Invoering jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland:
een verkenning naar een jeugdstrafrechtmonitor

Dr. J.V.O.R. Doekhie

(Universiteit Leiden, Strafrecht en Criminologie)

Prof. dr. mr. T. Liefaard

(Universiteit Leiden, Jeugdrecht)

Drs. R. den Bak

(Universiteit Leiden, Strafrecht en Criminologie)

Mr. drs. M. Jeltes

(Universiteit Leiden, Jeugdrecht)

Dr. A. Marchena-Slot

(University of Curacao)

Mr. R. Nieuw

(University of Curacao)

Dr. F. van der Mooren

(Centraal Bureau voor de Statistiek)

Met medewerking van: Mr. S. van der Zee en F. van der Werf
Eindrapportage, 9 april 2020

COLOFON
Opdrachtgever
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC)
Afdeling Externe Betrekkingen (EWB) Ministerie van Justitie en Veiligheid
Koningskade 4
2596 AA Den Haag
Onderzoekers
Dit onderzoek is uitgevoerd door de sectie Strafrecht & Criminologie en Jeugdrecht van de
Universiteit Leiden in samenwerking met de University of Curaçao en het Centraal Bureau voor de
Statistiek. De betrokken onderzoekers zijn: Jennifer Doekhie, Ton Liefaard, Renate den Bak, Marije
Jeltes, Annemarie Marchena-Slot, Renata Nieuw en Francis van der Mooren, met medewerking van
Simone van der Zee en Femke van der Werf.
© 2020, WODC, Ministerie van Justitie en Veiligheid. Auteursrechten voorbehouden.

Foto’s voorblad: gemaakt door Jennifer Doekhie tijdens de werkbezoeken aan de BES-eilanden.

2

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave ........................................................................................................................................ 3
Afkortingenlijst ........................................................................................................................................ 7
Geografische kaart Bonaire, Sint Eustatius en Saba................................................................................ 8
Samenvatting........................................................................................................................................... 9
Summary ............................................................................................................................................... 16
Dankwoord ............................................................................................................................................ 22
Hoofdstuk 1: Invoering Jeugdstrafrecht Caribisch Nederland – onderzoek naar implementatie en
monitoring ............................................................................................................................................. 23
1.1. Inleiding ...................................................................................................................................... 23
1.2. Doel- en probleemstelling .......................................................................................................... 23
1.3. Onderzoeksvragen...................................................................................................................... 24
1.4. Urgentie invoering jeugdstrafrecht ............................................................................................ 26
1.5. Preventie en bestrijding van jeugdcriminaliteit in Caribisch Nederland .................................... 27
1.6. Onderzoeksmethoden ................................................................................................................ 29
1.6.1. Desk research (waaronder juridische analyse) en oriënterende gesprekken ..................... 29
1.6.2. Kwantitatief: 0-situatie jeugdige verdachten en registraties .............................................. 30
1.6.3. Kwalitatief: diepte-interviews en focusgroep ..................................................................... 33
1.6.4. Datamanagement en ethische overwegingen .................................................................... 36
1.7. Leeswijzer ................................................................................................................................... 36
Hoofdstuk 2 Het oude en nieuwe jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland .......................................... 38
2.1. Inleiding ...................................................................................................................................... 38
2.2. Het kader van internationale kinderrechten.............................................................................. 38
2.2.1. Het VN-Kinderrechtenverdrag............................................................................................. 38
2.2.2. Conclusie ............................................................................................................................. 42
2.3. De huidige strafwetgeving over jeugdigen in Caribisch Nederland ........................................... 42
2.3.1. Kaders uit het Wetboek van Strafrecht BES voor jeugdige verdachten en daders ............. 42
2.3.2. Bijzondere afwijkende voorschriften voor jeugdigen bij de strafprocesvoering ................ 46
2.4. Het nieuwe jeugdstrafrecht voor de BES ................................................................................... 48
2.4.1. De bepalingen uit Titel VIIIA ‘Bijzondere bepalingen voor jeugdigen’ ................................ 48
2.4.2. Verschillen tussen het nieuwe jeugdstrafrecht van de BES en elders in het Koninkrijk ..... 52
2.5. Consequenties voor de justitieketen in de BES .......................................................................... 54
2.5.1. IV.1 Een jeugddetentie(voorziening) in de JICN .................................................................. 54
2.5.2. Veranderingen in de keten .................................................................................................. 56
3

2.6. Conclusie .................................................................................................................................... 58
Hoofdstuk 3: 0-situatie daders en zaken ............................................................................................... 60
3.1. Introductie .................................................................................................................................. 60
3.1.2 Leeswijzer ............................................................................................................................. 61
3.2. Overzicht 2018............................................................................................................................ 62
3.2.1. Jeugdige verdachten............................................................................................................ 62
3.2.2. Jongvolwassenen ................................................................................................................. 64
3.2.3. Beschikbare informatie ....................................................................................................... 65
3.3. Politieregistraties........................................................................................................................ 65
3.3.1. Aantal geregistreerde jongeren .......................................................................................... 67
3.3.2. Leeftijd, geslacht, geboorteplaats en huidige woonplaats. ................................................ 68
3.3.3. Beschrijving zaken ............................................................................................................... 70
3.3.4. Politie-afdoeningen en verloop van de zaak ....................................................................... 71
3.3.5. Overige delictkenmerken .................................................................................................... 72
3.3.6. Delictgeschiedenis ............................................................................................................... 73
3.3.7. Samenstelling huishouden, ouders en broers en/of zussen ............................................... 73
3.3.8. Dagbesteding ....................................................................................................................... 74
3.3.9. Middelengebruik en welzijn ................................................................................................ 75
3.4. OM-registraties........................................................................................................................... 76
3.4.1. Aantal geregistreerde jongeren .......................................................................................... 78
3.4.2. Leeftijd, geslacht, geboorteplaats en huidige woonplaats ................................................. 78
3.4.3. Beschrijving delicten............................................................................................................ 79
3.4.4. Afdoeningen en verloop van de zaak .................................................................................. 81
3.4.5. Overige delictkenmerken .................................................................................................... 82
3.4.6. Delictgeschiedenis ............................................................................................................... 83
3.4.7. Samenstelling huishouden, ouders en broers en/of zussen ............................................... 83
3.4.8. Dagbesteding ....................................................................................................................... 84
3.4.9. Middelengebruik en welzijn ................................................................................................ 84
3.5. HALT-afdoeningen ...................................................................................................................... 85
3.5.1. Aantal geregistreerde jongeren .......................................................................................... 86
3.5.2. Leeftijd, geslacht, geboorteplaats en huidige woonplaats ................................................. 86
3.5.3. Beschrijving zaken ............................................................................................................... 86
3.5.4. Afdoeningen HALT en verloop van de zaak ......................................................................... 87
3.5.5. Overige delictkenmerken .................................................................................................... 87
3.5.6. Samenstelling huishouden, ouders en broers en/of zussen ............................................... 87
3.5.7. Dagbesteding: onderwijs en werk ....................................................................................... 88
4

