Reflectie op in TK debat aan bod gekomen indicatoren brede welvaart en mobiliteit
Inleiding
Deze bijlage geeft een reflectie op door de kamer genoemde indicatoren en indexen brede welvaart
en mobiliteit, aangevuld met een aantal andere indexen en indicatoren rond brede welvaart en
bereikbaarheid in binnenland en buitenland die mogelijk ook aan bod kunnen komen in vragen
vanuit TK. Dit naar aanleiding van een toezegging van de Minister in het Tweede Kamerdebat van 30
maart jl.
De Kamer wordt in het najaar in het actieprogramma geïnformeerd over het gebruik van andere
indicatoren zoals de brede welvaartsindicator, de MDI en de Duitse index toekomstvaardigheid.
Dit document is opgesteld door het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) naar aanleiding van
een verzoek van IenW om vanuit inhoudelijk perspectief in te gaan op de vraag vanuit de TK. Daarbij
geven we een korte reflectie op de mogelijke toepasbaarheid van de indicatoren en indexen, voor
zover het mobiliteitsbeleid betreft. Dit doen we vanuit de context van ons onderzoek Uitwerking van
brede welvaart voor de monitoring en evaluatie van mobiliteitsbeleid | Notitie | Kennisinstituut voor
Mobiliteitsbeleid (kimnet.nl) (Visser en Wortelboer, 2021). Daarin gaven we aanbevelingen om de set
van indicatoren in de monitor Brede Welvaart aan te vullen met welvaartsaspecten van mobiliteit.
Daar is inmiddels door CBS een start mee gemaakt; er kan jaarlijks overwogen worden om
indicatoren toe te voegen, te verdiepen of te vervangen.

Indexen en indicatoren Brede Welvaart
In de eerste plaats is informatie verzameld over de in het Tweede Kamerdebat genoemde
indicatoren. Enkele van deze indicatoren worden aangehaald in het Rli advies Elke Regio Telt (zie ook
onder). Daarnaast is op verzoek van IenW onderzocht of er nog andere vergelijkbare indicatoren zijn
die niet worden genoemd in de kamervraag of in het advies.
Hieronder worden achtereenvolgens besproken:
•
•
•
•
•

Brede Welvaartsindicator Universiteit Utrecht (i.s.m. RaboResearch) (genoemd in de bijlage
van het Rli-advies)
Multiple Deprivation indices (VK) – (genoemd in de bijlage van het Rli-advies)
Der Zukunftatlas, Duitsland
CBS regionale monitor Brede Welvaart (hoofdindicator uit Rli advies)
Enkele bekende ‘beyond GDP’ indicatoren

Brede Welvaartsindicator Universiteit Utrecht (ism RaboResearch)
De index in het kort
De Brede Welvaartsindicator (BWI) is een initiatief om een
alternatieve welvaartsmaat te bieden voor het bbp. Het geeft
tot op het niveau van provincies en arbeidsmarktregio’s een
indicator voor het ervaren brede welvaartsniveau. De BWI
meet en weegt elf dimensies die het welzijn van Nederlanders
weerspiegelen tot één indicator. Deze dimensies zijn:
veiligheid, milieu, gezond-heid, subjectief welzijn, balans
tussen werk en privé, wonen, onderwijs, materiële welvaart,
maatschappelijke betrokkenheid, sociale relaties en banen.
Het BWI project is in 2016 begonnen in samenwerking met de
afdeling RaboResearch van de Rabobank. In december 2016
werd de eerste Brede Welvaartsindicator gelanceerd, en
sindsdien werken het BWI-team van Universiteit Utrecht
en Rabo-Research samen om de BWI ieder jaar te vernieuwen en te verfijnen (UU, 2023).
Hoe wordt de index gebruikt of kan hij worden gebruikt?
O.b.v. deze indicator kan een analyse van de brede welvaart regionaal worden ingekleurd. De
opstellers benadrukken ook het belang van een regionale aanpak. De dimensies moeten onderling in
balans worden bezien en (door)ontwikkeld, passend bij de kracht en karakteristieken van de regio.
Hoe is indicator opgebouwd?
De indicator is opgebouwd uit meerdere, deels objectieve en deels belevings-indicatoren op 11
dimensies. De weging tot 1 indicator is gebaseerd op de waardering die Nederlanders binnen het
Better Life Initiative van de OESO hebben gegeven aan de individuele dimensies. Dit levert een brede
welvaartsscore op tussen de 0 en 1 die ook te berekenen is voor verschillende ruimtelijke
schaalniveaus. Geen van de indicatoren heeft een directie relatie met bereikbaarheid. Alleen fijnstof
als negatief effect van mobiliteit komt terug.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11

