Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 570

Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën

Nr. 51

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 4 december 2020
De vaste commissie voor Financiën heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Minister van Financiën over de Macro Economische Verkenning
(MEV) 2020 (bijlage bij Kamerstuk 35 570, nr. 2).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 25 september
2020. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Tielen
De adjunct-griffier van de commissie,
Weeber

kst-35570-51
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

1

Vraag 1
Op welk epidemiologische parameters is het tweedegolfscenario van het
Centraal Planbureau (CPB) gebaseerd (hoeveel besmettingen/
ziekenhuisopnames per dag, etc.)?
Antwoord op vraag 1
Het tweedegolfscenario is economisch opgebouwd. Het tweedegolfscenario wordt relevant als de pandemie zich zodanig ontwikkeld dat
substantiële nieuwe lockdownmaatregelen worden genomen en
huishoudens en bedrijven terughoudender worden in bestedingen en
andere economische activiteiten
Vraag 2
Nu het kabinet in haar meest recente corona-persconferentie aangegeven
heeft dat de tweede golf aanstaande is, in hoeverre zet dit het tweedegolfscenario uit de MEV reeds in werking?
Antwoord op vraag 2
Zie antwoord 1. Op dit moment is nog geen sprake van substantiële
nieuwe lockdownmaatregelen.
Vraag 3
Bij welke grenswaarden en/of maatregelen zal het tweedegolfscenario in
werking treden?
Antwoord op vraag 3
Zie antwoorden op vraag 1 en 2.
Vraag 4
Hoe groot is op dit moment het risico (in termen van probabiliteit) dat de
huidige begroting, om met de woorden van de Minister van Financiën te
spreken, de prullenbak in kan?
Antwoord op vraag 4
Zoals benadrukt in de Macro Economische Verkenning (Bijlage bij
Kamerstuk 35 570, nr. 2) is de onzekerheid over de economische ontwikkeling groot door de corona-uitbraak. Kwantitatief valt geen probabiliteit
te geven voor een economische ontwikkeling die substantieel afwijkt van
de basisraming in de Macro Economische Verkenning.
Vraag 5
Wat was ex ante corona de verwachte gemiddelde groei op de middellange termijn (t/m 2025)?
Antwoord op vraag 5
In de update van de middellangetermijnverkenning die in maart is
gepubliceerd als hoofdstuk 4 van het Centraal Economisch Plan 2020 en
die gefinaliseerd was voordat er sprake was van coronamaatregelen in
Nederland werd de bbp-groei in 2022–2025 geraamd op 1,5%.
Vraag 6
Kan een overzicht gegeven worden van de schuld/bbp-ratio’s en huidige
rentes op 10-jarige staatsobligaties van alle eurozonelidstaten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

2

Antwoord op vraag 6
Overheidsschuld, % bpp, 1e kwartaal 2020
Eurogebied
België
Cyprus
Duitsland
Estland
Finland
Frankrijk
Griekenland
Ierland
Italië
Letland
Litouwen
Luxemburg
Malta
Nederland
Oostenrijk
Portugal
Slovenië
Slowakije
Spanje

86,3
104,4
97,7
61,3
8,9
64,2
101,2
176,7
59,1
137,6
37,1
33,2
22,3
44,4
49,5
72,8
120
69,6
49,3
98,8

(Bron Eurostat)

Effectieve rente op 10-jarige staatsleningen, 18 september 2020
België
Duitsland
Finland
Frankrijk
Griekenland
Ierland
Italië
Nederland
Oostenrijk
Portugal
Spanje

– 0,26
– 0,49
– 0,37
– 0,28
1,45
– 0,44
0,87
– 0,44
– 0,42
0,31
0,22

Bron: Datastream

Vraag 7
In welke mate is de relatief hoge werkloosheid onder 15- tot 25- jarigen
het gevolg van uitval bij seizoensarbeid, bijbanen en studentenbanen en
in welke mate van het verlies van volwassen banen?
Antwoord op vraag 7
Dit is onbekend. Het CBS maakt voor het werkloosheidscijfer geen
onderscheid tussen deze categorieën banen. De cijfers van het CBS laten
wel zien dat de werkzame beroepsbevolking in deze leeftijdscategorie
afnam met bijna 100 duizend personen van maart op april en dat deze
sinds mei weer wat toeneemt. De daling viel dus voornamelijk buiten de
periode waarin de seizoensarbeid zich het sterkst voordoet. Dit suggereert
dat uitval van seizoensarbeid niet de primaire drijfveer is achter de hoge
jeugdwerkloosheid. Onderzoek van het CPB stelt wel vast dat studenten
een relatief hoge kans hebben om hun baan te verliezen: https://
www.cpb.nl/crisis-op-de-arbeidsmarkt-wie-zitten-in-de-gevarenzone
Vraag 8
In welke mate is de relatief hoge werkloosheid onder 15- tot 25- jarigen
het gevolg van een toename van het arbeidsaanbod (wegens diplomering) onder deze groep?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

3

Antwoord op vraag 8
De beroepsbevolking in deze leeftijdscategorie is op dit moment kleiner
dan in maart van dit jaar. Het arbeidsaanbod onder jongeren is recentelijk
dus niet toegenomen. Daarnaast zien we in voorgaande jaren (sinds de
start van maandelijkse metingen in 2003) geen substantieel hogere
jeugdwerkloosheid aan het eind van het schooljaar. Historisch gezien ligt
de jeugdwerkloosheid in de zomermaanden slechts 0,1%-punt hoger dan
in de lentemaanden, dus diplomering lijkt geen primaire drijfveer te zijn
van de huidige hoge jeugdwerkloosheid.
Vraag 9
Wat is de reden dat de werkloosheid onder 15- tot 25-jarigen hoger is dan
bij andere leeftijdscategorieën?
Antwoord op vraag 9
Tot zover bij ons bekend is dit niet specifiek onderzocht voor Nederland. In
veruit de meeste OESO-landen ligt de jeugdwerkloosheid structureel
hoger dan de reguliere werkloosheid. In de wetenschappelijke literatuur
worden meerdere oorzaken aangedragen. Een veelgenoemde verklaring is
een gebrek aan relevante werkervaring onder jongeren. Daarnaast speelt
het feit dat veel bedrijven in tijden van economische neergang sneller
snijden in de flexibele contracten, wat relatief veel jongeren raakt omdat
zij vaker een flexibel contract hebben. Zie bijvoorbeeld Pastore (2018)1.
Bovendien becijferde het UWV (https://www.werk.nl/
arbeidsmarktinformatie/images/coronacrisis-impact-sectoren.pdf) dat
arbeidskrachten met een flexibel contract bovengemiddeld vaak actief zijn
in sectoren die relatief veel hinder ondervinden van de contactbeperkende
maatregelen.
Vraag 10
Welke cijfers zijn bekend over de mate waarin het coronavirus de
kansenongelijkheid tussen mensen met en zonder migratieachtergrond
vergroot heeft, bijvoorbeeld als het gaat om schooladvies?
Vraag 13
Welke cijfers zijn bekend over de mate waarin het coronavirus de
kansenongelijkheid tussen mensen met en zonder migratieachtergrond
vergroot heeft, bijvoorbeeld als het gaat om schooladvies?
Antwoord op vraag 10/13
Het CPB heeft in juli 2020 de notitie «Schrappen eindtoets groep 8 kan
ongelijkheid vergroten» gepubliceerd. Hierin wordt uitgebreid ingegaan
op de mate waarin het coronavirus de ongelijkheid tussen onder meer
kinderen met en zonder migratieachtergrond vergroot via het schooladvies. Leerlingen met een migratieachtergrond lopen zonder eindtoets
vaker een hoger schooladvies mis. Dit komt doordat ze de afgelopen jaren
vaker een hogere toetsscore hadden dan verwacht, waardoor ze in
aanmerking kwamen voor een heroverweging, en/of doordat dit vaker tot
een opwaartse bijstelling van het advies leidde. In 2018 had 1 op de 3
leerlingen recht op een heroverweging. Bij minder dan een kwart van hen
werd het advies ook daadwerkelijk bijgesteld. Uit het onderzoek bleek ook
dat heroverwegingen vaker tot een hoger schooladvies leidden bij
kinderen met een migratieachtergrond. Deze twee effecten samen zorgen
ervoor dat leerlingen met een migratieachtergrond zonder eindtoets vaker
een hoger schooladvies mislopen.