3.5.8. Middelengebruik en welzijn ................................................................................................ 88
3.6. Vooruitblik 2019 ......................................................................................................................... 88
3.6.1. Minderjarige verdachten ..................................................................................................... 88
3.6.2. Meerderjarige verdachten .................................................................................................. 89
3.6.3. Vergelijking met 2018.......................................................................................................... 89
3.7. Slotoverwegingen ....................................................................................................................... 89
Hoofdstuk 4: Registraties ...................................................................................................................... 91
4.1. Registratie van delicten, verdachten, straffen en maatregelen, en slachtoffers ....................... 92
4.1.1. Systemen ............................................................................................................................. 92
4.1.2. Soort informatie .................................................................................................................. 93
4.1.3. Bronnen van informatie ...................................................................................................... 93
4.2 Ontbrekende data ....................................................................................................................... 96
4.3 Kwaliteit van de registraties ........................................................................................................ 97
4.3.1. Bronnen ............................................................................................................................... 97
4.3.2. Digitalisering ........................................................................................................................ 97
4.3.3. Koppelen van zaken............................................................................................................. 98
4.3.4. Toegankelijkheid informatie................................................................................................ 99
4.4. Conclusies ................................................................................................................................. 100
Hoofdstuk 5 Ervaringen van sleutelpersonen in de (jeugd)strafrechtketen ....................................... 101
5.1. Inleiding .................................................................................................................................... 101
5.2. Algemene indrukken ................................................................................................................ 101
5.2.1. Professionalisering ............................................................................................................ 103
5.2.2. Conclusie ........................................................................................................................... 104
5.3. Het nieuwe jeugdstrafrecht in de praktijk................................................................................ 105
5.3.1. Buitengerechtelijke afdoening (HALT)............................................................................... 105
5.3.2. Jeugddetentie .................................................................................................................... 107
5.3.3. Conclusie ........................................................................................................................... 110
5.4. Verandering in de keten: jeugdreclasseringstaak .................................................................... 110
5.5. Processen / samenwerking partners / informatie uitwisseling................................................ 111
5.5.1. Functie leerplichtambtenaar ............................................................................................. 111
5.5.2. Informatie en uitwisseling ................................................................................................. 113
5.5.3. Conclusie ........................................................................................................................... 115
5.6. Verkenning monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland ...................................................... 116
5.6.1. Algemene indrukken ......................................................................................................... 116
5.6.2. Inhoud monitor volgens de ketenpartners ....................................................................... 116
5.6.3. Betrokkenheid partners in de toekomst ........................................................................... 117
5

5.7. Conclusie en input kwalitatieve monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland. ..................... 118
Hoofdstuk 6: Inrichting kwantitatieve en/of kwalitatieve monitor jeugdstrafrecht .......................... 120
6.1. Inleiding .................................................................................................................................... 120
6.2. Doel en inhoud monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland ................................................ 121
6.3. Kwantitatieve of kwalitatieve monitor? ................................................................................... 123
6.4. Haalbaarheid monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland ................................................... 125
6.5. Regie ......................................................................................................................................... 127
6.6. Tot slot ...................................................................................................................................... 129
Hoofdstuk 7: Terugblik en slotoverwegingen ..................................................................................... 130
7.1. Achtergrond en opzet onderzoek............................................................................................. 130
7.2. Beperkingen van het onderzoek .............................................................................................. 131
7.3. Terugblik hoofdstukken ............................................................................................................ 132
7.3.1. Juridische context .............................................................................................................. 132
7.3.2. 0-registratie delicten en kwaliteit registraties .................................................................. 133
7.3.3. Ervaringen sleutelpersonen............................................................................................... 134
7.3.4. Inrichting monitor.............................................................................................................. 135
7.4. Slotoverwegingen ..................................................................................................................... 136
Literatuurlijst ....................................................................................................................................... 140
Bijlage 1: Topiclijst interviews sleutelpersonen ketenpartners .......................................................... 143
Bijlage 2: Informed consent formulier ................................................................................................ 144
Bijlage 3: Leden van de begeleidingscommissie ................................................................................. 145

6

Afkortingenlijst
ART

–

Agressie Regulatie Training

BES

–

Bonaire, Sint Eustatius, Saba. Deze eilanden vormen samen Caribisch Nederland.

CJG

–

Centrum Jeugd en Gezin

CN

–

Caribisch Nederland

EOZ

–

Expertisecenter Onderwijs en Zorg

IVRK

–

Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind

JCO

–

Justitieel Casus Overleg

JGCN

–

Jeugdzorg en Gezinsvoogdij Caribisch Nederland

JICN

–

Justitiële Inrichting Caribisch Nederland

KPCN –

Korps Politie Caribisch Nederland

LPA

–

Leerplichtambtenaar

MDO

–

Multi Disciplinair Overleg

MHC

–

Mental Health Carribean

OM

–

Openbaar Ministerie

PV

–

proces verbaal

SGB

–

Scholengemeenschap Bonaire

SoVa

–

Sociale Vaardigheden training

SRCN

–

Stichting Reclassering Caribisch Nederland

WvSr-BES –

Wetboek van Strafrecht BES

WvSv-BES –

Wetboek van Strafvordering BES

7

Geografische kaart Bonaire, Sint Eustatius en Saba
De BES-eilanden bevinden zich in de Caribische Zee en hebben gezamenlijk ruim 25.000 inwoners
(CBS Statline, 2020). Bonaire ligt in hetzelfde geografisch gebied als Aruba en Curaçao, terwijl Saba
en Sint Eustatius ruim 800 kilometer verder liggen in de buurt van eilanden als Saint Kitts en Nevis en
Sint Maarten.

Bron: Van der Veen & Heuts, 2018

Bonaire, hoofdstad: Kralendijk
Oppervlakte: 288 km²
Inwoners: 20.104 (2019)
Talen: Nederlands, Papiaments

Sint-Eustatius ‘Statia’, hoofdstad: Oranjestad
Oppervlakte: 21 km²
Inwoners: 3.138 (2019)
Talen: Nederlands, Engels

Saba, hoofdstad: The Bottom
Oppervlakte: 13 km²
Inwoners: 1.915 (2019)
Talen: Nederlands, Engels

Bron: Rijksoverheid.nl (2020).

8

Samenvatting
Achtergrond onderzoek en onderzoeksvragen
In tegenstelling tot Europees-Nederland is er momenteel geen apart jeugdstrafrecht in Caribisch
Nederland. De Nederlandse overheid streeft ernaar om in 2020 een apart jeugdstrafrecht in te voeren
in Bonaire, Sint Eustatius en Saba (BES). De implementatie van het jeugdstrafrecht zal plaatsvinden
door het toevoegen van een titel in het huidige wetboek van Strafrecht BES met bijzondere bepalingen
betreffende jeugd.1 De introductie van het jeugdstrafrecht heeft tot gevolg dat er jeugddetentie wordt
ingevoerd en geeft bovendien een wettelijke grondslag aan de reeds bestaande buitengerechtelijke
afdoening. Het ministerie van Justitie en Veiligheid wil de doeltreffendheid en doelmatigheid van de
invoering van een jeugdstrafrecht beter kunnen bepalen2 en heeft daartoe onderhavig onderzoek
laten uitvoeren naar de mogelijkheden van een kwantitatieve en kwalitatieve monitor.3
De probleemstellingen van het onderzoek luiden:
•

Wat is de 0-situatie als het gaat om de kwalitatieve en kwantitatieve instroom van jeugdigen
van 12-18 jaar in 20184 die met politie en justitie in Caribisch Nederland in aanraking zijn
gekomen, op welke wijze zijn deze zaken in de jeugdstrafrechtketen afgedaan en wat is
hierover geregistreerd?

•

In hoeverre is een kwantitatieve dan wel kwalitatieve monitor jeugdstrafrecht haalbaar in
Caribisch Nederland om periodiek inzicht te hebben in de toepassing van het jeugdstrafrecht
en de mate van recidive onder jeugdigen? Aan welke voorwaarden, zoals eisen aan de
betrouwbaarheid en validiteit van de registraties van de verschillende instellingen in de
jeugdstrafrechtketen, zou deze jeugdmonitor moeten voldoen en hoe zou deze er dan uit
kunnen zien?