Dimensies
Veiligheid
Gezondheid
Inkomen
Persoonlijke ontwikkeling
Milieu
Baanzekerheid
Wonen
Maatschappelijke betrokkenheid
Sociale relaties
Subjectief welzijn
Werk-privé balans

Gewicht
0,92
1,04
0,86
0,97
0,92
0,84
0,92
0,67
0,87
1,14
0,97

Componenten met relatie bereikbaarheid
- fijnstof
-

Mogelijke toepassing?
Een voordeel is dat de BWI zeer goed te begrijpen en te communiceren is. Het gaat helemaal over
ervaren brede welvaart en er is zowel een totaalcijfer als een opsplitsing naar thema. De weging is
onderbouwd. Het is de vraag of brede welvaart helemaal op de ervaring moet worden geënt. CBS
hanteert in de Monitor Brede Welvaart (onderbouwd) een combinatie van objectieve en subjectieve
elementen (zie ook hieronder). Ook in de BWI is de link met mobiliteit zwak. Gesteld wordt dat de
effecten die ons handelen op brede welvaart ‘elders’ en ‘later’ hebben, onvoldoende duidelijk zijn;
daarom is voor de BWI gekozen voor een beperking tot brede welvaart ‘hier en nu’ (Van Bavel et al.,
2019). De indicator wordt verder doorontwikkeld, om daarmee het meten van brede welvaart steeds
verder te verbeteren.

Multiple Deprivation Indices (Verenigd Koninkrijk)
De index in het kort
Meervoudige Deprivatie Indices (IoD) zijn veelgebruikte
datasets in het Verenigd Koninkrijk om de relatieve deprivatie
(een maatstaf voor armoede / behoeften waarin niet wordt
voorzien) van kleine gebieden (plusminus 1500 inwoners) te
classificeren. Het gaat om het in beeld brengen van gebieden
met (grote) achterstanden op meerdere gebieden. Pon/Telos
heeft recent een vertaling gemaakt naar de Nederlandse
situatie. (Dagevos et al, 2022) op gemeenteniveau. Dat is
grover dan de Engelse benadering.
Hoe wordt de index gebruikt / kan hij worden gebruikt?
De centrale overheid in het VK gebruikt de IoD’s veel om
programma's te richten op de meest achtergestelde
gebieden. Op lokaal niveau wordt het gebruikt als bewijs bij
de ontwikkeling van strategieën, om interventies te richten,
en bij aanvragen voor financiering (meer info: technical
report H1.3). Het meest logische lijkt het om een index als deze te gebruiken om invulling te geven
aan rechtvaardigheidsdoelstellingen (investeren in meest achtergestelde gebieden).
Hoe is de index opgebouwd?
In de huidige Engelse Indices of Deprivation 2019 (IoD2019) worden zeven deprivatiedomeinen
beschouwd en gewogen. De belangrijkste index is de MDI die bijna 33.000 gebieden rangschikt van
meest (1) naar minst (32.800) gedepriveerd gebied. De domeinen zijn opgebouwd uit meerdere
componenten. Deze meten veelal de ratio van de bevolking met risico op deprivatie op dat
onderwerp (zoveel mogelijk objectief). T.a.v. bereikbaarheid gaat het om afstanden over de weg en
betreft dus alleen nabijheid. De indicatoren binnen een domein worden gestandaardiseerd en gelijk
gewogen. Weging over de domeinen is gebaseerd op de ‘poverty’ literatuur en robuustheid van
indicatoren.
Domein
Inkomen
Werkgelegenheid

Gewicht
22.5%
22.5%

Componenten met relatie bereikbaarheid, VK
-

NL
-

3
4
5
6

Onderwijs
Gezondheid
Criminaliteit
Belemmeringen voor
huisvesting en
diensten

13.5%
13.5%
9.3%
9.3%

4 van de 7 componenten, afstand over de weg tot
postkantoor, basisschool, supermarkt en
huisartsenpost). Overige componenten
betaalbaarheid van wonen

-

7

Leefomgeving

9.3%

2 van de 4 componenten: verkeersongevallen en
luchtkwaliteit

-

1
2

Mogelijke toepassing?
De IoD’s gaan uit van (risico’s op) achterstanden binnen gebieden. Ze focussen meer op
achterstanden dan op gemiddelden. De meerwaarde t.o.v. de Brede Welvaartsindicator (zie boven)
en de CBS-brede welvaartsmonitor (zie onder) vanuit het perspectief van mobiliteitsbeleid lijkt
beperkt.