1

Pastore, F. (2018). Why is youth unemployment so high and different across countries?. IZA
World of Labor. https://wol.iza.org/articles/why-is-youth-unemployment-so-high-and-differentacross-countries/long.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

4

Vraag 11
Is er een correlatie waarneembaar tussen het pre-corona inkomen van
zzp’ers en de mate waarin zij vanaf het begin van de coronacrisis tot nu
omzetverlies geleden hebben?
Vraag 12
Is er een correlatie waarneembaar tussen het pre-corona inkomen van
flexibele arbeidskrachten en de mate waarin zij vanaf het begin van de
coronacrisis tot nu werkloos zijn geraakt?
Antwoord op vraag 11/12
Er is niet zo zeer sprake van een correlatie tussen het pre-corona inkomen
van zzp’ers en de mate waarin zij vanaf het begin van de coronacrisis tot
nu omzetverlies geleden hebben, maar van de sector waarin de zzp’ers
werkzaam waren en hun omzetverlies. Sommige sectoren zijn bijzonder
hard geraakt door de coronacrisis terwijl andere er juist wel bij varen. In
sectoren die hard zijn geraakt door de coronacrisis, zijn zowel zzp’ers en
flexibele arbeidskrachten met relatief hoge als relatief lage inkomens
getroffen.
Vraag 14:
Op welke macro-economische parameter is de verwachting gebaseerd dat
de inflatie in 2021 zal aantrekken, daar de prijspeilrisico’s op dit moment
vooral neerwaarts wijzen?
Antwoord op vraag 14:
Volgens onze raming bedraagt de inflatie 1,4% in 2020 en 1,5% 2021. In
onze raming is er dus sprake van een beperkte toename. Aanbodknelpunten en vraageffecten werken in de Nederlandse economie op dit
moment tegen elkaar in. Naar verwachting gaan in de loop van de tijd de
vraageffecten domineren. Aanbodknelpunten zullen afnemen naarmate de
beperkingen als gevolg van corona minder worden. Vraageffecten zullen
echter juist toenemen wanneer de werkloosheid oploopt en het
vertrouwen in de economie laag blijft. Dit zal de inflatie afremmen,
hoewel de onzekerheid rondom deze verwachting groot is. Tegenover het
inflatiedrukkende effect van de hogere werkloosheid staat een opwaarts
effect op de inflatie van een hogere olieprijs in 2021.
Vraag 15
Is er internationaal gezien een correlatie zichtbaar tussen de mate waarin
een arbeidsmarkt geflexibiliseerd is en de gerealiseerde en verwachte
werkloosheid en kan dit met data onderbouwd worden?
Antwoord op vraag 15
De relatie tussen de mate waarin een arbeidsmarkt geflexibiliseerd is en
de werkloosheid is niet eenduidig. Een aantal buitenlandse studies (zie
bijvoorbeeld Kahn (2010)2 en Junankar (2014)3) laten zien dat ruimere
mogelijkheden voor flexibele arbeid tot vervanging van vaste banen door
flexibele banen leidt, maar geen effect heeft op de omvang van de totale
werkgelegenheid of de werkloosheid. De dynamiek op de arbeidsmarkt
verandert wel door flexibele arbeid: bij economische voorspoed ontstaat
sneller nieuwe werkgelegenheid (en daalt de werkloosheid sneller), maar
bij een neergaande conjunctuur stijgt de werkloosheid ook weer sneller.

2

Kahn, L.M., 2010, Employment protection reforms, employment and the incidence of
temporary jobs in Europe: 1996–2001, Labour Economics, vol. 17(1), pp. 1–15.
3
Junankar, P.N., 2014, Reassessing Labour Market Reforms: A Critique, IZA Discussion Paper
8385, Bonn: Institute for the Study of Labor. http://ftp.iza.org/dp8385.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

5

Vraag 16
In welke mate is in het tweedegolfscenario verondersteld dat landen die
nauwe economische betrekkingen met Nederland hebben ook slachtoffer
zijn van een tweede golf?
Antwoord op vraag 16
In landen waarmee Nederland nauwe contacten heeft is een met
Nederland vergelijkbaar negatief bestedingseffect verondersteld,
waardoor de Nederlandse relevante wereldhandel in het tweedegolfscenario substantieel geraakt wordt.
Vraag 17
In welke mate is in het reguliere scenario (geen tweede golf) van het CPB
verondersteld dat landen die nauwe economische banden hebben met
Nederland in een tweede golf terecht komen?
Antwoord op vraag 17
In de basisraming is niet een zodanige tweede golf verondersteld bij
handelspartners dat hiervan een substantieel negatief effect uitgaat op de
Nederlandse relevante wereldhandel.
Vraag 18
Hoe geeft het CPB bij de doorrekening van verkiezingsprogramma’s
invulling aan de eigen waarschuwing dat het bbp geen maatstaf is voor
welvaart?
Antwoord op vraag 18
Bij de doorrekening van de verkiezingsprogramma’s past dezelfde
kanttekening: een doorrekening van macro-economische effecten geeft
uiteraard maar een partieel beeld van de gevolgen van de beleidskeuzes
die bij verkiezingen voorliggen, macro-economische gevolgen zijn ook
slechts onderdeel van een bredere welvaartsafweging.
Vraag 19
Op welke manier houdt het CPB bij de doorrekening van verkiezingsprogramma’s rekening met de effecten van verschillen in migratiebeleid op
immigratie, de bevolkingsprognose en het arbeidsaanbod?
Antwoord op vraag 19
Unilateraal is de beleidsruimte om migratiestromen te sturen beperkt voor
Nederland. In de doorrekening van de verkiezingsprogramma’s worden
effecten van beleidsmaatregelen gericht op het veranderen van migratiestromen om die reden doorgaans niet gehonoreerd.
Vraag 20
Wat is de ervaring met tijdelijke belastingmaatregelen voor het bedrijfsleven? Wat is de optimale vormgeving om te voorkomen dat tijdelijk
uiteindelijk toch structureel wordt? Wat zijn beste en slechtste
voorbeelden uit het verleden?
Antwoord op vraag 20
De aard en effecten van tijdelijke belastingmaatregelen voor het bedrijfsleven kunnen zeer verschillend zijn, de ervaringen lopen dan ook uiteen.
Sommige maatregelen zijn structureel geworden, zoals de tijdelijke
btw-verlaging voor arbeidsintensieve diensten, die aanvankelijk in 2000
werd ingevoerd als een experiment voor drie jaar. Andere maatregelen
zijn eerst herhaald en daarna alsnog beëindigd, zoals de tijdelijke
werkgeversheffing voor inkomens hoger dan 150.000 euro, die in 2013
eenmalig werd ingesteld en in 2014 nog een keer. De tijdelijke
btw-verlaging op arbeidskosten bij renovatie en herstel van woningen uit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

