldingen in het voortgezet onderwijs is niets gedaan, zo blijkt uit de cijfers.

8 | Veilig op school

Dat pesterijen leiden tot een melding of aangifte bij de politie komt slechts sporadisch voor. Waarschijnlijk
speelt de ernst van het incident hier een rol, immers niet alle incidenten zijn strafbare feiten. In het
voortgezet onderwijs heeft vijf procent van de gepeste leerlingen en één procent van het (onderwijs)
personeel melding gemaakt bij de politie.
Ook de meldingsbereidheid en navolging bij geweldsincidenten kan beter. Zowel leerlingen als personeel
die in aanraking zijn geweest met een of meerdere geweldincidenten melden dit niet altijd. Een van de
drie leerlingen in het basisonderwijs meldt dit niet en één op de vijf van het (onderwijs)personeel doet
geen melding van het geweld waarmee hij of zij te maken heeft gehad. In het voortgezet onderwijs is dat
eveneens het geval, al liggen hier de percentages iets anders: een derde van de leerlingen doet geen
melding en drie van de tien schoolmedewerkers meldt het geweldsincident niet. Het kan zijn dat van de
geringe mate waarin er iets met een meldging wordt gedaan, een ontmoedigende werking uitgaat. Een
kwart van de melding van een geweldsincident heeft geen navolging gehad. Dat geldt voor beide sectoren.
Als er sprake is van een geweldsincident waarbij een wapen is gebruikt of iemand gewond is geraakt, wordt
bijna altijd aangifte gedaan bij de politie.
Opmerkelijk is de constatering in deze monitor dat schoolleiders in zowel het basis als het voorgezet
onderwijs lang niet altijd een inschatting kunnen maken hoe vaak er op school incidenten voorkomen.
Melding én registratie van pesterijen en geweldsincidenten op school zijn van cruciaal belang als men
serieus en op een actieve manier uitvoering wil geven aan het veiligheidsbeleid/plan op school. Op deze
manier krijgt en houdt men zicht op de feitelijke veiligheid op school, kan de prevalentie nauwgezet
worden gemonitord en gebruikt worden om het beleid aan te scherpen dan wel strikter te handhaven.
Daarnaast is de registratiediscipline ook niet even consequent en verschilt naar aard en omvang van het
incident. Zo worden vernielingen aan gebouwen en materialen doorgaans wel geregistreerd, evenals
diefstal en computercriminaliteit. Spanningen tussen groepen leerlingen, verbaal of fysiek geweld, online
bedreiging van leerlingen worden bijvoorbeeld in het basisonderwijs net zo vaak wel als niet of slechts
gedeeltelijk geregistreerd. Gebruik en verkoop van harddrugs in het voorgezet onderwijs bijvoorbeeld
wordt in de ene helft van de gevallen wel en in de andere helft niet geregistreerd. Seksueel
grensoverschrijdend gedrag wordt in het voorgezet onderwijs daarentegen wel altijd geregistreerd.
Verreweg de meeste scholen voeren een sociaal veiligheidsbeleid: twee van de drie scholen in het
primair onderwijs en negen van de tien scholen in het voortgezet onderwijs. De wet Veiligheid op school
houdt in dat scholen een inspanningsverplichting hebben om het pesten op scholen tegen te gaan en de
sociale veiligheid op school te verbeteren. Daartoe dienen zij een sociaal veiligheidsbeleid uit te voeren en
dit regelmatig te evalueren zodat er een actueel beeld van de veiligheidssituatie op school voor handen is.
Een pestprotocol maakt in veel gevallen onderdeel uit van dat beleid. Zowel in het basis als in het
voortgezet onderwijs bevat het veiligheidsplan dan ook afspraken over omgangs- en gedragsregels voor
leerlingen en het personeel, preventie van incidenten, handhavingsbeleid, aangifte- en sanctiebeleid. Ook
besteden scholen aandacht aan nazorg van slachtoffers van incidenten. Over (de effectiviteit van) het
veiligheidsbeleid is men in het basisonderwijs veelal positief, ondanks een geringe afname in de beoordeling
voldoende tot goed tussen 2021 en 2018.
Ongeveer de helft van de scholen in zowel het basis als het voortgezet onderwijs traint het personeel
in de omgang met agressie en geweld. De meeste scholen voeren een preventief beleid op het tonen van
respect ten aanzien van gedrag, huidskleur, uiterlijk, land van herkomst en veilig gebruik van internet.
Daarnaast voeren scholen een actief beleid op aanpak van agressie en geweld, naleving van school- en
gedragsregels, corrigeren van ongewenst gedrag en belonen van goed gedrag van leerlingen. Dit geldt voor
beide sectoren. Aandacht voor agressie en geweld is op scholen aanwezig in projecten of themalessen over
deze onderwerpen.

Veilig op school | 9

Gebleken is dat leerlingen die zich niet als jongen of meisje identificeren een grotere kans hebben om
gepest te worden. Dit geldt zowel voor het basisonderwijs als het voorgezet onderwijs. Het is enigszins
voorstelbaar dat basisscholen geen actief beleid voeren op het vergroten van acceptatie en respect voor
seksuele geaardheid en of geslachtsidentiteit. Wellicht biedt een uitkomst uit deze monitor voldoende
aanleiding om hiermee toch aan de slag te gaan. In het voorgezet onderwijs voert ongeveer twee derde van
de scholen wel intensief beleid op acceptatie van seksuele geaardheid en geslachtsidentiteit; ook hier zijn
LHBT-leerlingen kwetsbaar. Zij hebben, naast een groter risico om gepest te worden, ook een groter risico
om slachtoffer te worden van een geweldsincident. Daarnaast is gebleken dat jongeren met een genderincongruentie niet alleen vaker gepest worden, maar zelf ook vaker pesten. Dat geldt eveneens voor de
betrokkenheid bij geweldsincidenten: jongeren met een genderincongruentie zijn vaker slachtoffer én
dader van geweldincidenten.
Wat het beste werkt om de veiligheid op school te vergroten is het terugdringen van (gewelds)incidenten op school. Uit deze monitor komt naar voren dat leerlingen zich veiliger voelen op een school
met een goed schoolklimaat. Een goed schoolklimaat is hier gedefinieerd als een school met een lage
prevalentie van incidenten. Handhaving van gedragsregels door het (onderwijs)personeel, daadwerkelijk
zichtbaar ingrijpen op het moment dat het noodzakelijk is, extra aandacht voor agressie en geweld in de
klas na een voorval zijn allemaal factoren die het schoolklimaat positief beïnvloeden. Een volgende monitor
zou diepgaander op deze relaties in kunnen gaan.
Welke belangrijke trendverschillen zijn er te zien in de meerjarige metingen van de sociale veiligheid op
scholen in het basisonderwijs en voortgezet onderwijs? Een monitoronderzoek is een onderzoek dat
periodiek wordt uitgevoerd om veranderingen te meten in de tijd. Meestal bestaat een monitoring uit
tenminste twee metingen: een nulmeting (huidige situatie) en een effectmeting (evaluatie of resultaat).
We speken ook van een monitor als over meerdere jaren dezelfde metingen worden verricht om inzicht te
krijgen in veranderingen, verbetering of verslechtering van een feitelijke situatie. De veiligheidsmonitor
is, in het kader van de wet Veiligheid op school, landelijk ingericht om de feitelijke veiligheidssituatie en
de veiligheidsbeleving van leerlingen en personeel in het basis- en voortgezet onderwijs te meten.
In eerdere metingen in 2016 en 2014 was pesten op school gedaald, tussen 2021 en 2018 is pesten op
school redelijk stabiel gebleven. Dat geldt zowel voor het basisonderwijs als het voorgezet onderwijs. De
veronderstelling dat er door de schoolsluitingen minder vaak gepest zou worden, kan derhalve niet
bevestigd worden. Het gevoel van veiligheid laat een hele lichte verbetering zien tussen 2018 en 2021. Als
verder terugkijken tot 2014 dan is die verbetering iets groter. Sinds 2016 voelen negen van de tien
leerlingen zich (zeer)veilig op school. Het veiligheidsgevoel van LHBT-leerlingen in het voortgezet onderwijs
is in 2021 wel significant verslechterd ten opzichte van 2018.

Voortgezet
onderwijs

Primair onderwijs

Hoe veilig voelen leerlingen zich op school?
2014

13%

84%

2016

10%

87%

2018

10%

87%

2021

10%

88%

2014

11%

85%

2016

10%

2018

7%

90%

2021

8%

90%

0%

87%

20%

(Heel) onveilig

10 | Veilig op school

40%

60%

Niet onveilig/niet veilig

80%

(Heel) veilig

100%

De meldingsbereidheid over pesten is in 2021 ten opzichte van 2018 toegenomen. Hoewel bij het
personeel een grillig verloop van de tijdreeks is te zien, lijkt ook daar een daling ingezet te zijn. Dat geldt
voorval voor het voortgezet onderwijs. Een op de vier personeelsleden in het basisonderwijs en een op de
drie in het voortgezet onderwijs doet geen melding van pestgedrag. In het basisonderwijs meldt een op de
vijf leerlingen pestgedrag niet. Een kwart van de leerlingen in het voortgezet onderwijs doet geen melding
van pesten.
Geen melding gedaan van pesten
50%
40%

34%
27%

30%

25%

20%

20%

10%
0%

2014

2016

Po (leerling)

Vo (leerling)

2018

2021

Po (personeel)

Vo (personeel)

Een noemenswaardig trendverschil is te zien in de openheid van leerlingen over hun seksuele
geaardheid in het voorgezet onderwijs, dat wil zeggen dat men vindt dat leerlingen dat kunnen
vertellen. Gaat het om de eigen seksuele geaardheid, dan is men daarin voorzichtiger. In 2014 en 2016
vonden twee van de tien leerlingen dat je tegen iedereen op school open kunt zijn over je seksuele
geaardheid. In 2018 en 2021 vinden drie van de tien leerlingen dat je hier open over kunt zijn op school.
Dat aandeel stijgt evenredig als ook de klas erbij wordt betrokken. Dan zijn vier van de tien er zeker van
dat het kan.
Leerlingen kunnen op school eerlijk vertellen dat ze homoseksueel zijn
2014

20%

10%

19%

12%

39%

2016

21%

10%

19%

10%

41%

2018

30%

11%

17%

2021

31%

11%

14%

0%

Tegen iedereen

20%

40%

Alleen in de klas

7%

35%

5%

39%

60%

80%

Alleen tegen vrienden

Nee

100%

Weet ik niet

Een ander verschil tussen de jaren is dat leerlingen in het voortgezet onderwijs in 2021 minder vaak te
maken hebben gehad met verbaal geweld dan in 2018. Dat geldt helaas niet voor LHBT-leerlingen.
Docenten en ander personeel van de school hebben in 2021 vaker te maken gehad met seksueel grensoverschrijdend gedrag dan in 2018. Voor het basisonderwijs is er geen significant verschil wat dit betreft.
We zien een verslechtering in handhaving van omgangs- en gedragsregels in het basisonderwijs en dat
is zorgwekkend. Leerlingen geven aan dat leerkrachten in 2021 minder vaak leerlingen aanspreken op
ongewenst gedrag dan in 2018 het geval was. Ook worden gedragsregels minder vaak in de klas besproken
volgens leerlingen. En worden regels minder vaak door leerkrachten opnieuw onder de aandacht gebracht
bij basisschoolleerlingen. In het voorgezet onderwijs zien we een verbetering in de handhaving van
gedragsregels. Docenten besteden in 2021 vaker aandacht aan gedragsregels dan in 2018 en belonen ook
vaker positief gedrag. Zij zijn echter zelf duidelijk minder goed te spreken over de mate waarin er door het
personeel ingegrepen wordt bij ongewenst gedrag. Dat gebeurt in 2021 minder vaak dan in 2018.

Veilig op school | 11

Meer basisscholen voeren in 2021 beleid op sociale veiligheid. Ten opzichte van 2018 is dat aandeel met
vijf procentpunten gestegen en dat is een goede zaak. In het voortgezet onderwijs is dat niet veranderd en
ook de beoordeling van de effectiviteit van het beleid is hier niet veranderd. In het basisonderwijs wordt de
effectiviteit van het veiligheidsbeleid minder goed beoordeeld door het personeel dan in 2018, maar altijd
nog beter dan in 2014 en 2016. Verder zien we in het basisonderwijs dat leerkrachten in 2021 minder vaak
dan in 2018 trainingen hebben gevolgd om het schoolklimaat en de veiligheid te vergroten en pesten te
verminderen. Een verklaring zou kunnen zijn dat schoolsluitingen, thuiswerkadviezen en vervoersbeperkingen als gevolg van de coronapandemie niet bevorderlijk zijn geweest om (elders) trainingen te volgen.

Voortgezet
onderwijs

Primair onderwijs

Oordeel veiligheidsbeleid (personeel)
2014

21%

2016

25%

2018

29%

2021

26%

2014

61%
59%

14%

58%

12%

57%

28%

2016

15%

16%

54%

21%

14%

57%

18%

2018

28%

53%

17%

2021

27%

51%

20%

0%

20%

Goed

Voldoende

40%

Niet goed/niet slecht

60%

80%

Onvoldoende

100%

Slecht

Deze Monitor sociale veiligheid geeft een waardevolle doorkijk in de veiligheidsbeleving en het
veiligheidsbeleid op scholen. Hoewel de algemene conclusie is dat het goed gaat met de sociale veiligheid
in het Nederlandse funderend onderwijs, is er ook nog veel terrein te winnen. Een betere registratie van
incidenten, nog meer meldingsbereidheid, een betere opvolging daarvan en meer oog voor kwetsbare
groepen zijn voorbeelden van onderwerpen die aandacht verdienen. Hierbij blijft een reguliere monitoring
een belangrijk en waardevol instrument waar scholen en het overheidsbeleid hun voordeel mee kunnen
doen.

12 | Veilig op school

1

Veiligheidsmonitor 2020-2021

Inleiding
Veiligheid op school is een belangrijk thema. Leerlingen moeten met plezier naar school kunnen gaan en
zich er veilig voelen, zodat zij in staat zijn om naar hun beste vermogen te presteren. Een veilige omgeving
voor scholieren en onderwijspersoneel houdt in dat er een prettige sfeer op school is en dat incidenten
zoals ongepast gedrag, intimidatie, diefstal, agressie en pesten worden voorkomen. Landelijk wordt sociale
veiligheid al sinds 2006 actief gemonitord. De minister van OCW laat elke twee jaar het veiligheidsgevoel
van leerlingen en personeel in kaart brengen met behulp van de ‘Monitor sociale veiligheid in en rond
scholen’, de landelijke Veiligheidsmonitor. De monitor wordt sinds 2006 tweejaarlijks uitgevoerd in het
(speciaal) voortgezet onderwijs en sinds 2010 ook in het (speciaal) basisonderwijs. In het voortgezet
onderwijs nemen leerlingen, personeelsleden en leidinggevenden deel; in het po ook de ouders van leerlingen. De inhoud en focus van de vragenlijsten verschilt tussen de doelgroepen. Leerlingen en personeelsleden krijgen met name vragen over hun veiligheidsgevoel, geweldsincidenten en pesten; leerlingen krijgen
daarnaast ook vragen over hun sociaal welbevinden. Bij leidinggevenden wordt gefocust op veiligheidsbeleid. Ouders van kinderen in het po krijgen vragen over hun eigen veiligheidsbeleving in en rond school en
die van hun kinderen.
Sinds 2015 staat in de wet Veiligheid op school de zorgplicht van de school centraal. Van scholen wordt
verwacht dat ze alles doen wat nodig is om leerlingen een veilige omgeving te bieden. In de wet staat dat
scholen:
▪

een sociaal veiligheidsbeleid moeten uitvoeren;

▪

taken binnen het onderwijsteam moeten beleggen: er moet een aanspreekpunt zijn bij wie leerlingen
en ouders pesten kunnen melden en iemand moet het pestbeleid op school coördineren (dit kan
dezelfde persoon zijn, maar dat hoeft niet);

▪

de beleving van veiligheid en het welzijn van hun leerlingen moeten volgen: de bedoeling hiervan is
dat er altijd een actueel en representatief beeld is van de situatie op school.

Om een actief en doeltreffend veiligheidsbeleid te voeren dienen scholen de sociale veiligheid van leerlingen te monitoren. De Memorie van Toelichting bij de wet zegt hierover: ‘Een school kan pas goed beleid
ten aanzien van sociale veiligheid voeren als zij inzicht heeft in de feitelijke en ervaren veiligheid en het
welbevinden van de leerlingen. Op basis van monitoring die een representatief en actueel beeld geeft van
de sociale veiligheid van de leerlingen, krijgen scholen inzicht in de daadwerkelijke sociale veiligheid op de
school (Kamerstukken II, 34130, nr. 3).’ Vanaf augustus 2016 handhaaft de Inspectie de nieuwe wettelijke
eisen en controleert of scholen jaarlijks de veiligheidsbeleving van hun leerlingen monitoren (gevoel van
veiligheid, ervaren onveiligheid en welbevinden) en of de school maatregelen neemt ter verbetering.
De landelijke Veiligheidsmonitor levert, naast het landelijke beeld, ook voor de afzonderlijke scholen op
locatieniveau een rapportage. Deelnemende scholen kunnen daarmee hun eigen veiligheidssituatie
vergelijken met die van andere, soortgelijke, scholen en voldoen aan de in de wet gestelde eisen aan
monitoring. De Veiligheidsmonitor is echter niet het enige instrument dat scholen ter beschikking staat. Met
name Vensters po en Vensters vo (‘Scholen op de kaart’) zijn, naast ook andere instrumenten, alternatieve
schoolmonitoren waar veel gebruik van wordt gemaakt. Deze landelijke Veiligheidsmonitor is naast deze
instrumenten zeker ook een waardevol instrument voor het monitoren van een betrouwbaar landelijk beeld
van sociale veiligheid in het onderwijs. In 2020 is besloten de Veiligheidsmonitor opnieuw in te richten.

Veilig op school | 13

Vragenlijst
Herziening van de vragenlijst
De vragenlijst is, in samenwerking met Bureau Beke, in 2019-2020 herzien, met aandacht voor mogelijkheden om tijdreeksen te kunnen behouden. De vragenlijst van 2018 is hierbij als basis genomen. Bij de
bijstelling van de vragenlijst is rekening gehouden met de toekomstverkenning die is uitgevoerd in 2019
(Kans, e.a. 2019).1 Daarnaast zijn informatiewensen die naar voren kwamen in twee moties in deze monitor
meegenomen.2 Het betrof hier vooral verbeteringen ten aanzien van de uitvraag van incidenten en het
meenemen van transgenderscholieren. De vragenlijsten voor leerlingen zijn klassikaal afgenomen, de
overige vragenlijsten zijn individueel afgenomen. De Veiligheidsmonitor bestaat uit verschillende
vragenlijsten voor diverse groepen respondenten, namelijk vragenlijsten voor leerlingen (ouders),
leidinggevenden en personeel in po en vo. De vragenlijsten en formuleringen verschillen per sector. Aan de
respondentgroepen zijn vragen over de volgende onderwerpen voorgelegd:3
Tabel 1.1:

Onderwerpen vragenlijsten, inclusief Venstervragen

Leerlingen primair onderwijs:
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪

Over school
Veilig voelen op school
Gepest worden en vervelende
dingen (zelf meemaken)
De lessen op school
Rapportcijfer
Gepest worden
Zelf pesten
Vervelende dingen
(meemaken)
Vervelende dingen (doen)
Alcohol en roken
Spanningen tussen groepen
Achtergrondkenmerken

Personeel primair onderwijs:
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪

Leerlingen voortgezet onderwijs:
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪

Inleidend vragendeel
Veilig voelen
Gedragsafspraken
Gepest worden
Zelf pesten
Ervaringen met pesten of
geweld
Ervaringen als slachtoffer
met (gewelds)incidenten
Ervaringen als dader van
vervelende dingen
Vergroten van veiligheid in
en rond school
Omgang met anderen
Achtergrondkenmerken

Personeel voortgezet onderwijs:
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪

1
2

3

Venstervragen tevredenheid
Coronamaatregelen
Veiligheidsbeleid
Nazorg en ondersteuning slachtoffers
Aanpak agressie en geweld
Gedragsregels en handhaving
Seksueel grensoverschrijdend gedrag,
pestgedrag leerlingen
Pesten (zelf meemaken)
Gevoel van veiligheid
Geweldsincidenten (zelf meemaken)
Meldingsbereidheid en aangifte
Training, opleiding gericht op
agressie en geweld
Ziekteverzuim in relatie met pesten
en geweld
Gevolgen coronamaatregelen
Achtergrondkenmerken

Functie en schooltype
Veiligheidsbeleid
Gedragsregels leerlingen/personeel
en handhaving
Veiligheidsgevoel
Seksueel grensoverschrijdend gedrag
en pestgedrag leerlingen
Pesten (zelf meemaken)
Geweldincidenten (zelf meemaken)
Meldingsbereidheid en aangifte
Training, opleiding gericht op
agressie en geweld
Gevolgen coronamaatregelen
Ziekteverzuim in relatie met pesten
en geweld
Achtergrondkenmerken

Leidinggevenden primair onderwijs:
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪

Schoolkenmerken
Schoolklimaat
Ondersteuning leerlingen
Veiligheidsbeleid en betrokkenen bij
opstelling
Actualisering veiligheidsplan
Gedragsregels leerlingen/personeel
ne en handhaving
Training, instructie en voorlichting
Gevoerd beleid op ongewenst
gedrag, discriminatie, intimidatie
Pestprotocol
Incidentenregistratie
Werkafspraken instanties en politie
Prevalentie van (gewelds)incidenten
Aanpak geweld en agressie
Systematisch en langdurig pesten
Melding en aangifte
Gevolgen coronamaatregelen

Leidinggevenden voortgezet onderwijs:
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪

Schoolkenmerken en -klimaat
Ondersteuning leerlingen
Veiligheidsbeleid en betrokkenen
Actualisering veiligheidsplan
Gedragsregels leerlingen/personeel
en handhaving
Training, instructie en voorlichting
Gevoerd beleid op (on)gewenst
gedrag, discriminatie, intimidatie
Pestprotocol
Incidentenregistratie
Werkafspraken instanties en politie
Prevalentie van (gewelds)incidenten
Aanpak geweld en agressie
Systematisch en langdurig pesten
Melding en aangifte
Gevolgen coronamaatregelen

Kans, K. e.a. (2019). Zicht houden op veiligheid. Toekomstverkenning Veiligheidsmonitor po/vo/so; eindrapport. ‘sHertogenbosch: ECBO
Incidenten. Motie 29 240 nr. 96, van Westerveld (GL): […] verzoekt de regering tevens, in de monitor sociale
veiligheid een beeld te geven van het aantal incidenten op scholen en de aard hiervan. De tweede motie betreft een
motie rondom transgenderscholieren. Motie29 240 nr. 97, van Westerveld en Van den Hul (GL en PvdA): […] verzoekt
de regering om, de ervaringen van transgenderscholieren bij gebrek aan een toereikende steekproef voortaan toch
mee te nemen in de sociale veiligheidsmonitor, bijvoorbeeld op kwalitatieve wijze.
De vragenlijsten zijn in te zien via www.veiligheidsmonitorpovo.nl en via DANS.

14 | Veilig op school

De verbetering van het uitvragen van incidenten en de toevoeging van de groep transgenderscholieren als
antwoordcategorie bij een aantal vragen kan theoretisch een verschuiving in de antwoorden op vragen tot
gevolg hebben. Immers, als antwoordcategorieën of vraagclusters worden uitgebreid, kan dat tevens een
verschuiving van alle andere antwoorden tot gevolg hebben. Wijzigingen in de vraagstelling hebben altijd
tot gevolg dat trends niet meer (precies) vergelijkbaar zijn. In bijlage 3 (primair onderwijs) en 4 (voorgezet
onderwijs) zijn de trendtabellen uit eerdere rapportages van de Monitor sociale veiligheid uitgebreid met
cijfers van 2021 voor zover de onderzoekers dit verantwoord vonden. In onderstaand overzicht wordt dit
geïllustreerd door de uitvraag van incidenten in 2018 en 2021 naast elkaar te zetten (zie tabel 1.2).
Sommige vragen zijn veranderd, bij andere vragenblokken zijn vragen toegevoegd.
Tabel 1.2:

Wijzigingen in de uitvraag van incidenten in 2018 en 2021 vergeleken

2021

2018

Iemand heeft jou bedreigd met de bedoeling jou bang te
maken

Je bent bedreigd, bang gemaakt

Iemand heeft je geïntimideerd, gedwongen iets te doen

Je bent geïntimideerd, door iemand gedwongen

Iemand heeft je gechanteerd, afgeperst

Je bent gechanteerd, afgeperst

Je bent met opzet gestompt en/of geslagen

Je bent met opzet gestompt
Je bent met opzet geslagen

Iemand is met jou gaan vechten

Anderen zijn met jou gaan vechten

Iemand heeft je in elkaar geslagen, afgetuigd

Je bent in elkaar geslagen, afgetuigd

Je bent door iemand met een wapen bedreigd of bang
gemaakt

Je bent met een wapen bedreigd, bang gemaakt

Je bent expres door iemand met een wapen verwond

Er is een wapen tegen je gebruikt

Er zijn ongewenste seksuele opmerkingen naar jou
gemaakt

Er zijn seksuele opmerkingen naar jou gemaakt

Je bent betast of aangeraakt terwijl je dat niet wilde

Je bent ongewenst betast of aangeraakt

Er zijn via internet of telefoon seksueel getinte foto’s of
filmpjes van jou verspreid terwijl je dat niet wilde

Er zijn seksuele afbeeldingen van jou verspreid, zonder dat
je dat wilde

Je hebt via sociale e-mail of in een online forum/chatbox
een bericht ontvangen waarmee iemand jou bang
probeerde te maken

Niet gevraagd

Iemand heeft jou bedreigd met de bedoeling iets van je te
stelen

Niet gevraagd

Iemand heeft geweld gebruikt om iets van je te stelen

Niet gevraagd

Iemand heeft ingelogd op jouw computer, e-mailaccount
of sociale media account zonder dat jij dat wist of
toestemming had gegeven

Niet gevraagd

Iemand heeft op jouw computer of profiel ingelogd en
gegevens van jou veranderd of gewist

Niet gevraagd

Iemand heeft jou op of rond school drugs of verdovende
Niet gevraagd
middelen laten gebruiken zonder dat je dat wilde of dat je
dat wist
Je bent voor je gevoel gediscrimineerd

Niet gevraagd

Heb je op of rond school weleens incidenten of geweld
meegemaakt met iemand met extreme ideeën of gedrag

Niet gevraagd

De uitvraag van transgenderscholieren is als volgt gevraagd: wat is je geboortegeslacht en hoe voel je je
(po en vo), zou je verliefd kunnen worden op een jongen (jongen) of meisje (meisje). Deze laatste vraag is
alleen aan vo-scholieren gesteld. Op basis hiervan zijn LHBT-jongeren geïdentificeerd. Aan de vragenlijst
van 2021 zijn daarnaast in verband met de COVID-19 pandemie vragen toegevoegd over het hebben van
online onderwijs, mogelijkheid tot contact met leerkrachten, de veiligheidsbeleving tijdens online
onderwijs en over het algehele welbevinden van leerlingen (CP Core).4

4

Cooke, R., Barkham, M., Audin, K., Bradley, M., & Davy, J. (2004). Student debt and its relation to student mental
health. Journal of Further and Higher Education, 28(1), 53-66.

Veilig op school | 15

Niet op alle vragen kon een verantwoorde vergelijking gemaakt worden met 2018. Allereerst omdat vragen
qua formulering zijn aangepast en beter geschikt zijn gemaakt voor de doelgroep, incidenten zijn toegevoegd of categorieën zijn toegevoegd (zie hiervoor).5 Dit zou (theoretisch) kunnen leiden tot andere
resultaten of verdelingen, ook zonder dat er feitelijk sprake is van trendwijziging. Daarbij komt dat door de
coronacrisis de omstandigheden in het onderwijs (tijdelijk) zijn veranderd. Dit kan van invloed zijn geweest
op het invulgedrag van respondenten. Trends moeten vanuit dit perspectief zorgvuldig worden weergegeven
en geïnterpreteerd. Er is daarom niet gerapporteerd over trends die niet 1-op-1 vergelijkbaar zijn.
In alle hoofdstukken zijn daarom (in separate paragrafen) alleen trends opgenomen, die verantwoord
kunnen worden weergegeven. Trends zijn opgenomen en beschreven in hoofdstuk 5 (primair onderwijs) en
in hoofdstuk 9 (voortgezet onderwijs).
Samenhang tussen schoolbeleid en sociale veiligheid
De rapportage die voor u ligt, bevat tevens een verslag van multilevelanalyses die zijn uitgevoerd op de
data. Het doel van deze analyses is na te gaan hoe groot verschillen zijn tussen scholen in de veiligheidsbeleving, pesten en andere incidenten, of er verschillen zijn tussen kenmerken van leerlingen of personeel
en of er een samenhang bestaat tussen de veiligheidsbeleving en incidenten en het schoolklimaat.
Multilevelanalyses worden toegepast op het moment dat er sprake is van data waarbij leerlingen en
personeel behoren tot één entiteit (de school) waarbij we veronderstellen dat de antwoorden tussen deze
groepen onderling samenhangen, gecorreleerd zijn. Hierbij wordt ervan uitgegaan dat leerlingen en/of
personeel binnen één school meer op elkaar lijken dan leerlingen en/of personeel tussen verschillende
scholen. Hiermee wordt rekening gehouden in de analyse. Voor het primair en voortgezet onderwijs zijn
deze analyses opgenomen in hoofdstuk 10.
Opzet, deelname en respons
Opzet en respons Veiligheidsmonitor
Om deel te nemen aan het onderzoek hebben alle scholen een uitnodiging ontvangen per brief en per email. Hiervoor zijn de post- en mailadressen, zoals bekend bij DUO, gebruikt. De eerste afname heeft
plaatsgevonden in het studiejaar 2019-2020. Tijdens de voorbereiding van het onderzoek (december 2019
tot maart 2020) hadden zich 251 scholen aangemeld voor de veiligheidsmonitor waarvan 182 p(s)o scholen
en 69 v(s)o scholen. Van die 251 scholen hebben 19 scholen zich ook weer actief (via de mail) afgemeld,
grotendeels vanwege de situatie rondom de coronamaatregelen. Hierbij moet ook opgemerkt worden dat
scholen ook nog tijdens het veldwerk (vanaf 2 maart) hadden mogen aanmelden.
Tijdens het veldwerk van de veiligheidsmonitor werd het onderwijs geconfronteerd met een schoolsluiting
als gevolg van coronamaatregelen. Deze situatie heeft invloed gehad op de uiteindelijke deelname van
scholen en respondenten aan dit onderzoek in 2020. In 2020 is het veldwerk op 2 maart 2020 gestart met in
totaal 232 scholen die zich hadden aangemeld en zich hier niet actief voor hebben afgemeld (176 poscholen en 56 vo-scholen). Dit waren min of meer dezelfde aantallen als in 2018 (206 po-scholen en 64 voscholen). Er was een overlap van ‘slechts’ 18 po-scholen en 7 vo-scholen. Dit betekent dat het grootste
gedeelte van de aangemelde scholen in 2020 uit nieuwe scholen bestond. Door de schoolsluiting bleef de
respons in 2020 enorm achter bij de verwachting. De responsgroep was qua samenstelling weliswaar
vergelijkbaar met die in 2018, maar in aantal dermate laag dat het schetsen van een landelijk representatief beeld niet verantwoord was. Ook werd gevreesd dat door de lange schoolsluiting resultaten van
leerlingen die wel hadden meegedaan mogelijk niet meer betrouwbaar terug te voeren waren op de school.

5

Bijvoorbeeld: aan de vraag over de redenen van pesten is een categorie opgenomen ‘Omdat ik transgender ben’
(deze categorie zat niet in de vragenlijst van 2018). Dit kan in theorie leiden tot een verschuiving in de andere
aangekruiste redenen, zoals ‘vanwege uiterlijk’, ‘omdat ik homo/lesbisch ben’, ‘omdat ik jongen/meisje ben’.

16 | Veilig op school

In het voorjaar van 2021 is een extra veldwerkperiode ingelast. De hier gerapporteerde resultaten hebben
uitsluitend betrekking op de meting van 2020-2021.
Voor de meting van 2020-2021 meldden zich 192 po-scholen en 66 vo-scholen aan. De deelname was
uiteindelijk respectievelijk 168 po-locaties en 60 vo-locaties. Vanwege de druk die op de scholen lag in
verband met de coronamaatregelen, hebben sommige scholen hun prioriteit elders gelegd en zagen ze af
van deelname. In totaal vulden 18.364 leerlingen, 2.519 personeelsleden, 5.433 ouders en 210 leidinggevenden de vragenlijst geheel in (tabel 1.3). Ook in 2021 zijn alle scholen benaderd (zowel per brief als
per e-mail) met de uitnodiging om deel te nemen aan het onderzoek. Scholen die al eerder deelnamen,
kregen een iets (inhoudelijk) andere brief/e-mail dan scholen die nooit eerder deelnamen. De respons van
vso-leerlingen was dermate laag dat deze groep in deze rapportage buiten beschouwing gelaten is.
Tabel 1.3:

Deelname scholen, personeel en leerlingen aan de Veiligheidsmonitor 2020-2021
2018

2020 (schoolsluiting)

Locaties po (aanmelding)

206

182

168 (192)*

Locaties v(s)o (aanmelding)

66

69

60 (66)*

Respons leerlingen po

9.371

1.572

8.953

Respons ouders po

5.765

1.192

5.433

Respons personeel po

1.960

445

1.630

221

39

150

13.043

1.451

9.048

Respons leidinggevenden po
Respons leerlingen vo
Waarvan vso
Respons personeel vo
Respons leidinggevenden vo
Totaal leerlingen

2021 (aanmeldingen)

363
1.649

338

889

142

33

60

22.414

3.023

18.364

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021. * Tussen haakjes het aantal oorspronkelijke aanmeldingen. Er hebben
168 unieke po-locaties en 60 unieke vo-locaties meegedaan. Niet van alle locaties hebben alle gremia vragenlijsten
ingevuld.

Representativiteit naar achtergrondkenmerken en uitkomstmaten
De representativiteit van de resultaten is op twee manieren onderzocht. Allereerst door de deelnemende
scholen op achtergrondkenmerken te vergelijken met niet-deelnemende scholen en ten tweede door middel
van een analyse op een aantal uitkomstmaten. Voor dit laatste onderdeel is een non-responsonderzoek
uitgevoerd.
Representativiteit naar achtergrondkenmerken
Tabel 1.4 laat aan de hand van analyses van de groep deelnemende scholen in vergelijking met de groep
niet-deelnemende scholen zien dat er op de drie opgenomen schoolkenmerken (achterstandsscore,
stedelijkheid en schoolgrootte) geen verschil is tussen beide groepen. Hieruit kunnen we concluderen dat
de deelnemende scholen qua schoolkenmerken niet verschillen van niet-deelnemende scholen en daarmee
(uitgaande van opgenomen kenmerken) de groep deelnemende scholen in deze monitor representatief is
voor het totale scholenbestand.

Veilig op school | 17

Tabel 1.4:

Representativiteit van de deelnemende scholen naar schoolkenmerken (achterstandsscore,
stedelijkheid en schoolgrootte)

Achterstandsscore (cbs)

Geen deelname VM

Deelname VM

Totaal

Geen achterstand

57%

52%

57%

Overige scholen

29%

27%

29%

Bovenste 15% achterstand

14%

20%

14%

Totaal

100%

100%

100%

Geen achterstand

34%

25%

34%

Overige scholen

53%

55%

53%

Bovenste 15% achterstand

13%

20%

13%*

Totaal

100%

100%

100%

Geen deelname VM

Deelname VM

Totaal

Niet

39%

29%

39%

Matig

16%

19%

16%

Stedelijk

45%

51%

45%

Totaal

100%

100%

100%

Niet

22%

20%

22%

Matig

14%

Stedelijk

63%

80%

63%

Totaal

100%

100%

100%

Leerlingaantal

Gem.

N

Std.

Geen deelname VM

221,6

6.148

139,1

Deelname VM

238,5

98

142,3

Totaal

221,9

6.246

139,1

Geen deelname VM

654,3

1.418

487,7

Deelname VM

462,9

20

314,2

Totaal

651,7

1.438

486,1

Sig.

Primair onderwijs

n.s.

Voortgezet onderwijs

Stedelijkheid

n.s.

Sig.

Primair onderwijs

n.s.

Voortgezet onderwijs

14%

n.s.

Sig.

Primair onderwijs

n.s.

Voortgezet onderwijs

n.s.

Bron: DUO/BBO-gegevens scholen/CBS; * ondanks ogenschijnlijk groot verschil wijken verdelingen niet significant af, dit
wordt veroorzaakt door het relatief kleine aantal deelnemende scholen aan de VM.

Voor het voortgezet onderwijs is een vergelijking gemaakt met de onderwijsniveaus in de steekproef en op
basis van CBS-gegevens (voorjaar 2021). Op basis van tabel 1.5 kunnen we concluderen dat in het vo de
groep scholen naar leerlingaantal representatief is voor de totale verdeling tussen de onderwijsniveaus. De
verdelingen wijken niet significant van elkaar af. Dat wil zeggen dat binnen het voortgezet onderwijs de
verdeling in de respondentgroep naar onderwijssoort overeenkomt met die in de populatie.

18 | Veilig op school

Tabel 1.5:

Representativiteit van de deelnemende vo-scholen in vergelijking met alle vo-scholen naar
schoolsoort (bron: CBS)
Populatie (CBS)

Steekproef

Algemene leerjaren 1-2-3

378.302

40%

2.820

39%

Vwo leerjaar 3-6

173.410

19%

1.777

25%

Havo leerjaar 3-5

162.373

17%

1.140

16%

Vmbo-gt leerjaar 3-4

104.053

11%

764

11%

Vmbo-k leerjaar 3-4

54.357

6%

486

7%

Vmbo-b leerjaar 3-4

32.078

3%

209

3%

Praktijkonderwijs

29.760

3%

42

1%

Totaal

934.333

100%

7.238

100%

Chi-Square = 4,53; df = 6; p > 0,05; vergelijkingsgroep zie: https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/80041ned.

Representativiteit naar uitkomstmaten
Om na te gaan of deelnemende scholen op een aantal belangrijke uitkomstmaten afwijken van nietdeelnemende scholen is in december 2021 een non-responsonderzoek uitgevoerd. Hiervoor zijn ruim 7.000
scholen voor po en vo aangeschreven met de vraag een (zeer) korte vragenlijst in te vullen over het
veiligheidsbeleid op school. De volgende indicatoren zijn bevraagd:
▪

aanwezigheid van een veiligheidsbeleid/veiligheidsplan;

▪

aanwezigheid vormen van beleid;

▪

betrokkenheid van diverse geledingen bij het opstellen van gedragsregels;

▪

opvolging van incidenten;

▪

evaluatie van de aanpak van geweld/agressie met bijhorende beheersmaatregelen.

Binnen een week reageerde zestien procent van de scholen (bijna 1.100 scholen). Van deze groep vulde 61
procent de vragenlijst voldoende in (478 primair onderwijs en 129 voortgezet onderwijs); deze groep
scholen is betrokken in de vergelijkende analyse. Allereerst is gekeken naar de aanwezigheid van een
veiligheidsbeleid/veiligheidsplan op de scholen.
Tabel 1.6:

Verschillen tussen deelnemend een niet-deelnemende scholen in aanwezigheid
veiligheidsbeleid/veiligheidsplan en evaluatie van beheersmaatregelen
Wordt aanpak van agressie/geweld met
bijbehorende pakket van beheersmaatregelen regelmatig geëvalueerd?

Is er op uw school(locatie) een
veiligheidsbeleid/veiligheidsplan
Geen
deelname
VM

Deelname
VM

Geen
deelname
VM

Totaal

Deelname
VM

Totaal

Ja

99%

96%

98%

75%

67%

74%

Nee

1%

4%

2%

25%

33%

26%

Totaal

100%

100%

100%

100%

100%

100%

Ja

98%

98%

98%

67%

74%

69%

Nee

2%

2%

2%

33%

26%

31%

Totaal

100%

100%

100%

100%

100%

100%

Sig.

Sig.

Primair onderwijs

*

n.s.

Voortgezet onderwijs

n.s.

n.s.

Veilig op school | 19

Tabel 1.6 laat zien dat in het primair onderwijs de deelnemende scholen iets minder vaak een
veiligheidsplan of veiligheidsbeleid hebben dan de scholen uit het non-responsonderzoek. Deze verschillen
zijn weliswaar significant, doch klein. In het voorgezet onderwijs is er geen verschil in de aanwezigheid van
een veiligheidsbeleid/plan tussen deelnemende en niet-deelnemende scholen. Ten aanzien van de evaluatie
van de aanpak van agressie en geweld met het bijbehorende pakket van beheersmaatregelen is er geen
verschil tussen deelnemende scholen en niet-deelnemende scholen.
Hierna zijn vragen gesteld over aanwezigheid vormen van beleid, stellingen over de betrokkenheid van
diverse geledingen bij het opstellen van gedragsregels en de opvolging van incidenten. Op deze stellingen
zijn factoranalyses uitgevoerd; hierna zijn ongewogen gemiddelden berekend over de gehele set vragen per
indicator. Alle drie indicatoren zijn te herleiden tot één achterliggende dimensie (zie tabel B.06 in bijlage
2). Tabel 1.7 laat zien dat er in de mate waarin incidenten worden opgevolgd, geen verschillen bestaan in
het primair onderwijs. De deelnemende scholen wijken niet af van de niet-deelnemende scholen en zijn
daarmee vergelijkbaar op dit onderdeel.
Wel verschillen deelnemende en niet-deelnemende scholen in het primair onderwijs als het gaat om de
intensiteit van het veiligheidsbeleid en de betrokkenheid van verschillende gremia binnen de school bij het
opstellen gedragsregels. Deelnemende po-scholen scoren hier iets lager. Op basis hiervan concluderen we
dat het geschetste beeld van scholen voor het primair onderwijs op basis van deze steekproef wellicht
ongunstiger is en dat hierdoor mogelijk de situatie een kleine onderschatting betekent van de
werkelijkheid.
In het voorgezet onderwijs zijn verschillen bij deze drie indicatoren veel kleiner. Er zijn helemaal geen
verschillen tussen scholen die deelnamen aan de veiligheidsmonitor en scholen die deelnamen aan het nonresponsonderzoek in van de mate waarin zij een intensief veiligheidsbeleid hebben en de mate waarin zij
diverse gremia binnen de school betrekken bij het opstellen ervan. Deelnemende scholen scoren iets lager
op de opvolging van incidenten. In het voortgezet onderwijs zijn daarmee de resultaten grotendeels
vergelijkbaar met die uit de non-responsgroep.
Tabel 1.7:

Gemiddelde scores scholen wel/niet deelname aan VM op geconstrueerde schalen
Intensiteit beleid sociale
veiligheid

Betrekken gremia bij
afspraken sociale veiligheid

Opvolging incidenten

Geen deelname VM (n = 478)

3,53

4,19

3,35

Deelname VM (n = 150)

3,33

4,00

3,33

Totaal (n = 628)

3,48

4,14

3,34

F

8,97 **

12,16 **

0,10 (n.s.)

Geen deelname VM (n = 129)

3,39

3,54

3,36

Deelname VM (n = 60)

3,48

3,58

3,59

Totaal (n = 189)

3,42

3,55

3,43

F

0,76 (n.s.)

0,16 (n.s.)

6,41 *

Primair onderwijs

Voortgezet onderwijs

20 | Veilig op school

Opzet rapportage
De Veiligheidsmonitor 2020-2021 is uitgevoerd in het primair en voortgezet onderwijs. Vanuit meerdere
perspectieven is onderzoek gedaan naar het gevoerde veiligheidsbeleid op scholen, de veiligheidsbeleving
en het welbevinden van betrokkenen, het schoolklimaat, de aard en omvang van pesten, andere incidenten
op school, zoals wapenbezit en aangiftebereidheid. Zoals gezegd zijn de doelgroepen: leerlingen in het
primair (speciaal) onderwijs (en hun ouders), scholieren in het voortgezet (speciaal)onderwijs en personeel
en leidinggevende in de genoemde onderwijssectoren. Er is gekozen voor een opzet waarbij in twee aparte
delen gerapporteerd wordt over het primair en voortgezet onderwijs. Derhalve bestaat deel I van dit
rapport uit de resultaten van de Veiligheidsmonitor 2020-2021 in het primair onderwijs en deel II uit het
voortgezet onderwijs. We hanteren bij de verslaglegging de volgende volgorde: (1) leerlingen, (2) personeel
en (3) leidinggevenden.
Voor elke doelgroep en onderwijssoort zijn vragenlijsten opgesteld die niet allemaal met elkaar
correspondeerden qua vraagstelling. Ook zijn in de vragenlijsten de vragen opgenomen die scholen kunnen
(laten) doorleveren voor Scholen op de Kaart (https://scholenopdekaart.nl). Voor scholen was deze
functionaliteit belangrijk bij de overweging om aan de monitor deel te nemen. Zij ontvingen dan ook een
rapportage waarin deze resultaten wel zijn opgenomen en hebben de resultaten (zelf of via het
onderzoeksbureau) doorgeleverd aan ‘Scholen op de Kaart’. Vanwege het veelal andere karakter van deze
venstersvragen (algemene oordeelsvragen) is hierover grotendeels niet gerapporteerd. Een deel van de
vragen heeft namelijk geen betrekking op sociale veiligheid maar op algehele tevredenheid.
Deze rapportage heeft uitsluitend betrekking op de vragen die gaan over sociale veiligheid uit de Landelijke
Veiligheidsmonitor 2020-2021.

Veilig op school | 21

Deel I - Primair onderwijs

22 | Veilig op school

2

Leerlingen in het primair onderwijs

Deelnemers en achtergrondkenmerken
In 2021 hebben 8.953 leerlingen uit het basisonderwijs meegedaan aan de Veiligheidsmonitor, verdeeld over
151 schoolvestigingen (tabel 2.1). Alleen leerlingen uit de bovenbouw zijn benaderd. Veertig procent zat in
groep 8, 39 procent in groep 7 en 21 procent in groep 6 van het basisonderwijs. De meest leerlingen zitten
in de leeftijd tussen de 10 en 12 jaar. Een enkeling is ouder dan 12. Bij acht procent van de leerlingen is er
sprake van een genderincongruentie.
Tabel 2.1:

Achtergrondkenmerken deelnemende leerlingen in het basisonderwijs
2021

Leeftijd:
- 9 jaar

9%

- 10 jaar

28%

- 11 jaar

38%

- 12 jaar

23%

- 13 jaar

2%

Geslacht:
- Jongen

46%

- Meisje

48%

- Niet zeggen/niet geregistreerd

5%

Geboorteland:
- Nederland

91%

- Elders

9%

Genderidentiteit:
- Ik voel mij een jongen

46%

- Ik voel mij een meisje

42%

- Geen van beide

1%

- Zowel jongen als meisje

2%

- Anders

4%

- Wil niet zeggen

5%

Gelovig:
- Wel

40%

- Niet

60%

Woonsituatie:
- Bij beide ouders

75%

- Bij een van de ouders

8%

- Om en om bij een ouder

5%

- Bij een van de ouders met nieuwe partner

4%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021; n = 8.953; om de gender-(in)congruentie te bepalen is het
geboortegeslacht (jongen/meisje) vergeleken met de genderidentiteit (hoe voel je je zelf: jongen, meisje, geen van
beide, beide, anders). In de gevallen waar deze niet overeenkwamen zijn de leerlingen ingedeeld bij genderincongruent; daar waar deze wel overeenkwamen zijn ze ingedeeld bij gender-congruent.

Veilig op school | 23

De vragenlijst bestond uit 97 vragen, waarvan 23 vragen voor ‘Scholen op de kaart’. Tien vragen gingen
over het onderwijs in coronatijd en wat de coronamaatregelen hebben betekend voor het contact met de
leerkrachten en medeleerlingen. Dat bespreken we in de paragraaf hierna.
Bijna veertig procent van de leerlingen vond het leuk om de vragenlijst in te vullen (figuur 2.1). Bijna een
kwart vond de vragenlijst te lang, twaalf procent vond hem te persoonlijk en vijf procent vond het lastig
om eerlijk te zijn bij het geven van antwoorden.
Hoe vond je het om deze vragenlijst in te vullen?
Weet niet

12%

Ik vond de vragenlijst te moeilijk

2%

Ik vond de vragenlijst te lang

23%

Ik vond het moeilijk om eerlijk te zijn

5%

Te persoonlijk

12%

Niet leuk, maar ook niet vervelend

23%

Saai

18%

Leuk

39%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 2.1: Po leerlingen over het invullen van de vragenlijst
Onderwijs in coronatijd
In het schooljaar 2020-2021 heeft 96 procent van de leerlingen online onderwijs gehad (figuur 2.2). Twee
derde deel van de leerlingen is tijdens de schoolsluitingen de hele tijd niet op school geweest; 28 procent is
af en toe op school geweest en 6 procent zegt elke dag op school te zijn geweest. Op het moment van
afname van de vragenlijst volgt 97 procent weer les op school, twee procent volgt online les thuis en één
procent geeft aan voor een deel van de tijd naar school te gaan en voor het ander deel thuis les te hebben
gehad via het beeldscherm. De helft van de leerlingen vindt het geen probleem om thuis online lessen te
volgen; een kwart van de scholieren vindt dat wel een probleem.
Afgelopen schooljaar online les gehad?
Ja
Nee

96%
4%

Op school geweest toen deze gesloten was?
Ja, bijna de hele tijd
Ja, af en toe
Nee

6%
28%
66%

Hoe volg je op dit moment onderwijs?
Elke dag naar school
Elke dag thuis digitaal onderwijs
Deels naar school; deels online

97%
2%
1%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 2.2: Onderwijs in coronatijd
Gevolgen van online onderwijs
De gevolgen van het online onderwijs thuis zijn in kaart gebracht. Iets meer dan de helft (55%) mist school,
zes van de tien leerlingen hebben minder contact met andere leerlingen en bijna twee derde heeft minder
contact met de juf of meester (figuur 2.3). Iets minder dan de helft (52%) geeft aan dat er tijdens het
online onderwijs thuis minder gepest is op school dan normaal. Een van de vijf leerlingen zegt vaker
eenzaam te zijn dan wanneer zij gewoon naar school toe kunnen.

24 | Veilig op school

Effecten online onderwijs:
Online lessen geen probleem

50%

24%

26%

Ik mis school als bij online lessen

55%

19%

26%

Minder contact met andere leerlingen

61%

Minder contact met leerkracht

65%

Voel me vaker eenzaam

22%

19%

64%

52%
0%

24%

16%

14%

Minder pesten dan normaal

(Helemaal) eens

15%

20%

20%

40%

Niet eens/niet oneens

28%

60%

80%

100%

(Helemaal) oneens

Figuur 2.3: Gevolgen online onderwijs voor po leerlingen
Verschillen in de mate van contact
Voor de schoolsluitingen spraken vier van de tien leerlingen minstens een keer per maand of vaker met de
juf of meester (figuur 2.4). In de helft van de gevallen gaat het over school of over hoe het met de leerling
gaat. Bij een op de vijf leerlingen wordt er gesproken met de juf of meester over het gedrag van de
leerling. Tijdens de online lessen is er minder vaak contact. Bijna zes van de tien leerlingen hebben niet of
nauwelijks contact met de juf of meester; 11 procent heeft één keer per maand contact en 22 procent een
keer per week. Acht procent van de leerlingen heeft dagelijks contact met de leerkracht tijdens het online
onderwijs. Even praten met de juf of meester zit er vaak niet in, zo blijkt. Ruim driekwart van leerling
heeft tijdens het online onderwijs veel minder vaak dan normaal een gesprekje met de juf of meester.
Hoe vaak praat je met jouw leerkracht:
Als school open is

38%

Tijdens periode van online lessen

23%

58%
0%

(Bijna) nooit

18%

20%

Eén keer per maand

11%
40%

60%

Eén keer per week

21%
22%

8%

80%

100%

Elke dag

Figuur 2.4: Praten met leerkracht in coronatijd
Als er toch ruimte is voor een gesprek tijdens het online onderwijs, dan gaat het in de meeste gevallen
(68%) over school en over hoe het met de leerling gaat (55%, figuur 2.5). In een vijfde van de gevallen
wordt er over andere dingen gesproken. Dan gaat het over het online onderwijs als zodanig, leerlingen
stellen vragen over wat ze niet snappen en de leraar polst hoe het met hen gaat. Maar er wordt ook gezellig
gekletst of gepraat over onderwerpen die de leerling bezighouden. Als de school open is, praten leerlingen
iets minder vaak met de juf of meester over school (51%) of over hoe het met hen gaat (46%). Andere
onderwerpen die leerlingen opgeschreven hebben zijn: praten over wat ze gaan doen of hebben gedaan,
kletsen gezellig wat of vertellen over thuis of hun hobby. Als de school weer open is, maken ze gebruik van
de gelegenheid om te praten over wat hen bezighoudt of dwars zit.
Waar praat je dan over:
Als school open is

51%

Tijdens periode van online lessen

68%
0%

School

19%

Over gedrag

20%

46%
12%

40%

34%
55%

60%

Over hoe het met mij gaat

21%
80%

100%

Anders

Figuur 2.5: Onderwerp van gesprek in coronatijd

Veilig op school | 25

Welbevinden
Schoolbeleving
Een kwart van de leerlingen in het basisonderwijs vindt het niet leuk op school. Driekwart van de leerlingen
vindt het wel leuk op school (figuur 2.6).
Hoe vind je het op school?
3%

22%

0%

75%
20%

40%

60%

(Helemaal) niet (zo) leuk

Gaat wel

80%

100%

(Heel) leuk

Figuur 2.6: Schoolbeleving in het algemeen
De redenen waarom leerlingen het niet leuk vinden op school, zijn divers. Bijna veertig procent van de
kinderen vindt het niet leuk op school omdat ze de schoolvakken niet leuk vinden, twintig procent ziet het
nut van school niet in en veertien procent vindt de sfeer niet fijn op school (figuur 2.7). Tien procent van
de leerlingen die het niet leuk vinden op school, zegt dat dit komt omdat ze gepest worden. Andere
redenen (51%) om het niet leuk te vinden op school zijn drukte in de klas en ruzies, met de leerling zelf of
als andere kinderen onderling ruzie hebben. Ook te moeilijke of juist te gemakkelijke lessen worden als
reden opgegeven. En soms hebben leerlingen hun dag niet, zijn ze moe en hebben ze moeite met opstaan
of duurt de schooldag voor hen te lang.
Waarom niet leuk op school:?
Meeste vakken niet leuk

38%

Zie het nut er niet van in

20%

Sfeer is niet gezellig

14%

Klas/groep is niet leuk

13%

(Te) moeilijk

12%

Ik word gepest

10%

Juf/meester niet aardig

7%

Heb geen vrienden/vriendinnen

5%

Anders

51%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Figuur 2.7: Reden van negatieve schoolbeleving
De meeste leerlingen (84%) hebben (heel)veel contact met andere leerlingen (figuur 2.8) en vinden meestal
(58%) of bijna altijd (24%) dat de klas leuk is (figuur 2.9).
Hoeveel contact heb je met je klasgenoten?
16%
0%

55%
20%

29%

40%

Weinig/een beetje

60%

Veel

80%

100%

Heel veel

Figuur 2.8: Contact met klasgenoten
Ook vinden de meeste leerlingen het vaak of bijna altijd leuk om met andere kinderen van school om te
gaan (figuur 2.9). Twee derde van de kinderen voelt zich welkom op school. Vijf procent heeft echter nooit
het gevoel dat de mensen het op school fijn vinden dat hij of zij er is.

26 | Veilig op school

Wat vind je van school:
Op school vinden ze het fijn dat jij er bent

35%

Leuk om met andere kinderen om te gaan

16%

Hebben een leuke klas

18%
0%

19%

53%

31%

58%
20%

Nooit/soms

46%

Vaak

40%

24%
60%

80%

100%

Altijd

Figuur 2.9: Thuis voelen op school
Negen van de tien leerlingen zijn (heel)tevreden over de hulp en uitleg van de juf of meester tijdens de
lessen (figuur 2.10). Acht van de tien leerlingen geven aan dat de regels op school duidelijk zijn en dat de
leerkracht ook duidelijk is over wat goed en fout is op school.
Leerling is tevreden over:
Wat je leert op school
Duidelijklheid regels op school

79%
6%

84%

10%

90%

7%

82%

12%

92%

5%

Uitleg van juf of meester
Leerkracht duidelijk over wat goed/fout is

6%

Juf/meester helpt je goed als dat nodig is
0%

(Helemaal niet) tevreden

20%

18%

40%

(Heel) tevreden

60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 2.10: Tevredenheid over de lessen op school
Een goede indicator voor tevredenheid is een rapportcijfer. Leerlingen is gevraagd wat voor cijfer zij geven
aan school in het algemeen (figuur 2.11). Gemiddeld geven de leerlingen een 8,2.
Rapportcijfer voor de school (gem. 8,2; n = 8.415)
50%
40%
31%
30%
20%
10%

28%

14%
7%
1%

0%

0%

1%

2%

1

2

3

4

5

13%

4%

0%
Weet ik
niet

6

7

8

9

10

Figuur 2.11: Rapportcijfer voor de school
Psychisch welbevinden en pesten
Zitten kinderen goed in hun vel? Om hierover iets te kunnen zeggen zijn er zeven vragen opgenomen over
hoe leerlingen zich voelen, denken en reageren op bepaalde omstandigheden. De vraagrubriek heette in de
vragenlijst ‘Over jezelf’. Opvallend is dat een kwart van de kinderen (vaak/altijd) slecht slaapt en dat bijna
een vijfde deel (18%) agressieve gedachten heeft als hij of zij boos is (iemand pijn willen doen, tegen iets
slaan of schoppen). Vijftien procent wordt boos als dingen niet lukken en bijna een kwart wordt boos als
iemand iets vervelends of stoms doet. Negen procent van de kinderen scoort op beide aspecten negatief
(figuur 2.12).

Veilig op school | 27

Kijken we naar het empathische gevoel van kinderen, dan blijkt dat ruim de helft (54%) nadenkt over de
vraag hoe anderen zich voelen en 44 procent voelt zich rot als iemand pijn of verdriet heeft.
Hoe voelen leerlingen zich:
Grappig als iemand pijn/verdriet heeft

83%

Pijn doen of schoppen indien boos

7% 11%

Boos als dingen niet lukken

11%

33%

49%
53%

33%

Ik slaap slecht

7%

17%

50%

26%

Boos als iemand stom/vervelend doet

6%

18%

54%

22%

Rot voelen bij pijn/verdriet anderen

15%

Denkt na hoe anderen zich voelen

14%

29%
40%

0%

Altijd

40%

Vaak

16%
39%

20%

40%

Soms

Nooit

60%

7%
80%

100%

Figuur 2.12: Psychisch welbevinden van leerlingen
We leggen vervolgens een relatie tussen een negatief psychisch welbevinden en slachtoffer/dader zijn van
pesten (figuur 2.13 en figuur 2.14). Hieruit blijkt dat zowel kinderen die pesten, als kinderen die gepest
worden op significant meer items negatief scoren op de schaal van psychisch welbevinden.
Negatieve scores psychisch welbevinden: leerlingen die gepest worden
80%
60%

68%
50%

40%

28%

22%

20%

14%

7%

6% 2%

1% 1%

1% 0%

0% 0%

3

4

5

6

0%
0

1

2

Vaak/altijd gepest

Niet/nauwelijks gepest

Figuur 2.13: Negatief psychisch welbevinden van slachtoffers van pesten
Negatieve scores psychisch welbevinden: leerlingen die pesten
80%
60%

68%
48%

40%

25% 22%

20%

14%

7%

7%

2%

4% 1%

1% 0%

1% 0%

4

5

6

0%
0

1

2

3

Pest weleens

Pest niet

Figuur 2.14: Negatief psychisch welbevinden van daders van pesten
Schoolklimaat en veiligheidsbeleving op school
Als er veel gespijbeld wordt op school of als er sprake is van spanningen tussen groepen leerlingen zijn dat
belangrijke signalen dat het schoolklimaat niet in orde is. Een minder goed schoolklimaat beïnvloedt het
veiligheidsgevoel van leerlingen op school. Daartegenover staat dat afspraken over omgangsvormen,
gedragsregels, naleving en handhaving daarvan zorgen voor een positief schoolklimaat en vergroten het
veiligheidsgevoel. Achtereenvolgens beschrijven wij hierna wat leerlingen ons vertellen over het
schoolklimaat en wat hun gevoel van veiligheid is.

28 | Veilig op school

2.4.1

Spijbelen, gedragsregels en afspraken over omgangsvormen
Negen van de tien leerlingen op de basisschool zeggen niet te spijbelen. Een kwart van de leerlingen weet
niet te zeggen of er gedragsregels zijn op school. Zeventig procent weet dat wel. Volgens acht van de tien
leerlingen zegt de juf of meester bijna altijd iets als er sprake is van misdragingen (figuur 2.15).
Spijbel je wel eens?
Ja
Nee

8%
92%

Samen afspraken maken over gedrag:
Ja
Nee
Weet ik niet

71%
3%
25%

Leerkracht zegt iets van misdragingen
Altijd
Vaak
Soms
Nooit

35%
47%
14%
1%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 2.15: Spijbelgedrag van leerlingen en gedragsregels
Dat leerlingen elkaar aanspreken op misplaatst gedrag komt minder vaak voor (figuur 2.16). Vier van de tien
leerlingen zeggen dat dit vaak/altijd gebeurt, maar eveneens vier van de tien zegt dat dit soms wel, soms
niet gebeurt. Vier procent geeft aan dat men elkaar helemaal niet aanspreekt op misdragingen. Eenzelfde
gevarieerd beeld zien we bij de vraag of er in de klas gepraat wordt over hoe je met elkaar om hoort te
gaan. Bij zes procent gebeurt dit nooit en in 42 procent van de gevallen wordt hier wel in de klas over
gesproken. In bijna zes van de tien gevallen herinnert de juf of meester de leerlingen aan de regels hoe
men met elkaar om hoort te gaan op school; drie van de tien doet dat soms. Vijf procent van de leerlingen
laat weten dat er over gedragsregels niet in de klas wordt gesproken.
Elkaar aanspreken op gedrag:
Leerlingen spreken elkaar aan op gedrag

44%

45%

4% 7%

Praten in klas hoe omgaan met elkaar

42%

45%

6% 8%

Leerkracht herinnert aan regels

Vaak/altijd

58%

30%

0%

20%

40%

60%

Soms

Nooit

Weet ik niet

5% 7%
80%

100%

Figuur 2.16: Naleving en handhaving van gedragsregels
2.4.2

Roken, alcoholgebruik en spanningen tussen groepen
Roken en gebruik van alcohol op een basisschool is een ongewenste situatie bij jonge leerlingen. We zien
ook in figuur 2.17 dat hier niet of nauwelijks sprake van is. Problemen tussen groepen leerlingen op school
komt in zes procent van de gevallen wel voor.

Veilig op school | 29

Rook je weleens

98%

Drink je weleens alcohol

9%

89%

Problemen met groepen leerlingen

17%
0%

77%

20%

Elke dag/week

Soms

40%

60%

80%

Bijna nooit

Nooit

100%

Figuur 2.17: Roken, alcoholgebruik en spanningen tussen groepen leerlingen
Informatie over roken en alcoholgebruik op school kan beter, zo getuigen de cijfers in figuur 2.18. Tussen
de 17 en 20 procent van de leerlingen geeft aan dat zij hierover zijn geïnformeerd. Veertig procent van de
leerlingen heeft geen informatie hierover ontvangen.
Op school informatie gehad over:
Alcohol

17%

Roken

20%
0%

39%

44%

40%
20%

Ja

40%

40%

60%

Nee

Weet ik niet

80%

100%

Figuur 2.18: Informatie op school over alcohol en roken
2.4.3

Gevoel van (on)veiligheid op school
Veruit de meeste leerlingen voelen zich (heel) erg veilig op school, tien procent voelt zich niet helemaal
veilig en twee procent voelt zich (heel) erg onveilig (figuur 2.19). Ook al betreft het onveilig voelen slechts
een klein deel, verdient dit toch aandacht. Elke kind heeft recht op een veilige leeromgeving, zo is het
streven. In dit licht gezien, is een percentage van twaalf procent van de leerlingen dat zich niet helemaal
veilig tot onveilig voelt, hoog te noemen.
Algeheel gevoel van veiligheid op school
10%
0%

88%
20%

(Heel) oveilig

40%

60%

Niet onveilig,niet veilig

80%

100%

(Heel) veilig

Figuur 2.19: Veiligheidsgevoel op school van leerlingen
We hebben vervolgens de leerlingen gevraagd of zij zich op bepaalde plekken op school onveilig voelen. De
helft van de kinderen voelt zich overal veilig. Zestien procent geeft aan zich op bepaalde plekken op of
rond school onveilig te voelen (figuur 2.20). Ook is nagegaan bij leerlingen of er momenten zijn tijdens een
schooldag waarop men zich het minst veilig voelt (figuur 2.21).
Zijn er plekken op/rond school waar je je soms niet veilig voelt?
16%
0%

52%
20%

40%

Sommige plekken onveilig

32%
60%

80%

Overal veilig

Weet ik niet

Figuur 2.20: Veiligheidsgevoel op plekken op/rond school

30 | Veilig op school

100%

Ruim de helft van kinderen (55%) voelt zich op een ‘andere plek’ onveilig dan voorgegeven is in de
vragenlijst (figuur 2.21). Het is helaas niet mogelijk om te achterhalen welke plekken dat zijn. Een derde
van de leerlingen voelt zich niet veilig rondom de school en op het schoolplein. De meest veilige plek zou
toch in de klas moeten zijn. Maar ook daar voelt 13 procent zich niet veilig.
Kijken we naar de momenten op een schooldag, dan voelen de meeste leerlingen zich niet veilig tijdens de
pauze en bij het buitenspelen. Zes van de tien leerlingen geeft een ander onveilig moment aan. We hebben
dit nader bekeken en hieruit blijkt dat leerlingen zich onveilig voelen na schooltijd, buiten de school en
bang zijn voor bepaalde plekken of personen. Ook binnen de school kunnen ze zich onveilig voelen in de
nabijheid van bepaalde personen.
Waar voel je je soms niet veilig?
Op een andere plek
Rondom de school
Op het schoolplein
Bij de toiletten
Bij de fietsenstalling/-rekken
Op de gangen
In de gymzaal
In de klas

55%
33%
32%
19%
17%
15%
14%
13%

Wanneer voel je je niet veilig:
In de pauze/bij buitenspelen
Direct na schooltijd
Tijdens de lessen
Direct voor schooltijd
Tijdens overblijven
Anders

35%
19%
16%
15%
13%
59%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 2.21: Onveilige plekken op school en onveilige momenten
Vier van de tien leerlingen vinden dat de veiligheid op bepaalde plekken op school beter kan (figuur 2.22).
Het vaakst wordt wederom die ‘andere plek’ genoemd (18%), gevolgd door op en rondom de school (11%) en
het schoolplein (11%). Dit zijn juist de plekken op school waar leerlingen zich het vaakst onveilig voelen.
Waar veiligheid vergroten:
Nergens

57%

Op het schoolplein

11%

Rondom de school

11%

Bij de fietsenstalling/-rekken

7%

Bij de toiletten

6%

In de klas

6%

Op de gangen

5%

In de gymzaal

5%

Op een andere plek

18%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Figuur 2.22: Veiligheid vergroten van plekken op/rond school

Veilig op school | 31

Pesten en sociale uitsluiting op school
Pesten is een hardnekkig fenomeen. Het komt nog steeds voor op iedere school, in de nabije schoolomgeving, op het schoolplein, in de gangen en in de klas. Het vormt een belangrijk onderwerp als het gaat
over sociale veiligheid op school. Stelselmatige en langdurige pesterijen maken dat er op school een
onveilige sfeer ontstaat, waardoor het leervermogen en de (persoonlijke) ontwikkeling van kinderen ernstig
worden belemmerd. Het is alom bekend dat leerlingen die gepest worden, hier jaren later nog hinder van
ondervinden.
In vergelijking met de cijfers uit de Veiligheidsmonitor 2018 is frequent pesten in het primair onderwijs
gestabiliseerd (3%). Toch worden er nog altijd vijftigduizend leerlingen één keer per maand of vaker
gepest. In deze paragraaf gaan we in op het pestgedrag in het primair onderwijs in 2020-2021. Wie worden
er gepest, hoe vaak en waarom? Wat kunnen we zeggen over de daders van pesten, wie zijn zij en waarom
doen ze dat? Inzicht in de prevalentie van pesten en de achterliggende oorzaken kunnen voor het
schoolbestuur en het (onderwijs) personeel aanleiding zijn gedragsregels aan te scherpen, handhaving en
naleving te intensiveren en voortdurend aandacht te vragen voor het pesten en te bespreken in de klas.
Drie procent van de leerlingen wordt (heel) vaak gepest en dit is in vergelijking met 2018 niet meer, maar
ook niet minder geworden (figuur 2.23). Acht procent wordt soms gepest. En vier procent van de leerlingen
geeft aan zelf te pesten. Tien procent van de leerlingen heeft gezien dat andere leerlingen werden gepest.
Pesten:
Slachtoffer pesten 3% 8%
Dader pesten

89%

4%

Getuige pestgedrag

96%

10%
0%

38%

52%

20%

40%

(Heel) vaak

Soms

60%

80%

100%

Nooit

Figuur 2.23: Slachtoffers, daders en getuigen van pesten
2.5.1

Slachtoffers van pesten
Bijna negentig procent van de leerlingen in het basisonderwijs wordt (bijna) nooit gepest (figuur 2.24). Dit
percentage is in vergelijking met 2018 nagenoeg gelijk gebleven. Elf procent van de kinderen wordt soms
tot vaak gepest. In de afgelopen drie jaar is pesten in het basisonderwijs niet meer geworden. 38 procent
van de gepeste kinderen ondervindt (veel) last van het pesten. Dat is beduidend minder dan in 2018 toen
zo’n zestig procent daarvan hinder ondervond.

32 | Veilig op school

Slachtoffer van pesten:
(Heel) vaak
Soms
(Bijna) nooit

3%
8%
89%

Wijze van pesten:
Persoonlijk
Via briefjes
Via telefoongesprekken
Online
Op een andere manier

57%
2%
4%
10%
49%

Hoeveel last van pesten?
(Heel) veel last
Beetje last

38%
37%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 2.24: Manier van pesten en ervaren last
Manier van pesten
Twee derde van de gepeste kinderen wordt persoonlijk gepest. Dat houdt in dat deze kinderen ongewenst
verbaal zijn bejegend (bijv. uitgescholden, uitgelachten) of ongewild zijn aangeraakt (bijv. geduwd,
gestompt). Digitale pesterijen treft vijf procent van de kinderen. Het pesten gaat dan via berichten of
plaatjes op internet of telefoon (bijv. WhatsApp, Instagram of e-mail). Het verschil met 2018 toen acht
procent via sociale media werd gepest, is niet noemenswaardig.
Zeventien procent van de gepeste kinderen in het basisonderwijs, werd uitgescholden (figuur 2.25). Zestien
procent van de kinderen werd fysiek pijn gedaan door pesters. Buitengesloten worden of bang zijn voor
andere kinderen treft vijftien procent van de leerlingen.
Hoe vaak komen onderstaande situaties voor:
Uitgescholden

11%

83%

Expres spullen kapot gemaakt
Spullen van jou gestolen

97%
4%

95%

Expres buitengesloten

8%

89%

Bang voor andere kinderen

6%

91%

Expres pijn doen

8%

88%

0%

(Heel) vaak

20%

40%

60%

Soms

(Bijna) nooit

80%

100%

Figuur 2.25: Type pestgedrag
Waar wordt er gepest en door wie?
Veruit de meeste pesterijen vinden plaats op het schoolplein (71%). Ook in de klas wordt er gepest,
namelijk in 36 procent van de gevallen (figuur 2.26). Andere plekken (22%) waar gepest wordt zijn: buiten
of op stille plekjes in de school waar de juf/meester niet is, bijvoorbeeld kleedkamer of bijleshoek. Het
zijn vooral klasgenoten die pesten (73%) of andere kinderen van school (29%). In twee procent van de
gevallen wordt een leerling door de juf of meester gepest. Onder de categorie ‘anders’ vallen pesterijen
door kinderen van een andere school of door oud-leerlingen van de school.