Methoden van onderzoek
In dit onderzoek zijn verschillende onderzoeksmethoden gecombineerd. Ten eerste is een juridische
analyse uitgevoerd, waarbij het huidige en het in te voeren (jeugd)strafrecht BES zijn beschreven en

1

TK 31.568, nr. 209 en de bijlage hierbij kst-31568-209 (big-868920) waarin opgenomen is de ‘Titel met
bepalingen voor jeugd Wetboek van Strafrecht BES’.
2
Startnotitie WODC-onderzoek ‘Verkenning monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland’.
3
TK 31.568, nr. 209.
4
In het huidige onderzoek is uiteindelijk ook een deel van 2019 meegenomen en een verkenning gedaan naar
de groep 18-21 jaar. Over deze groep wordt minder gedetailleerd gerapporteerd.

9

vergeleken (ook met vergelijkbare wetgeving in Nederland, Aruba en Curaçao). Hierbij is gebruik
gemaakt van wetteksten, parlementaire stukken (waaronder memories van toelichting of antwoord,
nota’s van wijziging en handelingen) en beleidsnota’s. Ook is aandacht besteed aan het internationale
kinderrechtenkader met betrekking tot het jeugdstrafrecht op basis van verdragen en andere
internationale regelgeving en aan de hand van juridische commentaren in literatuur. Ten tweede zijn
250 dossiers bestudeerd van 105 unieke jongeren en jongvolwassenen die in 2018 (en een gedeelte
2019) in aanraking zijn gekomen met politie en justitie om de 0-situatie in kaart te brengen. Gegevens
zijn verzameld over de zaak (delict, opgelegde straf of maatregel, verloop) en algemene
persoonskenmerken (leeftijd, geslacht, school/opleiding, werk, eerdere delicten). Tevens is de
kwaliteit van de registraties bestudeerd (o.a. beschikbaarheid van data, registratiesystemen) om de
randvoorwaarden te verkennen voor het inrichten van een eventuele kwantitatieve monitor op de
BES. Ten derde zijn kwalitatieve interviews afgenomen met 31 personen in 26 interviews op de
verschillende eilanden en is één focusgroep georganiseerd op Bonaire. De geïnterviewden zijn allen
werkzaam bij de ketenpartners (onder andere het Korps Politie Caribisch Nederland, Openbaar
Ministerie, Voogdijraad Caribisch Nederland, Jeugdzorg en Gezinsvoogdij Caribisch Nederland,
Stichting Reclassering Caribisch Nederland), maar ook daarbuiten (in het zorgcircuit, zoals Centrum
Jeugd en Gezin). In de interviews hebben de ervaringen van de respondenten centraal gestaan met
betrekking tot het in te voeren jeugdstrafrecht, voorbereiding op de uitvoering van hun (soms nieuwe)
taken, en ervaren of beoogde knelpunten. In de laatste fase van het onderzoek is een focusgroep
georganiseerd waar geïnterviewde respondenten uit de verschillende (keten)partners aan hebben
deelgenomen en hun input hebben gegeven op een aantal bevindingen uit het dossieronderzoek, de
individuele interviews, en het inrichten van een monitor jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland.

Bevindingen
Deel 1: Juridische context (juridische analyse)
Het staat vast dat de invoering van het jeugdstrafrecht grote veranderingen in de positie van de
jeugdige verdachte en voor de partners in de justitiële strafrechtketen in de BES met zich meebrengt.
Door jeugdspecifieke sancties, zoals de jeugddetentie en de Pij-maatregel in te voeren, die beperkt zijn
in duur, beoogt de wetgever het leveren van meer maatwerk mogelijk te maken en te voldoen aan het
principe dat vrijheidsbeneming voor een zo kort mogelijke duur moet worden toegepast, zoals het
Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind (IVRK) voorschrijft. Ook worden de
politietransactie en de OM-transactie van een wettelijke basis voorzien, hetgeen eveneens goed
aansluit bij het internationaal kinderrechtelijke uitgangspunt dat ingeval van jeugdige verdachten een
buitengerechtelijke afdoening de voorkeur verdient. Specifieke jeugdsancties en buitengerechtelijke
10

procedures dragen bij aan het bevorderen van de herintegratie van jeugdige verdachten en passen bij
de pedagogische doelstellingen van het jeugdstrafrecht. Om de tenuitvoerlegging van de nieuwe
sancties goed te laten verlopen, is uitvoeringswet- of regelgeving nodig om de specifieke taken van de
uitvoeringsorganen en hun onderlinge verhouding af te bakenen. Daarnaast is van belang dat deze
organen voldoende worden toegerust om hun taken te kunnen volbrengen. De in dit onderzoek
onderzochte monitor kan hieraan bijdragen.
Deel 2: 0-situatie delicten & registraties (kwantitatief dossieronderzoek)
Uit de beschikbare registraties van de politie, het OM en de Voogdijraad blijkt dat 61 minderjarigen en
44 jongvolwassenen in 2018 in aanraking zijn gekomen met de strafrechtketen; een totaal van 105
unieke jongeren in de leeftijd 12-21 jaar. Voor de meeste achtergrondkenmerken is maar beperkt
informatie voor slechts een kleine groep beschikbaar.
De gemiddelde leeftijd van de minderjarigen die in de politieregistraties (KPCN) van 2018 naar voren
zijn gekomen, is 15.7 jaar oud. Het hoofdfeit waarvoor minderjarigen geregistreerd zijn bij de politie,
is voornamelijk diefstal of rijden zonder rijbewijs. Informatie over delictgeschiedenis is voor bijna alle
minderjarigen bekend. Ruim de helft van de minderjarigen heeft geen registraties voor 2018 en staat
dus geregistreerd als first-offender, een derde deel heeft nog één registratie bij het KPCN voorafgaand
aan 2018. De rest (ongeveer 15%) varieert van twee tot zeven registraties. De gemiddelde leeftijd van
de jongvolwassenen die naar voren zijn gekomen in de politieregistraties van 2018 is 19.5 jaar oud.
Iets minder dan de helft van de registraties betreft verkeersdelicten, zoals rijden zonder rijbewijs en
joyriding. Verder komen geweldsdelicten, drugsdelicten en diefstal voor. Ook voor bijna alle
jongvolwassenen is informatie te vinden over delictgeschiedenis en blijkt dat iets meer dan de helft
first-offender is en een vijfde deel nog één registratie had vóór 2018. Een kwart heeft meerdere
registraties voor 2018, meestal voor een delict als diefstal. In zowel zaken met minderjarigen als
meerderjarigen is de geregistreerde verdachte meestal de enige dader.
De minderjarigen (12-18 jaar) die in 2018 uit de OM-registraties naar voren komen, zijn gemiddeld
15.3 jaar oud. In de overgrote meerderheid van de gevallen bestaat het hoofdfeit waarvan de
minderjarigen verdachte is geweest uit rijden zonder rijbewijs of diefstal. In meer dan de helft van de
gevallen heeft het OM de zaak afgedaan met een (voorwaardelijk) sepot, een kleiner deel wordt door
middel van een gerechtelijke afdoening afgehandeld. Van sommige zaken is de afdoening nog niet
bekend. In tegenstelling tot de geregistreerde data bij de politie, is informatie over delictgeschiedenis
(aantal eerdere registraties voor 2018) bij het OM voor slechts een kwart van de jongeren (dit gaat om