6

2010 is eerst verlengd en daarna beëindigd, vervolgens in 2013 opnieuw
ingevoerd, nog tweemaal verlengd, en weer beëindigd. Er zijn ook
tijdelijke maatregelen volgens het oorspronkelijke plan beëindigd, zoals
de verlaging van het box 2-tarief in 2014. In die zin is dit een goed
voorbeeld. Een vooraf vastgelegde einddatum of uitfasering kan
behulpzaam zijn, maar vormt geen garantie.4 Vooral bij maatregelen die
na afloop een ongewenste extra dip kunnen veroorzaken, zoals de
tijdelijke btw-verlagingen voor woningrenovaties, kan grote druk ontstaan
om tot verlenging over te gaan. Bij de meeste tijdelijke belastingmaatregelen voor bedrijven die tijdens de coronacrisis zijn genomen, speelt dit
probleem niet. Zo hangt de tijdelijke fiscale coronareserve samen met
relatief hoge bedrijfswinsten in 2019, waardoor de maatregel alleen in
2020 zinvol is, en wordt het tijdelijke uitstel van belastingbetaling, dat
voor alle ondernemers uiterlijk 1 januari 2021 afloopt, gevolgd door een
ruime terugbetalingsperiode van twee jaar.
Vraag 21
In hoeverre klopt het dat van maatregelen in de sfeer van belastingen
geen zinnig antwoord is te geven op de vraag hoeveel banen het
oplevert?
Antwoord op vraag 21
Belastingmaatregelen kunnen de werkgelegenheid beïnvloeden. Het CPB
gebruikt het microsimulatiemodel Micsim om effecten van maatregelen in
het belastingstelsel (zoals wijzigingen in marginale tarieven, heffingskortingen, toeslagen) op de structurele werkgelegenheid te simuleren.
Micsim is gebaseerd op een empirische analyse van gedragsreacties van
verschillende typen huishoudens en een actuele modellering van het
belasting- en socialezekerheidsstelsel. Een overzicht van werkgelegenheidseffecten van diverse belastingmaatregelen die met Micsim zijn
gesimuleerd, is te vinden in de publicatie Kansrijk Belastingbeleid
(https://www.cpb.nl/kansrijk-belastingbeleid). De gepresenteerde effecten
moeten worden geïnterpreteerd als langetermijnuitkomsten, wanneer
mensen hun gedrag volledig hebben aangepast aan het nieuwe beleid. In
zijn algemeenheid geldt dat de modeluitkomsten bij grote beleidswijzigingen met meer onzekerheid zijn omgegeven dan bij kleinere aanpassingen. Voor een beschrijving van het Micsim-model en de onderliggende
empirische analyses zie Jongen et al., 2014 (https://www.cpb.nl/publicatie/
micsim-een-microsimulatiemodel-met-gedrag-voor-de-analyse-vanwijzigingen-in-het-belasting-en-uitkeringsstelsel-in-nl), De Boer et al., 2020
(https://www.cpb.nl/micsim-2020) en Van Elk et al., 2020 (https://
www.cpb.nl/arbeidsaanbodelasticiteiten-in-micsim).
Vraag 22
1. Wat is naar schatting het effect in percentage en in duizenden van de
volgende maatregelen op het gebied van werkloosheid en werkgelegenheid wanneer er twee miljard voor zou worden uitgetrokken:
– het generiek verhogen van de overheidsbestedingen;
– het verhogen van de arbeidskorting voor lagere inkomens (cf.
Kansrijk Arbeidsmarktbeleid1;
– extra geld voor de kinderopvangtoeslag;
– extra geld voor de Inkomensafhankelijke Combinatiekorting;
– het verlagen van de loonbelasting;
– het (her)introduceren van de Wet Investeringsrekening (WIR)?
Antwoord op vraag 22
Een overzicht van structurele werkgelegenheidseffecten van diverse
belastingmaatregelen die met Micsim zijn gesimuleerd, is te vinden in de
4

Zie ook https://www.cpb.nl/opties-voor-vraagstimulering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

7

publicatie Kansrijk Belastingbeleid (https://www.cpb.nl/kansrijkbelastingbeleid). Wat betreft de effecten op middellange termijn; het CPB
heeft informatie over dit soort beleidsimpulsen op 24 september
gepubliceerd in Kranendonk, H., L. Verstegen en E. van der Wal, Beleidsvarianten met Saffier II.1, CPB Achtergronddocument, https://www.cpb.nl/
beleidsvarianten-met-saffier-ii-1.Zowel extra overheidsbestedingen als
maatregelen die het beschikbaar inkomen van huishoudens positief
beïnvloeden leiden tot extra groei en werkgelegenheid. Bij de genoemde
eenmalige impuls zou dat voor de komende paar jaren, afhankelijk van de
concrete maatregel, kunnen gaan om een gecumuleerd positief effect van
0,1 à 0,2% op de werkgelegenheid en naar rato extra daling van de
werkloosheid. We hebben geen actuele berekening voor de genoemde
investeringsregeling.
Vraag 23
Wat is het effect van verhoging van de vennootschapsbelasting met
1 miljard euro voor op de groei, werkgelegenheid en werkloosheid?
Antwoord op vraag 23
Een verhoging van de vennootschapsbelasting met 1 mld euro geeft in
het macro-economische model Saffier II.1 een negatief effect op bbp en
werkgelegenheid van circa 0,1%.
Vraag 24
Op welke manier zorgde de WIR voor een hoge mate van oneigenlijk
gebruik? Welk percentage van het budget werd naar schatting niet
gebruikt voor waar de WIR voor bedoeld is?
Antwoord op vraag 24
Uit onderzoek van de Belastingdienst naar het oneigenlijk gebruik van de
WIR-premie, blijkt dat onder meer door antedatering onterecht investeringsverzoeken door bedrijven werden ingediend. Het onderzoek was
gericht op investeringsverzoeken van tenminste 15.000 gulden, die
ingediend werden op of rond 28 februari 1988 (de dag voor afschaffing
van de WIR). Naar schatting een kwart van de ingediende investeringsverzoeken op of rond 28 februari 1988 bleek onterecht te worden uitgekeerd,
inclusief niet-frauduleuze correcties. Het CPB heeft geen schatting van het
percentage oneigenlijk gebruik van de WIR gedurende de gehele looptijd
van de regeling (van 1978 tot 1988).
Vraag 25
Gegeven de hoge mate van oneigenlijk gebruik, hoeveel werkgelegenheid
leverde de WIR naar schatting op?
Antwoord op vraag 25
Uit een CPB-studie uit 1986 naar de directe effectiviteit van de
WIR-uitgaven bleek dat de macro-economische opbrengsten van de WIR
(waaronder de werkgelegenheidseffecten) lager waren dan het initiële
investeringsbedrag. Een concreet effect op de werkgelegenheid is niet
becijferd en niet bekend.
(Zie Centraal Planbureau (1986), Verlaging van wir premies, lastenverlichting en de prijs-verhouding tussen kapitaal en arbeid: een macroeconomische analyse, Werkdocument 6, Den Haag)
Vraag 26
Wat kost het verlagen van sociale huren met 5%?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

8

Antwoord op vraag 26
De Autoriteit Woningcorporaties rapporteert een totale huursom van
woningcorporaties over de DAEB-woningen van bijna 14 mld euro in
2018. Rekening houdend met de ontwikkeling van de huren tussen 2018
en 2020 zou een huurverlaging van 5% de huurinkomsten van woningcorporaties met ongeveer 740 mln euro per jaar verlagen.
Kamervraag 27
Wat levert de afbouw van de zelfstandigenaftrek op?
Antwoord op Vraag 27:
Vraag 28
Wat zijn de budgettaire gevolgen van het invoeren van de CO2-heffing op
lange termijn en hoe hoog wordt het CO2-tarief?
Antwoord op vraag 28
Het bruto heffingstarief (incl. EU-ETS) loopt lineair op van 30 euro per ton
CO2-uitstoot in 2021 en zal, behoudens mogelijke bijstellingen in de
tussenliggende periode, lineair oplopen tot 125 euro per ton CO2-uitstoot
in 2030 (prijspeil 2020). De heffing bestaat uit het verschil tussen de bruto
CO2-prijs en de in een bepaald jaar geldende EU-ETS-prijs. De nationale
CO2-heffing zal jaarlijks fluctueren. Dat komt omdat zowel het tarief
oploopt als doordat de EU-ETS-prijs veranderlijk is. Tot en met 2024 wordt
een nulopbrengst geraamd door het Ministerie van Financiën en
gecertificeerd door het CPB. Vanaf ramingsjaar 2025 beschouwt het CPB
een geraamde nulopbrengst als plausibel, maar niet als neutraal. Er
bestaat in die jaren een kans op een substantiële positieve opbrengst,
omdat met de prijsprikkel uit de heffing de beoogde emissiereductie
mogelijk niet wordt gehaald. Voor meer details verwijzen wij naar de
ramingstoelichting van het ministerie en de certificering van het CPB:
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/belastingplan/documenten/
kamerstukken/2020/09/15/ramingstoelichtingen-bij-het-pakketbelastingplan-2021
Vraag 29
Is het mogelijk om de staatsschuld te herfinancieren tegen een negatieve
rente?
Antwoord op vraag 29
Zie antwoord op vraag 66 over de Miljoenennota (Kamerstuk 35 570,
nrs. 1 en 2).
Vraag 30
Welke besparing kan gerealiseerd worden met herfinanciering van de
staatsschuld?
Antwoord op vraag 30
Zie antwoord op vraag 66 over de Miljoenennota.
Vraag 31
Hoeveel levert het sluiten van Invest International op?
Antwoord op vraag 31
Deze vraag is beantwoord door het Ministerie van Financiën.
Invest Internationaal is een deelneming waarvan de oprichting is voorzien
in maart 2021. Hierdoor is het beantwoorden van de vraag wat de sluiting
op zal leveren een ingewikkelde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