Veilig op school | 33

Waar gepest op school?
Op het schoolplein
In de klas
Op de gangen
In de gymzaal
Digitaal
Bij fietsenstalling/fietsenrekken
Bij de toiletten
Andere plek in school

71%
36%
19%
15%
15%
10%
5%
22%

Door wie gepest op school?
Klasgenootjes
Andere kinderen van school
Juf/meester
Anders

73%
29%
2%
20%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 2.26: Door wie en waar wordt er gepest?
Meldingsbereidheid
Melding maken van pesterijen is lastig, zo blijkt (figuur 2.27). Een op de vijf kinderen heeft het pestgedrag
jegens hen met niemand besproken, met als belangrijkste reden dat ze het niet durfden (39%). In
vergelijking met 2018 is deze groep beduidend groter geworden. Toen durfde 19 procent van de kinderen
niet te vertellen dat ze gepest werden. In 36 procent van de gevallen vond de leerling het niet nodig om te
vertellen dat ze gepest werden. Andere redenen (28%) voor het niet melden zijn: ze vinden dat ze het zelf
moeten oplossen, geen zin hebben in een gesprek dat over negatieve dingen gaat of bang zijn dat het
pesten daarna escaleert. In 2021 komt het ook vaker voor dan in 2018 dat kinderen niet wisten bij wie ze
het pesten konden melden en minder vaak dat ze het melden niet nodig vonden.
Met iemand gepraat over pesten:
Met ouders
Met leerkracht
Met vriend/vriendin
Met iemand anders op school
Met niemand

50%
38%
37%
12%
20%

Waarom met niemand gepraat:
Wist niemand om mee te praten
Durfde er niet over te praten
Niet nodig
Anders

10%
39%
36%
28%

Naar wie zou je kunnen gaan:
Leerkracht
Ouders
Vriend/vriendin
Iemand anders op school
Iemand anders
Niemand

68%
65%
46%
14%
5%
4%
0%

20%

Figuur 2.27: Meldingsbereidheid van pesten

34 | Veilig op school

40%

60%

80%

100%

Ook in hypothetische zin is aan leerlingen gevraagd of ze ergens terecht kunnen, mochten zij gepest
worden (figuur 2.27). Alleen al het feit dat er iemand beschikbaar is aan wie ze dit mogelijk zouden kunnen
melden, geeft een gevoel van veiligheid. Zeker als het een medewerker van school is. Zeven van de tien
leerlingen denken dat ze het pesten bij de leerkracht kunnen aankaarten. En 65 procent gaat in zo’n geval
naar ouders toe om het te melden. Bijna de helft van de kinderen zou het zeggen tegen een vriend of
vriendin.
2.5.2

Daders van pestgedrag
Vier procent van de leerlingen zegt zelf te pesten (figuur 2.28). Acht procent van hen zegt heel vaak te
pesten en 35 procent geeft aan dat hij of zij soms pest. In praktisch de helft van de gevallen wordt er
mondeling gepest (uitschelden, roddelen, beledigende grapjes maken, bijnamen gebruiken). Bij een van de
drie daders zijn de pesterijen lichamelijk (duwen, stompen, schoppen of slaan). Als kinderen op een andere
manier pesten (32%), bedoelen ze geregeld dat ze vinden dat ze eigenlijk alleen plagen of grapjes maken
en niet echt pesten.
Frequentie pesten (indien dader):
(Heel) vaak

8%

Soms

35%

(Bijna) nooit

57%

Wijze pesten (indien dader):
Mondelin

48%

Lichamelijk

29%

Iemands plek in de groep

17%

Digitaal

9%

Via iemands spullen

5%

Anders

32%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 2.28: Daders, frequentie en manier van pesten
Ervaringen met (gewelds)incidenten
Slachtoffer zijn van (gewelds)incidenten of pleger te zijn is in de vragenlijst aan leerlingen in het primair
onderwijs uitgevraagd door te vragen naar de mate waarin vervelende dingen voorkomen op school. Vrij
gedetailleerd is gevraagd of iemand deze vervelende dingen zelf heeft meegemaakt, of dat iemand deze
dingen zelf heeft gedaan. Het gaat onder meer om de volgende vervelende dingen: fysiek geweld en bang
maken, intimidatie en sociale uitsluiting, materieel geweld en beroving, seksueel grensoverschrijdend
gedrag, discriminatie en wapenbezit op school. De vragen betreffen steeds de periode vanaf de
zomervakantie 2020 tot de afname van de vragenlijst in het voorjaar van 2021. Grofweg gaat het dan om de
prevalentie van gewelds(incidenten) gedurende zes maanden.
2.6.1

Slachtoffers van (gewelds)incidenten
Aard en omvang incidenten
Uit de gegevens blijkt dat (gewelds)incidenten in het basisonderwijs voorkomen, maar niet in ernstige mate
(figuur 2.29). Ongewenst aangeraakt/betast of gediscrimineerd worden, komen beide het vaakst voor: in
negen procent van de gevallen, waarvan in twee procent elke dag of minstens een keer per week. In zes
procent van de gevallen is over een leerling ongewenste seksuele opmerkingen gemaakt, waarbij in twee
procent dat zeer frequent is gebeurd. Drie procent van de leerlingen heeft gezien dat er iemand een wapen
bij zich had op school. Er is niet gevraagd of dat tegen hem of haar is gebruikt.

Veilig op school | 35

Slachtoffer van:
Tegen zin betast/aangeraakt

19%

72%

Gediscrimineerd

17%

74%

Ongewenste seksuele opmerkingen

14%

80%

Inloggen op telefoon/computer

11%

84%

Leerlingen met wapen naar school

10%

87%

0%

Elke dag/week

20%

Soms

40%

60%

Bijna nooit

80%

100%

Nooit

Figuur 2.29: Aard en omvang van (gewelds)incidenten jegens slachtoffers
Meldingsbereidheid
Hoe is de meldingsbereidheid van slachtoffers van deze (gewelds)incidenten. Een van de drie kinderen
meldt het aan niemand (figuur 2.30). Meestal niet omdat ze het niet nodig vinden (43%) of het niet durven
te vertellen (25%). Bijna vier van de tien geeft een andere reden aan waarom ze het aan niemand wilden
vertellen. De meesten hadden er geen zin in of vonden het niet ernstig genoeg om er een gesprek over te
beginnen. Als kinderen wel melden dat ze slachtoffers zijn geweest van een of meerdere incidenten, dan
komen allereerst de ouders in beeld (36%), gevolgd door een vriend of vriendinnetje (35%). Een kwart van
de slachtoffers meldt het incident bij een leerkracht.
Met iemand gepraat over incidenten:
Met ouders

36%

Met vriend/vriendin

35%

Met niemand

29%

Met leerkracht

26%

Met iemand anders

15%

Met iemand anders op school

11%

Waarom met niemand gepraat:
Niet nodig

43%

Durfde er niet over te praten

25%

Wist niemand om mee te praten

5%

Anders

38%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 2.30: Meldingsbereidheid van (gewelds)incidenten
2.6.2

Daders van (gewelds)incidenten
Aan leerlingen in het primair onderwijs is gevraagd of zij zich schuldig hebben gemaakt aan ‘vervelende
dingen’ richting anderen (figuur 2.31). Elf verschillende incidenten zijn voorgelegd, waarbij ze konden
aangeven hoe vaak dat ze gedaan hebben: elke dag, elke week (maar niet elke dag), soms (maar niet elke
week), bijna nooit of helemaal nooit. Uit de cijfers blijkt vijf procent (waarvan 2% vaak) andere kinderen
heeft uitgescholden tijdens de les. Andere incidenten waar leerlingen zich schuldig aan maken zijn:
kinderen expres pijn doen (4%, waarvan 2% vaak), kinderen buiten sluiten (4%, waarvan 2% vaak) of bang
maken (3%, waarvan 1% vaak). Eén procent van de daders zegt weleens een wapen mee naar school te
nemen. Het gaat hier om uitsluitende antwoordcategorieën.

36 | Veilig op school

Dader van:
Kinderen uitschelden tijdens les

15%

80%

Kinderen buitensluiten

16%

82%

Kinderen expres pijn doen

13%

83%

Kinderen bang maken

12%

85%

Aanraken zonder toestemming

9%

89%

Ongewenste seksuele opmerkingen maken

4%

95%

Discrimineren 4%

95%

Spullen van kinderen kapot maken 4%

96%

Spullen van kinderen stelen

96%

Ongeautoriseerd inloggen op devices

96%

Wapen meenemen naar school
Elke dag/week

97%
0%

20%

40%

Soms

Bijna nooit

60%

80%

100%

Nooit

Figuur 2.31: Aard en omvang van (gewelds)incidenten door daders
Zijn plegers aangesproken?
Bijna een derde van de leerlingen die zich schuldig maken aan een of meerdere incidenten, zegt niet op
zijn gedrag te zijn aangesproken (figuur 2.32). Twee derde is wel aangesproken op zijn gedraag, in de
meeste gevallen door een leerkracht (36%) gevolgd door iemand anders (25%) van buiten de school of de
ouders (23%).
Heeft iemand iets gezegd van die vervelende dingen die je hebt gedaan?
Leerkracht

36%

Iemand anders

25%

Ouders

24%

Vriend/vriendin

21%

Iemand anders op school

15%

Niemand

31%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 2.32: Aanspreken van plegers van (gewelds)incidenten
Samenvatting
In 2021 hebben 8.953 leerlingen uit de bovenbouw van het basisonderwijs meegedaan aan de
Veiligheidsmonitor, verdeeld over 151 schoolvestigingen. Veertig procent zat in groep 8, 39 procent in
groep 7 en 21 procent in groep 6 van het basisonderwijs. De meeste leerlingen zijn tussen de 10 en 12 jaar.
Gevolgen online onderwijs en pesten
Op het moment van afname van de vragenlijst was bijna iedereen (97%) weer op school en kreeg fysiek
onderwijs. De helft van de leerlingen vond het geen probleem om thuis online lessen te volgen; een kwart
van de scholieren vond dat wel een probleem. Iets meer dan de helft van de leerlingen miste school tijdens
de schoolsluiting en zes van de tien leerlingen hadden niet of nauwelijks contact met de juf of meester.
Iets minder dan de helft geeft aan dat er tijdens het online onderwijs thuis minder gepest is op school dan
normaal. Een van de vijf leerlingen zegt vaker eenzaam te zijn dan wanneer zij gewoon naar school toe
kunnen.

Veilig op school | 37

Schoolbeleving en psychisch welbevinden
Een kwart van de leerlingen in het basisonderwijs vindt het niet leuk op school meestal omdat ze de
schoolvakken niet leuk vinden, het nut van school niet inzien of vanwege de sfeer op school. Tien procent
van de leerlingen die het niet leuk vinden op school, zegt dat dit komt omdat ze gepest worden.
Leerlingen geven gemiddeld een 8,2 voor de school in het algemeen. Wat welbevinden betreft, valt op dat
een kwart van de kinderen slecht slaapt en dat bijna een vijfde deel agressieve gedachten heeft als hij of
zij boos is. Dan willen ze iemand pijn doen, tegen iets slaan of schoppen. Vijftien procent wordt boos als
dingen niet lukken en bijna een kwart wordt boos als iemand iets vervelends of stoms doet. Negen procent
van de kinderen scoort op beide aspecten negatief. Uit het onderzoek blijkt dat zowel kinderen die pesten,
als kinderen die gepest worden op significant meer items negatief scoren op de schaal van psychisch
welbevinden.
Schoolklimaat
De meeste leerlingen vinden dat de regels op school duidelijk zijn, dat de juf of meester duidelijk is over
wat goed en fout is op school en er iets van zegt als iemand zich misdraagt. Er wordt bijna niet of zeer
zelden gespijbeld op school en ook van roken of alcoholgebruik is nauwelijks sprake. Problemen tussen
groepen leerlingen op school komen wel voor, zij het in geringe mate.
Veiligheidsgevoel
Veruit de meeste leerlingen voelen zich (heel) erg veilig op school. Twaalf procent voelt zich daarentegen
niet helemaal veilig tot erg onveilig op school. Als leerlingen zich onveilig voelen, dan is dat meestal
rondom de school of op het schoolplein, maar ook in de klas voelt een men zich niet altijd veilig. Het
onveiligste voelen leerlingen zich in de pauzes en bij het buiten spelen.
Pesten
Drie procent van de leerlingen wordt (heel) vaak gepest en is in vergelijking met 2018 stabiel gebleven. Vier
procent van de leerlingen geeft aan zelf te pesten en tien procent van de leerlingen heeft gezien dat
andere leerlingen werden gepest. Twee derde van de gepeste kinderen is persoonlijk gepest. Deze kinderen
werden uitgescholden, uitgelachten, geduwd of gestompt. Digitale pesterijen treft vijf procent van de
kinderen. In 2018 was dat acht procent. Veruit de meeste pesterijen vinden plaats op het schoolplein of in
de klas. Andere plekken waar gepest wordt, zijn: buiten of op stille plekjes in de school waar de
juf/meester niet aanwezig is, bijvoorbeeld kleedkamer of bijleshoek. Het zijn vooral klasgenoten die
pesten of andere kinderen van school. In twee procent van de gevallen wordt een leerling door de juf of
meester gepest.
Melding van pesten
Melding maken van pesterijen is lastig, zo blijkt uit het onderzoek. Een op de vijf kinderen heeft het
pestgedrag jegens hem of haar met niemand besproken, met als belangrijkste reden dat ze het niet durfden
(39%). In vergelijking met 2018 is deze groep beduidend groter geworden. Toen durfde 19 procent van de
kinderen niet te vertellen dat ze gepest werden.
Daders
Vier procent van de leerlingen zegt zelf te pesten. In praktisch de helft van de gevallen wordt er mondeling
gepest (uitschelden, roddelen, beledigende grapjes maken, bijnamen gebruiken). Bij een van de drie
daders zijn de pesterijen lichamelijk (duwen, stompe, schoppen of slaan). Opvallend is dat een derde van
de daders vindt dat ze eigenlijk niet echt pesten, maar alleen plagen of grapjes maken.

38 | Veilig op school

Slachtoffers van geweldsincidenten en meldingsbereidheid
Geweldsincidenten komen wel voor in het basisonderwijs, maar niet in erge mate. Ongewenste aanrakingen
of discriminatie, komen met negen procent van gevallen nog het vaakst voor. In zes procent van de gevallen
is over een leerling ongewenste seksuele opmerkingen gemaakt, waarbij in twee procent dat zeer frequent
is gebeurd. Drie procent van de leerlingen heeft gezien dat er iemand een wapen bij zich had op school
De meldingsbereidheid van slachtoffers van (gewelds)incidenten is niet groot. Een van de drie kinderen
meldt het aan niemand, meestal omdat ze het niet nodig vinden of het niet durven te vertellen.
Daders van geweldsincidenten
Vier procent van de leerlingen in het primair onderwijs maakt zich wel eens schuldig maakt aan het doen
van vervelende dingen richting anderen, meestal door andere kinderen uit te schelden tijdens de les (5%),
expres pijn te doen (4%), buiten te sluiten (4%) of bang te maken (3%). Eén procent van de daders zegt
weleens een wapen mee naar school te nemen. Bijna een derde van de leerlingen die zich schuldig maken
aan een of meerdere incidenten, zegt niet op zijn gedrag te zijn aangesproken

Veilig op school | 39

3

Personeel in het primair onderwijs

Deelnemers en achtergrondkenmerken
De Veiligheidsmonitor is door 1.630 personeelsleden ingevuld. Hoofdzakelijk is dat door leerkrachten (84%)
gedaan en 16 procent van het onderwijsondersteunend personeel (figuur 3.1).
Wat is uw functie?
Leerkracht

84%

Onderwijsondersteunend medewerker

16%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 3.1: Functie van onderwijspersoneel
Gevraagd is in welke groep of groepen de leerkrachten lesgeven. Met een percentage tussen de 17 en 21
procent blijken de deelnemende leerkrachten vrij evenredig over de groepen 1 t/m 8 te zijn verdeeld
(figuur 3.2). Onder de elf procent die antwoordde met ‘anders’ vallen onder meer vakleerkrachten, intern
begeleiders en remedial teachers.
In welke groep)en) geeft u les?
Groep 1

20%

Groep 2

21%

Groep 3

17%

Groep 4

17%

Groep 5

18%

Groep 6

21%

Groep 7

21%

Groep 8

19%

Anders

11%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Figuur 3.2: Groepen waarin leerkrachten werkzaam zijn
Bovendien is gevraagd hoeveel uur iemand op school werkzaam is. Zesentwintig procent werkt gemiddeld
minder dan 20 uur per week; 9 procent tussen de 20 en 24 uur per week; 26 procent werkt tussen de 24 en
32 uur per week en 39 procent is 32 uur per week of meer werkzaam op de betreffende schoollocatie.
Onderwijstypen
Figuur 3.3 laat zien dat de meeste deelnemers aan de Veiligheidsmonitor in het regulier basisonderwijs
werken (89%); zes procent werkt (grotendeels) in het speciaal basisonderwijs en vijf procent in het speciaal
onderwijs (cluster 2, 3 of 4).
In welk onderwijstype bent u het grootste aantal uren werkzaam?
Regulier basisonderwijs

89%

Speciaal basisonderwijs

6%

Speciaal onderwijs, cluster 2

2%

Speciaal onderwijs, cluster 3

1%

Speciaal onderwijs, cluster 4

2%
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Figuur 3.3: Onderwijstype waarin respondenten werkzaam zijn

40 | Veilig op school

Persoonskenmerken van onderwijspersoneel
Het onderwijspersoneel dat heeft meegewerkt aan de Veiligheidsmonitor heeft de volgende kenmerken:
ongeveer de helft van hen is ouder dan 40 jaar en 53 procent is jonger (tabel 3.1). Meer vrouwen (85%) dan
mannen (13%) hebben de vragenlijst ingevuld. De meerderheid is heteroseksueel en 11 procent heeft een
andere seksuele geaardheid. Drieënveertig procent is gelovig en 96 procent is in Nederland geboren.
Tabel 3.1:

Persoonskenmerken onderwijspersoneel
2021

Leeftijd:
- 30 jaar of jonger

23%

- 31 - 40 jaar

30%

- 41 – 50 jaar

20%

- 51 - 60 jaar

21%

- 61 - 66 jaar

7%

- Onbekend

0%

Geslacht:
- Man

13%

- Vrouw

85%

- Niet zeggen/ niet geregistreerd

2%

Seksuele geaardheid
- Heteroseksueel

89%

- Homoseksueel/lesbisch

2%

- Biseksueel

1%

- Geen antwoord

8%

Genderidentiteit:
- Man

13%

- Vrouw

84%

- Geen van beide

0%

- Zowel man als vrouw

0%

- Anders

0%

- Wil niet zeggen

3%

Gelovig:
- Wel

43%

- Niet

57%

Geboorteland:
- Nederland

96%

- Elders

4%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021; n = 1.630

Veilig op school | 41

Onderwijs in coronatijd
Aan de personeelsleden zijn verschillende stellingen voorgelegd over de gevolgen van het online onderwijs
tijdens de coronapandemie (figuur 3.4). Een ruime meerderheid (90%) geeft aan dat ze de leerlingen missen
als de lessen online zijn. Daarnaast is ook het contact met collega’s en leerlingen in coronatijd volgens een
groot deel (85% en 86%) aanzienlijk minder dan normaal. In lijn hiermee geeft meer dan de helft (54%) aan
dat ze zich vaker eenzaam voelen als de school gesloten is. Een kwart van het personeel vindt het geen
probleem als de lessen online zijn, terwijl dat voor de helft wel een probleem is. De beperking om zicht te
houden op het welzijn van leerlingen speelt daarin mogelijk een rol. Een kwart van de personeelsleden
geeft namelijk aan dat ze tijdens een periode van online onderwijs minder goed in de gaten hebben als het
met leerlingen wat minder goed gaat. Het overgrote deel van het personeel (87%) vindt het dan ook
belangrijk dat leerlingen hun camera aanzetten tijdens online onderwijs. Eén van de stellingen was dat als
de lessen online zijn, er minder wordt gepest dan normaal. Eén op de vijf personeelsleden denkt dat dit
inderdaad zo is. Daartegenover staat dat eveneens 20 procent het niet eens is met deze stelling. Een
relatief grote groep (14%) geeft aan dat de stelling niet van toepassing is op hun schoollocatie.
Stellingen over de gevolgen van de coronamaatregelen:
Online les is geen probleem

24%

23%

50%

Mis de leerlingen bij online les

90%

Minder contact collega's bij online les

85%

7% 7%

Minder leerlingcontact bij online les

86%

7%

Houd zicht op het welzijn van leerlingen

36%

Voel me vaker eenzaam bij online les

34%

22%

19%

54%

Camera's aan bij online les van belang

87%

Er wordt minder gepest bij online les

19%

20%

48%
0%

Neutraal

6%

47%

Niet bang besmet te worden bij fysieke les

Mee eens

26%

20%

40%

Niet mee eens

19%

32%

60%

80%

14%

100%

N.v.t.

Figuur 3.4: Gevolgen van online onderwijs
Hierboven was al te zien dat tijdens online onderwijs een aanzienlijk deel van de personeelsleden minder
contact heeft leerlingen. Daarnaast blijkt dat er ook minder individueel contact is met leerlingen (figuur
3.5). Vier op de vijf personeelsleden geven aan dat ze bij online lessen minder vaak individueel met
leerlingen praten.
Praat u even vaak individueel met leerlingen als de lessen online zijn?
80%
0%

10%

20%

30%

Nee, minder vaak

40%

7%
50%

60%

Ja, even vaak

70%

Nee, vaker

80%

6%
90%

7%
100%

N.v.t.

Figuur 3.5: Individueel contact met leerlingen
Hoewel een kwart van het personeel aangaf dat ze tijdens de schoolsluitingen minder goed in de gaten
hebben hoe het met leerlingen gaat, zegt 78 procent dat er op hun school in deze periode hier wel beleid
op werd gevoerd (figuur 3.6). Er werd aandacht gevraagd om het welzijn van leerlingen in de gaten te
houden. Bij een van de vijf werd hier geen extra aandacht voor gevraagd door de school.

42 | Veilig op school

Is er beleid voor zicht houden op leerlingwelzijn tijdens online lessen?
78%
0%

10%

20%

30%

22%

40%

50%

Ja

60%

70%

80%

90%

100%

Nee

Figuur 3.6: Zicht op welzijn van leerlingen
Om het contact met leerlingen te behouden en mogelijk ook meer zicht te krijgen op hun welzijn zouden
leerkrachten de leerlingen kunnen verplichten de camera aan te zetten tijdens het online onderwijs (figuur
3.7). Ruim zes van de tien leerkrachten geeft aan dat ze hun leerlingen altijd verplichten om de camera
aan te zetten.
Verplicht u leerlingen de camera aan te zetten tijdens online onderwijs?
62%
0%

20%

17%
40%

Ja, altijd

60%

Ja, soms

11%

10%

80%

Nee

100%

N.v.t.

Figuur 3.7: Verplichting camera aan tijdens online onderwijs
Veiligheidsbeleid op school
3.3.1

Betrokkenheid en effectiviteit veiligheidsbeleid
Op de meeste scholen in het primair onderwijs is er een veiligheidsbeleid (65%); 34 procent van het
personeel weet het niet en volgens één procent voert de school geen veiligheidsbeleid (figuur 3.8). Bij het
opstellen van het veiligheidsbeleid is in ruim driekwart van de gevallen (78%) het management betrokken.
Daarnaast hebben ook leerkrachten (54%) en de medezeggenschapsraad (40%) vaak invloed op het
ontwikkelingsproces van het veiligheidsbeleid.
Veiligheidsbeleid:
Is er een veiligheidsbeleid:

65%

34%

Betrokken bij opstellen:
Management

78%

Leerkrachten

54%

Specifieke interne functies

34%

Medezeggenschapsraad

40%

Overige personeelsleden

12%

Ouderraad 6%
Overige ouders
Leerlingen

7%

Externe partijen

6%

Weet niet

16%

Anders
0%

Ja

Nee

20%

40%

60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 3.8: Veiligheidsbeleid op school
Ruim een kwart van het (onderwijs)personeel vindt het veiligheidsbeleid van de school effectief en iets
meer dan de helft (57%) beoordeelt het veiligheidsbeleid als voldoende (figuur 3.9). Slechts één procent
vindt dat het veiligheidsbeleid onvoldoende effectief is.

Veilig op school | 43

Hoe beoordeelt u de effectiviteit van het veiligheidsbeleid?
26%
0%

57%
20%

Goed

40%

Voldoende

16%
60%

80%

Niet goed/niet slecht

100%

Onvoldoende

Figuur 3.9: Beoordeling van het veiligheidsbeleid
Daarnaast is specifiek aan het personeel gevraagd of de school voorziet in opvang en ondersteuning van en
eventuele nazorg voor slachtoffers van (gewelds)incidenten (figuur 3.10). Ook is nagegaan of er een aanpak
is voor daders van agressie en geweldsincidenten op school. Volgens ruim een derde van het personeel zijn
deze zaken op school goed geregeld. Daarentegen geeft een relatief grote groep (61%) aan het niet te
weten.
Zijn de volgende zaken bij agressie- en geweldsincidenten goed geregeld?
Opvang en (na)zorg voor slachtoffers

37%

61%

Aanpak van daders

35%

61%

0%

Ja

Nee

20%

40%

60%

80%

100%

Ik weet het niet

Figuur 3.10: Opvang slachtoffers en aanpak daders in veiligheidsbeleid
3.3.2

Gedrags- en omgangsregels voor leerlingen
Onderdeel van het veiligheidsbeleid zijn gedrags- en omgangsregels voor leerlingen en de communicatie
daarover met leerlingen en hun ouders. Dergelijke gedrags- en omgangsregels voor leerlingen zijn op een
ruime meerderheid van de scholen (96%) aanwezig (figuur 3.11). De regels hangen vaak in de klaslokalen
(90%) en zijn daarnaast op ruim de helft van de scholen in te zien in de schoolgids (69%) en in de gang of hal
(52%). In mindere mate zijn de regels via het internet in te zien (26%) of worden ze uitgereikt tijdens
ouderavonden (20%).
School- en gedragsregels voor leerlingen:
Zijn er gedragsregels voor leerlingen?

96%

Waar gedragsregels inzien:
In de schoolgids

69%

In de gang/hal

52%

In de klaslokalen

90%

Op het internet

26%

Tijdens de uitreiking op ouderavond e.d.

20%
0%

Ja

Nee

20%

40%

60%

80%

100%

Ik weet het niet

Figuur 3.11: Gedrags- en omgangsregels voor leerlingen
Het is aannemelijk dat betrokkenheid bij de opstelling van gedragsregels de naleving ervan positief
beïnvloedt. In figuur 3.12 is te zien dat leerlingen in 88 procent betrokken zijn bij de opstelling ervan en 72
procent van de leerlingen handhaaft de regels ook. In negen van de tien gevallen zijn het leerkrachten en
ander personeel van de school die de regels handhaven. Als we verder kijken naar de actualisering van de
gedrags- en omgangsregels, dan ligt dit vooral op het bordje van leerkrachten (92%) en het management
van de school (77%). Daarnaast zijn op ruim de helft van de scholen (56%) ook leerlingen betrokken bij de
actualisering van de gedrags- en omgangsregels.

44 | Veilig op school

Opstelling, naleving en handhaving gedragsregels voor leerlingen:
Leerlingen formuleren het samen

6%

88%

Leerkrachten grijpen direct in

97%

Overig personeel grijpt direct in

12%

84%

Leerkrachten steunen positief gedrag

98%

Gehandhaafd door:
Leerlingen

22%

72%

Leerkrachten
Onderwijsondersteunend personeel

98%
6%

91%

Schoolleiding

95%

Betrokken bij de actualisering:
Management

9%

77%

Leerkrachten
Specifieke interne functies

11%

Medezeggenschapsraad

12%

19%

Overige personeelsleden

12%

20%

61%

Ouderraad

29%

Overige ouders

31%

Leerlingen

6%

Externe partijen

Soms

25%

29%

39%

41%
16%

27%

10%

19%

45%

10%

24%

40%

56%

24%
0%

(Bijna) nooit

12%

92%

22%
20%

7%

40%

Vaak/altijd

14%
48%

60%

80%

100%

Weet niet

Figuur 3.12: Opstelling, naleving en actualisering van gedragsregels leerlingen
3.3.3

Omgangs- en gedragsregels voor personeel
Op twee van de vijf scholen gelden er ook school- en gedragsregels voor personeelsleden (figuur 3.13).
School- of gedragsregels voor personeelsleden:
Zijn die er voor personeelsleden:

42%

20%

37%

Op welke terreinen:
Taalgebruik richting leerlingen

70%

Fysieke omgang leerlingen in school

67%

Fysieke omgang leerlingen buiten school

30%

Andere sociale omgang met leerlingen

45%

Privégebruik van sociale media

37%

Schoolgebruik van sociale media

58%

Omgang met ouders/verzorgers

69%

Omgang met collega's

51%

Weet niet
Anders

8%
6%
0%

Ja

Nee

20%

40%

60%

80%

100%

Ik weet het niet

Figuur 3.13: Omgangs- en gedragsregels voor personeel

Veilig op school | 45

Twintig procent van het personeel geeft aan dat er geen school- en gedragsregels voor personeelsleden op
hun school zijn. Taalgebruik richting leerlingen (70%), omgang met ouders/verzorgers (69%) en fysieke
omgang met leerlingen in school (67%) zijn terreinen waarop vaak expliciete regels zijn opgesteld.
Op een groot deel van de scholen (82%) worden de school- en gedragsregels ook daadwerkelijk nageleefd.
Drie procent geeft aan dat dit niet gebeurt (figuur 3.14).
In hoeverre worden gedragsregels voor personeelsleden gehandhaafd?
14%

82%

0%

20%

40%

60%

(Bijna) nooit

Soms

80%

100%

Vaak/altijd

Figuur 3.14: Naleving van gedragsregels voor personeel
3.3.4

Welbevinden en veiligheidsgevoel
Belangrijke indicatoren voor een positieve werkbeleving zijn waardering van collega’s en of de directie.
Slechts twee procent voelt zich totaal niet gewaardeerd of gezien door collega’s en vier procent niet door
de directie van de school (figuur 3.15). Een meerderheid van het personeel geeft aan wel altijd of in ieder
geval vaak voldoende waardering te krijgen van collega’s (84%) en directie (78%).
Voelt u zich gezien en gewaardeerd?
Door uw collega's
Door uw directie

14%
4%

84%

17%

0%

78%
20%

(Bijna) nooit

40%

Soms

60%

Vaak/altijd

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 3.15: Waardering door leiding en collega’s
Daarnaast is ook aan het personeel gevraagd hoe (sociaal) veilig zij zich dit schooljaar voelden op verschillende plaatsen in of rond de school (figuur 3.16). Op de meeste plekken blijken de personeelsleden zich
(heel) veilig te voelen. Het meest veilig voelt men zich op de wc (97%) en in de gangen (97%), gevolgd door
het klaslokaal (96%). Plekken die als relatief onveilig ervaren worden, zijn de leraren- of directiekamer, de
parkeerplaats en de schoolomgeving. Dit wordt echter door een kleine groep als zodanig ervaren.
Hoe veilig voelt u zich dit schooljaar?
In de klas

96%

Op de gangen

97%

In de overblijfruimte leerlingen
In de leerkrachten-/directiekamer

63%
5%

In de toiletten

97%

In de gymzaal

88%

Op het schoolplein

7%

94%

In de fietsenstalling, fietsenrekken

84%

Op de parkeerplaats

6%

In de schoolomgeving

6%

11%

82%

11%

92%

Bij mij thuis

Onveilig

35%
92%

99%
0%

20%

40%

60%

Neutraal

Veilig

Niet aanwezig

80%

Figuur 3.16: Veilig en onveilige plekken op school voor (onderwijs)personeel

46 | Veilig op school

100%

Een minderheid van vijf procent vindt dat de werkgever te weinig doet om de werkplek veiliger te maken
(figuur 3.17). Bijna twee derde van het personeel vindt dat de werkgever wel voldoende doet en de overige
30 procent ervaart geen onveiligheid.
Hoe beoordeelt u de ondersteuning van uw werkgever m.b.t. veiligheid?
4%

63%

0%

20%

Onvoldoende

32%

40%

Matig

60%

Goed

80%

100%

N.v.t., ik ervaar geen onveiligheid

Figuur 3.17: Borging van veilige werkplek door werkgever
Bijna twee van de vijf personeelsleden overwegen weleens om ergens anders te gaan werken (figuur 3.18).
Van deze groep geeft twee procent aan dit te willen vanwege de veiligheidssituatie op school (figuur 3.19).
Daarnaast speelt bij zeventien procent de veiligheidssituatie op school naast andere redenen mee in de
overweging om een andere baan te gaan zoeken.
Overweegt u, als u kan, om ergens ander te gaan werken?
18%
0%

82%
20%

40%

60%

Ja

80%

100%

Nee

Figuur 3.18: Overweging voor baan elders
Andere overwegingen om elders werk te zoeken (81%) zijn nieuwe uitdagingen aan willen gaan, voor de
afwisseling of om door te kunnen groeien. Ook een gunstiger reisafstand is een reden voor een andere baan,
evenals de hoop dat een andere school qua beleid beter bij hen past.
Is dit vanwege de sociale veiligheid op en rond school?
17%
0%

81%
20%

Ja volledig

40%

60%

Ja, maar ook om andere redenen

80%

100%

Nee, vanwege een andere reden

Figuur 3.19: Elders werkzaam vanwege veiligheidssituatie
Schoolklimaat
Het personeel is gevraagd naar hun ervaringen met incidenten in en rondom de school. Incidenten, zoals
bijvoorbeeld pestgedrag van leerlingen onderling of het vertonen van grensoverschrijdend seksueel gedrag,
zijn belangrijke indicatoren om de kwaliteit van het schoolklimaat aan af te lezen. Dergelijke
gedragsvormen beïnvloeden de sfeer op school waardoor de kans groot is dat zowel leerlingen als personeel
zich onveilig voelen op school. Tot slot is ook aan het personeel de vraag gesteld met welke activiteiten het
schoolklimaat beïnvloed wordt en welke onveilige plekken in en rond de school extra aandacht behoeven.
Systematisch en langdurig pestgedrag tussen leerlingen
Veertien procent van het personeel is getuige geweest van systematisch en langdurig pestgedrag tussen
leerlingen op school (figuur 3.20).
Heeft u systematisch en langdurig pestgedrag tussen leerlingen gezien?
14%
0%

79%
20%

40%

Ja

8%
60%

Nee

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 3.20: Langdurig en systematisch pestgedrag tussen leerlingen

Veilig op school | 47

In 39 procent van de gevallen waarbij er sprake was van systematisch pesten, komt dat één keer per maand
tot één keer per week voor (figuur 2.21). Achtentwintig procent is getuige geweest van zeer frequent
pestgedrag, namelijk meer dan één keer per week.
Hoe vaak heeft u systematisch en langdurig pestgedrag gezien?
33%
0%

39%

20%

40%

25%
60%

80%

100%

1 keer per maand of minder

1 keer per maand tot 1 keer per week

Meer dan 1 keer per week

1 keer per dag of vaker

Figuur 3.21: Frequentie van pestgedrag tussen leerlingen
Seksueel grensoverschrijdend gedrag van en tussen leerlingen
De meeste personeelsleden in het primair onderwijs hebben geen leerlingen in hun klas die betrokken zijn
bij seksueel grensoverschrijdend gedrag (figuur 3.22). Slechts twee procent van het personeel heeft
seksueel grensoverschrijdend gedrag tussen leerlingen waargenomen.
Is er sprake geweest van grensoverschrijdend seksueel gedrag?
89%
0%

20%

9%

40%

60%

Ja

Nee

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 3.22: Grensoverschrijdend seksueel gedrag van en tussen leerlingen
Op een enkele school kwam het seksueel grensoverschrijdend gedrag frequent voor. Dat wil in dit geval
zeggen vaker dan één keer per maand (figuur 3.23).
Hoe vaak is er sprake geweest van grensoverschrijdend seksueel gedrag?
93%
0%

20%

40%

60%

1 keer per maand of minder
1 keer per dag of vaker

80%

100%

1 keer per maand tot 1 keer per week

Figuur 3.23: Frequentie van grensoverschrijdend gedrag tussen leerlingen
Van het personeel dat grensoverschrijdend seksueel gedrag heeft waargenomen (2%), geeft meer dan de
helft (57%) aan dat bij deze incidenten altijd dezelfde daders zijn betrokken. In ruim een derde deel van de
gevallen blijken ook altijd/vaak dezelfde personen slachtoffer te zijn (figuur 3.24).
Zijn dezelfde betrokken bij het grensoverschrijdend seksueel gedrag?
Dezelfde dader(s)

57%

Dezelfde slachtoffer(s)

20%
0%

Altijd

17%
20%

Vaak

17%

7%

35%
40%

Dit wisselt

60%

20%
23%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 3.24: Slachtoffers en daders van seksueel grensoverschrijdend gedrag
Problemen tussen groepen leerlingen, anonieme bedreigingen tegen school, extremisme
Daarnaast is het personeel ook gevraagd naar de ervaring met problemen of spanningen tussen groepen
jongeren, incidenten vanwege extremisme of radicalisering en anonieme bedreigingen tegen de hele school
(figuur 3.25). Hiervan blijken spanningen tussen groepen leerlingen op school het vaakst voor te komen.

48 | Veilig op school

Bijna één op de vijf personeelsleden geeft aan dat het wel eens voorkomt. Dit gebeurt dan vaak minder dan
één keer per maand. Incidenten gerelateerd aan extremisme of anonieme dreiging komen op de meeste
scholen in het primair onderwijs bijna nooit voor. Drie procent van het personeel geeft aan hier enige
ervaring mee te hebben.
Heeft u de volgende zaken op of rond u school wel eens meegemaakt?
Problemen tussen groepen leerlingen

81%

16%

Anonieme dreiging

97%

Incidenten vanwege extremisme

97%
0%

Nooit

20%

Minder dan 1x per maand

40%

60%

80%

100%

1x per maand of vaker

Figuur 3.25: Spanning tussen groepen leerlingen, anonieme dreiging met geweld, extremisme
Verzuimgedrag personeel als gevolg van pesten of geweld
Verzuimgedrag van het personeel als gevolg van pesten of geweld is een belangrijke indicator voor een
(on)veilig schoolklimaat. Uit de huidige Veiligheidsmonitor blijkt dat ruim een derde van het personeel in
het primair onderwijs weleens verzuimt vanwege ziekte (figuur 3.26). In totaal hebben ongeveer zes
personeelsleden aangegeven dat dit verzuim in geringe mate het gevolg is geweest van pesten of geweld
(figuur 3.27). Voor het overgrote deel van het personeel (98%) heeft het verzuim helemaal niets met
incidenten te maken.
Heeft u dit schooljaar verzuimd vanwege ziekte?
37%
0%

20%

63%
40%

60%

Ja

80%

100%

Nee

Figuur 3.26: Verzuim vanwege ziekte of andere reden
In welke mate is dit verzuim geweest als gevolg van pesten of geweld?
98%
0%

20%

Helemaal niet

40%

60%

In geringe mate

80%

100%

In grote mate

Figuur 3.27: Verzuim als gevolg van pesten of geweld
Opvang in geval van pesten of bij geweld
We hebben personeelsleden gevraagd of ze opgevangen worden als ze te maken zouden krijgen met pesten
of geweld. Het merendeel van het personeel denkt dat ze dan goed opgevangen worden door zowel
leerkrachten (91%), ander personeel (87%), schoolleiding (90%) als door de vertrouwenspersoon (84%).
Slechts een klein deel (tussen 3%-4%) denkt dat hij helemaal niet goed opgevangen zou worden in een
dergelijke onveilige situatie (figuur 3.28).

Veilig op school | 49

Krijg ik te maken met pesten/geweld, dan word ik opgevangen door...
Leerkrachten 5%

91%

Ander personeel 6% 7%

87%

Schoolleiding 6%

90%

Vertrouwenspersoon

7% 9%
0%

Mee oneens

84%
20%

Neutraal

40%

60%

80%

100%

Mee eens

Figuur 3.28: Opvang van (onderwijs)personeel ingeval van pesten/geweld
Veiligere plekken op school
Twee derde van het personeel vindt dat het wel goed zit met de veiligheid op verschillende plekken op
school (figuur 3.29). De overige personeelsleden geven één of meerdere plekken aan waarvan de veiligheid
wel wat vergroot mag worden. De veiligheid kan met name beter op het schoolplein en in de
schoolomgeving. Daarnaast geeft zeven procent aan dat in de klas en op de gangen de veiligheid beter
geborgd moet zijn.
Waar moet volgens u de veiligheid worden vergroot?
In de klas

7%

In studie- of werklokalen

1%

Op de gangen

7%

In de kantine leerlingen, aula

1%

In de docentenkamer

2%

In de toiletten

3%

In de hal, kluisjes

1%

In de gymzaal

3%

Op het schoolplein

18%

In de fietsenstalling, fietsenrekken

3%

Op de parkeerplaats

4%

In de schoolomgeving

13%

Het is goed zo

68%
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Figuur 3.29: Plekken op school die veiliger kunnen
Beïnvloeding schoolklimaat
Verder is aan het personeel gevraagd wat de school doet om het schoolklimaat positief te beïnvloeden.
Worden er trainingen of instructies aangeboden over hoe men het beste om kan gaan met pesten, agressie
en geweld bijvoorbeeld? Het onderzoek laat zien dat er vaker instructies of voorlichting gegeven worden,
dan dat er trainingen of opleidingen worden aangeboden (figuur 3.30). Het meest behandelde onderwerp
was op welke manier men het schoolklimaat positief kan beïnvloeden, gevolgd door de manieren waarop
men de sociale veiligheid kan bevorderen en hoe men dient om te gaan met pesten.

50 | Veilig op school

Kreeg/volgde u afgelopen 2 jaar instructie of training over...?
55%

Positief schoolklimaat

35%
33%

Bevordering sociale veiligheid op uw locatie

16%
32%

Pesten

14%
18%

Omgang met agressie en geweld

10%
0%

20%

Instructie of voorlichting

40%

60%

80%

100%

Training of opleiding

Figuur 3.30: Instructies en trainingen over schoolklimaat, omgang pesten en agressie
De activiteit die door de school het vaakst wordt aangeboden zijn sociale vaardigheidstrainingen voor
docenten. Op bijna de helft (49%) van de scholen worden deze trainingen aangeboden (figuur 3.31).
Welke activiteiten om een positief schoolklimaat te bevorderen?
School-brede programma’s

39%

Sociale vaardigheidstrainingen

49%

Geen

12%

Anders

25%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 3.31: Aangeboden activiteiten ter bevordering van schoolklimaat
Pesten en geweldsincidenten richting personeel
Slachtofferschap onder personeel zelf is een onderwerp waar in de Veiligheidsmonitor 2021 ook uitgebreid
bij stil wordt gestaan. We hebben personeelsleden gevraagd of zij het afgelopen jaar gedupeerd zijn
geweest door pesten, discriminatie of geweldsincidenten, hoe vaak dat gebeurde, door wie en waarom.
Daarbij is ook de meldingsbereidheid aan bod gekomen.
3.5.1

Pesten en discriminatie
Drie procent van het (onderwijs)personeel wordt gepest, waarvan één procent met enige regelmaat
namelijk één keer per maand (figuur 3.32).
Bent u zelf op of rond school wel eens gepest?
97%
0%

20%

Nooit

40%

60%

Minder dan 1x per maand

80%

100%

1x per maand of vaker

Figuur 3.32: Mate waarin (onderwijs)personeel gepest wordt
Vormen van pesten waarmee het personeel te maken krijgt, zijn in de meeste gevallen verbaal of rationeel
van aard. Dat eerste wil zeggen dat ze worden uitgescholden, uitgelachen of dat er over hen wordt
geroddeld. Rationeel pesten heeft betrekking op worden buitengesloten, genegeerd of niet mee mogen
doen (figuur 3.33). Bij buitengesloten worden zijn enkele voorbeelden gegeven, zoals collega’s die bondjes
sluiten met anderen en het met opzet iemand niet uitnodigen voor een overleg. Als het personeel wordt
gepest dan gebeurt dit vaak door een collega (17%). Vijftien procent van de gepeste personeelsleden wordt
(vaak/altijd) gepest door een leerling van school.

Veilig op school | 51

Indien u zelf op of rond wel eens bent gepest:
Op welke manieren:
Fysiek

91%

Verbaal

28%

6%
62%

Materieel

11%

98%

Rationeel

38%

53%

Cyberpesten

9%

87%

Anders

13%

58%

33%

8%

Door wie:
Leerling(en) van school

68%

Leerkracht(en) van school

17%

47%

15%

36%

Andere personeelsleden van school

77%

Familieleden van leerlingen

81%

17%
17%

Andere personen in schoolcontext

6%

15%
96%

0%

Nooit

20%

Soms

40%

60%

80%

100%

Vaak/altijd

Figuur 3.33: Wijze van pesten en door wie gepest
Waarom wordt een medewerker gepest?
In het onderzoek hebben we personeelsleden gevraagd waarom zij werden gepest en daarbij zijn een aantal
mogelijke redenen voorgelegd (figuur 3.34). Wat opvalt is dat een derde van het personeel niet weet
waarom ze worden gepest (36%) of geeft iets ‘anders’ aan (36%). Bij dit laatste wordt iemand gepest
vanwege andere inzichten/meningen en jaloezie om de functie die iemand bekleedt. Van de voorgegeven
antwoordopties zijn het gedrag van het personeelslid (15%) en de kick de voornaamste redenen (11%).
Waarom gebeurde het?
Vanwege mijn uiterlijk
Vanwege mijn huidskleur
Vanwege mijn land van herkomst
Vanwege mijn gedrag
Vanwege mijn beperking
Vanwege mijn geloof of niet gelovig zijn
Omdat ik een man of vrouw ben
Vanwege mijn seksuele geaardheid
Omdat ik transgender ben
Voor de kick
Om geld
Weet niet
Om een andere reden

4%
0%
0%
15%
0%
0%
0%
4%
0%
11%
0%
36%
36%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 3.34: Reden van pesten
Meldings- en aangiftebereidheid van pestgedrag
Een derde van de slachtoffers van pestgedrag, heeft dat aan niemand gemeld (figuur 3.35). Wanneer er wel
melding van werd gemaakt, dan was dat het vaakst bij de leidinggevende (43%) of bij een
(collega)leerkracht (28%). Geen enkel slachtoffer heeft het pestgedrag bij de politie gemeld.

52 | Veilig op school

Aan wie heeft u dit gemeld?
Ouders/verzorgers

11%

Leerkracht

28%

Conciërge/administratie

2%

Vertrouwenspersoon van school

6%

Leidinggevende of schoolleiding

43%

Politie

0%

Aan niemand gemeld

34%

Anders

11%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 3.35: Meldingsbereidheid van (onderwijs)personeel
Hoewel bij een meerderheid het probleem is opgelost, blijkt uit het onderzoek dat in een kwart van de
gevallen niets met de melding is gebeurd (figuur 3.36).
Is er iets met uw melding gedaan?
58%
0%

20%

16%
40%

26%

60%

Ja, en het probleem is opgelost

80%

100%

Ja, maar het is niet opgelost

Nee

Figuur 3.36: Gevolgen van melding van pesten
Onder de personeelsleden geeft een enkel percentage aan wel eens slachtoffer te zijn geweest van
discriminatie (figuur 3.37).
Hoe vaak op/rond school slachtoffer van discriminatie door:
Leerling(en) van school

99%

Leerkracht(en) van school

99%

Andere personeelsleden van school

99%

Familieleden van leerlingen

98%

Andere personen in schoolcontext

100%
0%

Nooit

Minder dan 1x per maand

20%

40%

1x per maand of vaker

60%

80%

100%

1x per week of vaker

Figuur 3.37: Slachtoffer van discriminatie en daders
Als er sprake is van discriminatie dan is dat meestal vanwege geslacht (17%) of leeftijd (13%). Meer dan de
helft geeft aan dat om een andere reden wordt gediscrimineerd (figuur 3.38).
Waarom werd u gediscrimineerd?
Vanwege mijn huidskleur

6%

Vanwege mijn land van herkomst

6%

Vanwege mijn beperking

0%

Vanwege mijn leeftijd

13%

Vanwege mijn (niet) gelovig zijn

5%

Omdat ik een man of vrouw ben

17%

Vanwege mijn seksuele geaardheid

8%

Omdat ik transgender ben

0%

Om een andere reden

61%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 3.38: Reden van discriminatie

Veilig op school | 53

De betrokken daders zijn in die gevallen vaak familieleden van leerlingen. De aanleiding om
gediscrimineerd te worden is voor de betrokkenen nogal eens onduidelijk (61%). Als ze wel een vermoeden
hebben, geven ze aan dat ze nog niet zo lang les geven of dat er een verschil van mening was met ouders,
leerlingen of management.
3.5.2

Geweldsincidenten jegens personeel
Slachtoffer van verbaal en materieel geweld
Geweldsincidenten waar het (onderwijs)personeel (wel eens) als slachtoffer bij betrokken is, zijn het
vaakst verbaal van aard. Een kwart geeft aan wel eens verbaal ongewenst te zijn bejegend door leerlingen
(figuur 3.39). Bij tien procent gebeurt dit minstens één keer per maand. Daarnaast blijkt ook dat
familieleden van leerlingen soms bij het verbaal geweld betrokken zijn. Het materieel geweld dat
personeelsleden treft wordt het vaakst gepleegd door leerlingen. Het gaat hierbij om het bekrassen,
beschadigen of vernielen van spullen. Drie procent heeft dit minstens één keer per maand meegemaakt.
Verder blijkt bij vijf procent van het personeel materiaal te zijn gestolen door leerlingen. Echter in geen
enkel geval gebeurde dit vaker dan één keer per maand. Ongeoorloofd inloggen komt daarnaast ook zelden
voor. Slechts één procent van het personeel heeft dat gedurende het schooljaar een keer meegemaakt.
Hoe vaak bent u op of rond school slachtoffer geweest en door wie?
Verbaal geweld:
Leerling(en) van school
Leerkracht(en) van school
Andere personeelsleden van school
Familieleden van leerlingen
Andere personen in schoolcontext

26%
1%
1%
14%
1%

Materieel geweld:
Leerling(en) van school
Leerkracht(en) van school
Andere personeelsleden van school
Familieleden van leerlingen
Andere personen in schoolcontext
Een onbekende

10%
0%
0%
0%
0%

Spullen of materialen gestolen:
Leerling(en) van school
Leerkracht(en) van school
Andere personeelsleden van school
Familieleden van leerlingen
Andere personen in schoolcontext
Een onbekende

5%
1%
0%
0%
1%

Inloggen zonder toestemming:
Leerling(en) van school
Leerkracht(en) van school
Andere personeelsleden van school
Familieleden van leerlingen
Andere personen in schoolcontext
Een onbekende

1%
1%
0%
0%
0%
1%
0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

Figuur 3.39: Slachtoffer van verbaal en materieel geweld, diefstal, ongeoorloofd inloggen

54 | Veilig op school

Slachtoffer van bedreiging en lichamelijk geweld
Het personeel in het primair onderwijs heeft weinig tot geen ervaring met bedreigingen en lichamelijk
geweld (geen figuur opgenomen). In de paar gevallen dat men wel in het rechtstreekse contact is bedreigd,
gebeurde dat door leerlingen van school of door familieleden van de leerling. Eén procent van het
personeel werd minstens één keer per maand rechtstreeks bedreigd. Daarnaast geeft acht procent aan
slachtoffer te zijn geweest van licht lichamelijk geweld door leerlingen.
Slachtoffer van wapengeweld
Het gaat om een zeer ernstige vorm van geweld als daarbij gebruik is gemaakt van een wapen. Eén procent
van het personeel is weleens met een wapen bedreigd door een leerling van school (geen figuur
opgenomen).
Seksueel grensoverschrijdend gedrag
Geen enkel personeelslid in het primair onderwijs heeft afgelopen schooljaar te maken gehad met
grensoverschrijdend seksueel gedrag in de vorm van fysieke incidenten of het verspreiden van seksuele
afbeeldingen (geen figuur opgenomen). Wel blijkt één tot twee procent van het personeel weleens een
seksueel getinte opmerking te hebben ontvangen van een leerkracht of familielid van een leerling.
Reden en locaties van geweld
Aan de slachtoffers van geweld is gevraagd wat volgens hen daarvan de reden. In veel gevallen blijkt er
sprake te zijn van een andere redenen voor het geweld dan wij op voorhand hadden voorzien. Vierentachtig
procent van het personeel geeft namelijk een andere reden aan van het geweld (figuur 3.40). Als leraren
slachtoffer van geweld zijn, komt dat nogal eens door een agressieve leerling. Het geweld blijkt niet altijd
persoonlijk bedoeld, maar komt vaak voort uit de gedragsproblematiek van de leerling. Bij een hoog
opgelopen conflict kan een leraar ook een klap krijgen omdat hij ingreep. Een enkele keer escaleerde een
verschil van mening met een ouder en dat was de aanleiding voor het geweld. Zeven procent van het
(onderwijs) personeel geeft aan dat zijn/haar gedrag een rol heeft gespeeld bij het geweld en benoemt zes
procent dat de daders het voor de kick deden.
Waarom gebeurde het?
Vanwege mijn uiterlijk

2%

Vanwege mijn huidskleur

%

Vanwege mijn land van herkomst

%

Vanwege mijn gedrag

7%

Vanwege mijn handicap

0%

Vanwege mijn (niet) gelovig zijn

1%

Omdat ik een man of vrouw ben

3%

Vanwege mijn seksuele geaardheid

%

Omdat ik transgender ben

0%

Voor de kick

6%

Om geld

1%

Anders

84%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 3.40: Reden van het geweld gepleegd jegens (onderwijs)personeel
Daarnaast is ook aan het personeel gevraagd op welke plaatsen het geweldsincident plaatsvond. In de klas
(32%), op het schoolplein (21%) en op de gangen (17%) vindt het geweld het vaakst plaats (figuur 3.41).

Veilig op school | 55

Op welke plaatsen gebeurde het geweld?
In de klas

68%

Op de gangen

28%
83%

16%

In de overblijfruimte leerlingen

99%

In de leerkrachten-/directiekamer

96%

In de toiletten

100%

In de gymzaal

94%

Op het schoolplein

5%

79%

19%

In de fietsenstalling, fietsenrekken

99%

Op de parkeerplaats

98%

In de schoolomgeving

91%
0%

Nooit

20%

Soms

40%

8%
60%

80%

100%

Vaak/altijd

Figuur 3.41: Locaties van geweld jegens (onderwijs)personeel
Meldingsbereidheid van geweldsincidenten
Eén op de vijf slachtoffers maakt geen melding van het incident. Personeelsleden die het wel melden, doen
dat het vaakst bij de leidinggevende (45%). Ook worden ouders/verzorgers en leerkrachten op de hoogte
gesteld van het incident (figuur 3.42). Drie procent meldt het geweld bij de politie.
Aan wie heeft u dit gemeld?
Ouders/verzorgers

26%

Leerkracht

24%

Conciërge/administratie

1%

Vertrouwenspersoon van school

4%

Leidinggevende of schoolleiding

45%

Politie

3%

Aan niemand gemeld

20%

Anders

25%
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Figuur 3.42: Meldingsbereidheid van geweldsincidenten
We hebben de slachtoffers gevraagd of er iets met de melding is gedaan. Bij 72 procent is dat het geval én
is het probleem opgelost. Een kwart van het personeel geeft echter aan dat er na melding van het
geweldsincident niets is gebeurd (figuur 3.43).
Is er iets met uw melding gedaan?
72%
0%

20%

25%
40%

Ja, en het is opgelost

60%

80%

Ja, maar het is niet opgelost

100%

Nee

Figuur 3.43: Vervolg van melding van geweldsincidenten
3.5.3

Overall-beeld en impact van geweldsincidenten
Aan de slachtoffers hebben we gevraagd hoeveel impact de gebeurtenissen op hen had. Nogmaals melden
we dat hieraan kleine percentages ten grondslag liggen. Doordat de antwoorden van verschillende geweldincidenten in figuur 3.44 onder elkaar zijn gezet, wordt snel zichtbaar dat vooral discriminatie en seksueel
grensoverschrijdend gedrag een (zeer) grote impact hebben op iemands fysieke en mentale gesteldheid.

56 | Veilig op school

Hoeveel impact heeft de gebeurtenis op u gehad?
Gepest

57%

Gediscrimineerd

38%

33%

33%

Verbaal geweld

33%

69%

Materieel geweld

23%

80%

Diefstal van uw spullen

20%

92%

Inlog zonder toestemming

8%

100%

In rechtstreeks contact bedreigd

70%

30%

Online bedreigd

67%

33%

Licht lichamelijk geweld

86%

Grof lichamelijk geweld
Seksueel grensoverschrijdende opmerkingen

75%
0%

Geen/weinig

14%

100%

20%

Redelijk

40%

25%
60%

80%

100%

(Zeer) ernstig

Figuur 3.44: Impact van geweldsincidenten
Samenvatting
De Veiligheidsmonitor is door 1.630 personeelsleden ingevuld, hoofdzakelijk door leerkrachten. De
leerkrachten zijn evenredig verdeeld over de groepen 1 tot en met 8. Negen van de tien leerkrachten
werken in het regulier basisonderwijs. Zes procent werkt (grotendeels) in het speciaal basisonderwijs en
vijf procent in het speciaal onderwijs (cluster 2, 3 of 4).
Online onderwijs en pesten tijdens schoolsluiting
Een ruime meerderheid van de leerkrachten in het primair onderwijs mist het contact met leerlingen als de
lessen online zijn. Daarnaast is ook het contact met collega’s en leerlingen in coronatijd volgens een groot
deel aanzienlijk minder dan normaal. Meer dan de helft voelt zich tijdens de schoolsluiting vaker eenzaam
dan wanneer de school open is. Een kwart van de personeelsleden heeft in de periode van online onderwijs
minder goed kunnen bewaken of het met de leerlingen wel goed gaat. Het overgrote deel van het personeel
vindt het dan ook belangrijk dat leerlingen hun camera aanzetten tijdens online onderwijs. Een op de vijf
personeelsleden denkt dat er minder gepest wordt tijdens onderwijs online en eveneens een op de vijf
denkt dat niet.
Veiligheidsbeleid
Op twee derde van de scholen in het primair onderwijs is er een veiligheidsbeleid, een derde weet het niet
en volgens één procent voert de school geen veiligheidsbeleid. Ruim een kwart van het personeel vindt het
veiligheidsbeleid van de school effectief en iets meer dan de helft beoordeelt het veiligheidsbeleid als
voldoende. Ruim een derde van de scholen voorziet zowel in opvang en ondersteuning van en nazorg voor
slachtoffers van (gewelds)incidenten. Ook beschikken zij over een plan van aanpak voor daders van agressie
en geweldsincidenten. Daarentegen geeft een relatief grote groep (61%) aan niet te weten of deze zaken op
school geregeld zijn.
Een ruime meerderheid van de scholen hanteert gedrags- en omgangsregels voor leerlingen. Op twee van de
vijf scholen gelden er ook school- en gedragsregels voor personeelsleden. Taalgebruik richting leerlingen,
omgang met ouders/verzorgers en fysieke omgang met leerlingen in school zijn terreinen waarop vaak
expliciete regels zijn opgesteld. Op een groot deel van de scholen worden de school- en gedragsregels ook
daadwerkelijk nageleefd. Twintig procent van het personeel geeft aan dat er geen gedrags- en
omgangsregels op hun school zijn.

Veilig op school | 57

Schoolklimaat
Veertien procent van het personeel is getuige geweest dat een leerling systematisch en langdurig werd
gepest. Bij drie van de tien gevallen ging het om zeer frequent pestgedrag, namelijk meer dan één keer per
week. De meeste personeelsleden in het primair onderwijs hebben geen leerlingen in hun klas die
betrokken zijn bij seksueel grensoverschrijdend gedrag. Volgens één op de vijf personeelsleden komen
spanningen tussen groepen leerlingen op school wel voor, maar niet frequent (minder dan een keer per
maand). Incidenten gerelateerd aan extremisme of anonieme dreiging komen op de meeste scholen in het
primair onderwijs bijna nooit voor. Drie procent van het personeel geeft aan hier enige ervaring mee te
hebben.
Gevoel van veiligheid
Personeelsleden blijken zich op de meeste plekken (heel) veilig te voelen. Vooral op de wc, in de gangen en
het klaslokaal voelt men zich doorgaans veilig. Veertig procent van de personeelsleden overweegt weleens
om ergens anders te gaan werken en binnen deze groep wil twee procent dit vanwege de veiligheidssituatie
op school. Daarnaast speelt bij zeventien procent de veiligheidssituatie op school mee in de overweging
naast andere redenen om een ander baan te gaan zoeken. Het ziekteverzuim onder het personeel heeft niet
of nauwelijks met geweldincidenten te maken. Ongeveer zes personeelsleden geven aan dat hun
ziekteverzuim in geringe mate het gevolg is geweest van pesten of geweld.
Pesten en discriminatie
Drie procent van het (onderwijs)personeel in het primair onderwijs wordt gepest, waarvan één procent met
enige regelmaat (minstens één keer per maand). Vormen van pesten waarmee het personeel te maken
krijgt, zijn in de meeste gevallen verbaal of rationeel van aard. Rationeel pesten heeft betrekking op
worden buitengesloten en genegeerd worden: bondjes tussen collega’s, met opzet niet uitgenodigd worden
voor een overleg, niet mogen meedoen zijn hier als voorbeelden genoemd. Als het personeel wordt gepest,
dan gebeurt dit door een leerkracht (17%), leerlingen (15%) of door een andere medewerker van school
(6%). Een derde van het personeel weet niet waarom ze worden gepest en eveneens een derde wordt
gepest vanwege andere inzichten/meningen en jaloezie om de functie die iemand heeft. Onder
personeelsleden geeft een enkel percentage aan wel eens slachtoffer te zijn geweest van discriminatie. In
deze gevallen gebeurt dat meestal vanwege het geslacht of leeftijd van iemand.
Melding van pesten
Een derde van de slachtoffers van pestgedrag, meldt dat aan niemand. Geen enkel slachtoffer heeft het
pestgedrag bij de politie gemeld. Hoewel bij een meerderheid het probleem is opgelost, is in een kwart van
de gevallen niets met de melding gedaan.
Geweldsincidenten
Geweldsincidenten waarvan personeel slachtoffer is, zijn het vaakst verbaal van aard. Een kwart geeft aan
wel eens verbaal ongewenst te zijn bejegend door leerlingen. Het materieel geweld dat personeelsleden
treft, wordt het vaakst gepleegd door leerlingen. Het gaat hierbij om het bekrassen, beschadigen of
vernielen van spullen. Ongeoorloofd inloggen komt zelden voor. Slechts één procent van het personeel
heeft dat gedurende het schooljaar een keer meegemaakt. Ook heeft personeel in het primair onderwijs
weinig tot geen ervaring met bedreigingen en lichamelijk geweld; acht procent geeft aan slachtoffer te zijn
geweest van licht lichamelijk geweld door leerlingen. En één procent van het personeel is weleens met een
wapen bedreigd door een leerling van school.

58 | Veilig op school

Seksueel grensoverschrijdend gedrag
Geen enkel personeelslid in het primair onderwijs heeft afgelopen schooljaar te maken gehad met
grensoverschrijdend seksueel gedrag in de vorm van fysieke incidenten of het verspreiden van seksuele
afbeeldingen. Wel heeft één tot twee procent van het personeel weleens een seksueel getinte opmerking
ontvangen van een leerkracht of een familielid van een leerling.
Reden van het plegen van geweld
Als leraren slachtoffer van geweld zijn, komt dat nogal eens door een agressieve leerling. Het geweld blijkt
niet altijd persoonlijk bedoeld, maar komt vaak voort uit de gedragsproblematiek van de leerling. Bij een
hoog opgelopen conflict kan een leraar een klap krijgen omdat hij ingreep. Een enkele keer escaleerde een
verschil van mening met een ouder en dat was de aanleiding voor het geweld. Zeven procent van het
(onderwijs) personeel geeft aan dat zijn/haar gedrag een rol heeft gespeeld bij het geweld en benoemt zes
procent dat de daders het voor de kick deden.
Melding en aangifte van geweld
Eén op de vijf slachtoffers maakt geen melding van het incident. Drie procent meldt het geweld bij de
politie. Bij een kwart van het personeel is er niets met de melding gedaan.
Grote impact
Vooral discriminatie en seksueel grensoverschrijdend gedrag hebben een (zeer) grote impact op iemands
fysieke en mentale gesteldheid.

Veilig op school | 59

4

Leidinggevenden in het primair onderwijs

Deelnemers en schoolkenmerken
In totaal hebben honderdvijftig leidinggevenden van scholen in het primair onderwijs deelgenomen aan de
Veiligheidsmonitor 2021 (figuur 4.1). Het merendeel daarvan vervulde een leidinggevende functie als
directeur (67%) en acht procent was werkzaam als intern begeleider. De functies die zijn genoemd bij de
categorie ‘anders’ zijn onder meer: adjunct of waarnemend directeur, directeur-bestuurder en teamleider.
Wat is uw functie?
Directeur

67%

Intern begeleider

8%

Anders

25%
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Figuur 4.1: Functie van leidinggevend personeel
Gevraagd is welk(e) onderwijstype(n) aanwezig zijn op de betreffende schoollocatie. Onder de respondenten blijkt een ruime meerderheid (92%) leidinggevend te zijn in het reguliere onderwijs (Tabel 4.1).
Tabel 4.1:

Onderwijstype(n) op de schoollocatie
2021

Regulier basisonderwijs

92%

Speciaal basisonderwijs

4%

Speciaal onderwijs (cluster 1)

0%

Speciaal onderwijs (cluster 2)

2%

Speciaal onderwijs (cluster 3)

1%

Speciaal onderwijs (cluster 4)

2%

Anders

4%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021; n = 150

In de meeste gevallen betreft het locaties met rooms-katholiek onderwijs (31%) of openbaar onderwijs
(29%). In een van de vijf gaat het om protestants-christelijk onderwijs (Tabel 4.2).
Tabel 4.2:

Richting of denominatie van de schoollocatie
2021

Algemeen bijzonder

6%

Openbaar

29%

Protestants-christelijk

19%

Gereformeerd

7%

Rooms-katholiek

31%

Samenwerkingsschool

1%

Interconfessioneel

3%

Islamitisch

2%

Anders

2%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021; n = 150

60 | Veilig op school

De meeste scholen (86%) hebben een reguliere onderwijskundige inrichting en biedt een op de tien Dalton
onderwijs aan (tabel 4.3).
Tabel 4.3:

Onderwijskundige inrichting van de schoollocatie
2021

Regulier basisonderwijs

86%

Dalton onderwijs

9%

Jenaplan onderwijs

0%

Montessori onderwijs

1%

Anders

5%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021; n = 150

Een derde van de scholen heeft 100 tot 199 leerlingen en 27 procent tussen 200 tot 299 (tabel 4.4).
Tabel 4.4:

Aantal leerlingen per onderwijslocatie, peildatum 1 oktober 2021
2021

Minder dan 100

12%

100 – 199

33%

200 – 299

27%

300 – 399

12%

400 – 499

13%

>500

3%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021; n = 150

De meeste scholen (87%) hebben een management bestaande uit 1 of 2 leidinggevenden (tabel 4.5). In 40
procent van de deelnemende scholen omvat het leerkrachtencorps 10 tot 19 fte’s. Een meerderheid (84%)
heeft minder dan 10 fte ondersteunend personeel; 11 procent tussen de 10 en 19.
Tabel 4.5:

Aantal fte leiding/management, leerkrachten en overig personeel per onderwijslocatie,
peildatum 1 oktober 2021
2021

Leiding/management:

Leerkrachten:

Overig personeel:

- 0

1%

- 1 t/m 2

87%

- 3 t/m 4

8%

- 5 t/m 9

4%

- Minder dan 10

33%

- 10 – 19

40%

- 20 – 29

21%

- 30 – 39

2%

- >40

3%

- Minder dan 10

84%

- 10 t/m 19

11%

- 20 t/m 25

2%

- =>26

3%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021; n = 150

Veilig op school | 61

Gevolgen van coronamaatregelen
Aan de hand van een aantal stellingen zijn bij schoolleiders de gevolgen van de coronamaatregelen in kaart
gebracht. Van hen geeft driekwart aan dat ze zelf minder contact hebben gehad met collega’s tijdens de
online lessen en is 71 procent van mening dat het leerkrachtenteam minder contact met de leerlingen heeft
gehad (figuur 4.2). Desondanks vinden schoolleiders wel in meer dan de helft van de gevallen dat het
leerkrachtenteam de vorderingen en de sociaal-emotionele gesteldheid van de leerlingen goed in de gaten
heeft gehouden. Verder geeft één op de drie schoolleiders aan dat ze minder meldingen van incidenten
hebben gekregen tijdens de periode van online onderwijs.
Stellingen over de gevolgen van de coronamaatregelen
Online les is geen probleem

27%

29%

44%

Minder contact met collega’s bij online les

76%

9%

15%

Team en leerlingen minder contact online

71%

15%

15%

Team houdt zicht op voortgang leerlingen

63%

Team houdt zicht op welzijn van leerlingen
Minder incident-meldingen bij online les

32%

37%

Niet bang besmet te worden bij fysieke les
20%

Neutraal

21%
17%

40%

10%
13%

41%
61%

0%

Mee eens

27%

55%

60%

22%
80%

100%

Mee oneens

Figuur 4.2: Gevolgen van coronamaatregelen
Schoolklimaat
Het schoolklimaat is afhankelijk van verschillende factoren. Bij de schoolleiders hebben we de volgende
indicatoren voorgelegd: aandacht voor de leerprestaties van leerlingen, de werkhouding van leerlingen en
een respectvolle bejegening en omgang van leerkrachten met leerlingen.
Leerlingvolgsysteem
Uit het onderzoek blijkt dat op alle scholen in het primair onderwijs de vorderingen van leerlingen met een
systeem worden gevolgd (figuur 4.3). Daarnaast beschikken zes op de tien scholen vanuit de voorschoolse
voorziening over informatie van hun leerlingen. Ongeveer een derde beschikt alleen over deze informatie
indien nodig. Tot slot geeft een ruime meerderheid (98%) van de scholen aan dat ze (indien nodig) over
leerling informatie beschikken vanuit andere instanties. In 13 procent van de gevallen geldt dit overigens
standaard; ze beschikken vanuit andere instanties over informatie van alle leerlingen.
Is er op uw locatie:
Een volgsysteem voor leerlingvorderingen

100%

Beschikt uw locatie over leerlinginformatie:
Voorschools

60%

Vanuit andere instanties

13%
0%

Ja, van alle leerlingen

31%
85%

20%

40%

60%

Alleen indien nodig

2%
80%

100%

Nee

Figuur 4.3: Leerlingvolgsysteem en informatie vanuit andere instanties
Aandacht voor omgang, bejegening en onderlinge verhoudingen
Aan schoolleiders is een aantal stellingen voorgelegd over de mate waarin er op de schoollocatie aandacht
is voor de omgang, bejegening en onderlinge verhoudingen tussen leerkrachten en leerlingen.