11

11 jongeren) beschikbaar. Er valt op basis van deze gegevens in principe weinig te zeggen over hoeveel
van deze jongeren first-offender zijn en hoeveel recidiveren. De gemiddelde leeftijd van de
jongvolwassenen (18-21 jaar) uit de OM-registraties over 2018 is 19.4 jaar oud. De meeste
jongvolwassenen hebben als hoofdfeit het rijden zonder rijbewijs of diefstal. In twee derde van de
zaken heeft het OM de zaak afgedaan met een (voorwaardelijk) sepot, een kwart van de zaken wordt
middels een boete of transactie afgedaan. Delictgeschiedenis is maar voor 30 procent van de
jongvolwassenen bekend, van wie weer voor de helft duidelijk is dat ze first-offender zijn. Ook voor
de jongvolwassenen valt dus weinig te zeggen over recidive, omdat de aantallen klein zijn. In de meeste
zaken bij het OM zijn zowel de minderjarigen als de jongvolwassenen als de enige daders van het delict
aangemerkt.
Wanneer het gaat om achtergrondkenmerken van de minderjarigen (de groep die centraal staat in het
onderzoek), komt over het algemeen bij zowel politie als OM eenzelfde beeld naar voren:
minderjarigen wonen gemiddeld met vier tot vijf mensen in huis, inclusief henzelf. Van ongeveer de
helft van de minderjarigen is informatie bekend over de thuissituatie; de meerderheid hiervan lijkt op
te groeien in incomplete gezinnen, waar moeder het gezag heeft, en vader een kleine of geen rol heeft
in het leven van de minderjarige. Het merendeel van degenen waar informatie beschikbaar is over
school/opleiding (minder dan de helft van de groep) gaat naar school.

Deel 3: Ervaringen van ketenpartners (kwalitatieve interviews en focusgroep)
De bevindingen uit de interviews laten zien dat alle geïnterviewden positief staan tegenover de
invoering van het jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland, en ze voelen zich over het algemeen
voorbereid op de uitvoering van hun taken binnen de jeugdstrafrechtketen. Zorgen worden
voornamelijk geuit over het aanbod van HALT-locaties en gedragsinterventies (binnen bijvoorbeeld de
leeropdracht) in het licht van de kleinschaligheid op de eilanden, de pedagogische invulling en
praktische aspecten van jeugddetentie, en hoe de boogde scheiding van toezicht en begeleiding bij
jeugdreclassering in de praktijk zal verlopen. De samenwerking met andere ketenpartners verloopt
over het algemeen goed, al worden knelpunten ervaren met betrekking tot de uitwisseling van
informatie tussen ketenpartners en de werkwijze van de leerplichtambtenaar (voornamelijk op
Bonaire). Zo treedt vertraging op bij de formele instroom van meldingen van verzuim in de keten,
terwijl er informeel al stappen zijn gezet.

12

Deel 4: Inrichting kwantitatieve en/of kwalitatieve monitor
Met de bevindingen uit de juridische analyse, het dossieronderzoek, de interviews, en de focusgroep
is de wenselijkheid en haalbaarheid van een monitor jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland
onderzocht. Vanuit de interviews en focusgroep is iedereen eensgezind over de wenselijkheid van een
monitor. In het huidige onderzoek is data verzameld om de 0-situatie met betrekking tot de registratie
in kaart te brengen en zo als mogelijk startpunt te kunnen dienen voor het starten van een
kwantitatieve monitor. Te denken valt bijvoorbeeld aan het jaarlijks verzamelen van dezelfde gegevens
om uitspraken te kunnen doen over aantallen en instroom, de toepassing van het jeugdstrafrecht
(hoeveelheid), op welke manier zaken worden afgedaan en binnen welke termijn. De vraag naar de
werking van het jeugdstrafrecht geeft aanleiding voor het inrichten van een meer kwalitatieve
monitor, eventueel als aanvulling op de kwantitatieve. De bevindingen uit de interviews geven inzicht
in de door ketenpartners ervaren knelpunten en voorbereiding op de taken. Het herhalen van
interviews met dezelfde ketenpartners (bijvoorbeeld over twee jaar) kan informatie opleveren ten
opzichte van hoe het jeugdstrafrecht wordt toegepast in de praktijk, en welke werkprocessen zoals
beoogd lopen en welke wellicht niet. Deze kwalitatieve informatie kan betekenis geven aan de
aantallen en trends in de kwantitatieve monitor en tevens helpen om bijvoorbeeld na te gaan hoe
wordt omgegaan met internationale kinderrechtelijke uitgangspunten en verplichtingen.
De haalbaarheid van een monitor is echter een ander verhaal en is in het huidige onderzoek op
verschillende aspecten verkend. Zo is bij het in kaart brengen van de 0-situatie op basis van registraties
duidelijk geworden dat voor veel achtergrondkenmerken van de jongeren en jongvolwassenen beperkt
tot geen informatie beschikbaar is. Dit geldt voor factoren als school/opleiding en gezinssituatie, maar
ook voor bijvoorbeeld delictgeschiedenis (geeft informatie over recidive) staat maar voor een zeer
kleine groep informatie geregistreerd. Het starten van een monitor waarin deze gegevens ook
structureel verzameld zouden worden, betekent dat ketenpartners deze gegevens meer zullen moeten
registreren. In de eerste plaats zal dit betekenen dat het noodzakelijk is dat elke ketenpartner met een
digitaal systeem gegevens registreert om de benodigde gegevens te kunnen aanleveren. Daarnaast is
het belangrijk om bij ketenpartners bewustzijn te creëren over het belang van het registreren van
bijvoorbeeld delictgeschiedenis of thuissituatie, zodat een meer betrouwbaar beeld geschetst kan
worden van de groep jongeren in de strafrechtketen buiten de basale informatie als leeftijd, geslacht
en delict.
Bij het inrichten van een monitor moet rekening worden gehouden met de kleinschaligheid van de
eilanden, zeker de Bovenwindse eilanden. Sommige onderwerpen/thema’s zullen niet opgenomen

13

en/of gepubliceerd kunnen worden, omdat de kans op onthulling groot is en zodoende de privacy van
de betreffende jongeren of de gezinnen waarin ze wonen niet voldoende gewaarborgd kan worden.
Tot slot moet een weloverwogen keuze worden genomen over de regievoering: wie gaat de benodigde
gegevens voor een monitor (structureel) van alle ketenpartners verzamelen en beheren?
Slotoverwegingen
Hoewel de juridische analyse laat zien dat er een aantal opmerkelijke verschillen bestaat tussen de
wettelijke regelingen van Nederland, Aruba, Curaçao en de BES, in de kern bestaat straks overal een
apart jeugdstrafrecht, met regelingen voor buitengerechtelijke afdoening en specifieke jeugdsancties
en met een duidelijke pedagogische oriëntatie. Dat sluit goed aan bij de eisen die aan het strafrecht
worden gesteld op grond van internationale kinderrechten en daarmee komt Nederland – en dus de
BES - tegemoet aan aanbevelingen van het Kinderrechtencomité van de Verenigde Naties, UNICEF en
de Kinderombudsman. De bevindingen in dit onderzoek laten bovendien zien dat de aanstaande
wetgeving van harte wordt verwelkomd door de verschillende relevante actoren in het veld. Zij kijken
ernaar uit om binnen de nieuwe wettelijke kaders aan de slag te gaan of om hun bestaande werkwijze
geformaliseerd te zien in wetgeving.
De bevindingen in dit onderzoek geven aanleiding om een aantal aannames te relativeren, zij het met
enige voorzichtigheid vanwege de beperkingen van dit onderzoek. De cijfers lijken te suggereren dat
de jongeren die in aanraking komen met politie en justitie vooral first-offender zijn en dat anders dan
eerdere beelden geschetst op basis van beeldvormingsonderzoek geen sprake lijkt te zijn van
registratie van zware strafbare feiten die verband houden met groepscriminaliteit of bendes.
De conclusies van dit onderzoek geven aanleiding om daadwerkelijk een monitor te ontwikkelen, deze
te voorzien van zowel kwantitatieve als kwalitatieve elementen en te laten aansluiten bij reeds
bestaande initiatieven, zoals de Jeugdmonitor CN, en duidelijkheid te verschaffen over de
regievoering. Voor zover een zekere terughoudendheid bestaat vanwege de vraag of het
jeugdstrafrechtssysteem wel klaar is om in de praktijk uitvoering te geven aan de nieuwe wet- en
regelgeving, lijkt op grond van dit onderzoek terughoudendheid niet noodzakelijk te zijn. Het is wel
van belang om rekening te (blijven) houden met aspecten zoals de kleinschaligheid van de eilanden en
de daarmee samenhangende uitvoerings- en privacyvraagstukken, en voor het belang van
kinderrechtelijke uitgangspunten waaronder terughoudendheid bij de inzet van het jeugdstrafrecht
(en het voorkomen van aanzuigende werking), de pedagogische oriëntatie, het gebruik van