Der Zukunftsatlas (Duitsland)
De index in het kort
De Prognos Zukunftsatlas maakt een ranking van 400 districten en steden in Duitsland op basis van
statistieken die iets zeggen over toekomstige kansen en risico’s op economisch gebied
Hoe wordt de index gebruikt / kan de index worden gebruikt?
Uit de FAQ: “De toekomstatlas verschaft steden en districten, bureaus voor economische
ontwikkeling, kamers van koophandel en industrie, investeerders in infrastructuur en onroerend
goed en andere besluitvormers informatie over de positie van hun regio t.a.v. vestigingsklimaat en
over waar actie moet worden ondernomen. De toekomstatlas kan toekomstgerichte
strategieprocessen voor regionale ontwikkeling en economische promotie ondersteunen en als
besluitvormingshulp voor investeringsprocessen dienen.” De atlas/index kan een economische
probleemanalyse onderbouwen. Goed om daarbij te zien dat het relatieve verschillen binnen
Duitsland betreft. Er zal altijd een laagst scorende regio zijn.
Hoe is de index opgebouwd?
Onderstaande uitsnedes geven de indicatoren en de output van de Atlas. Relatie mobiliteit: bij het
thema Concurrentie en innovatie is de kwaliteit van de infrastructuur meegenomen. De indicator is
recent uitgebreid naar luchthavens en IC/ICE/EC treinen. Wat de indicator meet, is in de openbare
documenten niet terug kunnen vinden.

Mogelijke toepassing?
De index omvat economische aspecten gericht op later en is een soort kapitaalbenadering. De link
met bereikbaarheid is zwak.

CBS Brede Welvaart regionale monitor
De index in het kort
De regionale Monitor Brede Welvaart van het CBS worden niet
expliciet aangehaald in de kamervraag, maar vormt in
Nederland wel een belangrijke uitwerking op regionaal niveau.
Het Rli gaat in het rapport ‘Elke regio telt’ (2023) uit van de
CBS brede welvaartsindicatoren van de regionale monitor
brede welvaart en maakt een index van het aantal indicatoren
waarop gemeenten (zeer) laag scoren. Een hoge score
betekent hier een stapeling van achterstanden in een
gemeente. Naast de regionale monitor brengt het CBS ook
jaarlijks de landelijke Monitor Brede Welvaart uit. Deze geeft
aan wat de huidige stand van de brede welvaart in Nederland
is ten opzichte van de voorgaande jaren of in vergelijking met
andere landen. Het belangrijkste verschil tussen de landelijke
monitor en de regionale monitor is dat op regionaal niveau
indicatoren voor de afstand tot voorzieningen (basisschool, café, sportvereniging, openbaar groen)
een belangrijke rol spelen. Op nationaal niveau hebben gemiddelde afstanden tot voorzieningen
weinig betekenis, maar op het niveau van wijken, buurten, of gemeenten is dat anders (CBS, 2023).
Hoe wordt de index gebruikt / kan de index worden gebruikt?
De regionale monitor geeft mogelijkheid om de situatie in een regio op verschillende indicatoren te
vergelijken met de situatie in andere regio’s. Ook biedt het mogelijkheden om beleidsdoelstellingen
(van overheden) te monitoren; de regionale Monitor Brede Welvaart is niet bedoeld of geschikt voor
de evaluatie van beleid (CBS, 2022). De index wordt in het rapport van Rli gebruikt om te
onderbouwen dat behalve de grootstedelijke gebieden van Nederland ook een aantal regio’s buiten
de economische centrumgebieden te maken heeft met een stapeling van achterstanden. Het rapport
analyseert vervolgens welke mechanismen dat in stand houden en geeft o.a. advies om de
investeringslogica te herzien. Van: ‘sterker maken wat al sterk is’ naar ‘brede welvaart in alle regio’s’
Hoe is de index opgebouwd?
Het CBS meet jaarlijks de brede welvaart in Nederlandse gemeenten, provincies en regio’s aan de
hand van de indicatoren die in onderstaande tabel worden weergegeven (CBS, 2023). Daarbij
onderscheidt het CBS ‘brede welvaart hier en nu’ en ‘brede welvaart later’. ‘Brede welvaart elders’
moet nog worden ingevuld. De indicatoren voor ‘brede welvaart hier en nu’ zijn verdeeld over
thema’s. De indicatoren zijn in ontwikkeling. Zo wordt in de volgende editie de afstand tot ov-halte
toegevoegd (dit jaar). Zie onder een overzicht van de indicatoren in de meest recente publicatie.
Dimensie
Brede welvaart
'hier en nu'