62 | Veilig op school

In onderstaande figuur 4.4 is te zien dat schoolleiders gemiddeld genomen heel tevreden zijn. Op haast alle
scholen stellen de leerkrachten zich (bijna) altijd positief op ten opzichte van leerlingen. Bijvoorbeeld door
in gedrag en taalgebruik respect te tonen voor leerlingen (99%) en het onderling respect tussen leerlingen
te bevorderen (97%). Ook op een ruime meerderheid van de scholen (97%) geldt dat de leerlingen zich
(bijna) altijd verbonden voelen met hun school. Een deel van de schoolleiders reageert iets kritischer op de
aanblik van het gebouw en de georganiseerde activiteiten: 13 procent van de schoolleiders geeft aan dat de
algemene ruimtes op school niet altijd een leerling-vriendelijke aanblik bieden. Activiteiten ter bevordering
van de betrokkenheid met leerlingen en docenten worden op 18 procent van de scholen soms en bij drie
procent nooit georganiseerd.
Zijn onderstaande uitspraken op uw locatie van toepassing?
Leerkrachten:
Tonen respectvol gedrag en taalgebruik

99%

Bevorderen onderling respect

97%

Geven blijk van positieve verwachtingen

94%

Bevorderen goede werkhouding

95%

Creëren ordelijke werkomstandigheden

6%

94%

Leerlingen:
Voelen verbondenheid met locatie

97%

Locatie:
Biedt een leerling-vriendelijke aanblik

87%

Organiseert activiteiten voor…

18%

79%

Waakt over de veiligheid

98%
0%

(Haast) nooit

20%

Soms

40%

60%

80%

100%

(Bijna) altijd

Figuur 4.4: Aandacht voor omgang, bejegening en onderlinge verhoudingen
Aandacht voor studievaardigheden, begeleiding bij leer- en sociale problemen
Vervolgens hebben we de tevredenheid over leerlingbegeleiding in kaart gebracht (figuur 4.5).
Zijn onderstaande uitspraken op uw locatie van toepassing?
Als nodig wordt externe hulp ingeschakeld

95%

Voldoende training in studievaardigheden

27%

Voldoende studiebegeleiding

71%

24%

73%

Adequate begeleiding bij leerproblemen

8%

91%

Adequate begeleiding bij sociale problemen

9%

90%

Adequate hulpstructuur

6%

93%

Structurele controle van effectiviteit hulp
Systematisch en doelgericht samenwerking

19%

Aangepaste lesstof op individueel niveau
Bewust en geïntegreerd taalbeleid op maat

(Haast) nooit

79%

8%

91%
16%

81%

6%

23%

0%

20%

Soms wel/soms niet

71%
40%

60%

80%

100%

(Bijna) altijd

Figuur 4.5: Aandacht voor studievaardigheden, hulp bij leer- en sociale problemen

Veilig op school | 63

Negen op de tien schoolleiders vindt dat leerlingen met leer- en sociale problemen (bijna) altijd begeleid
worden (91% en 90%), er een adequate hulpstructuur is (93%), externe hulp wordt ingeschakeld wanneer
nodig (95%) en leerkrachten en begeleiders hierbij systematisch en doelgericht samenwerken (91%). Minder
vaak, maar toch nog in ongeveer vier van de vijf gevallen wordt de lesstof op individueel niveau aangepast
en wordt de effectiviteit van de begeleiding structureel geëvalueerd. Daarentegen wordt voldoende
training in studievaardigheden en studiebegeleiding op een kwart van de scholen slechts enkele keren
geboden. Op drie van de tien scholen wordt niet standaard een bewust en geïntegreerd taalbeleid gevoerd.
Veiligheidsbeleid
Inhoud veiligheidsplan en betrokkenheid
Op drieënnegentig procent van de scholen is een veiligheidsplan aanwezig (figuur 4.6). Op de meeste
scholen (88%) wordt in dat plan ook aandacht besteed aan de sociale veiligheid van het onderwijspersoneel.
De sociale veiligheid van het personeel maakt op drieëntachtig procent van de scholen bovendien ook deel
uit van het plan van aanpak, gebaseerd op de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E/Arbomeester). Het is
minder vanzelfsprekend dat er over het veiligheidsbeleid periodieke afstemming plaatsvindt tussen de
school en gemeente. Er zijn meer scholen die aangeven dat er geen periodieke afstemming plaatsvindt
(45%), dan dat er scholen zijn die aangeven dat het er wel is (30%).
Zijn onderstaande uitspraken op uw locatie van toepassing?
Er is een veiligheidsbeleid/plan

93%

Aandacht voor sociale veiligheid personeel:
In veiligheidsbeleid

88%

9%

In PvA o.b.v. risico-inventarisatie/evaluatie

83%

1% 15%

Periodiek afstemming met de gemeente

30%
0%

Ja

Nee

20%

45%
40%

60%

25%
80%

100%

Weet niet

Figuur 4.6: Veiligheidsbeleid en afstemming met de gemeente
Vervolgens is ook aan schoolleiders gevraagd wie er op hun school betrokken zijn of input leveren bij het
formuleren en controleren van het veiligheidsplan. In driekwart van de gevallen is het management van de
school betrokken bij het formuleren én het controleren van het veiligheidsbeleid (figuur 4.7). Ook komt het
regelmatig voor dat specifieke interne functies bij beide onderdelen input geven (45%). De rol van de
medezeggenschapsraad is op met merendeel van de scholen controlerend (59%) en in sommige gevallen zijn
ze eveneens betrokken bij het formuleren van het veiligheidsplan (21%). Leerkrachten vervullen in
vergelijking met andere betrokkenen op de school het vaakst alleen een initiërende rol bij het formuleren
van het veiligheidsplan (21%). Tot slot valt op dat driekwart van de scholen ouders niet betrekken bij het
formuleren als het controleren van het veiligheidsplan, ook niet middels de ouderraad.

64 | Veilig op school

Wie is betrokken bij het formuleren/controleren van het veiligheidsplan?
Management

17%

Leerkrachten

21%

Specifieke interne functies

17%

Overige personeelsleden

12%

Medezeggenschapsraad

12%

Ouderraad
Overige ouders

74%
32%

27%

14%

6%

32%

9%

12%

13%

7%

24%

14%

9%

75%

12%

12%

12%
42%

15%

46%

20%

5%

77%

61%

11%

0%

17%
21%

7%

8%
15%

28%

59%

13%

Anders

12%

45%

11%

Leerlingen
Externe partijen

8%

29%

40%

60%

80%

100%

Formulering

Controle

Formulering en controle

Geen formulering, geen controle

Weet ik niet

Figuur 4.7: Betrokkenheid bij formuleren en controleren van het veiligheidsbeleid
Gemaakte afspraken uit het veiligheidsplan worden op negen van de tien scholen (bijna) altijd nageleefd
(figuur 4.8). Daarnaast is ook gevraagd waar het veiligheidsplan aandacht aan besteedt. Op tweeënnegentig
procent van de gevallen wordt standaard aandacht geschonken aan de preventie van incidenten. Het
handhavings-, sanctie- en aangiftebeleid is vaak (79%) ook een specifiek onderwerp binnen het plan. Op
driekwart van de scholen (73%) wordt in het veiligheidsplan tot slot ook aandacht geschonken aan de nazorg
bij incidenten. Zeven procent geeft aan dat nazorg bij incidenten niet is opgenomen in het veiligheidsplan.
In het veiligheidsplan:
Staan afspraken die worden nageleefd

8%

91%

6%

92%

Wordt aandacht geschonken aan:
De preventie van incidenten

Handhavings-, sanctie- en aangiftebeleid 3% 18%
Nazorg bij incidenten

7%

19%

0%

(Haast) nooit

79%
73%

20%

Soms

40%

60%

80%

100%

(Bijna) altijd

Figuur 4.8: Wat staat er in het veiligheidsplan?
Gedragsregels voor leerlingen en personeel
Haast alle scholen (99%) hebben gedragsregels opgesteld voor leerlingen. Op ruim vier van de vijf scholen
zijn daarnaast ook gedragsregels voor personeelsleden opgesteld. Negen procent van de schoolleiders geeft
aan dat die er niet zijn (figuur 4.9).
Zijn er op uw school gedragsregels voor personeelsleden?
84%
0%

20%

9%

40%

Ja

60%

Nee

80%

7%
100%

Weet niet

Figuur 4.9: Gedragsregels voor personeel

Veilig op school | 65

De actualisering van gedragsregels voor het personeel is vooral een taak van het management (97%),
leerkrachten (82%) en onderwijsondersteunend personeel (68%). Of ook de medezeggenschapsraad bij het
actualiseren van de regels betrokken is, verschilt sterk (figuur 4.10). Bij een derde van de gevallen is de
medezeggenschapsraad (haast) nooit betrokken, terwijl dat bij zevenendertig procent van de scholen wel
standaard is. Bij de categorie anders (29%) wordt vooral het schoolbestuur genoemd.
Mate van betrokkenheid bij actualisering gedragsregels voor personeel:
Leerkrachten

14%

Onderwijsondersteunend personeel

11%

82%
21%

68%

Management

97%

Ouders

72%

Leerlingenraad

23%

67%

Medezeggenschapsraad

33%

31%

Anders
20%

(Haast) nooit

6%
40%

Soms

5%

37%

65%
0%

5%

29%

29%

60%

80%

100%

(Bijna) altijd

Figuur 4.10: Partijen betrokken bij actualiseren gedragsregels personeel
Vervolgens hebben we schoolleiders gevraagd welke partijen betrokken zijn bij de actualisering van
gedragsregels voor leerlingen. Hier spelen op veel scholen meerdere partijen een rol. De leerlingenraad is
volgens 61 procent van de schoolleiders standaard betrokken bij de actualisering van de gedragsregels voor
leerlingen (figuur 4.11). Net als bij de actualisering van gedragsregels voor het personeel, blijkt ook hier
dat ouders slechts bij de helft van de scholen een rol spelen.
Mate van betrokkenheid bij actualisering gedragsregels voor leerlingen:
Management

6%

93%

Leerkrachten

97%

Specifieke interne functies

9%

Overige personeelsleden

10%

Medezeggenschapsraad

5%

79%
20%

6%
64%

24%

20%

Ouderraad

50%

55%

Overige ouders
9%

26%

48%
0%

(Haast) nooit

20%

Soms

12%

11%

6%

61%

49%

Anders

7%

31%

27%

Externe partijen

5%

25%

52%

Leerlingen

6%

8%
40%

(Bijna) altijd

10%

15%

44%
60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 4.11: Partijen betrokken bij actualiseren gedragsregels leerlingen
Bekendheid en naleving van gedragsregels
Over de inhoud en bekendheid van gedragsregels zijn aan schoolleiders een aantal stellingen voorgelegd. Op
ruim vier van de vijf scholen worden leerlingen aan het begin van elk schooljaar betrokken bij het opstellen
en controleren/nakomen van de gedragsregels (figuur 4.12). Daarnaast zijn veel schoolleiders het eens met
de stellingen dat op hun school de regels zichtbaar aanwezig zijn in lokalen en gemeenschappelijke ruimten
(81%) en dat de regels bij alle leerlingen en ouders bekend zijn (79%). Over de bekendheid van het pestprotocol bestaat iets meer twijfel. Ruim twee derde van de schoolleiders geeft aan dat het pestprotocol bij
alle leerlingen en ouders bekend is, bij acht procent is dat niet het geval. Verder heeft veertien procent
van de scholen geen gedragscode voor personeel wat betreft de omgang met leerlingen en ouders.
Afspraken over ‘veilig gebruik’ van internet en e-mail ontbreken op zeven procent van de scholen.

66 | Veilig op school

Zijn onderstaande uitspraken op uw locatie van toepassing?
Onze locatie heeft:
School- of gedragsregels

17%

Pestprotocol

8%

Gedragscode voor personeel

23%

14%

Afspraken over 'veilig gebruik' van internet

79%
69%

20%

7%

66%

24%

69%

Bij school- of gedragsregels:
Zijn leerlingen bij opstellen betrokken

9%

84%

Zijn leerlingen bij controle betrokken

15%

82%

Is gezorgd dat ze zichtbaar aanwezig zijn 5% 13%

81%

0%

(Haast) niet

20%

In gemiddelde mate

40%

60%

80%

100%

(Bijna in) geheel

Figuur 4.12: Bekendheid van school- en gedragsregels en pestprotocol
De handhaving van de gedragsregels voor personeel ligt op veel scholen bij het management (89%). De
gedragsregels voor leerlingen worden altijd door het personeel gehandhaafd en op twee derde van de
scholen ook door de leerlingen zelf (figuur 4.13).
Zijn onderstaande uitspraken op uw locatie van toepassing?
Gedragsregels voor personeel worden:
Gehandhaafd door leidinggevenden

8%

89%

Gedragsregels voor leerlingen worden:
Gehandhaafd door personeel

99%

Gehandhaafd door leerlingen 6%

25%

0%

20%

(Haast) nooit

Soms

67%
40%

(Bijna) altijd

60%

80%

100%

N.v.t.

Figuur 4.13: Naleving van school- en gedragsregels
Beleid ter bevordering sociale veiligheid
Bijna zes van de tien schoolleiders (58%) evalueren regelmatig de aanpak van agressie en geweld; 28
procent doet dat niet regelmatig en veertien procent weet dat niet (figuur 4.14).
Wordt de aanpak van agressie/geweld regelmatig geëvalueerd?
58%
0%

28%

20%

40%

Ja

60%

Nee

14%
80%

100%

Weet niet

Figuur 4.14: Evaluatie van plan van aanpak agressie/geweld
We hebben schoolleiders gevraagd wat zij doen om sociale veiligheid op en rond de schoollocatie te bevorderen (figuur 4.15). Het vaakst wordt in lessen aandacht besteed aan sociale veiligheid en pesten (89%).
Over dit thema vindt daarnaast op heel wat scholen regelmatig overleg plaats tussen leiding en personeel
(73%), is er voorlichting/instructie van personeel (59%) en training/opleiding van personeel door externe
deskundigen (52%). Eén procent van de schoolleider laat weten dat er geen specifieke aanpak is om de
sociale veiligheid op school te verbeteren.

Veilig op school | 67

Op welke wijze wordt de sociale veiligheid bevorderd?
Voorlichting en instructie

59%

Training door interne deskundigen

37%

Training door externe deskundigen

52%

Regelmatig overleg leiding-personeel

73%

Extra aandacht in lessen

89%

Geen speciale aanpak

1%

Anders

13%
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Figuur 4.15: Instrumenten ter bevordering sociale veiligheid op school
In deze Veiligheidsmonitor 2021 is uitgebreid stilgestaan bij het beleid dat gevoerd wordt om het onderlinge
respect en LHBT-acceptatie te vergroten (figuur 4.16). Zij blijken vooral beleid te voeren om meer respect
te hebben voor elkaars gedrag (82%), huidskleur (68%), uiterlijk (65%), land van herkomst (65%) en geloof
(65%). Een kwart van de scholen voert geen of weinig beleid om het respect voor biseksualiteit en
transgender te vergroten.
In hoeverre wordt beleid gevoerd ter vergroting respect op deze punten?
Uiterlijk

13%

23%

65%

Huidskleur

12%

20%

68%

Land van herkomst
Gedrag

13%
7%

21%

65%

11%

82%

Hoge schoolprestaties

13%

25%

61%

Lage schoolprestaties

12%

25%

63%

Handicap

13%

23%

63%

Geloof

11%

25%

65%

Niet gelovig zijn

13%

Mannen

16%

30%

54%

Vrouwen

16%

30%

54%

Homoseksueel/lesbisch zijn

20%

28%

59%

28%

52%

Biseksueel zijn

25%

30%

45%

Transgender zijn

24%

31%

45%

0%

Geen/weinig beleid

20%

40%

Gemiddeld

60%

80%

100%

Intensief beleid

Figuur 4.16: Preventief beleid gevoerd op onderling respect en acceptatie
Scholen voeren intensief beleid om gewenst gedrag van leerlingen te belonen (75%), ter voorkoming van
agressie en geweld (65%) en om iedereen de regels te laten naleven (64%). Op bijna drie van de vijf scholen
wordt daarnaast intensief beleid gevoerd om anderen in hun gedrag te corrigeren en ter voorkoming van
discriminatie (figuur 4.17). Thema’s waar scholen vaker geen of weinig beleid op voeren zijn gewenst
gedrag van ouders (41%) of personeel (32%) belonen en iemand straf te laten accepteren (31%).

68 | Veilig op school

In hoeverre zijn deze vormen van beleid aanwezig? Beleid om/ter...
Iedereen de regels te laten naleven

11%

Anderen in hun gedrag te corrigeren

17%

Iemand straf te laten accepteren

25%
25%

59%

31%

Gewenst gedrag van leerlingen te belonen

11%

Gewenst gedrag van personeel te belonen

28%
75%

32%

38%

41%

Voorkoming van discriminatie

15%

Voorkoming van (seksuele) intimidatie

18%

Voorkoming van agressie en geweld

41%

14%

Gewenst gedrag van ouders te belonen

9%
0%

Geen/weinig beleid

64%

30%

35%

25%

27%

58%

29%

53%

25%
20%

Gemiddeld

65%
40%

60%

80%

100%

Intensief beleid

Figuur 4.17: Preventief beleid gericht op navolging regels en gedrag, discriminatie en agressie/geweld
Incidentenregistratie en veiligheidsmaatregelen
Registratie van incidenten
Schoolleiders zijn daarnaast bevraagd over de wijze waarop de school in de dagelijkse praktijk uitvoering
geeft aan het veiligheidsbeleid en hiermee tracht incidenten te voorkomen. Ruim negen op de tien scholen
heeft een incidentenregistratie; zeven procent heeft dit niet (figuur 4.18). Twee derde van de scholen doet
dit door middel van een speciaal daarvoor bedoeld centraal systeem. De gegevens uit deze (digitale)
incidentenregistratie worden op 72 procent van de scholen gebruikt voor het (opnieuw) vaststellen van het
veiligheidsbeleid.
Stellingen over incidentenregistratie:
Er is een incidentenregistratie

93%

7%

Geregistreerd in speciaal centraal systeem

66%

34%

Data daaruit gebruikt in veiligheidsbeleid

72%

28%

0%

Ja

20%

40%

60%

80%

100%

Nee

Figuur 4.18: Incidentenregistratie en gebruik voor veiligheidsbeleid
De helft van de scholen heeft duidelijk vastgesteld welke incidenten in en rond de school door het
personeel gemeld moeten worden (figuur 4.18). Achtendertig procent heeft de meldingsplicht ook voor
leerling vastgelegd. Gegevens over de sociale veiligheid worden op twee derde van de scholen gebruikt voor
zelfevaluatie en het bijstellen van beleid.
Veiligheidsmaatregelen
De toegangen (anders dan de hoofdingang) worden tijdens schooltijd op de helft van de scholen afgesloten,
terwijl ze op 37 procent open blijven (figuur 4.19). Daarnaast wordt tijdens pauzes, wisseling van lessen en
tussenuren van leerlingen op een ruime meerderheid (91%) van de gevallen gezorgd voor surveillance
binnen en buiten het gebouw. Wat verder opvalt is dat het aantal scholen dat getrainde leerlingen inzet als
vertrouwenspersoon of mediator voor andere leerlingen beperkt is tot 19 procent van de gevallen.
Driekwart van de scholen zet leerlingen niet op deze manier in.
Lessen over sociale vaardigheden worden op veel scholen aan alle leerlingen verzorgd (83%). Jaarlijkse
aandacht voor agressie en geweld door middel van projecten of themalessen is op bijna twee derde van de
scholen gebruikelijk en de helft van de scholen traint personeel op het gebeid van sociale veiligheid.

Veilig op school | 69

Zijn deze zaken m.b.t. sociale veiligheid op uw locatie geregeld?
Duidelijke meldingsplicht personeel

20%

Duidelijke meldingsplicht leerlingen

29%

51%

30%

Gebruik data bij zelfevaluatie en beleid

13%

32%
19%

Toegangen afgesloten

67%

37%

9%

54%

Surveillance binnen/buiten het gebouw

91%

Leerlingen als vertrouwenspersoon

73%

Lessen in sociale vaardigheden

7%

15%

Themalessen tegen agressie/geweld

27%

21%
0%

19%

83%

11%

Scholing voor personeel
(Haast) niet

38%

63%
29%

20%

50%

40%

In gemiddelde mate

60%

80%

100%

(Bijna in) geheel

Figuur 4.19: Meldingsplicht en preventieve veiligheidsmaatregelen
Allereerst hebben we de schoolleiders een aantal stellingen voorgelegd over de toegang tot de school.
Hieruit blijkt dat haast geen enkele school door middel van een pasjessysteem controleert wie de school
binnenkomt (figuur 4.20). Ook het aanschaffen van materiaal ten behoeve van de veiligheid (bijv.
videobewaking of detectiepoortjes) blijkt op driekwart van de scholen niet aan de orde. Bij ongeveer de
helft van de locaties wordt het schoolplein voor en na schooltijd afgesloten. Welke veiligheidsmaatregelen
getroffen worden bij incidenten zijn in de rest van de stellingen bevraagd. Bijna vier op de tien scholen
hebben geen draaiboek voor het afhandelen van verschillende type incidenten. Een derde van de scholen
voert na incidenten de surveillance binnen en buiten het gebouw tijdelijk op. De rollen die verschillende
personen in school spelen in het afhandelen van incidenten is op 55 procent van de scholen vastgelegd.
Welke incidenten aan de politie worden gemeld staat bij 38 procent van de scholen vast, maar daarentegen
weet wel bijna twee derde van de scholen in welke gevallen ze bij de politie aangifte kunnen doen. Na
incidenten spreken op de meeste scholen (83%) de leerkrachten van de betrokken klas de gedragsregels
opnieuw door met de leerlingen.
Onze locatie...
Schaft materialen t.b.v. veiligheid aan

73%

13%

Controleert met pasjes binnenkomst
Sluit schoolplein voor en na schooltijd af

47%

Heeft draaiboek voor afhandelen incidenten

39%

Voert na incidenten surveillance tijdelijk op

45%

Legt rolverdeling vast voor afhandeling

21%

Legt wat aan politie wordt gemeld vast

48%
27%

25%

14%

Bespreekt na incident gedragsregels extra

31%
55%

30%

38%

25%

61%

13%
0%

33%

23%

32%

Weet wanneer aangifte doen bij politie kan

(Haast) niet

14%

99%

83%
20%

In gemiddelde mate

40%

60%

80%

100%

(Bijna in) geheel

Figuur 4.20: Fysieke veiligheidsmaatregelen, afspraken over afhandeling en aangifte
Getroffen maatregelen na incidenten
In figuur 4.21 staan nog meer maatregelen die getroffen worden nadat er incidenten hebben
plaatsgevonden. Hierin is te zien dat in bijna alle gevallen de leerlingen die betrokken zijn geweest bij een
incident, door de mentor opgeroepen worden voor een gesprek (98%) en zo ook de ouders (87%). Op bijna
vier van de tien scholen moeten leerlingen die incidenten veroorzaken een plan voor verbetering opstellen.

70 | Veilig op school

En op een kwart van de scholen moeten deze leerlingen de uitvoering van dit verbeterplan ook mede
controleren. Iets minder dan de helft van de scholen (48%) geeft aan dat slachtoffers van incidenten naast
onmiddellijke hulp ook altijd nazorg op de langere termijn krijgen; op 21 procent van de scholen gebeurt
dit (haast) nooit. Bijeenkomsten waar daders en slachtoffers onder begeleiding naar oplossingen zoeken,
worden op slechts 22 procent van de scholen georganiseerd. Of de schade van een incident verhaald wordt
op de dader, verschilt sterk per school; 41 procent geeft aan dit altijd te doen en 32 procent nooit.
Na incidenten worden, moet of krijgen...
Gedragsregels opnieuw besproken

7%

18%

75%

De leerlingen direct op gesprek geroepen

98%

De ouders direct op gesprek geroepen 4% 9%

87%

Daders verbeteringsplan opstellen

37%

26%

Daders uitvoering plan controleren

55%

Slachtoffers nazorg op langere termijn

21%

21%
31%

Daders/slachtoffers oplossingen zoeken

19%

32%
0%

23%
48%

59%

Schade op dader worden verhaald

(Haast) niet

37%

27%

20%

40%

In gemiddelde mate

22%
41%

60%

80%

100%

(Bijna in) geheel

Figuur 4.21: Getroffen maatregelen na incident binnen de school
Samenwerking met externe partijen
Tot slot gaan een aantal stellingen over de mate waarin met externen wordt samengewerkt bij
veiligheidsvraagstukken (figuur 4.22). In ruim twee derde van de gevallen (69%) zijn er over de
samenwerking werkafspraken gemaakt met jeugdhulp/wijkteams en Veilig Thuis. Op (ongeveer) twee van
de vijf scholen informeert de politie de school wanneer een leerling met politie/justitie in aanraking komt
en heeft de school vast contact met de wijkagent. Deze school- of wijkagent geeft jaarlijks voorlichting en
wordt ingeschakeld bij incidenten. Op ruim de helft van de scholen kunnen leerlingen die incidenten
veroorzaken niet worden doorverwezen naar een time-out voorziening (61%); zijn er geen werkafspraken
over informatie-uitwisseling met partners (59%); worden er geen ervaringen uitgewisseld met andere
scholen in de buurt (58%); en zijn er geen afspraken met andere schoollocaties over de aanpak bij
incidenten (51%).
Onze locatie heeft/kan...
Werkafspraken met jeugdhulp e.d.

11%

Afspraken met politie

20%

Afspraken met andere scholen

20%

51%

Verwijzen naar een time-out voorziening

40%
27%

61%

Ervaringen delen met andere scholen

25%
23%

20%

In gemiddelde mate

18%
37%

59%
0%

24%

24%

38%

Werkafspraken over uitwisselen info

22%

15%

58%

Vast contract met agent

(Haast) niet

69%

40%

40%

60%

19%
80%

100%

(Bijna in) geheel

Figuur 4.22: Veiligheidsafspraken met externe partijen

Veilig op school | 71

Prevalentie van (gewelds)incidenten en presten
Aan schoolleiders is gevraagd om in te schatten hoe vaak verschillende veiligheidsincidenten afgelopen
schooljaar op hun locatie zijn voorgekomen. Zij konden per soort het aantal ingeschatte incidenten opgeven
óf kiezen voor de categorie ‘weet niet’. De periode waarop deze vraag betrekking heeft, is ongeveer een
half jaar: vanaf de zomervakantie in 2020 tot aan de afname van de vragenlijst in het voorjaar van 2021.
Incidenten met verbaal geweld komen volgens scholen het vaakst voor (figuur 4.23). Incidenten zoals
uitschelden, expres storen en lawaai maken kwamen bij één op de tien scholen in een half jaar meer dan
30 keer voor; 29 procent van de gevallen had er 6 tot 30 keer mee te maken. Dat is minstens 1 keer per
maand. Daarnaast blijken ook incidenten met lichamelijk geweld zonder verwonding met regelmaat voor te
komen: volgens een kwart van de schoolleider 6 tot 30 keer. Een wat ernstigere vorm van lichamelijk
geweld, waarbij iemand gewond is geraakt, komt in 30 procent van de gevallen 1 tot 5 keer voor.
Aantal veiligheidsincidenten dat is voorgekomen op schoollocatie:
Verbaal geweld

21%

Lichamelijk geweld zonder verwonding

18%

39%

Lichamelijk geweld met verwonding

30%
94%

Leerling systematisch en langdurig gepest

6%

65%

Personeel systematisch en langdurig gepest

33%
94%

0%

1 t/m 5

11%
24%

69%

Lichamelijk geweld met gebruik van wapen

0

29%

53%

6 t/m 30

20%

40%

6%
60%

80%

100%

meer dan 30

Figuur 4.23: Prevalentie van (gewelds)incidenten en pesten
Systematisch en langdurig pesten
Hoewel er behoorlijk wat geweldsincidenten door schoolleiders worden gemeld, blijkt ook een aanzienlijk
deel niet te weten hoe frequent de incidenten hebben plaatsgevonden. Om een volledig beeld te
verstrekken is daarom ook tabel 4.6 opgenomen. Hierin is te zien dat meer dan drie van de tien schoolleiders niet kan inschatten hoe vaak incidenten met verbaal geweld en lichamelijk geweld zonder
verwonding op hun schoollocatie zijn voorgekomen. Mogelijk hebben we dus te maken met een onder- of
overschatting van de prevalentie van geweldsincidenten op school.
Tabel 4.6:

Prevalentie van (gewelds)incidenten en pesten
Gemiddelde

Mediaan6

Weet niet

Verbaal geweld

19

4

35%

Lichamelijk geweld zonder verwonding

9

2

31%

Lichamelijk geweld met verwonding

1

0

22%

Lichamelijk geweld met gebruik van een wapen

0

0

13%

Leerlingen systematisch en langdurig gepest

1

0

27%

Personeel systematisch en langdurig gepest

0

0

18%

Totaal n = 150
Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021

6

Een mediaan van 4 wil zeggen dat op de helft van de scholen er minder dan 4 incidenten met verbaal geweld zijn
voorgevallen en op de andere helft meer.

72 | Veilig op school

Op twee derde van de scholen (65%) worden leerlingen niet systematisch en langdurig gepest (figuur 4.24).
Op een derde van de scholen is dit wel 1 tot 5 keer voorgevallen in het afgelopen schooljaar. We hebben
deze schoolleiders ook naar de reden van het pesten gevraagd. In de meeste gevallen werden leerlingen
gepest vanwege hun gedrag (71%). Gepest worden voor de kick (18%) of vanwege het uiterlijk (15%) zijn ook
vaker als reden genoemd. Haast één op de vijf schoolleiders geeft aan dat de reden van deze stelselmatige
pesterijen niet bekend was.
Waarom werden leerlingen systematisch of langdurig gepest?
Vanwege uiterlijk
Vanwege huidskleur
Vanwege land van herkomst
Vanwege gedrag
Vanwege beperking
Vanwege geloof of niet gelovig zijn
Vanwege geslacht
Vanwege seksuele geaardheid
Vanwege transgender zijn
Voor de kick
Om geld
Om een andere reden
Reden niet bekend

15%
3%
0%
71%
9%
3%
0%
3%
0%
18%
0%
12%
18%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 4.24: Redenen van systematisch en langdurig pesten van leerlingen
Incidenten waarbij een personeelslid van school systematisch en langdurig werd gepest, komen niet vaak
voor (figuur 4.25). Op de meeste scholen (94%) is het afgelopen jaar geen enkele keer voorgevallen; zes
procent gaf aan 1 tot 5 keer. In totaal zijn dergelijke incidenten op zes scholen voorgevallen. Redenen
waarom medewerkers werden gepest zijn: vanwege hun gedrag (33%), huidskleur (17%), land van herkomst
(17%) of voor de kick (17%). Op twee scholen was bovendien sprake van een andere reden. Hier is wel eens
een medewerker gepest omdat collega’s deze persoon niet in het team vonden passen. Ook wordt gemeld
dat een leraar gepest is omdat deze geen grip had op de klas.
Waarom werden medewerkers systematisch en langdurig gepest?
Vanwege uiterlijk
Vanwege huidskleur
Vanwege land van herkomst
Vanwege gedrag
Vanwege beperking
Vanwege geloof of niet gelovig zijn
Vanwege geslacht
Vanwege seksuele geaardheid
Vanwege transgender zijn
Voor de kick
Om geld
Om een andere reden
Reden niet bekend

0%
17%
17%
33%
0%
0%
0%
0%
0%
17%
0%
33%
0%
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Figuur 4.25: Redenen van pesten van medewerkers

Veilig op school | 73

Discriminatie, bedreiging en materieel geweld
Discriminatie en bedreiging
Over het algemeen komen incidenten met discriminatie op scholen in het primair onderwijs (haast) niet
voor. Toch blijkt het discrimineren van leerlingen vanwege hun herkomst (18%) of vanwege hun geloof (7%)
wel op een aantal scholen (vaker) plaats te hebben gevonden (figuur 4.26). Verder gaat figuur 4.26 ook over
incidenten met bedreiging, intimidatie, chantage of bangmakerij. Bijna negen van de tien scholen (88%)
hebben een dergelijke aanval op een medewerker nooit meegemaakt in rechtstreeks contact en op 90
procent van de gevallen nooit via sociale media of e-mail. Op één van de tien scholen is dit een medewerker overkomen. Het aandeel scholen waarbij deze incidenten een leerling overkwam, is groter.
Op 26 procent van de scholen is een leerling minstens één keer rechtstreeks bedreigd en op 40 procent
overkwam een leerling dit online.
Aantal veiligheidsincidenten dat is voorgekomen op schoollocatie:
Discriminatie personeel: geaardheid/gender

97%

Discriminatie leerling: geaardheid/gender

96%

Discriminatie personeel: herkomst

98%

Discriminatie leerling: herkomst

82%

Discriminatie personeel: geloof
Discriminatie leerling: geloof

93%

Leerling rechtstreeks bedreigd

7%

74%

Personeel rechtstreeks bedreigd

26%

88%

Leerling online bedreigd

12%

60%

37%

Personeel online bedreigd

90%
0%

0

18%
100%

1 t/m 5

20%

40%

10%
60%

80%

100%

6 t/m 30

Figuur 4.26: Prevalentie van discriminatie en bedreiging
Eén op de vijf schoolleiders geeft aan dat ze niet kunnen inschatten hoe vaak leerlingen gediscrimineerd
worden en ook niet of dit vanwege herkomst (23%), seksuele geaardheid (19%) of geloof (13%) is. Twintig
procent van de schoolleiders weet niet of leerlingen rechtstreeks of online bedreigd worden (26%). Tussen
de 12 en 17 procent van de scholleiders weet geen inschatting te maken van het aantal keren dat iemand
van het personeel is gediscrimineerd dan wel bedreigd is. Deze percentages zijn lager dan in het voorgezet
onderwijs (zie pagina xxx), maar kan ook hier duiden op een onderschatting van de werkelijkheid.
Materieel geweld
Het aantal scholen dat minstens eenmaal te maken heeft gehad met vernieling of bekladding van schoolmaterialen en -gebouwen (64%) of spullen van leerlingen (49%) is aanzienlijk (figuur 4.27). Incidenten met
vandalisme, vernieling of bekladding van schoolmaterialen en -gebouwen komen drie keer per halfjaar voor.
Spullen van medewerkers worden minder vaak beschadigd; op een 1 van de tien scholen minstens één keer.
Nagenoeg geen enkele school (98%) had te maken met diefstal door een medewerker; diefstal door leerlingen is wel in één op de vijf gevallen voorgekomen. Vijftien procent van de scholen heeft te maken gehad
met computercriminaliteit gericht tegen leerlingen (bijvoorbeeld zonder toestemming inloggen en/of
gegevens veranderen in computer, e-mailaccount of sociale media account). Het deel van de scholen dat te
maken heeft gehad met computercriminaliteit gericht tegen medewerkers, is drie procent en gericht tegen
de school (bijvoorbeeld hacken, een virus-aanval of DDOS-aanval) is zes procent.

74 | Veilig op school

Aantal veiligheidsincidenten dat is voorgekomen op schoollocatie:
Materialen/gebouwen van school vernield

36%

56%

Spullen van leerlingen vernield

51%

46%

Spullen van personeel vernield

88%

Diefstal door leerlingen

12%

82%

Diefstal door personeel

18%
98%

Computercriminaliteit tegen leerlingen

85%

12%

Computercriminaliteit tegen personeel

97%

Computercriminaliteit tegen school

94%
0%

0

1 t/m 5

7%

20%

6 t/m 30

40%

6%
60%

80%

100%

meer dan 30

Figuur 4.27: Prevalentie van materieel geweld en computercriminaliteit
Ook hier weet een deel van de schoolleiders geen aantallen incidenten te noemen. Tussen de 15 en 27
procent weet niets te zeggen over het aantal vernielingen van gebouwen, materialen of spullen van
leerlingen en personeel. Tussen 15 en 19 procent van de schoolleiders kan over diefstal geen aantallen
noemen en tussen de 15 en 21 procent kan niks zeggen over computercriminaliteit richting leerlingen of
personeel.
Spanningen tussen groepen leerlingen en extremisme
Incidenten tussen verschillende groepen leerlingen of vanwege een vorm van extremisme hebben volgens de
schoolleiders nooit plaatsgevonden (figuur 4.28). Daarnaast geeft slechts twee procent van hen aan dat er
op school incidenten speelden tussen leerlingen met een migratieachtergrond en groepen leerlingen met
een Nederlandse achtergrond. Incidenten met leerlingen van andere scholen zijn voorgekomen op negen
procent van de scholen. Tussen de 10 en 13 procent van de schoolleiders kunnen van voornoemde
incidenten geen aantallen noemen.
Een of meer veiligheidsincidenten voorgekomen op schoollocatie:
Tussen migratieachtergrond en NL-goepen

2%

Tussen groepen met migratieachtergrond

2%

Tussen verschillende NL-groepen

0%

Vanwege groep andere school

9%

Vanwege religieus extremisme

0%

Vanwege wit extremisme

0%

Vanwege andere vormen van extremisme

0%
0%

2%

4%

6%

8%

10%

Figuur 4.28: Prevalentie van groepsconflicten en extremisme
Seksueel grensoverschrijdend gedrag, wapenbezit, alcohol en drugs
Seksueel grensoverschrijdend gedrag in de vorm van het verspreiden van seksuele afbeeldingen door leerlingen heeft op twaalf procent van de scholen minstens eenmaal in zes maanden plaatsgevonden (figuur
4.29). Daarnaast gaf negen procent van de schoolleiders aan dat seksueel grensoverschrijdend gedrag in de
vorm van opmerkingen door leerlingen voorkwam. Op acht procent van de scholen speelden in het voorbije
schooljaar een of meerdere incidenten vanwege wapenbezit. Wanneer scholen in het afgelopen schooljaar
te maken hebben gehad met een dergelijk incident, is dat nooit vaker dan vijf keer voorgevallen.

Veilig op school | 75

Het is mogelijk om deze reden dat de meeste schoolleiders hiervan wel een inschatting kunnen maken van
de prevalentie. Slechts vier tot vijf procent gaf aan niet te weten hoe vaak het was voorgevallen afgelopen
schooljaar.
Een of meer veiligheidsincidenten voorgekomen op schoollocatie:
Wapenbezit

8%

Bezit, gebruik of verkoop van alcohol

2%

Bezit, gebruik of verkoop van softdrugs

1%

Bezit, gebruik of verkoop van harddrugs

0%

Seksueel grensoverschrijdende opmerkingen

9%

Seksuele fysieke incidenten

2%

Seksuele afbeeldingen verspreiden

12%

Seksuele uitbuiting leerling

1%
0%

2%

4%

6%

8%

10%

12%

14%

Figuur 4.29: Prevalentie van wapenbezit, drugs en seksueel grensoverschrijdend gedrag
Op acht procent van de scholen speelden een (of twee) incident(en) wegens wapenbezit van leerlingen.
Incidenten waarbij alcohol of drugs in het spel waren, komen over het algemeen niet voor op scholen in het
primair onderwijs. Eén procent van de scholen heeft een anonieme dreiging met gerichte geweldsdaad
ontvangen (figuur 4.30).
Is sprake geweest van anonieme dreiging met gerichte geweldsdaad?
99%
0%

20%

40%

60%

Ja

80%

100%

Nee

Figuur 4.30: Anonieme dreiging met gerichte geweldsdaad
Registratie en aangifte van incidenten
Aan schoolleiders die aangaven dat een bepaald type veiligheidsincident minstens eenmaal op hun locatie is
voorgekomen, hebben we ook gevraagd hoe vaak dit type formeel is geregistreerd. In de toelichting zullen
we de incidenten die relatief vaak7 voorkwamen uitlichten.
Registratie van verbaal en lichamelijk geweld
Registratie van incidenten met verbaal geweld, lichamelijk geweld zonder verwonding of waarbij leerlingen
online zijn bedreigd gebeurt niet heel consistent; op ongeveer 40 tot 50 procent van de scholen worden
deze incidenten slechts gedeeltelijk geregistreerd (figuur 4.31).
Bij ruim twee derde van de schoolleiders is er altijd sprake van registratie als lichamelijk geweld tot
serieuze verwonding leidde. Zeven procent gaf aan lichamelijk geweld met verwonding niet te registreren.
Tot slot komt ook het systematisch en langdurig pesten van leerlingen relatief vaak voor, namelijk op 29
scholen. Op 59 procent van de scholen blijken deze incidenten allemaal geregistreerd te worden en in drie
procent is het niet geregistreerd.

7

Dat wil zeggen de incidenten die op iedere school gemiddeld één keer of vaker hebben plaatsgevonden.

76 | Veilig op school

Hoeveel incidenten van dit type zijn formeel geregistreerd?
Verbaal geweld

32%

Lichamelijk geweld zonder verwonding

47%

40%

20%

42%

Lichamelijk geweld met verwonding

18%

68%

Lichamelijk geweld met gebruik van wapen

25%

80%

Leerlingen systematisch en langdurig pesten

59%

Personeel systematisch en langdurig pesten

7%
20%

38%

20%

80%

Discriminatie van leerlingen:
Vanwege geaardheid of transgender zijn

50%

Vanwege herkomst

57%

Vanwege geloof

50%

25%

25%

14%

29%

25%

25%

25%

25%

Discriminatie van medewerkers:
Vanwege geaardheid of transgender zijn

50%

Vanwege herkomst

100%

Leerling rechtstreeks bedreigd

56%

Medewerker rechtstreeks bedreigd

40%

Leerling online bedreigd

30%

Medewerker online bedreigd

30%
0%

Allemaal geregistreerd

32%
20%

12%
40%

48%

21%

30%

20%

40%

40%

60%

Gedeeltelijk geregistreerd

80%

100%

Niet geregistreerd

Figuur 4.31: Registratie van (gewelds)incidenten, pesten, discriminatie en bedreiging
Registratie van materieel geweld
Van de 53 scholen die te maken hebben gehad met vernieling of bekladding van schoolmaterialen en gebouwen heeft ruim de helft (53%) dit in alle gevallen geregistreerd (figuur 4.32). Op 41 procent van de
scholen zijn spullen van leerlingen minstens eenmaal beschadigd. De mate waarin dit wordt geregistreerd
verschilt sterk per school; 37 procent registreerde het standaard en 37 procent gedeeltelijk. Wat daarnaast
opvalt is dat bij bepaalde typen veiligheidsincidenten het percentage scholen dat dit standaard niet
registreert vrij hoog is. Dit kan mogelijk vertekend zijn door het lage aantal scholen dat überhaupt met dit
type te maken heeft gehad. Op tien scholen zijn medewerkers rechtstreeks of online bedreigd; daarvan gaf
40 procent aan het niet te registeren. Computercriminaliteit tegen medewerkers is op één school
gedeeltelijk en op één andere school niet geregistreerd. Vijf scholen hebben te maken gehad met
computercriminaliteit gericht tegen de school. Dit is op twee scholen niet geregistreerd.
Hoeveel incidenten van dit type zijn formeel geregistreerd?
Materialen/gebouwen van school vernield

53%

28%

19%

Spullen van leerlingen vernield

37%

37%

27%

Spullen van medewerkers vernield

36%

36%

27%

Diefstal door leerlingen

44%

28%

Diefstal door medewerkers

100%

Computercriminaliteit tegen leerlingen

25%

Computercriminaliteit tegen medewerkers

42%

33%

50%

Computercriminaliteit tegen school

50%

60%
0%

Allemaal geregistreerd

28%

20%

40%
40%

Gedeeltelijk geregistreerd

60%

80%

100%

Niet geregistreerd

Figuur 4.32: Registratie van materieel geweld en computercriminaliteit

Veilig op school | 77

Registratie van groepsconflicten
Twee derde van de scholen registreert alle groepsconflicten tussen groepen leerlingen ongeacht hun achtergrond (figuur 4.33). Opmerkelijk is dat alle scholen conflicten tussen groepen leerlingen met Nederlandse
achtergrond slechts gedeeltelijk registreren. Een kwart van de scholen registreert alle gevallen waarin er
sprake is van problemen met leerlingen van andere scholen. Dertien procent registreert deze niet.
Hoeveel incidenten van dit type zijn formeel geregistreerd?
Tussen:
Migratieachtergrond en NL-goepen

67%

Groepen met migratieachtergrond

33%
100%

Vanwege:
Problemen met groep van andere school

25%
0%

Allemaal geregistreerd

63%
20%

40%

13%

60%

Gedeeltelijk geregistreerd

80%

100%

Niet geregistreerd

Figuur 4.33: Registratie van groepsconflicten tussen leerlingen
Registratie van wapenbezit, middelengebruik en grensoverschrijdend gedrag
Driekwart van de scholen registreert incidenten waarbij een wapen is gebruikt of een wapen in bezit heeft
op school (figuur 4.34). Een kwart registreert dit soort incidenten niet. Bezit, gebruik of verkoop van
softdrugs daarentegen wordt in alle gevallen door alle scholen geregistreerd. Een kwart van de scholen
registreert incidenten waarbij sprake is van seksueel getinte opmerkingen niet en 18 procent doet dat niet
bij het verspreiden van seksuele afbeeldingen.
Hoeveel van deze incidenten door leerlingen zijn formeel geregistreerd?
Wapenbezit

75%

Bezit, gebruik of verkoop van alcohol

33%

25%
33%

Bezit, gebruik of verkoop van softdrugs

33%

100%

Seksueel grensoverschrijdend gedrag:
Opmerkingen

38%

38%

Fysieke incidenten

50%

Afbeeldingen verspreiden

55%
0%

Allemaal geregistreerd

20%

50%
27%
40%

Gedeeltelijk geregistreerd

60%

18%
80%

100%

Niet geregistreerd

Figuur 4.34: Registratie van wapenbezit, drugs en seksueel grensoverschrijdend gedrag
Aangifte van (gewelds)incidenten
Eén op de vijf scholen heeft afgelopen schooljaar aangifte gedaan van één of meer veiligheidsincidenten
(figuur 4.35). Wanneer er sprake was van lichamelijk geweld met gebruik van een wapen of wapenbezit dan
is dit altijd bij de politie gemeld. Andere incidenten waarvan aangifte is gedaan zijn: vernieling van
schoolmaterialen of -gebouwen (80%), rechtstreekse bedreiging van een medewerker (71%), online
bedreiging van medewerker of leerling (14%) en rechtstreekse bedreiging van een leerling (11%).

78 | Veilig op school

Is aangifte gedaan van een of meer veiligheidsincidenten?
21%
0%

71%
20%

40%

9%
60%

Ja

Nee

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 4.35: Aangifte van incidenten
Samenvatting
In totaal hebben honderdvijftig leidinggevenden van scholen in het primair onderwijs deelgenomen aan de
Veiligheidsmonitor 2021. Twee derde daarvan vervulde een leidinggevende functie als directeur en acht
procent was werkzaam als intern begeleider.
Schoolsluiting, online onderwijs en incidenten
Driekwart van de schoolleiders geeft aan dat er minder contact is geweest met collega’s in de periodes dat
er online onderwijs werd gegeven. Ook zijn zeven van de tien leidinggevenden van mening dat het
docententeam minder contact heeft gehad met leerlingen. Toch denkt meer dan de helft dat docenten
voldoende zicht hebben gehouden op de vorderingen en sociaal-emotionele gesteldheid van de leerlingen.
Een op de drie schoolleiders geeft aan minder meldingen van incidenten te hebben gehad tijdens het
online-onderwijs.
Schoolklimaat
Op haast alle scholen in het primaire onderwijs stellen de leerkrachten zich (bijna) altijd positief op ten
opzichte van leerlingen, door in gedrag en taalgebruik respect te tonen voor leerlingen en het onderling
respect tussen leerlingen te bevorderen. Ook geldt op de meeste scholen dat de leerlingen zich verbonden
voelen met hun school. Negen op de tien schoolleiders vinden dat leerlingen met leer- en sociale problemen
begeleid worden, er een adequate hulpstructuur is, externe hulp wordt ingeschakeld wanneer nodig,
leerkrachten en begeleiders hierbij systematisch en doelgericht samenwerken.
Veiligheidsplan en evaluatie
Negen van de tien scholen hebben een veiligheidsplan en zowel de sociale veiligheid van het personeel als
van leerlingen is onderdeel van dat plan. In het veiligheidsplan staan afspraken die nageleefd dienen te
worden, wordt aandacht besteed aan preventie van incidenten en handhaving-, sanctie- en aangiftebeleid.
Bijna een kwart van de scholen besteedt in het veiligheidsplan ook aandacht aan nazorg van slachtoffers
van incidenten. Haast alle scholen hebben gedragsregels opgesteld voor leerlingen en vier van de vijf heeft
ook gedragsregels voor het personeel. Ruim de helft van de schoolleiders evalueert regelmatig hun aanpak
van agressie en geweld. Op veruit de meeste scholen wordt er in de lessen extra aandacht besteed aan de
sociale veiligheid in het algemeen en specifiek aan pesten op school. Ook in het overleg tussen leiding en
personeel is sociale veiligheid regelmatig onderwerp van gesprek.
School- en gedragsregels en handhaving
Tachtig procent van de schoolleiders zegt dat de school- en gedragsregels bekend zijn bij leerlingen en
ouders. Zeventig procent heeft een pestprotocol en in ruim twee derde van de scholen is dat protocol
bekend bij ouders en leerlingen. Ook beschikt twee derde deel van de scholen over een gedragscode voor
het personeel waarin de omgang met leerlingen en ouders staat beschreven. Verder hebben zeven van de
tien scholen afspraken gemaakt over het veilig gebruik van internet en e-mail binnen de school. De
gedragsregels voor leerlingen worden altijd door het personeel gehandhaafd en op twee derde van de
scholen ook door de leerlingen zelf.

Veilig op school | 79

Beleid gericht op sociale veiligheid
Ruim de helft van de schoolleiders (58%) evalueert regelmatig hun aanpak van agressie en geweld. Op de
meeste basisscholen (negen van de tien) wordt er intensief preventief beleid gevoerd op het tonen van
respect ten aanzien van gedrag (82%), huidskleur (68%), uiterlijk (65%) en land van herkomst (65%). Een
kwart van de scholen voert geen of weinig beleid om het respect voor biseksualiteit en transgender te
vergroten. Scholen voeren intensief beleid om gewenst gedrag van leerlingen te belonen (75%), ter
voorkoming van agressie en geweld (65%) en om iedereen de regels te laten naleven (64%). Op bijna drie
van de vijf scholen wordt er daarnaast intensief beleid gevoerd om anderen in hun gedrag te corrigeren en
ter voorkoming van discriminatie. Lessen over sociale vaardigheden worden op veel scholen aan alle
leerlingen verzorgd (83%). Jaarlijkse aandacht voor agressie en geweld door middel van projecten of
themalessen is op bijna twee derde van de scholen gebruikelijk en de helft van de scholen traint personeel
op het gebeid van sociale veiligheid.
Incidentenregistratie, afhandeling en meldingsplicht
Negen van de tien scholen hebben een incidentenregistratie. De helft van de scholen heeft duidelijk
vastgesteld welke incidenten in en rond de school door het personeel gemeld moeten worden. Achtendertig
procent heeft de meldingsplicht ook voor leerlingen vastgelegd. Gegevens over de sociale veiligheid worden
op twee derde van de scholen gebruikt voor zelfevaluatie en het bijstellen van beleid. Bijna vier op de tien
scholen hebben geen draaiboek voor het afhandelen van verschillende type incidenten. Een derde van de
scholen voert na incidenten de surveillance binnen en buiten het gebouw tijdelijk op. De rollen die
verschillende personen in school spelen bij het afhandelen van incidenten is op ongeveer de helft van de
scholen vastgelegd. Bijna twee derde van de scholen weet in welke gevallen er aangifte bij de politie
gedaan moet worden. Incidenten worden op de meeste scholen door de leerkrachten van de betrokken klas
aan de orde gesteld en gedragsregels opnieuw met de leerlingen doorgesproken. Door scholen wordt in
zeven van de tien gevallen werkafspraken gemaakt over veiligheidsvraagstukken met instanties zoals
jeugdhulp, wijkteams of Veilig thuis; veertig procent maakt hierover afspraken met de politie. Op
(ongeveer) twee van de vijf scholen informeert de politie de school wanneer een leerling met politie of
justitie in aanraking komt en heeft de school vast contact met de wijkagent.
Inschatting van de prevalentie van incidenten
Meer dan drie van de tien schoolleiders kunnen niet inschatten hoe vaak incidenten met verbaal geweld en
lichamelijk geweld zonder verwonding op hun schoollocatie zijn voorgekomen. Mogelijk hebben we dus te
maken met een onderschatting van de prevalentie van deze geweldsincidenten op school. Incidenten met
verbaal geweld komen het vaakst voor (gemiddeld 1 keer per maand). Daarnaast komt lichamelijk geweld
zonder verwonding regelmatig voor; volgens een kwart van de schoolleiders tussen 6 tot 30 keer. Een
ernstigere vorm van lichamelijk geweld, waarbij iemand gewond is geraakt, komt in 30 procent van de
gevallen 1 tot 5 keer voor.
Langdurig en systematisch pesten
Op een derde van de scholen komt het voor dat leerlingen systematisch en langdurig gepest worden; tussen
de 1 en 5 keer in het afgelopen schooljaar. In de meeste gevallen werden leerlingen gepest vanwege hun
gedrag (71%), voor de kick (18%) of vanwege het uiterlijk (15%). Dat personeelsleden systematisch en
langdurig gepest worden, komt niet vaak voor. In totaal zijn dergelijke incidenten op zes scholen
voorgevallen. Als medewerkers stelselmatig gepest worden is dat vanwege hun gedrag (33%), huidskleur
(17%), land van herkomst (17%) of voor de kick (17%).

80 | Veilig op school

Discriminatie en bedreiging
Over het algemeen komen incidenten met discriminatie op scholen in het primair onderwijs sporadisch
voor. Als leerlingen gediscrimineerd worden is dat vanwege hun herkomst (18%) of vanwege hun geloof (7%).
Incidenten met bedreiging, intimidatie, chantage of bangmakerij komen ook zelden voor op scholen in het
primair onderwijs; negen van de tien heeft een dergelijk incident nog nooit meegemaakt. Op een kwart van
de scholen is een leerling minstens een keer rechtstreeks persoonlijk bedreigd en 40 procent overkwam een
leerling dit online.
Materieel geweld en spanningen tussen groepen leerlingen
Bijna twee derde van de scholen heeft minstens eenmaal te maken gehad met vernieling of bekladding van
schoolmaterialen en -gebouwen. Bij de helft van de scholen zijn er spullen van leerlingen vernield. Deze
incidenten komen gemiddeld drie keer per halfjaar voor. Vijftien procent van de scholen heeft te maken
gehad met computercriminaliteit gericht tegen leerlingen. Incidenten waarbij sprake is van enige vorm van
extremisme hebben volgens de schoolleiders nooit plaatsgevonden. Wel vinden op negen procent van de
scholen incidenten plaats met leerlingen van andere scholen.
Seksueel grensoverschrijdend gedrag
Seksueel grensoverschrijdend gedrag in de vorm van het verspreiden van seksuele afbeeldingen door
leerlingen heeft op twaalf procent van de scholen minstens eenmaal plaatsgevonden. Daarnaast gaf negen
procent van de schoolleiders aan dat seksueel grensoverschrijdend gedrag in de vorm van opmerkingen door
leerlingen voorkwam.
Wapenbezit, gebruik van middelen
Acht procent van de scholen heeft wel eens meegemaakt dat leerlingen een wapen bij zich hadden op
school. Incidenten waarbij alcohol of drugs in het spel waren, komen over het algemeen niet voor op
scholen in het primair onderwijs. Bijna geen enkele school heeft een anonieme dreiging met gerichte
geweldsdaad ontvangen.
Registratie van geweldsincidenten
Registratie van geweldsincidenten gebeurt lang niet altijd op alle scholen even consequent en verschillend.
Incidenten met verbaal geweld, lichamelijk geweld zonder verwonding of waarbij leerlingen online zijn
bedreigd, wordt op ongeveer 40 tot 50 procent van de scholen slechts gedeeltelijk geregistreerd. Bij ruim
twee derde van de schoolleiders is er wel altijd sprake van registratie als lichamelijk geweld tot een
serieuze verwonding leidt. Op zes van de tien scholen worden systematische en langdurige pesterijen
allemaal geregistreerd. Circa de helft van de scholen die te maken hebben gehad met vernieling van
schoolmaterialen en -gebouwen, registreert dit in alle gevallen. De mate waarin beschadiging van spullen
van leerlingen wordt geregistreerd, verschilt sterk per school: 37 procent registreert het standaard en 37
procent slechts gedeeltelijk. Twee derde van de scholen registreert alle groepsconflicten tussen groepen
leerlingen met een migratieachtergrond en een Nederlandse achtergrond. Opmerkelijk is dat alle scholen
conflicten tussen groepen leerlingen met een Nederlandse achtergrond slechts gedeeltelijk registreren. Een
kwart van de scholen registreert wel alle gevallen waarin er sprake is van problemen met leerlingen van
andere scholen. Driekwart van de scholen registreert incidenten waarbij een wapen is gebruikt of iemand
een wapen bij zich had op school. Een kwart van de scholen registreert dit soort ernstige incidenten niet.
Bezit, gebruik of verkoop van softdrugs daarentegen wordt in alle gevallen door alle scholen geregistreerd.
Incidenten waarbij sprake is van seksueel getinte opmerkingen of verspreiding van seksuele afbeeldingen
worden niet geregistreerd door respectievelijk een kwart en 18 procent van de scholen.

Veilig op school | 81

Aangifte
Eén op de vijf scholen heeft afgelopen schooljaar aangifte gedaan van één of meer veiligheidsincidenten.
Lichamelijk geweld met gebruik van een wapen of wapenbezit wordt in alle gevallen bij de politie gemeld.
Van vernieling van schoolmaterialen of -gebouwen wordt in acht van de tien gevallen aangifte gedaan. Ook
als een medewerker wordt bedreigd wordt er in de meeste gevallen aangifte gedaan.

82 | Veilig op school

5

Trends in het primair onderwijs

Inleiding
Er zijn trendanalyses uitgevoerd om na te gaan in hoeverre er sprake is van ontwikkelingen in de tijd (20182021). Deze analyses zijn separaat voor het po en vo uitgevoerd. Om deze trends te kunnen vaststellen, is
een koppeling gemaakt met de databestanden uit 2018 (onderzoek Praktikon). Hiervoor is zorgvuldig
gekeken naar de vragen die exact hetzelfde zijn gesteld. Pas dan kan worden vastgesteld c.q. geanalyseerd
of de ontwikkelingen betekenisvol zijn. Dit betekent eveneens dat alle vragen waarbij meerdere
antwoorden mogelijk waren of zijn uitgebreid, ingekort of tekstueel gewijzigd, niet meegenomen zijn bij
de trendanalyses. Er zijn ook geen analyses uitgevoerd waarbij een koppeling nodig was op schoolniveau
omdat we voor 2018 niet beschikken over de vestigingscodes van de scholen. De analyses voor het primair
onderwijs zijn uitgevoerd op basis van de volgende vragen. Bijlage 3 bevat op een groot aantal indicatoren
trendvergelijkingen ten opzichte van voorgaande jaren. In dit hoofdstuk zijn onderstaande vragen getoetst
op trendverschillen voor leerlingen in het primair onderwijs:
Leerlingen
Hoe veilig voel je je op of rond school?
Word je (wel eens) gepest op school?
Word je wel eens uitgescholden door kinderen op
school?
Worden er wel eens expres spullen van jou kapot
gemaakt op school?
Worden er wel eens spullen van jou gestolen op
school?
Word je wel eens expres buitengesloten door kinderen
op school?
Ben je wel eens bang voor andere kinderen op school?
Maken de kinderen op jouw school samen met de
juf/meester afspraken over wat wel en niet mag?
Als kinderen zich niet gedragen of vervelend zijn, dan
zegt de juf/meester er iets van.
Als kinderen zich niet gedragen of vervelend zijn, dan
zeggen andere kinderen er iets van.
We praten in de klas over hoe je met elkaar omgaat.
De juf/meester herinnert ons aan de (klassen)regels
als dat nodig is.

▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪

Leerkrachten
▪ Is er op uw school(locatie) een veiligheidsbeleid?
▪ Hoe beoordeelt u de effectiviteit van het
veiligheidsbeleid?
▪ Is de opvang, ondersteuning en eventuele nazorg voor
slachtoffers van een agressie of geweldsincident goed
geregeld?
▪ Is de aanpak van daders van agressie- en
geweldsincidenten goed geregeld?
▪ Zijn er op uw school(locatie) school- of gedragsregels
voor leerlingen?
▪ Leerkrachten grijpen direct in wanneer nodig bij
ongewenst gedrag van leerlingen (stelling)
▪ Onderwijs ondersteunend personeel grijpt direct in
wanneer nodig bij ongewenst gedrag van leerlingen
(stelling)
▪ Leerkrachten steunen positief gedrag (stelling)
▪ Zijn er op uw school(locatie) expliciete school- of
gedragsregels voor personeelsleden?

Management
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪

De leerkrachten tonen in gedrag en taalgebruik respect voor de leerlingen (stelling)
De leerkrachten bevorderen het onderling respect tussen de leerlingen (stelling)
De leerkrachten geven blijk van positieve verwachtingen van de leerlingen (stelling)
De leerkrachten bevorderen een goede werkhouding van de leerlingen (stelling)
De leerkrachten creëren in de onderwijsleersituatie ordelijke werkomstandigheden (stelling)
De leerlingen voelen zich verbonden met de locatie (stelling)
De algemene ruimtes van de locatie bieden een leerling-vriendelijke aanblik (stelling)
De locatie organiseert activiteiten om de algemene betrokkenheid van leerlingen en ouders/verzorgers bij de
school te vergroten (stelling)
De locatie waakt over de veiligheid van de leerlingen en hun bezittingen (stelling)
Is er op uw school(locatie) een veiligheidsbeleid/veiligheidsplan?
Heeft uw school periodiek afstemming met de gemeente over het veiligheidsbeleid in en om school?
Zijn er op uw school(locatie) gedragsregels voor personeelsleden?
Gedragsregels voor personeelsleden worden gehandhaafd door leidinggevenden (stelling)
Gedragsregels voor leerlingen worden gehandhaafd door personeel (stelling)
Gedragsregels voor leerlingen worden gehandhaafd door leerlingen (stelling)
Heeft uw schoollocatie een pest-protocol?
Beschikt uw school over een incidentenregistratie?

In het navolgende onderdeel worden achtereenvolgens de trends besproken voor leerlingen, personeel en
management.

Veilig op school | 83

Leerlingen in het primair onderwijs
Veiligheidsgevoel
Het gevoel van veiligheid van leerlingen in het basisonderwijs is tussen 2018 en 2021 niet verbeterd (figuur
5.1). De gemiddelde waarde op deze school stijgt van 4,12 naar 4,18. Het is een klein, doch significant
verschil (p < 0,001). Dit heeft vooral te maken met het feit dat meer leerlingen in 2021 (34% versus 30%) in
de hoogste categorie vallen.
Hoe veilig voel je je op school (primair onderwijs):
2018

10%

2021

10%
0%

57%

30%

53%
20%

40%

Heel erg onveilig

Onveilig

34%
60%

80%

Niet onveilig/niet veilig

Veilig

100%

Heel veilig

Figuur 5.1: Gevoel van veiligheid op school (po: 2018 versus 2021)
Pesten
Bij de mate waarin leerlingen gepest worden, zien we een (lichte) significante tendens. In vergelijking met
2018 hebben leerlingen in 2021 significant anders geantwoord op de vraag of ze wel eens worden gepest en
hoe vaak. Relatief minder leerlingen geven in 2021 aan helemaal nooit gepest te worden. Het gaat om een
daling van zes procentpunten (figuur 5.2). Ook hier zien we alleen een trend aan de bovenkant. Het
aandeel po-leerlingen dat regelmatig (elke dag/elke week) gepest wordt is in beide jaren gelijk, namelijk
drie procent. Het gaat om kleine verschillen.
Word je (wel eens) gepest op school?:
2018

7%

2021

8%
0%

Elke dag

16%

74%

22%

68%

20%

40%

60%

80%

Elke week

Soms, niet elke week

Bijna nooit

100%

Nooit

Figuur 5.2: Frequentie gepest worden (po: 2018 versus 2021)
Buitengesloten worden
Een soortgelijke tendens als bij pesten is er ook bij de mate waarin leerlingen door medeleerlingen worden
buitengesloten (figuur 5.3). Ook hier hebben leerlingen significant anders geantwoord op de vraag of ze wel
eens expres worden buitengesloten door kinderen op school. Er is een daling van enkele procentpunten te
zien zowel in de groep die helemaal nooit wordt buitengesloten, als de groep bij wie het elke dag gebeurt.
Word je wel eens expres buitengesloten door kinderen op school?:
2018

9%

29%

60%

2021

8%

32%

58%

0%

Elke dag

20%

40%

60%

80%

Elke week

Soms, niet elke week

Bijna nooit

Figuur 5.3: Frequentie buitengesloten worden (po: 2018 versus 2021)

84 | Veilig op school

100%

Nooit

Bang zijn voor andere kinderen
Leerlingen blijken in 2021 iets vaker bang te zijn voor andere kinderen op school dan in 2018. De groep die
helemaal nooit bang is voor andere leerlingen is met twee procentpunten gedaald. Het aandeel leerlingen
dat ‘bijna nooit’ of ‘elke week’ bang is, is iets toegenomen (figuur 5.4).
Ben je wel eens bang voor andere kinderen op school?:
2018

6%

20%

72%

2021

6%

21%

70%

0%

Elke dag

20%

40%

60%

80%

Elke week

Soms, niet elke week

Bijna nooit

100%

Nooit

Figuur 5.4: Angst voor andere kinderen op school (po: 2018 versus 2021)
De mate waarin kinderen op school worden uitgescholden, spullen van leerlingen op school kapot worden
gemaakt of spullen van leerlingen worden gestolen, verschilt niet tussen 2018 en 2021.
Gedrags- en omgangregels
Bij de vraag of kinderen samen met de juf of meester afspraken maken over wat wel en niet mag, geven in
2021 iets minder leerlingen aan dat dit het geval is (figuur 5.5). Daarentegen merken we op dat een groter
deel van de leerlingen aangeeft hiervan niet op de hoogte te zijn. Ook blijkt uit de gegevens dat
leerkrachten in 2021 er minder vaak iets van zeggen als kinderen zich niet gedragen of vervelend zijn (niet
in figuur). Het gaat hier om kleine, maar significante verschillen. Hetzelfde patroon zien we bij de mate
waarin kinderen die zich niet gedragen of vervelend zijn, worden aangesproken door medeleerlingen.
Kinderen maken met leerkracht afspraken over wat wel en niet mag:
2018
2021

80%

3%
0%

17%

71%
20%

25%

40%

Nee

60%

Ja

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 5.5: Maken de kinderen op jouw school samen met de juf/meester afspraken over wat wel en niet
mag? (po: 2018 versus 2021)
Ook als het gaat om de mate waarin leerlingen worden aangesproken op hun gedrag of waarin gedrag
bespreekbaar wordt gemaakt, zien we een soortgelijk patroon dat ons leidt tot de volgende conclusies:
▪

leraren zeggen er in 2021 minder vaak iets van als kinderen zich niet gedragen of vervelend zijn;

▪

kinderen die zich niet gedragen of vervelend zijn, blijken daar in 2021 ook minder vaak door andere
kinderen op te worden aangesproken;

▪

hoe men met elkaar om hoort te gaan is volgens de leerlingen in 2021 minder vaak besproken dan in
2018;

▪

leerlingen zeggen in 2021 dat de juf/meester hen minder vaak aan de (klassen)regels herinneren
wanneer dat nodig is.

Veilig op school | 85

Aangesproken door leerkracht:
2018

37%

47%

14%

2021

35%

47%

14%

Aangesproken door leerlingen:
2018

10%

37%

2021

11%

33%

45%

5%

45%

4% 7%

Praten over omgang met elkaar:
2018

10%

2021

9%

36%

46%

33%

4%4%

45%

6% 8%

Leerkracht herinnert aan regels:
2018

26%

2021

21%
0%

Altijd

36%
37%
20%

Vaak

30%

Soms

30%

40%

Nooit

4%4%

60%

5% 7%
80%

100%

Weet ik niet

Figuur 5.6: Regels, bespreken en aanspreken op gedrag (po: 2018 versus 2021)
Personeel in het primair onderwijs
Effectief veiligheidsbeleid
In 2018 gaf meer dan de helft van het personeel (60%) aan dat hun school een veiligheidsbeleid heeft
(figuur 6.7). In 2021 is deze groep gestegen naar 65 procent.
Er is op school een veiligheidsbeleid:
2018

60%

2021

38%

65%
0%

34%

20%

40%

Ja

Nee

60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 5.7: Veiligheidsbeleid op school (po: 2018 versus 2021)
Daarentegen laat figuur 6.8 zien dat personeelsleden in 2021 iets kritischer zijn op de effectiviteit van het
veiligheidsbeleid. Op een schaal van goed naar slecht stijgt de gemiddelde waarde van 1,86 naar 1,93. Het
is een klein, doch significant verschil (p < 0,01). De groep die het beleid als goed beoordeeld, is ten
opzichte van 2018 gedaald met drie procent, terwijl de groep die het beleid niet goed maar ook niet slecht
vindt, is met vier procent gegroeid.
De effectiviteit van het veiligheidsbeleid beoordeeld:
2018

29%

2021

26%
0%

58%

57%
20%

Goed

12%

Voldoende

40%

16%
60%

Niet goed/niet slecht

80%

Onvoldoende

100%

Slecht

Figuur 5.8: Effectiviteit van het veiligheidsbeleid (po: 2018 versus 2021)

86 | Veilig op school

Nazorg van slachtoffers en aanpak van daders
Of na agressie- en geweldsincidenten de zorg voor slachtoffers en aanpak van daders goed geregeld is, is bij
beide metingen aan het personeel gevraagd (figuur 5.9 en figuur 5.10). In de antwoorden is een kleine
verschuiving te zien. De groep die het niet weet, is gestegen van 50 naar 61 procent. Als de 'weet ik niet'categorie buiten beschouwing wordt gelaten, dan blijkt dat in 2021 relatief meer personeelsleden aangeven
dat het goed geregeld is. Bij de zorg voor slachtoffers steeg de gemiddelde waarde van 0,87 naar 0,93 (p <
0,001). Bij de aanpak van daders van 0,85 naar 0,90 (p < 0,01).
De opvang, ondersteuning en nazorg voor slachtoffers is goed geregeld:
2018

43%

2021

6%

50%

37%
0%

61%

20%

40%

Ja

60%

Nee

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 5.9: Opvang, ondersteuning en nazorg voor slachtoffers (po: 2018 versus 2021)
De aanpak van daders is goed geregeld:
2018

43%

2021

35%
0%

7%

50%

4%

20%

61%

40%

Ja

Nee

60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 5.10: Aanpak van daders (po: 2018 versus 2021)
Gedragsregels en handhaving
Het aantal schoollocaties met gedragsregels voor leerlingen is in 2021 niet significant meer of minder dan in
2018 (figuur 5.11). Er zijn in 2021 wel iets meer schoollocaties die expliciete gedragsregels hebben voor
personeelsleden. Er is een kleine, doch significante stijging te zien in de gemiddelde waarde (p < 0,05),
namelijk van 0,63 naar 0,68.
Er zijn op school gedragsregels voor personeelsleden:
2018

40%

23%

37%

2021

42%

20%

37%

0%

20%

40%

Ja

Nee

60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 5.11: Gedragsregels voor personeelsleden op school (po: 2018 versus 2021)
Drie stellingen zijn voorgelegd over de frequentie waarmee het personeel het gedrag van leerlingen
beïnvloedt. In 2021 grijpen leerkrachten minder regelmatig in bij ongewenst gedrag van leerlingen dan in
2018. De gemiddelde waarde is gedaald van 4,63 naar 4,56 (p < 0,001).

Veilig op school | 87

Figuur 5.12 laat zien dat direct ingrijpen bij ongewenst gedrag door leerkrachten nu meer ‘vaak’ gebeurt in
plaats van ‘altijd’. Onderwijsondersteunend personeel grijpt in 2021 eveneens minder vaak direct in dan in
2018. De gemiddelde waarde daalde van 4,54 naar 4.26 (p < 0,001). Het aantal personeelsleden dat 'altijd'
ingrijpt is gedaald met 18 procent, terwijl we een toename zien bij de groep die 'vaak' (+5%) of 'soms'
(+10%) ingrijpt bij ongewenst gedrag. Daarentegen steunen leerkrachten in 2021 regelmatiger positief
gedrag. De gemiddelde waarde steeg van 4,18 naar 4,64 (p < 0,001). Het relatieve percentage dat aangeeft
dat leerkrachten dit altijd doen, is met 21 procent gestegen.
Leerkrachten grijpen direct in:
2018

33%

2021

65%

40%

57%

40%

57%

Onderwijsondersteuning grijpt direct in:
2018
2021

12%

45%

39%

13%

47%

34%

Leerkrachten steunen positief gedrag:
2018
2021

33%
0%

(Bijna) nooit

Soms

65%

20%

Vaak

40%

Altijd

60%

80%

100%

Weet niet

Figuur 5.12: De invloed van personeel op gedrag van leerlingen (po: 2018 versus 2021)
In de analyse is ook onderzocht of de trends afwijken onder personeelsleden die homoseksueel, lesbisch of
biseksueel zijn (figuur 5.13). Vaak bleek er onder deze groep geen significant verschil tussen 2018 en 2021.
De kleine omvang van de groepen kan hiervoor een verklaring zijn. Alleen bij de stelling ‘Leerkrachten
steunen positief gedrag’ vonden we ook een significant verschil in de antwoorden tussen 2018 en 2021.
Leerkrachten steunen positief gedrag volgens LHBT-personeel:
2018

21%

2021

42%

33%

36%
0%

60%

20%

(Bijna) nooit

40%

Soms

60%

Vaak

Altijd

80%

100%

Weet niet

Figuur 5.13: De invloed op het gedrag van leerlingen volgens LHBT-personeel (po: 2018 versus 2021)
Voorlichting, instructie en training
Uit de trendanalyses blijkt dat het personeel in 2021 significant minder vaak een training heeft gevolgd om
het schoolklimaat positief te bevorderen, de sociale veiligheid te bevorderen en pesten (figuur 5.14). Het
verschil in het volgen van een training hoe om te gaan met agressie, is niet significant. Voorlichting en
instructie omtrent al deze veiligheidszaken zijn in 2021 significant minder vaak gegeven aan het personeel
dan in 2018.