14

buitengerechtelijke afdoening, een eerlijk proces, participatie van jeugdigen, bescherming van de
persoonlijke levenssfeer en het zoveel mogelijk voorkomen van vrijheidsbeneming van kinderen.

15

Summary
Background and research questions
In contrast to the European part of the Netherlands, there currently is no separate youth justice system
in the Caribbean part of the Netherlands. The Dutch government aims to implement a youth justice
system in 2020 on the Dutch Caribbean islands Bonaire, Sint Eustatius and Saba (known as the BES
islands or the Caribbean Netherlands) by adding a new title to the Criminal Code BES with specific
provisions concerning youth.5 The new youth justice system introduces youth detention as a custodial
sentence for young offenders (i.e. under the age of eighteen at the time of the offence, also referred
to as minors) and provides a legal basis for the use of diversion (out-of-court disposition). With the aim
to explore the effectiveness and efficiency of the new youth justice system,6 the Ministry of Justice and
Security has commissioned a study on the feasibility of and (pre)conditions for a quantitative and/or
qualitative monitor7 in order to carefully follow the implementation of the system.
The overarching research questions of this study are:
•

What is the registered crime rate of youth aged 12-18 years and young adults aged 18-21
years old who have been in contact with the criminal justice system in the Caribbean
Netherlands in 2018,8 how were these cases handled and what has been officially registered
about these cases?

•

To what extent is it feasible to start a quantitative or qualitative monitor containing
information about (registered) youth crime in the Caribbean Netherlands to provide insight
into the implementation and use of the youth justice system as well as into the recidivism
(rates) of minors? What are important preconditions to start a monitor, in light of the
reliability and validity of the data, and what would such a monitor look like?

Methodology
Various research methodologies were used to answer the overarching research questions in this study.
First, a legal analysis was conducted to compare the current and future (youth) justice system on the
BES islands, also in relation to legislation in the (European) Netherlands, Aruba and Curacao. The legal
analysis was based on legislation, parliamentary documents and policy documents. Attention was also
5 TK 31.568, no. 209 as well as the appendix kst-31568-209 (big-868920).

6

Terms of Reference of this research project.
TK 31.568, no. 209.
8 This study has also examined a part of the cases registered in 2019 and included an exploration of the young adults (18-21
years old). Whereas minors are the focus of the study, the report describes the situation about young adults in less detail.
7

16

paid to international children’s right instruments and literature concerning youth justice and youth
justice systems. Secondly, 250 cases of a total of 105 children and adolescents who were in contact
with the criminal justice system in 2018 (and a part of 2019) were examined. Information was collected
about the criminal case (crime, sentence, procedure) and general characteristics of the young people
(age, sex, education, employment, previous crimes). The quality of the registration data has also been
examined (e.g. availability of the data, the system of registration) to explore the basic conditions
needed to create a quantitative monitor on the BES islands. Thirdly, a total of 26 qualitative semistructured interviews were conducted with 31 participants on all three islands, and one focus group
was held on Bonaire. Participants were stakeholders working at a department under the scope of the
National Office for the Caribbean Netherlands, including the Dutch Caribbean Police Force, the Public
Prosecution Office, the Guardianship Council Dutch Caribbean, Youth Care and Family Supervision
Caribbean Netherlands, and the Centre for Youth and Family. The interviews focused on the
experiences of stakeholders in light of the soon to be implemented youth justice system, such as their
expectations, preparations, and perceived obstacles. Finally, a focus group was organized with
participants that were interviewed before. They were asked to reflect on some of the findings of the
case files analysis and the individual interviews, and elaborate on important issues when considering
the start of a monitor on the islands.
Findings
Part 1: Legal context & analysis
It has become clear that the introduction of the youth justice system will significantly impact the
position of the young accused as well as the role and responsibilities of the stakeholders in the justice
system. With the introduction of youth specific sentences, such as the youth detention and the penal
treatment order for young offenders, the legislator aims to enable more tailored approaches to youth
offending. At the same time, because of the legal time limits, the legislator wants to respect the
principles that custodial sentences can only be used as a measure of last resort and for the shortest
period of time, as prescribed by the UN Convention on the Rights of the Child (CRC). The new legislation
additionally provides diversion measures – the police transaction and the public prosecutor’s
transaction – with a legal basis, which connects to the international children’s rights standard that
youth accused of committing offences should preferably be dealt with outside of the formal justice
system (i.e. through diversion). Youth specific sentences and diversion are meant to promote young
offenders’ reintegration and are therefore relevant for the realization of the pedagogical objectives of
the youth justice system. In order to implement the new sentences and diversion measures, additional
regulations are necessary, also to provide clarity regarding the role and responsibilities of the different
17

stakeholders. In addition, it is vital that the stakeholders are sufficiently equipped to perform their task
under the new youth justice system. The monitor, explored as part of this study, could be used to
support this.
Part 2: Registered crime (quantitative case file analysis)
Different sources were used to describe the registered youth crime (rates) in the Caribbean
Netherlands: police records, sentencing records, and records from the Guardianship Council Dutch
Caribbean (responsible for the HALT programme, a diversion programme). Based on these records, 61
minors (12-18 years) and 44 young adults (18-21 years) were in contact with the criminal justice system
in 2018; a total of 105 unique individuals aged 12 - 21 years. Basic information about age, sex, and
crime turned out to be available for almost the entire group. For most background characteristics,
however, only limited information is available, and only for a small group.
Minors who are registered in the police records of 2018 are on average 15.7 years old and are
predominantly registered for theft or driving without a license. Information about previous crimes is
available for almost all registered minors: slightly more than half is registered as first-offender, a third
has been registered for one other crime before the year 2018, and the remaining part (approximately
15%) is registered for two to seven other crimes. Young adults who are registered in the police records
of 2018 are on average 19.5 years old and almost half of the registered crime involves traffic offences,
such as driving without a license and joyriding. Furthermore, violent crime, drug crimes, and theft can
also be found in the registered crime for this group. Information about previous crimes is also available
for almost all young adults registered in the police records: slightly more than half is first-offender and
one fifth of the total is registered for one other crime. The remaining young adults has multiple
registrations before 2018, mostly for theft. Based on police records, the registered minor or young
adult is the only alleged offender in far majority of cases (so no sign of crimes committed in groups for
example).
The minors (12-18 years) registered in the records of the Public Prosecution Service are on average
15.3 years old and the far majority of registered crimes concerns theft or driving without a license.
More than half of the cases results in a conditional dismissal of the case; a smaller proportion of the
cases ends with a court disposition. Regarding some cases there is no information on the disposition.
In contrast to the data available in the police records, information about previous crimes in the records
at the Public Prosecution Service is only available for a very small group of cases. The young adults (1821 years) that are registered in the records of the Public Prosecution Service are on average 19.4 years