9

Als je deze vraag interpreteert als «wat levert het ons op als we toch
besluiten Invest Internationaal niet op te richten?» dan is het antwoord
maximaal 833 mln. omdat voor de investeringstaak (in beginsel)
€ 833 mln. in tranches beschikbaar wordt gesteld. Dit betreft dus geen
structurele reeks.
Vraag 32
Met hoeveel miljard zijn de lasten verhoogd/verlaagd in de periode
2010–2021? Kan dit worden uitgesplitst per jaar en per lastencategorie
naar gezinnen en bedrijven?
Antwoord op vraag 32
Netto lastenverhogingen (oude definitie) ten opzichte van het basispad
zijn alleen gerapporteerd tot en met 2017 en waren cumulatief
16 mld euro. (Suyker, W., 2016, Tekortreducerende maatregelen 2011–2017
(MEV2017-versie). http://www.cpb.nl/publicatie/macro-economischeverkenning-mev-2017#docid-158788 (Bijlage bij 34 775, nr. 2)
In 2018–2021 is sprake van een beleidsmatige lastenverzwaring (nieuwe
definitie) van 0,2 mld euro. Zie Kempen, M. van, en M. Badir, 2020,
Herdefiniëring beleidsmatige lastenontwikkeling, CPB Achtergronddocument.
Vraag 33
Hoeveel is er in de periode 2010–2021 omgebogen? Kan dit worden
uitgesplitst per jaar?
Antwoord op vraag 33
De collectieve uitgaven zijn, op basis van de huidige raming, in 2021 reëel
12,8% hoger dan in 2010.
Bruto collectieve uitgaven, reële mutatie
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2011–2021

– 0,4
– 1,4
– 0,3
0,0
– 0,1
– 0,1
0,4
2,1
0,7
12,7
– 0,6
12,8

In procenten bbp, stijgen de collectieve uitgaven van 47,8% bbp in 2010
naar 48,3% bbp in 2020. Daarbij speelt in 2020 en 2021 een substantieel
opwaarts noemereffect, dat ook blijkt uit de uitgavenquote van 42,4% bbp
in 2019.
Ombuigingen ten opzichte van het basispad zijn alleen gerapporteerd tot
en met 2017 en waren cumulatief 30 mld euro. (Suyker, W., 2016,
Tekortreducerende maatregelen 2011–2017 (MEV2017-versie).
http://www.cpb.nl/publicatie/macro-economische-verkenning-mev2017#docid-158788
Kamervraag 34
Hoeveel euro gaat iemand met een modaal inkomen met een koopwoning
erop vooruit/achteruit in 2020 en 2021?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

10

Antwoord op vraag 34:
Deze vraag is niet in algemene zin te beantwoorden. De koopkrachtontwikkeling van iemand in een koopwoning hangt onder andere af van de
WOZ-waarde van de woning en de betaalde hypotheekrente. Voor inzicht
in de koopkrachtontwikkeling van de voorbeeldsituatie Modaal inkomen
verwijzen we naar tabel 119 in de begroting van SZW. Het Modaal
inkomen gaat er 1,2% op vooruit (ca 320 euro op jaarbasis).
Hoe zit het met iemand met beneden modaal dan wel boven modaal
inkomen?
Antwoord op vraag 34:
Voor inzicht in de koopkrachtontwikkeling naar inkomenshoogte verwijzen
we naar de boxplot in figuur 3.5 van de MEV. De grens van een modaal
inkomen ligt ongeveer tussen de eerste en tweede 20% groep, die er in
doorsnee respectievelijk ca. 0,7% en 0,9% op vooruit gaan. In euro’s gaat
het om ca. 137 euro op jaarbasis voor de eerste 20% groep en 252 euro op
jaarbasis voor de tweede 20% groep.
Kamervraag 35
Kunt u middels een tabel per beleidsmaatregel die een gunstig/ongunstig/
wisselend effect heeft op de koopkracht aangeven welk bedrag hiermee is
gemoeid (graag per maatregel een bedrag noemen)?
Antwoord op vraag 35:
Zie voor een volledige overzicht van de maatregelen die meelopen in de
koopkrachtplaatjes de bijlage op blz 67 en 68 in de MEV. Het is niet
mogelijk om binnen de beantwoordingstermijn van de vraag voor iedere
maatregel afzonderlijk het koopkrachteffect in euro’s kwantificeren. Wel is
kwalitatief beschreven hoe de maatregel uitpakt en op welke groep deze
betrekking heeft.
Vraag 36
Hoe wordt de verslechtering van het houdbaarheidssaldo opgevangen?
Antwoord op vraag 36
Zonder aanvullende beleidsmaatregelen leidt de verslechtering van het
houdbaarheidssaldo tot hogere lasten voor toekomstige generaties en een
oplopende overheidsschuld.
Vraag 37
Kunt u een overzicht geven van de lasten op kapitaal en de lasten op
arbeid in de periode 2015–2021 in percentage bbp?
Antwoord op vraag 37
Onderstaande tabel laat de lasten op kapitaal en arbeid zien in de periode
2015–2021, als percentage bbp.
In percentage bbp

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

kapitaal
arbeid

3,4%
21,4%

4,2%
21,4%

4,5%
21,5%

4,8%
21,3%

5,2%
21,1%

4,0%
21,5%

4,2%
20,7%

Vraag 38
Wat is de ontwikkeling van de arbeidsinkomensquote in de periode
2000–2021?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

11

Antwoord op vraag 38
De aiq wordt voor 2021 geraamd op 74,0%, tegen 74,6% in 2000.
Arbeidsinkomensquote (niveau in %)
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021

74,6
74,6
75,2
75,5
74
72,3
70,5
69,9
70,5
74,7
73,2
73,5
74,2
74,1
74,5
72,8
73,9
73,3
73,4
74,0
73,0
74,0

Kamervraag 39
Kunt u een overzicht geven van de cumulatieve koopkrachtontwikkeling
per 20% inkomensgroep van deze regeerperiode (incl. 2021)?
Antwoord op vraag 39:
De cumulatieve koopkrachtontwikkeling per 20% inkomensgroep bedraagt
voor deze regeerperiode (2018–2021) het volgende:
Inkomensgroep

Cumulatieve koopkrachtontwikkeling

1e 20% groep
2e 20% groep
3e 20% groep
4e 20% groep
5e 20% groep
Mediaan

3,2%
4,0%
4,7%
5,1%
4,0%
4,1%

Vraag 40:
Kunt u een overzicht geven van de loonvoet ten opzichte van de arbeidsproductiviteit in de periode 2000–2021?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

12

Antwoord op vraag 40:
mutaties per jaar in %

2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021

Loonvoet bedrijven
(per uur) (g)

Arbeidsproductiviteit
bedrijven (per uur)

6,9
3,1
5,3
3,8
1,3
2,4
1,8
3,1
3,8
2,9
0,7
1,7
2,7
1,6
1,1
– 0,2
0,7
0,9
1,9
2,4
4
0,3

3,7
1,1
0,9
1,6
1,9
2,6
1,3
1,1
1,2
– 2,1
2,4
0,8
– 0,1
1,2
0,9
0,8
– 0,2
0,6
– 0,1
– 0,5
– 1,4
2,8

Vraag 41
Wat is de gemiddelde huurquote? Wat is de gemiddelde koopquote?
Antwoord op vraag 41
Het Woon Onderzoek 2018 rapporteert een gemiddelde netto huurquote
van 25,3% en een gemiddelde netto koopquote van 20,9%.
Vraag 42
Wanneer ligt het voor de hand om maatregelen te treffen die het tekort
beperken? Welke rol spelen de tekorten van andere relevante landen
hierbij?
Antwoord op vraag 42
Het is primair een politieke afweging om het begrotingstekort te vergroten
of te verkleinen. Factoren die in deze afweging een rol kunnen spelen zijn
de stand van de conjunctuur, de ontwikkeling van de staatsschuld en de
tekortnormen uit het Stabiliteits- en Groeipact (SGP).
Vraag 43
Hoe verhoudt de grootte van de Nederlandse steunpakketten zich dat tot
die in andere landen?
Antwoord op vraag 43
Vergeleken met andere Europese landen, is Nederland een middenmoter
(zie ook Figuur 1.1 op p. 10 in de Macro Economische Verkenning 2021).
Nederland heeft voor 5% bbp aan (saldo-relevante) steunmaatregelen
getroffen als gevolg van de coronacrisis. Wat echter buiten beschouwing
blijft in de vergelijking van de steunpakketten, zijn de budgettaire effecten
van de inzet van automatische stabilisatoren, zoals de toename van de
ww-uitgaven. Het budgettaire beslag van automatische stabilisatie van de
conjunctuur is in Nederland relatief groot, vergeleken met andere
Europese landen. Daarnaast blijft het de vraag in veel Europese landen of
de noodsteun op tijd arriveert. Implementatie kost tijd en bestaande
uitvoeringsorganisaties zijn veelal niet geëquipeerd om hoge aantallen
steunaanvragen te verwerken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