88 | Veilig op school

Primair onderwijs: afgelopen twee jaar ...

Voorlichting:

Positief schoolklimaat **

2018
67%

55%

Bevordering sociale veiligheid **

39%

Pesten **

39%

Omgang met agressie en geweld **

33%
32%
22%

Positief schoolklimaat **

Training:

2021

18%

47%

35%

Bevordering sociale veiligheid **

22%

Pesten **

21%

Omgang met agressie en geweld (n.s.)

16%
14%

12%

10%

Figuur 5.14: Voorlichting en training personeel (po: 2018 versus 2021)
Slachtoffer van seksueel grensoverschrijdend gedrag
Er is geen significant verschil tussen 2018 en 2021 van de mate waarin het personeel in het primair
onderwijs slachtoffer is van seksueel grensoverschrijdend gedrag (figuur 5.15).
Personeel po: slachtoffer van seksueel gensoverschrijdend gedrag
12%
10%
8%
6%
4%
2%

2%

3%

2%

2021

Totaal

0%
2018

Figuur 5.15: Slachtoffer van seksueel grensoverschrijdend gedrag, personeel (po: 2018 versus 2021)
Meldingsbereidheid personeel van pesten en geweldsincidenten
De meldingsbereidheid van het personeel over pesten verschilt niet significant tussen 2018 en 2021.
Daarentegen is het verschil in meldingsbereidheid van geweldsincidenten wel significant: de
meldingsbereidheid van het personeel over geweldsincidenten jegens hen is in 2021 significant lager dan in
2018 (figuur 5.16).
Personeel po: Melding van pesten en indicidenten (indien van toepssing)
94%

100%
80%

69%

80%
66%

87%

68%

60%
40%
20%
0%

Melding pesten (n.s.)
2018

Melding geweldsincidenten **
2021

Totaal

Figuur 5.16: Meldingsbereidheid van pesten en geweldsincidenten, personeel (po: 2018 versus 2021)

Veilig op school | 89

Management in het primair onderwijs
Schoolklimaat
Het management heeft een aantal stellingen gekregen over de mate waarin het personeel het schoolklimaat
positief bevordert en leerlingen zich met de school verbonden voelen, bijvoorbeeld ‘De leerkrachten tonen
in gedrag en taalgebruik respect voor de leerlingen’ en ‘De algemene ruimtes van de locatie bieden een
leerling-vriendelijke aanblik’. Er is geen significant verschil tussen 2018 en 2021 in de mate waarin dit
volgens het management gebeurd.
Veiligheidsbeleid, gedragsregels en incidentenregistratie
Er zijn in 2021 niet meer of minder schoollocaties met een veiligheidsbeleid. Wel blijkt dat het aantal
scholen dat periodieke afstemming heeft met de gemeente over het veiligheidsbeleid in en om de school in
2021 iets is afgenomen ten opzichte van 2018 (p <0,05). In 2018 gaf nog 42 procent van het management
aan dat dit gebeurde. In 2021 is dit nog maar 30 procent (figuur 6.13).
De school stemt het veiligheidsbeleid periodiek af met de gemeente:
2018

42%

2021

37%

30%
0%

20%

45%
20%

40%

Ja

Nee

25%
60%

80%

100%

Weet niet

Figuur 5.17: Periodieke afstemming over het veiligheidsbeleid (po: 2018 versus 2021)
Volgens het management zijn er in 2021 niet meer of minder schoollocaties met gedragsregels voor
personeelsleden. Ook worden gedragsregels nog steeds in een gelijke mate gehandhaafd. Daarnaast is het
aantal scholen met een pestprotocol of incidentenregistratie ook niet significant veranderd in 2021 ten
opzichte van 2018.
Samenvatting
Leerlingen
▪

Het gevoel van veiligheid van leerlingen in het basisonderwijs is tussen 2018 en 2021 niet verbeterd.
Het aantal leerlingen dat regelmatig gepest wordt is niet veranderd in de tijd. Minder leerlingen geven
in 2021 aan dat ze helemaal nooit gepest zijn. Er is een kleine daling te zien van het aantal kinderen
dat expres wordt buitengesloten door kinderen op school. Deze daling is zowel te zien in de groep die
helemaal nooit wordt buitengesloten, als de groep bij wie het elke dag gebeurt.

▪

Leerlingen blijken in 2021 iets vaker bang te zijn voor andere kinderen op school dan in 2018. De mate
waarin kinderen op school worden uitgescholden, spullen van leerlingen op school kapot worden
gemaakt of spullen van leerlingen worden gestolen, verschilt niet tussen 2018 en 2021.

▪

In 2021 geven minder kinderen aan dat zij samen met de juf of meester afspraken maken over wat wel
en niet mag. Hoe men met elkaar om hoort te gaan is volgens de leerlingen in 2021 minder vaak
besproken dan in 2018. Leerlingen zeggen in 2021 dat de juf/meester hen minder vaak aan de
(klassen)regels herinneren wanneer dat nodig is.

▪

Leraren zeggen er in 2021 minder vaak iets van als kinderen zich niet gedragen of vervelend zijn.
Kinderen die zich niet gedragen of vervelend zijn, blijken daar in 2021 ook minder vaak door andere
kinderen op te worden aangesproken.

90 | Veilig op school

Personeel
▪

In 2018 gaf meer dan de helft van het personeel (60%) aan dat hun school een veiligheidsbeleid heeft.
In 2021 is deze groep gestegen naar 65 procent. Personeelsleden in 2021 zijn iets kritischer op de
effectiviteit van het veiligheidsbeleid op school. In 2021 geven relatief meer personeelsleden aan dat
het schoolklimaat op ore is.

▪

Het aantal schoollocaties met gedragsregels voor leerlingen is in 2021 niet meer of minder dan in
2018. Er zijn in 2021 wel iets meer schoollocaties die expliciete gedragsregels hebben voor
personeelsleden.

▪

In 2021 grijpen leerkrachten minder regelmatig in bij ongewenst gedrag van leerlingen dan in 2018.
Dat geldt ook voor onderwijsondersteunend personeel. Zij grijpen in 2021 eveneens minder vaak direct
in dan in 2018. Daarentegen steunen leerkrachten in 2021 regelmatiger positief gedrag.

▪

Het personeel heeft in 2021 minder vaak een training heeft gevolgd over het positief bevorderen van
het schoolklimaat, sociale veiligheid en pesten. Voorlichting en instructie omtrent deze
veiligheidszaken inclusief de omgang met agressie en geweld zijn in 2021 minder vaak gegeven aan het
personeel dan in 2018.

▪

Er is geen significant verschil tussen 2018 en 2021 van de mate waarin het personeel in het primair
onderwijs slachtoffer is van seksueel grensoverschrijdend gedrag.

▪

De meldingsbereidheid van het personeel over pesten verschillen niet in de tijd. Daarentegen is de
meldingsbereidheid van het personeel over geweldsincidenten jegens hen wel in de tijd afgenomen.

Management
▪

Er zijn in 2021 niet meer of minder schoollocaties met een veiligheidsbeleid. Wel blijkt dat het aantal
scholen dat periodieke afstemming heeft met de gemeente over het veiligheidsbeleid in en om de
school in 2021 iets is afgenomen ten opzichte van 2018.

Veilig op school | 91

Deel II - Voortgezet onderwijs

92 | Veilig op school

6

Scholieren in het voortgezet onderwijs

Deelnemers en achtergrondkenmerken
Er hebben in 2021 9.048 scholieren meegedaan aan de Veiligheidsmonitor , verdeeld over 50 schoolvestigingen. De meeste leerlingen die meegedaan hebben aan de Veiligheidsmonitor zijn tussen de 12 en 14
jaar oud (61%, tabel 6.1). De andere deelnemers zijn vijftien jaar of ouder (39%). De verhouding tussen
jongens en meisjes is ongeveer gelijk. Veruit de meerderheid van de deelnemers is in Nederland geboren.
Tabel 6.1:

Achtergrondkenmerken deelnemende scholieren
2021

Leeftijd:
- 12 jaar

12%

- 13 jaar

25%

- 14 jaar

24%

- 15 jaar

20%

- 16 jaar

12%

- 17 jaar

6%

- 18 jaar

1%

Geslacht:
- Jongen

46%

- Meisje

50%

- Niet zeggen/ niet geregistreerd

4%

Geboorteland:
- Nederland

93%

- Elders

7%

Genderidentiteit:
- Jongen

45%

- Meisje

46%

- Geen van beide

1%

- Zowel jongen als meisje

1%

- Anders

3%

- Wil niet zeggen

3%

Gelovig:
- Wel

46%

- Niet

54%

Woonsituatie:
- Bij beide ouders

78%

- Bij een van de ouders

9%

- Om en om bij een ouder

6%

- Bij een van de ouders met nieuwe partner

4%

- Anders

3%

Veilig op school | 93

2021
Opleidingsniveau ouder:
- Geen

3%

- Laag

11%

- Midden

20%

- Hoog

26%

- Onbekend

40%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021; n = 9.048

Driekwart zat ten tijde van de afname van de vragenlijst in de onderbouw, een kleine kwart in de bovenbouw en twee procent van in het laatste jaar van het voortgezet onderwijs (tabel 6.2).
Tabel 6.2:

Welke onderwijsvorm volg je?
2021

Praktijkonderwijs

0%

Brugjaar (combinatieklassen vmbo/havo/vwo)

13%

Vmbo brugjaar (leerjaar 1 of 2 van vmbo, maar leerweg nog niet gekozen)

18%

Vmbo basis

2%

Vmbo kader

6%

Vmbo (gemengd) theoretisch

14%

Havo

15%

Vwo

31%

Anders

1%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021; n = 9.048

Vragenlijst
De vragenlijst voor scholieren in het voortgezet onderwijs bestond uit 127 vragen, waarvan 32 verplichte
Venstervragen. Ook zijn er in de Veiligheidsmonitor 2020-2021 twaalf vragen meegenomen over het online
onderwijs tijdens de coronapandemie en wat dat heeft betekend voor scholieren op het gebied van sociale
contacten, pesten en welbevinden. Aan scholieren is gevraagd wat ze van de vragenlijst vonden. Er konden
meerdere antwoorden gegeven worden. Vier van de tien scholieren vond de vragenlijst te lang en eveneens
vier van de tien vond het saai. De vragenlijst werd doorgaans niet moeilijk gevonden. Slechts twee procent
van de scholieren vond de vragenlijst te moeilijk. Ook positief was dat slechts drie procent van de
scholieren het moeilijk vond om eerlijk antwoord te geven (figuur 6.1).
Hoe vond je het om deze vragenlijst in te vullen?
Weet niet

6%

Ik vond de vragenlijst te moeilijk

2%

Ik vond de vragenlijst te lang

42%

Ik vond het moeilijk om eerlijk te zijn

3%

Te persoonlijk

12%

Niet leuk, maar ook niet vervelend

31%

Saai

41%

Leuk

9%
0%

20%

40%

60%

Figuur 6.1: Hoe vond je het om deze vragenlijst in te vullen?

94 | Veilig op school

80%

100%

Gevolgen van online onderwijs
Tijdens de schoolsluitingen in 2021 werd er voornamelijk online onderwijs gegeven. Ook toen de scholen
weer open gingen, genoten scholieren vaak maar op één of twee dagen per week fysiek onderwijs. De rest
van de week volgden scholieren thuis online les. Om na te gaan of online onderwijs effecten heeft gehad op
het welbevinden en pestgedrag is een aantal vragen opgenomen in de Veiligheidsmonitor (figuur 6.2).
Onderwijs tijdens schoolsluiting
Bijna alle leerlingen (97%) hebben online les gehad omdat de school gesloten was; drie procent heeft geen
online onderwijs gehad. Tien procent van de leerlingen heeft les gehad op school tijdens de schoolsluiting.
Ruim twee derde van de scholieren (68%) geeft aan dat zij geen les op school hebben gehad tijdens de
schoolsluiting, 22 procent heeft af en toe les gehad op school en tien procent heeft de hele tijd les op
school gehad. Op het moment van afname van de vragenlijst ging 53 procent van de scholieren een deel van
de tijd naar school en een deel van de tijd was er online les. 45 procent van de scholieren ging op het
moment van afname van de vragenlijst elke dag naar school en twee procent volgde alleen online
onderwijs.
Contacten en pestgedrag
Iets meer dan de helft van de scholieren vond het geen probleem om online les te krijgen. Het contact met
andere leerlingen en docenten werd wel als een gemis ervaren. Bijna zeven van de tien scholieren gaf aan
dat het contact met beide beduidend minder was dan normaal. Een vijfde deel voelde zich vaker eenzaam
toen de school gesloten was dan anders, en veertig procent miste school ook echt. Volgens 31 procent van
de scholieren werd er tijdens het online onderwijs minder gepest; bijna een op de vijf leerlingen vond niet
dat er minder gepest werd (figuur 6.2).
Bij online les:
Minder contact docenten

69%

Minder contact leerlingen

67%

Geen probleem

18%

12%

16%

52%

17%

24%

25%

Geen moeite met camera

42%

27%

31%

School missen als lessen online

40%

30%

29%

Minder pesten

30%

Eenzaam

21%

0%
(Helemaaal) eens

53%
20%

20%
Neutraal

18%
59%

40%

60%

80%

100%

(Helemaal) oneens

Figuur 6.2: Gevolgen van online onderwijs
Contact met mentor en gespreksonderwerpen
Het contact met de mentor is tijdens het online onderwijs minder frequent dan als de school open is (figuur
6.3 en figuur 6.4). Bijna zes van de tien scholieren hebben als de school open is minstens een keer per
maand of vaker contact met de mentor; gedurende de periode dat er hoofdzakelijk online onderwijs werd
gegeven, heeft drie van de tien leerlingen regelmatig contact met de mentor. Ten tijde van het online
onderwijs werd er ook minder vaak met de mentor gesproken dan wanneer de school open is. Bijna twee
derde geeft aan dat een gesprekje met de mentor minder vaak voorkwam.

Veilig op school | 95

Contact met mentor:
Bij online les

64%

Als de school open is

20%

38%
0%

31%

20%

(Bijna) nooit

40%

1x per maand

15%
27%

60%

1x keer per week

80%

100%

Elke dag

Figuur 6.3: Contact met mentor tijdens online onderwijs
Praat je even vaak met je mentor als de lessen online zijn?
63%

0%

20%

40%
Minder vaak

60%
Even vaak

33%

4%

80%

100%

Vaker

Figuur 6.4: Gesprek met mentor tijdens online onderwijs
Er zijn geen noemenswaardige verschillen tussen de onderwerpen die werden besproken tijdens het contact
met de mentor (figuur 6.5). Studievoortgang en welbevinden zijn de belangrijkste gespreksonderwerpen,
zowel tijdens de periode van online onderwijs als in de open schooltijd.
Waar praat je over met je mentor?
100%
80%
60%
40%
20%
0%

69%

70%

70%
27%

Studievoortgang

72%

27%

13%

Gedrag

Hoe het met mij
gaat

Als de school open is

Bij online les

11%

Anders

Figuur 6.5: Gesprekonderwerp met mentor tijdens online onderwijs
Welbevinden in coronatijd
Een van de vragen had betrekking op hoe de leerlingen zich hebben gevoeld in de tijd waarin hoofdzakelijk
online onderwijs werd gegeven en ze niet naar school konden (figuur 6.5). Tussen de vijftig en zestig
procent van de scholieren heeft kunnen doen wat ze moesten doen, had een goed gevoel over zichzelf, was
content met wat ze hadden gedaan en er waren mensen beschikbaar die ze om hulp konden vragen. Minder
dan de helft (46%) gaf aan evengoed met tegenslagen te kunnen omgaan en ongeveer twee derde vond dat
alles was gedaan wat men zich had voorgenomen. Opvallend is dat slechts dertig procent van de scholieren
zegt optimistisch te zijn over de toekomst en een kwart heeft liefde en genegenheid gevoeld voor iemand
tijdens de schoolsluiting.
Fysieke en psychische klachten
Een klein deel van de scholieren had te maken met fysieke of psychische klachten tijdens de
schoolsluitingen. Het opvallendste is dat ruim een kwart moeite had met slapen. Dertien procent had
lichamelijke klachten of pijn. En eveneens dertien procent was gespannen, nerveus of angstig. Elf procent
voelde zich ongelukkig (figuur 6.6).

96 | Veilig op school

Hoe voelde je je afgelopen week?
Kon meeste dingen doen die ik moest doen

59%

Goed gevoel over mezelf

58%

Goed gevoel bij dingen die ik heb gedaan

55%

Er waren mensen die ik om hulp kan vragen

51%

Ik kon omgaan met dingen die mis gingen

46%

Alles gedaan wat ik me had voorgenomen

36%

Optimistisch over toekomst

30%

Liefde en genegenheid voor iemand

24%

Moeite met slapen

26%

Last van pijn/lichamelijke problemen

13%

Gespannen, nerveus, angstig

13%

Ongelukkig

11%

Chagrijnig in gezelschap van anderen

10%

Gevoel dat anderen me bekritiseerden

9%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

Figuur 6.6: Welzijn en psychisch welbevinden van leerlingen tijdens online onderwijs
Schoolklimaat en veiligheidsbeleving op school
Het klimaat op school is mede bepalend voor de mate waarin scholieren zich veilig voelen. Gebruik van
drugs, alcohol of wapenbezit op school tasten de veiligheid op school aan. Ook aanstootgevend en
grensoverschrijdend gedrag van leerlingen is van invloed zijn op het algehele veiligheidsgevoel. Afspraken
over gedrag en omgangsvormen en de handhaving daarvan door het onderwijspersoneel zijn daarentegen
bevorderend voor het veiligheidsgevoel van scholieren. In deze paragraaf beschrijven wij eerst het
schoolklimaat aan de hand van de mate waarin er gedragsregels zijn, in hoeverre deze bekend zijn bij
scholieren, nageleefd en gehandhaafd worden. Daarna gaan we in op gedragingen die ongunstig zijn voor
een veilig schoolklimaat: spijbelgedrag, drugsgebruik en wapenbezit van leerlingen op school of in de
nabije schoolomgeving.
6.3.1

Gedragsregels en afspraken over omgangsvormen
Ruim driekwart van de scholieren in het voortgezet onderwijs geeft aan dat er op hun school gedragsregels
zijn opgesteld (figuur 6.7). In de meeste gevallen staan deze op internet of zijn in te zien in de gangen of
de hal van de school. In een kwart van de gevallen worden gedragsregels uitgereikt tijdens ouderavonden.
De gedragsregels zijn doorgaans opgesteld in samenspraak met docenten (69%) en het ondersteunend
personeel (52%). Minder vaak zijn scholieren betrokken bij de opstelling daarvan; dat gebeurt wel bij een
kwart van de gevallen. Bijna een op de vijf leerlingen geeft aan dat zij samen met elkaar gedragsregels
hebben opgesteld en zeventien procent controleert ook of deze worden opgevolgd.

Veilig op school | 97

School- of gedragsregels:
Zijn er school- of gedragsregels:

77%

Waar gedragsregels inzien:
Uitgereikt op ouderavond e.d.
In de schoolgids
In de klaslokalen
Op de gang/hal
Op internet

21%

25%

66%

26%

62%

34%

36%

38%

38%

43%

Betrokken bij opstellen gedragsregels:
Leerlingen
Docenten
Conciërge/administratie

47%

26%

54%
69%

30%

52%

Betrokkenheid leerlingen:
Leerlingen maken samen gedragsregels
Leerlingen controleren opvolging

19%

40%

17%

49%

0%

Ja

45%

20%

40%

60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 6.7: School- en gedragsregels, betrokkenheid bij opstelling van regels
Belangrijke indicatoren voor een veilig schoolklimaat zijn de mate van aandacht voor gedragsregels, het
belonen van positief gedrag door docenten, de mate van aandacht van leerlingen voor gedragsregels en het
zichtbaar ingrijpen door docenten als dat nodig is (figuur 6.8). Bijna acht van de tien docenten beloont
positief gedrag en circa zes van de tien grijpt ook daadwerkelijk in als gedragsregels worden overschreden.
Docenten hebben duidelijk vaker aandacht voor gedragsregels dan scholieren dat hebben, respectievelijk in
61 en 30 procent van de gevallen.
School- of gedragsregels:
Docenten steunen positief gedrag

78%

16%

Wanneer nodig:
Grijpen docenten direct in

57%

Docenten aandacht voor gedragsregels

61%

Leerlingen aandacht voor gedragsregels

25%
27%

30%
0%

Ja

20%

42%
40%

60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 6.8: Naleving en handhaving van school- en gedragsregels
6.3.2

Spijbelen, alcohol, drugsgebruik en wapenbezit
Er zijn vele redenen te bedenken waarom scholieren spijbelgedrag vertonen. Het kan uiteraard bij de
leerling zelf liggen (leerproblemen, demotivatie) of diens thuissituatie (scheiding, huiselijk geweld), maar
het kan ook aan schoolomstandigheden liggen. Ook het gedrag van andere leerlingen (pesten, groepsdruk)
en een slechte relatie met docenten kunnen leiden tot spijbelgedrag. De mate waarin gespijbeld wordt op
school, vormt een aanwijzing voor een minder goed schoolklimaat. Dat geldt eveneens voor de mate waarin
er op school drugs worden gebruikt en zeker voor wapenbezit van leerlingen op school. Hoe de school met
deze problemen omgaat en of de school – zichtbaar en merkbaar voor leerlingen - er iets aan doet of
ertegen optreedt, is van belang voor de algemene veiligheidsbeleving.

98 | Veilig op school

Spijbelen
Een klein deel van de leerlingen geeft aan zelf te spijbelen (14%), maar een groter deel zegt dat leerlingen
uit hun klas spijbelen (39%). In een op de vijf gevallen vindt de scholier dat de school iets doet tegen het
spijbelen (figuur 6.9).
Spijbelen:
School iets tegen spijbelen gedaan?

19%

Zelf gespijbeld?

14%

18%
79%

Leerlingen in klas gespijbeld?

39%
0%

Ja

63%

10%

20%

Nee

6%
51%

40%

60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 6.9: Spijbelgedrag van vo leerlingen
Drugsgebruik op school
Twee procent van de leerlingen gebruikt weleens drugs op school of neemt het mee naar school (figuur
6.10). Zeven procent neemt weleens drugs mee in de klas en tien procent heeft drugs op het school
verkocht. Er is ook gevraagd of andere leerlingen drugs mee naar school nemen of op school drugs
gebruiken. Dat gebeurt volgens scholieren in respectievelijk 16 en 17 procent van de gevallen. Ruim twee
derde van de leerlingen weet niet wat de school doet tegen het drugsgebruik; 18 procent zegt dat de school
wel iets tegen drugsgebruik doet.
Drugs:
School iets tegen drugs gedaan?

18%

14%

68%

Leerlingen drugs gebruikt op/rond school

17%

16%

67%

Leerlingen in school drugs meegenomen

16%

15%

68%

Drugs verkocht op/rond school

10%

Leerlingen in klas drugs meegenomen

7%

20%

70%

36%

56%

Zelf drugs gebruikt ergens anders 5%

88%

7%

Zelf drugs gebruikt op/rond school

91%

7%

Zelf drugs mee naar school genomen

91%

7%

0%

Ja

Nee

20%

40%

60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 6.10: Drugsgebruik door vo leerlingen
Alcoholgebruik op school
Naast drugsgebruik in of rond de school is alcoholgebruik door leerlingen ook een factor die het
veiligheidsgevoel van scholieren negatief beïnvloedt (figuur 6.11). Ook hier zien we dat 2-4 procent van de
scholieren zelf weleens alcohol mee naar school heeft genomen, alcohol heeft gebruikt of verkocht heeft
op school. Twaalf procent van de scholieren geeft aan dat andere leerlingen alcohol mee hebben genomen
naar school of alcohol gebruikt hebben op school. De meeste leerlingen weten niet of de schoolleiding iets
doet tegen het alcoholgebruik op school, een op de vijf leerlingen zegt dat de school hiertegen niets
onderneemt en zeventien procent zegt dat de school hier wel tegen optreedt. Alcohol drinken op een
andere plek dan school, doet 22 procent van de leerlingen.

Veilig op school | 99

Alcohol:
Zelf alcohol gebruikt ergens anders

22%

Beleid alcoholgebruik leerlingen tegengaan

17%

20%

63%

Leerlingen in school alcohol meegenomen

12%

23%

64%

Leerlingen alcohol gebruikt op/rond school

12%

24%

65%

Leerlingen in klas alcohol meegenomen

72%

6%

Alcohol verkocht op/rond school 4%

6%

42%

52%

31%

65%

Zelf alcohol gebruikt op/rond school

91%

7%

Zelf alcohol mee naar school genomen

93%

5%

0%

Ja

Nee

20%

40%

60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 6.11: Alcoholgebruik door vo leerlingen
Wapenbezit op school
Wapens meenemen naar school of wapens gebruiken op of rond school vormen een ernstige bedreiging voor
een veilig schoolklimaat (figuur 6.12). Uit de gegevens blijkt dat 1-2 procent van de leerlingen weleens een
wapen mee naar school heeft genomen, wapens verkocht heeft op school of een wapen gebruikt heeft.
Negen procent van de scholieren geeft aan dat andere leerlingen wapens mee naar school nemen en vijf
procent zegt dat er wapens gebruikt zijn op school door anderen dan zijzelf. Ook hier weet het grootste
deel van de leerlingen niet of de schoolleiding optreedt tegen wapengebruik op school, een van de vijf zegt
dat er niets tegen gedaan wordt en elf procent vindt dat de school hier wel tegen optreedt.
Wapens:
School iets tegen wapens gedaan

11%

Leerlingen in school wapen meegenomen

9%

30%

61%

Leerlingen wapen gebruikt op/rond school 5%

36%

59%

19%

Leerlingen in klas wapen meegenomen 5%

70%

47%

48%

Zelf wapen gebruikt ergens anders 4%
Leerlingen wapens gebruikt op/rond school 4%

89%
37%

59%

Zelf wapen mee naar school genomen

91%

Wapens verkocht op/rond school

7%

37%

61%

Zelf wapen gebruikt op/rond school

93%
0%

Ja

6%

Nee

20%

40%

6%
60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 6.12: Wapenbezit van vo leerlingen
6.3.3

Gevoel van veiligheid op school
Tevreden zijn over je school vormt een aanwijzing van de door leerlingen ervaren veiligheid op school. Uit
een viertal Venstervragen blijkt dat 87 procent van de scholieren zich veilig voelt op school, twee derde
heeft het naar zijn zin op school en bijna driekwart is tevreden over de sfeer op school (figuur 6.13). Bijna
acht van de tien scholieren vinden het leuk om met andere leerlingen van school om te gaan.

100 | Veilig op school

Tevreden over school:
Voelt zich veilig op school

10%

Naar je zin op school

9%

Omgaan met andere leerlingen leuk

5%

Tevreden over sfeer

7%

87%
25%

66%

16%

78%

21%

0%

20%

(Zeker) niet

Soms

72%
40%

60%

80%

100%

(Meestal) wel

Figuur 6.13: Tevredenheid over school
Het algehele gevoel van veiligheid op school is hoog, zo blijkt uit de volgende scores (figuur 6.14). Twee
procent voelt zich (erg)onveilig op school en veruit de meerderheid (90%) zegt zich veilig te voelen. Dit
percentage komt nagenoeg overeen met de vraag naar het veiligheidsgevoel uit de Venstervragen.
Algeheel gevoel van veiligheid op school
2%
0%

8%

90%
20%

40%

(Erg) onveilig

60%

80%

Niet onveilig/niet veilig

100%

(Erg) veilig

Figuur 6.14: Veiligheidsgevoel op school van leerlingen
Onveilige plekken
Het minst veilig voelen scholieren zich in de kleedruimtes, in de omgeving van de school of op de gangen
(figuur 6.15). Het meest veilig voelt men zich in de klas; 96 procent van de leerlingen voelt zich daar veilig.
Veiligheidsbeleving locaties:
In de kleedruimtes 6%

91%

4%

In de schoolomgeving 5%

92%

4%

Op de gangen 5%

93%

In de kantine, aula 4%

92%

4%

In de fietsenstalling/fietsenrekken 4%

91%

4%

Op het schoolplein 4%

93%

In de toiletten 4%

92%

Op de parkeerplaats 4%

4%

83%

In de gymzaal

93%

In de hal, kluisjes

94%

In de klas

96%

In studie- of werklokalen

13%

87%
0%

Onveilig

20%

Veilig

40%

11%
60%

80%

100%

N.v.t.

Figuur 6.15: Veilige en onveilige plekken op school
Vergroten van veiligheid op school
Een kwart van de leerlingen vindt dat er op verschillende plekken op school de veiligheid vergroot moet
worden. De twee plekken die daarbij het vaakst werden genoemd, zijn de gangen en de kantine/aula,
gevolgd door de fietsenstalling, schoolomgeving en het schoolplein. Driekwart van de leerlingen vindt dat
de veiligheid op de diverse schoolplekken goed genoeg is en geen verbetering behoeft.

Veilig op school | 101

Beschikbare meldplek voor onveilige situaties
Aan leerlingen is gevraagd om aan te geven bij wie ze terecht kunnen, mochten ze in de situatie komen dat
ze gepest worden (figuur 6.16). De meeste leerlingen denken bij hun ouders terecht te kunnen (83%).
Driekwart denkt in zo’n situatie naar de mentor of een docent toe te stappen. Zes van de tien leerlingen
menen dat ze dan bij een vertrouwenspersoon, zorg- of pestcoördinator terecht kunnen. Ook de
schoolleiding is in beeld bij leerlingen: 44 procent denkt met het probleem bij de leiding terecht te kunnen.
Bij wie kun je goed terecht als je slachtoffer van pestgedrag bent:
Ouder(s)/verzorger(s)

83%

Mentor/docenten

74%

Vertrouwenspersoon, zorg/pestcoördinator

10%

60%

Schoolleiding

13%

44%
0%

Ja

7% 10%

20%

Nee

19%
40%

16%
28%

37%

60%

80%

100%

Weet niet

Figuur 6.16: Aanspreekpunt voor slachtoffers van pestgedrag
6.3.4

LHBT-acceptatie en geloof
In de Veiligheidsmonitor is aandacht besteed aan de houding van leerlingen ten opzichte van lesbiennes,
homo’s, biseksuelen en transgenders (LHBT). Ook is gevraagd naar hun houding ten opzichte van leerlingen
met diverse geloofsovertuigingen. Voor een veilig schoolklimaat is het belangrijk dat leerlingen en docenten
zichzelf kunnen zijn (figuur 6.17).
In hoeverre ben je het eens met onderstaande uitspraken?
Verliefd kunnen worden op jongen (jongens)

12% 7%

Verliefd kunnen worden op meisje (meisjes)

21%

82%
13%

66%

Homoseksuele leraar is in orde

81%

10% 9%

Lesbische lerares is in orde

83%

10% 7%

Transgender docent is in orde

79%

11% 10%

0%

(Helemaal) eens

Neutraal

20%

40%

60%

80%

100%

(Helemaal) oneens

Figuur 6.17: LHBT-acceptatie
Leerlingen hebben een zekere tolerantie ten opzichte van LHBT-docenten (figuur 6.18). Acht van tien
leerlingen vinden het helemaal oké om van een homoseksuele, lesbische of tansgender leraar les te krijgen.
Op de vraag of ze als jongen of als meisje verliefd zouden kunnen worden op iemand van hetzelfde
geslacht, zegt 12 procent van de jongens en 21 procent van de meisjes dat dit wel zou kunnen. De
acceptatie van medeleerlingen met of zonder geloofsovertuiging of met een andere geloofsovertuiging, ligt
tussen de 82 en 91 procent van de leerlingen; geloofsovertuiging maakt hen niets uit bij het aangaan van
vriendschappen. Vergelijken we de groepen onderling, dan blijk dat men het minst vaak tolerant is ten
opzichte van een transgender meisje (geboren in jongenslichaam) en transgender jongen (geboren in
meisjeslichaam), gevolgd door homoseksuele jongens en lesbische meisjes. Tussen 12-15 procent van de
leerlingen wil liever niet met hen bevriend zijn. Deze cijfers zeggen meer over de mate van LHBTacceptatie van leerlingen, dan een eventuele verliefdheid op iemand van hetzelfde geslacht.

102 | Veilig op school

Wie mogen jouw vrienden zijn?
Nederlandse jongens of meisjes

91%

6%

Niet-gelovige jongens of meisjes

89%

7% 4%

Christelijke jongens of meisjes

88%

8% 4%

Surinaamse jongens of meisjes

85%

9% 5%

Antilliaanse jongens of meisjes

85%

10% 5%

Turkse jongens of meisjes

84%

10% 6%

Marokkaanse jongens of meisjes

84%

10% 6%

Islamitische jongens of meisjes

82%

Lesbische meisjes

11%

75%

13%

7%
12%

Homoseksuele jongens

73%

13%

13%

Transgender jongens

71%

15%

14%

Transgender meisjes

71%

15%

15%

0%

20%

(Helemaal) eens

40%

Neutraal

60%

80%

100%

(Helemaal) oneens

Figuur 6.18: Acceptatie van geloof en seksuele oriëntatie
Tot slot is gevraagd naar de gewenste openheid over de seksuele geaardheid bij leerlingen (figuur 6.19). De
vraag is als volgt gesteld: ‘Stel je voor een jongen of meisje uit jouw klas is homo, lesbisch of transgender.
Kan hij of zij dat open op school vertellen?’ Vervolgens is de vraag gesteld of ze zelf open zouden zijn over
hun eigen seksuele geaardheid als die anders is dan hetero. In figuur 5.19 zien we het volgende beeld.
Aan wie zou je het eerlijk kunnen vertellen, bij onderstaande situatie:
Homoseksueel/lesbisch zijn

31%

Zelf homoseksueel/lesbisch zijn

15%

Transgender zijn

10%
27%

Zelf transgender zijn

14%
0%

Tegen school

Alleen tegen klas

11%
23%
11%

11%

14%

39%

14%
12%

18%

20%

5%

38%

6%

44%

15%

42%

40%

Alleen tegen vrienden

60%

Niet

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 6.19: Openheid over seksuele geaardheid
Leerlingen vinden dat medeleerlingen vaker volledige openheid kunnen geven (op school, in de klas) van
hun seksuele geaardheid dan wanneer het henzelf aangaat. Circa vier van de tien leerlingen vindt dat
iemand dat op school of in de klas moet vertellen dat hij of zij homoseksueel, lesbisch of transgender is.
Zelf vinden ze het geven van die openheid lastiger; een kwart geeft aan daarvoor wel te willen uitkomen op
school of in de klas en driekwart zou daar alleen open over zijn tegen vrienden of helemaal niet.
Pesten, discriminatie en sociale uitsluiting op school
Pesten op school is een hardnekkig fenomeen en helaas van allen tijden. Om elke leerling een veilige
leeromgeving te bieden is het uitermate belangrijk dat pesten wordt tegengegaan en dat daar preventief en
actief op wordt gestuurd. Gedragsregels en afspraken omtrent ongewenste omgangsvormen helpen daarbij.
Ook het stimuleren van de meldings- en aangiftebereidheid, evenals het inzichtelijk maken van de aard en
de omvang van het pesten zijn daarbij behulpzaam. De school dient, als de cijfers omtrent pesten daartoe
aanleiding geven, het veiligheidsbeleid aan te scherpen of beter te verankeren in het schoolbeleid.

Veilig op school | 103

6.4.1

Pesten
In 2021 zegt 95 procent van de leerlingen in het voortgezet onderwijs dat ze (bijna) nooit gepest worden.
Dat was in 2018 ook zo.8 Vijf procent van de scholieren wordt vaak tot zeer vaak gepest (figuur 6.20). Dat
houdt in dat zij minstens een keer per maand, wekelijks of dagelijks zijn gepest. Zeven procent wordt soms
gepest; dat is minder dan een keer per maand. In vergelijking met 2018 is pesten in 2021 stabiel gebleven.
Drie procent zegt zelf te pesten (vaak/zeer vaak) en twee procent doet dat soms. Een kwart van de
leerlingen geeft aan soms getuige te zijn geweest dat andere leerlingen werden gepest op school (figuur
5.18). Vier procent zegt heel vaak gezien te hebben dat anderen werden gepest.
Pesten:
Slachtoffer pesten

87%

Dader pesten

7%

95%

Getuige pestgedrag

3%

70%
0%

20%

Nooit

26%
40%

Soms

5%

60%

80%

4%
100%

(Heel) vaak

Figuur 6.20: Omvang van pesten
In de volgende twee paragrafen staan we uitgebreid stil bij de slachtoffers en daders van pesterijen. Op
welke manier en door wie worden scholieren gepest, op welke plaatsen gebeuren de pesterijen en waarom
worden zij gepest? Verder gaan we in op de vraag of slachtoffers van pesten hiervan ook melding maken of
aangifte doen en bij wie. Daarna maken wij het pestgedrag van de daders inzichtelijk. Wie pesten zij en
waarom doen ze dat? Worden zij aangesproken op hun pestgedrag door anderen (medeleerlingen of leraren)
en wordt hen gevraagd c.q. gesommeerd ermee te stoppen?
6.4.2

Slachtoffers van pesten
Hoe en door wie wordt er gepest?
Hoe worden scholieren gepest? We lichten hier alleen de groep uit die vaak tot zeer vaak gepest wordt
(minstens 1 keer per maand, wekelijks tot dagelijks). We zien dat het mondeling pesten het vaakst
voorkomt (37%). Dat wil zegen dat de gepeste scholier wordt uitgescholden of uitgelachten, dat er over
hem of haar geroddeld wordt of beledigd wordt. Een op de vijf gepeste leerlingen wordt buitengesloten,
genegeerd of mag niet meedoen. Dat wordt relationeel pesten genoemd. Digitaal pesten (foto’s, teksten of
video’s via bv. Whatsapp, Instagram, Snapchat) van leerlingen is in 2021 licht (twee procentpunten)
toegenomen in vergelijking met 2018. Kwam dit in 2018 in 20 procent van de gevallen voor, in 2021 komt
dat bij 22 procent voor. Daders zijn meestal andere leerlingen (52%), in sommige gevallen een leraar (7%)
of een andere medewerker van de school (6%). Dat betekent dat 13 procent van de gepeste leerlingen
aangeeft dat ze gepest woorden door personen die hen juist zouden moeten beschermen.
Waar wordt er gepest en door wie?
Het pesten vindt meestal plaats in de klas (20%), op de gangen (19%) of op het schoolplein (16%). Op de plek
waar leerlingen zich het meest (erg) onveilig voelen, namelijk in de kleedruimtes, vindt negen procent van
de pesterijen plaats (figuur 6.21). In ongeveer de helft (52%) van de gevallen zijn het medeleerlingen die
pesten; in 7 procent wordt een docent aangewezen als dader en in 6 procent een andere medewerker van
school.

8

Cijfers uit de Veiligheidsmonitor 2018 zijn niet opgenomen in de figuren.

104 | Veilig op school

Slachtoffer: wijze pesten, daders en locatie pestgedrag (% vaak/altijd):
Wijze van pesten:
Mondeling
Relationeel
Via telefoon, pc, internet
Materieel
Lichamelijk
Andere manier

37%
19%
13%
10%
9%
12%

Daders pesten:
Leerling(en)
Docent(en)
Andere personeelsleden
Familie van leerlingen

52%
7%
6%
6%

Locatie pesten:
In de klas
Op de gangen
Op het schoolplein
In de schoolomgeving
In de kantine, aula
In de hal, kluisjes
In de gymzaal
Thuis (online les)
In de kleedruimtes
In de fietsenstalling/fietsenrekken
In studie- of werklokalen
Op de parkeerplaats
In de toiletten

20%
19%
16%
14%
14%
11%
10%
10%
9%
9%
8%
7%
6%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Figuur 6.21: Manier van pesten, door wie en waar
Waarom wordt iemand gepest?
De belangrijkste redenen waarom iemand wordt gepest zijn het uiterlijk van iemand (36%), het gedrag van
iemand (27%) waarin aanleiding wordt gezien om te pesten of gewoon vanwege de kick (figuur 6.22).
Slachtoffer: gepest vanwege (% vaak/altijd):
Uiterlijk
Gedrag
Kick van pester(s)
Hoge/lage schoolprestaties
Land van herkomst
Homoseksueel/lesbisch/biseksueel zijn
Huidskleur
Jongen/meisje zijn
Geloof/niet gelovig zijn
Geld
Handicap
Transgender zijn
Anders

36%
27%
21%
14%
11%
10%
9%
8%
7%
6%
5%
4%
39%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Figuur 6.22: Reden van pesten

Veilig op school | 105

Uit een nadere analyse van de open antwoordcategorie ‘anders‘ (39%) blijkt dat veel slachteroffers van
pesterijen helemaal niet weten waarom ze gepest worden, of dat ze gepest worden om wie ze zijn of wat
ze doen. Pesterijen vanwege zijn of haar seksuele geaardheid komt in tien procent van de gevallen voor en
in vier procent wordt iemand gepest vanwege het transgender zijn. In 2021 worden leerlingen vaker gepest
vanwege hun uiterlijk (45%) en minder vaak vanwege hun gedrag (35%) dan in 2018.
Meldingsbereidheid
Het is niet altijd vanzelfsprekend dat iemand meldt dat hij of zij wordt gepest (figuur 6.23). Ruim een
kwart van de gepeste leerlingen (27%) vertelt het aan niemand; een toename ten opzichte van 2018 toen 13
procent het pesten niet meldde. Vaak vindt men het niet nodig vindt om het pesten te melden (76%) en ook
dit is een forse toename ten opzichte van 2018 toen 49 procent het niet nodig vond om te melden.
Zeventien procent durft het niet te melden (was in 2018 40%) en acht procent weet niet bij wie dat gemeld
kan worden en dat is nagenoeg gelijk aan 2018.
Slachtoffer: melding van pesten (% vaak/altijd):
Aan wie gemeld:
Ouder(s)/verzorger(s)
Mentor/docent
Aan niemand gemeld
Medeleerlingen
Vertrouwenspersoon, zorg/pestcoördinator
Schoolleiding
Politie
Conciërge/administratie
Anders

42%
34%
27%
17%
10%
7%
5%
5%
16%

Iets met melding gedaan:
Probleem is opgelost
Niets mee gedaan
Ik word nog steeds gepest

49%
28%
24%

Waarom niet gemeld:
Vond het niet nodig
Durfde niet te melden
Wist niemand om aan te melden
Andere reden

76%
17%
8%
10%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

Figuur 6.23: Melding van pesten en gevolgen
In de meeste gevallen zijn het de ouders aan wie het pesten verteld wordt (42%), gevolgd door de mentor
of docent (36%). Tien procent meldt het aan een vertrouwenspersoon, zorg- of pestcoördinator op school.
Vijf procent meldt de pesterijen bij de politie. Kennelijk gaat het dan om dusdanige ernstige vormen van
pestgedrag die mogelijk strafbaar zijn. In de helft van de gemelde pesterijen wordt het probleem opgelost.
Echter, in de andere helft is er niets met de melding gedaan of is het pesten niet gestopt.
6.4.3

Daders van pestgedrag
We zagen in figuur 5.21 dat medeleerlingen in meer dan de helft van de gevallen (52%) als daders worden
aangewezen door leerlingen die vaak/altijd gepest worden. In zeven procent worden docenten door
leerlingen als dader van pesten aangewezen en in zes procent andere personeelsleden van school. In
sommige gevallen (6%) zijn leerlingen gepest door familiedelen (bijv. broers of zussen) van medeleerlingen.
Wat zeggen de daders nu zelf over hun pestgedrag: wie pesten zij, op welke manier, waar en waarom?

106 | Veilig op school

En worden zij op hun pestgedrag aangesproken, door wie en heeft dat iets veranderd? Ook hier lichten wij
alleen de groep daders uit die minstens 1 keer per maand of vaker iemand anders pesten.
Wie pesten zij?
Van de ondervraagde scholieren zegt zes procent weleens iemand gepest te hebben: drie procent doet dat
minder dan 1 keer per maand en de andere drie procent doet dat vaker dan 1 keer per maand tot dagelijks
(figuur 6.24). Zij pesten vooral medeleerlingen (31%), familieleden van leerlingen (13%), personeel van
school (12%) of docenten (12%).
Dader: wijze pesten, slachtoffers en locatie pestgedrag (% vaak/altijd):
Wijze van pesten:
Mondeling
Relationeel
Via telefoon, pc, internet
Materieel
Lichamelijk
Andere manier

25%
17%
14%
12%
11%
16%

Slachtoffer(s) pesten:
Leerling(en)
Familie van leerlingen
Andere personeelsleden
Docent(en)

31%
13%
12%
12%

Locatie pesten:
In de klas
Op de gangen
In de kantine, aula
Op het schoolplein
In de schoolomgeving
In de gymzaal
In de fietsenstalling/fietsenrekken
In de kleedruimtes
Thuis (online les)
In de hal, kluisjes
Op de parkeerplaats
In de toiletten
In studie- of werklokalen

19%
16%
15%
14%
14%
14%
14%
13%
13%
13%
13%
12%
11%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Figuur 6.24: Daders, slachtoffers en locaties van pesten
Hoe en waar wordt er gepest?
Slachtoffers worden door de pesters vooral verbaal ongewenst bejegend (25%); ze worden door hen
uitgescholden, uitgelachen of beledigd. De plekken waar pesters het vaakst toeslaan zijn in de klas (19%),
op de gangen (16%) en in de kantine of aula van de school (15%).
Waarom wordt er gepest?
Daders zeggen dat ze andere leerlingen pesten vanwege hun gedrag (49%), hun uiterlijk (22%) of omdat ze
een kick krijgen van het pesten (17%, figuur 6.25). In twaalf procent van de gevallen pesten zij iemand
vanwege zijn of haar seksuele geaardheid en negen procent van de daders zegt iemand te hebben gepest
omdat deze transgender is. Drie van de tien leerlingen (31%) zeggen te pesten vanwege een andere reden.
Zij zeggen te pesten: (1) gewoon vanwege de grap, er niet echt een reden voor is en het meer plagerijen
zijn; (2) ze zelf ook gepest worden (terug pesten), vroeger zelf zijn gepest of ze pesten een leerling omdat
die pest; (3) het pesten voortkomt uit irritaties die de ander opwekt.

Veilig op school | 107

Dader: gepest vanwege (% vaak/altijd):
Gedrag
Uiterlijk
Kick van pester(s)
Hoge/lage schoolprestaties
Homoseksueel/lesbisch/biseksueel zijn
Land van herkomst
Huidskleur
Handicap
Geloof/niet gelovig zijn
Transgender zijn
Jongen/meisje zijn
Geld
Anders

49%
23%
17%
13%
12%
11%
10%
10%
10%
9%
9%
9%
31%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Figuur 6.25: Reden van pesten door daders
Aangesproken op pestgedrag
Zijn leerlingen die pesten weleens aangesproken op hun gedrag? Uit ons onderzoek blijkt dat een op de drie
leerlingen die vaak/altijd pesten door niemand op de pesterijen is aangesproken (figuur 6.26). Twee derde
van de daders wordt wel aangesproken op het pestgedrag. Dat gebeurt vooral door mentoren of docenten,
ondersteunend personeel, schoolleiding en/of een zorg- of pestcoördinator. Bij een op de vijf daders heeft
dit ertoe geleid dat deze met pesten is gestopt. Twee derde is ook gestopt met pesten, maar niet als gevolg
van het feit dat iemand hen daarop heeft aangesproken. Zeventien procent zegt nog steeds te pesten,
ondanks dat men op het pestgedrag is aangesproken. Een vijfde deel van de daders is door iemand anders
aangesproken op zijn pestgedrag. We hebben hier naar gekeken, maar de meeste antwoorden zijn niet
bruikbaar. Enkelen geven aan zelf te zijn gestopt met pesten.
Aangesproken om met pesten te stoppen:
Door niemand aangesproken op pesten
Mentor/docent
Medeleerlingen
Ouder(s)/verzorger(s)
Conciërge/administratie
Politie
Schoolleiding
Vertrouwenspersoon, zorg/pest coördinator
Anders

32%
23%
13%
12%
7%
7%
7%
6%
21%

Met pesten gestopt:
Ja, om een andere reden
Ja, omdat ik hierop ben aangesproken
Nee, ik pest nog steeds

63%
20%
17%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

Figuur 6.26: Aanspreken van daders op pestgedrag
Ervaringen slachtoffers van geweld
Vormen van (gewelds)incidenten
Alle leerlingen zijn gevraagd naar hun ervaringen met verschillende vormen van geweldsincidenten op
school (in de vragenlijst vervelende gebeurtenissen genoemd). De afname van de Veiligheidsmonitor heeft
tussen maart en juni 2021 plaatsgevonden. Gevraagd werd bij de beantwoording terug te kijken naar de
periode vanaf de zomervakantie in 2020. Het betreft dus een tijdsperiode van circa 4-6 maanden,
afhankelijk van wanner de vragenlijst precies is afgenomen.

108 | Veilig op school

Er zijn meerdere vormen van (gewelds)incidenten aan de orde gesteld: verbaal geweld, materieel geweld,
psychisch en fysiek geweld. In totaal gaat het om 35 vervelende gebeurtenissen (items). Steeds werd er per
item gevraagd hoe vaak men met deze specifieke vervelende gebeurtenis in aanraking was geweest. Uit de
analyse van de gegevens blijft dat 37 procent van de leerlingen over een periode van 4-6 maanden nooit
iets heeft meegemaakt en 63 procent heeft ooit een of meerdere van de 35 onderscheiden geweldsincidenten aan den lijven ervaren.
In de figuren 5.25, 5.26 en 5.27 zijn alleen de percentages opgenomen van scholieren die vaker dan 1 keer
per maand te maken hebben gehad met een/of meerdere vervelende gebeurtenissen. Vervolgvragen over
een bepaald incident, bijvoorbeeld naar de plek waar iets heeft plaatsgevonden, zijn alleen gesteld aan de
groep scholieren die ooit iets heeft meegemaakt.
Aard en omvang van (gewelds)incidenten
Verbaal en psychische vormen van geweld komen het vaakst voor. Scholieren hebben minder vaak te maken
gehad met fysiek of materieel geweld (figuur 6.27). Twintig procent van de leerlingen geeft aan dat ze
vaker dan 1 keer per maand zijn uitgescholden en vijftien procent is vaak opzettelijk gestoord. Over acht
procent van de scholieren zijn er verkeerde geruchten verspreid en zeven procent geeft aan te zijn
genegeerd of buitengesloten. Tussen twee en vijf procent heeft te maken gehad met materieel geweld,
bijvoorbeeld dat er spullen zijn verstopt of weggemaakt. Vier procent heeft fysiek geweld ervaren. Deze
leerlingen zijn met opzet geduwd of geschopt, expres pijn gedaan, geslagen of zijn met opzet pootje
gelicht. Twee procent is ongewild betrokken geraakt bij een vechtpartij en één procent is door iemand in
elkaar geslagen.
Incidenten: 1x per maand of vaker:
Verbaal:
Je bent uitgescholden
Anderen hebben jou expres gestoord
Anderen extra luid tegen je geweest
Anderen met opzet lawaai rond jou gemaakt

20%
15%
10%
10%

Materieel:
Spullen van jou verstopt of weggemaakt
Spullen bekrast of beschadigd
Spullen van jou vernield
Spullen bespoten of besmeurd

5%
3%
2%
2%

Psychisch:
Verkeerde geruchten over jou verspreid
Je bent genegeerd
Je bent uitgesloten
Voor je gevoel gediscrimineerd

8%
7%
5%
4%

Fysiek:
Met opzet geduwd of geschopt
Expres aangestoten of pijn gedaan
Met opzet gestompt/geslagen
Met opzet laten struikelen
Met jou gaan vechten
Jou in elkaar geslagen

4%
4%
4%
4%
2%
1%
0%

5%

10%

15%

20%

25%

Figuur 6.27: Aard en omvang van (gewelds)incidenten
Aan de groep leerlingen die te maken kregen met een of meerdere vormen van fysiek geweld, is gevaagd of
zij daarbij gewond zijn geraakt (bijv. een bloed neus, blauw oog, ernstigere verwondingen). Van degenen
die in elkaar geslagen zijn, is bijna een kwart daarbij gewond geraakt en bijna eveneens een kwart is
daarbij de ene keer wel en de andere keer niet verwond.

Veilig op school | 109

Vechtpartijen leiden in 15 procent van de gevallen altijd tot een verwonding van het slachtoffer en een
vijfde deel raakt de ene keer wel en de andere keer niet gewond. Bij de ‘lichtere’ vormen van fysiek
geweld zijn tussen de zeven en elf procent gewond geraakt. En tussen de 14 en 17 procent heeft de ene
keer wel en de andere keer geen verwondingen opgelopen (figuur 6.28).
Ben je bij deze indidenten gewond geraakt:
In elkaar geslagen

23%

Met jou gaan vechten

27%

15%

49%

19%

65%

Met opzet gestompt/geslagen

11%

Met opzet geduwd/geschopt

8%

14%

78%

Met opzet laten struikelen

8%

13%

80%

Expres aangestoten/pijn gedaan

7%

14%

79%

0%

Gewond

17%

73%

20%

40%

Allebei wel eens

60%

80%

100%

Niet gewond

Figuur 6.28: Verwondingen bij (gewelds)incidenten
Bedreiging en intimidatie
In één tot drie procent van de gevallen zijn scholieren geïntimideerd of bedreigd (figuur 6.29). Ook hier
gaat het weer incidenten die vaker dan 1 keer per maand zijn gebeurd. Het vaakst zijn scholieren bedreigd
door anderen met de bedoeling om hen bang te maken.
Incidenten: 1x per maand of vaker:
Intimidatie en bedreiging:
Bedreigd om bang te maken
Online berichten om bang te maken
Geïntimideerd/gedwongen iets te doen
Gechanteerd, afgeperst
Met wapen bedreigd/bang gemaakt
Bedreigd om te stelen
Expres met wapen verwond

3%
2%
2%
2%
1%
1%
1%

Seksueel:
Ongewenste seksuele opmerkingen
Betast/ongewenst aangeraakt
Gedwongen tot seksuele handelingen
Digitaal seksueel getint materiaal verspreid

2%
1%
1%

Stelen:
Spullen van jou gestolen
Ingelogd op devices zonder toestemming
Geweld gebruikt om van je te stelen
Via devices gegevens veranderd/gewist
Drugs of middelen laten gebruiken

2%
2%
1%
1%
1%

5%

Extremisme:
Incidenten/geweld extreme ideeën/gedrag

4%
0%

5%

10%

15%

20%

25%

Figuur 6.29: Intimidatie, seksueel grensoverschrijdend gedrag/geweld, extremisme
Seksueel grensoverschrijdend gedrag
Vijf procent van scholieren heeft minstens een keer per maand te maken gehad met seksueel
grensoverschrijdende opmerkingen van anderen (figuur 5.27). Betast of ongewenst aangeraakt is twee
procent van de leerlingen en dat ook vaker dan 1 keer per maand.

110 | Veilig op school

Eén procent werd gedwongen tot het verrichten van seksuele handelingen en in dezelfde mate werd er van
scholieren seksueel getint materiaal verspreid.
Stelen en dwang
Er zijn ook scholieren waarvan spullen zijn gestolen (2%) of dat er ingelogd is op hun devices zonder
toestemming (2%). Bij één procent is er geweld gebruikt bij de beroving. Een ander vervelend en gevaarlijk
incident is als scholieren tegen hun wil gedwongen worden om drugs of andere verdovende middelen te
gebruiken: één procent van de scholieren heeft daar mee te maken gehad (figuur 6.29).
Extremisme en radicalisering
Vier procent van de leerlingen heeft (vaker dan 1 keer per maand) incidenten of geweld jegens hen
meegemaakt door iemand met extreme ideeën of gedrag (religieus extremisme, wit extremisme of andere
vormen van extremisme of radicalisering). Zie hiervoor ook figuur 6.29.
Daders en locatie van geweldsincidenten
Meestal zijn het leerlingen van school die deze (gewelds)incidenten veroorzaken (12%), in vier procent zijn
het docenten en in drie procent wordt ander personeel van de school aangewezen als dader (figuur 6.30).
Wie waren de daders van deze incidenten?
Leerling(en)

11%

Docent(en)

4%

94%

Andere personeelsleden

3%

96%

Familie van leerlingen

4%

94%

17%

0%

72%

20%

40%

Vaak/altijd

Soms

60%

80%

100%

Nooit

Figuur 6.30: Wie zijn daders van (gewelds)incidenten?
Deze geweldsincidenten richting leerlingen vinden meestal plaats op het schoolplein (6%), in de omgeving
van de school (5%), op de gangen (5%) of in de kantine/aula van de school (5%). Zie figuur 6.31.
Op het schoolplein
Op de gangen
In de schoolomgeving
In de kantine, aula
In de klas
In de fietsenstalling/fietsenrekken
In de hal, kluisjes
Op de parkeerplaats
In de toiletten
Thuis (online lessen)
In de kleedruimtes
In de gymzaal
In studie- of werklokalen

6%
5%
5%
5%
3%
3%
3%
3%
2%
2%
2%
2%
2%

0%

5%

10%

15%

20%

25%

Figuur 6.31: Waar vinden de (gewelds)incidenten plaats?
Waarom gebeurde het geweld?
Scholieren die geconfronteerd zijn met (gewelds)incidenten, geven aan dat dit door hun uiterlijk kwam
(10%), hun gedrag (9%), een jongen of meisje zijn (5%), huidskleur (3%) of vanwege het land van afkomst
(4%). Zes procent geeft aan dat dit waarschijnlijk gewoon voor de kick van de dader was (figuur 6.32).

Veilig op school | 111

Een groot deel van de leerlingen gaf een andere reden aan waarom zij met een (gewelds)incident in
aanraking zijn gekomen. De vaakst genoemde redenen waarom dat gebeurde zijn: (1) gewoon voor de grap
of de lol, stoer willen doen of vriendschappelijk gestoei onder elkaar, (2) het niet weten, (3) omdat ze zijn
wie ze zijn: anders of raar, dik of dun, te lang of te klein, haarkleur, merk- of merkloze kleding, snel huil,
geen borsten of adhd heb. En als laatste geven leerlingen aan dat (4) anderen hen gewoon niet mogen.
Waarom gebeurde het (meer antwoorden mogelijk)?
10%
Uiterlijk
9%
Gedrag
7%
Kick van de dader(s)
5%
Jongen/meisje zijn
4%
Land van herkomst
3%
Huidskleur
3%
Seksuele voorkeur
3%
Hoge/lage schoolprestaties
3%
Om geld
2%
Geloof/niet gelovig zijn
2%
Handicap
1%
Transgender zijn
Om andere reden
0%

10%

20%

72%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

Figuur 6.32: Reden van het geweld richting leerlingen
Meldingsbereidheid van (gewelds)incidenten
Dit soort (gewelddadige) incidenten wordt lang niet altijd gemeld (figuur 6.33). Een derde van de leerlingen
die dit hebben meegemaakt, heeft hiervan geen melding gedaan met als belangrijkste reden dat ze het niet
nodig vonden (63%). Vijf procent durfde het incident niet te melden (figuur 6.34). Twee derde heeft dit
soort incidenten wel gemeld, meestal bij ouders (14%) of een mentor/docent van de school (9%).
Aan wie gemeld (meer antwoorden mogelijk)?
Ouder(s)/verzorger(s)

14%

Mentor/docent

10%

Medeleerlingen

9%

Vertrouwenspersoon, zorg/pestcoördinator

3%

Schoolleiding

2%

Conciërge/administratie

2%

Politie

2%

Iemand anders

42%

Aan niemand gemeld

34%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

Figuur 6.33: Meldingsbereid van (gewelds)incidenten
Circa drie van de tien leerlingen hebben om een andere reden geen melding gedaan van het incident (figuur
6.34). De meest genoemde reden om geen melding te doen zijn: (1) het was een grap, voor de lol of
gewoon niet zo heftig, (2) een docent of conciërge was erbij, (3) geen zin of (4) iemand anders had het
incident al gemeld.
Waarom niet gemeld (meer antwoorden mogelijk)?
Vond het niet nodig

63%

Durfde niet te melden

5%

Wist niemand om aan te melden

2%

Andere reden

34%
0%

10%

20%

30%

40%

Figuur 6.34: Waarom is het (gewelds)incident niet gemeld?

112 | Veilig op school

50%

60%

70%

In zes van de tien gevallen is er niets met de melding gedaan; in vier van de tien meldingen is er wel
daadwerkelijk iets ondernomen (figuur 6.35). Het melden van incidenten heeft er niet altijd toe geleid dat
iemand niet meer werd lastiggevallen. Zes procent van de slachtoffers werd nadien nog steeds lastiggevallen. In 33 procent van de gevallen werd het probleem opgelost; het slachtoffer werd daarna niet meer
lastiggevallen.
Iets met melding gedaan?
34%
0%

6%

20%

61%
40%

Ja, probleem opgelost

60%

80%

Ja, probleem niet opgelost

100%

Nee

Figuur 6.35: Gevolgen van de melding van het (gewelds)incident
Impact van het geweld
Van de leerlingen die ooit een geweldsincident hebben meegemaakt, geeft twee derde aan daar geen erge
last of hinder van te hebben gehad (figuur 6.36). Een derde heeft er wel erge last van overgehouden. Zes
vervelende gebeurtenissen springen eruit. Uitgescholden worden, vinden de meeste slachtoffers het ergste
(9%). Genegeerd worden, is ook een vervelende gebeurtenis waarvan de slachtoffers veel hinder
ondervinden (3%), net als er verkeerde geruchten of leugens zijn verspreid over iemand (3%). Als er over
het slachtoffer seksueel getinte opmerkingen zijn gemaakt, leidt dit tot een ervaren last bij twee procent,
net als bij discriminatie (2%) en opzettelijk gestoord worden (2%).
Waarvan het meeste last gehad?
Je bent uitgescholden

9%

Verkeerde geruchten over jou verspreid

3%

Je bent genegeerd

3%

Ongewenste seksuele opmerkingen

2%

Voor je gevoel gediscrimineerd

2%

Anderen hebben jou expres gestoord

2%

Een van de 29 overige incidenten genoemd

14%

Nergens last ervan gehad

67%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

Figuur 6.36: Incidenten met de grootste impact op het slachtoffer
Ervaringen daders van (gewelds)incidenten
Een derde deel van de leerlingen in het voortgezet onderwijs heeft weleens een of meerdere vervelende
dingen gedaan op school. Twee derde zegt nooit dader te zijn geweest van een (gewelds)incident. In de
navolgende figuren presenten wij alleen de (gewelds)incidenten die door daders minstens 1 keer per maand
(of vaker) zijn gedaan.
Aard en omvang van (gewelds)incidenten
Daders maken zich het vaakst schuldig aan uitingen van verbaal geweld: iemand uitschelden (9%) of
opzettelijk luidruchtig zijn (5%). Psychisch geweld komt ook voor, maar in mindere mate: vier procent van
de daders zegt weleens iemand genegeerd te hebben of buitengesloten. Daders maken zich ook schuldig
aan fysieke incidenten (2%), bijvoorbeeld iemand opzettelijk pijn doen, schoppen of slaan (figuur 6.37).

Veilig op school | 113

Dader van incidenten: 1x per maand of vaker:
Verbaal:
Iemand uitgescholden
Iemand expres gestoord
Extra luid geweest
Met opzet lawaai gemaakt

9%
4%
5%
4%

Materieel:
Dingen van iemand bekrast of beschadigd
Dingen van iemand bespoten of besmeurd
Dingen van iemand verstopt of weggemaakt
Dingen van iemand vernield

1%
1%
2%
1%

Psychisch:
Mensen genegeerd
Mensen uitgesloten
Mensen bedreigd, bang gemaakt
Iemand gediscrimineerd

2%
1%
1%

4%

Fysiek:
Iemand expres aangestoten/pijn gedaan
Iemand met opzet geduwd/geschopt
Iemand met opzet laten struikelen
Met opzet iemand gestompt/geslagen
Met iemand gaan vechten
Iemand in elkaar geslagen

2%
2%
2%
2%
2%
1%
0%

5%

10%

15%

20%

25%

Figuur 6.37: Aard en omvang (gewelds)incidenten door daders
Vinden er fysieke (gewelds)incidenten plaats, dan leidt dat volgens de daders best vaak tot verwondingen
(figuur 6.38). Als er iemand in elkaar is geslagen (1%), dan heeft de dader daarbij in 28 procent van de
gevallen iemand verwond. Bij een vechtpartij raakt een kwart van de slachtoffers gewond en vijftien
procent van de slachtoffers raakt gewoond als deze met opzet werd gestompt of geslagen.
Heb je bij deze indidenten iemand verwond:
Expres aangestoten/pijn gedaan

10%

9%

81%

Met opzet geduwd/geschopt

11%

10%

79%

Met opzet laten struikelen

8%

8%

84%

Met opzet gestompt/geslagen

15%

Met je gaan vechten

23%

In elkaar geslagen

71%
17%

28%
0%

Gewond

14%

60%

18%
20%

Allebei wel eens

40%

54%
60%

80%

100%

Niet gewond

Figuur 6.38: Verwondingen bij (gewelds)incidenten door daders
Andere (gewelds)incidenten
Daders maken zich in één procent van de gevallen schuldig aan bedreigingen, intimidatie, seksueel
grensoverschrijdend gedrag, het stelen van spullen of dwingen iemand tot gebruik van drugs of andere
verdovende middelen (figuur 6.39).

114 | Veilig op school

Dader van incidenten: 1x per maand of vaker:
Intimidatie en bedreiging:
Iemand bedreigd om bang te maken
Iemand bedreigd om te stelen
Geïntimideerd/gedwongen iets te doen
Iemand gechanteerd/afgeperst
Online berichten om iemand bang te maken
Iemand met wapen bedreigd/bang gemaakt
Iemand expres met wapen verwond

1%
1%
1%
1%
1%
1%
1%

Seksueel:
Ongewenste seksuele opmerkingen
Betast/ongewenst aangeraakt
Gedwongen tot seksuele handelingen
Digitaal seksueel getint materiaal verspreid

1%
1%
1%
1%

Stelen:
Spullen gestolen
Geweld gebruikt om te stelen
Ingelogd op devices zonder toestemming
Via devices gegevens veranderd/gewist
Drugs of middelen laten gebruiken

1%
1%
1%
1%
0%
0%

5%

10%

15%

20%

25%

Figuur 6.39: Intimidatie, seksueel grensoverschrijdend gedrag/geweld door daders
Wie zijn slachtoffers?
De plegers geven aan dat het doorgaans leerlingen zijn (37%) die het mikpunt zijn van (geweldsincidenten).
In acht procent van de gevallen zijn docenten het mikpunt (figuur 6.40).
Wie waren de slachtoffers van deze verdelende dingen die je deed?
Leerling(en)

11%

Docent(en)

5%

92%

Andere personeelsleden

3%

95%

Familie van leerlingen

4%

94%

26%

0%

63%

20%

Vaak/altijd

40%

Soms

60%

80%

100%

Nooit

Figuur 6.40: Slachtoffers van gewelds(incidenten) door daders
Waar vinden de (gewelds)incidenten plaats?
De (gewelds)incidenten vinden het vaakst plaats in de klas, op de gangen, in de kantine/aula van school of
op het schoolplein (figuur 6.41).

Veilig op school | 115

Op welke plaatsen deed je die vervelende dingen (% vaak/altijd)?
In de klas
Op de gangen
In kantine, aula
Op het schoolplein
Bij mij thuis
In de schoolomgeving
In de fietsenstalling/fietsenrekken
In de toiletten
In studie- of werklokalen
In de gymzaal
Bij slachtoffer(s) thuis
In de hal, kluisjes
Op de parkeerplaats
In de kleedruimtes

6%
4%
4%
4%
4%
3%
3%
3%
3%
3%
3%
3%
3%
2%

0%

5%

10%

15%

20%

25%

Figuur 6.41: Waar vinden de geweldsincidenten plaats volgens daders?
Waarom is iemand het mikpunt van (gewelds)incidenten?
De redenen waarom iemand dit soort (gewelds)incidenten pleegt, zijn divers. Het vaakst doen ze dat
vanwege het gedrag van de ander, vanwege de kick of het uiterlijk van iemand. In driekwart van de
gevallen wordt iemand vervelend of gewelddadig benaderd om een andere reden (figuur 6.42). We hebben
deze nader bekeken. Hieruit blijkt dat leerlingen het (1) vooral voor de grap doen, voor de lof, een beetje
rotzooien met vrienden onder elkaar. Of ze deden vervelende tegen anderen uit (2) zelfbescherming of
verdediging, omdat ze iets terug wilden doen, iemand willen terugpakken of omdat ‘hij/zij eerst hetzelfde
deed bij mij’. Anderen geven aan dat ze zich schuldig hebben gemaakt aan vervelende dingen jegens
anderen omdat (3) ze hyper of boos waren, zich uitgedaagd voelden, niet goed in hun vel zaten of gewoon
uit chagrijn. Ook uit (4) verveling, voor de spanning of om iemand dwars te zitten doen leerlingen weleens
vervelende dingen. Als laatste is hier nog noemenswaardig dat een deel aangaf dat (5) het incident per
ongeluk was, niet helemaal de bedoeling was of gewoonweg gebeurde.
Waarom deed je deze vervelende dingen?
Gedrag

15%

Voor de kick

5%

Uiterlijk

3%

Om geld

3%

Land van herkomst

2%

Hoge/lage schoolprestaties

2%

Jongen/meisje zijn

2%

Huidskleur

2%

Seksuele voorkeur slachtoffer

2%

Handicap

2%

Transgender zijn

2%

Geloof/niet gelovig zijn

1%

Om andere reden

75%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

Figuur 6.42: Reden van het plegen van (gewelds)incidenten
Zijn plegers aangesproken?
In 43 procent van de gevallen is een pleger van (gewelds)incidenten niet aangesproken op de dingen die hij
deed (figuur 6.43). In 57 procent gebeurde dat wel, meestal door een medeleerling (34%), iemand van
school (19%) of de politie (3%). Kennelijk ging het hier om een ernstig incident.

116 | Veilig op school

Ben je aansproken op de verveldende digen die je deed en door wie?
Iemand anders

34%

Mentor/docent

11%

Ouder(s)/verzorger(s)

8%

Medeleerlingen

6%

Politie

3%

Conciërge/administratie

3%

Schoolleiding

2%

Vertrouwenspersoon, zorg/pestcoördinator

2%

Niet aangesproken

43%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

Figuur 6.43: Aanspreken van plegers van (gewelds)incidenten
Het feit dat plegers zijn aangesproken op de vervelende dingen die ze deden, wil nog niet zeggen dat ze
ook daarmee gestopt zijn (figuur 6.44). Een kwart van hen, is nadien niet gestopt. Twee derde is wel
gestopt, maar dan om een andere reden. Dertien procent is gestopt omdat ze erop aangesproken waren.
Ben je gestopt met vervelende dingen doen?
24%

13%

0%

20%

Nee

63%
40%

60%

80%

Ja, omdat ik ben aangesproken

100%

Ja, om andere reden

Figuur 6.44: Wel of niet gestopt met plegen van geweldsincidenten
Het ergste incident
Aan de plegers van geweldsincidenten is tot slot gevraagd wat zij zelf het ergste vonden dat ze gedaan
hebben (figuur 6.45). Het ergste vonden ze dat ze iemand hadden uitgescholden (36%), gevolgd door
iemand te negeren (16%) of met opzet luidruchtig te zijn geweest (7%).
Wat vond je het ergst van wat je gedaan hebt?
Iemand uitgescholden

36%

Mensen genegeerd

16%

Extra luid geweest

7%

Met iemand gaan vechten

4%

Iemand expres gestoord

4%

Dingen van iemand verstopt of weggemaakt

4%

Met opzet lawaai gemaakt

4%

Mensen uitgesloten

3%

Iemand met opzet laten struikelen

3%

Dingen van iemand bekrast of beschadigd

2%

Met opzet iemand gestompt/geslagen

2%

Iemand expres aangestoten/pijn gedaan

2%

Iemand met opzet geduwd/geschopt

2%

Overige 21 incidenten samen

12%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

Figuur 6.45: Ergste gepleegde (gewelds)incidenten
Dader en of slachtoffer
Wie zijn nu de slachtoffers van pesten en (gewelds)incidenten en wie zijn daders? Of kunnen slachtoffers
ook daders zijn? Uit een nadere analyse blijkt dat dit laatste inderdaad het geval is (figuur 6.46).