18

old and the far majority of registered crime involves theft or driving without a license (similar to the
minors). In two thirds of the cases the public prosecutor (conditionally) dismisses the case, while in
25% of the cases a fine or transaction is offered. Information about previous crimes is available for
almost a third of the young adults: half of these are registered as first-offender. There is not much that
can be said about recidivism based on this information, because the numbers are (too) small. Also in
the records of the Public Prosecution Service (similar to the police records), the registered minor or
young adult is the only alleged offender in the far majority of cases.
Background characteristics of minors registered at the police and the Public Prosecution Service seem
to be similar: on average the living situation of minors tend to be with four to five people in one
household (including themselves). Based on information available for half of the population: most of
the minors seem to be growing up in broken families, often under custody of mother. Fathers play a
small or even no role. The majority of minors, regarding whom there is information available about
school/education (i.e. less than half of the group), seems to be going to school.

Part 3: Experiences of stakeholders (qualitative interviews and focus group)
The findings of the interviews reflect a positive attitude of the stakeholders towards the introduction
of the youth justice system in the Caribbean Netherlands. In general, they feel prepared to carry out
their tasks within the youth justice system. There are some concerns though about the limited options
for non-custodial (alternative) interventions for minors (such as the diversion programme HALT) and
the limited number of available behavioural interventions, also in light of the small scale of the islands.
Concerns are also being raised about the feasibility of the pedagogical approach with regard to youth
detention and about how the intended separation of control and support in youth probation will work
in practice. The collaboration between stakeholders is experienced to be effective in general, although
there seems to be some problems in the area of the exchange of information and the way the school
attendance officer (particularly on Bonaire) works. For example, reports of unauthorised absence in
schools sometimes become formally available, well after various informal steps to assist the minor
have already been taken.

Part 4: Setting up a quantitative and/or qualitative monitor
The desirability and viability of the development of a youth justice monitor in the Caribbean
Netherlands have been explored on the basis of the findings from the legal analysis, the case file
analysis, the interviews, and the focus group. All respondents seem to agree that such a monitor is
needed. The data collected in the current study provide a baseline for registered youth crime in the
19

Caribbean Netherlands. This can serve as a starting point to set up a monitor and to, for example,
collect the same data each year. Through this way, one will be able to gain insight into registered youth
crime and whether these figures tend to increase or decrease over time. Such a monitor also allows to
gather and share information about the way cases are being handled and their time span. How the
youth justice system will work in practice is a question that may be better answered by a more
qualitative monitor, possibly in addition to the numbers in the quantitative monitor. The findings from
the interviews provide insight into the currently experienced obstacles in the collaboration within and
around the youth justice system. They also provide insight in the expected bottlenecks after enactment
of the new law and could shed light on the way stakeholders have prepared for their (sometimes new)
tasks. It could be beneficial to repeat these interviews with the same stakeholders (for example in two
years’ time) to collect information about how the youth justice system is applied and works in practice,
and which processes work as expected and which ones do not. This qualitative information can give
meaning to the numbers and trends that the quantitative monitor aims to provide. It can also help to
examine how the youth justice systems works in light of international children’s rights commitments.
Different aspects in relation to the viability of the creation of a monitor have been explored. It has
become clear from the case file analysis that there is little to no registered information concerning
minors and young adults and their background characteristics. For example, information about
whether the individual is going to school and how he or she lives is only available for a very small group;
the same is true for information about previous crimes. Starting a monitor which aims to collect this
kind of information on a structural basis, implies that stakeholders should register information about
these characteristics more and more accurate. On a more basic level, starting a monitor also requires
that all stakeholders will have to work with a system that operates digitally (instead of manually).
Furthermore, it seems imperative to create awareness about the need and importance of registering
information about previous crimes or living situation. Through this, a more accurate and complete
picture of the minors in the criminal justice system can be obtained, which goes beyond basic
information about age, sex, and crime.
The establishment of a monitor should also take into consideration the small scale of the islands. This
is particularly true for Saba and Sint Eustatius. Regarding some information, it will be difficult to include
it in a publicly accessible monitor, since it would be clear which individuals it concerns. This means that
the privacy of the minors as well of their families may not be safeguarded, which is problematic. Finally,
it is important to consider the management and governance of the monitor, which ultimately revolves
around the question who will be in charge of collecting the data needed for the monitor on a structural
basis.
20

Concluding observations
Although the legal analysis shows some remarkable differences between the legal systems of the
Netherlands, Aruba, Curacao and the Caribbean Netherlands, the new law will result in the existence
of separate youth justice systems in all parts of the Kingdom of the Netherlands, including special
regulations regarding diversion, youth sentences and a clear pedagogical orientation. This essentially
contributes to the realization of international children’s rights and in doing so the Netherlands, and
thus the Caribbean Netherlands, responds to the recommendations made by the United Nations
Committee on the Rights of the Child, UNICEF and the Dutch Children’s Ombudsperson. This study
moreover shows that the new legislation is warmly welcomed by the different stakeholders in and
around the youth justice system. The different stakeholders very much look forward to operating
within the new frameworks and to seeing some of their practices being formalized in law.
The findings of this study give furthermore reason to put some assumptions into perspective, albeit
with caution because of the study’s limitations. The data seem to suggest that the young people who
come into contact with the justice system are mostly first-offenders. They also suggest, unlike previous
research on perceptions about youth crime, that there is no registration of serious crimes which relates
to gangs or group crimes.
The study’s conclusions justify the development of a youth justice monitor with both quantitative and
qualitative elements and to connect this monitor with already existing initiatives such as the Youth
Monitor Caribbean Netherlands. It is also important to decide on the management and governance of
the monitor. In case there is a certain reluctance to enact the new youth justice law due to uncertainty
whether in practice the new system can be successfully implemented, this study shows that there is
no need to wait. It is, however, important to keep an eye on important aspects such as the small-scale
realities of the islands and the challenges in this regard concerning enforcement and privacy matters.
It is also key not to overlook the significance of international children’s rights standards, including the
use of the youth justice system as a measure of last resort (and the prevention of net-widening), the
pedagogical orientation of youth justice, the use of diversion, fair trial, effective participation of
minors, the protection of private life and the need to prevent the use of custodial measures and
sentences.