13

Kamervraag 44
In hoeverre is in de koopkrachtramingen rekening gehouden met de
stijgende pensioenpremies? Welke invloed heeft de stijgende pensioenpremie op de koopkrachtcijfers?
Antwoord op vraag 44:
In de koopkrachtramingen van het CPB wordt rekening gehouden met een
stijging (of daling) van pensioenpremies door middel van een gemiddelde
stijging (of daling) toe te kennen aan de drie verschillende sectoren (zorg,
overheid en bedrijven).
In 2021 wordt er een stijging verwacht van de pensioenpremies voor
werknemers in de marksector met enkele tienden procentpunten, en met
name voor werknemers in de zorg- en overheidssector (met ruim een
procentpunt).
Vraag 45
Hoe heeft de beleidsmatige belastingdruk voor bedrijven zich gedurende
deze kabinetsperiode ontwikkeld?
Antwoord op vraag 45
Zie ook de tabel hieronder, afkomstig uit het achtergronddocument
Herdefiniëring beleidsmatige lastenontwikkeling bij de MEV2021
https://www.cpb.nl/herdefiniering-beleidsmatige-lastenontwikkeling. Voor
bedrijven is de cumulatieve beleidsmatige lastenontwikkeling een stijging
van 5 mld euro. Voor gezinnen betreft het een lastenverlichting van
cumulatief 4,9 mld euro.
Mld euro
Beleidsmatige lastenontwikkeling CPB MEV 2021
w.v. gezinnen
w.v. bedrijven
•
w.v. bedrijfsleven
•
w.v. overheid
w.v. buitenland

2018

2019

2020

2021

2018–2021

1,4
0,5
1,0
0,9
0,1
0,0

3,7
0,2
3,6
3,5
0,1
0,0

– 4,4
– 3,9
– 0,6
– 0,7
0,1
0,1

– 0,6
– 1,6
1,1
0,9
0,2
0,0

0,2
– 4,9
5,0
4,5
0,5
0,1

Vraag 46
Hoe heeft de beleidsmatige belastingdruk voor huishoudens zich
gedurende deze kabinetsperiode ontwikkeld?
Antwoord op vraag 46
Zie het antwoord op vraag 45
Vraag 47
Hoe verhoudt zich de ontwikkeling van het besteedbaar inkomen ten
opzichte van de economische groei in de afgelopen 30, 20 en 10 jaar?
Kunt u dit uitsplitsen?
Antwoord op vraag 47
In de afgelopen 10 jaar is het reëel beschikbaar inkomen van gezinnen
sterker gestegen dan het bbp-volume, terwijl de groei vergelijkbaar was in
de afgelopen 20 jaar. In de afgelopen 30 jaar bleef de stijging van het reëel
beschikbaar gezinsinkomen achter bij dat van het bbp.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

14

% mutaties per jaar

1991–2020

2001–2020

2011–2020

Bruto binnenlands product marktprijzen (volume)

1,8

1,1

0,8

Reëel beschikbaar gezinsinkomen
waarvan Arbeidsinkomen
Uitkeringsinkomen
Overig

1,4
1,5
0,8
1,8

1,0
1,0
1,5
0,4

1,1
1,5
0,6
0,7

Vraag 48
Kan er een overzicht in tabelvorm gegeven worden van de exacte
verschillen tussen het basispad van de Middellangetermijnverkenning
(MLT) en de stand van Financiën?
Antwoord op vraag 48
De belangrijkste verschillen tussen het basispad van de Middellangetermijnverkenning (MLT) en de stand van Financiën zijn:
–

De opschalingskorting op het Gemeente- en Provinciefonds is niet
volledig gehonoreerd. Er wordt uitgegaan van een korting van
300 mln euro in 2021 tot 679 mln euro in 2025.
Financiën gaat uit van een bedrag van 975 mln euro in 2025.

–

Er is verondersteld dat een significant deel van de schades van de
afgegeven garantieregelingen vanwege de coronacrisis zich materialiseert in de periode 2022–2023. Dit leidt tot een EMU-saldoverslechtering van 0,5 mld euro cumulatief in 2022–2023.

–

Bij de raming van de onderwijsuitgaven is gebruik gemaakt van de
herziene versie van de projectie van de bevolkingsontwikkeling (zie het
kader «Coronacrisis drukt arbeidsaanbod»). De wijzigingen van de
bevolkingsprognose hebben een neerwaarts op de onderwijsuitgaven
in de mlt-periode.

–

De methodiek van de raming van de zorg is gebaseerd op de huidige
MLT-zorg, zie Middellangetermijnverkenning zorg 2022–2025, CPB
Notitie (zie:
http://www.cpb.nl/middellangetermijnverkenning-2022–2025#docid-160023)

–

De nader in te vullen reservering voor lastenverlichting voor de
commissie Regulering van werk is niet meegenomen.

–

In het kader van het Klimaatakkoord is het kabinet voornemens een
vrachtwagenheffing in te voeren. Deze maatregel is vanwege de nog
ontbrekende invoeringsdatum niet meegenomen.

–

De verlaging van de zorgtoeslag via de verhoging van de normpercentages na 2021 is niet overgenomen.

–

Het kabinet is voornemens de baangerelateerde investeringskorting
(BIK) tijdelijk in te voeren. Omdat de invulling van die tijdelijkheid nog
onbekend is en mogelijk deel uitmaakt van het volgende Regeerakkoord, is een structurele inzet tot en met 2025 verondersteld.

Vraag 49
Wat zijn de economische gevolgen van de coronacrisis voor de
evenementensector?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

15

Antwoord op vraag 49
De evenementensector behoort tot de zwaarst getroffen sectoren. Deze
sector hoort tot de bedrijfstak cultuur, recreatie, sport en overige diensten,
waarvan de productie in het tweede kwartaal 37,4% lager was dan een
jaar eerder (Bron CBS)
Vraag 50
Als het bbp geen goede maatstaf is voor welvaart, welke maatstaf zou dan
wel gebruikt kunnen worden?
Antwoord op vraag 50
Een palet aan indicatoren (en niet één samenvattend getal) is nodig om de
jaarlijkse ontwikkelingen in de welvaart in Nederland in kaart te brengen.
Dit doet het CBS in de Monitor Brede Welvaart. Deze monitor kijkt naar
ontwikkelingen ten opzichte van het voorgaande jaar en de trendmatige
ontwikkeling in de afgelopen acht jaar. Het gaat hierbij om economische,
ecologische en sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen.
Vraag 51
In hoeverre zijn of worden de middelen uit de Recovery and Resilience
Facility (RRF) verwerkt, waarvan uit de Miljoenennota blijkt dat Nederland
er aanspraak op gaat maken?
Antwoord op vraag 51
De middelen uit de Recovery and Resilience Facility (RRF) zijn niet
verwerkt in het basispad van de Macro Economische Verkenning (MEV)
2021 en de actualisatie van de middellangetermijnverkenning (MLT). Het
toekennen van deze gelden is de discretionaire bevoegdheid van de
Europese Commissie. Het CPB kan niet a priori beoordelen of Nederland
aan de voorwaarden voor het RRF voldoet.
Vraag 52
Wat zijn de effecten van de huidige economische situatie op eventuele inen uitverdieneffecten en wat zijn de aannames daaromtrent in het huidige
model?
Antwoord op vraag 52
De hoogte van de werkloosheid heeft invloed op de in- en uitverdieneffecten. Het CPB rapporteert doorwerkingseffecten in de publicatie van
24 september: Kranendonk, H., L. Verstegen en E. van der Wal, Beleidsvarianten met Saffier II.1, CPB Achtergronddocument, https://www.cpb.nl/
beleidsvarianten-met-saffier-ii-1
Vraag 53
In hoeverre gaat de aanname van ongewijzigd beleid in de middellangetermijnraming van de zorguitgaven ervan uit dat de «noodremprocedure»
zoals volgt uit de Wet financiële toetsing voorgedragen kwaliteitsstandaarden daadwerkelijk uitgevoerd wordt en in hoeverre is een eventueel
automatisme in de geest van die wet?
Antwoord op vraag 53
Voor de invoering van de noodremprocedure belanden nieuwe kwaliteitsstandaarden automatisch in de uitgaven. De noodremprocedure geeft het
Ministerie van VWS echter de mogelijkheid om vooraf te toetsen of de
meerwaarde van de nieuwe kwaliteitsstandaard opweegt tegen de
financiële gevolgen daarvan. De noodremprocedure voorkomt hiermee
dat een nieuwe kwaliteitsstandaard automatisch tot een forse uitgavenstijging leidt. Verder worden de tarieven die verpleegtehuizen ontvangen
voor het verlenen van zorg vanaf 2022 via benchmarking vastgesteld. De
NZa bepaalt dan individuele tarieven (die dus per aanbieder in hoogte