Thema
Welzijn
Materiële welvaart
Gezondheid

Arbeid en vrije tijd

Wonen

Indicator
Tevredenheid met vrije tijd
Tevredenheid met het leven
Mediaan besteedbaar inkomen
Levensverwachting bevolking
Ervaren gezondheid
Overgewicht
Personen met een of meer langdurige ziekten of aandoeningen
Tevredenheid met reistijd van en naar het werk
Hoogopgeleide bevolking
Brutoarbeidsparticipatie
Nettoarbeidsparticipatie
Werkloosheid
Vacaturegraad
Tevredenheid met woning
Tevredenheid met woonomgeving

Samenleving

Veiligheid
Milieu

Brede welvaart
'later'

Economisch kapitaal
Natuurlijk kapitaal

Menselijk kapitaal
Sociaal kapitaal

Afstand tot sportterrein
Afstand tot basisschool
Afstand tot café e.d.
Vertrouwen in anderen
Contact met familie vrienden of buren
Vrijwilligerswerk
Vertrouwen in instituties
Geregistreerde misdrijven
Aantal ondervonden delicten
Vaak onveilig voelen in de buurt
Natuur- en bosgebieden
Emissies van fijnstof naar lucht
Kwaliteit van zwemwater kustwateren
Kwaliteit van zwemwater binnenwateren
Broeikasgasemissies per inwoner
Afstand tot openbaar groen
Natuurgebied per inwoner
Mediaan vermogen van huishoudens
Gemiddelde schuld per huishouden
Natuur- en bosgebieden
Emissies van fijnstof naar lucht
Groen-blauwe ruimte exclusief reguliere landbouw
Bebouwd terrein
Particuliere zonne-energie
Ervaren gezondheid
Hoogopgeleide bevolking
Sociale cohesie

Mogelijke toepassing?
De CBS regionale monitor Brede Welvaart (en ook de landelijke monitor Brede Welvaart) zijn vrij
breed bekend. Onder andere het KiM, maar ook de afdeling Monitoring en Evaluatie van het
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en andere partijen dragen bij aan versterking van de set
indicatoren. De regionale monitor houdt al rekening met nu en later, doorontwikkeling naar elders
zal nog plaatsvinden. De link met bereikbaarheid is nu nog relatief zwak, maar kan eventueel met het
toevoegen van bereikbaarheidsindicatoren worden versterkt. Gedeeltelijk door met CBS samen te
werken, maar ook door de indirecte bijdrage van bereikbaarheid aan de CBS-indicatoren in beeld te
brengen.

Enkele (andere) bekende internationale indexen ‘Beyond GDP’
Deze indicatoren maken geen onderdeel van de oorspronkelijke vraagstelling om te kijken naar 3
specifieke indicatoren en hun mogelijke toepassing voor beleid van het Ministerie van IenW. De hier
genoemde indicatoren zijn gebaseerd op een niet-uitputtende beknopte zoekactie om een indicatie
te krijgen van mogelijk andere relevante indexen gerelateerd aan brede welvaart.
Human Development Index
De Verenigde Naties hebben de Human Development Index (HDI) in het leven geroepen als
alternatieve indicator voor de beoordeling van de ontwikkeling van een land, waarbij de nadruk ligt
op mensen en hun capaciteiten in plaats van op economische groei alleen.
Opbouw:
−
−
−

Gezondheid: levensverwachting bij de geboorte
Onderwijs: gemiddelde aantal jaren onderwijs voor volwassenen van 25 jaar en ouder en het
verwachte aantal jaren onderwijs voor kinderen van schoolgaande leeftijd
Levensstandaard: BNI per hoofd van de bevolking

Een logaritme van het BNI weerspiegelt het afnemende belang van inkomens naarmate het BNI
toeneemt. De drie dimensies worden vervolgens samengevoegd in een samengestelde index.