21

Dankwoord
In de periode juni 2019 tot en met december 2019 is onderzoek gedaan in Caribisch Nederland in
opdracht van het WODC in het kader van het nieuw in te voeren jeugdstrafrecht in 2020. Verschillende
onderzoekers vanuit de Universiteit Leiden (Nederland), de Universiteit van Curaçao en het Centraal
Bureau voor de Statistiek hebben hierin samengewerkt. Dit rapport is de verslaglegging van het
uitgevoerde onderzoek.
Onze dank gaat als eerste uit naar de personen die ons hebben geholpen in contact te komen met
relevante ketenpartners op Bonaire, Saba en Sint Eustatius om interviews af te nemen ten behoeve
van het onderzoek en naar alle geïnterviewden die zo bereidwillig zijn geweest om hun ervaringen en
verwachtingen voor de toekomst met ons te delen. Ook grote dank aan degenen die zich hebben
ingespannen om toestemming te krijgen en/of te geven voor het dossieronderzoek en aan de
personen die het dossieronderzoek vervolgens hebben gefaciliteerd en ons geholpen de weg te
vinden in de registratiesystemen. We zijn overal hartelijk ontvangen en zonder deze betrokkenen
was dit onderzoek niet mogelijk geweest.
De begeleidingscommissie onder leiding van prof.dr. Geert-Jan Stams (Universiteit van Amsterdam)
en commissieleden drs. Agnes De Lima-Heijns (Caribbean Medical University Curaçao / Forensisch
Centrum Teylingereind), drs. Helen Verleg (Ministerie van Justitie en Veiligheid / DG SenB), dr.
Jolande uit Beijerse (Erasmus Universiteit Rotterdam), Dr. Soraya Verstraeten (Volksgezondheids
Instituut Curaçao), en dr. Gerrit Haverkamp (WODC) zijn we zeer erkentelijk voor hun constructieve
commentaren, adviezen en het meedenken in elke fase van het onderzoek.
Tot slot danken wij Femke van der Werf voor het transcriberen van de interviews en focusgroep en
mr. Simone van der Zee voor haar waardevolle bijdrage in de laatste fase van het schrijven van de
rapportage.

22

Hoofdstuk 1: Invoering Jeugdstrafrecht Caribisch Nederland –
onderzoek naar implementatie en monitoring
1.1. Inleiding
De Nederlandse overheid streeft ernaar binnen afzienbare tijd een apart jeugdstrafrecht in te voeren
in Caribisch Nederland (Bonaire, Sint Eustatius en Saba; BES). Dit onderzoek heeft betrekking op de
implementatie van het jeugdstrafrecht in BES en vormt tevens de grondslag voor de ‘Verkenning
monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland’. In dit verkennend onderzoek is de deskundigheid
gebruikt van de Universiteit Leiden, in het bijzonder de afdeling Strafrecht & Criminologie en de
afdeling Jeugdrecht en de Universiteit van Curaçao, Dr. Moises Da Costa Gomez. De samenwerking
tussen beide instellingen heeft bijgedragen aan de uitvoerbaarheid van het onderzoek op de BESeilanden. Het Centraal Bureau voor de Statistiek, zowel in Nederland als op Bonaire, heeft voorts een
rol gespeeld bij dit onderzoek in het kader van de verkenning van de haalbaarheid van een monitor
jeugdstrafrecht.

1.2. Doel- en probleemstelling
Bij de start van dit onderzoek werd invoering van het jeugdstrafrecht voorzien voor het najaar van
2019.1 Inmiddels is duidelijk dat dit niet gerealiseerd is en dat de inwerkingtreding van de wetgeving
op een later moment plaatsvindt, waarschijnlijk medio 2020. Ten tijde van de afronding van het
rapport was echter nog niet duidelijk wanneer precies. De implementatie van het jeugdstrafrecht zal
plaatsvinden door het toevoegen van een titel in het huidige wetboek van Strafrecht BES met
bijzondere bepalingen betreffende jeugd.2 Het ministerie van Justitie en Veiligheid wil de
doeltreffendheid en doelmatigheid van de invoering van een jeugdstrafrecht beter kunnen bepalen3
en heeft daartoe onderhavig onderzoek laten uitvoeren naar de mogelijkheden van een kwantitatieve
en kwalitatieve monitor.4
De doelstelling van het onderzoek is in de eerste plaats het in kaart brengen en beschrijven van de

1

TK 31 568, nr. 197 Ministerie van Justitie en Veiligheid (2018, 26 februari). Staatkundig proces Nederlandse
Antillen [verslag van een algemeen overleg]. Geraadpleegd via https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst31568-197; zie ook TK 31 568, nr. 209, Ministerie van Justitie en Veiligheid (2019, 8 januari). Staatkundig
proces
Nederlandse
Antillen
[brief
aan
de
regering].
Geraadpleegd
via
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31568-209.html.
2
TK 31.568, nr. 209 en de bijlage hierbij kst-31568-209 (big-868920) waarin opgenomen is de ‘Titel met
bepalingen voor jeugd Wetboek van Strafrecht BES’.
3
Startnotitie WODC-onderzoek ‘Verkenning monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland’.
4
TK 31.568, nr. 209.

instroom en wijze waarop jeugdstrafrechtzaken van minderjarigen in 2018 in Caribisch Nederland
zijn afgedaan en geregistreerd als 0-situatie ten behoeve van het later in kaart brengen van de
mogelijke gevolgen van de invoering van het jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland. Hierbij hoort
ook een beschrijving van de wijzigingen op het terrein van wetgeving en de keten, mede in het licht
van internationale kinderrechten. Daarnaast is de haalbaarheid van een kwantitatieve dan wel een
kwalitatieve jeugdstrafrechtmonitor in kaart gebracht waarbij speciale aandacht is besteed aan de
kwaliteit, betrouwbaarheid en validiteit van de registraties. Vanuit de opdrachtgever bestaat de
wens om met behulp van een dergelijke monitor de implementatie van de nieuwe wetgeving te
volgen en tevens eventuele (toekomstige) vragen vanuit de Tweede Kamer over de (effectiviteit van
de) toepassing van het in te voeren jeugdstrafrecht te kunnen beantwoorden.5
De probleemstelling van het onderzoek is tweeledig en luidt:
•

Wat is de 0-situatie als het gaat om de kwalitatieve en kwantitatieve instroom van jeugdigen
van 12-18 jaar in 20186 die met politie en justitie in Caribisch Nederland in aanraking zijn
gekomen, op welke wijze zijn deze zaken in de jeugdstrafrechtketen afgedaan en wat is
hierover geregistreerd?

•

In hoeverre is een kwantitatieve dan wel kwalitatieve monitor jeugdstrafrecht haalbaar in
Caribisch Nederland om periodiek inzicht te hebben op de toepassing van het
jeugdstrafrecht en de mate van recidive onder jeugdigen? Aan welke voorwaarden zoals
eisen aan de betrouwbaarheid en validiteit van de registraties van de verschillende
instellingen in de jeugdstrafrechtketen zou deze jeugdmonitor moeten voldoen en hoe zou
deze er dan uit kunnen zien?

1.3. Onderzoeksvragen
Het eerste deel van het onderzoek is gericht op het in kaart brengen van de straffen en
maatregelen die in 2018 (en een deel van 2019) volgens de beschikbare registraties zijn opgelegd
en in hoeverre deze worden uitgevoerd. Deze nulmeting is kwantitatief van aard en is gebaseerd
op informatie beschikbaar in verschillende registratiesystemen (van zowel het OM als de Politie).
De onderzoeksvragen die in deze fase zijn beantwoord, zijn:
1. Hoeveel en welke straffen en maatregelen (inclusief buitengerechtelijke afdoeningen) zijn er

5
6

Startnotitie WODC-onderzoek ‘Verkenning monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland’.
In het huidige onderzoek is uiteindelijk ook een deel van 2019 meegenomen.