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

16

variëren) op basis van een integrale vergelijking van aanbieders. Bij deze
vergelijking wordt rekening gehouden met kostenverschillen door
niet-beïnvloedbare factoren. Door de noodremprocedure en de invoering
van benchmarking landen kwaliteitsverbeteringen vanaf 2023 niet meer
automatisch in het tarief voor verpleeghuizen. Zie ook paragraaf 2.1 van
de MLT-zorg uit november 2019 https://www.cpb.nl/sites/default/files/
omnidownload/CPB-Middellangetermijnverkenning-zorg-2022-2025nov2019.pdf. Omdat het toelaten van een nieuwe kwaliteitsstandaard
hiermee een beleidsbeslissing is geworden, wordt geen voorschot
genomen op eventuele nieuwe toekomstige kwaliteitsstandaarden met
betrekking tot de verpleeghuissector. Deze zijn daarom niet in het
basispad van het CPB opgenomen.
Als de noodremprocedure niet wordt toegepast en een eventuele nieuwe
kwaliteitsstandaard voor de verpleeghuiszorg wel leidt tot hogere door de
NZa bepaalde tarieven, dan wordt dit door het CPB als beleid ingeboekt.
Een nieuwe kwaliteitsstandaard leidt vanaf dat moment tot een hogere (of
lagere) raming van de uitgaven aan de Wlz.
Vraag 54
Geldt voor de middellangetermijnraming van de zorguitgaven nog steeds
de aanname dat de gebruikte referentieperiode beleidsneutraal is? Zo ja,
waarom is de referentieperiode in deze MLT uitgebreid ten opzichte van
de vorige MLT – die tevens de aanname van beleidsneutraliteit had – met
de periode 2010–2018 die evident niet beleidsneutraal was, gelet op de
Hoofdlijnenakkoorden en de Hervorming Langdurige Zorg? Zo nee,
waarom is afgestapt van deze aanname en dient er dan voor een goede
vergelijking niet nog een correctie plaats te vinden voor beleid?
Antwoord op vraag 54
Sinds de MLT-zorg uit november 2019 wordt in de groeiraming (impliciet)
het gemiddelde beleid in de periode 1990–2018 meegenomen. Dit is een
langjarige periode met zowel expansief als restrictief beleid. De reden dat
we hiertoe zijn overgegaan, is dat we nu de beschikking hebben over een
langere referentieperiode waardoor een betere schatting kan worden
verkregen van het gemiddelde beleid dat op de lange termijn kan worden
verwacht. We beschouwen dit als een goede benadering van ongewijzigd
beleid op langere termijn. Zie ook https://www.cpb.nl/sites/default/files/
omnidownload/CPB-Middellangetermijnverkenning-zorg-2022-2025nov2019.pdf.
Vraag 55
Welke aannames gebruikt het CPB voor gedragseffecten die volgen op het
afschaffen van fiscale regelingen, zoals het afschaffen van een landbouwvrijstelling in de winstsfeer? Welke andere landbouwvrijstellingen zijn er?
Antwoord op vraag 55
In algemene zin hanteert het CPB verschillende gedragseffecten voor
verschillende belastingen. Deze gedragseffecten zijn gebaseerd om de
empirie. Dat kan nationaal of internationaal zijn. In de te publiceren
startnotitie voor Keuzes in Kaart 2022–2025 worden een aantal van deze
gedragseffecten gepresenteerd. Voor de landbouwvrijstelling is gebruik
gemaakt van de inzichten bij het Ministerie van Financiën. Doordat de
regeling speelt bij verkoop en beëindiging van bedrijfsactiviteiten en
grond zijn de budgettaire effecten op de korte termijn beperkt. Of het
beëindigen van deze regeling ook effect heeft op het moment van verkoop
of bedrijfsbeëindiging is onbekend en daarom niet meegenomen in de
bepaling van de budgettaire impact.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

17

Vraag 56
Wat wordt bedoeld met «een deel van de schade is waarschijnlijk
permanent»? Waarom «vervliegt de hoop op volledig herstel» eventueel?
Antwoord op vraag 56
De schade komt tot uitdrukking in de neerwaartse bijstelling van het bbp
in 2025. Deze is in de basisverkenning 4% lager dan in maart-mlt. Dit komt
doordat de kapitaalgoederenvoorraad tot en met 2025 minder sterk stijgt
dan in de maart-mlt als gevolg van de toenemende onzekerheid als
gevolg van de corona-uitbraak. Ook is de toename van het arbeidsaanbod
zwakker door een geringere netto immigratie. Er zijn geen redenen om
aan te nemen dat deze schade na 2025 zal worden goedgemaakt.
Vraag 57
Waarom kan corona de bestaande kansenongelijkheid in het onderwijs
vergroten?
Antwoord op vraag 57
De coronacrisis kan de ongelijkheid vergroten doordat de al bestaande
kansenongelijkheid in het onderwijs wordt versterkt. Kinderen van hoger
opgeleide ouders hebben betere kansen op een voorspoedige schoolcarrière en daarmee uiteindelijk een goed inkomen. Het sluiten van de
scholen tijdens de lockdown heeft deze al bestaande kansenongelijkheid
waarschijnlijk versterkt. Het schrappen van de eindtoets in het primair
onderwijs heeft er bijvoorbeeld voor gezorgd dat vooral leerlingen met
een migratieachtergrond en kinderen van ouders met een lager inkomenof opleidingsniveau een hoger schooladvies zijn misgelopen. Maar corona
heeft niet alleen de achtstegroepers geraakt, het vergroot waarschijnlijk
ook de ongelijkheid in de andere klassen. Thuisonderwijs is immers een
stuk lastiger voor wie klein behuisd is, minder de beschikking heeft over
(digitale) leermiddelen en lager opgeleide ouders heeft.
Vraag 58
Wat is de achterliggende veronderstelling dat bbp-daling bij een tweede
lockdown minder steil is dan bij de eerste lockdown (figuur 1.3)? Is de
economie nu niet juist minder weerbaar dan in maart?
Antwoord op vraag 58
Delen van de marktsector zijn inderdaad minder weerbaar geworden door
de corona-crisis. Daar staat echter tegenover dat sommige sectoren
(cultuur, recreatie) nog niet hersteld zijn en niet meer een daling met een
vergelijkbaar bbp-effect kunnen krijgen als tijdens de eerste lockdown.
Vraag 59
Waarom neemt de effectiviteit van het steunbeleid geleidelijk af?
Antwoord op vraag 59
In eerste instantie gingen bedrijven sterk uit van slechts een tijdelijk effect
van de corona-uitbraak. Het steunbeleid maakte het afzien van ontslagen
mogelijk en was daarmee effectief. Zodra bedrijven uitgaan van permante
effecten zullen zij zich gaan aanpassen aan de veranderde situatie en zal
steunbeleid minder effectief zijn in het tegengaan van ontslagen.
Vraag 60
Waarom zal deze pandemie de ongelijkheid waarschijnlijk vergroten,
terwijl eerdere pandemieën de ongelijkheid vaak verkleinden?
Antwoord op vraag 60
Historisch gezien hebben pandemieën de ongelijkheid vaak verkleind.
Tijdens de pestepidemie van de veertiende eeuw, waren er zoveel doden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