Veilig op school | 117

▪

Pesten: een ruime meerderheid van de scholieren (85%) is noch slachtoffer, noch dader geweest van
pesten. Tien procent is wel slachtoffer van pesten geweest, maar heeft zelf nooit gepest. Drie procent
is zowel slachtoffer als dader van pesten en eveneens drie procent is alleen dader van pesten en is
zelf nooit gepest.

▪

(Gewelds)incidenten: 35 procent van de scholieren is noch slachtoffer, noch dader van (gewelds)incidenten geweest; 35 procent is wel mikpunt van (gewelds)incidenten geweest, maar heeft zelf geen
incidenten gepleegd jegens anderen. Ruim een kwart is zowel dader als slachtoffer van
(gewelds)incidenten en vier procent is alleen een pleger geweest.

Ervaringen met incidenten en pesten:
Ervaring met incidenten

35%

35%

Ervaring met pesten

27%

85%
0%

20%

40%

10%
60%

80%

100%

Niet als slachtoffer en niet als dader

Wel als slachtoffer, niet als dader

Niet als slachtoffer, wel als dader

Zowel dader als slachtoffer

Figuur 6.46: Daders en/of slachtoffers van (gewelds)incidenten
Verschillen naar geslacht, geloofsovertuiging en gender
Kijken we naar onderlinge verschillen, dan worden meisjes iets vaker gepest dan jongens. Meisjes zijn iets
minder vaak dader van pesten dan jongens en minder vaak betrokken bij geweldincidenten (figuur 6.47).
Ervaring met pesten
Niet gelovig
Gelovig

10%

3%

3%

10%

3%

3%

Man
Vrouw

9%

4%

3%

Gender-congruent
Gender-incongruent

9%

Totaal

10%

11%

2% 1%
3% 2%
17%

0%

5%

Geen dader, wel slachtoffer

4%

9%

3% 2%
10%

15%

20%

25%

Geen slachtoffer, wel dader

30%

35%

40%

Dader en slachtoffer

Figuur 6.47: Ervaring met pesten naar geslacht, gender en geloof
Jongeren met een genderincongruentie worden vaker gepest, maar zij pesten zelf ook vaker dan gendercongruente jongeren. 9 Dat geldt ook voor de betrokkenheid bij (geweld)incidenten: jongeren met een
genderincongruentie zijn weliswaar vaker slachtoffer, maar ook vaker plegers van incidenten dan de andere
jongeren (figuur 6.48).
De verschillen tussen geslacht en gender zijn significant. Een laatste significante verschil betreft het
opleidingsniveau van de ouders (niet in figuur): jongeren met hoogopgeleide ouders zijn minder vaak
slachtoffer van incidenten en minder vaak dader en slachtoffer van pesten.

9

Om de gender-(in)congruentie te bepalen is het geboortegeslacht (jongen/meisje) vergeleken met de
genderidentiteit (hoe voel je je zelf: jongen, meisje, geen van beide, beide, anders). In de gevallen waar deze niet
overeenkwamen zijn de leerlingen ingedeeld bij gender-incongruent; daar waar deze wel overeenkwamen zijn ze
ingedeeld bij gender-congruent.

118 | Veilig op school

Ervaring met incidenten
Niet gelovig

36%

Gelovig

34%

3%

Man
Vrouw

32%

4%

4%

30%

39%

Gender-congruent
Gender-incongruent

32%

Totaal

35%

3%

35%

0%

10%

Geen dader, wel slachtoffer

26%
27%

3%

23%
25%
43%

20%

3%
30%

40%

26%
50%

Geen slachtoffer, wel dader

60%

70%

80%

Dader en slachtoffer

Figuur 6.48: Ervaring met (gewelds)incidenten naar geslacht, gender en geloof
Samenvatting
Aan de Veiligheidsmonitor 2020-2021 hebben 9.048 scholieren uit het voorgezet onderwijs meegedaan,
verdeeld over 36 schoolvestigingen. Zo’n driekwart van hen zit ten tijde van afname van de vragenlijst in
de onderbouw en een kwart in de bovenbouw.
Schoolsluiting, online onderwijs en pesten
Bijna alle leerlingen hebben online les gehad tijdens de schoolsluiting, drie procent heeft geen online
onderwijs gehad. Iets meer dan de helft van de scholieren vond het geen probleem om online les te krijgen.
Het contact met andere leerlingen en docenten werd wel als een gemis ervaren en een vijfde deel voelde
zich vaker eenzaam toen de school gesloten was en er thuisonderwijs werd gevolgd. Veertig procent van de
leerlingen miste school ook echt. Volgens drie van de tien scholieren werd er tijdens het online onderwijs
minder gepest. Een klein deel van de scholieren kampte met fysieke of psychische klachten tijdens de
schoolsluitingen. Het meest opvallendste is dat ruim een kwart van de jongeren moeite had met slapen.
Schoolklimaat
Ruim driekwart van de scholieren in het voortgezet onderwijs geeft aan dat er op hun school gedragsregels
zijn opgesteld. Een van de vijf leerlingen is ook betrokken geweest bij het opstellen daarvan en een kleiner
deel van de scholieren (17%) speelt een actieve rol bij de opvolging van gedragsregels. Een groot deel van
de docenten beloont positief gedrag en grijpt ook daadwerkelijk in als gedragsregels door leerlingen worden
overschreden. Andere belangrijke indicatoren voor een (on)veilig schoolklimaat zijn de mate waarin er
gespijbeld wordt door leerlingen op school (14%), drugs wordt gebruikt op school (2%), meegenomen in de
klas (7%) of verkocht op school (10%). Wapenbezit, verkopen of gebruiken van een wapen op school komen
zelden voor (1-2%).
Veiligheidsgevoel en tolerantie
Het algehele gevoel van veiligheid op school is hoog. Veruit de meerderheid (90%) voelt zich veilig op
school; slechts twee procent voelt zich (erg) onveilig op school. Voor een veilig schoolklimaat is het
belangrijk dat leerlingen en docenten zichzelf kunnen zijn, ongeacht hun achtergrond, seksuele geaardheid
of geloofsovertuiging. Leerlingen laten een hoge tolerantie zien ten opzichte van LHBT-docenten. Acht van
tien leerlingen vinden het helemaal oké om van een homoseksuele, lesbische of tansgender leraar les te
krijgen. Leerlingen zijn minder tolerant als het om LHBT-leerlingen gaat. Het minst tolerant is men ten
opzichte van een transgender meisje (geboren in jongenslichaam) en transgender jongen (geboren in
meisjeslichaam), gevolgd door homoseksuele jongens en lesbische meisjes. Tussen 12-15 procent van de
leerlingen wil liever niet met hen bevriend zijn.

Veilig op school | 119

Pesten
Vijf procent van de scholieren wordt (zeer) vaak gepest, dat is minstens 1 keer per maand, wekelijks of
dagelijks. In vergelijking met 2018 is dit percentage gelijk gebleven. Drie procent zegt zelf (zeer) vaak te
pesten. Vier procent van de leerlingen is meerdere keren getuige geweest dat medeleerlingen werden
gepest. Mondeling pesten (uitschelden, beledigen en roddels verspreiden) komt het vaakst voor (37%). Een
op de vijf gepeste leerlingen wordt buitengesloten, genegeerd of mag niet meedoen. Dat wordt relationeel
pesten genoemd. Online pesten van leerlingen komt in 2021 in 22 procent van de gevallen voor en is licht
(twee procentpunten) toegenomen in vergelijking met 2018. Daders zijn meestal andere leerlingen (52%), in
sommige gevallen een leraar (7%) of andere medewerker van de school (6%). Dat betekent dat deze
leerlingen gepest woorden door personen die hen juist zouden moeten beschermen. De meest voorkomende
redenen van pesten zijn het uiterlijk van iemand (36%), het gedrag van iemand waarin aanleiding wordt
gezien om te pesten (27%) of gewoon vanwege de kick (21%). Het pesten vindt meestal plaats in de klas, op
de gangen of op het schoolplein.
Melding en aangifte van pesten
Ruim een kwart van de gepeste leerlingen vertelt het pesten aan niemand; een toename ten opzichte van
2018 toen 13 procent van de leerlingen het pesten niet meldde. Vaak vindt men het niet nodig om het
pesten te melden (76%) en ook dit is een forse toename ten opzichte van 2018 toen 49 procent het niet
nodig vond om te melden. Vijf procent meldt de pesterijen bij de politie. In de helft van de gemelde
pesterijen is er niets met de melding gedaan of is het pesten niet gestopt.
Geweldsincidenten
Verbaal en psychische vormen van geweld komen het vaakst voor. Scholieren hebben minder vaak te maken
gehad met fysiek of materieel geweld. Twintig procent van de leerlingen geeft aan dat ze vaker dan 1 keer
per maand zijn uitgescholden en vijftien procent is vaak opzettelijk gestoord. Vier procent heeft fysiek
geweld ervaren. Deze leerlingen zijn met opzet geduwd of geschopt, expres pijn gedaan, geslagen of zijn
met opzet pootje gelicht. Twee procent is ongewild betrokken geraakt bij een vechtpartij en één procent is
door iemand in elkaar geslagen. Van degenen die in elkaar geslagen zijn, is bijna een kwart daarbij gewond
geraakt. Vechtpartijen leiden in 15 procent van de gevallen altijd tot een verwonding van het slachtoffer.
In één tot drie procent van de gevallen zijn scholieren geïntimideerd of bedreigd.
Seksueel grensoverschrijdend gedrag
Vijf procent van scholieren heeft minstens een keer per maand te maken gehad met seksueel
grensoverschrijdende opmerkingen van anderen. Betast of ongewenst aangeraakt is twee procent van de
leerlingen en dat ook vaker dan 1 keer per maand.
Reden van geweld en impact
Scholieren die geconfronteerd zijn geweest met (gewelds)incidenten, geven aan dat dit door hun uiterlijk
kwam (10%), hun gedrag (9%), een jongen of meisje zijn (5%), huidskleur (3%) of vanwege het land van
afkomst (4%). Van de leerlingen die ooit een geweldsincident mee hebben gemaakt, houdt een derde er
veel last aan over. Uitgescholden worden, vinden de meeste slachtoffers het ergste.
Melding en aangifte van (gewelds)incidenten
Gewelddadige incidenten worden lang niet altijd gemeld. Een derde van de leerlingen die dit hebben
meegemaakt, heeft hiervan geen melding gedaan met als belangrijkste reden dat ze het niet nodig vonden
(63%). In zes van de tien gevallen is er niets met de melding gedaan; in vier van de tien meldingen is er wel
daadwerkelijk iets ondernomen.

120 | Veilig op school

Verschillen
Meisjes worden iets vaker gepest dan jongens, zijn iets minder vaak dader van pesten dan jongens en zijn
ook minder vaak betrokken bij geweldincidenten. Jongeren met een genderincongruentie worden vaker
gepest, maar zij pesten zelf ook vaker dan gendercongruente jongeren. Dat geldt ook voor de
betrokkenheid bij (geweld)incidenten: jongeren met een genderincongruentie zijn weliswaar vaker
slachtoffer, maar ook vaker plegers van geweldsincidenten

Veilig op school | 121

7

Personeel in het voortgezet onderwijs

Deelnemers en achtergrondkenmerken
Aan de Veiligheidsmonitor 2021 hebben 889 personeelsleden meegewerkt. In twee derde van de gevallen
hebben docenten de vragenlijst ingevuld, negen procent behoort tot het ondersteunend personeel en in
drie procent heeft iemand van het management de vragenlijst ingevuld (hetgeen niet de bedoeling was
omdat daar een aparte vragenlijst voor beschikbaar was). Zie figuur 7.1.
Wat is uw hoofdfunctie?
Docent
Onderwijsonderseunend personeel
Zorgcoördinator
Ondersteunend personeel
Management
Anders

66%
8%
5%
9%
3%
9%
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Figuur 7.1: Functie van (onderwijs)personeel
Twee derde deel van de respondenten heeft dagelijks contact met leerlingen (figuur 7.2). Slechts een klein
deel (6%) heeft helemaal geen contact met leerlingen. Dit zijn elf personen en hun functies zijn zeer
uiteenlopend: manager/directie, beleidsmedewerker, administratief medewerker, roostermaker, ICT-er of
technische ondersteuner, personeelsfunctionaris, secretaresse en conciërge.
Heeft u in uw werk contact met leerlingen van uw school?
66%
0%

20%

20%
40%

Ja, dagelijks

60%

Soms

Een enkele keer

80%

8%

6%
100%

Nee

Figuur 7.2: Contact met leerlingen
Onderwijstypen
De meeste deelnemers aan de Veiligheidsmonitor werken in het vmbo (61%), 30 procent werkt op de havo
en 30 procent in het voorbereidend wetenschappelijk onderwijs. Het praktijkonderwijs is met vijf procent
vertegenwoordigd en 22 procent van de deelnemers is werkzaam in het speciaal onderwijs (tabel 7.1).
Tabel 7.1:

In welke onderwijstype(n) bent u werkzaam?
2021

Vmbo

61%

Havo

30%

Vwo

30%

Praktijkonderwijs

5%

Speciaal onderwijs, cluster 3

2%

Speciaal onderwijs, cluster 4

20%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021

Iets meer dan de helft van het personeel in het vmbo is zowel werkzaam in de onder- als in de bovenbouw.
Binnen havo zijn de meesten werkzaam in de onderbouw (tabel 7.2). Bij het vwo en het praktijkonderwijs
zijn de meeste deelnemers in de boven- en onderbouw werkzaam.

122 | Veilig op school

Tabel 7.2:

Werkzaam in boven en/of onderbouw
Onderbouw

Bovenbouw

Onderbouw en
bovenbouw

Totaal

Vmbo

27%

20%

53%

100%

Havo

44%

26%

31%

100%

Vwo

36%

22%

42%

100%

Praktijkonderwijs

33%

23%

43%

100%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021

Kijken we binnen het vmbo dan werken de meeste deelnemers in de kaderberoepsgerichte leerweg (74%)
en/of in de basisberoepsgerichte leerweg (73%). Zie tabel 7.3.
Tabel 7.3:

In welke vmbo leerweg(en) bent u werkzaam?
2021

Theoretische leerweg

57%

Gemengde leerweg

48%

Kaderberoepsgerichte leerweg

74%

Basisberoepsgerichte leerweg

73%

Leerondersteunend onderwijs

23%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021

Gevraagd is in welke vakken men de meeste uren les geeft. Een kwart van de deelnemers geeft les in
Nederlands of in een andere taal. Zeventien procent geeft les in wiskunde/rekenen of een ander bètaschoolvak (figuur 7.3).
In welk vak(gebied) bent u de meeste uren werkzaam?
Nederlands
Een andere taal
Rekenen/wiskunde
Een ander exact vak
Maatschappijleer
Geschiedenis
Aardrijkskunde
Economie
Verzorgingsvakken
Sportieve vakken
Techniek
Beeldende vorming
Niet van toepassing
Anders

12%
13%
9%
8%
3%
3%
3%
2%
3%
7%
6%
4%
5%
22%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Figuur 7.3: Vakgebieden
Ook is naar het aantal uren gevraagd dat iemand werkzaam is (geen lesuren). Negentien procent werkt
minder dan 20 uur per week op school; 21 procent tussen de 20 en 24 per week; 29 procent werk tussen de
24 en 32 uur per week en 28 procent is 32 uur per week of meer werkzaam op de betreffende schoollocatie.

Veilig op school | 123

Persoonskenmerken van (onderwijs)personeel
Het onderwijspersoneel dat heeft meegewerkt aan de Veiligheidsmonitor heeft de volgende kenmerken:
ongeveer de helft van hen is ouder dan 40 jaar en de andere helft is jonger (tabel 7.4). Meer vrouwen (60%)
dan mannen (36%) hebben de vragenlijst ingevuld. De meerderheid is heteroseksueel en zes procent heeft
een andere seksuele oriëntatie. Zestig procent is gelovig en 94 procent is in Nederland geboren.
Tabel 7.4:

Persoonskenmerken (onderwijs)personeel
2021

Leeftijd:
- 30 jaar of jonger

19%

- 31 - 40 jaar

26%

- 41 – 50 jaar

23%

- 51 - 60 jaar

20%

- 61 - 66 jaar

9%

- Onbekend
Geslacht:
- Man

36%

- Vrouw

60%

- Niet zeggen/ niet geregistreerd

4%

Seksuele oriëntatie
- Heteroseksueel

84%

- Homoseksueel/lesbisch

3%

- Biseksueel

3%

- Geen antwoord

11%

Genderidentiteit
- Man

36%

- Vrouw

58%

- Geen van beide

0%

- Zowel man als vrouw

0%

- Anders

1%

- Wil niet zeggen

5%

Gelovig:
- Wel

40%

- Niet

60%

Geboorteland:
- Nederland

94%

- Elders

6%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021; n = 889

Onderwijs in coronatijd
Net als bij leerlingen is ook bij het (onderwijs)personeel de gevolgen van het online onderwijs tijdens de
coronapandemie in kaart gebracht (figuur 7.4). Het overgrote deel van het (onderwijs)personeel (85%) mist
het contact met de leerlingen tijdens de online lessen. Ook vindt een groot deel (87%) dat er beduidend
minder contact is met collega’s en leerlingen.

124 | Veilig op school

Stelligen over de gevolgen van de coronamaatregelen
Online les is geen probleem

24%

23%

Mis de leerlingen bij online les

53%
85%

8% 7%

Minder contact met collega’s bij online les

87%

7% 5%

Minder leerlingcontact bij online les

87%

6% 6%

Houd zicht op het welzijn van leerlingen

28%

Voel me vaker eenzaam bij online les

33%

30%

Camera's aan is bij online les van belang

23%

44%

70%

Er wordt minder gepest bij online les

26%

Niet bang besmet te worden bij fysieke les
Mee eens

42%

17%
49%

46%
0%

20%

Neutraal

25%

15%
40%

Niet mee eens

14%

39%

60%

80%

100%

Figuur 7.4: Gevolgen van online onderwijs
Een kwart vindt online onderwijs geen probleem; de helft vindt dat wel een probleem. Vier van de tien
personeelsleden hebben onvoldoende zicht op hoe het met de leerlingen gaat tijdens het online onderwijs
en 44 procent voelt zich vaker eenzaam bij het online lesgeven. Zeventig procent van de docenten vindt
het van belang dat de camera’s aan staan tijdens de online les. Een kwart van het (onderwijs)personeel
vermoedt dat er minder wordt gepest tijdens het online-onderwijs. Daartegenover staat dat eveneens een
kwart vindt dat er even vaak wordt gepest. Ongeveer de helft is het niet eens, maar ook niet oneens met
de stelling dat er minder wordt gepest bij online les.
We zagen al dat docenten minder contact hebben met leerlingen tijdens het online onderwijs (figuur 7.5).
De helft van de leraren geeft ook aan als mentor minder vaak individuele gesprekken te hebben gevoerd
met mentorleerlingen in deze periode.
Praat u even vaak individueel met mentorleerlingen bij online les?
50%
0%

20%

20%

Nee, minder vaak

40%

60%

Ja, even vaak

Nee, vaker

9%

21%
80%

100%

Niet van toepassing

Figuur 7.5: Individueel contact met leerlingen
Ook zagen we dat leraren minder goed zicht hadden op het welzijn van hun leerlingen (figuur 7.6). Toch
zegt 71 procent dat de school hier wel beleid op heeft gevoerd tijdens de schoolsluitingen. Het is niet
duidelijk wat dat beleid inhoudt.
Is er beleid voor zicht houden op leerlingwelzijn bij online les?
71%
0%

20%

29%
40%

60%

Ja

80%

100%

Nee

Figuur 7.6: Zicht op welzijn van leerlingen
Om het contact te behouden met leerlingen en mogelijk ook wat mee te krijgen van het welzijn kan men
denken dat leraren de leerlingen verplichten om hun camera aan te zetten tijdens de online lessen (figuur
7.7). Toch doet dit slechts drie van de tien en zeven van de tien verplicht het soms of helemaal niet.

Veilig op school | 125

Verplicht u leerlingen de camera aan te zetten tijdens online onderwijs?
30%
0%

39%
20%

30%

40%

60%

Ja, altijd

Ja, soms

80%

100%

Nee

Figuur 7.7: Verplichting camera aan tijdens online onderwijs
Veiligheidsbeleid op school
7.3.1

Betrokkenheid en effectiviteit veiligheidsbeleid
De meeste scholen voeren een veiligheidsbeleid op school (65%); 34 procent weet het niet en volgens één
procent is er geen veiligheidsbeleid op school (figuur 7.8). In driekwart van de gevallen is het management
betrokken bij de opstelling van het veiligheidsbeleid, gevolgd door docenten (45%) en de medezeggenschapsraad (39%). Ouders en de leerlingenraad zijn in 14 à 15 procent van de gevallen betrokken bij de
totstandkoming van het veiligheidsbeleid.
Veiligheidsbeleid:
Is er een veiligheidsbeleid:

65%

Betrokken bij opstellen:
Management
45%
Docenten
34%
Specifieke interne functies
39%
Medezeggenschapsraad
19%
Overige personeelsleden
14%
Ouderraad
Overige ouders
15%
Leerlingenraad
Overige leerlingen
Externe partijen
20%
Weet niet
Anders 6%
0%

Ja

Nee

20%

34%

74%

40%

60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 7.8: Veiligheidsbeleid op school
Ruim een kwart van het (onderwijs)personeel vindt het veiligheidsbeleid van de school effectief, de helft
boordeelt het veiligheidsbeleid als voldoende (figuur 7.9). Slechts twee procent vindt dat het
veiligheidsbeleid onvoldoende is ingebed in de school.
Hoe beoordeelt u de effectiviteit van het veiligheidsbeleid?
27%
0%

51%
20%

Goed

40%

Voldoende

20%
60%

Niet goed/niet slecht

80%

100%

Onvoldoende

Figuur 7.9: Beoordeling van het veiligheidsbeleid
Er is specifiek gevraagd of de school voorziet in opvang en ondersteuning van en eventuele nazorg voor
slachtoffers van agressie en geweldincidenten op school (figuur 7.10). Ook is gevraagd naar de aanpak van
daders in deze. Op beide onderdelen geeft ruim de helft aan dat deze zaken op school goed geregeld zijn.

126 | Veilig op school

Zijn de volgende zaken bij agressie- en geweldsincidenten goed geregeld?
Opvang en (na)zorg voor slachtoffers

55%

6%

39%

Aanpak van daders

56%

9%

36%

60%

80%

0%

Ja

Nee

20%

40%

100%

Ik weet het niet

Figuur 7.10: Opvang slachtoffers en aanpak daders in veiligheidsbeleid geregeld
7.3.2

Gedrags- en omgangsregels voor leerlingen
Onderdeel van het veiligheidsbeleid zijn gedrags- en omgangregels voor leerlingen en de communicatie
daarover met leerlingen en hun ouders (figuur 7.11). In bijna alle gevallen (97%) is er sprake van gedragsen omgangsregels voor leerlingen. Deze zijn vooral te bekijken in de schoolgids (81%), op de website van de
school (60%) en in de klas (54%). In minder mate (31%) worden de regels uitgereikt tijdens ouderavonden.
School- of gedragsregels voor leerlingen:
Zijn er gedragsregels voor leerlingen?

97%

Waar gedragsregels inzien:
In de schoolgids
In de gang/hal
In de klaslokalen
Op het internet
Tijdens de uitreiking op ouderavond e.d.

81%
44%
54%
60%
31%
0%

Ja

Nee

20%

40%

60%

80%

100%

Ik weet het niet

Figuur 7.11: Gedrags- en omgangsregels voor leerlingen
Betrokkenheid bij de opstelling van gedragsregels kan de naleving ervan positief beïnvloeden. We zien in
figuur 7.12 dat leerlingen in 45 procent betrokken zijn bij de opstelling ervan en een bijna gelijk deel (44%)
handhaaft ook deze regels. In negen van de tien gevallen zijn het docenten en ander personeel van de
school die de regels handhaven. Kijken we specifiek naar de actualisering van gedrags- en omgangsregels
dan ligt dit vooral op het bordje van het management (71%) en het lerarencorps (68%). De leerlingenraad is
minder vaak (22%) betrokken bij aanscherping of bijstellingen van de regels.

Veilig op school | 127

Opstelling, naleving en handhaving gedragsregels voor leerlingen:
Leerlingen formuleren het samen

17%

Docenten grijpen direct in
Overig personeel grijpt direct in
Docenten steunen positief gedrag

12%

84%

11%

83%

7%

90%

Gehandhaafd door:
Leerlingen
Docenten
Onderwijsondersteunend personeel
Schoolleiding

21%

15%

Betrokken bij de actualisering:
Management
Docenten
Specifieke interne functies
Medezeggenschapsraad
Overige personeelsleden
Ouderraad
Overige ouders
Leerlingenraad
Overige leerlingen
Externe partijen

44%
91%

7%

91%

9%

85%

8%

73%

14%

17%

68%

9%

14%

52%

8%

11%

7%

19%

12%

11%

49%
36%

38%

17%

59%

12% 5%
17%

20%
19%

35%

32%

22%
13%

Soms

17%

37%

7%

0%

(Bijna) nooit

45%

61%

22%

48%

12%

50%

19%
13% 6%
20%

63%
40%

Vaak/altijd

60%

80%

100%

Weet niet

Figuur 7.12: Opstelling, naleving en actualisering van gedragsregels leerlingen
7.3.3

Omgangs- en gedragsregels voor personeel
In ruim de helft van de gevallen (54%) heeft de school ook gedrags- en omgangregels opgesteld voor het
personeel. Vijftien procent geeft aan dat deze op hun school er niet zijn. In de meeste gevallen gaan die
regels over de fysieke omgang met leerlingen (72%), het taalgebruik richting leerlingen (66%) en de omgang
met ouders (figuur 7.13).
School- of gedragsregels voor personeelsleden:
Zijn die er voor personeelsleden:

54%

Op welke terreinen:
Taalgebruik richting leerlingen
Fysieke omgang leerlingen in school
Fysieke omgang leerlingen buiten school
Andere sociale omgang met leerlingen
Privé-gebruik van sociale media
Schoolgebruik van sociale media
Omgang met ouders/verzorgers
Omgang met collega's
Weet niet
Anders

72%
41%
43%
45%
53%
60%
47%

Nee

20%

40%

Ik weet het niet

Figuur 7.13: Omgangs-en gedragsregels voor personeel

128 | Veilig op school

31%

66%

0%

Ja

15%

60%

80%

100%

De gedrags- en omgangsregels worden in ruim twee derde deel ook daadwerkelijk nageleefd (figuur 7.14).
Acht procent geeft aan dat dit niet gebeurd.
In hoeverre worden gedragsregels voor personeelsleden gehandhaafd?
8%

25%

0%

68%

20%

40%

60%

(Bijna) nooit

Soms

80%

100%

Vaak/altijd

Figuur 7.14: Naleving van gedragsregels voor personeel
7.3.4

Welbevinden en veiligheidsgevoel
Waardering van collega’s en of door de leiding van de school zijn indicatoren voor een positieve
werkbeleving (figuur 7.15). Slechts twee procent voelt zich totaal niet gewaardeerd of gezien door
collega’s en tien procent niet door de leiding van de school. De meerderheid krijgt wel voldoende
waardering van collega’s (82%) en van de leiding (71%).
Voelt u zich gezien en gewaardeerd?
Door uw collega's

15%

Door uw directie

82%

10%

19%

0%

71%

20%

(Bijna) nooit

40%

Soms

60%

Vaak/altijd

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 7.15: Waardering door leiding en collega’s
Of het (onderwijs)personeel zich ook veilig voelt op school, is een ander verhaal. In het algemeen voelt 85
procent van het onderwijspersoneel zich (heel) veilig. Vier procent voelt zich (erg) onveilig (figuur 7.16).
Op de wc voelt zich het personeel het meest veilig, gevolgd door de schoolomgeving (89%) en in de
docentenkamer (88%). Het onveiligste voelt men zich in de kantine of aula van de school. Andere plekken
waar men zich niet veilig voelt zijn de gangen, het schoolplein en de fietsenstalling.
Hoe veilig voelt u zich dit schooljaar?
In het algemeen op school

12%

85%

In, rond of op de volgende plaatsen:
In de klas

6%

In studie- of werklokalen

5%

Op de gangen

85%
82%

10%

In de kantine leerlingen, aula

8%
13%

87%

13%

80%

7%

88%

In de hal, kluisjes

8%

83%

In de gymzaal

9%

In de docentenkamer
In de toiletten

95%
8%

65%

25%

Op het schoolplein

11%

In de fietsenstalling, fietsenrekken

10%

77%

11%

Op de parkeerplaats

8%

82%

9%

In de schoolomgeving

9%

Onveilig

82%

6%

89%

0%

20%

Neutraal

Veilig

40%

60%

80%

100%

Niet aanwezig

Figuur 7.16: Veilig en onveilige plekken op school voor (onderwijs)personeel

Veilig op school | 129

Veertien procent van het (onderwijs)personeel vindt dat de directie van de school te weinig doet om een
veilige werkomgeving te creëren (figuur 7.17). Bijna twee derde van het personeel vindt dat de werkgever
wel goed zorgt voor voldoende veiligheid op de werkplek.
Hoe beoordeelt u de ondersteuning van uw werkgever m.b.t. veiligheid
4%

10%

63%

0%

20%

Onvoldoende

23%

40%

Matig

60%

Goed

80%

100%

N.v.t., ik ervaar geen onveiligheid

Figuur 7.17: Borging van veilige werkplek door werkgever
Een kwart van het (onderwijs)personeel overweegt weleens om ergens anders te gaan werken (figuur 7.18).
Overweegt u, als u kan, om ergens anders te gaan werken?
24%

76%

0%

20%

40%

60%

Ja

80%

100%

Nee

Figuur 7.18: Overweging voor baan elders
Bij vijf procent van het (onderwijs)personeel dat weleens overweegt om elders te gaan werken, is dat
vanwege de veiligheidssituatie op school (figuur 7.19); in 2028 was dat zes procent. Dit betekent voor de
totale groep dat 1,2 procent van het personeel in het voorgezet onderwijs weleens overweegt om elders te
gaan werken vanwege de veiligheidssituatie op school.
Is dit vanwege de sociale veiligheidssituatie op en rond school?
5%

25%

0%

71%

20%

Ja volledig

40%

60%

Ja, maar ook om andere redenen

80%

100%

Nee, vanwege een andere reden

Figuur 7.19: Elders werkzaam vanwege veiligheidssituatie
Schoolklimaat
Pestgedrag van leerlingen onderling en het vertonen van grensoverschrijdend seksueel gedrag op school
zeggen beide iets over de kwaliteit van het schoolklimaat. Beide gedragsvormen kunnen de sfeer op school
ernstig beïnvloeden waardoor de kans groot is dat zowel leerlingen als (onderwijs)personeel zich onveilig
voelt op school. Aan het (onderwijs)personeel is onder meer gevraagd of zij getuige zijn geweest van
systematisch en langdurig pestgedrag tussen leerlingen en of er sprake is geweest van grensoverschrijdend
seksueel gedrag tussen leerlingen. Ook verzuimgedrag van het personeel als gevolg van pesten of geweld is
een belangrijke indicator voor een (on)veilig schoolklimaat. Ook is gevraagd naar de ervaring met
problemen of spanningen tussen groepen jongeren, incidenten vanwege extremisme of radicalisering en
anonieme bedreigingen tegen de hele school, alle leerlingen of het voltallige personeel.
Systematisch en langdurig pestgedrag van leerlingen
Bijna vier van de tien personeelseden heeft systematisch en langdurig pestgedrag gezien op school (figuur
7.20). In 43 procent van de gevallen komt dat één keer per maand tot één keer per week voor. Twaalf
procent is getuige geweest van zeer frequent pestgedrag, namelijk één keer per dag of vaker (figuur 7.21).

130 | Veilig op school

Heeft u wel eens systematisch en langdurig pestgedrag gezien?
38%
0%

55%

20%

40%

Ja

7%

60%

Nee

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 7.20: Langdurig en systematisch pestgedrag tussen leerlingen
Hoe vaak heeft u systematisch en langdurig pestgedrag gezien?
42%
0%

43%

20%

40%

12%

60%

1 keer per maand of minder
Meer dan 1 keer per week

80%

3%
100%

1 keer per maand tot 1 keer per week
1 keer per dag of vaker

Figuur 7.21: Frequentie van pestgedrag tussen leerlingen
Seksueel grensoverschrijdend gedrag van leerlingen
Seksueel grensoverschrijdend gedrag van leerlingen wordt door tien procent van het (onderwijs)-personeel
waargenomen (figuur 7.22).
Is er sprake geweest van grensoverschrijdend seksueel gedrag?
10%
0%

61%
20%

29%

40%

Ja

60%

Nee

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 7.22: Grensoverschrijdend seksueel gedrag van leerlingen
Als er sprake is van seksueel grensoverschrijdend gedrag, dan komt dat in elf procent van de gevallen
frequent voor, namelijk van één keer per maand tot één keer per week (figuur 7.23).
Hoe vaak is er sprake geweest van grensoverschrijdend seksueel gedrag?
87%
0%

20%

11%

40%

60%

1 keer per maand of minder
Meer dan 1 keer per week

80%

100%

1 keer per maand tot 1 keer per week

Figuur 7.23: Frequentie van grensoverschrijdend gedrag tussen leerlingen
In ruim een derde deel van de gevallen zijn het altijd/vaak dezelfde daders die seksueel grensoverschrijdend gedrag vertonen (figuur 7.24). In ruim een vijfde deel zijn het altijd/vaak dezelfde slachtoffers.
Zijn dezelfde betrokken bij het grensoverschrijdend seksueel gedrag?
Dezelfde dader(s)

11%

Dezelfde slachtoffer(s)

24%
19%

0%

Altijd

30%

35%

35%
20%

Vaak

40%

Dit wisselt

43%
60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 7.24: Slachtoffers en daders van seksueel grensoverschrijdend gedrag

Veilig op school | 131

Problemen tussen groepen leerlingen, anonieme bedreigingen tegen school, extremisme
Spanningen tussen groepen leerlingen op school komt in negen procent van de gevallen minstens 1 keer per
maand of vaker voor (1 keer per week). Zie figuur 7.25. In elf procent van de gevallen is er sprake geweest
van een anonieme dreiging met een gerichte geweldsdaad tegen de hele school of om zoveel mogelijk
leerlingen of leerkrachten bewust te raken. Incidenten gerelateerd aan extremisme of radicalisering heeft
vijf procent van het (onderwijs)personeel wel eens meegemaakt (minder dan 1 keer per maand in het
afgelopen half jaar).
Heeft u de volgende zaken op of rond u school wel eens meegemaakt?
Problemen tussen groepen leerlingen

54%

38%

7%

Anonieme dreiging

89%

10%

Incidenten vanwege extremisme

94%

5%

0%

Nooit

Minder dan 1x per maand

20%

40%

1x per maand of vaker

60%

80%

100%

1x per week of vaker

Figuur 7.25: spanning tussen groepen leerlingen, anonieme dreiging met geweld, extremisme
Verzuimgedrag personeel als gevolg van pesten of geweld
Vier van de tien personeelsleden verzuimt vanwege ziekte of een andere reden. Twee procent van het
verzuim is te wijten aan het pesten of geweld op school (zie figuur 7.26 en figuur 7.27).
Heeft u dit schooljaar verzuimd vanwege ziekte of een andere reden?
42%
0%

20%

58%
40%

60%

Ja

80%

100%

Nee

Figuur 7.26: Verzuim vanwege ziekte of andere reden
In welke mate is dit verzuim geweest als gevolg van pesten of geweld?
98%
0%

20%

Helemaal niet

40%

60%

80%

In geringe mate

In grote mate

100%

Figuur 7.27: Verzuim als gevolg van pesten of geweld
Opvang in geval van pesten of bij geweld
Aan het personeel is de volgende situatie voorgelegd: ‘Stel u krijgt te maken met pesten of geweld, wordt u
dan opgevangen en door wie?’ Het merendeel van het personeel denkt dat ze dan opgevangen worden door
docenten (86%), ander personeel (84%), de schoolleiding (98%) of door een vertrouwenspersoon (71%)..
Slechts een klein deel (tussen 3%- 6%) denkt dat hij niet zal worden opgevangen in een dergelijke onveilige
situatie (figuur 7.28).

132 | Veilig op school

Krijg ik te maken met pesten/geweld, dan word ik opgevangen door...
Docenten

4%

86%

7%

Andere personeelsleden

5%

84%

8%

Schoolleiding

6% 6%

82%

Vertrouwenspersoon 4%

6%

71%

0%

Mee oneens

20%

40%

Neutraal

Mee eens

22%
60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 7.28: Opvang van (onderwijs)personeel ingeval van pesten/geweld
Veiligere plekken op school
Iets meer dan de helft van het (onderwijs)personeel is van mening dat het wel goed zit met de veiligheid op
verschillende plekken op school. De andere helft geeft een of meerdere plekken aan waarvan de veiligheid
wel wat vergroot kan worden. De veiligheid kan beter op de gangen, de kantine/aula, in de klas en op het
schoolplein (figuur 7.29).
Waar moet volgens u de veiligheid worden vergroot?
In de klas

17%

In studie- of werklokalen

6%

Op de gangen

25%

In de kantine leerlingen, aula

20%

In de docentenkamer
In de toiletten

7%

In de hal, kluisjes

10%

In de gymzaal
Op het schoolplein

17%

In de fietsenstalling, fietsenrekken

11%

Op de parkeerplaats
In de schoolomgeving

15%

Het is goed zo

54%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 7.29: Plekken op school die veiliger kunnen
Beïnvloeding schoolklimaat
Wat doet de school om het schoolklimaat positief te beïnvloeden en het (onderwijs)personeel weerbaarder
te maken? Worden er trainingen of instructies aangeboden over hoe men het beste om kan gaan met
pesten, agressie en geweld bijvoorbeeld? Uit het onderzoek blijkt dat er op meerdere gebieden vaker
instructies of voorlichting wordt gegeven dan dat er trainingen gevolgd zijn. Instructies of voorlichting gaan
het vaakst over de manier waarop men het schoolklimaat positief kan beïnvloeden (48%), hoe men om dient
te gaan met pesten (36%) en agressie/geweld (27%). Vijftien en negentien procent van het (onderwijs)personeel heeft in de afgelopen twee jaar een training gevolgd op het gebied van respectievelijk pesten en
geweld/agressie (figuur 7.30).

Veilig op school | 133

Heeft u afgelopen 2 jaar een instructie/training gevolgd over:
Positief schoolklimaat

48%

30%

Bevordering van sociale veiligheid

32%

17%

Pesten

36%

15%

Omgang met agressie en geweld

27%

19%
0%

10%

20%

30%

Instructie of voorlichting

40%

50%

60%

70%

80%

90% 100%

Training of opleiding

Figuur 7.30: Instructies en trainingen over schoolklimaat en omgang pesten en agressie
Sociale vaardigheidstrainingen en mentoraatsprogramma’s zijn activiteiten die door de school het vaakst
worden aangeboden om het schoolklimaat positief te bevorderen (figuur 7.31).
Welke activiteiten om een positief schoolklimaat te bevorderen?
School-brede programma’s

16%

Sociale vaardigheidstrainingen

49%

Mentoraatsprogramma’s

47%

Naschoolse activiteiten

23%

Geen

15%

Anders

13%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 7.31: Aangeboden activiteiten m.b.t. het schoolklimaat
Pesten en geweldsincidenten richting personeel
Er is uitgebreid stil gestaan bij de vraag of het (onderwijs)personeel gepest wordt, hoe vaak dat gebeurt,
door wie en waarom. Ook is onderzocht of er sprake is van discriminatie en of het personeel slachtoffer is
van verbaal geweld, materieel geweld en (licht/grof) lichamelijk geweld. Ook is naar de meldingsbereidheid c.q. aangiftebereidheid gevraagd van deze (gewelds)incidenten.
7.5.1

Pesten en discriminatie
Negen procent van het (onderwijs)personeel wordt gepest, waarvan twee procent één keer per maand of
vaker (figuur 7.32). Het gaat hier om tachtig schoolmedewerkers die gepest zijn.
Bent u zelf op of rond school wel eens gepest?
91%
0%

20%

Nooit

40%

Minder dan 1x per maand

7%
60%

80%

100%

1x per maand of vaker

Figuur 7.32: Mate waarin (onderwijs)personeel gepest wordt
Als personeelsleden gepest worden, gebeurt dit in 68 procent van de gevallen door leerlingen en in 43
procent door leerkrachten van de school (tabel 7.5). Bijna drie van de tien gepeste medewerkers zegt door
andere personeelsleden te zijn gepest. De percentages in de tabel lopen op tot meer dan 100 procent
omdat ook combinaties van antwoorden (daders) mogelijk waren.

134 | Veilig op school

Tabel 7.5:

Door wie wordt het personeel gepest, ongeacht de frequentie (meerdere antwoorden)
2021

Leerlingen van school

68%

Leerkrachten van school

43%

Andere personeelsleden van school

28%

Familieleden van leerlingen van school

10%

Andere persoenen in schoolcontext

10%

Totaal N=80
Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021

Manier van pesten
Het gaat in de meeste gevallen om verbaal pesten: slachtoffers worden uitgescholden, uitgelachen of er
wordt over hen geroddeld. Ook krijgt het (onderwijs)personeel te maken met rationeel pestgedrag: worden
buitengesloten, genegeerd of mogen niet meedoen (figuur 7.33).
Indien u zelf op of rond school wel eens bent gepest
Op welke manieren:
Fysiek

88%

Verbaal

14%

13%

63%

Materieel

24%

80%

Rationeel

16%

56%

Cyberpesten

31%

13%

84%

11% 5%

Door wie:
Leerling(en) van school

33%

Leerkracht(en) van school

34%

34%

58%

Andere personeelsleden van school

35%
73%

Familieleden van leerlingen

8%
19%

90%

Andere personen in schoolcontext

90%
0%

Nooit

20%

Soms

40%

9%
6%
9%

60%

80%

100%

Vaak/altijd

Figuur 7.33: Wijze van pesten en door wie
(Onderwijs)personeel wordt voornamelijk gepest vanwege hun uiterlijk (21%), hun gedrag (14%) of voor de
kick (14%). Bijna drie van de tien personeelsleden weet echter niet waarom ze gepest worden (figuur 7.34).
Drie procent geeft aan dat hij of zij gepest wordt vanwege hun seksuele geaardheid. Ruim een derde wordt
om een andere reden gepest. We hebben de antwoorden bij deze open antwoordcategorie nader bekeken
en medewerkers geven aan dat het pesten voortkomt uit het sociaal onvermogen van leerlingen, dan wel
dat een andere of kritische houding niet geaccepteerd wordt. Jaloezie speelt een rol bij het pesten door
collega’s.

Veilig op school | 135

Waarom gebeurde het?
Vanwege mijn uiterlijk
Vanwege mijn huidskleur
Vanwege mijn land van herkomst
Vanwege mijn gedrag
Vanwege mijn beperking
Vanwege mijn geloof of niet gelovig zijn
Omdat ik een man of vrouw ben
Vanwege mijn seksuele geaardheid
Omdat ik transgender ben
Voor de kick
Om geld
Weet niet
Om een andere reden

21%
5%
3%
14%
4%
1%
5%
3%
0%
14%
0%
28%
36%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 7.34: Reden van pesten
Meldings- en aangiftebereidheid van pestgedrag
Een kwart van het (onderwijs)personeel meldt aan niemand dat men gepest wordt. In bijna de helft van de
gevallen maakt het (onderwijs)personeel melding van het pestgedrag bij zijn of haar leidinggevende of de
schoolleiding; 28 procent meldt het aan een leerkracht (figuur 7.35). In één procent van de gevallen wordt
er melding bij de politie gedaan.
Aan wie heeft u dit gemeld?
Ouders/verzorgers
Leerkracht
Conciërge/administratie
Vertrouwenspersoon van school
Leidinggevende of schoolleiding
Politie
Aan niemand gemeld
Anders

14%
28%
6%
18%
48%
25%
11%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 7.35: Meldingsbereidheid van (onderwijs)personeel
Een melding van pesten leidt niet altijd tot een oplossing, zo blijkt uit figuur 7.36. In een derde deel van de
gevallen is er niets met de melding gebeurd.
Is er iets met uw melding gedaan?
62%
0%

20%

5%
40%

Ja, en het is opgelost

60%

33%
80%

Ja, maar het is niet opgelost

100%

Nee

Figuur 7.36: Gevolgen van melding
Leerkrachten of ander personeel van de school wordt in zes procent van de gevallen gediscrimineerd door
een of meerdere leerlingen; in vier procent wordt iemand door familieleden van leerlingen gediscrimineerd
(zie figuur 7.37).

136 | Veilig op school

Hoe vaak op of rond school slachtoffer van discriminatie door:
Leerling(en) van school

93%

Docent(en) van school

97%

Andere personeelsleden van school

98%

Familieleden van leerlingen

96%

Andere personen in schoolcontext

99%
0%

Nooit

20%

40%

Minder dan 1x per maand

6%

60%

80%

100%

1x per maand of vaker

Figuur 7.37: Slachtoffer van discriminatie
Als er sprake is van discriminatie dan is dat meestal vanwege het land van herkomst (25%) of omdat iemand
man of vrouw is (33%). In 16 procent van de gevallen is er sprake van leeftijdsdiscriminatie, negen procent
wordt gediscrimineerd vanwege zijn geloofsovertuiging en zes procent geeft aan dat men gediscrimineerd
wordt vanwege zijn seksuele geaardheid (figuur 7.38). Hier zien we dat 28 procent om een andere reden
wordt gediscrimineerd. Uit deze antwoorden komen twee dingen naar voren: men wordt gediscrimineerd
vanwege uiterlijke kenmerken (dik zijn, zwanger zijn) of omdat men Nederlander is en daarom voor racist
wordt uitgemaakt.
Waarom werd u gediscrimineerd?
Vanwege mijn huidskleur

18%

Vanwege mijn land van herkomst

25%

Vanwege mijn beperking
Vanwege mijn leeftijd

16%

Vanwege mijn geloof of niet gelovig zijn

9%

Omdat ik een man of vrouw ben

33%

Vanwege mijn seksuele geaardheid

6%

Omdat ik transgender ben

0%

Om een andere reden

28%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 7.38: Reden van discriminatie
7.5.2

Geweldsincidenten jegens personeel
Slachtoffers van verbaal en materieel geweld
Het (onderwijs)personeel heeft het vaakst te maken met verbaal geweld van leerlingen jegens hen: 22
procent geeft aan vrij vaak (minstens 1 keer per maand/per week) verbaal ongewenst te zijn bejegend. Ook
materiaal geweld treft het (onderwijs)personeel, ook wederom het vaakst gepleegd door leerlingen. Het
gaat hierbij om het bekrassen, beschadigen of vernielen van spullen. Zes procent van het personeel heeft
dit minstens een keer per maand meegemaakt. Ongeoorloofd inloggen op devices komt maar zelden voor, in
twee procent van de gevallen (figuur 7.39).

Veilig op school | 137

Hoe vaak bent u op of rond school slachtoffer geweest en door wie?
Verbaal geweld:
Leerling(en) van school
Docent(en) van school
Andere personeelsleden van school
Familieleden van leerlingen
Andere personen in schoolcontext

27%

11%

11%

12%

Materieel geweld:
Leerling(en) van school
Docent(en) van school
Andere personeelsleden van school
Familieleden van leerlingen
Andere personen in schoolcontext

14%

Spullen of materialen gestolen:
Leerling(en) van school
Docent(en) van school
Andere personeelsleden van school
Familieleden van leerlingen
Andere personen in schoolcontext

5%

9%

Inloggen zonder toestemming:
Leerling(en) van school
Docent(en) van school
Andere personeelsleden van school
Familieleden van leerlingen
Andere personen in schoolcontext
0%

Minder dan 1x per maand

20%

1x per maand of vaker

40%

60%

1x per week of vaker

Figuur 7.39: Slachtoffer van verbaal en materiaal geweld, diefstal, ongeoorloofd inloggen
Slachtoffer van bedreiging en lichamelijk geweld
Leraren of ander personeel kunnen zich bedreigd voelen in het rechtstreekse contact met anderen op
school of kunnen online bedreigd worden (geen figuur). Zestien procent heeft zich bedreigd heeft gevoeld
door leerlingen en in vier procent door familieleden van leerlingen. Online bedreigingen door leerlingen
treft vier procent van het (onderwijs)personeel. Verder is onderzocht in hoeverre het personeel slachtoffer
is van licht en grof geweld. Met licht lichamelijk geweld wordt bedoeld: expres aanstoten of pijn doen, met
opzet duwen of schoppen, met opzet laten struikelen, stompen of slaan. Met grof lichamelijk geweld wordt
bedoeld: blauw oog of bloedneus geslagen, in elkaar slaan of aftuigen. Zeven procent van het personeel
heeft te maken gehad met licht lichamelijk geweld gepleegd door leerlingen. Grof lichamelijk geweld komt
zelden voor; één procent is slachtoffer geweest van grof geweld gepleegd door leerlingen van de school.
Slachtoffer van wapengeweld
Een ernstige vorm van geweld is als daarbij gebruik is gemaakt van een wapen (geen figuur). Drie procent
van het (onderwijs)personeel is weleens met een wapen bedreigd door een leerling van school en één
procent is weleens expres met een wapen verwond door een leerling van school.
Seksueel grensoverschrijdend gedrag
Tegen zes procent van het (onderwijs)personeel zijn weleens seksueel getinte opmerkingen gemaakt door
leerlingen; in vier procent van de gevallen is dat weleens gedaan door een leraar (collega) van school.
Andere, bijvoorbeeld fysieke vormen van seksueel grensoverschrijdend gedrag jegens personeel komen niet
of nauwelijks voor (geen figuur).

138 | Veilig op school

Reden en locaties van geweld
Aan slachtoffers van geweld is gevraagd wat er volgens hen de reden van het geweld was. Kennelijk gaat
het hier veelal om redenen die bij het opstellen van de vragenlijst niet vooraf waren voorzien. Zeventig
procent geeft namelijk een andere reden aan van het geweld (figuur 6.43). De vijf meest voorkomende
reden van het plegen van geweld zijn: (1) boosheid en frustratie van leerlingen, (2) agressief gedrag van
leerlingen, het zichzelf niet in de hand hebben en onvermogen van leerlingen, (3) het niet eens zijn met
een beslissing of opgelegde sanctie, (4) vanwege het aanspreken op gedrag en handhaving van regels, (5)
voortkomen uit de problematiek van de leerling zelf. Veertien procent van het personeel zegt dat het
geweld voor de kick van de pleger was, tien procent vanwege zijn gedrag en zes procent vanwege zijn
uiterlijk (figuur 7.40).
Waarom gebeurde het?
Vanwege mijn uiterlijk
Vanwege mijn huidskleur
Vanwege mijn land van herkomst
Vanwege mijn gedrag
Vanwege mijn handicap
Vanwege mijn geloof of niet gelovig zijn
Omdat ik een man of vrouw ben
Vanwege mijn seksuele geaardheid
Omdat ik transgender ben
Voor de kick
Om geld
Anders

6%
1%
1%
10%
0%
2%
8%
1%
0%
14%
0%
70%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 7.40: Reden van het geweld gepleegd jegens (onderwijs)personeel
De plekken waar het geweld het vaakst plaatsvindt zijn: in de klas (45%), op de gangen (33%) en op het
schoolplein (13%). In zes procent van de gevallen vindt het geweld plaats in de lerarenkamer (figuur 7.41).
Op welke plaatsen gebeurde het geweld?
In de klas

56%

Op de gangen

39%

67%

6%
31%

In de overblijfruimte leerlingen

89%

10%

In de leerkrachten-/directiekamer

94%

6%

In de toiletten

99%

In de gymzaal

94%

Op het schoolplein

5%

86%

In de fietsenstalling, fietsenrekken

97%

Op de parkeerplaats

98%

In de schoolomgeving

13%

89%
0%

Nooit

20%

Soms

40%

10%
60%

80%

100%

Vaak/altijd

Figuur 7.41: Locaties van geweld jegens (onderwijs)personeel
Meldingsbereidheid van geweldsincidenten
Een meerderheid meldt de geweldsincidenten (72%) en 28 procent meldt het geweldsincident niet (figuur
7.42). Meestal wordt het incident gemeld aan de direct leidinggevende of de leiding van de school (43%).
Ook worden leerkrachten (20%) en ouders (20%) op de hoogte gesteld van het geweldincident. In een kwart
van de meldingen is daar niets mee gedaan of het geweld is niet gestopt (figuur 7.43).

Veilig op school | 139

Aan wie heeft u dit gemeld?
Ouders/verzorgers

20%

Leerkracht

20%

Conciërge/administratie

4%

Vertrouwenspersoon van school

5%

Leidinggevende of schoolleiding

43%

Politie

2%

Aan niemand gemeld

28%

Anders

23%
0%

20%

40%

60%

80%

4%

21%

100%

Figuur 7.42: Meldingsbereidheid van geweldsincidenten
Is er iets met uw melding gedaan?
76%
0%

20%

40%

Ja, en het is opgelost

60%

80%

100%

Ja, maar het is niet opgelost

Nee

Figuur 7.43: Vervolg van melding van geweldsincidenten
7.5.3

Overall-beeld en impact van geweldsincidenten
In het voorafgaande hebben we gezien dat het vooral leerlingen zijn die het (onderwijs)personeel pesten,
bedreigen of gewelddadig benaderen. In onderstaande figuur 7.44 zijn de ervaringen met de verschillende
vormen van gewelds(incidenten) gepleegd door leerlingen jegens personeel bij elkaar gezet. Leraren en
ander personeel van de school worden vooral geconfronteerd met verbaal geweld, materieel geweld en of
in het directe contact bedreigd door leerlingen.
Hoe vaak bent u slachtoffer geweest van deze incidenten door leerlingen?
Gepest
Gediscrimineerd

6%

Verbaal geweld

27%

Materieel geweld

11%

14%

Diefstal van uw spullen

9%

Inlog zonder toestemming
In rechtstreeks contact bedreigd

14%

Online bedreigd

4%

Licht lichamelijk geweld

7%

Grof lichamelijk geweld
Met een wapen bedreigd
Met een wapen expres verwond
Toediening drugs
Seksueel grensoverschrijdend gedrag:
In de vorm van opmerkingen

6%

Fysiek incident
Verspreiden van seksuele afbeeldingen
0%

Minder dan 1x per maand

20%

1x per maand of vaker

40%

60%

1x per week of vaker

Figuur 7.44: Overall-beeld van pestgedrag en geweld van leerlingen jegens onderwijspersoneel

140 | Veilig op school

Het geweldsincident met de grootste impact op iemand fysieke en mentale gesteldheid is als er iemand met
een wapen expres verwond is. Twintig procent vindt dit een gebeurtenis met zeer veel impact. Ook als men
fysiek ongewenst is aangeraakt, heeft dat een grote impact op iemand (figuur 7.45). Materieel geweld is
een gebeurtenis met de kleinste impact op iemands leven.
Hoeveel impact heeft de gebeurtenis op u gehad?
Gepest

71%

24%

Gediscrimineerd

78%

Verbaal geweld

82%

Materieel geweld

17%

6%

15%

91%

9%

Diefstal van uw spullen

72%

21%

7%

Inlog zonder toestemming

72%

16%

12%

In rechtstreeks contact bedreigd

72%

21%

7%

Online bedreigd

70%

21%

9%

Licht lichamelijk geweld

74%

Grof lichamelijk geweld

70%

Met een wapen bedreigd

65%

Met een wapen expres verwond

60%

26%
30%
31%
20%

20%

Seksueel grensoverschrijdend gedrag:
In de vorm van opmerkingen

80%

Fysiek incident

80%

Verspreiden van seksuele afbeeldingen

73%

Toediening drugs

82%
0%

Geen/weinig

27%

20%

Redelijk

40%

18%
60%

80%

100%

(Zeer) ernstig

Figuur 7.45: Impact van geweldsincidenten
Samenvatting
Aan de Veiligheidsmonitor 2020-2021 hebben 889 personeelsleden meegewerkt; meestal waren het
docenten die de vragenlijst hebben ingevuld. De meeste deelnemers werken in het vmbo (61%), 30 procent
werkt op de havo en 30 procent in het voorbereidend wetenschappelijk onderwijs.
Online onderwijs en pesten tijdens schoolsluiting
Het overgrote deel van het (onderwijs)personeel mist het contact met de leerlingen tijdens de online
lessen. Ook vindt een groot deel dat er beduidend minder contact is met collega’s en leerlingen. De helft
van het personeel vindt online onderwijs een probleem. Circa vier van de tien personeelsleden heeft
onvoldoende zicht op hoe het met de leerlingen gaat tijdens het online onderwijs en voelt zich vaker
eenzaam bij het online lesgeven. Een kwart van het (onderwijs)personeel vermoedt dat er minder wordt
gepest tijdens het online-onderwijs. Daartegenover staat dat eveneens een kwart vindt dat er tijdens het
online onderwijs even vaak wordt gepest dan bij fysiek onderwijs.
Veiligheidsbeleid
Twee derde van de vo-scholen voert een veiligheidsbeleid op school. In de meeste gevallen was het
management betrokken bij de opstelling van het veiligheidsbeleid (75%), gevolgd door docenten (45%) en de
medezeggenschapsraad (39%). Ouders en leerlingenraad zijn in veel minder mate (14 à 15%) van de gevallen
betrokken bij de totstandkoming van het veiligheidsbeleid.

Veilig op school | 141

Ruim een kwart van het (onderwijs)personeel vindt het veiligheidsbeleid van de school effectief en de helft
boordeelt het veiligheidsbeleid als voldoende. Slechts twee procent vindt dat het veiligheidsbeleid onvoldoende is ingebed in de school. Ruim de helft van de scholen voorziet in opvang en ondersteuning van en
eventuele nazorg voor slachtoffers van agressie en geweldincidenten op school. Eveneens voorziet een deel
van de scholen in een gerichte aanpak van daders. Bijna alle gevallen hanteren een set aan gedrags- en
omgangsregels voor leerlingen. Ruim de helft van de scholen heeft ook gedrags- en omgangregels opgesteld
voor het personeel. In de meeste gevallen gaan die regels over de fysieke omgang met leerlingen, het
taalgebruik richting leerlingen en de omgang met ouders. De gedrags- en omgangsregels worden in ruim
twee derde deel ook daadwerkelijk nageleefd.
Schoolklimaat
Bijna vier van de tien personeelseden heeft systematisch en langdurig pestgedrag gezien op school.
Seksueel grensoverschrijdend gedrag tussen leerlingen wordt door tien procent van het (onderwijs)personeel waargenomen. Spanningen tussen groepen leerlingen op school komt in negen procent van de
gevallen minstens een keer per maand of vaker voor (1 keer per week). Elf procent maakt melding van een
anonieme dreiging met een gerichte geweldsdaad tegen de hele school of om zoveel mogelijk leerlingen of
leerkrachten bewust te raken. Op meerdere gebieden worden er instructies of voorlichting gegeven over de
wijze waarop men het schoolklimaat positief kan beïnvloeden, hoe men om dient te gaan met pesten en
agressie/geweld. Trainingen worden minder vaak aangeboden aan het personeel.
Gevoel van veiligheid
In het algemeen voelt een ruime meerderheid van het onderwijspersoneel zich (heel) veilig. Slechts een
klein deel (4%) voelt zich (erg) onveilig. Op de wc voelt het personeel zich het meest veilig, gevolgd door de
schoolomgeving en in de docentenkamer. Het onveiligste voelt men zich in de kantine of aula van de
school. 1,2 procent van het (onderwijs)personeel overweegt weleens om elders te gaan werken vanwege de
veiligheidssituatie op school. Twee procent van het ziekteverzuim van medewerkers is te wijten aan het
pesten of geweld op school.
Pesten en discriminatie
Negen procent van het (onderwijs)personeel wordt gepest, waarvan twee procent vaak (minstens één keer
per maand of vaker). Het gaat in de meeste gevallen om verbaal pesten: slachtoffers worden uitgescholden,
uitgelachen of er wordt over hen geroddeld. Meestal zijn het leerlingen die pesten, in sommige gevallen
wordt er gepest door een collega. Medewerkers worden voornamelijk gepest vanwege uiterlijk (21%),
gedrag (14%) of voor de kick (14%). Bijna drie van de tien personeelsleden weet echter niet waarom ze
gepest worden. Drie procent geeft aan dat hij of zij gepest wordt vanwege hun seksuele geaardheid. In zes
procent van de gevallen wordt een medewerker van school gediscrimineerd door een of meerdere
leerlingen, meestal gebeurt dit vanwege het land van herkomst (25%) of omdat iemand man of vrouw is
(33%).
Melding en aangifte van pesten
Een kwart van het (onderwijs)personeel meldt het pesten aan niemand. Als men het pesten meldt dan is
dat meestal bij de direct leidinggevende of de schoolleiding. Een melding bij de politie komt maar heel
schaars voor, namelijk in één procent. Melding heeft niet altijd resultaat: met een derde deel van de
meldingen is niets gedaan.
Geweldsincidenten
Personeel heeft het vaakst te maken met verbaal geweld van leerlingen (22%). Ook materiaal geweld treft
medewerkers van school (6%), wederom het vaakst gepleegd door leerlingen. Zestien procent van het
personeel werd bedreigd door leerlingen en vier procent door familieleden van leerlingen. Online
bedreigingen door leerlingen treft vier procent van het (onderwijs)personeel.

142 | Veilig op school

Zeven procent van het personeel heeft te maken gehad met licht lichamelijk geweld gepleegd door
leerlingen. Grof lichamelijk geweld komt zelden voor (1%). Drie procent van het (onderwijs)personeel is
weleens met een wapen bedreigd door een leerling van school en één procent is met opzet met een wapen
verwond.
Seksueel grensoverschrijdend gedrag
Tegen zes procent van het (onderwijs)personeel zijn weleens seksueel getinte opmerkingen gemaakt door
leerlingen; in vier procent heeft een collega zich hier schuldig aan gemaakt.
Reden van het plegen van geweld
Zeventig procent geeft een van de volgende redenen aan voor van het plegen van geweld: boosheid en
frustratie van leerlingen, agressief gedrag van leerlingen, het zichzelf niet in de hand hebben en
onvermogen van leerlingen, het niet eens zijn met een beslissing of opgelegde sanctie, vanwege het
aanspreken op gedrag en handhaving van regels of het geweld komt voort uit de problematiek van de
leerling zelf. Veertien procent van het personeel zegt dat het geweld voor de kick van de pleger was, tien
procent vanwege zijn gedrag en zes procent vanwege zijn uiterlijk.
Melding en aangifte van geweld
De meeste medewerkers melden de geweldsincidenten. Drie van de tien meldt het geweldsincident niet.
Twee procent heeft aangifte gedaan van het geweld bij de politie gedaan. Met een kwart van alle
meldingen is iets gedaan; het geweld is niet gestopt.
Grote impact
Het geweldsincident met de grootste impact op iemand fysieke en mentale gesteldheid is als er iemand met
een wapen expres verwond is. Twintig procent vindt dit een gebeurtenis met zeer veel impact. Ook als men
fysiek ongewenst is aangeraakt, heeft dat een grote impact op iemands psychische gesteldheid.

Veilig op school | 143

8

Leidinggevenden in het voortgezet onderwijs

Deelnemers en schoolkenmerken
Er hebben in totaal zestig leidinggevenden van scholen in het voortgezet onderwijs meegedaan aan de
Veiligheidsmonitor 2021. Iets meer dan de helft (57%) is team-of afdelingsleider, -coördinator of
afdelingshoofd. (Adjunct) directeur of (con)rector van de school is de functie van 37 procent van de
deelnemers. Tabel 8.1 geeft weer aan welk(e) onderwijstype(n) zij leiding geven, dan wel het management
vormen.
Tabel 8.1:

Onderwijstypen op schoollocatie
2021

Voorbereidend middelbaar onderwijs

73%

Praktijkonderwijs

8%

Hoger algemeen voortgezet onderwijs

28%

Voorbereidend wetenschappelijk onderwijs

25%

Speciaal onderwijs, cluster 4

17%

Anders

7%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021 (n = 60)

Binnen het vwo hebben alle deelnemers (n = 15) een atheneum en zestig procent ook of alleen een
gymnasium op hun locatie. Binnen het vmbo komen de volgende typen leerwegen voor (zie tabel 8.2):
Tabel 8.2:

Vmbo leerwegen op schoollocatie
2021

Theoretische leerweg

68%

Gemengde leerweg

64%

Kaderberoepsgerichte leerweg

84%

Basisberoepsgerichte leerweg

82%

Leerwegondersteunend onderwijs

59%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021 (n = 44)

In de meeste gevallen betreft het locaties met openbaar onderwijs en in een van de vijf gaat het om
algemeen bijzonder onderwijs (zie Tabel 8.3).
Tabel 8.3:

Richting of denominatie van de schoollocatie
2021

Algemeen bijzonder

20%

Openbaar

58%

Protestants-christelijk

3%

Gereformeerd

8%

Samenwerkingsschool

2%

Interconfessioneel

5%

Anders

3%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021 (n = 60)

144 | Veilig op school

Wat schoolgrootte betreft zijn het vooral middelgrote scholen (64%) die aan de Veiligheidsmonitor hebben
meegedaan (tabel 8.4).
Tabel 8.4:

Aantal leerlingen per onderwijslocatie, peildatum 1 oktober 2021
2021

Minder dan 100

21%

100 - 249

14%

250 – 499

32%

500 – 999

32%

1000 – 1499

13%

>1500

0%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021(n = 60)

De meeste scholen (37%) hebben 1 of 2 leidinggevenden en het docentencorps bestaat in 45 procent van de
gevallen uit 30-60 fte’s (tabel 8.5). Daarnaast heeft 36 procent over 10 tot 20 fte overig (ondersteunend)personeel en 30 procent heeft minder dan 10 fte aan ondersteund personeel.
Tabel 8.5:

Aantal fte leiding/management, docenten en overig personeel per onderwijslocatie, peildatum
1 oktober 2021
2021

Leiding/management:
1 t/m 2

37%

3 t/m 4

26%

5 t/m 6

27%

7 t/m 9

11%

Docenten:
-minder dan 10

11%

-10 – 29

23%

-30 – 39

22%

-40 – 49

14%

-50 – 59

9%

-60 – 69

10%

>70

12%

Overig personeel:
-minder dan 10

30%

-10 t/m 20

36%

-20 t/m 25

22%

>26

12%

Totaal n = 60

100%

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021

Veilig op school | 145

Gevolgen van coronamaatregelen
Door middel van een reeks stellingen is bij schoolleiders gevraagd naar de gevolgen van de coronamaatregelen. In figuur 8.1 zien we dat bijna acht van de tien aangeeft dat er minder contact is geweest
met collega’s in de periodes dat er online-onderwijs werd gegeven. Driekwart van de leiding is van mening
dat het docententeam minder contact heeft gehad met leerlingen. In mindere mate, maar toch nog in ruim
de helft denkt de schoolleiding (57%) dat docenten voldoende zicht hebben gehouden op de voortgang van
de leerprestaties en het psychisch welbevinden van leerlingen. Driekwart van de leiding geeft aan minder
meldingen van incidenten te hebben gehad tijdens het online-onderwijs.
Stellingen over de gevolgen van de coronamaatregelen
Online les is geen probleem

27%

22%

52%

Minder contact met collega’s bij online les

78%

12% 10%

Team en leerlingen minder contact online

75%

13%

12%

Team houdt zicht op voortgang leerlingen

57%

30%

13%

Team houdt zicht op welzijn van leerlingen

57%

28%

15%

Minder incident-meldingen bij online les

75%

Niet bang besmet te worden bij fysieke les
0%

Mee eens

17%

60%
20%

Neutraal

15%
40%

60%

8%

25%
80%

100%

Mee oneens

Figuur 8.1: Gevolgen van coronamaatregelen
Schoolklimaat
We beschrijven allereest aan de hand van een aantal indicatoren de mate waarin de school aandacht heeft
voor de leerprestaties van leerlingen, de werkhouding van leerlingen en een respectvolle bejegening en
omgang van docenten met leerlingen. Het zijn met name deze factoren die bevorderend zijn voor de sfeer
op school. Het aanbod van activiteiten op school en een aantrekkelijke inrichting van de ruimtes op school
zijn bevorderlijk voor een goede sfeer.
Leerlingvolgsysteem
Bijna alle scholen hebben een leerlingvolgsysteem waarmee prestaties van leerlingen gevolgd kunnen
worden (figuur 8.2). Ook beschikken bijna alle scholen over informatie vanuit het primair onderwijs of
hebben ze de mogelijkheid daarover te beschikken als dat nodig is. Informatie vanuit andere instanties
(bijvoorbeeld jeugdzorg, jeugdgezondheidszorg) wordt meestal alleen geraadpleegd als daarvoor een
aanleiding is. Een vijfde deel van de school beschikt over informatie hun leerlingen van andere instanties.
Is er op uw locatie
Een volgsysteem voor leerlingvorderingen

97%

Beschikt uw locatie over leerlinginformatie
vanuit de basisschool

93%

vanuit andere instanties

22%
0%

Ja, van alle leerlingen

5%
78%

20%

40%

60%

Alleen indien nodig

Nee

80%

100%

Figuur 8.2: Leerlingvolgsysteem en informatie over leerlingen vanuit po of andere instanties

146 | Veilig op school

Samenwerking
In driekwart van de scholen wordt er in de ondersteuningsstructuur door de veiligheidscoördinator, de
ondersteuningscoördinator en de verzuimcoördinator samengewerkt (figuur 8.3). In drie procent is er niet of
nauwelijks sprake van samenwerking tussen deze drie functionarissen.
Wordt er in de ondersteuningsstructuur van de school samengewerkt?
3%
0%

22%

75%
20%

40%

60%

(Haast) niet

In gemiddelde mate

80%

100%

(Bijna in) geheel

Figuur 8.3: Samenwering tussen veiligheids-, ondersteunings- en veiligheidscoördinatoren
Aandacht voor omgang, bejegening en onderlinge verhoudingen
Veruit de meeste schoolleiders zijn van mening dat docenten (bijna altijd) het onderlinge respect tussen
leerlingen bevorderen (97%) en respectvol gedrag vertonen richting leerlingen (95%). Ook het blijk geven
van positieve verwachtingen richting leerlingen, het bevorderen van een goede werkhouding en ordelijke
werkomstandigheden zijn elementen die op bijna alle scholen goed zijn verankerd. Schoolleiders denken
minder vaak dat leerlingen zich in alles verbonden voelen met de school (65%). Activiteiten ter bevordering
van het contact met leerlingen en betrokkenheid van ouders worden in 62 procent van de scholen
georganiseerd. Bijna alle scholen (97%) waken over de veiligheid van leerlingen en hun spullen (figuur 8.4).
Zijn onderstaande uitspraken op uw locatie van toepassing?
Docenten:
Tonen respectvol gedrag en taalgebruik

95%

Bevorderen onderling respect

97%

Geven blijk van positieve verwachtingen

12%

88%

Bevorderen goede werkhouding

13%

87%

Creëren ordelijke werkomstandigheden

13%

87%

Leerlingen:
Voelen verbondenheid met locatie

23%

65%

Locatie:
Biedt een leerling-vriendelijke aanblik

8%

Organiseert activiteiten t.b.v.… 7%

18%

73%

32%

62%

Waakt over de veiligheid

97%
0%

(Haast) nooit

Soms

20%

40%

60%

80%

100%

(Bijna) altijd

Figuur 8.4: Aandacht voor omgang, bejegening en onderlinge verhoudingen
Aandacht voor studievaardigheden, begeleiding bij leer- en sociale problemen
Naar eigen zeggen schakelen bijna alle scholen (97%) externe hulp in als zij zelf ontoereikende
mogelijkheden hebben om leerlingen te begeleiden. Ook voorzien veruit de meeste scholen (95%) in een
adequate hulpstructuur om leerlingen met problemen te helpen. Schoolleiders geven ook aan dat op hun
school leerlingen met leerproblemen adequaat worden beleid (87%). Minder vaak, maar toch nog in 62
procent van de gevallen zeggen schoolleiders dat leerlingen voldoende training krijgen in studievaardigheden. Slechts een derde van de schoolleiders zegt een bewust en geïntegreerd taalbeleid te voeren op hun
schoollocatie (figuur 8.5).