Better Life Index
De Better Life Index (BLI) van de OESO biedt een
vergelijking van de ingrediënten voor het welzijn
van mensen over 11 "thema's" voor 41 landen.
Voor elk van de onderwerpen worden één tot vier
indicatoren gebruikt. De Brede Welvaart indicator
van UU heeft de BLI-indeling overgenomen.
Opbouw:
•
•

materiële levensomstandigheden
(huisvesting, inkomen, banen)
levenskwaliteit (gemeenschap, onderwijs,
milieu, bestuur, gezondheid,
levenstevredenheid, veiligheid en
evenwicht tussen werk en privéleven).

Happy planet index
De Happy Planet Index is een index van de New Economics Foundation die aangeeft, hoe gelukkig
inwoners van de diverse landen ter wereld zijn. 176 van de circa 195 onafhankelijke landen zijn in het
onderzoek opgenomen. Bij de berekening van de plaats op de index is uitgegaan van verschillende
factoren, waaronder de ecologische voetafdruk, die uitdrukt hoeveel middelen zoals brandstoffen
gemiddeld door de inwoner van een land worden verbruikt. Een sterk vereenvoudigde conceptuele
versie van de gebruikte formule luidt:
HPI = (levenstevredenheid x levensverwachting) / ecologische voetafdruk. Opvallend is dat door het
meenemen van de ecologische voetafdruk Zuid-Amerikaanse landen veel beter scoren dan in andere
indexen.

Mogelijke toepassing?
Deze indicatoren zijn vooral gericht op het vergelijken van landen. De indexen zijn abstract en geven
niet direct informatie t.a.v. mobiliteit en bereikbaarheid. Nederland doet het relatief goed op de HDI
en de BLI, de indexen die gericht zijn op ‘Hier en Nu’. Net als andere westerse landen, doet
Nederland het minder goed wanneer de ecologische voetafdruk mee wordt gewogen. Bij de
verschillende indexen is sprake van een verschillende weging van huidige brede welvaart versus
brede welvaart later (natuurlijk kapitaal). Voor mobiliteit en bereikbaarheid hangt dit samen met de
weging van bereikbaarheid nu versus negatieve ecologische effecten op lange termijn.

Gebruikte bronnen:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

CBS (2023). Regionale brede welvaart 2022. https://www.cbs.nl/nlnl/longread/diversen/2023/regionale-brede-welvaart-2022
CBS (2022). Monitor brede welvaart. https://www.cbs.nl/nl-nl/publicatie/2022/20/monitorbrede-welvaart
CBS (2022). Regionale monitor brede welvaart. https://www.cbs.nl/nlnl/visualisaties/regionale-monitor-brede-welvaart
Dagevos, J., F. Bijster, J. Janssen, J. Kroeze & S. Paenen (2022). Werelden van verschil.
Achterstandsproblematiek in Nederland in kaart gebracht. Publicatienummer 220120-01.
Tilburg: Het Pon & Telos
Ministry of Housing, Communities and local Governments , The English Indices of Deprivation
2019 Research report
Ministry of Housing, Communities and local Governments, The English Indices of Deprivation
2019, Frequently Asked Questions (FAQs), 2019
Prognos, Prognos Zukunftsatlas 2022, Das Ranking für Deutschlands Regione. Rapport en
FAQ. https://www.prognos.com/de/faq-zukunftsatlas-2022
RLi (2023). Elke regio telt! https://www.rli.nl/publicaties/2023/advies/elke-regio-telt
The Department for Levelling Up, Housing and Communities (DLUHC), Consultation outcome,
Indices Futures: Updating the English Indices of Deprivation (IoD) – consultation, Updated 22
December 2022
Universiteit Utrecht / Rabo Research, Brede Welvaartsindicator 2019
Universiteit Utrecht (2023). Brede Welvaartsindicator.
https://www.uu.nl/onderzoek/instituties-voor-open-samenlevingen/bredewelvaartsindicator/over-de-bwi
Van Bavel, B., S. Hardeman & A. Rijpma (2019). Vervolgstappen voor integrale
welvaartsmeting. https://esb.nu/vervolgstappen-voor-integrale-welvaartsmeting/
Visser, J. en P. Wortelboer-van Donselaar (2021). Uitwerking van brede welvaart voor de
monitoring en evaluatie van mobiliteitsbeleid. KiM, Den Haag.