18

te betreuren dat de overblijvende landarbeiders aanzienlijk meer
onderhandelingsmacht hadden. Ook de Spaanse griep van een eeuw
geleden – die het dodelijkst was onder relatief jonge mensen, terwijl de
Eerste Wereldoorlog ook al veel slachtoffers had geëist – had een
opwaarts effect op de lonen. De grootste economische gevolgen van de
COVID-19 pandemie volgen niet zozeer uit de impact op de volksgezondheid, als wel uit de inspanning om deze te voorkomen: de contactbeperkingen die zijn opgelegd, en de maatregelen die mensen zelf in acht
nemen om hun blootstelling te beperken. Een vergelijking met meer
recente, minder dodelijke epidemieën is daardoor waarschijnlijk zinvoller.
Onderzoek naar landen die relatief hard zijn geraakt door bijvoorbeeld
SARS en MERS laat zien dat de inkomensongelijkheid toen juist toenam.
Vraag 61
Zijn de grenzen van monetaire stimulering van de Europese Centrale Bank
(ECB) in zicht? Hoeveel ruimte heeft de ECB nog om een tweedegolfscenario op te vangen?
Antwoord op vraag 61
De ECB koopt via het Asset Purchase Programme (APP) overheidsobligaties aan, met als maximum 33% van het uitstaande totaal per land. Voor
enkele landen kwam die grens voorafgaand aan de Coronacrisis in zicht.
Sinds de crisis zijn de overheden meer obligaties uit gaan geven,
waardoor de ECB ook meer kan aankopen via het APP. Daarnaast heeft de
ECB een nieuw programma gestart, het Pandemic emergency purchase
programme (PEPP) waarbij er geen limieten zijn gesteld aan de aankopen
per land. De ECB zou ook nog het rentetarief op leningen aan banken in
het TLRO-programma (nu -1%) verder kunnen verlagen, terwijl ze de
depositorente gelijk houdt. De grenzen voor het monetaire beleid zijn dus
nog niet in zicht, wel gaat het onconventionele monetaire beleid van de
ECB gepaard met risico’s (stagflatie, vermindering van de prikkel om
overheidsschuld te reduceren, vermindering van kredietwaardigheid; zie
CPB, 2020, Financiële Risicorapportage 2020, juni. http://www.cpb.nl/
risicorapportage-financiele-markten-2020)
Vraag 62
Aangenomen dat de uitval in de wereldhandel vanwege corona leidt tot
schade aan de economische structuren en netwerken: wat kan de
Nederlandse overheid in internationaal verband doen om die structuren
intact te houden en zo de Nederlandse export te beschermen?
Antwoord op vraag 62
In EU-verband kan Nederlandse overheid het belang van bestendiging van
mondiale netwerken naar voren brengen. EU-landen vormen opgeteld
verreweg de belangrijkste handelspartner van Nederland. (Europese)
steun aan Europese landen die zwaar door corona getroffen zijn, is
daarom belangrijk, vooral als die steun ten goede komt aan het overeind
houden van bedrijven die een belangrijke rol spelen in handelsnetwerken.
Vraag 63
Wat zijn de economische effecten, onder andere voor export, in het geval
er geen relatief soepele brexit komt?
Antwoord op vraag 63
Als er geen handelsakkoord komt zal dit een negatief effect op middellange termijn hebben op de Nederlandse goederenuitvoer van 2%-punt op
basis van het nieuwe middellangetermijngraviteitsmodel van het CPB (zie
het tekstkader in de Macro Economische Verkenning 2021). Bij een
chaotische situatie door het ontbreken van een handelsakkoord kan het
een neerwaarts effect op het Nederlands bbp hebben van 1%-punt op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

19

korte termijn. (zie tekstkader Gevolgen van de Brexit: opties; in Macro
Economische Verkenning 2020)
Vraag 64
Waarom is de dienstensector niet meegenomen bij het brexit-nodeal-scenario en kan alsnog een inschatting worden gegeven van de
impact van brexit op die sector?
Antwoord op vraag 64
De data ontbreken om ook het effect op de dienstenhandel mee te nemen.
Vraag 65
Waarom is de bbp-daling in Nederland kleiner dan elders in het
eurogebied?
Antwoord op vraag 65
De bbp-daling tussen het vierde kwartaal van 2019 en het tweede kwartaal
van 2020 is 10% voor Nederland tegen 12% in Duitsland, 23% in Spanje en
15% gemiddeld in het eurogebied. Precieze toeschrijving van de minder
grote daling in Nederland is lastig, vermoedelijk is het een samenstel van
factoren. Het is aannemelijk dat een rol speelt dat de corona-uitbraak hier
later begon en dat er minder stringente maatregelen zijn genomen dan in
Zuid-Europa. Ook de bedrijfstaksamenstelling speelt een rol. Zo is
Nederland minder dan Zuid-Europa afhankelijk van toerisme. Ook werd
Nederland minder geraakt dan Duitsland door het stilvallen van de
autoproductie. En mogelijk was de daling in Nederland kleiner door de
snellere uitbetaling van steunmaatregelen en relatief betere mogelijkheden voor thuiswerken en internetaankopen.
Vraag 66
Hoe kunnen de langetermijngevolgen van een vraagcrisis, die volgens de
beschrijving zou kunnen volgen op een aanbodschok, worden ondervangen? Zijn er nieuwe opties en inzichten sinds het verschijnen van
«Opties voor vraagstimulering» in juni 2020?
Antwoord op vraag 66
Opties en inzichten geschetst in de CPB coronapublicatie «Opties voor
vraagstimulering» zijn onveranderd om duur en diepte van de recessie als
gevolg van corona te beperken. Faciliteren van noodzakelijke reallocatie
en versnelling van digitalisering kunnen de langetermijngevolgen
beperken. Zie de CPB coronapublicatie «Blijvende economische schade
van de coronacrisis».
Vraag 67
Hoe zou de arbeidsproductiviteit eruit zien als die wordt berekend op
basis van het aantal betaalde uren?
Antwoord op vraag 67
Het aantal betaalde uren wordt niet door het CBS gepubliceerd. Hierdoor
kan de arbeidsproductiviteit niet worden berekend op basis van betaalde
uren.
Vraag 68
Is de stijging van de individuele spaarquote een gezonde ontwikkeling in
een tijd dat het economisch slecht gaat?
Antwoord op vraag 68
Het is niet vreemd dat tijdens economisch slechte tijden de individuele
spaarquote toeneemt. Zo was er ook een flinke stijging in 2009 en de jaren
daarna. Huishoudens gaan meestal meer sparen uit voorzorg (mogelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

20

verliezen zij hun baan) en zij zullen eerder grote aankopen uitstellen. De
spaarquote stijgt in de huidige crisis extra hard omdat veel consumptie
tijdelijk niet mogelijk was, terwijl inkomens (ook dankzij het steunbeleid
vanuit de overheid) veelal op peil bleven.
Vraag 69
Kan een overzicht gegeven worden van de (prognose van) bedrijfsinvesteringen in 2019, 2020, 2021 en 2022 per kwartaal?
Antwoord op vraag 69
Het CPB publiceert alleen ramingen per jaar. De bedrijfsinvesteringen
dalen naar verwachting 8,9% in 2020, gevolgd door een stijging van 6,8%
in 2021 en 3,0% in 2022. In 2019 namen de bedrijfsinvesteringen toe met
6,9%.
Vraag 70
Wat zouden de bedrijfsinvesteringen naar verwachting in 2020 en 2021
zijn geweest zonder coronapandemie? Kunt u dit vermelden in percentages en in euro’s?
Antwoord op vraag 70
In het Centraal Economisch Plan 2020 dat in maart is gepubliceerd en dat
gefinaliseerd was voordat er sprake was van coronamaatregelen in
Nederland namen de bedrijfsinvesteringen toe met 2,1% in 2020 en 2,2%
in 2021. Dit betekent bruto bedrijfsinvesteringen van 109 mld euro in 2020
en 113 mld euro in 2021.
Vraag 71
Kunnen de cijfers van figuur 2.15 ook worden weergegeven met daarin
niet inbegrepen de sectoren die een groei aan vacatures hebben ervaren
(zoals de supermarktsector)?
Antwoord vraag 71
Nee, dat is niet mogelijk. Voor de figuur links kunnen de cijfers niet
worden uitgesplitst naar sectoren. Voor de figuur rechts is een uitsplitsing
naar sectoren wel mogelijk, maar niet gedetailleerder dan al is weergegeven in figuur 2.15.
Vraag 72
Is het verband tussen loonruimte en ruimte voor stijging van pensioenpremies een op een? Of wordt de stijging van de pensioenpremies
beschouwd als minder structureel?
Antwoord op vraag 72
Uitgaande van lonen die reëel gelijk op gaan met de stijging van de
arbeidsproductiviteit, beperken stijgende pensioenpremies direct de
overige loonruimte. Het is mogelijk dat stijgende pensioenpremies bij
cao-onderhandelingen worden gezien als tijdelijk en ze daardoor een
minder dan proportioneel effect hebben op de overige loonruimte. Hier
zijn vooralsnog geen aanwijzingen voor
Vraag 73
Wat zijn de exacte gevolgen van afnemend arbeidsaanbod?
Antwoord vraag 73
In een situatie van laagconjunctuur neemt de werkgelegenheid af en, bij
een gegeven arbeidsaanbod, neemt de werkloosheid toe. Deze toename
van de werkloosheid kan een ontmoedigend effect hebben op mensen die
zoeken naar een baan, waardoor het arbeidsaanbod afneemt. Deze
afname van het arbeidsaanbod dempt vervolgens de toename in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