Veilig op school | 147

Zijn onderstaande uitspraken op uw locatie van toepassing?
Als nodig wordt externe hulp ingeschakeld

97%

Voldoende training in studievaardigheden

33%

Voldoende studiebegeleiding

62%

22%

77%

Adequate begeleiding bij leerproblemen

13%

87%

Adequate begeleiding bij sociale problemen

10%

90%

Adequate hulpstructuur 5%

95%

Structurele controle van effectiviteit hulp

15%

82%

Systematisch en doelgericht samenwerking

20%

80%

Aangepaste lesstof op individueel niveau

7%

Bewust en geïntegreerd taalbeleid op maat

22%

0%

(Haast) nooit

72%

27%

38%

20%

Soms wel/soms niet

40%

35%
60%

80%

100%

(Bijna) altijd

Figuur 8.5: Aandacht voor studievaardigheden, hulp bij leer- en sociale problemen
Veiligheidsbeleid
Inhoud veiligheidsplan en betrokkenheid
Negentig procent van de scholen heeft een veiligheidsplan. De sociale veiligheid van het personeel is in
negen van de tien gevallen onderdeel van dat plan (figuur 8.6). In twee derde deel maakt de sociale
veiligheid van het personeel, dat gebaseerd is op de risico-inventarisatie en -evaluatie, onderdeel uit van
het plan van aanpak. 65 procent van de scholen stemt periodiek het veiligheidsbeleid op school af met de
gemeente. Een vijfde deel van de schoolleiders weet niet of er afstemming plaatsvindt met de gemeente
over de veiligheid op school en in de schoolomgeving.
Zijn onderstaande uitspraken op uw locatie van toepassing?
Veiligheidsbeleid/-plan is er

90%

8%

Aandacht voor sociale veiligheid personeel
in veiligheidsbeleid

91%

in PvA o.b.v. risico-inventarisatie/evaluatie

63%

Periodiek afstemming met de gemeente

Ja

6%
6%

65%
0%

20%

Nee

Weet niet

31%

13%
40%

60%

22%
80%

100%

Figuur 8.6: Veiligheidsbeleid en afstemming met de gemeente
Het management van de school is in driekwart van de gevallen betrokken bij het formuleren én het
controleren van het veiligheidsbeleid. Ook specifieke interne functies hebben hierbij een rol (54%). Zie
figuur 8.7. De medezeggenschapsraad heeft een grotere rol bij het controleren van het veiligheidsplan
(63%) en een kleine rol bij het formuleren/controleren van het veiligheidsbeleid (26%). De ouderraad en
leerlingenraad hebben in respectievelijk 35 procent en 26 procent een controlerende rol. Zij hebben
daarentegen minder vaak initiërende rol bij het formuleren van het veiligheidsbeleid. Docenten hebben in
ongeveer een kwart van de gevallen een rol bij het formuleren en/of het controleren van het
veiligheidsbeleid.

148 | Veilig op school

Wie is betrokken bij het formuleren/controleren van het veiligheidsplan?
Management

15%

9%

Docenten

22%

Specifieke interne functies

24%

Overige personeelsleden

72%
24%

17%

9%

15%

33%

Medezeggenschapsraad

28%
9%

7%

35%

63%

Ouderraad

11%
9%

Leerlingenraad

11%

9%

26%

35%

Overige ouders

9%

54%

9%

6%

31%

13%

70%
26%

Overige leerlingen

9%

Externe partijen

15%

17%

Anders

18%

9%

15%

6%

46%

11%

74%

0%

7%

11%

33%

28%

55%

20%

40%

Formuleren
Zowel formuleren als controleren
Weet ik niet

18%
60%

80%

100%

Controleren
Geen formulering en geen controle

Figuur 8.7: Betrokkenheid bij formuleren en controleren van het veiligheidsbeleid
Scholen hebben in de meeste gevallen in het veiligheidsplan afspraken staan die nageleefd dienen te
worden (81%), besteden aandacht aan preventie van incidenten (93%) en aan handhaving- sanctie- en
aangiftebeleid (83%). Acht van de tien scholen besteden in het veiligheidsplan ook aandacht aan nazorg van
slachtoffers van incidenten (figuur 8.8).
In het veiligheidsplan:
Staan afspraken die worden nageleefd

19%

81%

Wordt aandacht geschonken aan:
De preventie van incidenten

7%

Handhavings-, sanctie- en aangiftebeleid

93%

15%

83%

Nazorg bij incidenten 6% 11%

83%

(Haast) nooit

0%

20%

40%

Soms

(Bijna) altijd

60%

80%

100%

Figuur 8.8: Wat staat er in het veiligheidsplan?
Gedragsregels voor leerlingen en personeel
Alle scholen hebben gedragsregels opgesteld voor leerlingen en bijna negen van de tien heeft ook
gedragsregels voor het personeel opgesteld (figuur 8.9). Tien procent van de schoolleiders heeft dat niet en
twee procent weet niet of er ook gedragsregels zijn voor personeelsleden.
Zijn er op uw school gedragsregels voor personeelsleden?
10%

88%
0%

20%

40%

Ja

60%

Nee

80%

100%

Weet niet

Figuur 8.9: Gedragsregels voor personeel

Veilig op school | 149

Kijken we naar de actualisering van die gedragsregels voor het personeel dan is dat vooral een taak van het
management (92%), onderwijsondersteunend personeel (74%) en docenten (72%). Zie figuur 8.10. De
medezeggenschapsraad is in de helft van de gevallen betrokken bij de actualisering van deze gedragsregels
en in 9 procent is de leerlingenraad erbij betrokken.
Mate van betrokkenheid bij actualisering gedragsregels voor personeel:
Docenten

13%

15%

72%

Onderwijsondersteunend personeel

13%

13%

74%

Management

6%

92%

Ouders

70%

Leerlingenraad

26%

60%

Medezeggenschapsraad

25%
0%

30%
26%

20%

(Haast) nooit

9%

49%

40%

Soms

4%

60%

80%

100%

(Bijna) altijd

Figuur 8.10: Partijen betrokken bij actualiseren gedragsregels personeel
De betrokkenheid van bepaalde actoren bij de actualisering gedragsregels voor leerlingen is meer divers
dan bij het personeel (figuur 8.11). Wij zien dat hier ook de leerlingenraad en de ouderraad in
respectievelijk 42 en 33 procent betrokken zijn bij de actualisering van de gedragsregels voor leerlingen.
Mate van betrokkenheid bij actualisering gedragsregels voor leerlingen:
Management

7%

92%

Docenten

13%

Specifieke interne functies

10%

85%
82%

Overige personeelsleden

7%

28%

Medezeggenschapsraad

12%

Ouderraad

63%
25%

25%

Overige ouders

22%

Leerlingenraad

28%
35%

43%

(Haast) nooit

7%

20%

42%

42%

0%

20%

27%

20%

Externe partijen

12%

33%

47%

Overige leerlingen

5%

52%

22%

20%

40%

Soms

(Bijna) altijd

10%
10%

12%
60%

13%
23%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 8.11: Partijen betrokken bij actualiseren van gedragsregels leerlingen
Bekendheid en naleving van gedragsregels
Zeventig procent van de schoolleiders zegt dat hun school- en gedragsregels bekend zijn bij leerlingen en
ouders (figuur 8.12). Alle scholen hebben een pestprotocol en dat is volgens 55 procent van de schoolleiders
bekend bij zowel ouders als leerlingen. 63 procent van de schoolleiders beschikt over een gedragscode voor
het personeel waarin de omgang met leerlingen en ouders staat beschreven. Twee derde deel heeft
afspraken gemaakt over het veilig gebruik van internet en e-mail binnen de school. Leerlingen zijn in 32
procent van de gevallen vanaf het begin betrokken geweest bij het opstellen van de school- en gedragsregels. In iets meer dan de helft hebben zij ook vanaf het begin een controlerende functie ten aanzien van
het nakomen van deze regels gekregen. Bijna zes van de tien schoolleiders geeft aan dat in alle ruimtes en
klaslokalen de school- en gedragsregels duidelijk zichtbaar aanwezig zijn.

150 | Veilig op school

Zijn onderstaande uitspraken op uw locatie van toepassing?
Onze locatie heeft:
School- of gedragsregels

7%

Pestprotocol

7%

23%

70%
38%

Gedragscode voor personeel

18%

Afspraken over ''veilig gebruik'' van internet

13%

55%

18%

63%

20%

67%

Bij school- of gedragsregels:
Zijn leerlingen bij opstellen betrokken

27%

42%

32%

Zijn leerlingen bij controle betrokken

20%

28%

52%

Is gezorgd dat ze zichtbaar aanwezig zijn

23%

20%

57%

0%

(Haast) niet

20%

In gemiddelde mate

40%

60%

80%

100%

(Bijna in) geheel

Figuur 8.12: Bekendheid van school- en gedragsregels en pestprotocol
Gedragsregels voor het personeel wordt bij acht van de tien schoollocaties bijna altijd gehandhaafd door
leidinggevenden binnen de school (figuur 8.13). Het personeel handhaaft doorgaans de gedragsregels voor
leerlingen (97%). Ook leerlingen spelen hierin een rol. Op vier van de tien locaties worden gedragsregels
voor leerlingen ook door leerlingen gehandhaafd. Bij een op de drie locaties worden deze regels door
leerlingen haast nooit gehandhaafd.
Zijn onderstaande uitspraken op uw locatie van toepassing?
Gedragsregels voor personeel worden:
Gehandhaafd door leidinggevenden

17%

82%

Gedragsregels voor leerlingen worden:
Gehandhaafd door personeel

97%

Gehandhaafd door leerlingen

27%
0%

(Haast) nooit

Soms

20%

30%

42%

40%

(Bijna) altijd

60%

80%

100%

N.v.t.

Figuur 8.13: Naleving van school- en gedragsregels
Beleid ter bevordering sociale veiligheid
Zes van de tien schoolleiders evalueren regelmatig hun aanpak van agressie en geweld; 22 procent doet dat
niet regelmatig en zeventien procent weet niet of ze hun aanpak evalueren (figuur 8.14).
Wordt de aanpak van agressie/geweld regelmatig geëvalueerd?
62%
0%

20%

22%
40%

Ja

60%

Nee

17%
80%

100%

Weet niet

Figuur 8.14: Evaluatie van plan van aanpak agressie/geweld

Veilig op school | 151

In de meeste gevallen (92%) wordt er in de lessen extra aandacht besteed aan de sociale veiligheid en
pesten op school. Ook in het overleg tussen leiding en personeel is sociale veiligheid regelmatig onderwerp
van gesprek (80%). Scholen geven in zeven van de tien gevallen voorlichting en instructie aan het personeel
over de omgang met agressie en geweld bijvoorbeeld. Training en opleiding van personeel door interne of
externe deskundigen komt ook voor in respectievelijk 63 en 58 procent van de gevallen. Twee procent van
de schoolleiders laat weten geen specifieke aanpak te hebben om de sociale veiligheid op school te
verbeteren (figuur 8.15).
Op welke wijze wordt de sociale veiligheid bevorderd?
Voorlichting en instructie

73%

Training door interne deskundigen

63%

Training door externe deskundigen

58%

Regelmatig overleg leiding-personeel

80%

Extra aandacht in lessen

92%

Geen speciale aanpak

2%

Anders

8%
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Figuur 8.15: Instrumenten ter bevordering sociale veiligheid op school
Naast deze meer generieke beleidsinstrumenten ter bevordering van de sociale veiligheid op school is heel
gedetailleerd gekeken naar beleid dat specifiek gevoerd wordt om het onderlinge respect en LHBTacceptatie te vergroten. In figuur 8.16 zien we dat in de meeste gevallen (82%) er intensief preventief
beleid wordt gevoerd op het tonen van respect ten aanzien van gedrag (82%), uiterlijk (73%), seksuele
geaardheid (68%), huidskleur (68%) en land van herkomst (67%). Geen of weinig beleid wordt er gevoerd op
hoge schoolprestaties en het niet gelovig zijn.
In hoeverre wordt beleid gevoerd ter vergroting respect op deze punten?
12%
15%
Uiterlijk
23%
Huidskleur 8%
25%
Land van herkomst 8%
Gedrag 3% 15%
13%
28%
Hoge schoolprestaties
12%
23%
Lage schoolprestaties
25%
Handicap 10%
30%
Geloof 5%
13%
27%
Niet gelovig zijn
32%
Mannen 10%
28%
Vrouwen 10%
27%
Homoseksueel/lesbisch zijn 5%
28%
Biseksueel zijn 7%
28%
Transgender zijn 8%
0%

Geen/weinig beleid

20%

73%
68%
67%
82%
58%
65%
65%
65%
60%
58%
62%
68%
65%
63%
40%

Gemiddeld

60%

80%

100%

Intensief beleid

Figuur 8.16: Preventief beleid gevoerd op onderling respect en acceptatie
Scholen voeren intensief beleid op naleving van regels (68%), het voorkomen van agressie en geweld (63%),
anderen in hun gedrag te corrigeren (62%) en het belonen van gewenst gedrag bij leerlingen (62%). Circa zes
van de tien scholen voeren intensief beleid ter voorkoming van discriminatie en seksuele intimidatie (figuur
8.17). De vraag is of de mate waarin er op onderdelen intensief preventief beleid wordt gevoerd, voldoende
is voor een veilig schoolklimaat.

152 | Veilig op school

In hoeverre zijn deze vormen van beleid aanwezig? Beleid om/ter…
Iedereen de regels te laten naleven

7%

Anderen in hun gedrag te corrigeren

10%

Iemand straf te laten accepteren

13%

Gewenst gedrag van leerlingen te belonen

25%

8%

Gewenst gedrag van personeel te belonen

68%

28%

62%

33%

53%

30%
23%

Gewenst gedrag van ouders te belonen

62%
32%

45%

48%

18%

33%

Voorkoming van discriminatie

8%

32%

60%

Voorkoming van (seksuele) intimidatie

7%

37%

57%

Voorkoming van agressie en geweld

32%
0%

Geen/weinig beleid

20%

Gemiddeld

63%
40%

60%

80%

100%

Intensief beleid

Figuur 8.17: Preventief beleid gericht op navolging regels en gedrag, discriminatie en agressie/geweld
Incidentenregistratie en veiligheidsmaatregelen
Hoe houdt een school zicht op het aantal veiligheidsincidenten? Worden deze geregistreerd en worden de
cijfers gebruikt om het veiligheidsbeleid bij te stellen? Wat doet een school om incidenten te voorkomen en
zijn er voldoende veiligheidsmaatregelen getroffen (videobewaking, pasjessystemen, toegangen afsluiten,
surveillance)? In deze paragraaf staan we stil bij de wijze waarop de school in de dagelijkse praktijk
uitvoering geeft aan het veiligheidsbeleid en hiermee tracht incidenten te voorkomen. Bijna alle scholen
hebben een incidentenregistratie (97%). Slechts drie procent heeft dat niet (figuur 8.18). De meeste
scholen (84%) gebruiken daarvoor een centraal systeem en driekwart gebruikt de cijfers om het
veiligheidsbeleid ook daadwerkelijk bij te stellen.
Incidentenregistratie en gebruik:
Er is een incidentenregistratie

97%

Geregistreerd in speciaal centraal systeem

84%

Data daaruit gebruikt in veiligheidsbeleid

16%

74%
0%

Ja

20%

40%

26%
60%

80%

100%

Nee

Figuur 8.18: Incidentenregistratie en gebruik voor veiligheidsbeleid
Voor personeel geldt in 57 procent van de gevallen een meldingsplicht als er incidenten plaatsvinden die de
veiligheid aantasten (figuur 8.19). Dat geldt in mindere mate voor leerlingen (37%). Driekwart van de
scholen surveilleert binnen en buiten het schoolgebouw en bijna vier van de tien scholen sluiten de toegang
tot de school volledig af tijdens schooltijden, behalve de hoofdingang. Het komt niet vaak voor dat
leerlingen de rol van vertrouwenspersoon aannemen binnen een school (13%). Driekwart van de scholen
verzorgt lessen in sociale vaardigheden voor leerlingen en twee derde besteedt in de klas aandacht aan
geweld en agressie door middel van themalessen. Iets meer dan de helft schoolt het personeel op het
gebied van sociale veiligheid.

Veilig op school | 153

Zijn deze zaken m.b.t. sociale veiligheid op uw locatie geregeld?
Duidelijke meldingsplicht personeel

12%

Duidelijke meldingsplicht leerlingen

30%

58%

25%

Gebruik data bij zelfevaluatie en beleid

38%

15%

Toegangen afgesloten
12%

15%

12%

38%
77%

Leerlingen als vertrouwenspersoon

80%

Lessen in sociale vaardigheden

7%

7% 13%

20%

Themalessen tegen agressie/geweld

13%

Scholing voor personeel

18%
0%

(Haast) niet

52%

47%

Surveillance binnen/buiten het gebouw

37%

33%

73%

20%

67%
30%

20%

52%

40%

In gemiddelde mate

60%

80%

100%

(Bijna in) geheel

Figuur 8.19: Uitvoering van veiligheidsbeleid
Toegangspasjes worden niet of nauwelijks gecontroleerd door de school; twee procent controleert altijd.
Vier van de tien scholen sluiten de school af voor en na schooltijd en een derde heeft materialen
aangeschaft om de veiligheid te vergroten, bijvoorbeeld videobewaking of detectiepoortjes (figuur 8.20).
Onze locatie...
Schaft materialen t.b.v. veiligheid aan

33%

33%

Controleert met pasjes binnenkomst
Sluit schoolplein voor en na schooltijd af

53%

Heeft draaiboek voor afhandelen incidenten

13%

Voert na incidenten surveillance tijdelijk op
Legt rolverdeling vast voor afhandeling

7%

Legt wat aan politie wordt gemeld vast

57%

Bespreekt na incident gedragsregels extra

10%
0%

30%

22%

13%
7%

40%

30%
37%

7%

Weet wanneer aangifte doen bij politie kan

(Haast) niet

33%

97%

15%

72%

17%

77%

17%
20%

In gemiddelde mate

33%
72%

73%
40%

60%

80%

100%

(Bijna in) geheel

Figuur 8.20: Veiligheidsmaatregelen
Bijna zes van de tien scholen hanteert een draaiboek voor het afhandeling van incidenten (57%). Meer
scholen hebben vastgelegd welke rollen verschillende personen (directie, mentor, zorg- of verzuimcoördinator) in de school hebben bij het afhandelen van incidenten (72%). Ook heeft circa zeven van de
tien scholen vastgelegd welke incidenten er gemeld moet worden bij de politie en van welke incidenten
een aangifte gedaan moet worden. Bijna driekwart van de scholen bespreekt na een incident opnieuw de
school- en gedragsregels met leerlingen van de klassen betrokken bij het incident. Een derde van de
scholen voert al dan niet tijdelijk de surveillance op binnen en buiten de school (figuur 8.20).
Andere maatregelen die getroffen worden nadat er incidenten hebben plaatsgevonden, zijn opgesomd in
figuur 7.22. We zien dat in bijna alle gevallen de leerlingen die betrokken zijn geweest bij een incident
door de mentor opgeroepen worden voor een gesprek (95%), zo ook de ouders (93%). Schade wordt in twee
derde deel van de gevallen verhaald op de dader (67%) en in bijna de helft dient de dader een verbeterplan
op te stellen. Zeventig procent van de scholen voorziet in nazorg voor het slachtoffer (figuur 8.21).

154 | Veilig op school

Na incidenten worden, moet of krijgen...
Gedragsregels opnieuw besproken

8%

32%

60%

De leerlingen direct op gesprek geroepen 0%5%

95%

De ouders direct op gesprek geroepen 0%7%

93%

Daders verbeteringsplan opstellen

28%

23%

Daders uitvoering plan controleren

48%

Slachtoffers nazorg op langere termijn

7%

23%

Daders/slachtoffers oplossingen zoeken
13%

(Haast) niet

18%

37%

20%

0%

67%

20%

In gemiddelde mate

27%

70%

45%

Schade op dader worden verhaald

48%
25%

40%

60%

80%

100%

(Bijna in) geheel

Figuur 8.21: Getroffen maatregelen na een geweldsincident
Door scholen wordt in 72 procent van de gevallen werkafspraken gemaakt over veiligheidsvraagstukken met
instanties zoals jeugdhulp, wijkteams of Veilig thuis (figuur 8.22); 65 procent maakt hierover afspraken met
de politie. Het delen van ervaringen met andere scholen in de buurt over leerlingen die de veiligheid
bedreigen, wordt in 45 procent wel gedaan. Afspraken met andere scholen over leerlingen die incidenten
veroorzaken, worden in minder mate gemaakt (37%). Bijna twee derde van de scholen heeft een school- of
wijkagent die ingeschakeld wordt bij incidenten en die jaarlijks voorlichting geeft op school over veiligheid.
Onze locatie heeft/ kan...
Werkafspraken met jeugdhulp e.d.
Afspraken met politie

25%
8%

Afspraken met andere scholen

72%

27%

17%

65%
47%

Verwijzen naar een time-out voorziening

30%

18%

Ervaringen delen met andere scholen

28%

27%

Vast contact met agent

15%

Werkafspraken over uitwisselen info

(Haast) niet

52%
45%

22%

22%
0%

37%

63%
25%

20%

In gemiddelde mate

40%

53%
60%

80%

100%

(Bijna in) geheel

Figuur 8.22: Werkafspraken over veiligheid met politie, jeugdzorg, wijkagent en andere scholen
Prevalentie van (gewelds)incidenten en pesten
Aan schoolleiders is gevraagd een inschatting te geven van het aantal geweldsincidenten op hun locatie.
Daarbij hadden zij twee mogelijkheden om te antwoorden: per soort het aantal ingeschatte incidenten dat
is voorgekomen op school of de categorie ‘weet niet’. Het gaat over een periode vanaf de zomervakantie in
2020 tot aan de afname van de vragenlijst in het voorjaar van 2021. Grofweg is dat een half jaar.
In figuur 8.23 zien we dat verbaal geweld het vaakst voorkomt op een school: in een derde van de gevallen
meer dan 30 keer en in 36 procent tussen de 6 en 30 keer in de afgelopen 6 maanden. Lichamelijk geweld
zonder dat daarbij iemand gewond raakte, is in 31 procent van de gevallen tussen de 6 en 30 keer voorgevallen. Dat is minstens 1 keer per maand. In acht procent van de gevallen is dat vaker dan 30 keer voorgekomen en dat betekent minstens vijf keer per maand. Een wat ernstigere vorm van lichamelijk geweld
waarbij iemand gewond is geraakt, komt in negen procent van de gevallen tussen de 6 en 30 keer voor en in
twee procent is dat zelfs vaker dan 30 keer in zes maanden tijd voorgevallen.

Veilig op school | 155

Zestig procent van de schoolleiders geeft aan dat er incidenten hebben plaatsgevonden waarbij een leerling
systematisch en langdurig werd gepest. De frequentie daarvan is lager dan bij verbaal of lichamelijk
geweld, maar desalniettemin komt dit in 53 procent tussen de 1 en 5 keer voor en in zes procent tussen de
6 en 30 keer in een periode van zes maanden. In elf procent van de gevallen meldt een schoolleider dat een
personeelslid systematisch en langdurig is gepest met een frequentie van 1-5 keer in de betreffende
onderzoeksperiode. Al en met al worden er behoorlijk wat geweldsincidenten door schoolleiders gemeld.
Aantal geweldsincidenten dat is voorgekomen op schoollocatie:
Verbaal geweld

7%

Lichamelijk geweld zonder verwonding

10%

25%

31%

47%

Lichamelijk geweld met gebruik van wapen

42%
69%

Leerling systematisch en langdurig gepest

53%

0%

20%

40%

5%
6%

89%

6 t/m 30

8%
9%

26%

42%

Personeel systematisch en langdurig gepest

1 t/m 5

32%

51%

Lichamelijk geweld met verwonding

0

36%

11%
60%

80%

100%

meer dan 30

Figuur 8.23: Prevalentie van verbaal/lichamelijk geweld en pesten op schoollocatie
Bovenstaande figuur 8.23 is gebaseerd op het ingeschatte aantal geweldsincidenten. Echter, een niet
onbelangrijk deel van de schoolleiders (tussen de 28-53 procent) geeft aan géén inschatting te kunnen
maken van het aantal geweldsincidenten dat op hun schoollocatie plaats heeft gevonden10. Dit betekent dat
we hier te maken kunnen hebben met een onderschatting van de prevalentie van geweldsincidenten in het
voortgezet onderwijs.
Incidenten die meerdere keren hebben plaatsgevonden op scholen in het voortgezet onderwijs zijn
incidenten met verbaal geweld: gemiddeld 46 keer in zes maanden, lichamelijk geweld zonder verwonding
gemiddeld tien keer en lichamelijk geweld met verwonding gemiddeld vier keer. Omdat het aantal
incidenten nogal uiteenliep (tussen de 0-500), is ook de mediaan berekend. Verbaal geweld laat een
mediaan van dertien zien en dat betekent dat op de helft van de scholen er minder dan dertien incidenten
met verbaal geweld zijn voorgevallen en op de andere helft meer dan dertien. Lichamelijk geweld zonder
verwonding heeft een mediaan van drie en met verwonding een mediaan van een.
Systematisch en langdurig pesten van leerlingen
We zagen hiervoor dat zestig procent van de schoolleiders aangaf dat er incidenten hebben plaatsgevonden
waarbij leerlingen systematisch en langdurig werden gepest. Nadere bevraging hierop laat zien dat dit
veruit in de meeste gevallen gebeurt vanwege het gedrag van het slachtoffer (62%). In bijna een op de vijf
gevallen is dat vanwege het uiterlijk en in eveneens een op de vijf gevallen wordt een leerling stelstelmatig
gepest vanwege zijn of haar seksuele geaardheid (figuur 8.24).

10 Percentage ‘weet niet’: verbaal geweld 53%; lichamelijk geweld zonder verwonding 35%, met verwonding 28%, met
gebruik van wapen 30%; langdurig en systematisch pesten van leerlingen 40% en van personeel 42%.

156 | Veilig op school

Waarom werden leerlingen systematisch en langdurig gepest?
Vanwege uiterlijk

19%

Vanwege huidskleur

5%

Vanwege land van herkomst

14%

Vanwege gedrag

62%

Vanwege beperking

10%

Vanwege geloof of niet gelovig zijn

0%

Vanwege geslacht

0%

Vanwege seksuele geaardheid

19%

Vanwege transgender zijn

0%

Voor de kick

14%

Om geld

14%

Om een andere reden

10%

Reden niet bekend

14%
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Figuur 8.24: Redenen van systematisch en langdurig pesten van leerlingen
Systematisch en langdurig pesten van personeel
In elf procent van de gevallen is het voorgevallen dat een personeelslid stelselmatig werd gepest (figuur
8.25). In de helft daarvan is de reden bij de schoolleiders niet bekend. In een kwart gebeurde dit vanwege
het uiterlijk van het personeelslid of vanwege het gedrag van betrokkene.
Waarom werd personeel systematisch en langdurig gepest?
Vanwege uiterlijk

25%

Vanwege huidskleur

0%

Vanwege land van herkomst

0%

Vanwege gedrag

25%

Vanwege beperking

0%

Vanwege geloof of niet gelovig zijn

0%

Vanwege geslacht

0%

Vanwege seksuele geaardheid

0%

Vanwege transgender zijn

0%

Voor de kick

25%

Om geld

0%

Om een andere reden

25%

Reden niet bekend

50%
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Figuur 8.25: Redenen van systematisch en langdurig pesten van medewerkers
Discriminatie, bedreiging en materieel geweld
Ook zijn schoolleiders gevraagd om een inschatting te maken van discriminatie, bedreigingen en vormen
van materiaal geweld jegens leerlingen en personeel. Net als in het voorafgaande weet een deel van de
schoolleiders geen inschatting te maken van het aantal incidenten die hebben plaatsgevonden. Tussen de
32 en 50 procent van de schoolleiders weet geen aantallen te noemen11. Dit houdt wederom in dat er
sprake kan zijn van een onderschatting van de prevalentie van discriminatie, bedreiging en materieel
geweld in het voortgezet onderwijs.

11 Percentage ‘weet niet’: discriminatie personeel 32% en leerling 47%; bedreiging personeel rechtstreeks 38% en online
bedreiging 35%; bedreiging leerling rechtstreeks 50% en online bedreiging 38%.

Veilig op school | 157

Discriminatie en bedreiging
Incidenten die in aantallen het vaakst (meer dan 6 keer in 6 maanden) voorkomen zijn: online bedreiging
van leerlingen (13%), rechtstreeks bedreiging van personeel (5%) en discriminatie van leerlingen vanwege
hun herkomst (3%). Andere incidenten die minder vaak (tussen de 1-5 keer) zijn voorgekomen in de
afgelopen zes maanden zijn: online bedreiging van leerling (63%), rechtstreekse bedreiging van leerling
(62%) en discriminatie van leerlingen vanwege hun herkomst (44%). Zie figuur 8.26. Online bedreiging van
leerlingen komt, op grond van de inschatting van schoolleiders, gemiddeld 5 keer voor in zes maanden,
rechtstreekse bedreiging van leerlingen 2 keer en rechtstreekse bedreiging van personeel gemiddeld 1 keer
per zes maanden. Discriminatie van leerlingen vanwege zijn of haar herkomst komt ook gemiddeld 1 keer
voor in een periode van zes maanden.
Aantal veiligheidsincidenten dat is voorgekomen op schoollocatie:
Discriminatie personeel: geaardheid/gender

90%

Discriminatie leerling: geaardheid/gender

10%

70%

Discriminatie personeel: herkomst

30%
87%

Discriminatie leerling: herkomst

13%

53%

44%

Discriminatie personeel: geloof

97%

Discriminatie leerling: geloof

97%

Leerling rechtstreeks bedreigd

35%

Personeel rechtstreeks bedreigd

77%

Leerling online bedreigd

23%

18%
63%

Personeel online bedreigd

1 t/m 5

20%

40%

5%

13%

81%
0%

0

62%

19%
60%

80%

100%

6 t/m 30

Figuur 8.26: Prevalentie van discriminatie en bedreiging naar geaardheid, herkomst en geloof
Materieel geweld
Onder materieel geweld wordt hier verstaan vernielingen van materialen en gebouwen van school, het
vernielen van spullen van leerlingen en personeel en computercriminaliteit. Drie procent van de
schoolleiders meldt dat er op hun locatie behoorlijk wat (meer dan 30) incidenten hebben plaatsgevonden
waarbij materialen dan wel gebouwen van school zijn vernield (figuur 8.27). Daarnaast meldt nog eens
zeventien procent van de schoolleiders dat er tussen de 6-30 incidenten op dit vlak hebben plaatsgevonden.
In een kwart van de gevallen meldt een schoolleider dat het tussen de 6–30 keer is voorgekomen dat spullen
van leerlingen zijn vernield. Andere noemenswaardige incidenten die heel vaak (meer dan 30 keer) zijn
voorgekomen zijn: diefstal door leerlingen (3%), vernieling van spullen van personeel (3%) en computercriminaliteit tegen de school (3%). Ook hier is het aantal schoolleiders dat niet weet te schatten hoeveel
incidenten op het gebied van materieel geweld hebben plaatsgevonden, vermeldingswaardig. Tussen de 35
en 47 procent weet niet een inschatting te geven van het aantal vernielingen, diefstal of
computercriminaliteit op hun school12

12 Percentage weet niet: materialen/gebouwen vernield 42%; spullen vernield: leerlingen (47%), medewerkers (37%);
diefstal door leerlingen (40%), diefstal door personeel (35%); computercriminaliteit tegen leerlingen 45%, tegen
medewerkers (38%), tegen de school (38%).

158 | Veilig op school

Aantal veiligheidsincidenten dat is voorgekomen op schoollocatie:
Materialen/gebouwen van school vernield

31%

Spullen van leerlingen vernield

49%

25%

50%

Spullen van personeel vernield

21%

42%

56%

Diefstal door personeel

97%

Computercriminaliteit tegen leerlingen

67%

Computercriminaliteit tegen personeel

70%

Computercriminaliteit tegen school

33%
30%
86%

0%

1 t/m 5

25%

76%

Diefstal door leerlingen

0

17%

20%

6 t/m 30

40%

11%
60%

80%

100%

meer dan 30

Figuur 8.27: Prevalentie van materieel geweld op schoollocatie
Berekeningen van het gemiddeld aantal geschatte incidenten levert het volgende op dat er gemiddeld vijf
keer in zes maanden sprake is van vernieling van materialen of gebouwen van school, dat er gemiddeld vier
keer spullen van leerlingen zijn vernield en gemiddeld twee keer in zes maanden diefstal is gepleegd door
leerlingen.
Problemen tussen groepen en extremisme
Zeven procent van de schoolleiders meldt dat er op hun school heel vaak (tussen de 6-30 incidenten) sprake
is van spanningen tussen groepen leerlingen met een migratieachtergrond en met een Nederlandse
achtergrond (figuur 8.28). Ook worden er spanningen gemeld tussen verschillende groepen leerlingen met
een Nederlandse achtergrond (7%), maar deze zijn minder in aantal. Iets minder dan de helft (45%) van de
schoolleiders geeft aan dat er incidenten hebben plaatsgevonden vanwege problemen met leerlingen van
andere scholen. In twee procent daarvan gebeurde dat vrij vaak, tussen de 6 en 30 keer in zes maanden
tijd. Incidenten vanwege extremisme komt niet tot maar zelden voor. Het deel van de schoolleiders dat
hier geen schatting kan geven van het aantal gebeurtenissen, is lager dan bij de andere vormen van
(gewelds)incidenten. Tussen de 25 en 32 procent van de schoolleiders weet hiervan geen aantallen te
noemen.13
Aantal veiligheidsincidenten dat is voorgekomen op schoollocatie:
Tussen migratieachtergrond en NL-goepen

93%

Tussen groepen met migratieachtergrond

93%

Tussen verschillende NL-groepen

95%

Vanwege problemen groep andere school

55%

43%

Vanwege religieus extremisme

100%

Vanwege wit extremisme

98%

Vanwege andere vormen van extremisme

98%
0%

0

7%

1 t/m 5

20%

40%

60%

80%

100%

6 t/m 30

Figuur 8.28: Prevalentie van incidenten tussen groepen leerlingen en extremisme

13 Percentage weet niet: problemen tussen allochtone en autochtone leerlingen 32%, tussen allochtone leerlingen 33%,
tussen autochtone leerlingen 33%; met leerlinge van andere scholen 30%; religieus extremisme 25%, wit extremisme
25% andere extremisme of radicalisme 27%.

Veilig op school | 159

Wapenbezit, middelengebruik en grensoverschrijdend gedrag
Wapenbezit, gebruik en of verkoop van verdovende middelen op school zijn belangrijke onderwerpen als
het gaat om de veiligheid op school. Seksueel grensoverschrijdend gedrag heeft een grote impact op de
persoonlijke integriteit en ontwikkeling van scholieren, docenten en andere medewerkers op school. Het
tast de waardigheid aan en kan een negatieve invloed hebben op gevoel van veiligheid. Ook hier hebben
schoolleiders een schatting kunnen geven van het aantal incidenten op hun school die hieraan gerelateerd
konden worden (figuur 8.29).
Seksueel grensoverschrijdend gedrag
Drie procent van de schoolleiders meldt meer dan 30 incidenten die voortkomen uit seksueel grensoverschrijdende opmerkingen. Daarnaast meldt nog eens drie procent tussen de 6 en 30 incidenten op dit vlak
en 41 procent geeft aan dat dit soort incidenten tussen de 1 en 5 vijf keer is voorgevallen. Drie procent van
de schoolleiders schat in dat er tussen de 6-30 keer incidenten hebben plaatsgevonden omdat er seksuele
afbeeldingen zijn verspreid. Seksueel ongewenste fysiek aanrakingen komen volgens een van de vijf
schoolleiders tussen de 1 en vijf keer voor op school. En vijf procent zegt dat er tussen de 1 en vijf keer
sprake is geweest van seksuele uitbuiting van een leerling.
Aantal veiligheidsincidenten dat is voorgekomen op schoollocatie:
Wapenbezit

58%

Bezit, gebruik of verkoop van alcohol

40%
83%

Bezit, gebruik of verkoop van softdrugs

51%

Bezit, gebruik of verkoop van harddrugs

44%
91%

Seksueel grensoverschrijdende opmerkingen

41%
79%

Seksuele afbeeldingen verspreiden

21%

61%

36%

Seksuele uitbuiting leerling

95%
0%

1 t/m 5

6 t/m 30

20%

5%
9%

54%

Seksuele fysieke incidenten

0

18%

40%

5%
60%

80%

100%

meer dan 30

Figuur 8.29: Prevalentie van incidenten vanwege wapenbezit, middelengebruik en seksueel
grensoverschrijdend gedrag
Vijf procent van de schoolleiders geeft aan dat incidenten als gevolg van bezit, gebruik of verkoop van
softdrugs meerdere keren is voorgevallen op hun schoollocatie, namelijk tussen de 6 en 30 keer gedurende
zes maanden. Voorvallen waarbij sprake was van wapenbezit komt in twee procent van de gevallen tussen
de 6 en 30 keer voor en in 40 procent incidenteel (1-5 keer). Net als bij alle andere (gewelds)incidenten
weten schoolleiders niet altijd een schatting te geven van hoe vaak een incident is voorgevallen.14 In dit
geval kan dat betekenen dat de hier gepresenteerde prevalentie van incidenten gerelateerd aan
wapenbezit, middelengebruik of verkoop en seksueel grensoverschrijdend gedrag een onderschatting is.
Anonieme dreiging van geweld richting school en personeel
Tot slot is aan schoolleiders gevraagd of er op hun locatie sprake is geweest van een anonieme dreiging met
een gerichte geweldsdaad, geuit via brief, telefoon of internet (bijvoorbeeld e-mail, forum of chatprogramma). Zie figuur 8.30. Het gaat hierbij om een dreiging met geweld, waarbij de locatie bewust is
gekozen en waarvan zoveel mogelijk leerlingen en/of docenten het slachtoffer zouden zijn. Drie procent
van de schoolleiders heeft een dergelijk incident meegemaakt.

14 Aandeel weet niet: wapenbezit 25%, bezit/gebruik/verkoop alcohol 33%, softdrugs 32%, harddrugs 27%, seksueel
grensoverschrijdende opmerkingen 38%, seksueel fysieke aanraken 35%, seksuele afbeeldingen 40% en seksuele
uitbuiting 35%.

160 | Veilig op school

Is sprake geweest van anonieme dreiging met gerichte geweldsdaad?
3%

97%

0%

20%

40%

60%

Ja

80%

100%

Nee

Figuur 8.30: Anonieme dreiging met geweld tegen school en personeel
Registratie en aangifte van (gewelds)incidenten
Registratie van (gewelds)incidenten
In bijna twee derde van de gevallen worden vernielingen aan gebouwen en materialen van school allemaal
geregistreerd, evenals diefstal door leerlingen, computercriminaliteit tegen leerlingen en tegen personeel
(figuur 8.31).
Hoeveel incidenten van dit type zijn formeel geregistreerd?
Materialen/gebouwen van school vernield

64%

Spullen van leerlingen vernield

36%

23%

68%

Spullen van medewerkers vernield

9%

50%

Diefstal door leerlingen

50%

63%

32%

Diefstal door medewerkers

100%

Computercriminaliteit tegen leerlingen

64%

27%

9%

Computercriminaliteit tegen medewerkers

64%

27%

9%

Computercriminaliteit tegen school

50%
0%

Allemaal geregistreerd

20%

25%
40%

60%

Gedeeltelijk geregistreerd

25%
80%

100%

Niet geregistreerd

Figuur 8.31: Registratie van incidenten op materieel gebied
Minder vaak worden alle incidenten geregistreerd waarbij er sprake is van spanningen of conflicten tussen
groepen leerlingen (figuur 8.32). Slechts een derde van de voorvallen wordt geregistreerd. Problemen met
leerlingen van andere scholen worden wat vaker geregistreerd (42%). Opmerkelijk is dat spanningen tussen
verschillende groepen leerlingen met een Nederlandse afkomst vaak niet geregistreerd worden: in de helft
worden deze slechts gedeeltelijk en in de andere helft niet geregistreerd.
Hoeveel incidenten van dit type zijn formeel geregistreerd?
Tussen:
Migratieachtergrond en NL-goepen

33%

Groepen met migratieachtergrond

33%

Verschillende NL-groepen

67%
67%
50%

50%

Vanwege:
Problemen met groep van andere school

42%

Wit extremisme

100%

Andere vorm extremisme

100%
0%

Allemaal geregistreerd

20%

40%

Gedeeltelijk geregistreerd

60%

80%

100%

Niet geregistreerd

Figuur 8.32: Registratie spanningen tussen groepen leerlingen

Veilig op school | 161

De registratie van wapenbezit, gebruik en verkoop van alcohol of verdovende middelen gebeurt veel vaker
dan voorvallen van materieel geweld en spanningen tussen groepen leerlingen (figuur 8.33). In acht van de
tien gevallen worden incidenten waarbij een wapen is gebruikt en bezit of verkoop van alcohol en softdrugs
geregistreerd. Opvallend is dat als het gaat om het gebruik of verkoop van harddrugs, deze niet altijd
worden geregistreerd; in de helft van de gevallen gebeurt dit niet en of slechts gedeeltelijk. In zeven van
de tien gevallen waarbij er sprake is van het verspreiden van seksuele afbeeldingen door leerlingen vindt er
registratie plaats. Seksueel getinte opmerkingen en ongewenste fysieke aanrakingen worden in 63 procent
van de gevallen allemaal geregistreerd. als er sprake is van seksuele uitbuiting van een leerling wordt dit in
de helft wel en in de andere helft niet geregistreerd.
Hoeveel van deze incidenten door leerlingen zijn formeel geregistreerd?
Wapenbezit

84%

16%

Bezit, gebruik of verkoop van alcohol

83%

17%

Bezit, gebruik of verkoop van softdrugs

79%

11% 11%

Bezit, gebruik of verkoop van harddrugs

50%

25%

25%

Seksueel grensoverschrijdend gedrag:
Opmerkingen

63%

Fysieke incidenten

63%

Afbeeldingen verspreiden

38%

71%

Seksuele uitbuiting

7%

50%
0%

Allemaal geregistreerd

25%

20%

50%
40%

Gedeeltelijk geregistreerd

60%

80%

100%

Niet geregistreerd

Figuur 8.33: Registratie van wapenbezit, gebruik/verkoop van middelen en ongewenst seksueel gedrag
Aangifte van (gewelds)incidenten
Naast het bijhouden en registeren van geweldsincidenten is het doen van aangifte van belang als het gaat
om het actief monitoren van het veiligheidsbeleid op school (figuur 8.34). Hiervoor zagen we dat registratie
van incidenten (lang) niet altijd volledig plaatsvindt. Ook als het gaat om aangifte van incidenten blijkt dit
niet altijd het geval te zijn. In nog geen kwart van de gevallen wordt er aangifte gedaan van een of
meerdere (gewelds)incidenten; in zes van de tien gevallen gebeurt dat niet.
Is aangifte aangedaan van een of meer veiligheidsincidenten?
23%
0%

60%
20%

40%

Ja

17%
60%

Nee

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 8.34: Aangifte van (gewelds)incidenten
Er wordt altijd aangifte gedaan van lichamelijk geweld waarbij een wapen is gebruikt (100%), gevolgd door
aangifte van computercriminaliteit tegen personeel (83%). Ook wordt er aangifte gedaan van wapenbezit op
school (57%) en het gebruik of verkoop van harddrugs (67%) en vernielingen van materialen en gebouwen
van school (57%). Het minst vaak wordt aangifte gedaan van een incident waarbij een medewerker
rechtstreeks is bedreigd (25%), diefstal door leerlingen (25%) en computercriminaliteit tegen leerlingen
(25%). Opvallend is dat er in geen enkel geval aangifte is gedaan van langdurige en systematisch pesten van
leerlingen of personeel (figuur 8.35).

162 | Veilig op school

Van welke incidenten is aangifte gedaan?
Verbaal geweld
Lichamelijk geweld zonder verwonding
Lichamelijk geweld met verwonding
Lichamelijk geweld met gebruik van een wapen
Leerlingen systematisch en langdurig pesten
Personeel systematisch en langdurig pesten
Discriminatie personeel geaardheid/gender
Discriminatie leerlingen geaardheid/gender
Discriminatie personeel vanwege herkomst
Discriminatie leerlingen vanwege herkomst
Leerling rechtstreeks bedreigd
Medewerker rechtstreeks bedreigd
Leerling online bedreigd
Medewerker online bedreigd
Materialen/gebouwen van school vernield
Spullen van leerlingen vernield
Spullen van medewerkers vernield
Diefstal door leerlingen
Computercriminaliteit tegen leerlingen
Computercriminaliteit tegen medewerkers
Computercriminaliteit tegen school
Tussen allochtone groepen
Problemen met groep van andere school
Wapenbezit
Bezit, gebruik of verkoop van alcohol
Bezit, gebruik of verkoop van softdrugs
Bezit, gebruik of verkoop van harddrugs
Seksueel grensoverschrijdend gedrag:
Opmerkingen
Fysieke incidenten
Afbeeldingen verspreiden
Seksuele uitbuiting

0%
43%
43%
100%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
25%
0%
50%
57%
0%
33%
25%
25%
83%
50%
0%
0%
57%
0%
33%
67%
0%
0%
33%
0%
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Figuur 8.35: Mate van aangifte naar soort (gewelds)incident
Samenvatting
Zestig leidinggevenden van scholen in het voortgezet onderwijs deden mee aan de Veiligheidsmonitor 2021.
De vragenlijst is ingevuld door de directeur/rector van de school, een team- of afdelingsleider, coördinator
of afdelingshoofd. Het zijn vooral middelgrote scholen die aan de Veiligheidsmonitor hebben meegedaan.
Schoolsluiting, online onderwijs en incidenten
Een meerderheid van de schoolleiders geeft aan dat er minder contact is geweest met collega’s in de
periodes onderwijs online werd gegeven. Ook is driekwart van de leiding van mening dat het docententeam
minder contact heeft gehad met leerlingen. Toch denkt ruim de helft dat docenten voldoende zicht hebben
gehouden op de leerprestaties en het psychisch welbevinden van leerlingen. Driekwart van de leiding geeft
aan minder meldingen van incidenten te hebben gehad tijdens het online-onderwijs.
Schoolklimaat
Bijna alle schoolleiders zijn van mening dat docenten (bijna altijd) het onderlinge respect tussen leerlingen
bevorderen en respectvol gedrag vertonen richting leerlingen. Ook het blijk geven van positieve verwachtingen richting leerlingen, het bevorderen van een goede werkhouding en ordelijke werkomstandigheden
zijn elementen die op bijna alle scholen goed zijn verankerd. Er wordt door bijna alle scholen externe hulp
ingeschakeld om leerlingen te begeleiden. Ook voorzien veruit de meeste scholen in een adequate
hulpstructuur om leerlingen met problemen te helpen. Leerlingen met leerproblemen worden in veruit de
meeste gevallen adequaat begeleid.

Veilig op school | 163

Veiligheidsplan en evaluatie
Negentig procent van de scholen heeft een veiligheidsplan en de sociale veiligheid van het personeel en
leerlingen is onderdeel van dat plan. In het veiligheidsplan staan afspraken die nageleefd dienen te worden,
wordt aandacht besteed aan preventie van incidenten en handhaving-, sanctie- en aangiftebeleid. Acht van
de tien scholen besteedt in het veiligheidsplan ook aandacht aan nazorg van slachtoffers van incidenten.
Alle scholen hebben gedragsregels opgesteld voor leerlingen en bijna negen van de tien heeft ook
gedragsregels voor het personeel. Zes van de tien schoolleiders evalueert regelmatig hun aanpak van
agressie en geweld. Op de meeste scholen wordt er in de lessen extra aandacht besteed aan de sociale
veiligheid en pesten op school. Ook in het overleg tussen leiding en personeel is sociale veiligheid
regelmatig onderwerp van gesprek.
School- en gedragsregels en handhaving
Zeventig procent van de schoolleiders zegt dat de school- en gedragsregels bekend zijn bij leerlingen en
ouders. Alle scholen hebben een pestprotocol en dat is in ruim de helft bekend bij zowel ouders als
leerlingen. Ook beschikt zo’n kleine twee derde deel van de scholen over een gedragscode voor het
personeel waarin de omgang met leerlingen en ouders staat beschreven. En een even groot deel heeft
afspraken gemaakt over het veilig gebruik van internet en e-mail binnen de school. Handhaving van
gedragsregels voor het personeel wordt bij acht van de tien schoollocaties bijna altijd door leidinggevenden
binnen de school gedaan. Het personeel handhaaft doorgaans de gedragsregels voor leerlingen.
Beleid gericht op sociale veiligheid
Op de meeste scholen (acht van de tien) wordt er intensief preventief beleid wordt gevoerd op het tonen
van respect ten aanzien van gedrag (82%), uiterlijk (73%), seksuele geaardheid (68%), huidskleur (68%) en
land van herkomst (67%). Geen of weinig beleid wordt er gevoerd op hoge schoolprestaties en het wel of
niet gelovig zijn. Scholen voeren ook een intensief beleid op naleving van regels (68%), het voorkomen van
agressie en geweld (63%), anderen in hun gedrag te corrigeren (62%) en het belonen van gewenst gedrag bij
leerlingen (62%). Circa zes van de tien scholen voert intensief beleid ter voorkoming van discriminatie en
seksuele intimidatie. Driekwart van de scholen verzorgt lessen in sociale vaardigheden voor leerlingen en
twee derde besteedt in de klas aandacht aan geweld en agressie door middel van themalessen. Iets meer
dan de helft traint het personeel op het gebied van sociale veiligheid.
Incidentenregistratie, afhandeling en meldingsplicht
Bijna alle scholen hebben een incidentenregistratie. Voor personeel geldt in zes van de tien gevallen een
meldingsplicht als er incidenten plaatsvinden die de veiligheid aantasten. Dit geldt in mindere mate voor
leerlingen (37%). Bijna zes van de tien scholen hanteert een draaiboek voor het afhandeling van incidenten.
Meer scholen (7 van de 10) leggen vast welke rollen verschillende medewerkers hebben (directie, mentor,
zorg- of verzuimcoördinator) bij de afhandeling van incidenten, welke incidenten er gemeld moet worden
bij de politie en van welke incidenten een aangifte gedaan moet worden. Door scholen wordt in zeven van
de tien gevallen werkafspraken gemaakt over veiligheidsvraagstukken met instanties zoals jeugdhulp,
wijkteams of Veilig thuis; twee derde maakt hierover afspraken met de politie.
Inschatting van de prevalentie van incidenten
Tussen de dertig en vijftig procent (soms iets meer, soms iets minder) van de schoolleiders geeft aan géén
inschatting te kunnen maken van het aantal geweldsincidenten dat op hun schoollocatie plaats heeft
gevonden. Dit zou kunnen betekenen dat de ingeschatte prevalentie een onderschatting van de
werkelijkheid is. Incidenten die meerdere keren hebben plaatsgevonden op vo-scholen zijn incidenten met
verbaal geweld, gemiddeld 46 keer in zes maanden; lichamelijk geweld zonder verwonding, gemiddeld 10
keer en lichamelijk geweld met verwonding gemiddeld 4 keer. Lichamelijk geweld waarbij iemand gewond
is geraakt, komt minder vaak voor, maar toch nog in negen procent van de gevallen.

164 | Veilig op school

Langdurig en systematisch pesten
Zestig procent van de schoolleiders geeft aan dat er incidenten hebben plaatsgevonden waarbij een leerling
systematisch en langdurig werd gepest. Dit gebeurt veruit in de meeste gevallen vanwege het gedrag van
het slachtoffer, het uiterlijk of vanwege zijn of haar seksuele geaardheid. In elf procent van de gevallen
meldt een schoolleider dat een personeelslid systematisch en langdurig is gepest, meestal vanwege het
uiterlijk of het gedrag van de medewerker.
Discriminatie en bedreiging
Incidenten die in aantallen het vaakst (meer dan 6 keer in 6 maanden) voorkomen zijn: online bedreiging
van leerlingen (13%), rechtstreeks bedreiging van personeel (5%) en discriminatie van leerlingen vanwege
hun herkomst (3%).
Materieel geweld
Drie procent van de schoolleiders meldt dat er op hun locatie behoorlijk wat (meer dan 30) incidenten
hebben plaatsgevonden waarbij materialen en gebouwen van school zijn vernield. Gemiddeld genomen gaat
het om vijf vernielingen in zes maanden. In diezelfde tijdsperiode wordt er gemiddeld vier keer spullen van
leerlingen vernield en gemiddeld twee diefstallen gepleegd door leerlingen.
Spanningen tussen groepen leerlingen en extremisme
Zeven procent van de schoolleiders geeft aan dat er op hun school heel vaak (6-30 incidenten) sprake is van
spanningen tussen groepen leerlingen met een migratieachtergrond en een Nederlandse achtergrond. Ook
worden er spanningen gemeld tussen verschillende groepen leerlingen met een Nederlandse achtergrond
(7%), maar deze zijn minder frequent. Iets minder dan de helft van de schoolleiders geeft aan dat er
incidenten hebben plaatsgevonden vanwege problemen met leerlingen van andere scholen. In twee procent
daarvan gebeurde dat vrij vaak, tussen de 6 en 30 keer in zes maanden tijd. Incidenten vanwege
extremisme komen niet of zelden voor.
Seksueel grensoverschrijdend gedrag
Drie procent van de schoolleiders meldt meer dan dertig incidenten die voortkomen uit seksueel
grensoverschrijdende opmerkingen. Drie procent van de schoolleiders schat in dat er tussen de 6-30 keer
seksuele afbeeldingen zijn verspreid. Seksueel ongewenste fysiek aanrakingen komen volgens een van de
vijf schoolleiders tussen de 1 en vijf keer voor op school. Vijf procent zegt dat er tussen de 1 en vijf keer
sprake is geweest van seksuele uitbuiting van een leerling.
Wapenbezit en anonieme bedreiging
Twee procent van de schoolleiders meldt incidenten waarbij er sprake was van wapenbezit (6-30 keer) en
40 procent geeft aan dat dit incidenteel plaats heeft gevonden (1-5 keer). Drie procent van de schoolleiders
heeft een incident meegemaakt, waarbij sprake is geweest van een anonieme dreiging met een gerichte
geweldsdaad tegen de school, het voltallige personeel en alle leerlingen.
Registratie
Registratie van geweldsincidenten is van belang om de sociale veiligheid op school te kunnen monitoren.
Gelet op het noemenswaardige deel van de schoolleiders dat geen inschatting kan maken van het aantal
incidenten op school, is registratie dan ook een niet te vermijden noodzakelijk middel. In bijna twee derde
van de gevallen worden alle vernielingen aan gebouwen en materialen van school geregistreerd, evenals
diefstal door leerlingen, computercriminaliteit tegen leerlingen en personeel. Slechts in een derde van de
gevallen worden conflicten tussen groepen leerlingen vastgelegd. Problemen met leerlingen van andere
scholen worden daarentegen wat vaker opgetekend. In acht van de tien gevallen wordt wapengebruik en
bezit/verkoop van alcohol en softdrugs geregistreerd. Gebruik of verkoop van harddrugs daarentegen wordt
in de helft van de gevallen niet en of slechts gedeeltelijk geregistreerd. In zeven van de tien gevallen
waarbij sprake is van het verspreiden van seksuele afbeeldingen door leerlingen vindt er registratie plaats.

Veilig op school | 165

Seksueel getinte opmerkingen en ongewenste fysieke aanrakingen worden meestal wel allemaal
geregistreerd. Seksuele uitbuiting van een leerling wordt in de helft wel en in de andere helft niet
geregistreerd.
Aangifte van geweldsincidenten
Aangifte van geweldsincidenten is ook van belang als het gaat om het actief monitoren van de veiligheid op
school. Echter, in zes van de tien gevallen wordt er geen aangifte gedaan van een of meerdere
geweldsincidenten. In circa een kwart van de gevallen wordt er wel aangifte gedaan. Kijken we naar de
incidenten waar aangifte van is gedaan, dan betreft dat in alle gevallen van lichamelijk geweld waarbij een
wapen is gebruikt (100%), gevolgd door aangifte van computercriminaliteit tegen personeel (83%). Ook
wordt er aangifte gedaan van wapenbezit op school (57%) en het gebruik of verkoop van harddrugs (67%) en
vernielingen van materialen en gebouwen van school (57%).

166 | Veilig op school

9

Trends in het voortgezet onderwijs

Inleiding
Om ontwikkelingen in de tijd (2018–2021) in kaart te brengen zijn er trendanalyses gedaan. Deze analyses
zijn separaat voor het primair en voortgezet onderwijs uitgevoerd. Om deze trends te kunnen vaststellen, is
een koppeling gemaakt met de databestanden uit 2018 (onderzoek Praktikon). Hiervoor is zorgvuldig
gekeken naar de vragen die exact hetzelfde zijn gesteld. Pas dan kan worden vastgesteld c.q. geanalyseerd
of de ontwikkelingen betekenisvol zijn. Dit betekent eveneens dat alle vragen waarbij meerdere
antwoorden mogelijk waren of zijn uitgebreid, ingekort of tekstueel gewijzigd, niet meegenomen zijn bij
de trendanalyses. Er zijn ook geen analyses uitgevoerd waarbij een koppeling nodig was op schoolniveau
omdat we voor 2018 niet beschikken over de vestigingscodes van de scholen. Bijlage 3 bevat op een groot
aantal indicatoren trendvergelijkingen ten opzichte van voorgaande jaren. In dit hoofdstuk zijn
onderstaande vragen getoetst op trendverschillen voor leerlingen in het voortgezet onderwijs:
Leerlingen
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪

Hebben leerlingen in jouw klas gespijbeld?
Heb jij zelf gespijbeld?
Heeft de school iets tegen spijbelen gedaan?
Kun je aangeven hoe veilig jij jezelf voelt op school?
Zijn er op school school- of gedragsregels?
Docenten steunen positief gedrag
Docenten grijpen direct in wanneer dat nodig is
Docenten geven aandacht aan gedragsregels wanneer
dat nodig is
Leerlingen geven aandacht aan gedragsregels wanneer
dat nodig is
Je bent uitgescholden
Anderen hebben jou expres gestoord
Anderen zijn extra luid tegen jou geweest
Anderen hebben met opzet lawaai rond jou gemaakt
Stel je voor: een jongen of meisje op jouw school is
homoseksueel/lesbisch. Kan hij/zij dat op school
eerlijk vertellen?

Docenten
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪

Is er op uw school(locatie) een veiligheidsbeleid?
Hoe beoordeelt u de effectiviteit van het
veiligheidsbeleid?
Is de opvang, ondersteuning en eventuele nazorg voor
slachtoffers van een agressie of geweldsincident goed
geregeld?
Is de aanpak van daders van agressie- en
geweldsincidenten goed geregeld?
Zijn er op uw school(locatie) school- of gedragsregels
voor leerlingen?
Docenten grijpen direct in wanneer nodig bij
ongewenst gedrag van leerlingen
Onderwijs ondersteunend personeel grijpt direct in
wanneer nodig bij ongewenst gedrag van leerlingen
Docenten steunen positief gedrag
Zijn er op uw school(locatie) expliciete school- of
gedragsregels voor personeelsleden?
Hoe veilig voelt u zich, dit schooljaar, in het algemeen
op school? Wij bedoelen hier de sociale veiligheid.

Management
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪
▪

De docenten tonen in gedrag en taalgebruik respect voor de leerlingen
De docenten bevorderen het onderling respect tussen de leerlingen
De docenten geven blijk van positieve verwachtingen van de leerlingen
De docenten bevorderen een goede werkhouding van de leerlingen
De docenten creëren in de onderwijsleersituatie ordelijke werkomstandigheden
De leerlingen voelen zich verbonden met de locatie
De algemene ruimtes van de locatie bieden een leerling-vriendelijke aanblik
De locatie organiseert activiteiten om de algemene betrokkenheid van leerlingen en ouders/verzorgers bij de
school te vergroten
De locatie waakt over de veiligheid van de leerlingen en hun bezittingen
Is er op uw school(locatie) een veiligheidsbeleid/veiligheidsplan?
Heeft uw school periodiek afstemming met de gemeente over het veiligheidsbeleid in en om school?
Zijn er op uw school(locatie) gedragsregels voor personeelsleden?
Gedragsregels voor personeelsleden worden gehandhaafd door leidinggevenden
Gedragsregels voor leerlingen worden gehandhaafd door personeel
Gedragsregels voor leerlingen worden gehandhaafd door leerlingen
Heeft uw schoollocatie een pest-protocol?
Beschikt uw school over een incidentenregistratie?

Achtereenvolgende beschrijven wij de gevonden trends voor scholieren, personeel en management in het
voortgezet onderwijs.

Veilig op school | 167

Leerlingen in het voortgezet onderwijs
Veiligheidsgevoel
Het gevoel van veiligheid onder leerlingen in het voortgezet onderwijs is over het algemeen niet veranderd
tussen 2018 en 2021. Daarentegen is het veiligheidsgevoel van leerlingen die homoseksueel, lesbisch,
biseksueel of transgender zijn verslechterd. De gemiddelde waarde onder deze groep daalde significant van
4,09 naar 4,00 (p < 0,01). Zie figuur 9.1
Hoe veilig voel je je op school volgens LHBT-leerlingen:
2018

10%

2021

57%

14%

29%

53%

0%

20%

Heel erg onveilig

28%

40%

Onveilig

60%

80%

Niet onveilig/niet veilig

Veilig

100%

Heel veilig

Figuur 9.1: Gevoel van veiligheid onder LHBT-leerlingen (vo: 2018 versus 2021)
De mate waarin leerlingen slachtoffer zijn van verbaal geweld zijn geanalyseerd op trendverschillen. Deze
laten zien dat de situatie in zijn geheel verbeterd is. In 2021 zijn leerlingen minder regelmatig
uitgescholden, expres gestoord of lastig gevallen doordat anderen extra luid deden of met opzet lawaai
makten rondom hen. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat het onderwijs in 2021 vaker (gedeeltelijk)
online was.
De trendverschillen wijken af als we specifiek kijken naar de groep LHBT-leerlingen. De mate waarin deze
groep is uitgescholden of expres werd gestoord is ten opzichte van 2018 niet verbeterd. Bovendien blijkt
dat LHBT-leerlingen in 2021 zelfs vaker opzettelijk lastig zijn gevallen door anderen. Zie figuur 9.2
Incidenten leerlingen vo naar LHBT en jaar

1

2

3

Gevoel van veiligheid (1=onveilig; 5=veilig) **

2018

Incidenten (1=nooit; 5=vaak):
Slachtoffer: uitgescholden (n.s.)
Slachtoffer: expres gestoord *
Slachtoffer: luid geweest **
Slachtoffer: lawaai gemaakt **
Gevoel van veiligheid (1=onveilig; 5=veilig) **

2021

Incidenten (1=nooit; 5=vaak):
Slachtoffer: uitgescholden **
Slachtoffer: expres gestoord **
Slachtoffer: luid geweest **
Slachtoffer: lawaai gemaakt **
Overige leerlingen

LHBT-leerlingen

Figuur 9.2: Slachtoffer van verbaal geweld (vo:2018 versus 2021)

168 | Veilig op school

4

5

Gedragsregels
In 2021 bevestigen leerlingen minder vaak dat er op hun school gedragsregels zijn voor leerlingen. Dit heeft
er vooral mee te maken een grotere groep aangaf niet te weten of er op school gedragsregels waren (figuur
9.3.
Er zijn op school gedragsregels voor leerlingen:
2018

79%

2021

18%

77%
0%

20%

21%

40%

Nee

60%

Ja

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 9.3: Gedragsregels voor leerlingen op school (vo: 2018 versus 2021)
Docenten en leerlingen (figuur 9.4 en figuur 9.5) laten zien dat zij in 2021 vaker aandacht besteden aan de
gedragsregels wanneer dat nodig is. De gemiddelde waarde op de stelling ‘Docenten geven aandacht aan
gedragsregels wanneer dat nodig is’ steeg van 0,81 naar 0,84 (p < 0,001). Bij de stelling over de aandacht
die leerlingen geven steeg de gemiddelde waarde van 0,48 naar 0,52 (p < 0,001). Volgens LHBT-leerlingen is
er echter geen verschil tussen 2018 en 2021 in de aandacht die betrokkenen hebben voor gedragsregels.
Docenten geven aandacht aan gedragsregels wanneer dat nodig is:
2018

15%

2021

12%

64%

21%

61%

0%

20%

27%

40%

Nee

60%

Ja

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 9.4: Aandacht voor docenten aan gedragsregels (vo: 2018 versus 2021)
Leerlingen geven aandacht aan gedragsregels wanneer dat nodig is:
2018

33%

2021

30%

28%
0%

37%

30%
20%

40%

Nee

42%
60%

Ja

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 9.5: Aandacht van leerlingen voor gedragsregels (vo: 2018 versus 2021)
Beïnvloeding gedrag
In 2021 geven leerlingen significant vaker aan dat docenten positief gedrag steunen. Er was een kleine maar
significante stijging in de gemiddelde waarde, namelijk van 0,90 naar 0,92 (p < 0,001). Zie figuur 9.6. Dit
trendverschil zien we niet terug bij LHBT-leerlingen. In 2021 wisten relatief meer LHBT-leerlingen hier geen
antwoord op te geven. Maar als we de 'weet ik niet'-categorie buiten beschouwing laten, blijkt dat de LHBTleerlingen in 2021 niet significant vaker of minder vaak aangeven dat docenten positief gedrag steunen.

Veilig op school | 169

Docenten steunen positief gedrag:
2018

9%

2021

7%

80%

11%

78%

0%

20%

16%

40%

Nee

60%

Ja

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 9.6: Docenten steunen positief gedrag (vo: 2018 versus 2021)
In 2021 geven leerlingen significant vaker aan dat docenten direct ingrijpen wanneer dat nodig is. De
gemiddelde waarde stijgt van 0,71 naar 0,76. Dit significante trendverschil zien we niet terug in de
antwoorden van LHBT-leerlingen. Zie figuur 9.7.
Docenten grijpen direct in wanneer dat nodig is:
2018

24%

2021

58%

18%
0%

18%

57%
20%

25%

40%

Nee

60%

Ja

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 9.7: Docenten grijpen bij ongewenst gedrag in (vo: 2018 versus 2021)
Spijbelen
Er zijn significante trendverschillen in het spijbelgedrag van leerlingen. In 2021 geven minder leerlingen
aan dat klasgenoten of zijzelf spijbelden. Daarnaast is aan leerlingen gevraagd wat de school tegen het
spijbelen doet. Hoewel spijbelen volgens leerlingen in 2021 minder voorkomt, geeft ook een grotere groep
leerlingen aan dat de school in 2021 niets tegen spijbelen doet. Als we specifiek kijken naar de antwoorden
van LHBT-leerlingen dan zien we geen trendverschillen bij het spijbelgedrag van leerlingen in de klas en
van henzelf. Dat scholen in 2021 vaker niks tegen spijbelen deden, komt wel weer terug in de antwoorden
van de LHBT-leerlingen. Zie figuur 9.8
Leerlingen in de klas hebben gespijbeld:
2018

9%

2021

10%

52%

39%

39%

51%

Leerlingen hebben zelf gespijbeld:
2018

74%

21%

5%

2021

79%

14%

6%

De school heeft iets tegen spijbelen gedaan:
2018

16%

2021

18%
0%

Nee

Ja

49%

19%
20%

Weet ik niet

Figuur 9.8: Spijbelgedrag (vo: 2018 versus 2021)

170 | Veilig op school

35%
63%
40%

60%

80%

100%

Open over seksuele geaardheid
In vergelijking met 2018 hebben leerlingen in 2021 significant anders gereageerd op de vraag of men op
school eerlijk kan vertellen of je homoseksueel/lesbisch bent (figuur 9.9). In 2021 hebben relatief meer
leerlingen aangegeven dat je dat tegen iedereen op school kan zeggen of dat ze het niet weten. Ook
hebben LHBT-leerlingen significant anders op deze vraag gereageerd; al wijkt de trend onder deze
specifieke groep wel af van de trend die we zien onder de totale groep leerlingen. De groep LHBT-ers die
aangeeft dat je tegen iedereen op school kan zeggen dat je homoseksueel/lesbisch bent, is in 2021 acht
procent kleiner dan in 2018. Daarnaast geeft in 2021 ook een veel grotere groep (+7%) aan dat ze het niet
weten.
Leerlingen kunnen op school eerlijk vertellen dat ze homoseksueel zijn:
2018

30%

11%

17%

2021

31%

11%

14%

0%

20%

Tegen iedereen

35%

5%

39%

60%

80%

100%

Alleen tegen vrienden

Nee

Weet ik niet

40%

Alleen in de klas

7%

Figuur 9.9: LHBT-acceptatie op scholen (vo: 2018 versus 2021)
Slachtoffer van seksueel gedrag
Alle verschillen in figuur 9.10 zijn significant. Dat betekent dat in 2021 leerlingen in het voortgezet
onderwijs minder vaak slachtoffer zijn geweest van seksueel grensoverschrijdend gedrag dan in 2018.
Echter, meisjes zijn in 2021 vaker slachtoffer geweest van seksueel grensoverschrijdend gedrag dan in
2018. En jongens zijn in 2021 beduidend minder vaak slachtoffer van seksueel grensoverschrijdend gedrag
geweest dan in 2018.
Leerlingen vo: slachtoffer van seksueel gensoverschrijdend gedrag
18%

20%
16%

16%
12%

14%

17%
13%

12%

12%

9%
6%

8%
4%
0%

2018

2021
Jongens

Meisjes

Totaal
Totaal

Figuur 9.10: Slachtoffer van seksueel grensoverschrijdend gedrag, leerlingen (vo: 2018 versus 2021)
Wapenbezit en –gebruik
Wapenbezit en -gebruik is aan leerlingen op twee manieren voorgelegd. Heb je gezien dat leerlingen uit
jouw klas een wapen mee naar school hebben genomen, verkocht of gebruikt hebben op of rond de school?
Daarnaast is gevraagd of leerlingen zelf en wapen mee naar school hebben genomen of gebruikt hebben op
of rond de school of ergens anders. De trendanalyses laten zien dat in 2021 het wapengebruik door
leerlingen zelf is afgenomen ten opzichte van 2018 en dat geldt ook voor jongens en meisjes afzonderlijk
(figuur 9.11). Getuige zijn van wapenbezit of -gebruik door andere leerlingen is niet veranderd in de tijd.
Getuige van wapenbezit of wapengebruik door anderen is bij vrouwen in toegenomen en bij mannen
afgenomen in de tijd.

Veilig op school | 171

Leerlingen vo: wapengebruik en wapenbezit
20%
16%

16%

14%
11%

12%

12%

8%

13%

10% 11%

9%

11%

11%

10%

8%

4%

4%

7%

6%
3%

5%

4%

0%

2018

2021

Totaal

2018

Wapenbezit- en gebruik anderen

2021

Totaal

Wapenbezit- en gebruik leerling

Man

Vrouw

Totaal

Figuur 9.11: Wapenbezit en -gebruik, leerlingen (vo: 2018 versus 2021)
Personeel in het voortgezet onderwijs
Veiligheidsbeleid en veiligheidsgevoel
Het personeel geeft in 2021 niet significant meer of minder vaak aan dat er op school een veiligheidsbeleid
is. Ook is er geen significant verschil in de mate waarin het personeel het veiligheidsbeleid als effectief
beoordeeld. Het algemene veiligheidsgevoel onder personeelsleden is tussen 2018 en 2021 niet significant
veranderd.
Aanpak agressie en nazorg slachtoffers
Verder is gevraagd of de zorg voor slachtoffers en aanpak van daders bij agressie- en geweldsincidenten
goed is geregeld. Leraren beoordelen de opvang, ondersteuning en eventuele nazorg voor slachtoffers in
2021 niet significant anders dan in 2018. Ze zijn daarentegen wel positiever geworden over de aanpak van
de daders (figuur 9.12). Ten opzichte van 2018 is het percentage dat de aanpak goed geregeld vindt met
zes procent toegenomen. De groep die antwoordde met 'Ik weet het niet' is met vijf procentpunten
gedaald.
De aanpak van daders is goed geregeld:
2018

50%

2021

9%

56%
0%

41%

9%

20%

40%

Ja

Nee

60%

36%
80%

100%

Weet ik niet

Figuur 9.12: Aanpak van daders (vo: 2018 versus 2021)
Gedragsregels en handhaving
In 2021 geeft een significant grotere groep van het personeel aan dat er op hun schoollocatie gedragsregels
zijn voor leerlingen (figuur 9.13).

172 | Veilig op school

Er zijn op school gedragsregels voor leerlingen:
2018

94%

2021

97%
0%

20%

40%

Ja

60%

Nee

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 9.13: Gedragsregels voor leerlingen op school (vo: 2018 versus 2021)
Drie stellingen zijn voorgelegd over de frequentie waarmee het personeel het gedrag van leerlingen
beïnvloedt. Figuur 9.14 laat zien dat het personeel in 2021 negatiever is over de mate waarin docenten bij
ongewenst gedrag ingrijpen. De gemiddelde waarde is gedaald van 3,87 naar 3,78 (p < 0,001). De groep die
aangeeft dat docenten dit bijna nooit doen, is met één procent gestegen; de groep die aangeeft 'soms' met
5 procent. Verder kunnen we met meer dan 95% zekerheid stellen dat personeelsleden in 2021 iets
negatiever zijn over de regelmaat waarin onderwijsondersteunend personeel ingrijpt bij ongewenst gedrag.
De gemiddelde waarde is gedaald van 3,80 naar 3,75 (p < 0,05). Tot slot steunen docenten in 2021
significant vaker positief gedrag dan in 2018. De gemiddelde waarde steeg van 3,72 naar 3.87 (p < 0,001).
De groep die aangeeft dat docenten dit altijd doen, is met 8 procent gestegen. Daarnaast hebben twee
procent meer personeelsleden aangegeven dat docenten dit vaak doen.
Docenten grijpen direct in:
2018

7%

2021

12%

51%

33%

2018

11%

54%

30%

2021

11%

47%

55%

33%

Onderwijsondersteuning grijpt direct in:

35%

Docenten steunen positief gedrag:
2018

12%

2021

7%
0%

(Bijna) nooit

50%

Soms

30%

52%
20%

Vaak

38%
40%

Altijd

60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 9.14: De invloed van personeel op gedrag van leerlingen (vo: 2018 versus 2021)
Personeelsleden hebben significant anders gereageerd op de vraag of er ook gedragsregels voor personeel
zijn (figuur 9.15). Dit verschil heeft vooral te maken met een daling van het aantal personeelsleden dat het
antwoord op deze vraag niet weten.

Veilig op school | 173

Er zijn op school gedragsregels voor personeelsleden:
2018

50%

2021

13%

54%
0%

37%

15%

20%

40%

Ja

Nee

31%

60%

80%

100%

Weet ik niet

Figuur 9.15: Gedragsregels voor personeelsleden op school (vo: 2018 versus 2021)
Voorlichting, instructie en training
In het voorgezet onderwijs heeft het personeel in 2021 significant vaker een training gevolgd ter
bevordering van het schoolklimaat en sociale veiligheid (figuur 9.16). Ook hebben zij in 2021 significant
vaker een training gevolgd over hoe om te gaan met agressie en geweld dan in 2018. Voorlichting en
instructie over een positief schoolklimaat, sociale veiligheid en pesten zijn in 2021 ook significant vaker
gegeven aan het personeel dan in 2018.
2018

Positief schoolklimaat **

2021

42%

48%

Bevordering sociale veiligheid *

28%

32%

Pesten *

31%

36%

Omgang met agressie en geweld (n.s.)

24%

Positief schoolklimaat **

24%

Training:

Voorlichting:

Voortgezet onderwijs: afgelopen twee jaar ...

Bevordering sociale veiligheid **

27%

30%

12%

17%

Pesten (n.s.)

12%

15%

Omgang met agressie en geweld **

15%

19%

Figuur 9.16: Voorlichting en training personeel (po: 2018 versus 2021)
Slachtoffer van seksueel grensoverschrijdend gedrag
Leerkrachten en ander personeel in het voortgezet onderwijs hebben in 2021 significant vaker te maken
gehad met seksueel grensoverschrijdend gedrag (figuur 9.17).
Personeel vo: slachtoffer van seksueel gensoverschrijdend gedrag
12%

11%

10%
8%

8%
7%

6%
4%
2%
0%
2018

2021

Totaal

Figuur 9.17: Slachtoffer van seksueel grensoverschrijdend gedrag, personeel (po: 2018 versus 2021)

174 | Veilig op school

Meldingsbereidheid personeel van pesten en geweldsincidenten
De meldingsbereidheid van het personeel in 2021 over pesten is significant groter dan in 2018. Met andere
woorden in 2021 maken schoolmedewerkers vaker melding van het feit dat ze gepest worden. De
meldingsbereidheid van het personeel over geweldsincidenten jegens hen is in 2021 in vergelijking met
2018 significant afgenomen (figuur 9.18).
Personeel vo: Melding van pesten en indicidenten (indien van toepssing)
93%

100%
75%

80%

58%

60%

85%
72%

65%

40%
20%
0%

Melding pesten *

Melding geweldsincidenten **
2018

2021

Totaal

Figuur 9.18: Meldingsbereidheid personeel over pesten en geweldincidenten (po: 2018 versus 2021)
Management in het voortgezet onderwijs
Beïnvloeding schoolklimaat
Het management heeft zich kunnen uitspreken over de mate waarin personeel het positief schoolklimaat
bevordert en leerlingen zich met de school verbonden voelen. Op één van de negen stellingen die zijn
voorgelegd, is een significante verschuiving te zien tussen 2018 en 2021 (p < 0,05). Docenten geven in 2021
regelmatiger dan in 2018 blijk van positieve verwachtingen over de leerlingen. De gemiddelde waarde is
gestegen van 3,82 naar 4,02 (zie figuur 9.19).
Docenten geven blijk van positieve verwachtingen van de leerlingen:
2018

26%

2021

64%

12%
0%

Nooit

9%

75%
20%

In geringe mate

40%

13%
60%

Soms wel/soms niet

80%

In grote mate

100%

Altijd

Figuur 9.19: Periodieke afstemming over het veiligheidsbeleid (vo: 2018 versus 2021)
Veiligheidsbeleid
Schoolleiders geven in 2021 niet significant vaker of minder vaak aan dat hun locatie een veiligheidsbeleid
heeft, dat ze het veiligheidsbeleid periodiek afstemmen met de gemeente, er een pest-protocol of
incidentenregistratie is of dat er expliciete gedragsregels zijn voor personeelsleden. Daarnaast lijken de
gedragsregels voor zowel personeel als leerlingen nog in gelijke mate te worden gehandhaafd.
Samenvatting
Leerlingen
▪

Het gevoel van veiligheid onder leerlingen in het voortgezet onderwijs is over het algemeen niet
veranderd tussen 2018 en 2021. Het veiligheidsgevoel van leerlingen die homoseksueel, lesbisch,
biseksueel of transgender zijn, is wel verslechterd in de tijd.

Veilig op school | 175

▪

In 2021 hebben leerlingen minder vaak te maken gehad met verbaal geweld dan in 2018. De mate
waarin LHBT-ers werden uitgescholden of expres gestoord is in 2021 niet verbeterd ten opzichte van
2018. LHBT-leerlingen zijn in 2021 zelfs vaker opzettelijk lastig gevallen door anderen.

▪

In 2021 weten leerlingen minder vaak dat er op hun school gedragsregels zijn opgesteld voor
leerlingen. Dit komt omdat een grotere groep aangaf niet te weten of die er op hun school zijn.
Docenten en leerlingen besteden in 2021 vaker aandacht aan gedragsregels als dat nodig is. Daarnaast
geven leerlingen in 2021 vaker aan dat docenten positief gedrag steunen en direct ingrijpen als dat
nodig is.

▪

In 2021 geven minder leerlingen aan dat klasgenoten of zijzelf spijbelden. Hoewel spijbelen volgens
leerlingen in 2021 minder vaak voorkomt dan in 2018, geeft een grotere groep leerlingen aan dat de
school in 2021 niets tegen spijbelen doet.

▪

In 2021 vinden relatief meer leerlingen dat je op school open kan zijn over je seksuele geaardheid. De
groep LHBT-ers die aangeeft dat je tegen iedereen op school kan zeggen dat je homoseksueel/lesbisch
bent, is in 2021 kleiner dan in 2018.

▪

In 2021 zijn leerlingen in het voortgezet onderwijs minder vaak slachtoffer geweest van seksueel
grensoverschrijdend gedrag. Echter, meisjes zijn in 2021 vaker slachtoffer dan in 2018. En jongens zijn
in 2021 beduidend minder vaak slachtoffer van seksueel grensoverschrijdend gedrag dan in 2018.

▪

Het wapengebruik onder leerlingen is in 2021 afgenomen ten opzichte van 2018 en dat geldt ook voor
jongens en meisjes afzonderlijk. Getuige zijn van wapenbezit of -gebruik van medeleerlingen is niet
veranderd in de tijd; bij meisjes is dit toegenomen en bij jongens afgenomen in de tijd.

Personeel
▪

De aanwezigheid van een veiligheidsbeleid op school is volgens opgave van het personeel niet
veranderd in de tijd. De mate waarin zij het veiligheidsbeleid als effectief beoordelen, is ook niet
veranderd en het algemene veiligheidsgevoel onder personeelsleden laat ook geen verschil zien tussen
2018 en 2021.

▪

Leraren beoordelen de opvang, ondersteuning en eventuele nazorg voor slachtoffers in 2021 niet
anders dan in 2018. Ze zijn daarentegen wel positiever geworden over de aanpak van de daders.

▪

In 2021 geeft een grotere groep van het personeel aan dat er op hun schoollocatie gedragsregels zijn
voor leerlingen. Het personeel is echter in 2021 negatiever over de mate waarin docenten en
onderwijsondersteunend personeel ingrijpen bij ongewenst gedrag. In 2021 ondersteunen of belonen
docenten wel vaker positief gedrag.

▪

Leerkrachten en ander personeel in het voortgezet onderwijs hebben in 2021 vaker te maken gehad
met seksueel grensoverschrijdend gedrag.

▪

De meldingsbereidheid van het personeel over pesten is in 2021 toegenomen. Echter, de
meldingsbereidheid van het personeel over geweldsincidenten jegens hen is in de tijd afgenomen.

▪

Docenten geven in 2021 regelmatiger blijk van positieve verwachtingen over de leerlingen.

Management
▪

De aanwezigheid van een veiligheidsbeleid is volgens opgave van schoolleiders niet veranderd in de
tijd. Ook zijn er geen verschillen tussen 2018 en 2021 in de mate waarin het veiligheidsbeleid
periodiek wordt afgestemd met de gemeente, er een pest-protocol of incidentenregistratie is of dat er
expliciete gedragsregels zijn voor personeelsleden. Daarnaast worden gedragsregels voor zowel
personeel als leerlingen in gelijke mate over de jaren heen gehandhaafd.

176 | Veilig op school

10

Relatie tussen schoolkenmerken, veiligheidsbeleid en incidenten

In dit hoofdstuk beschrijven we de resultaten van een nadere analyse met als centrale vraag: Is er een
verband tussen schoolkenmerken, schoolklimaat, veiligheidsbeleid (waaronder gedragsregels en
handhaving) en de prevalentie van pesten en (gewelds)incidenten bij scholieren én hun gevoel van
veiligheid? Aan deze centrale vraag naar mogelijke relaties liggen de volgende hypothesis ten grondslag:
▪

Er wordt vaker gepest op een grote school, in de stad en op het vmbo (alleen vo).

▪

Op een school met een minder goed ingebed (actief)veiligheidsbeleid wordt er vaker gepest en vinden
er meer geweldsincidenten plaats.

▪

Op een school met een onveilig schoolklimaat wordt er vaker gepest en vinden er meer
geweldsincidenten plaats.

▪

Op een school waar gedragsregels niet of onvoldoende worden gehandhaafd, wordt er vaker gepest en
vinden er geweldsincidenten plaats.

▪

Op een school waar de veiligheid minder goed/slecht is geborgd, wordt er vaker gepest en vinden er
meer geweldsincidenten plaats.

▪

Op een school met een minder goed/slecht schoolklimaat voelen scholieren, docenten en
medewerkers zich vaker onveilig.

Schoolkenmerken, veiligheidsbeleid en incidenten in het primair onderwijs
In een multilevel logistisch regressiemodel (met leerlingen genest in scholen) is voor het primair onderwijs
bekeken in hoeverre de kans dat leerlingen gepest of zich onveilig voelen samenhangt met andere kenmerken. Hiervoor is gekeken naar de geslachtsidentificatie van leerlingen, migratieachtergrond, handhaving van
gedragsregels door docenten volgens leerlingen en in hoeverre leerlingen een onveilig schoolklimaat
ervaren. Dit klimaat beschouwen wij als onveiliger naarmate leerlingen vaker aangeven dat er incidenten
plaatsvinden op school. Ook is naar enkele schoolkenmerken gekeken, namelijk stedelijkheid en het
leerlingaantal (beide gebaseerd op administratieve gegevens). Bijlage 2 geeft een cijfermatig overzicht van
de uitkomsten.
Welke leerling in het primair onderwijs loopt meer kans om gepest te worden?
Als we de kenmerken in een gezamenlijk analysemodel bekijken, zien we dat genderincongruente
leerlingen vaker aangeven dat zij gepest worden. Voor migratieachtergrond en handhaving van docenten
zien we geen verschil. Wel hangt het schoolklimaat in sterke mate samen met een grotere kans om gepest
te worden: naarmate in klassen meer incidenten gebeuren volgens leerlingen is de kans op pesten groter.
Er zijn geen verschillen gevonden tussen scholen in een al dan niet meer stedelijke regio, noch voor de
grootte van de school.
In een aanvullende analyses op een subset van de data is bekeken of de tevredenheid van docenten over
het veiligheidsbeleid van de school samenhangt met het voorkomen van pesten. Dit blijkt niet het geval; er
is geen verschil zichtbaar tussen scholen met meer of minder tevreden docenten en het voorkomen van
pesten.
Welke leerling in het primair onderwijs loopt meer kans om zich onveilig te voelen?
Voor het onveilig voelen hebben we een vergelijkbaar regressiemodel gedraaid als voor het pesten. Voor
het veiligheidsgevoel zien we dat genderincongruente leerlingen niet verschillen in de mate waarin ze
(aangeven) zich onveilig (te) voelen. Dit geldt ook voor migratieachtergrond: hierbinnen zien we geen
verschil. Leerlingen in scholen in heel weinig én in zeer sterk stedelijke regio’s voelen zich vaker veiliger.
Voor de overige kenmerken (grootte van de school en de handhaving van docenten) zien we geen
verschillen.

Veilig op school | 177

Er is in een aanvullende analyses bekeken of de tevredenheid van docenten over het veiligheidsbeleid van
de school samenhangt met het onveiligheidsgevoel van leerlingen (op een subset van de data). Dit blijkt
niet het geval; er is geen verschil zichtbaar tussen scholen met meer of minder tevreden docententeam en
onveiligheidsgevoelens van leerlingen.
Welke docent in het primair onderwijs loopt meer kans om zich onveilig te voelen?
Ook is onderzocht of personeel en leerlingen van bepaalde scholen zich vaker veilig of onveilig voelen. Dit
noemen we de intraklascorrelatie: een maat die aangeeft hoe sterk respondenten binnen één school op
elkaar lijken. Dit geeft een indicatie van de mate waarin het veiligheidsgevoel schoolgebonden is. Voor
personeel valt op dat deze onderlinge samenhang in het gevoel van onveiligheid veel groter is dan voor
leerlingen. Hieruit concluderen we dat personeelsleden die zich onveilig voelen meer zijn geconcentreerd
op bepaalde scholen. Voor leerlingen geldt deze conclusie minder sterk: daar is de mate van onveiligheid
veel minder te verbinden aan de school. Verder zien we dat personeel met een migratieachtergrond en
personeel met een LHBT-achtergrond zich vaker onveilig voelen. Er is geen samenhang met het
schoolklimaat, de grootte van de school of de stedelijkheid.
Conclusies
Conclusies voor het risico op slachtoffer van pesten zijn:
▪

po-leerlingen die zich niet als jongen of meisje identificeren, hebben een grotere kans om gepest te
worden;

▪

po-leerlingen op een school waar er meer incidenten plaatsvinden (minder veilig schoolklimaat),
hebben een grotere kans om gepest te worden.

Conclusies voor de kans dat leerlingen zich veilig voelen:
▪

po-leerlingen op een school met een veilig schoolklimaat, hebben meer kans zich veilig te voelen;

▪

po-leerlingen op een school in weinig en zeer sterk stedelijke regio, hebben meer kans zich veilig te
voelen.

Conclusies voor de kans dat personeel zich onveilig voelt:
▪

po leerkrachten en personeel die LHBT-zijn en of een migratieachtergrond hebben, lopen een groter
risico zich onveilig te voelen.

Schoolkenmerken, veiligheidsbeleid en incidenten in het voortgezet onderwijs
Voor het voortgezet onderwijs is eveneens in een multilevel logistisch regressiemodel (met leerlingen
genest in scholen) onderzocht in hoeverre de kans dat leerlingen gepest, slachtoffer worden van geweld en
zich onveilig voelen samenhangt met andere (leerling- en school-) kenmerken. Hiervoor hebben we gekeken
naar seksuele geaardheid (het LHBT-zijn), migratieachtergrond, het leerjaar van de leerling (ingedeeld in
leerjaar 1 en 2; 3; 4, 5 en 6), het onderwijstype wat gevolgd wordt, de handhaving van gedragsregels door
docenten volgens leerlingen15 en in hoeverre leerlingen een onveilig schoolklimaat ervaren. Dit laatste
beschouwen wij als onveiliger naarmate leerlingen vaker aangeven dat er (gewelds)incidenten plaatsvinden
op school. Daarnaast hebben we naar enkele schoolkenmerken gekeken, namelijk naar stedelijkheid en het
aantal leerlingen op de school, beide gebaseerd op administratieve gegevens. Bijlage 2 geeft een
cijfermatig overzicht van de uitkomsten.

15 Gebaseerd op drie items; of docenten positief gedrag steunen, of ze direct ingrijpen wanneer dat nodig is en of
docenten aandacht geven aan gedragsregels (cronbach’s alfa 0,685).

178 | Veilig op school

Welke leerling in het voortgezet onderwijs loopt meer kans om gepest te worden?
Wanneer we deze gegevens gezamenlijk analyseren komen we op de volgende bevindingen. De
belangrijkste factor die samenhangt met gepest worden is het zijn van een LHBT-leerling: LHBT-leerlingen
worden vaker gepest. Ook leerlingen met een migratieachtergrond (eerste generatie) geven aan vaker te
worden gepest dan leerlingen met een Nederlandse achtergrond. Voor leerlingen met een migratieachtergrond uit de tweede generatie is dit verschil niet zichtbaar. Verder zien we dat leerlingen in leerjaar 4, 5
en 6 minder vaak worden gepest dan leerlingen in de lagere leerjaren. Wat betreft het onderwijstype is er
een significant verschil tussen havo en vmbo; leerlingen op het vmbo geven aan vaker te worden gepest;
tussen andere onderwijstypen zien we geen verschillen.
Daarnaast geven leerlingen binnen scholen met een onveiliger schoolklimaat aan dat ze vaker worden
gepest. Ook wat betreft de handhaving van gedragsregels door docenten (volgens leerlingen) zien we
verschillen; leerlingen die aangeven dat docenten minder handhaven, geven aan dat ze vaker worden
gepest. Er zijn geen verschillen tussen de mate van stedelijkheid en leerlingaantal van de school.
Op een subset van dit bestand (met 33 van de 41 scholen; 5.142 van de 8.582 leerlingen) is een extra
analyse uitgevoerd om na te gaan of de tevredenheid van docenten over het veiligheidsbeleid van de school
samenhangt met een grotere kans voor leerlingen om gepest te worden. Dit is niet het geval. Er is geen
zichtbaar verschil tussen scholen met een hogere/lagere tevredenheid over het veiligheidsbeleid en het
voorkomen van pesten.
Welke leerling in het voortgezet onderwijs loopt meer risico om slachtoffer te worden van geweld?
In een vergelijkbaar regressiemodel is de kans om slachtoffer van geweld16 te worden geanalyseerd (zie
bijlage 2 voor de bijbehorende tabel). Ook hier zien we dat LHBT-leerlingen een grotere kans hebben om
slachtoffer te worden, in dit geval van geweld. Ditzelfde geldt voor leerlingen met een eerste generatie
migratieachtergrond en voor leerlingen in het vierde, vijfde of zesde leerjaar. In tegenstelling tot wat we
zagen bij het pesten zijn er geen verschillen zichtbaar tussen de leerjaren en tussen de onderwijstypen; de
kans om slachtoffer van geweld te worden is voor deze kenmerken niet significant verschillend. Wel zien we
(wat ook geldt voor pesten) dat een onveilig schoolklimaat samenhangt met een grotere kans om ook
slachtoffer te worden van geweld. De mate van handhaving van docenten speelt een betekenisvolle rol;
leerlingen die aangeven dat docenten in mindere mate handhaven, geven ook aan vaker slachtoffer van
geweld te zijn. De stedelijkheid van de locatie van de school speelt geen rol. Opvallend genoeg zien we wel
dat leerlingen op scholen met meer dan 400 leerlingen een kleinere kans hebben om slachtoffer van geweld
te worden.
Op een subset van dit bestand (met 33 van de 41 scholen/ 5.142 van de 8.582 leerlingen) zijn verdere
analyses uitgevoerd om te kijken of de mate van tevredenheid van docenten over het veiligheidsbeleid
samenhangt met een grotere kans voor leerlingen om slachtoffer van een geweldsdelict te worden. Net
zoals bij het voorkomen van pesten is dit niet het geval; ook hier is geen verschil zichtbaar tussen scholen
met een hogere en lagere tevredenheid over het veiligheidsbeleid en het voorkomen van geweld.
Welke leerling loopt het risico zich eerder onveilig te voelen op school?
Voor leerlingen in het voortgezet onderwijs is tot slot bekeken in hoeverre het onveiligheidsgevoel samenhangt met andere factoren. Hiervoor is een vergelijkbare opzet gekozen als de voorgaande regressieanalyses (zie tabel 3 in bijlage 2). Uit de analyses blijkt dat LHBT-leerlingen zich vaker onveilig voelen,
evenals leerlingen met een migratieachtergrond (eerste generatie). Tussen leerjaren zien we geen verschil.

16 Expres pijn gedaan, met opgezet geduwd/geschopt/laten struikelen, gevochten, bedreigd of verwond met een wapen
of ongewenst aangeraakt of gedwongen tot seksuele handelingen

Veilig op school | 179

Qua onderwijstype zien we een verschil tussen vwo- en havo leerlingen; vwo-leerlingen geven significant
minder vaak aan zich onveilig te voelen. Leerlingen die een onveiliger schoolklimaat ervaren (met meer
incidenten), geven aan zich onveiliger te voelen. Ook leerlingen die aangeven dat hun docenten in mindere
mate handhaven, geven aan dat ze zich vaker onveilig voelen. Er zijn geen verschillen tussen leerlingen in
al dan niet-stedelijke gebieden. Ook zien we geen verschillen voor wat betreft de grootte van de school.
Op dezelfde subset als hierboven genoemd zijn verdere analyses uitgevoerd om na te gaan of de
tevredenheid van docenten over het veiligheidsbeleid samenhangt met onveiligheidsgevoelens van
leerlingen. Net zoals bij het voorkomen van pesten en slachtofferschap van geweld, is dit niet het geval.
Ook hier is géén verschil zichtbaar tussen scholen met een hogere en lagere tevredenheid over het
veiligheidsbeleid en onveiligheidsgevoelens van leerlingen.
Welk personeelslid loopt het risico zich eerder onveilig te voelen op school?
Analyses op onveiligheidsgevoel zijn ook uitgevoerd voor personeel in het vo. Omdat het om een aanzienlijk
kleinere steekproef gaat, is het moeilijker om hier statistische verschillen aan te tonen. Het enige verschil
wat we dan ook vinden is tussen docenten en ander personeel; docenten geven vaker aan zich onveilig te
voelen. Voor wat betreft de seksuele geaardheid van de docent, leeftijd, migratieachtergrond, het
schoolklimaat, grootte van de school en de stedelijkheid zien we allemaal geen verschillen.
Conclusies
Conclusies voor het risico op slachtoffer van pesten zijn:
▪

vo-leerlingen die LHBT-zijn, een eerste generatie migratieachtergrond hebben, in de lagere leerjaren
zitten, vmbo volgen, hebben allen een groter risico om slachtoffer te worden van pesten dan andere
leerlingen;

▪

vo-leerlingen op een school met een onveiliger schoolklimaat lopen een groter risico om gepest te
worden;

▪

vo-leerlingen op een school waar in mindere mate wordt gehandhaafd door docenten, lopen een groter
risico om gepest te worden dan leerlingen op scholen waar in meerdere mate wordt gehandhaafd;

▪

vo-leerlingen op een grootstedelijke school of op een school met hogere leerlingenaantallen hebben
géén groter risico om gepest te worden;

▪

vo-leerlingen op een school waar een minder goed veiligheidsbeleid wordt ervaren, hebben géén groter
risico om gepest te worden.

Conclusies voor het risico op slachtoffer van geweldsincidenten zijn:
▪

vo-leerlingen die LHBT-zijn, een eerste generatie migratieachtergrond hebben lopen meer kans om
slachtoffer te worden van een geweldsincident;

▪

vo-leerlingen op een school met een onveilig schoolklimaat hebben een grotere kans om slachtoffer te
worden van geweldsincidenten;

▪

vo-leerlingen op scholen met meer dan 400 leerlingen hebben een kleinere kans om slachtoffer van
geweld te worden;

▪

vo-leerlingen op een school waar een minder goed veiligheidsbeleid wordt ervaren, lopen géén grotere
kans om slachtoffer te worden van een geweldsincident.

Conclusies voor de kans dat leerlingen zich onveilig voelen:
▪

vo-leerlingen die LHBT-zijn, een eerste generatie migratieachtergrond hebben, op het vwo zitten,
voelen zich vaker onveilig;

▪

vo-leerlingen die een onveiliger schoolklimaat ervaren, voelen zich eerder onveilig;

▪

vo-leerlingen op scholen waar docenten goed handhaven, voelen zich minder vaak onveilig;

▪

vo-leerlingen op scholen waar docenten tevreden zijn over het veiligheidsbeleid, voelen zich niet vaker
veilig.

180 | Veilig op school

Conclusies voor de kans dat personeel in het vo zich onveilig voelt:
▪

docenten voelen zich onveiliger in vergelijking met ander personeel;

▪

voor seksuele geaardheid, leeftijd, migratieachtergrond, schoolklimaat, schoolgrootte en stedelijkheid
zien we geen verschil in de mate waarin men zich onveilig voelt.

Veilig op school | 181

11

Samenvatting resultaten

Opzet en uitvoering monitor
Deze landelijke Veiligheidsmonitor is uitgevoerd onder scholen in het basisonderwijs en voortgezet
onderwijs in het studiejaar 2020-2021. Alle scholen in het po en vo hebben begin 2021 een uitnodiging
gehad om deel te nemen, per brief en per e-mail. Via een portal (www.Veiligheidsmonitor povo.nl) konden
scholen zich aanmelden. Hierop staat ook alle informatie over de monitor en een knop waarmee scholen de
eigen schoolrapportages kunnen downloaden. De vragenlijsten konden worden ingevuld door leerlingen
en/of ouders (met een schoolklasgebonden wachtwoord), personeel en schoolleiding in de periode maartjuni 2021. Personeelsleden konden via een speciaal hiervoor ingerichte tool een eigen persoonlijke link naar
de vragenlijst aanvragen. De vragenlijsten zijn met zorg samengesteld door onderzoekers van ResearchNed,
samen met bureau Beke. Door wijzigingen in de vragenlijst was het niet mogelijk voor alle indicatoren
trends weer te geven. Daar waar verantwoord en mogelijk, zijn trends opgenomen (zie bijlage 3 en 4).
Hiervoor zijn de data gebruikt van de Veiligheidsmonitor uit 2018. De vragenlijsten bevatten, naast vragen
over sociale veiligheid en incidenten, ook zogenoemde ‘Venstersvragen’. Dit zijn vragen die scholen kunnen
(laten) aanleveren voor ‘Scholen op de kaart’ (voorheen ‘Vensters voor Verantwoording’). Hoewel het
aantal deelnemen scholen ten opzichte van alle po- en vo-scholen gering is, blijkt uit nadere analyses dat
de scholen naar achtergrondkenmerken een representatieve afspiegeling vormen van alle scholen, ook als
het gaat om een aantal relevante uitkomstmaten. Dit kwam naar voren uit de resultaten van een nonrespons analyse en een non-respons onderzoek.
Samenvatting resultaten primair onderwijs
Leerlingen, personeel en schoolleiders
In 2021 hebben 8.953 leerlingen uit de bovenbouw van het primair onderwijs meegedaan aan de
Veiligheidsmonitor 2021, verdeeld over 151 schoolvestigingen. Veertig procent zat in groep 8, 39 procent in
groep 7 en 21 procent in groep 6 van het basisonderwijs. De meeste leerlingen zijn tussen de 10 en 12 jaar.
De vragenlijst is door 1.630 personeelsleden ingevuld, hoofdzakelijk door leerkrachten. De leerkrachten zijn
evenredig verdeeld over de groepen 1 tot en met 8. Negen van de tien leerkrachten werken in het regulier
basisonderwijs. Zes procent werkt (grotendeels) in het speciaal basisonderwijs en vijf procent in het
speciaal onderwijs (cluster 2, 3 of 4). In totaal hebben honderdvijftig leidinggevenden van scholen in het
primair onderwijs deelgenomen aan de Veiligheidsmonitor 2021. Twee derde daarvan vervulde een
leidinggevende functie als directeur en acht procent was werkzaam als intern begeleider.
Onderwijs tijdens coronapandemie
Op het moment van afname van de vragenlijst was bijna iedereen (97%) weer op school en kreeg fysiek
onderwijs. De helft van de leerlingen vond het geen probleem om thuis online lessen te volgen; een kwart
van de scholieren vond dat wel een probleem. Iets meer dan de helft van de leerlingen miste school tijdens
de schoolsluiting en zes van de tien leerlingen hadden niet of nauwelijks contact met de juf of meester.
Iets minder dan de helft van de leerlingen geeft aan dat er tijdens het online-onderwijs thuis minder gepest
werd op school dan normaal. Een van de vijf leerlingen voelde zich vaker eenzaam dan wanneer de scholen
gewoon open zijn. Een ruime meerderheid van de leerkrachten miste het contact met leerlingen als de
lessen online zijn. Daarnaast was het contact met collega’s en leerlingen in coronatijd volgens een groot
deel aanzienlijk minder dan normaal. Meer dan de helft voelde zich tijdens de schoolsluiting vaker eenzaam
dan wanneer de school open is. Een kwart van de personeelsleden heeft in de periode van online onderwijs
minder goed kunnen bewaken of het met de leerlingen wel goed gaat. Het overgrote deel van het personeel
vond het dan ook belangrijk dat leerlingen hun camera aanzetten tijdens online-onderwijs.

182 | Veilig op school

Een op de vijf personeelsleden denkt dat er minder gepest werd tijdens online-onderwijs en eveneens een
op de vijf denkt dat pesten niet minder was. Driekwart van de schoolleiders heeft minder contact gehad
met collega’s in de periodes dat er online onderwijs werd gegeven. Ook het contact van docenten met
leerlingen is volgens de schoolleiders minder geweest. Toch denkt meer dan de helft dat docenten
voldoende zicht hebben gehouden op leervorderingen, sociaal-emotionele ontwikkeling en welbevinden van
de leerlingen. Een op de drie schoolleiders geeft aan minder meldingen van incidenten te hebben gehad
tijdens het online-onderwijs.
Schoolklimaat
De meeste leerlingen vinden dat de regels op school duidelijk zijn, dat de juf of meester duidelijk is over
wat goed en fout is op school en er iets van zegt als iemand zich misdraagt. Er wordt bijna niet of zeer
zelden gespijbeld op school en ook van roken of alcoholgebruik is nauwelijks sprake op de basisschool.
Problemen tussen groepen leerlingen op school komen wel voor, zij het in geringe mate. Veertien procent
van het personeel is getuige geweest dat een leerling systematisch en langdurig werd gepest. Bij drie van
de tien gevallen ging het om zeer frequent pestgedrag van meer dan één keer per week. De meeste
personeelsleden in het primair onderwijs zijn niet in aanraking geweest met seksueel grensoverschrijdend
gedrag van leerlingen. Volgens één op de vijf personeelsleden komen spanningen tussen groepen leerlingen
op school wel voor, maar niet vaker dan een keer per maand. Incidenten gerelateerd aan extremisme of
anonieme dreiging komen op de meeste scholen in het primair onderwijs bijna nooit voor. Drie procent van
het personeel heeft hier weleens mee te maken gehad. Leerkrachten stellen zich doorgaans positief op ten
opzichte van leerlingen. Zij behandelen leerlingen met respect in gedrag richting hen en in taalgebruik. Ook
zijn zij erop gericht om het onderlinge respect tussen leerlingen te bevorderen. Op de meeste scholen
voelen de leerlingen zich verbonden met hun school. Bijna alle schoolleiders geven aan dat leerlingen met
leer- en sociale problemen begeleid worden, er een adequate hulpstructuur is, externe hulp wordt
ingeschakeld wanneer nodig, en dat leerkrachten en begeleiders hierbij systematisch en doelgericht
samenwerken.
Veiligheidsgevoel
Veruit de meeste leerlingen voelen zich (heel) erg veilig op school. Twaalf procent voelt zich daarentegen
niet helemaal veilig tot erg onveilig op school. Als leerlingen zich onveilig voelen, dan is dat meestal
rondom de school of op het schoolplein, maar ook in de klas voelt een men zich niet altijd veilig. Het
onveiligste voelen leerlingen zich in de pauzes en bij het buiten spelen. Personeelsleden blijken zich op de
meeste plekken (heel) veilig te voelen. Op de wc, in de gangen en het klaslokaal voelt men zich doorgaans
veilig. Veertig procent van de personeelsleden overweegt weleens om ergens anders te gaan werken en
binnen deze groep wil twee procent dit vanwege de veiligheidssituatie op school. Daarnaast speelt bij
zeventien procent de veiligheidssituatie op school mee in de overweging (naast andere redenen) om een
ander baan te gaan zoeken. Het ziekteverzuim onder het personeel heeft niet of nauwelijks met
geweldincidenten te maken. Ongeveer zes personeelsleden geven aan dat hun ziekteverzuim in geringe
mate het gevolg is geweest van pesten of geweld.
Pesten, melding en aangifte
Drie procent van de leerlingen wordt (heel) vaak gepest en is in vergelijking met 2018 stabiel gebleven. Vier
procent van de leerlingen geeft aan zelf te pesten en tien procent van de leerlingen was er getuige van dat
andere leerlingen gepest werden. Twee derde van de gepeste kinderen is persoonlijk gepest, dat wil zeggen
dat deze kinderen werden uitgescholden, uitgelachten, geduwd of gestompt. Digitale pesterijen treft vijf
procent van de kinderen. In 2018 was dat acht procent. Veruit de meeste pesterijen vinden plaats op het
schoolplein of in de klas. Andere plekken waar gepest wordt, zijn: buiten of op stille plekjes in de school
waar de juf/meester niet aanwezig is, bijvoorbeeld kleedkamer of bijleshoek. Het zijn vooral klasgenoten
die pesten of andere kinderen van school. In twee procent van de gevallen wordt een leerling door de juf of
meester gepest. Melding maken van pesterijen is lastig, zo blijkt uit het onderzoek.

Veilig op school | 183

Een op de vijf kinderen heeft het pestgedrag jegens hem of haar met niemand besproken, met als
belangrijkste reden dat ze het niet durfden. In vergelijking met 2018 is deze groep groter geworden. Toen
durfde zeventien procent van de kinderen niet te vertellen dat ze gepest werden. Vier procent van de
leerlingen zegt zelf te pesten. Deze plegers schelden andere leerlingen uit, roddelen, maken beledigende
grapjes of gebruiken bijnamen.
Bij een van de drie daders zijn de pesterijen lichamelijk; zij duwen, stompen, schoppen of slaan andere
kinderen. Opvallend is dat een derde van de daders vindt dat ze eigenlijk niet echt pesten, maar alleen
plagen of grapjes maken.
Drie procent van het personeel wordt gepest, waarvan één procent met enige regelmaat. Vormen van
pesten waarmee het personeel te maken krijgt, zijn in de meeste gevallen verbaal of rationeel van aard.
Dat houdt in dat ze met opzet buitengesloten en of genegeerd worden. Als het personeel wordt gepest, dan
gebeurt dit bijna even vaak door een leerkracht of leerlingen en in enkele gevallen door een andere
medewerker van school. Een derde van het personeel weet niet waarom ze worden gepest en eveneens een
derde wordt gepest vanwege andere inzichten/meningen of vanuit jaloersheid over de functie die iemand
heeft. Enkele personeelsleden hebben te maken gehad met discriminatie, meestal vanwege het geslacht of
leeftijd van iemand. Een derde van de slachtoffers van pestgedrag, meldt dat aan niemand. Geen enkel
slachtoffer heeft het pestgedrag bij de politie gemeld. Hoewel bij een meerderheid het probleem is
opgelost, is in een kwart van de gevallen niets met de melding gedaan.
Geweldsincidenten, melding en aangifte
Geweldsincidenten komen wel voor onder leerlingen in het basisonderwijs, maar niet in erge mate.
Ongewenste aanrakingen of discriminatie van leerlingen, komen met negen procent van gevallen nog het
vaakst voor. In zes procent van de gevallen is over een leerling ongewenste seksuele opmerkingen gemaakt,
waarbij in twee procent dat zeer frequent is gebeurd. Drie procent van de leerlingen heeft gezien dat er
iemand een wapen bij zich had op school. De meldingsbereidheid onder slachtoffers van (gewelds)incidenten is niet groot. Een van de drie kinderen meldt het aan niemand, meestal omdat ze het niet nodig
vinden of het niet durven te vertellen. Vier procent van de leerlingen in het primair onderwijs maakt zich
wel eens schuldig aan het doen van vervelende dingen richting anderen, meestal door andere kinderen uit
te schelden tijdens de les, expres pijn te doen, buiten te sluiten of bang te maken. Eén procent van de
daders zegt weleens een wapen mee naar school te nemen. Bijna een derde van de leerlingen die zich
schuldig maken aan een of meerdere incidenten, zegt niet op zijn gedrag te zijn aangesproken.
Geweldsincidenten waarvan personeel slachtoffer is, zijn het vaakst verbaal van aard. Een kwart geeft aan
wel eens verbaal ongewenst te zijn bejegend door leerlingen. Het materieel geweld dat personeelsleden
treft, wordt het vaakst gepleegd door leerlingen. Het gaat hierbij om het bekrassen, beschadigen of
vernielen van spullen. Ongeoorloofd inloggen komt zelden voor. Slechts één procent van het personeel
heeft dat gedurende het schooljaar een keer meegemaakt. Ook heeft personeel in het primair onderwijs
weinig tot geen ervaring met bedreigingen en lichamelijk geweld; acht procent geeft aan slachtoffer te zijn
geweest van licht lichamelijk geweld door leerlingen. En één procent van het personeel is weleens met een
wapen bedreigd door een leerling van school. Geen enkel personeelslid in het primair onderwijs heeft
afgelopen schooljaar te maken gehad met grensoverschrijdend seksueel gedrag in de vorm van fysieke
incidenten of het verspreiden van seksuele afbeeldingen. Wel heeft één tot twee procent van het personeel
weleens een seksueel getinte opmerking ontvangen van een leerkracht of een familielid van een leerling.
De meldingsbereidheid van het personeel is ook niet erg groot: één op de vijf maakt geen melding van het
incident. Drie procent meldt het geweld bij de politie. Bij een kwart van het personeel is er niets met de
melding gedaan. Uit de meting onder schoolleiders blijkt dat één op de vijf scholen in het afgelopen
schooljaar aangifte heeft gedaan van één of meer veiligheidsincidenten.

184 | Veilig op school

Lichamelijk geweld met gebruik van een wapen of wapenbezit wordt in alle gevallen bij de politie gemeld,
zo stellen zij. Van vernieling van schoolmaterialen of -gebouwen wordt in acht van de tien gevallen aangifte
gedaan. Ook als een medewerker (fysiek) is bedreigd, wordt er in de meeste gevallen aangifte gedaan.
Veiligheidsbeleid en veiligheidsplan
Op twee derde van de scholen in het primair onderwijs is er een veiligheidsbeleid. Ruim een kwart van het
personeel vindt het veiligheidsbeleid van de school effectief en iets meer dan de helft beoordeelt het
veiligheidsbeleid als voldoende. Ruim een derde van de scholen voorziet zowel in opvang en ondersteuning
van en nazorg voor slachtoffers van (gewelds)incidenten. Ook beschikken zij over een plan van aanpak van
agressie en geweldsincidenten. Daarentegen geeft een relatief grote groep (6 van de 10) aan niet te weten
of deze zaken op school geregeld zijn. Negen van de tien scholen hebben een veiligheidsplan en zowel de
sociale veiligheid van het personeel als van leerlingen is onderdeel van dat plan. In het veiligheidsplan
staan afspraken die nageleefd dienen te worden, wordt aandacht besteed aan preventie van incidenten en
handhaving-, sanctie- en aangiftebeleid. Een kwart van de scholen besteedt in het veiligheidsplan ook
aandacht aan nazorg van slachtoffers van incidenten. Haast alle scholen hebben gedragsregels opgesteld
voor leerlingen en vier van de vijf heeft ook gedragsregels voor het personeel. Ruim de helft van de schoolleiders evalueert regelmatig hun aanpak van agressie en geweld. Op veruit de meeste scholen wordt er in
de lessen extra aandacht besteed aan de sociale veiligheid in het algemeen en specifiek aan pesten op
school. Ook in overleg tussen leiding en personeel is sociale veiligheid regelmatig onderwerp van gesprek.
Preventief, actief beleid en evaluatie
Ruim de helft van de schoolleiders evalueert regelmatig hun aanpak van agressie en geweld. Op de meeste
scholen wordt er intensief preventief beleid gevoerd op het tonen van respect ten aanzien van gedrag,
huidskleur, uiterlijk en land van herkomst. Een kwart van de scholen voert geen of weinig beleid om het
respect voor biseksualiteit en transgender te vergroten. Scholen voeren daarentegen wel een intensief
beleid om gewenst gedrag van leerlingen te belonen. Dit om agressie en geweld te vorkomen en iedereen
de regels te laten naleven. Op bijna drie van de vijf scholen wordt er daarnaast intensief beleid gevoerd om
anderen in hun gedrag te corrigeren en het voorkomen van discriminatie. Op veel scholen krijgen leerlingen
lessen in sociale vaardigheden. Jaarlijkse aandacht voor agressie en geweld door middel van projecten of
themalessen is op bijna twee derde van de scholen gebruikelijk en de helft van de scholen traint personeel
op het gebeid van sociale veiligheid.
Gedragsregels en handhaving
Een ruime meerderheid van de scholen in het primair onderwijs hanteert gedrags- en omgangsregels voor
leerlingen. Op twee van de vijf scholen gelden er ook school- en gedragsregels voor personeelsleden.
Taalgebruik richting leerlingen, omgang met ouders/verzorgers en fysieke omgang met leerlingen in school
zijn terreinen waarop vaak expliciete regels zijn opgesteld. Op een groot deel van de basisscholen worden
de school- en gedragsregels ook daadwerkelijk nageleefd. Twintig procent van het personeel geeft aan dat
er geen gedrags- en omgangsregels op hun school zijn. Tachtig procent van de schoolleiders zegt dat de
school- en gedragsregels bekend zijn bij leerlingen en ouders. Zeventig procent heeft een pestprotocol en
in ruim twee derde van de scholen is dat pestprotocol bekend bij ouders en leerlingen. Ook beschikt twee
derde deel van de scholen over een gedragscode voor het personeel waarin de omgang met leerlingen en
ouders staat beschreven. Verder hebben zeven van de tien scholen afspraken gemaakt over het veilig
gebruik van internet en e-mail binnen de school. De gedragsregels voor leerlingen worden altijd door het
personeel gehandhaafd en op twee derde van de scholen ook door de leerlingen zelf.

Veilig op school | 185

Incidentenregistratie en navolging
Nagenoeg alle scholen hebben een incidentenregistratie. De helft van de scholen heeft duidelijk vastgesteld
welke incidenten in en rond de school door het personeel gemeld moeten worden. Vier op de tien scholen
hebben ook een meldingsplicht voor leerlingen vastgelegd. Gegevens over de sociale veiligheid worden op
twee derde van de scholen gebruikt voor zelfevaluatie en het bijstellen van beleid. Bijna vier op de tien
scholen hebben geen draaiboek voor het afhandelen van verschillende type incidenten. Een derde van de
scholen voert na incidenten de surveillance binnen en buiten het gebouw tijdelijk op. Rollen die verschillende personen in school spelen bij het afhandelen van incidenten is op de helft van de scholen vastgelegd.
Bijna twee derde van de scholen weet in welke gevallen er aangifte bij de politie gedaan moet worden.
Incidenten worden op de meeste scholen door de leerkrachten van de betrokken klas aan de orde gesteld
en gedragsregels opnieuw met de leerlingen doorgesproken. Door scholen wordt in zeven van de tien
gevallen werkafspraken gemaakt over veiligheidsvraagstukken met instanties zoals jeugdhulp, wijkteams of
Veilig thuis; veertig procent maakt hierover afspraken met de politie. Op (ongeveer) twee van de vijf
scholen informeert de politie de school wanneer een leerling met politie of justitie in aanraking komt en
heeft de school vast contact met de wijkagent.
Registratiediscipline van geweldsincidenten
Registratie van geweldsincidenten gebeurt lang niet altijd op alle scholen even consequent en is
verschillend naar aard en omvang van de gepleegde incidenten. Incidenten met verbaal geweld, lichamelijk
geweld zonder verwonding of waarbij leerlingen online zijn bedreigd, wordt op ongeveer 40 tot 50 procent
van de scholen slechts gedeeltelijk geregistreerd. Bij ruim twee derde van de schoolleiders is er wel altijd
sprake van registratie als lichamelijk geweld tot een serieuze verwonding leidt. Op zes van de tien scholen
worden systematische en langdurige pesterijen allemaal geregistreerd. Circa de helft van de scholen die te
maken hebben gehad met vernieling van schoolmaterialen en -gebouwen, registreert dit in alle gevallen. De
mate waarin beschadiging van spullen van leerlingen wordt geregistreerd, verschilt sterk per school:
ongeveer drie op de tien scholen registreren deze incidenten standaard, en eveneens drie op de tien slechts
gedeeltelijk.
Twee derde van de scholen registreert alle groepsconflicten tussen groepen leerlingen met een
migratieachtergrond en een Nederlandse achtergrond. Opmerkelijk is dat alle scholen conflicten tussen
groepen leerlingen met een Nederlandse achtergrond slechts gedeeltelijk registreren. Een kwart van de
scholen registreert wel alle gevallen waarin er sprake is van problemen met leerlingen van andere scholen.
Driekwart van de scholen registreert alle incidenten waarbij een wapen is gebruikt of iemand een wapen bij
zich had op school. Een kwart van de scholen registreert dit soort ernstige incidenten niet. Bezit, gebruik of
verkoop van softdrugs daarentegen wordt in alle gevallen door alle scholen geregistreerd. Incidenten
waarbij sprake is van seksueel getinte opmerkingen of verspreiding van seksuele afbeeldingen worden niet
geregistreerd door respectievelijk een kwart en een vijfde van de scholen.
Inschatting prevalentie incidenten
Een deel van de (drie van de tien) van de schoolleiders kan niet inschatten hoe vaak incidenten met verbaal
geweld en lichamelijk geweld (zonder verwonding) op hun schoollocatie zijn voorgekomen. Incidenten met
verbaal geweld komen volgens schoolleiders het vaakst voor, gemiddeld 1 keer per maand voor, gevolgd
door lichamelijk geweld zonder verwonding. Een ernstigere vorm van lichamelijk geweld, waarbij iemand
gewond is geraakt, is in dertig procent van de gevallen 1 tot 5 keer gebeurd in het afgelopen schooljaar. Op
een derde van de scholen komt het voor dat leerlingen systematisch en langdurig gepest worden; tussen de
1 en 5 keer in het afgelopen schooljaar. In de meeste gevallen worden leerlingen gepest vanwege hun
gedrag, voor de kick of vanwege het uiterlijk. Dat personeelsleden systematisch en langdurig gepest
worden, komt niet vaak voor. In totaal zijn dergelijke incidenten op zes scholen voorgevallen.

186 | Veilig op school

Als medewerkers stelselmatig gepest worden is dat vanwege hun gedrag, huidskleur, land van herkomst of
voor de kick. Seksueel grensoverschrijdend gedrag in de vorm van het verspreiden van seksuele
afbeeldingen door leerlingen heeft op twaalf procent van de scholen minstens eenmaal plaatsgevonden.
Daarnaast gaf negen procent van de schoolleiders aan dat seksueel grensoverschrijdend gedrag in de vorm
van opmerkingen door leerlingen voorkwam.
Risico op slachtofferschap pesten en geweldsincident
In het primaire onderwijs hebben leerlingen die zich niet als jongen of meisje identificeren, een grotere
kans om gepest te worden. Ook is gebleken dat leerlingen op basisscholen met een minder veilig
schoolklimaat (gemeten aan de hand van het aantal incidenten) een grotere kans hebben om gepest te
worden. Leerlingen op een basisschool met een veilig schoolklimaat hebben meer kans zich veilig te voelen.
Dat geldt eveneens voor leerlingen op een basisschool in een weinig en een zeer sterk stedelijke regio; deze
leerlingen hebben meer kans zich veilig te voelen. Leerkrachten en ander personeel die LHBT zijn of een
migratieachtergrond hebben, lopen een groter risico zich onveilig te voelen.
Trends 2018 – 2021
Het gevoel van veiligheid van leerlingen in het basisonderwijs is tussen 2018 en 2021 niet verbeterd. Het
aantal leerlingen dat regelmatig gepest wordt, is ook niet veranderd in de tijd. Leerlingen blijken in 2021
iets vaker bang te zijn voor andere kinderen op school dan in 2018. In 2021 geven minder kinderen aan dat
zij samen met de juf of meester afspraken maken over wat wel en niet mag op school. Ook hoe men met
elkaar om hoort te gaan, is volgens de leerlingen in 2021 minder vaak besproken dan in 2018. Leerlingen
zeggen in 2021 dat de juf/meester hen minder vaak aan de (klassen)regels herinneren wanneer dat nodig is.
Uit de gegevens blijkt verder dat leraren er in 2021 minder vaak iets van zeggen als kinderen zich niet
gedragen of vervelend zijn. Kinderen die zich niet gedragen of vervelend zijn, blijken daar in 2021 ook
minder vaak door andere kinderen op te zijn aangesproken. De mate waarin een school over een
veiligheidsbeleid beschikt is in de tijd toegenomen. Dit zegt het personeel. Volgens opgave van
schoolleiders zijn er in 2021 niet meer of minder schoollocaties met een veiligheidsbeleid. In 2021 grijpen
leerkrachten en onderwijsondersteunend personeel minder regelmatig in bij ongewenst gedrag van
leerlingen dan in 2018. Leerkrachten ondersteunen in 2021 wel regelmatiger positief gedrag. De
meldingsbereidheid van het personeel over pesten is niet veranderd in 2021 ten opzichte van 2018.
Daarentegen is de meldingsbereidheid van het personeel over geweldsincidenten jegens hen wel afgenomen
in de tijd. Er is geen significant verschil tussen 2018 en 2021 van de mate waarin het personeel in het
primair onderwijs slachtoffer is van seksueel grensoverschrijdend gedrag.
Samenvatting resultaten voortgezet onderwijs
Leerlingen, personeel en schoolleiders
Er hebben 9.048 scholieren meegedaan aan de Veiligheidsmonitor 2021, verdeeld over 50 schoolvestigingen.
De meeste leerlingen zijn tussen de 12 en 14 jaar oud. De verhouding jongens en meisjes is nagenoeg gelijk.
Veruit is de meerderheid van de deelnemers in Nederland geboren. Verder hebben 889 personeelsleden
meegewerkt, meestal docenten. Zes van de tien deelnemers werken in het vmbo, drie van de tien op de
havo en eveneens drie van de tien in het voorbereidend wetenschappelijk onderwijs. Zestig schoolleiders
van scholen in het voortgezet onderwijs deden mee aan de Veiligheidsmonitor. De vragenlijst is ingevuld
door de directeur/rector van de school, een team- of afdelingsleider, coördinator of afdelingshoofd.
Onderwijs tijdens coronapandemie
Bijna alle leerlingen hebben online les gehad tijdens de schoolsluiting. Iets meer dan de helft van de
scholieren vond het geen probleem om online les te krijgen. Het contact met andere leerlingen en
docenten werd wel als een gemis ervaren en een vijfde deel voelde zich vaker eenzaam toen de school
gesloten was en er thuisonderwijs werd gevolgd. Veertig procent van de leerlingen miste school ook echt.

Veilig op school | 187

Volgens drie van de tien scholieren werd er tijdens het online-onderwijs minder gepest. Een klein deel van
de scholieren kampte met fysieke of psychische klachten tijdens de schoolsluitingen. Ruim een kwart van
de jongeren moeite had met slapen. Het overgrote deel van het (onderwijs)personeel mist het contact met
de leerlingen tijdens de online-lessen. Ook vindt een groot deel dat er beduidend minder contact is met
collega’s en leerlingen. De helft van het personeel vindt online-onderwijs een probleem. Circa vier van de
tien personeelsleden heeft onvoldoende zicht op hoe het met de leerlingen gaat tijdens het onlineonderwijs en voelt zich vaker eenzaam bij het online lesgeven. Een kwart van het (onderwijs)personeel
vermoedt dat er minder wordt gepest tijdens het online-onderwijs. Daartegenover staat dat eveneens een
kwart vindt dat er tijdens het online-onderwijs even vaak wordt gepest dan bij fysiek onderwijs. Een
meerderheid van de schoolleiders geeft aan dat er minder contact is geweest met collega’s in de periode
dat er online onderwijs werd gegeven. Ook is driekwart van de leiding van mening dat het docententeam
minder contact heeft gehad met leerlingen. Toch denkt ruim de helft dat docenten voldoende zicht hebben
gehouden op de leerprestaties en het psychisch welbevinden van leerlingen. Driekwart van de leiding geeft
aan minder meldingen van incidenten te hebben gehad tijdens het online-onderwijs.
Schoolklimaat
Op ruim driekwart van de scholieren in het voortgezet onderwijs zijn gedragsregels opgesteld. Een van de
vijf leerlingen is ook betrokken geweest bij het opstellen daarvan. Een kleiner deel van de scholieren speelt
daarnaast ook een actieve rol bij de opvolging van gedragsregels. Een groot deel van de docenten beloont
positief gedrag en grijpt ook daadwerkelijk in als gedragsregels door leerlingen worden overschreden.
Andere belangrijke indicatoren voor een (on)veilig schoolklimaat zijn de mate waarin er gespijbeld wordt
door leerlingen op school, drugs wordt gebruikt op school, meegenomen in de klas of verkocht op school.
Dit komt in geringe mate voor. Wapenbezit, wapens verkopen of gebruiken op school komen zelden voor.
Bijna vier van de tien personeelseden heeft systematisch en langdurig pestgedrag gezien op school.
Seksueel grensoverschrijdend gedrag tussen leerlingen wordt door tien procent van het (onderwijs)personeel waargenomen. Spanningen tussen groepen leerlingen op school komt in negen procent van de
gevallen minstens een keer per maand of vaker voor (1 keer per week). Elf procent maakt melding van een
anonieme dreiging met een gerichte geweldsdaad tegen de hele school of om zoveel mogelijk leerlingen of
leerkrachten bewust te raken. Op meerdere gebieden worden er instructies of voorlichting gegeven over de
wijze waarop men het schoolklimaat positief kan beïnvloeden, hoe men om dient te gaan met pesten en
agressie/geweld. Trainingen worden minder vaak aangeboden aan het personeel.
Bijna alle schoolleiders zijn van mening dat docenten (bijna altijd) het onderlinge respect tussen leerlingen
bevorderen en respectvol gedrag vertonen richting leerlingen. Ook het blijk geven van positieve verwachtingen richting leerlingen, het bevorderen van een goede werkhouding en ordelijke werkomstandigheden
zijn elementen die op bijna alle scholen goed zijn verankerd. Er wordt door bijna alle scholen externe hulp
ingeschakeld om leerlingen te begeleiden. Ook voorzien veruit de meeste scholen in een adequate
hulpstructuur om leerlingen met problemen te helpen. Leerlingen met leerproblemen worden in de meeste
gevallen adequaat begeleid.
Veiligheidsgevoel
Het algehele gevoel van veiligheid op school is hoog. Veruit de meerderheid van de leerlingen voelt zich
veilig op school; slechts twee procent voelt zich (erg) onveilig op school. Voor een veilig schoolklimaat is
het belangrijk dat leerlingen en docenten zichzelf kunnen zijn, ongeacht hun achtergrond, seksuele
geaardheid of geloofsovertuiging. Leerlingen laten een hoge tolerantie zien ten opzichte van LHBTdocenten. Acht van tien leerlingen vinden het helemaal oké om van een homoseksuele, lesbische of
tansgender leraar les te krijgen. Leerlingen zijn minder tolerant als het om LHBT-leerlingen gaat. Het minst
tolerant is men ten opzichte van een transgender meisje (geboren in jongenslichaam) en transgender
jongen (geboren in meisjeslichaam), gevolgd door homoseksuele jongens en lesbische meisjes. In het
algemeen voelt een ruime meerderheid van het (onderwijs)personeel zich (heel) veilig.

188 | Veilig op school

Slechts een klein deel voelt zich (erg) onveilig. Op de wc voelt het personeel zich het meest veilig, gevolgd
door de schoolomgeving en in de docentenkamer. Het onveiligste voelt men zich in de kantine of aula van
de school. Iets meer dan één procent van het (onderwijs)personeel overweegt weleens om elders te gaan
werken vanwege de veiligheidssituatie op school. Twee procent van het ziekteverzuim van medewerkers is
te wijten aan het pesten of geweld op school.
Pesten, melding en aangifte
Vijf procent van de scholieren wordt (zeer) vaak gepest, dat is minstens 1 keer per maand, wekelijks of
dagelijks. In vergelijking met 2018 is dit percentage gelijk gebleven. Drie procent zegt zelf (zeer) vaak te
pesten. Vier procent van de leerlingen is meerdere keren getuige geweest dat medeleerlingen werden
gepest. Mondeling pesten (uitschelden, beledigen en roddels verspreiden) komt het vaakst voor; circa vier
op de tien leerlingen komen hiermee in aanraking. Een op de vijf gepeste leerlingen wordt buitengesloten,
genegeerd of mag niet meedoen. Online pesten van leerlingen komt in 2021 bij 22 procent van de gevallen
voor en is licht (twee procentpunten) toegenomen in vergelijking met 2018. Daders zijn meestal andere
leerlingen, in enkele gevallen een leraar of andere medewerker van de school. Dat betekent dat deze
leerlingen gepest woorden door personen die hen juist zouden moeten beschermen. De meest voorkomende
redenen van pesten zijn het uiterlijk van iemand, het gedrag van iemand waarin aanleiding wordt gezien
om te pesten of gewoon vanwege de kick. Het pesten vindt meestal plaats in de klas, op de gangen of op
het schoolplein. Ruim een kwart van de gepeste leerlingen vertelt het pesten aan niemand; een toename
ten opzichte van 2018 toen dertien procent van de leerlingen het pesten niet meldde. Driekwart vindt het
niet nodig om het pesten te melden. Dit is een forse toename ten opzichte van 2018 toen de helft het niet
nodig vond om te melden. Vijf procent meldt de pesterijen bij de politie. In de helft van de gemelde
pesterijen is er niets met de melding gedaan of is het pesten niet gestopt.
Negen procent van het (onderwijs)personeel wordt gepest, waarvan twee procent vaak (minstens één keer
per maand of vaker). Het gaat in de meeste gevallen om verbaal pesten: slachtoffers worden uitgescholden,
uitgelachen of er wordt over hen geroddeld. Meestal zijn het leerlingen die pesten, in sommige gevallen
wordt er gepest door een collega. Medewerkers worden voornamelijk gepest vanwege uiterlijk, gedrag of
voor de kick. Bijna drie van de tien personeelsleden weet echter niet waarom ze gepest worden. Drie
procent wordt gepest vanwege seksuele geaardheid. In zes procent van de gevallen wordt een medewerker
van school gediscrimineerd door een of meerdere leerlingen, meestal gebeurt dit vanwege het land van
herkomst of omdat iemand man of vrouw is. Een kwart van het (onderwijs)personeel meldt het pesten aan
niemand. Als men het pesten meldt dan is dat meestal bij de direct leidinggevende of de schoolleiding. Een
melding bij de politie komt maar heel schaars voor, namelijk in één procent. Melding heeft niet altijd
resultaat: met een derde deel van de meldingen is niets gedaan.
Geweldsincidenten, melding en aangifte
Leerlingen in het voortgezet onderwijs krijgen het vaakst te maken met verbaal en psychische vormen van
geweld. Zij zijn minder vaak slachtoffer van fysiek of materieel geweld. Twintig procent van de leerlingen
geeft aan dat ze vaker dan 1 keer per maand zijn uitgescholden en vijftien procent is vaak opzettelijk
gestoord. Vier procent heeft fysiek geweld ervaren. Deze leerlingen zijn met opzet geduwd of geschopt,
expres pijn gedaan, geslagen of zijn met opzet laten struikelen. Twee procent is ongewild betrokken
geraakt bij een vechtpartij en één procent is door iemand in elkaar geslagen. Van degenen die in elkaar
geslagen zijn, is bijna een kwart gewond geraakt. In één tot drie procent van de gevallen zijn scholieren
geïntimideerd of bedreigd. Vijf procent van scholieren heeft minstens een keer per maand te maken gehad
met seksueel grensoverschrijdende opmerkingen van anderen. Betast of ongewenst aangeraakt is twee
procent van de leerlingen en dat ook vaker dan 1 keer per maand. Gewelddadige incidenten worden lang
niet altijd gemeld, zo blijkt. Een derde van de leerlingen die dit hebben meegemaakt, heeft hiervan geen
melding gedaan met als belangrijkste reden dat ze het niet nodig vonden. In zes van de tien gevallen is er
niets met de melding gedaan; in vier van de tien meldingen is er wel daadwerkelijk iets ondernomen.

Veilig op school | 189

Personeel heeft het vaakst te maken met verbaal geweld van leerlingen; in ruim een op de vijf gevallen.
Materiaal geweld treft zes procent van de medewerkers van school, wederom het vaakst gepleegd door
leerlingen. Zestien procent van het personeel werd bedreigd door leerlingen en vier procent door familieleden van leerlingen. Online bedreigingen door leerlingen treft vier procent van het (onderwijs)personeel.
Zeven procent van het personeel heeft te maken gehad met licht lichamelijk geweld gepleegd door leerlingen. Grof lichamelijk geweld komt zelden voor. Drie procent van het (onderwijs)personeel is weleens
met een wapen bedreigd door een leerling van school en één procent is met opzet met een wapen verwond.
Tegen zes procent van het (onderwijs)personeel zijn weleens seksueel getinte opmerkingen gemaakt door
leerlingen; in vier procent heeft een collega zich hier schuldig aan gemaakt. De meeste medewerkers
melden de geweldsincidenten. Drie van de tien meldt het geweldsincident niet. Twee procent heeft
aangifte gedaan van het geweld bij de politie gedaan. Met een kwart van alle meldingen is iets gedaan; het
geweld is niet gestopt. In circa een kwart van de gevallen wordt er aangifte gedaan en dat betreft in alle
gevallen van lichamelijk geweld waarbij een wapen is gebruikt, gevolgd door aangifte van computercriminaliteit tegen personeel. Ook wordt er meestal aangifte gedaan van wapenbezit op school en het
gebruik of verkoop van harddrugs en vernielingen van materialen en gebouwen van school. In zes van de
tien gevallen wordt er géén aangifte gedaan van een of meerdere geweldsincidenten.
Verschillen tussen jongens en meisjes
Meisjes worden iets vaker gepest dan jongens, zijn iets minder vaak dader van pesten dan jongens en zijn
ook minder vaak betrokken bij geweldincidenten. Jongeren met een genderincongruentie worden vaker
gepest, maar zij pesten zelf ook vaker dan gendercongruente jongeren. Dat geldt ook voor de
betrokkenheid bij (geweld)incidenten: jongeren met een genderincongruentie zijn weliswaar vaker
slachtoffer, maar ook vaker plegers van geweldsincidenten.
Veiligheidsbeleid en veiligheidsplan
Negentig procent van de scholen heeft een veiligheidsplan en de sociale veiligheid van het personeel en
leerlingen is onderdeel van dat plan. In het veiligheidsplan staan afspraken die nageleefd dienen te worden,
wordt aandacht besteed aan preventie van incidenten en handhaving-, sanctie- en aangiftebeleid. Acht van
de tien scholen besteedt in het veiligheidsplan ook aandacht aan nazorg van slachtoffers van incidenten.
Twee derde van de vo-scholen voert een veiligheidsbeleid op school. In de meeste gevallen is het management betrokken bij de opstelling van het veiligheidsbeleid, gevolgd door docenten en de medezeggenschapsraad. Ouders en leerlingenraad zijn in veel mindere mate betrokken bij de totstandkoming van het
veiligheidsbeleid. Ruim een kwart van het (onderwijs)personeel vindt het veiligheidsbeleid van de school
effectief en de helft boordeelt het veiligheidsbeleid als voldoende. Slechts twee procent vindt dat het
veiligheidsbeleid onvoldoende is ingebed in de school. Ruim de helft van de scholen voorziet in opvang en
ondersteuning van en eventuele nazorg voor slachtoffers van agressie en geweldincidenten op school.
Eveneens voorziet een deel van de scholen in een gerichte aanpak van daders. Bijna alle gevallen hanteren
een set aan gedrags- en omgangsregels voor leerlingen. Ruim de helft van de scholen heeft ook gedrags- en
omgangregels opgesteld voor het personeel. In de meeste gevallen gaan die regels over de fysieke omgang
met leerlingen, het taalgebruik richting leerlingen en de omgang met ouders. De gedrags- en omgangsregels
worden in ruim twee derde deel ook daadwerkelijk nageleefd.
Actief preventief beleid en evaluatie
Op de meeste scholen (acht van de tien) wordt er intensief preventief beleid wordt gevoerd op het tonen
van respect ten aanzien van gedrag, uiterlijk, seksuele geaardheid, huidskleur en land van herkomst. Geen
of weinig beleid wordt er gevoerd op hoge schoolprestaties en het wel of niet gelovig zijn. Scholen voeren
ook intensief beleid op naleving van regels, het voorkomen van agressie en geweld, anderen in hun gedrag
te corrigeren en het belonen van gewenst gedrag bij leerlingen. Zes van de tien scholen kent een intensief
beleid ter voorkoming van discriminatie en seksuele intimidatie, op driekwart van de scholen ontvangen
leerlingen les in sociale vaardigheden; twee derde besteedt in de klas aandacht aan geweld en agressie.

190 | Veilig op school

Dit gebeurt dan door middel van themalessen. Iets meer dan de helft traint het personeel op het gebied van
sociale veiligheid.
Gedragsregels en handhaving
Alle scholen hebben gedragsregels opgesteld voor leerlingen en bijna negen van de tien heeft ook gedragsregels voor het personeel. Zes van de tien schoolleiders evalueert regelmatig hun aanpak van agressie en
geweld. Op de meeste scholen wordt er in de lessen extra aandacht besteed aan de sociale veiligheid en
pesten op school. Ook in het overleg tussen leiding en personeel is sociale veiligheid regelmatig onderwerp
van gesprek. Zeventig procent van de schoolleiders zegt dat de school- en gedragsregels bekend zijn bij
leerlingen en ouders. Alle scholen hebben een pestprotocol en dat is in ruim de helft bekend bij zowel
ouders als leerlingen. Ook beschikt zo’n kleine twee derde deel van de scholen over een gedragscode voor
het personeel waarin de omgang met leerlingen en ouders staat beschreven. En een even groot deel heeft
afspraken gemaakt over het veilig gebruik van internet en e-mail binnen de school. Handhaving van
gedragsregels voor het personeel wordt bij acht van de tien schoollocaties bijna altijd door leidinggevenden
binnen de school gedaan. Het personeel handhaaft doorgaans de gedragsregels voor leerlingen.
Incidentenregistratie, afhandeling en meldingsplicht
Bijna alle scholen hebben een incidentenregistratie. Voor personeel geldt in zes van de tien gevallen een
meldingsplicht als er incidenten plaatsvinden die de veiligheid aantasten. Dit geldt in mindere mate voor
leerlingen. Bijna zes van de tien scholen hanteert een draaiboek voor het afhandeling van incidenten.
Zeven van de tien scholen leggen vast welke rollen verschillende medewerkers hebben (directie, mentor,
zorg- of verzuimcoördinator) bij de afhandeling van incidenten, welke incidenten er gemeld moet worden
bij de politie en van welke incidenten een aangifte gedaan moet worden. Door scholen wordt in zeven van
de tien gevallen werkafspraken gemaakt over veiligheidsvraagstukken met instanties zoals jeugdhulp,
wijkteams of Veilig thuis; twee derde maakt hierover afspraken met de politie.
Registratiediscipline van geweldsincidenten
Registratie van geweldsincidenten is van belang om de sociale veiligheid op school te kunnen monitoren. In
bijna twee derde van de gevallen worden alle vernielingen aan gebouwen en materialen van school
geregistreerd, evenals diefstal door leerlingen, computercriminaliteit tegen leerlingen en personeel.
Slechts in een derde van de gevallen worden conflicten tussen groepen leerlingen vastgelegd. Problemen
met leerlingen van andere scholen worden daarentegen wat vaker opgetekend. In acht van de tien gevallen
wordt wapengebruik en bezit/verkoop van alcohol en softdrugs geregistreerd. Gebruik of verkoop van
harddrugs daarentegen wordt in de helft van de gevallen niet en of slechts gedeeltelijk geregistreerd. In
zeven van de tien gevallen waarbij sprake is van het verspreiden van seksuele afbeeldingen door leerlingen
vindt er registratie plaats. Seksueel getinte opmerkingen en ongewenste fysieke aanrakingen worden
meestal wel allemaal geregistreerd. Seksuele uitbuiting van een leerling wordt in de helft wel en in de
andere helft niet geregistreerd.
Inschatting prevalentie van incidenten
Tussen de dertig en vijftig procent (soms iets meer, soms iets minder) van de schoolleiders geeft aan géén
inschatting te kunnen maken van het aantal geweldsincidenten dat op hun schoollocatie plaats heeft
gevonden. Dit zou kunnen betekenen dat de ingeschatte prevalentie een onderschatting van de
werkelijkheid is. Incidenten die meerdere keren hebben plaatsgevonden op vo-scholen zijn incidenten met
verbaal geweld, gemiddeld 46 keer in zes maanden; lichamelijk geweld zonder verwonding, gemiddeld tien
keer en lichamelijk geweld met verwonding gemiddeld vier keer. Lichamelijk geweld waarbij iemand
gewond is geraakt, komt minder vaak voor, maar toch nog in negen procent van de gevallen.