21

werkloosheid enigszins. Dit zijn tijdelijke conjuncturele effecten. Als het
arbeidsaanbod structureel daalt, leidt dit op de lange termijn tot minder
werkgelegenheid, minder economische activiteit en minder belastinginkomsten.
Vraag 74
Hoe wordt voorkomen dat er oneigenlijk gebruik van de baangerelateerde
investeringskorting (BIK) ontstaat en welke waarborgen zijn er in plaats
om misbruik te voorkomen, indachtig de vaststelling dat de BIK grote
gelijkenis vertoont met de in de eind jaren tachtig ingestelde Wet
Investeringsrekening (WIR) en de WIR vanwege een te hoge mate van
oneigenlijk gebruik in 1988 afgeschaft werd?
Antwoord op vraag 74
Aangezien het betreffende wetsvoorstel nog niet ingediend is en de
vormgeving van de baangerelateerde investeringskorting nog niet bekend
is, is onduidelijk hoe oneigenlijk gebruik van de baangerelateerde
investeringskorting voorkomen kan worden en welke waarborgen er zijn
om dit misbruik te voorkomen.
Vraag 75
Kan worden toegelicht welke motivering er «in de literatuur» wordt
gegeven voor de stelling dat het huidig begrotingstekort geen risico is?
Antwoord op vraag 75
In de MEV stelt het CPB dat de overheidsschuld zeer scherp op loopt,
maar te dragen blijft. De beschikbare literatuur geeft geen harde grens
voor de overheidsschuld. Deze grens is land-specifiek en hangt onder
andere af van de (gepercipieerde) kwaliteit van de instituties, het
inkomensniveau van een land en andere macro-economische factoren (zie
https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2020/09/what-is-debtsustainability-basics.htm) In beide scenario’s blijft de overheidsschuld
onder het gemiddelde van de eurozone (figuur 3.2 in de MEV) en op ruime
afstand van niveaus die in de literatuur als risicovol worden aangemerkt
(zie E. Westerhout, A. Trommelen en S. van Veldhuizen, 2020, Schokproef
overheidsfinanciën 2020, CPB Achtergronddocument: http://www.cpb.nl/
sites/default/files/omnidownload/CPB-Achtergronddocument-Schokproefoverheidsfinancien-2020.pdf). Daarnaast is, anders dan in het verleden, de
rente nu, en vooruitkijkend, historisch laag, waardoor een verhoging van
de rente bij de huidige omstandigheden een beperkt effect heeft op de
financierbaarheid van de overheidsschuld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

22

Onderstaande tabel geeft een overzicht van empirische studies naar de
relatie tussen economische groei en overheidsschuld.

Vraag 76
Wat is de oorzaak van de stijging van de collectieve lastendruk na 2022?
Antwoord op vraag 76
Zie de tabel hieronder. De ontwikkeling van de collectieve lastendruk
betreft het effect van de economie en het beleid op de EMU-ontvangsten.
Na 2022 stijgt de collectievelastendruk voornamelijk omdat beleid leidt tot
hogere EMU-ontvangsten. Zo worden de zorgpremies aangepast aan de
stijgende zorguitgaven. Verder worden in de loon- en inkomensheffing de
aftrekposten geleidelijk tegen het lage tarief belast en wordt de zelfstandigenaftrek afgebouwd. Tot slot hebben de maatregelen omtrent de fiscale
behandeling van de eigen woning uit het Begrotingsakkoord 2013 en de
beperking van de overdraagbaarheid van de algemene heffingskorting uit
het Coalitieakkoord 2011 ook een stijging van de collectievelastendruk tot
gevolg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

23

2020

2021

2022

2023

2024

2025

38,5

niveau in % bbp
Totaal

38,0

38,7

38,0

38,4

38,5

Ontwikkeling collectievelastendruk
w.v. effect beleidsmaatregelen op EMU-saldo
w.v. effect grondslagontwikkeling op EMU-saldo

0,7
1,7
– 1,0

– 0,6
– 0,9
0,3

0,4
0,4
0,1

0,1
0,1
0,0

0,0
0,1
– 0,1

NB: Voor de ontwikkeling van de beleidsmatige lasten, die beter aansluit bij de beleving van burgers en bedrijven, kan het beste worden gekeken
naar de nieuwe definitie van de beleidsmatige lastenontwikkeling. Zie daarvoor ook het achtergronddocument. https://www.cpb.nl/sites/
default/files/omnidownload/CPB-FIN-Achtergronddocument-Herdefiniering-beleidsmatige-lastenontwikkeling.pdf

Vraag 77
Wat zijn de beleidsmatige wijzigingen die de verhuurdersheffing en de
bankenbelasting doen afnemen?
Antwoord op vraag 77
De beleidsmatige lastenontwikkeling van de verhuurderheffing daalt in
2020 en 2021 met 0,1 respectievelijk 0,2 mld euro. Deze daling is in 2020
een gevolg van een heffingsvermindering in de verhuurderheffing om het
verduurzamen van woningen te stimuleren. De daling van de verhuurderheffing in 2021 wordt per saldo verklaard door de verlaging van de
verhuurderheffing met 200 mln euro.
Anders dan de verhuurderheffing neemt de bankenbelasting door
beleidsmatige wijzigingen toe met 0,2 mld euro in 2021. Dit komt doordat
de bankenbelasting in dat jaar eenmalig verhoogd wordt.
Kamervraag 78
Hoe werken de lokale lasten door in de inflatie en koopkrachtcijfers?
Antwoord op vraag 78:
Een toename van de lokale lasten vertaalt zich in een hogere inflatie en in
een neerwaarts effect op de koopkrachtontwikkeling. In de koopkrachtramingen kijken we naar de ontwikkeling van het besteedbaar inkomen van
individuele huishoudens. Deze ontwikkeling corrigeren we voor ieder
huishouden met hetzelfde inflatie-effect, evenals bijvoorbeeld het CBS en
het Nibud. In gemeentes waar de lokale lasten harder stijgen dan
gemiddeld zal de feitelijke koopkrachtontwikkeling lager liggen dan wij
ramen, en in gemeentes waar de lokale lasten minder hard stijgen dan
gemiddeld zal de feitelijke koopkrachtontwikkeling hoger liggen.
Kamervraag 79
Welk effect (in percentage) heeft de ontwikkeling van Zorgverzekeringswet
(Zvw)-premie op de bestedingsruimte voor een huishouden met een
modaal inkomen sinds 2012?
Antwoord op vraag 79:
We nemen aan dat het hier gaat om de (inkomensonafhankelijke)
nominale zorgpremies. De nominale zorgpremie bedraagt in 2021 4,5%
van het bruto inkomen voor Modaal inkomen. In 2012 was dit 3,6%.
Wordt ook de inkomensafhankelijke werkgeverspremie en het eigen risico
meegerekend dan wordt in 2021 12,4% van het bruto inkomen besteed
aanzorg, tegenover 10,9% in 2012.
Kamervraag 80
Wat is de ontwikkeling geweest van de opslag duurzame energie (ODE)
sinds 2013 op het inkomen van een modaal huishouden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

24

Antwoord op vraag 80:
Hoe de ODE uitpakt op de koopkracht van een modaal inkomen is niet in
algemene zin aan te geven. Dit hangt onder andere af van het type huis
waarin wordt gewoond en het energieverbruik van het huishouden. De
ODE gericht op gezinnen wordt in 2021 geraamd op 1,3 mld euro. Dit is
ca. 0,4% van de som van het besteedbaar inkomen van huishoudens in
Nederland.
Kamervraag 81
Kan een kwalitatieve beschrijving worden gegeven van de uitbijters in de
puntenwolk? Welke groepen in het model wijken typisch meer dan
2 procent af van de mediaan?
Antwoord op vraag 81:
De uitbijters in de puntenwolk zijn relatief vaak huishoudens die in de
laagste 20% inkomensgroep vallen, alleenstaanden, uitkeringsgerechtigden en de gepensioneerden.
Vraag 82
Wat zijn de budgettaire gevolgen van het afbouwen van de aftrek geen of
geringe eigenwoningschuld, per jaar?
Antwoord op vraag 82
De aftrek wegens geen of geringe eigenwoningschuld wordt vanaf 2019 in
30 jaar uitgefaseerd. Bij invoering van deze maatregel is de lastenverzwaring door het Ministerie van Financiën geraamd op onderstaande
bedragen.
Jaar

Lastenverzwaring (in mln euro)

2019
2020
2021
Structureel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570, nr. 51

24
52
76
1.117

25