Veilig op school | 191

Risico op slachtofferschap pesten en geweldsincident
In het voortgezet onderwijs hebben leerlingen die LHBT-zijn, een eerste generatie migratieachtergrond
hebben, in de lagere leerjaren zitten, vmbo volgen, een groter risico om slachtoffer te worden van pesten
dan andere leerlingen. Daarnaast hebben vo-leerlingen op een school met een onveiliger schoolklimaat en
een school waar docenten minder goed de school-en gedragsregels handhaven, een groter risico om gepest
te worden. Leerlingen die LHBT-zijn, een eerste generatie migratieachtergrond hebben lopen ook meer
kans om slachtoffer te worden van een geweldsincident. En een grotere kans om in aanraking te komen met
een geweldsincident treft ook vo-leerlingen op een school met een onveilig schoolklimaat. Vo-leerlingen op
scholen met meer dan 400 leerlingen hebben daarentegen een kleinere kans om slachtoffer van geweld te
worden. Vo-leerlingen die LHBT-zijn, een eerste generatie migratieachtergrond hebben, op het vwo zitten,
voelen zich vaker onveilig. Ook vo-leerlingen die een onveiliger schoolklimaat ervaren, voelen zich eerder
onveilig dan andere leerlingen in het voortgezet onderwijs. Op scholen waar docenten goed handhaven,
voelen leerlingen minder vaak onveilig. Verder komt uit het onderzoek dat docenten zich onveiliger voelen
in vergelijking met ander personeel van de school.
Trends 2018 - 2021
Het gevoel van veiligheid onder leerlingen in het voortgezet onderwijs is over het algemeen niet veranderd
tussen 2018 en 2021. Het veiligheidsgevoel van leerlingen die homoseksueel, lesbisch, biseksueel of
transgender zijn, is wel verslechterd in de tijd. De mate waarin LHBT-ers werden uitgescholden of expres
gestoord is in 2021 niet verbeterd ten opzichte van 2018. LHBT-leerlingen werden in 2021 wel vaker
opzettelijk lastig gevallen door anderen. In 2021 vinden relatief meer leerlingen dat je op school open kan
zijn over je seksuele geaardheid. De groep LHBT-ers die aangeeft dat je tegen iedereen op school kan
zeggen dat je homoseksueel/lesbisch bent, is in 2021 kleiner dan in 2018. In 2021 zijn leerlingen in het
voortgezet onderwijs minder vaak slachtoffer geweest van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Er zijn wel
verschillen tussen meisjes en jongens: meisjes zijn in 2021 vaker slachtoffer van seksueel
grensoverschrijdend gedrag dan in 2018; jongens zijn hier in 2021 beduidend minder vaak slachtoffer van
dan in 2018. Wapengebruik onder leerlingen is in 2021 afgenomen ten opzichte van 2018 en dat geldt ook
voor jongens en meisjes afzonderlijk. Getuige zijn van wapenbezit of -gebruik van medeleerlingen is niet
veranderd in de tijd. Hier zien we wel verschillen tussen meisjes en jongens: meisjes hebben vaker gezien
dat anderen een wapen bij zich hadden op school of een wapen gebruikten, bij jongens is het getuige zijn
van wapengebruik in de tijd afgenomen.
Docenten en leerlingen besteden in 2021 vaker aandacht aan gedragsregels. Daarnaast geven leerlingen in
2021 vaker aan dat docenten positief gedrag steunen en direct ingrijpen als dat nodig is. Hoewel spijbelen
volgens leerlingen in 2021 minder vaak voorkomt dan in 2018, geeft een grotere groep leerlingen aan dat de
school in 2021 niets tegen spijbelen doet. De meldingsbereidheid van het personeel over pesten is in 2021
toegenomen. Echter, de meldingsbereidheid van het personeel over geweldsincidenten jegens hen is in de
tijd afgenomen. Het personeel is in 2021 negatiever over de mate waarin docenten en onderwijsondersteunend personeel ingrijpen bij ongewenst gedrag. Daarentegen ondersteunen leerkrachten in 2021 vaker
positief gedrag. En tot slot, geven docenten in 2021 regelmatiger blijk van positieve verwachtingen over de
leerlingen.

192 | Veilig op school

Bijlage 1: Overzicht van tabellen en figuren

Tabel 1.1:

Onderwerpen vragenlijsten, inclusief Venstervragen ................................................ 14

Tabel 1.2:

Wijzigingen in de uitvraag van incidenten in 2018 en 2021 vergeleken ........................... 15

Tabel 1.3:

Deelname scholen, personeel en leerlingen aan de Veiligheidsmonitor 2020-2021 ............. 17

Tabel 1.4:

Representativiteit van de deelnemende scholen naar schoolkenmerken (achterstandsscore,
stedelijkheid en schoolgrootte) ......................................................................... 18

Tabel 1.5:

Representativiteit van de deelnemende vo-scholen in vergelijking met alle vo-scholen naar
schoolsoort (bron: CBS) .................................................................................. 19

Tabel 1.6:

Verschillen tussen deelnemend een niet-deelnemende scholen in aanwezigheid
veiligheidsbeleid/veiligheidsplan en evaluatie van beheersmaatregelen ......................... 19

Tabel 1.7:

Gemiddelde scores scholen wel/niet deelname aan VM op geconstrueerde schalen ............ 20

Tabel 2.1:

Achtergrondkenmerken deelnemende leerlingen in het basisonderwijs .......................... 23

Tabel 3.1:

Persoonskenmerken onderwijspersoneel .............................................................. 41

Tabel 4.1:

Onderwijstype(n) op de schoollocatie ................................................................. 60

Tabel 4.2:

Richting of denominatie van de schoollocatie ........................................................ 60

Tabel 4.3:

Onderwijskundige inrichting van de schoollocatie ................................................... 61

Tabel 4.4:

Aantal leerlingen per onderwijslocatie, peildatum 1 oktober 2021................................ 61

Tabel 4.5:

Aantal fte leiding/management, leerkrachten en overig personeel per onderwijslocatie,
peildatum 1 oktober 2021 ............................................................................... 61

Tabel 4.6:

Prevalentie van (gewelds)incidenten en pesten ...................................................... 72

Tabel 6.1:

Achtergrondkenmerken deelnemende scholieren .................................................... 93

Tabel 6.2:

Welke onderwijsvorm volg je?........................................................................... 94

Tabel 7.1:

In welke onderwijstype(n) bent u werkzaam? ...................................................... 122

Tabel 7.2:

Werkzaam in boven en/of onderbouw ............................................................... 123

Tabel 7.3:

In welke vmbo leerweg(en) bent u werkzaam? ..................................................... 123

Tabel 7.4:

Persoonskenmerken (onderwijs)personeel .......................................................... 124

Tabel 7.5:

Door wie wordt het personeel gepest, ongeacht de frequentie (meerdere antwoorden) .... 135

Tabel 8.1:

Onderwijstypen op schoollocatie ..................................................................... 144

Tabel 8.2:

Vmbo leerwegen op schoollocatie .................................................................... 144

Tabel 8.3:

Richting of denominatie van de schoollocatie ...................................................... 144

Tabel 8.4:

Aantal leerlingen per onderwijslocatie, peildatum 1 oktober 2021.............................. 145

Tabel 8.5:

Aantal fte leiding/management, docenten en overig personeel per onderwijslocatie,
peildatum 1 oktober 2021 ............................................................................. 145

Figuur 2.1:

Po leerlingen over het invullen van de vragenlijst ................................................... 24

Figuur 2.2:

Onderwijs in coronatijd .................................................................................. 24

Figuur 2.3:

Gevolgen online onderwijs voor po leerlingen ........................................................ 25

Figuur 2.4:

Praten met leerkracht in coronatijd ................................................................... 25

Figuur 2.5:

Onderwerp van gesprek in coronatijd .................................................................. 25

Figuur 2.6:

Schoolbeleving in het algemeen ........................................................................ 26

Figuur 2.7:

Reden van negatieve schoolbeleving ................................................................... 26

Figuur 2.8:

Contact met klasgenoten ................................................................................ 26

Figuur 2.9:

Thuis voelen op school ................................................................................... 27

Figuur 2.10: Tevredenheid over de lessen op school ................................................................ 27
Figuur 2.11: Rapportcijfer voor de school ............................................................................ 27
Figuur 2.12: Psychisch welbevinden van leerlingen ................................................................. 28
Figuur 2.13: Negatief psychisch welbevinden van slachtoffers van pesten ...................................... 28

Veilig op school | 193

Figuur 2.14: Negatief psychisch welbevinden van daders van pesten ............................................ 28
Figuur 2.15: Spijbelgedrag van leerlingen en gedragsregels ....................................................... 29
Figuur 2.16: Naleving en handhaving van gedragsregels ............................................................ 29
Figuur 2.17: Roken, alcoholgebruik en spanningen tussen groepen leerlingen .................................. 30
Figuur 2.18: Informatie op school over alcohol en roken ........................................................... 30
Figuur 2.19: Veiligheidsgevoel op school van leerlingen ............................................................ 30
Figuur 2.20: Veiligheidsgevoel op plekken op/rond school ......................................................... 30
Figuur 2.21: Onveilige plekken op school en onveilige momenten ................................................ 31
Figuur 2.22: Veiligheid vergroten van plekken op/rond school .................................................... 31
Figuur 2.23: Slachtoffers, daders en getuigen van pesten ......................................................... 32
Figuur 2.24: Manier van pesten en ervaren last ...................................................................... 33
Figuur 2.25: Type pestgedrag........................................................................................... 33
Figuur 2.26: Door wie en waar wordt er gepest?..................................................................... 34
Figuur 2.27: Meldingsbereidheid van pesten ......................................................................... 34
Figuur 2.28: Daders, frequentie en manier van pesten ............................................................. 35
Figuur 2.29: Aard en omvang van (gewelds)incidenten jegens slachtoffers ..................................... 36
Figuur 2.30: Meldingsbereidheid van (gewelds)incidenten ......................................................... 36
Figuur 2.31: Aard en omvang van (gewelds)incidenten door daders .............................................. 37
Figuur 2.32: Aanspreken van plegers van (gewelds)incidenten .................................................... 37
Figuur 3.1:

Functie van onderwijspersoneel ........................................................................ 40

Figuur 3.2:

Groepen waarin leerkrachten werkzaam zijn ......................................................... 40

Figuur 3.3:

Onderwijstype waarin respondenten werkzaam zijn ................................................. 40

Figuur 3.4:

Gevolgen van online onderwijs.......................................................................... 42

Figuur 3.5:

Individueel contact met leerlingen ..................................................................... 42

Figuur 3.6:

Zicht op welzijn van leerlingen ......................................................................... 43

Figuur 3.7:

Verplichting camera aan tijdens online onderwijs ................................................... 43

Figuur 3.8:

Veiligheidsbeleid op school .............................................................................. 43

Figuur 3.9:

Beoordeling van het veiligheidsbeleid ................................................................. 44

Figuur 3.10: Opvang slachtoffers en aanpak daders in veiligheidsbeleid ......................................... 44
Figuur 3.11: Gedrags- en omgangsregels voor leerlingen ........................................................... 44
Figuur 3.12: Opstelling, naleving en actualisering van gedragsregels leerlingen ................................ 45
Figuur 3.13: Omgangs- en gedragsregels voor personeel ........................................................... 45
Figuur 3.14: Naleving van gedragsregels voor personeel ........................................................... 46
Figuur 3.15: Waardering door leiding en collega’s .................................................................. 46
Figuur 3.16: Veilig en onveilige plekken op school voor (onderwijs)personeel .................................. 46
Figuur 3.17: Borging van veilige werkplek door werkgever......................................................... 47
Figuur 3.18: Overweging voor baan elders ............................................................................ 47
Figuur 3.19: Elders werkzaam vanwege veiligheidssituatie ........................................................ 47
Figuur 3.20: Langdurig en systematisch pestgedrag tussen leerlingen............................................ 47
Figuur 3.21: Frequentie van pestgedrag tussen leerlingen ......................................................... 48
Figuur 3.22: Grensoverschrijdend seksueel gedrag van en tussen leerlingen .................................... 48
Figuur 3.23: Frequentie van grensoverschrijdend gedrag tussen leerlingen ..................................... 48
Figuur 3.24: Slachtoffers en daders van seksueel grensoverschrijdend gedrag .................................. 48
Figuur 3.25: Spanning tussen groepen leerlingen, anonieme dreiging met geweld, extremisme ............. 49
Figuur 3.26: Verzuim vanwege ziekte of andere reden ............................................................. 49
Figuur 3.27: Verzuim als gevolg van pesten of geweld.............................................................. 49
Figuur 3.28: Opvang van (onderwijs)personeel ingeval van pesten/geweld ..................................... 50
Figuur 3.29: Plekken op school die veiliger kunnen ................................................................. 50
Figuur 3.30: Instructies en trainingen over schoolklimaat, omgang pesten en agressie ........................ 51

194 | Veilig op school

Figuur 3.31: Aangeboden activiteiten ter bevordering van schoolklimaat ....................................... 51
Figuur 3.32: Mate waarin (onderwijs)personeel gepest wordt ..................................................... 51
Figuur 3.33: Wijze van pesten en door wie gepest .................................................................. 52
Figuur 3.34: Reden van pesten ......................................................................................... 52
Figuur 3.35: Meldingsbereidheid van (onderwijs)personeel ........................................................ 53
Figuur 3.36: Gevolgen van melding van pesten ...................................................................... 53
Figuur 3.37: Slachtoffer van discriminatie en daders ............................................................... 53
Figuur 3.38: Reden van discriminatie ................................................................................. 53
Figuur 3.39: Slachtoffer van verbaal en materieel geweld, diefstal, ongeoorloofd inloggen.................. 54
Figuur 3.40: Reden van het geweld gepleegd jegens (onderwijs)personeel ..................................... 55
Figuur 3.41: Locaties van geweld jegens (onderwijs)personeel ................................................... 56
Figuur 3.42: Meldingsbereidheid van geweldsincidenten ........................................................... 56
Figuur 3.43: Vervolg van melding van geweldsincidenten .......................................................... 56
Figuur 3.44: Impact van geweldsincidenten .......................................................................... 57
Figuur 4.1:

Functie van leidinggevend personeel .................................................................. 60

Figuur 4.2:

Gevolgen van coronamaatregelen ...................................................................... 62

Figuur 4.3:

Leerlingvolgsysteem en informatie vanuit andere instanties ....................................... 62

Figuur 4.4:

Aandacht voor omgang, bejegening en onderlinge verhoudingen .................................. 63

Figuur 4.5:

Aandacht voor studievaardigheden, hulp bij leer- en sociale problemen ......................... 63

Figuur 4.6:

Veiligheidsbeleid en afstemming met de gemeente ................................................. 64

Figuur 4.7:

Betrokkenheid bij formuleren en controleren van het veiligheidsbeleid.......................... 65

Figuur 4.8:

Wat staat er in het veiligheidsplan? .................................................................... 65

Figuur 4.9:

Gedragsregels voor personeel ........................................................................... 65

Figuur 4.10: Partijen betrokken bij actualiseren gedragsregels personeel ...................................... 66
Figuur 4.11: Partijen betrokken bij actualiseren gedragsregels leerlingen ...................................... 66
Figuur 4.12: Bekendheid van school- en gedragsregels en pestprotocol.......................................... 67
Figuur 4.13: Naleving van school- en gedragsregels ................................................................. 67
Figuur 4.14: Evaluatie van plan van aanpak agressie/geweld ...................................................... 67
Figuur 4.15: Instrumenten ter bevordering sociale veiligheid op school ......................................... 68
Figuur 4.16: Preventief beleid gevoerd op onderling respect en acceptatie .................................... 68
Figuur 4.17: Preventief beleid gericht op navolging regels en gedrag, discriminatie en agressie/geweld .. 69
Figuur 4.18: Incidentenregistratie en gebruik voor veiligheidsbeleid ............................................. 69
Figuur 4.19: Meldingsplicht en preventieve veiligheidsmaatregelen .............................................. 70
Figuur 4.20: Fysieke veiligheidsmaatregelen, afspraken over afhandeling en aangifte ........................ 70
Figuur 4.21: Getroffen maatregelen na incident binnen de school ............................................... 71
Figuur 4.22: Veiligheidsafspraken met externe partijen............................................................ 71
Figuur 4.23: Prevalentie van (gewelds)incidenten en pesten ...................................................... 72
Figuur 4.24: Redenen van systematisch en langdurig pesten van leerlingen..................................... 73
Figuur 4.25: Redenen van pesten van medewerkers ................................................................ 73
Figuur 4.26: Prevalentie van discriminatie en bedreiging .......................................................... 74
Figuur 4.27: Prevalentie van materieel geweld en computercriminaliteit ....................................... 75
Figuur 4.28: Prevalentie van groepsconflicten en extremisme .................................................... 75
Figuur 4.29: Prevalentie van wapenbezit, drugs en seksueel grensoverschrijdend gedrag .................... 76
Figuur 4.30: Anonieme dreiging met gerichte geweldsdaad ....................................................... 76
Figuur 4.31: Registratie van (gewelds)incidenten, pesten, discriminatie en bedreiging ....................... 77
Figuur 4.32: Registratie van materieel geweld en computercriminaliteit ........................................ 77
Figuur 4.33: Registratie van groepsconflicten tussen leerlingen .................................................. 78
Figuur 4.34: Registratie van wapenbezit, drugs en seksueel grensoverschrijdend gedrag ..................... 78
Figuur 4.35: Aangifte van incidenten .................................................................................. 79

Veilig op school | 195

Figuur 5.1:

Gevoel van veiligheid op school (po: 2018 versus 2021) ............................................. 84

Figuur 5.2:

Frequentie gepest worden (po: 2018 versus 2021) ................................................... 84

Figuur 5.3:

Frequentie buitengesloten worden (po: 2018 versus 2021) ......................................... 84

Figuur 5.4:

Angst voor andere kinderen op school (po: 2018 versus 2021) ..................................... 85

Figuur 5.5:

Maken de kinderen op jouw school samen met de juf/meester afspraken over wat
wel en niet mag? (po: 2018 versus 2021) .............................................................. 85

Figuur 5.6:

Regels, bespreken en aanspreken op gedrag (po: 2018 versus 2021) .............................. 86

Figuur 5.7:

Veiligheidsbeleid op school (po: 2018 versus 2021) .................................................. 86

Figuur 5.8:

Effectiviteit van het veiligheidsbeleid (po: 2018 versus 2021) ..................................... 86

Figuur 5.9:

Opvang, ondersteuning en nazorg voor slachtoffers (po: 2018 versus 2021) ..................... 87

Figuur 5.10: Aanpak van daders (po: 2018 versus 2021) ............................................................ 87
Figuur 5.11: Gedragsregels voor personeelsleden op school (po: 2018 versus 2021) ........................... 87
Figuur 5.12: De invloed van personeel op gedrag van leerlingen (po: 2018 versus 2021) ...................... 88
Figuur 5.13: De invloed op het gedrag van leerlingen volgens LHBT-personeel (po: 2018 versus 2021) ..... 88
Figuur 5.14: Voorlichting en training personeel (po: 2018 versus 2021) .......................................... 89
Figuur 5.15: Slachtoffer van seksueel grensoverschrijdend gedrag, personeel (po: 2018 versus 2021) ...... 89
Figuur 5.16: Meldingsbereidheid van pesten en geweldsincidenten, personeel (po: 2018 versus 2021) ..... 89
Figuur 5.17: Periodieke afstemming over het veiligheidsbeleid (po: 2018 versus 2021) ....................... 90
Figuur 6.1:

Hoe vond je het om deze vragenlijst in te vullen? ................................................... 94

Figuur 6.2:

Gevolgen van online onderwijs.......................................................................... 95

Figuur 6.3:

Contact met mentor tijdens online onderwijs ........................................................ 96

Figuur 6.4:

Gesprek met mentor tijdens online onderwijs ........................................................ 96

Figuur 6.5:

Gesprekonderwerp met mentor tijdens online onderwijs ........................................... 96

Figuur 6.6:

Welzijn en psychisch welbevinden van leerlingen tijdens online onderwijs ...................... 97

Figuur 6.7:

School- en gedragsregels, betrokkenheid bij opstelling van regels ................................ 98

Figuur 6.8:

Naleving en handhaving van school- en gedragsregels ............................................... 98

Figuur 6.9:

Spijbelgedrag van vo leerlingen ......................................................................... 99

Figuur 6.10: Drugsgebruik door vo leerlingen ........................................................................ 99
Figuur 6.11: Alcoholgebruik door vo leerlingen .................................................................... 100
Figuur 6.12: Wapenbezit van vo leerlingen ......................................................................... 100
Figuur 6.13: Tevredenheid over school.............................................................................. 101
Figuur 6.14: Veiligheidsgevoel op school van leerlingen .......................................................... 101
Figuur 6.15: Veilige en onveilige plekken op school ............................................................... 101
Figuur 6.16: Aanspreekpunt voor slachtoffers van pestgedrag................................................... 102
Figuur 6.17: LHBT-acceptatie ........................................................................................ 102
Figuur 6.18: Acceptatie van geloof en seksuele oriëntatie ....................................................... 103
Figuur 6.19: Openheid over seksuele geaardheid .................................................................. 103
Figuur 6.20: Omvang van pesten ..................................................................................... 104
Figuur 6.21: Manier van pesten, door wie en waar ................................................................ 105
Figuur 6.22: Reden van pesten ....................................................................................... 105
Figuur 6.23: Melding van pesten en gevolgen ...................................................................... 106
Figuur 6.24: Daders, slachtoffers en locaties van pesten......................................................... 107
Figuur 6.25: Reden van pesten door daders ........................................................................ 108
Figuur 6.26: Aanspreken van daders op pestgedrag ............................................................... 108
Figuur 6.27: Aard en omvang van (gewelds)incidenten ........................................................... 109
Figuur 6.28: Verwondingen bij (gewelds)incidenten .............................................................. 110
Figuur 6.29: Intimidatie, seksueel grensoverschrijdend gedrag/geweld, extremisme ....................... 110
Figuur 6.30: Wie zijn daders van (gewelds)incidenten? ........................................................... 111
Figuur 6.31: Waar vinden de (gewelds)incidenten plaats?........................................................ 111

196 | Veilig op school

Figuur 6.32: Reden van het geweld richting leerlingen ........................................................... 112
Figuur 6.33: Meldingsbereid van (gewelds)incidenten ............................................................ 112
Figuur 6.34: Waarom is het (gewelds)incident niet gemeld? ..................................................... 112
Figuur 6.35: Gevolgen van de melding van het (gewelds)incident .............................................. 113
Figuur 6.36: Incidenten met de grootste impact op het slachtoffer ............................................ 113
Figuur 6.37: Aard en omvang (gewelds)incidenten door daders ................................................. 114
Figuur 6.38: Verwondingen bij (gewelds)incidenten door daders ............................................... 114
Figuur 6.39: Intimidatie, seksueel grensoverschrijdend gedrag/geweld door daders ........................ 115
Figuur 6.40: Slachtoffers van gewelds(incidenten) door daders ................................................. 115
Figuur 6.41: Waar vinden de geweldsincidenten plaats volgens daders? ....................................... 116
Figuur 6.42: Reden van het plegen van (gewelds)incidenten .................................................... 116
Figuur 6.43: Aanspreken van plegers van (gewelds)incidenten .................................................. 117
Figuur 6.44: Wel of niet gestopt met plegen van geweldsincidenten ........................................... 117
Figuur 6.45: Ergste gepleegde (gewelds)incidenten ............................................................... 117
Figuur 6.46: Daders en/of slachtoffers van (gewelds)incidenten................................................ 118
Figuur 6.47: Ervaring met pesten naar geslacht, gender en geloof ............................................. 118
Figuur 6.48: Ervaring met (gewelds)incidenten naar geslacht, gender en geloof ............................. 119
Figuur 7.1:

Functie van (onderwijs)personeel .................................................................... 122

Figuur 7.2:

Contact met leerlingen................................................................................. 122

Figuur 7.3:

Vakgebieden ............................................................................................. 123

Figuur 7.4:

Gevolgen van online onderwijs........................................................................ 125

Figuur 7.5:

Individueel contact met leerlingen ................................................................... 125

Figuur 7.6:

Zicht op welzijn van leerlingen ....................................................................... 125

Figuur 7.7:

Verplichting camera aan tijdens online onderwijs ................................................. 126

Figuur 7.8:

Veiligheidsbeleid op school ............................................................................ 126

Figuur 7.9:

Beoordeling van het veiligheidsbeleid ............................................................... 126

Figuur 7.10: Opvang slachtoffers en aanpak daders in veiligheidsbeleid geregeld............................ 127
Figuur 7.11: Gedrags- en omgangsregels voor leerlingen ......................................................... 127
Figuur 7.12: Opstelling, naleving en actualisering van gedragsregels leerlingen .............................. 128
Figuur 7.13: Omgangs-en gedragsregels voor personeel .......................................................... 128
Figuur 7.14: Naleving van gedragsregels voor personeel ......................................................... 129
Figuur 7.15: Waardering door leiding en collega’s ................................................................ 129
Figuur 7.16: Veilig en onveilige plekken op school voor (onderwijs)personeel ................................ 129
Figuur 7.17: Borging van veilige werkplek door werkgever....................................................... 130
Figuur 7.18: Overweging voor baan elders .......................................................................... 130
Figuur 7.19: Elders werkzaam vanwege veiligheidssituatie ...................................................... 130
Figuur 7.20: Langdurig en systematisch pestgedrag tussen leerlingen.......................................... 131
Figuur 7.21: Frequentie van pestgedrag tussen leerlingen ....................................................... 131
Figuur 7.22: Grensoverschrijdend seksueel gedrag van leerlingen .............................................. 131
Figuur 7.23: Frequentie van grensoverschrijdend gedrag tussen leerlingen ................................... 131
Figuur 7.24: Slachtoffers en daders van seksueel grensoverschrijdend gedrag ................................ 131
Figuur 7.25: spanning tussen groepen leerlingen, anonieme dreiging met geweld, extremisme ........... 132
Figuur 7.26: Verzuim vanwege ziekte of andere reden ........................................................... 132
Figuur 7.27: Verzuim als gevolg van pesten of geweld............................................................ 132
Figuur 7.28: Opvang van (onderwijs)personeel ingeval van pesten/geweld ................................... 133
Figuur 7.29: Plekken op school die veiliger kunnen ............................................................... 133
Figuur 7.30: Instructies en trainingen over schoolklimaat en omgang pesten en agressie ................... 134
Figuur 7.31: Aangeboden activiteiten m.b.t. het schoolklimaat ................................................ 134
Figuur 7.32: Mate waarin (onderwijs)personeel gepest wordt ................................................... 134

Veilig op school | 197

Figuur 7.33: Wijze van pesten en door wie ......................................................................... 135
Figuur 7.34: Reden van pesten ....................................................................................... 136
Figuur 7.35: Meldingsbereidheid van (onderwijs)personeel ...................................................... 136
Figuur 7.36: Gevolgen van melding .................................................................................. 136
Figuur 7.37: Slachtoffer van discriminatie .......................................................................... 137
Figuur 7.38: Reden van discriminatie ............................................................................... 137
Figuur 7.39: Slachtoffer van verbaal en materiaal geweld, diefstal, ongeoorloofd inloggen ................ 138
Figuur 7.40: Reden van het geweld gepleegd jegens (onderwijs)personeel ................................... 139
Figuur 7.41: Locaties van geweld jegens (onderwijs)personeel ................................................. 139
Figuur 7.42: Meldingsbereidheid van geweldsincidenten ......................................................... 140
Figuur 7.43: Vervolg van melding van geweldsincidenten ........................................................ 140
Figuur 7.44: Overall-beeld van pestgedrag en geweld van leerlingen jegens onderwijspersoneel ......... 140
Figuur 7.45: Impact van geweldsincidenten ........................................................................ 141
Figuur 8.1:

Gevolgen van coronamaatregelen .................................................................... 146

Figuur 8.2:

Leerlingvolgsysteem en informatie over leerlingen vanuit po of andere instanties ........... 146

Figuur 8.3:

Samenwering tussen veiligheids-, ondersteunings- en veiligheidscoördinatoren............... 147

Figuur 8.4:

Aandacht voor omgang, bejegening en onderlinge verhoudingen ................................ 147

Figuur 8.5:

Aandacht voor studievaardigheden, hulp bij leer- en sociale problemen ....................... 148

Figuur 8.6:

Veiligheidsbeleid en afstemming met de gemeente ............................................... 148

Figuur 8.7:

Betrokkenheid bij formuleren en controleren van het veiligheidsbeleid........................ 149

Figuur 8.8:

Wat staat er in het veiligheidsplan? .................................................................. 149

Figuur 8.9:

Gedragsregels voor personeel ......................................................................... 149

Figuur 8.10: Partijen betrokken bij actualiseren gedragsregels personeel .................................... 150
Figuur 8.11: Partijen betrokken bij actualiseren van gedragsregels leerlingen ............................... 150
Figuur 8.12: Bekendheid van school- en gedragsregels en pestprotocol........................................ 151
Figuur 8.13: Naleving van school- en gedragsregels ............................................................... 151
Figuur 8.14: Evaluatie van plan van aanpak agressie/geweld .................................................... 151
Figuur 8.15: Instrumenten ter bevordering sociale veiligheid op school ....................................... 152
Figuur 8.16: Preventief beleid gevoerd op onderling respect en acceptatie .................................. 152
Figuur 8.17: Preventief beleid gericht op navolging regels en gedrag, discriminatie en agressie/geweld 153
Figuur 8.18: Incidentenregistratie en gebruik voor veiligheidsbeleid ........................................... 153
Figuur 8.19: Uitvoering van veiligheidsbeleid ...................................................................... 154
Figuur 8.20: Veiligheidsmaatregelen ................................................................................ 154
Figuur 8.21: Getroffen maatregelen na een geweldsincident .................................................... 155
Figuur 8.22: Werkafspraken over veiligheid met politie, jeugdzorg, wijkagent en andere scholen ........ 155
Figuur 8.23: Prevalentie van verbaal/lichamelijk geweld en pesten op schoollocatie ....................... 156
Figuur 8.24: Redenen van systematisch en langdurig pesten van leerlingen................................... 157
Figuur 8.25: Redenen van systematisch en langdurig pesten van medewerkers............................... 157
Figuur 8.26: Prevalentie van discriminatie en bedreiging naar geaardheid, herkomst en geloof ........... 158
Figuur 8.27: Prevalentie van materieel geweld op schoollocatie ............................................... 159
Figuur 8.28: Prevalentie van incidenten tussen groepen leerlingen en extremisme .......................... 159
Figuur 8.29: Prevalentie van incidenten vanwege wapenbezit, middelengebruik en seksueel
grensoverschrijdend gedrag ........................................................................... 160
Figuur 8.30: Anonieme dreiging met geweld tegen school en personeel ....................................... 161
Figuur 8.31: Registratie van incidenten op materieel gebied .................................................... 161
Figuur 8.32: Registratie spanningen tussen groepen leerlingen ................................................. 161
Figuur 8.33: Registratie van wapenbezit, gebruik/verkoop van middelen en ongewenst seksueel gedrag 162
Figuur 8.34: Aangifte van (gewelds)incidenten .................................................................... 162
Figuur 8.35: Mate van aangifte naar soort (gewelds)incident .................................................... 163

198 | Veilig op school

Figuur 9.1:

Gevoel van veiligheid onder LHBT-leerlingen (vo: 2018 versus 2021) ........................... 168

Figuur 9.2:

Slachtoffer van verbaal geweld (vo:2018 versus 2021) ............................................ 168

Figuur 9.3:

Gedragsregels voor leerlingen op school (vo: 2018 versus 2021) ................................. 169

Figuur 9.4:

Aandacht voor docenten aan gedragsregels (vo: 2018 versus 2021) ............................. 169

Figuur 9.5:

Aandacht van leerlingen voor gedragsregels (vo: 2018 versus 2021) ............................ 169

Figuur 9.6:

Docenten steunen positief gedrag (vo: 2018 versus 2021) ........................................ 170

Figuur 9.7:

Docenten grijpen bij ongewenst gedrag in (vo: 2018 versus 2021) .............................. 170

Figuur 9.8:

Spijbelgedrag (vo: 2018 versus 2021) ................................................................ 170

Figuur 9.9:

LHBT-acceptatie op scholen (vo: 2018 versus 2021) ............................................... 171

Figuur 9.10: Slachtoffer van seksueel grensoverschrijdend gedrag, leerlingen (vo: 2018 versus 2021) .... 171
Figuur 9.11: Wapenbezit en -gebruik, leerlingen (vo: 2018 versus 2021) ...................................... 172
Figuur 9.12: Aanpak van daders (vo: 2018 versus 2021) .......................................................... 172
Figuur 9.13: Gedragsregels voor leerlingen op school (vo: 2018 versus 2021) ................................. 173
Figuur 9.14: De invloed van personeel op gedrag van leerlingen (vo: 2018 versus 2021) .................... 173
Figuur 9.15: Gedragsregels voor personeelsleden op school (vo: 2018 versus 2021) .......................... 174
Figuur 9.16: Voorlichting en training personeel (po: 2018 versus 2021) ........................................ 174
Figuur 9.17: Slachtoffer van seksueel grensoverschrijdend gedrag, personeel (po: 2018 versus 2021) .... 174
Figuur 9.18: Meldingsbereidheid personeel over pesten en geweldincidenten (po: 2018 versus 2021) .... 175
Figuur 9.19: Periodieke afstemming over het veiligheidsbeleid (vo: 2018 versus 2021) ..................... 175
Tabel B2 1:

Multilevel logistisch regressiemodel op kans om gepest te worden voor vo-leerlingen ....... 200

Tabel B2 2:

Multilevel logistisch regressiemodel op kans om slachtoffer van geweld te worden voor
vo-leerlingen............................................................................................. 201

Tabel B2 3:

Multilevel logistisch regressiemodel op kans om onveilig te voelen voor vo-leerlingen....... 202

Tabel B2 4:

Multilevel logistisch regressiemodel op kans om gepest te worden voor po-leerlingen ....... 203

Tabel B2 5:

Multilevel logistisch regressiemodel op kans om onveilig te voelen voor po-leerlingen ...... 204

Tabel B2 6:

Betrouwbaarheid constructen gebruikt voor non-responsonderzoek ............................ 204

Tabel B3 1:

Veiligheidsbeleid volgens leidinggevenden p(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021 .................. 205

Tabel B3 2:

Incidenten volgens leidinggevenden p(s)o (% al dan niet vóórkomen op de locatie),
jaargangen 2010 t/m 2021 ............................................................................. 206

Tabel B3 3:

Veiligheid(sbeleid) op school volgens personeel p(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021 ........... 207

Tabel B3 4:

Veiligheid(sbeleid) op school volgens leerkrachten p(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021 ........ 208

Tabel B3 5:

Ervaren pesten en geweld door personeel p(s)o*, jaargangen 2010 t/m 2021 ................. 209

Tabel B3 6:

Veiligheid(sbeleid) op school volgens leerlingen p(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021 ........... 210

Tabel B3 7:

Ervaren pesten en geweld door leerlingen p(s)o, jaargangen 2014 t/m 2021 .................. 211

Tabel B4 1:

Veiligheidsbeleid volgens leidinggevenden v(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021 .................. 212

Tabel B4 2:

Incidenten volgens leidinggevenden v(s)o (% al dan niet vóórkomen op de locatie),
jaargangen 2010 t/m 2021 ............................................................................. 213

Tabel B4 3:

Veiligheid(sbeleid) op school in % volgens personeel v(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021 ...... 214

Tabel B4 4:

Veiligheid(sbeleid) op school volgens docenten v(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021 ............ 215

Tabel B4 5:

Ervaren geweld als slachtoffer door personeel v(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021 ............. 216

Tabel B4 6:

Veiligheid(sbeleid) op school volgens leerlingen v(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021 ........... 217

Tabel B4 7:

Gevoelens van veiligheid volgens leerlingen v(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021 ................ 218

Tabel B4 8:

Ervaren geweld als slachtoffer of dader door leerlingen v(s)o*, jaargangen 2010 t/m 2021 . 219

Tabel B4 9:

Ervaren geweld als dader door leerlingen v(s)o*, jaargangen 2010 t/m 2021 .................. 220

Veilig op school | 199

Bijlage 2: Multilevel logistische regressiemodel

Tabel B2 1: Multilevel logistisch regressiemodel op kans om gepest te worden voor vo-leerlingen
Exp(b)

P-waarde

Geen LHBT

Ref.

LHBT-leerling

2,73

Geen migratieachtergrond

Ref.

Eerste generatie migratieachtergrond

2,06

0,00

Tweede generatie migratieachtergrond

1,12

0,37

Leerjaar 1

Ref.

Leerjaar 2 -3

0,86

0,22

Leerjaar 4-5-6

0,57

0,00

Onderwijs: havo

Ref.

Onderwijs: brugklas

1,09

0,72

Onderwijs: pro

0,91

0,88

Onderwijs: vmbo

1,53

0,04

Onderwijs: vwo

0,76

0,20

Meer handhaving door docenten

Ref.

Minder handhaving door docenten

2,00

0,00

Handhaving door docenten: onbekend

1,28

0,15

Onveilig schoolklimaat

1,91

0,00

Stedelijkheid: Niet stedelijk

Ref.

Stedelijkheid: Weinig stedelijk

1,04

0,91

Stedelijkheid: Matig stedelijk

1,41

0,37

Stedelijkheid: Sterk stedelijk

0,92

0,76

Stedelijkheid: Zeer sterk stedelijk

0,95

0,87

Leerlingaantal: < 400

Ref.

Leerlingaantal: 400 - 1000

0,94

0,73

Leerlingaantal: > 1000

0,75

0,16

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021, N-scholen = 41, N-leerlingen = 8.582

200 | Veilig op school

0,00

Tabel B2 2: Multilevel logistisch regressiemodel op kans om slachtoffer van geweld te worden voor voleerlingen
Exp(b)

P-waarde

Geen LHBT

Ref.

LHBT-leerling

1,71

Geen migratieachtergrond

Ref.

Eerste generatie migratieachtergrond

2,21

0,00

Tweede generatie migratieachtergrond

1,06

0,57

Leerjaar 1

Ref.

Leerjaar 2 -3

1,03

0,75

Leerjaar 4-5-6

0,78

0,05

Onderwijs: havo

Ref.

Onderwijs: brugklas

1,16

0,45

Onderwijs: pro

1,30

0,55

Onderwijs: vmbo

1,36

0,06

Onderwijs: vwo

1,10

0,56

Meer handhaving door docenten

Ref.

Minder handhaving door docenten

2,29

0,00

Handhaving door docenten: onbekend

1,14

0,39

Onveilig schoolklimaat

2,41

0,00

Stedelijkheid: Niet stedelijk

Ref.

Stedelijkheid: Weinig stedelijk

1,03

0,89

Stedelijkheid: Matig stedelijk

1,18

0,56

Stedelijkheid: Sterk stedelijk

1,30

0,21

Stedelijkheid: Zeer sterk stedelijk

1,01

0,97

Leerlingaantal: < 400

Ref.

0,00

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021, N-scholen = 41, N-leerlingen = 8.582

Veilig op school | 201

Tabel B2 3: Multilevel logistisch regressiemodel op kans om onveilig te voelen voor vo-leerlingen
Exp(b)

P-waarde

Geen LHBT

Ref.

LHBT-leerling

2,65

Geen migratieachtergrond

Ref.

Eerste generatie migratieachtergrond

2,64

0,00

Tweede generatie migratieachtergrond

1,23

0,27

Leerjaar 1

Ref.

Leerjaar 2 -3

1,32

0,13

Leerjaar 4-5-6

0,76

0,28

Onderwijs: havo

Ref.

Onderwijs: brugklas

0,89

0,73

Onderwijs: pro

0,64

0,61

Onderwijs: vmbo

0,93

0,80

Onderwijs: vwo

0,51

0,02

Meer handhaving door docenten

Ref.

Minder handhaving door docenten

4,61

0,00

Handhaving door docenten: onbekend

3,12

0,00

Onveilig schoolklimaat

1,95

0,01

Stedelijkheid: Niet stedelijk

Ref.

Stedelijkheid: Weinig stedelijk

0,91

0,85

Stedelijkheid: Matig stedelijk

1,93

0,27

Stedelijkheid: Sterk stedelijk

1,11

0,82

Stedelijkheid: Zeer sterk stedelijk

1,12

0,82

Leerlingaantal: < 400

Ref.

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021, N-scholen = 41, N-leerlingen = 8.582

202 | Veilig op school

0,00

Tabel B2 4: Multilevel logistisch regressiemodel op kans om gepest te worden voor po-leerlingen
Exp(b)

P-waarde

Identificeert zich als jongen/meisje

0,51

0,00

Identificeert zich anders

Ref.

Geen migratieachtergrond

Ref.

Migratieachtergrond

1,17

0,06

Veilig schoolklimaat

0,02

0,00

Handhaving door leraren

0,85

0,57

Leerlingaantal: <200

Ref.

Leerlingaantal: 200-350

1,11

0,23

Leerlingaantal: >350

1,02

0,82

Stedelijkheid: Niet stedelijk

1,16

0,45

Stedelijkheid: Weinig stedelijk

1,00

0,97

Stedelijkheid: Matig stedelijk

Ref.

Stedelijkheid: Sterk stedelijk

0,98

0,88

Stedelijkheid: Zeer sterk stedelijk

1,08

0,52

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021, N-scholen = 147, N-leerlingen = 8.979

Veilig op school | 203

Tabel B2 5: Multilevel logistisch regressiemodel op kans om onveilig te voelen voor po-leerlingen
Exp(b)

P-waarde

Identificeert zich als jongen/meisje

0,67

0,07

Identificeert zich anders

Ref.

Geen migratieachtergrond

Ref.

Migratieachtergrond

1,30

0,10

Veilig schoolklimaat

0,08

0,00

Handhaving door leraren

0,61

0,42

Leerlingaantal: <200

Ref.

Leerlingaantal: 200-350

0,90

0,56

Leerlingaantal: >350

0,86

0,49

Stedelijkheid: Niet stedelijk

1,12

0,81

Stedelijkheid: Weinig stedelijk

1,81

0,03

Stedelijkheid: Matig stedelijk

Ref.

Stedelijkheid: Sterk stedelijk

1,41

0,17

Stedelijkheid: Zeer sterk stedelijk

1,84

0,02

Bron: ResearchNed, Veiligheidsmonitor 2020-2021, N-scholen = 147, N-leerlingen = 8.979

Tabel B2 6: Betrouwbaarheid constructen gebruikt voor non-responsonderzoek
Aanwezigheid vormen van beleid (gemiddelden op vijfpuntschaal, alpha = 0,878; 1 = helemaal niet; 5 = zeer intensief
beleid.
▪ Beleid om iedereen de regels te laten naleven
▪ Beleid om anderen in hun gedrag te corrigeren
▪ Beleid om iemand straf te laten accepteren
▪ Beleid om gewenst gedrag van leerlingen te belonen
▪ Beleid om gewenst gedrag van personeel te belonen
▪ Beleid om gewenst gedrag van ouders te belonen
▪ Beleid ter voorkoming van discriminatie
▪ Beleid ter voorkoming van (seksuele) intimidatie
▪ Beleid ter voorkoming van agressie en geweld
In hoeverre zijn onderstaande stellingen over betrokkenheid diverse geledingen bij opstellen gedragsregels van
toepassing (gemiddelden op vijfpuntschaal, alpha = 0,810; 1 = nooit; 5 = altijd)
▪ Onze locatie betrekt leerlingen aan het begin van elk schooljaar bij het opstellen van school- of gedragsregels
▪ Onze locatie betrekt leerlingen vanaf het begin van elk schooljaar bij het controleren of nakomen van school- of
gedragsregels
▪ Onze locatie zorgt dat school- of gedragsregels zichtbaar aanwezig zijn in alle lokalen en gemeenschappelijke
ruimten
▪ Onze locatie heeft school-of gedragsregels die bij alle leerlingen en ouders bekend zijn
▪ Onze locatie heeft een pestprotocol dat bij alle leerlingen en ouders bekend is
▪ Onze locatie heeft een gedragscode voor alle leden van het personeel die de omgang met leerlingen en ouders
betreft
▪ Onze locatie heeft afspraken over veilig gebruik van internet en e-mail binnen de school
Opvolging incidenten (gemiddelden op vijfpuntschaal, alpha = 0,798; 1 = niet van toepassing; 5 = geheel van toepassing)
▪ Na een incident spreken de mentoren in alle klassen de school− of gedragsregels opnieuw door met de leerlingen
▪ Leerlingen die bij een incident zijn betrokken, worden door de mentor altijd direct opgeroepen voor een gesprek
▪ Ouders van leerlingen die bij een incident zijn betrokken, worden door de mentor, de teamleider en/of
zorgcoördinator altijd direct opgeroepen voor een gesprek
▪ Onze locatie laat leerlingen die incidenten veroorzaken mede een plan voor verbetering opstellen
▪ Onze locatie laat leerlingen die incidenten veroorzaken de uitvoering van een plan voor verbetering mede
controleren
▪ Onze locatie zorgt dat slachtoffers van incidenten naast onmiddellijke hulp ook nazorg op de langere termijn
krijgen
▪ Onze locatie organiseert bijeenkomsten waar daders en slachtoffers onder begeleiding naar oplossingen zoeken
▪ Onze locatie verhaalt de schade van een incident op de dader

204 | Veilig op school

Bijlage 3: Trendtabellen primair onderwijs

Tabel B3 1: Veiligheidsbeleid volgens leidinggevenden p(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021
Jaar

2010

2012

2014

2016

2018

2021

N (aantal respondenten)

77

108

120

370

221

150

Externe personen betrokken bij opstellen regels

6,3

8,5

22,4

25,4

40,2

36,0

Expliciet veiligheidsbeleid en incidentenregistratie

50,5

57,5

59,0

68,5

71,0

92,7

Alle toegangen, behalve de hoofdingang, worden afgesloten tijdens schooltijden

41,4

42,1

55,5

44,8

52,5

54,0

Er is surveillance binnen en buiten het gebouw tijdens pauzes, wisseling van lessen, en tussenuren van leerlingen

83,6

85,5

86,3

85,9

86,8

90,7

De locatie zet getrainde leerlingen in als vertrouwenspersoon of mediator voor andere leerlingen

9,5

23,6

10,2

13,8

19,5

19,3

De locatie heeft materialen ten behoeve van de veiligheid aangeschaft (bijv. videobewaking, detectiepoortjes e.d.)

6,9

9,1

10,6

10,6

13,1

14,0

De locatie controleert door middel van een pasjessysteem wie de school binnenkomen

0,7

2,3

1,1

0,2

1,1

1,3

Ten aanzien van gedrag

73,4

76,1

63,4

69,1

69,2

82,0

Ten aanzien van. respect voor hoge of lage schoolprestaties

68,1

65,0

61,1

65,3

64,5

63,3

Training en opleiding van personeel door interne deskundigen

33,9

47,8

38,3

36,7

Training en opleiding van personeel door externe deskundigen

53,9

62,3

54,3

52,0

Regelmatig overleg tussen leiding en personeel over de sociale veiligheid op school

80,9

85,0

76,5

73,7

Tijdens de les sociale veiligheid en pesten extra onder de aandacht brengen van de leerlingen

86,1

89,7

89,4

88,7

Binnenschoolse regels

Afzonderlijke beleidsmaatregelen

Preventief beleid

Bevordering van de sociale veiligheid in en rond de locatie

205

Tabel B3 2: Incidenten volgens leidinggevenden p(s)o (% al dan niet vóórkomen op de locatie), jaargangen 2010 t/m 2021
Jaar

2010

2012

2014

2016

2018

2021

N (aantal respondenten)

77

108

120

370

221

150

10,7

13,3

16,3

13,7

14,2

2,3

Voorkomen en aard van incidenten
Incident(en) tussen autochtone en allochtone leerlingen
Incident(en) tussen verschillende groepen allochtone leerlingen

4,1

6,7

4,1

4,1

0,6

1,5

Incident(en) tussen verschillende groepen autochtone leerlingen

12,0

12,6

8,2

10,1

5,1

0,0

Incident(en) wegens wapenbezit van leerlingen

1,3

4,8

3,6

2,1

2,3

7,6

Incident(en) wegens alcohol(gebruik) van leerlingen

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

2,1

Incident(en) vanwege problemen van leerlingen met leerlingen van andere scholen

17,1

15,0

21,0

16,7

14,9

9,8

Incident(en) vanwege religieus extremisme

3,9

1,9

1,8

0,5

0,8

0,0

Incident(en) vanwege wit extremisme

0,0

0,9

0,0

0,0

0,0

0,0

Incident(en) vanwege andere vormen van extremisme of radicalisering

2,6

0,0

0,0

0,4

1,0

0,0

2,9

0,2

0,5

0,7

Incident(en) waarbij sprake was van seksuele uitbuiting van leerlingen

206

Tabel B3 3: Veiligheid(sbeleid) op school volgens personeel p(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021
Jaar

2010

2012

2014

2016

2018

2021

N (aantal respondenten)

592

966

981

3.164

1.960

1.630

Aanwezigheid van gedragsregels op school

98,7

99,0

99,0

99,8

99,2

96,4

De regels zijn te zien in de schoolgids

95,1

95,1

87,2

89,2

69,7

68,8

De regels zijn te zien op de gang / hal

51,1

55,3

57,8

67,1

62,2

52,5

De regels zijn te zien in de klaslokalen

88,4

92,1

96,0

95,3

90,2

90,1

De regels zijn te zien via internet

65,5

75,0

58,7

65,7

27,6

25,9

De regels worden uitgereikt op ouderavonden

51,9

55,1

42,2

53,5

19,3

20,0

Interne personen dragen bij aan het opstellen van regels

75,0

78,5

84,6

88,0

92,6

92,8

Externe instanties dragen bij aan het opstellen van regels

16,2

15,1

26,6

32,3

53,7

27,4

Bij het begin van elk schooljaar formuleren de leerlingen samen gedragsregels

64,2

67,2

79,6

83,0

86,2

87,6

Leerkrachten controleren naleving van gedragsregels

93,4

91,4

97,1

97,9

98,0

98,4

Veilig voelen op school

94,3

95,1

93,7

96,1

94,4

96,4

Veilig voelen bij de fietsenstalling

93,4

94,2

89,2

93,3

92,0

99,2

Veilig voelen op de parkeerplaats

90,6

92,0

86,5

91,7

90,3

98,5

Veilig voelen in omgeving school

90,1

91,8

85,1

90,7

90,5

98,6

Veilig voelen thuis

97,6

97,9

99,3

99,2

99,4

99,6

Vergroting van veiligheid op school*

13,5

13,5

16,9

14,1

11,2

21,5*

Vergroting van veiligheid in omgeving school

23,8

21,7

17,9

13,4

8,7

12,9

Vergroting van veiligheid hoeft niet

48,4

51,2

45,2

53,1

60,1

68,1

Binnenschoolse regels

Gevoelens van veiligheid

Vergroting van veiligheid is nodig

* In 2021 betreft het alle plaatsen binnen het schoolgebouw. Door wijzigingen in de vragenlijst zijn trends niet eenduidig interpreteerbaar.

207

Tabel B3 4: Veiligheid(sbeleid) op school volgens leerkrachten p(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021
Jaar

2010

2012

2014

2016

2018

2021

N (aantal respondenten)

453

757

794

2.590

1.561

1.366

Aanwezigheid van gedragsregels op school

98,9

98,9

99,0

99,9

99,1

96,5

De regels zijn te zien in de schoolgids

94,7

95,4

87,0

89,3

70,9

69,7

De regels zijn te zien op de gang / hal

47,9

54,5

57,2

66,6

62,3

51,4

De regels zijn te zien in de klaslokalen

88,2

92,7

96,0

94,9

90,9

90,4

De regels zijn te zien via internet

62,6

73,9

56,5

64,5

27,2

26,5

De regels worden uitgereikt op ouderavonden

50,8

55,9

41,1

53,1

19,2

20,4

Interne personen dragen bij aan het opstellen van regels

74,5

77,9

78,5

83,3

92,1

94,0

Externe instanties dragen bij aan het opstellen van regels

14,9

13,8

23,5

29,2

53,0

28,2

Bij het begin van elk schooljaar formuleren de leerlingen samen gedragsregels

64,6

69,0

79,5

83,0

86,3

90,1

Leerkrachten controleren naleving van gedragsregels

93,7

92,4

97,2

97,9

98,3

98,9

Veilig voelen op school

94,3

95,5

94,0

96,2

94,6

96,3

Veilig voelen bij de fietsenstalling

93,8

94,7

90,1

93,4

92,8

99,3

Veilig voelen op de parkeerplaats

90,7

92,5

86,5

91,6

90,3

98,4

Veilig voelen in omgeving school

90,0

92,2

85,3

90,8

90,7

98,5

Veilig voelen thuis

97,8

98,1

99,7

99,3

99,4

99,6

Vergroting van veiligheid op school*

13,4

12,8

17,1

14,0

11,1

21,0*

Vergroting van veiligheid in omgeving school

22,9

21,0

16,9

13,3

8,6

12,4

Vergroting van veiligheid hoeft niet

47,8

52,5

44,7

53,0

60,6

68,8

Binnenschoolse regels

Gevoelens van veiligheid

Vergroting van veiligheid is nodig

* In 2021 betreft het alle plaatsen binnen het schoolgebouw. Door wijzigingen in de vragenlijst zijn trends niet eenduidig interpreteerbaar.

208

Tabel B3 5: Ervaren pesten en geweld door personeel p(s)o*, jaargangen 2010 t/m 2021
Jaar

2010

2012

2014

2016

2018

2021

N (aantal respondenten)

592

966

981

3.164

1.960

1.630

Verbaal geweld

12,4

16,1

12,8

18,3

16,8

10,7

Materieel geweld

4,8

7,7

4,5

6,0

5,9

2,8

Licht lichamelijk geweld

1,5

2,0

1,1

2,6

2,3

1,6

Grof lichamelijk geweld

0,3

0,4

0,0

0,6

0,3

0,0

Seksueel geweld

0,5

0,9

0,2

0,5

0,2

0,2

1,1

0,7

1,1

0,6

Slachtoffer - 1 x per maand of vaker

Pesten
In 2014 en 2021 zijn wijzigingen doorgevoerd in de vraagstelling; hierdoor zijn trends niet eenduidig interpreteerbaar.

209

Tabel B3 6: Veiligheid(sbeleid) op school volgens leerlingen p(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021
Jaar

2010

2012

2014

2016

2018

2021

N (aantal respondenten)

2.006

3.278

4.774

12.717

9.371

9.012

Leerlingen maken samen met de juf/meester afspraken over wat wel en niet mag

78,9

80,0

80,5

71,0

De juf/meester of kinderen zegt er iets van als leerlingen zich niet gedragen

85,4

88,5

91,0

96,5

We praten in de klas over hoe je met elkaar om gaat

39,9

45,8

46,5

86,7

De juf/meester herinnert ons aan de (klassen)regels als dat nodig is

53,3

58,3

62,4

87,8

5,0

5,1

7,1

8,3

De leerling heeft wel eens alcohol gebruikt

11,2

10,5

9,9

10,9

De leerling heeft wel eens gerookt

2,6

2,0

1,6

1,8

De school heeft informatie gegeven over alcohol

42,2

26,0

25,8

16,8

De school heeft informatie gegeven over roken

42,8

33,9

33,8

20,2

Regels prosociaal opstellen en handhaven

Spijbelen
De leerling heeft gespijbeld

4,2

5,6

Risicogedrag

Gevoelens van veiligheid
Veilig voelen op school

94,1

94,7

96,8

96,9

97,3

97,5

Veilig voelen bij de fietsenstalling

90,2

92,3

96,7

96,8

97,6

83,2

Veilig voelen in omgeving school

87,0

89,7

92,6

93,9

94,8

67,0

Vergroting van veiligheid bij fietsenstalling

11,8

9,5

8,6

10,5

8,8

6,6

Vergroting van veiligheid in omgeving school

16,8

16,3

14,0

12,8

11,5

10,6

Vergroting van veiligheid hoeft niet

62

63,3

58,8

58,3

55,1

56,6

Vergroting van veiligheid is nodig

Vraagstelling in 2010 en 2012 niet vergelijkbaar; hierdoor zijn trends niet eenduidig interpreteerbaar.

210

Tabel B3 7: Ervaren pesten en geweld door leerlingen p(s)o, jaargangen 2014 t/m 2021
Jaar

2014

2016

2018

2021

4.774

12.717

9.371

9.012

Schelden op school

19,5

17,0

17,8

17,3

Kapot maken van spullen op school

4,5

3,5

3,1

2,7

Stelen van spullen op school

5,7

4,1

5,0

4,8

Buiten worden gesloten op school

12,9

10,7

11,0

10,6

Bang zijn voor andere leerlingen op school

9,8

8,0

8,7

9,0

Met opzet pijn doen door anderen (slaan, schoppen)

11,2

10,0

10,4

11,6

Pesten op school

14,0

10,6

10,0

10,7

Schelden op school

10,3

8,4

7,8

5,1

Kapot maken van spullen op school

0,7

0,7

0,4

0,6

Stelen van spullen op school

0,6

0,6

0,6

0,9

Anderen buiten sluiten op school

2,5

2,1

2,3

2,2

Leerlingen bang maken op school

4,1

3,4

3,1

3,1

Met opzet pijn doen (slaan, schoppen)

3,1

3,1

2,9

3,3

Pesten van leerlingen van school

4,3

3,4

2,1

4,3

N (aantal respondenten)

2010

2012

Slachtoffer - soms of vaker

Dader - soms of vaker

Vraagstelling in 2010 en 2012 niet vergelijkbaar; hierdoor zijn trends niet eenduidig interpreteerbaar.

211

Bijlage 4: Trendtabellen voortgezet onderwijs

Tabel B4 1: Veiligheidsbeleid volgens leidinggevenden v(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021
Jaar

2010

2012

2014

2016

2018

2021

N (aantal respondenten)

478

140

167

228

142

60

Externe instanties betrokken bij opstellen regels

33,6

33,8

54,0

48,7

46,7

33,3

Expliciet veiligheidsbeleid en incidentenregistratie

58,2

64,1

69,4

67,0

69,0

90,0

De locatie sluit alle toegangen tijdens schooltijden af, behalve de hoofdingang

20,9

33,8

40,1

36,0

37,5

38,3

De locatie zet getrainde leerlingen in als vertrouwenspersoon of mediator voor andere leerlingen

19,5

19,2

26,1

17,5

20,4

13,3

De locatie heeft materialen ten behoeve van de veiligheid aangeschaft

48,4

50,7

57,6

54,6

46,0

33,3

De locatie controleert door middel van een pasjessysteem wie de school binnenkomen

6,6

9,7

6,9

5,7

2,5

1,7

De locatie organiseert bijeenkomsten waar daders en slachtoffers onder begeleiding naar oplossingen zoeken

34,4

40,6

46,0

43,9

42,7

36,7

72,1

68,6

69,7

63,8

66,7

Binnenschoolse regels

Afzonderlijke beleidsmaatregelen

De locatie verhaalt de schade van een incident op de dader
Preventief beleid
Ten aanzien van gedrag

69,8

72,3

67,2

67,2

61,7

81,7

Ten aanzien van respect voor hoge of lage schoolprestaties

54,9

57,9

59,0

60,8

58,5

66,7

Training en opleiding van personeel door interne deskundigen

58,7

52,2

50,7

63,3

Training en opleiding van personeel door externe deskundigen

62,9

61,9

51,4

58,3

Regelmatig overleg tussen leiding en personeel over de sociale veiligheid op school

69,5

77,0

78,2

80,0

Tijdens de les sociale veiligheid en pesten extra onder de aandacht brengen van de leerlingen

86,2

86,3

90,1

91,7

91,5

97,3

97,8

100,0

Bevordering van de sociale veiligheid in en rond de locatie

Pestprotocol
De locatie heeft een pestprotocol

212

Tabel B4 2: Incidenten volgens leidinggevenden v(s)o (% al dan niet vóórkomen op de locatie), jaargangen 2010 t/m 2021
Jaar

2010

2012

2014

2016

2018

2021

N (aantal respondenten)

478

140

167

228

142

60

Incident(en) tussen autochtone en allochtone leerlingen

27,7

33,3

38,4

32,9

28,1

7,3

Incident(en) tussen verschillende groepen allochtone leerlingen

13,5

23,3

25,5

22,8

11,7

7,5

Incident(en) tussen verschillende groepen autochtone leerlingen

24,5

34,5

26,7

37,4

29,3

5,0

Incident(en) wegens wapenbezit van leerlingen

6,5

22,1

28,8

32,6

25,2

42,2

Incident(en) wegens alcohol(gebruik) van leerlingen

20,6

50,0

38,7

38,8

24,2

17,5

Incident(en) wegens drugs(gebruik) van leerlingen

16,9

48,0

57,4

55,1

50,5

33,3

Incident(en) vanwege problemen van leerlingen met leerlingen van andere scholen

32,3

42,5

60,3

56,5

39,6

45,2

Incident(en) vanwege wit extremisme

2,3

0,7

0,8

5,0

1,0

2,2

Incident(en) vanwege andere vormen van extremisme of radicalisering

0,9

1,5

1,9

3,4

0,9

2,3

Incident(en) met seksueel grensoverschrijdend gedrag door leerlingen

73,4

75,7

88,3

41,7

Incident(en) waarbij sprake was van seksuele uitbuiting van leerlingen

23,7

12,5

7,4

5,1

Voorkomen en aard van incidenten

213

Tabel B4 3: Veiligheid(sbeleid) op school in % volgens personeel v(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021
Jaar

2010

2012

2014

2016

2018

2021

N (aantal respondenten)

5.454

1.351

1.898

2.831

1.649

889

Aanwezigheid van gedragsregels op school

99,1

99,5

99,4

99,5

98,0

97,4

De regels zijn te zien in de schoolgids

96,1

95,0

95,6

94,9

79,6

80,8

De regels zijn te zien op de gang / hal

39,6

38,5

57,7

54,5

37,0

44,3

De regels zijn te zien in de klaslokalen

42,6

53,4

58,8

59,9

44,6

54,4

De regels zijn te zien via internet

89,0

88,9

92,5

90,7

59,3

60,0

De regels worden uitgereikt op ouderavonden

75,8

77,7

77,5

75,3

21,5

30,8

Bij het begin van elk schooljaar formuleren de leerlingen samen gedragsregels

24,6

34,2

45,1

46,5

44,3

44,7

Veilig voelen op school

93,8

92,9

89,3

88,2

90,1

96,3

Veilig voelen bij de fietsenstalling

93,9

92,0

85,4

84,0

88,0

98,7

Veilig voelen op de parkeerplaats

94,4

93,1

88,3

87,4

91,5

99,1

Veilig voelen in omgeving school

92,2

92,6

86,8

86,8

90,2

98,9

Veilig voelen thuis

97,9

97,3

98,0

99,0

98,6

100,0

Vergroting van veiligheid op school*

20,1

20,6

20,5

21,8

16,0

37,8*

Vergroting van veiligheid bij fietsenstalling

18,4

16,2

15,2

16,6

11,5

11,4

Vergroting van veiligheid bij parkeerplaats

6,9

5,7

3,8

3,6

4,2

3,7

Vergroting van veiligheid in omgeving school

24,2

18,3

13,7

12,5

10,6

14,7

Vergroting van veiligheid hoeft niet

42,9

42,5

44,1

42,0

50,5

53,5

Binnenschoolse regels

Gevoelens van veiligheid

Vergroting van veiligheid is nodig

* In 2021 betreft het alle plaatsen binnen het schoolgebouw. Door wijzigingen in de vragenlijst zijn trends niet eenduidig interpreteerbaar.

214

Tabel B4 4: Veiligheid(sbeleid) op school volgens docenten v(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021
Jaar

2010

2012

2014

2016

2018

2021

N (aantal respondenten)

3.929

947

1.355

2.090

1.129

584

Aanwezigheid van gedragsregels op school

99,1

99,5

99,2

99,4

97,9

97,1

De regels zijn te zien in de schoolgids

96,2

95,0

96,3

95,3

79,5

81,0

De regels zijn te zien op de gang / hal

37,6

37,1

56,8

53,7

36,7

43,9

De regels zijn te zien in de klaslokalen

40,4

51,4

55,8

56,7

44,8

56,3

De regels zijn te zien via internet

88,2

88,5

92,6

90,8

61,0

62,3

De regels worden uitgereikt op ouderavonden

76,2

76,3

77,6

74,7

21,9

33,3

Bij het begin van elk schooljaar formuleren de leerlingen samen gedragsregels

23,9

33,0

43,0

44,7

42,4

47,4

Veilig voelen op school

93,9

92,9

89,5

89,0

90,7

95,9

Veilig voelen bij de fietsenstalling

94,1

92,3

85,2

84,2

88,4

99,1

Veilig voelen op de parkeerplaats

94,6

93,4

88,0

87,8

92,2

99,6

Veilig voelen in omgeving school

92,5

92,7

86,7

87,0

91,0

98,8

Veilig voelen thuis

98,1

97,5

98,1

99,3

98,6

100,0

Vergroting van veiligheid op school*

21,1

21,9

20,9

20,0

15,9

40,9*

Vergroting van veiligheid bij fietsenstalling

17,4

17,0

14,8

16,4

11,3

12,2

Vergroting van veiligheid bij parkeerplaats

6,3

6,2

3,5

3,3

4,0

3,8

Vergroting van veiligheid in omgeving school

23,9

17,9

13,6

12,0

10,2

14,9

Vergroting van veiligheid hoeft niet

41,2

40,3

43,8

41,4

50,5

50,9

Binnenschoolse regels

Gevoelens van veiligheid

Vergroting van veiligheid is nodig

* In 2021 betreft het alle plaatsen binnen het schoolgebouw. Door wijzigingen in de vragenlijst zijn trends niet eenduidig interpreteerbaar.

215

Tabel B4 5: Ervaren geweld als slachtoffer door personeel v(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021
Jaar

2010

2012

2014

2016

2018

2021

N (aantal respondenten)

5.454

1.351

1.898

2.831

1.649

889

Verbaal geweld

26,3

28,8

26,4

27,4

20,8

21,9

Materieel geweld

10,1

12,9

10,2

9,4

6,8

6,6

Licht lichamelijk geweld

1,6

1,9

1,7

1,7

1,5

0,9

Grof lichamelijk geweld

0,3

0,5

0,3

0,4

0,4

0,0

Seksueel geweld

2,6

3,6

1,6

1,7

1,5

1,7

Seksueel verbaal geweld

1,5

1,0

1,6

Seksueel fysiek geweld

0,1

0,2

0,3

Seksuele afbeeldingen

0,1

0,4

0,0

3,4

1,5

2,0

Slachtoffer - 1 x per maand of vaker

Pesten

2,8

NB. De scores voor 2010 en 2012 zijn geschat, omdat in die jaren niet specifiek gevraagd is naar slachtofferschap. Hierdoor zijn trends niet eenduidig interpreteerbaar.

216

Tabel B4 6: Veiligheid(sbeleid) op school volgens leerlingen v(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021
Jaar

2010

2012

2014

2016

2018

2021

N (aantal respondenten)

59.706

8.823

15.800

22.309

10.493

9.080

Aanwezigheid van gedragsregels op school

80,9

79,6

85,3

84,2

79,8

76,9

De regels zijn te zien in de schoolgids

64,5

55,3

42,1

40,0

39,0

25,6

De regels zijn te zien op de gang / hal

35,9

38,1

42,2

36,9

36,4

37,5

De regels zijn te zien in de klaslokalen

41,8

43,1

47,0

42,8

38,9

34,2

De regels zijn te zien via internet

51,8

53,3

46,7

47,7

48,1

43,1

De regels worden uitgereikt op ouderavonden

40,0

37,0

32,0

27,5

23,5

25,4

Leerlingen doen mee bij het maken van school- of gedragsregels

32,9

36,1

32,8

29,6

28,1

25,7

Docenten doen mee bij het maken van school- of gedragsregels

78,8

78,3

73,5

72,9

70,3

29,5

De leerling heeft zelf gespijbeld

14,0

22,7

19,6

20,2

22,3

14,3

Anderen uit de klas hebben gespijbeld

44,1

56,4

52,9

51,0

53,2

38,7

De school heeft iets tegen spijbelen gedaan

33,0

31,3

36,6

33,7

35,5

19,4

Zelf alcohol, wapens, en/of drugs meegenomen naar school

6,1

8,1

7,7

6,8

6,3

4,0

Anderen hebben alcohol, wapens, en/of drugs meegenomen naar school

48,3

59,7

51,6

44,7

45,2

26,1

School heeft maatregelen genomen tegen alcohol, wapens, en/of drugs

23,6

24,8

33,0

27,7

31,3

31,4

Ervaren binnenschoolse regels

Spijbelen

Risicogedrag

217

Tabel B4 7: Gevoelens van veiligheid volgens leerlingen v(s)o, jaargangen 2010 t/m 2021
Jaar

2010

2012

2014

2016

2018

2021

N (aantal respondenten)

59.706

8.823

15.800

22.309

10.493

9.080

Veilig voelen op school

94,6

93,3

93,6

95,3

96,6

97,7

Veilig voelen bij de fietsenstalling

92,9

90,9

91,2

93,3

95,7

91,5

Veilig voelen op de parkeerplaats

92,3

90,8

92,1

94,1

96,6

82,9

Veilig voelen in omgeving school

90,9

90,4

91,0

93,5

95,1

91,6

Vergroting van veiligheid bij fietsenstalling

11,7

12,6

10,6

9,0

8,0

6,8

Vergroting van veiligheid bij parkeerplaats

7,5

8,5

5,4

3,8

3,9

4,0

Vergroting van veiligheid in omgeving school

14,0

12,2

10,5

8,5

6,2

6,9

Vergroting van veiligheid thuis

2,4

2,3

2,6

1,7

1,9

2,0

Vergroting van veiligheid hoeft niet

72,1

71,9

64,8

69,4

61,8

74,5

Gevoelens van veiligheid

Vergroting van veiligheid is nodig

218

Tabel B4 8: Ervaren geweld als slachtoffer of dader door leerlingen v(s)o*, jaargangen 2010 t/m 2021
Jaar

2010

2012

2014

2016

2018

2021

N (aantal respondenten)

59.706

8.823

15.800

22.309

10.493

9.080

30,1

32,1

29,7

27

28,2

24,3

Slachtoffer - 1 x per maand of vaker
Verbaal geweld
Materieel geweld

7,2

9,0

11,8

10,0

9,6

6,3

Sociaal geweld

11,2

12,6

15,3

13,0

13,8

13,2

Licht lichamelijk geweld

11,0

11,6

10,8

9,2

11,0

6,8

Grof lichamelijk geweld

2,4

3,2

4,7

3,5

2,7

3,0

Seksueel geweld

5,9

7,6

7,1

5,9

7,0

5,8

11,2

7,9

5,0

5,5

Seksuele opmerkingen

6,3

4,9

5,8

4,9

Ongewenst betast of aangeraakt

3,3

2,5

2,3

2,2

Gedwongen tot ongewenste seksuele handelingen

2,1

1,3

0,9

1,3

Seksuele afbeeldingen verspreiden

1,9

1,1

0,7

1,2

Pesten
Uitsplitsing seksueel geweld - Slachtoffer - 1 x per maand of vaker

Vraagstelling in 2010 en 2012 niet vergelijkbaar; hierdoor zijn trends niet eenduidig interpreteerbaar.

219

Tabel B4 9: Ervaren geweld als dader door leerlingen v(s)o*, jaargangen 2010 t/m 2021
Jaar

2010

2012

2014

2016

2018

2021

N (aantal respondenten)

59.706

8.823

15.800

22.309

10.493

9.080

Verbaal geweld

14,7

12,7

14,6

10,6

Materieel geweld

4,3

3,3

3,6

2,3

Sociaal geweld

8,5

6,8

7,0

5,2

Licht lichamelijk geweld

5,6

4,4

5,8

3,6

Grof lichamelijk geweld

4,0

3,1

2,1

1,4

Seksueel geweld

3,0

2,1

2,7

1,5

Pesten

7,4

4,3

2,0

2,2

Seksuele opmerkingen

2,7

1,8

2,4

1,1

Ongewenst betasten of aanraken

1,7

1,0

0,7

0,8

Dwingen tot ongewenste seksuele handelingen

1,5

0,9

0,5

0,9

Seksuele afbeeldingen verspreiden

1,5

1,0

0,5

0,8

Dader - 1 x per maand of vaker

Uitsplitsing seksueel geweld - Dader - 1 x per maand of vaker

Vraagstelling in 2010 en 2012 niet vergelijkbaar; hierdoor zijn trends niet eenduidig interpreteerbaar.

220