24

in 2018 volgens de beschikbare registraties in de jeugdrechtstrafketen opgelegd bij jongeren
en jongvolwassenen van 12-21 jaar in Caribisch Nederland?
2. In hoeverre worden deze straffen en maatregelen volgens de beschikbare registraties in de
jeugdstrafrechtketen tijdig en volledig uitgevoerd? Welke criteria spelen hierbij een rol?
3. Wat zijn de kenmerken van deze groep jongeren en jongvolwassenen op basis van de
beschikbare registraties (leeftijd, geslacht, gezinssituatie, schoolopleiding, en eerdere
contacten met justitie)?
Het tweede deel van het onderzoek beoogt om de actoren die een rol spelen in de
jeugdstrafrechtketen in kaart te brengen. Tevens is in dit deel van het onderzoek de wijze van
registratie van delicten, daders, slachtoffers en straffen/maatregelen verder onderzocht, en
gekeken naar de kwaliteit van de registratiedata. Ook is de beschikbare informatie met betrekking
tot recidive geïnventariseerd. In deze fase van het onderzoek zijn zowel kwalitatieve als
kwantitatieve

onderzoeksmethoden

ingezet

om

de

volgende

onderzoeksvragen

te

beantwoorden:
4. Op welke wijze vindt de registratie van delicten, daders en slachtoffers en straffen en
maatregelen plaats? Wat is de kwaliteit van deze registraties in termen van betrouwbaarheid
en validiteit?
5. Op welke wijze geven de verschillende organisaties in hoofdlijnen uitvoering aan hun taak in
de jeugdstrafrechtketen? En wat is de aard van de samenwerking tussen deze verschillende
organisaties? Welke knelpunten zijn er volgens respondenten?
6. In hoeverre is er informatie beschikbaar op basis waarvan de recidive onder jongeren en
jongvolwassenen kan worden bepaald?
De methoden gebruikt om bovenstaande hoofdvragen te kunnen beantwoorden, worden verder
beschreven in paragraaf 1.6.
In het verlengde hiervan heeft het onderzoek aandacht besteed aan de haalbaarheid van het
opzetten van een monitor jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland, waarmee de implementatie en
werking van het jeugdstrafrecht kan worden gevolgd. Het kan hierbij gaan om een monitor gericht
op kwantitatieve en/of kwalitatieve gegevens. De ontwikkeling van een monitor zou ook aansluiten
bij aanbevelingen vanuit UNICEF op basis van de recent uitgevoerde situatie analyse naar kinderen
en adolescenten in Caribisch Nederland en de daarin vastgestelde behoefte aan meer systematische

25

dataverzameling en monitoring, ook naar kinderen die in aanraking komen met justitie.7 In dit
verband is ook van belang rekening te houden met de ontwikkeling van de Jeugdmonitor BES door
het CBS. De onderzoeksvragen die centraal staan ten aanzien van de monitor zijn:
7. In hoeverre is het mogelijk om een monitor jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland in te richten?
8. Hoe kan een kwantitatieve of kwalitatieve monitor eruitzien voor Caribisch Nederland en wat
zijn de minimale vereisten? Over welke items moet de monitor gaan en wat zou de reikwijdte
moeten zijn?
9. Binnen welke termijn is een monitor jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland te realiseren, wat
is nodig om dit te operationaliseren en wat zou nodig zijn om in de toekomst aansluiting te
krijgen bij de strafrechtketenmonitor en monitor jeugdcriminaliteit? Is er op korte termijn een
eventuele alternatieve invulling van een monitor mogelijk om de gevolgen van de invoering
van het jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland te waarnemen?
10. Welke cijfers zijn nodig om recidive te monitoren onder jongeren en hoe kan worden afgeleid
of (gedrags)interventies recidive hebben voorkomen?

1.4. Urgentie invoering jeugdstrafrecht
In tegenstelling tot Europees-Nederland is er momenteel geen apart jeugdstrafrecht in Caribisch
Nederland. Volgens minister Dekker van Rechtsbescherming en de diensten in de justitieketen is het
huidige instrumentarium voor de jeugd in Caribisch Nederland ontoereikend voor een op maat
gesneden adequate, passende justitiële en pedagogisch verantwoorde reactie.8 Dit is vooral
problematisch bij ernstige delicten of recidive. Justitiële diensten kunnen thans onvoldoende optreden
om verder afglijden van minderjarige verdachten te voorkomen en constateren een verhoogde
instroom van verharde criminele jongvolwassenen bij de volwassenreclassering en de Justitiële
Inrichting Caribisch Nederland (JICN) op Bonaire.9 De introductie van het jeugdstrafrecht heeft tot
gevolg dat er jeugddetentie wordt ingevoerd en geeft bovendien een wettelijke grondslag aan de reeds
bestaande buitengerechtelijke afdoening. Volgens minister Dekker is de mogelijkheid om bijzondere
voorwaarden te verbinden aan een voorwaardelijke veroordeling een extra argument om over te gaan

7

UNICEF, Situation analysis of children and adolescents in the Caribbean Netherlands, November 2019.
Ministerie van J en V, 2019. In TK 31.569, nr. 209 spreekt de Minister voor Rechtsbescherming in dit verband
over het ontbreken van ‘een pedagogisch verantwoorde stok achter de deur’.
9
Zie ten aanzien van deze zorgwekkende geconstateerde tendensen inzake een oplopende ernst van het geweld
en het ontsporen van de jeugd op alle BES-eilanden het rapport ‘Veiligheidsbeeld BES 2018’ (Van der Zee &
Hoebé, 2019).
8

26

tot een verplichte begeleiding en het opleggen van taakstraffen aan deze doelgroep.10 Een en ander
maakt invoering van het jeugdstrafrecht urgent.

1.5. Preventie en bestrijding van jeugdcriminaliteit in Caribisch Nederland
Door de staatkundige verandering in 2010 en de jeugdproblematiek op de BES-eilanden is er een
convenant tot stand gekomen tussen onder meer de Voogdijraad Caribisch Nederland (hierna:
Voogdijraad), het Openbaar Ministerie (OM) en de gezaghebber.11 Deze partijen in de strafrechtketen
hebben afspraken gemaakt met betrekking tot de procedures binnen de strafrechtketen voor
jeugdigen (jeugdstrafketen). Afgesproken is dat binnen een aanvaardbare tijd sprake moeten zijn van
duidelijkheid inzake de instroom, screening, trajectbepaling, kaders en uitvoering van strafzaken
binnen de jeugdstrafketen. Ten tweede legt het convenant een basis voor het Casusoverleg Jeugd. Bij
het Casusoverleg Jeugd komen de medewerkers die werkzaam zijn bij het OM, Politie/barioregisseurs,
de Voogdijraad , de Leerplichtambtenaar, Scholengemeenschap Bonaire (SGB) en Jeugd en
Gezinsvoogdij Caribisch Nederland (JGCN) bijeen.12 Gedurende deze bijeenkomsten worden alle
jeugdigen die verdacht worden van het plegen van een strafbaar feit, waaronder schoolverzuim,
besproken, waarna wordt besloten over een eventuele afdoening, al dan niet buitengerechtelijk. Ten
aanzien van dit laatste punt, de buitengerechtelijke afdoening, voorziet de huidige wetgeving nog niet
in een juridische basis. De nieuwe wetgeving beoogt deze basis wel te bieden.
De ontwikkeling van het convenant en het daaruit voortvloeiende Casusoverleg Jeugd hebben echter
onvoldoende impact gehad op het voorkomen (preventie) van jeugdcriminaliteit, terwijl dit wel van
groot belang is. In haar rapport van 2016 signaleert de Raad voor de Rechtshandhaving drie knelpunten
ten aanzien van de preventie van jeugdcriminaliteit.13 Ten eerste bestaat er geen afzonderlijk
jeugdstrafrecht.14 Ten tweede wordt niet aan de preventie van jeugdcriminaliteit gewerkt door middel

10

Ministerie van Justitie en Veiligheid (2018, 26 februari). Staatkundig proces Nederlandse Antillen [verslag van
een algemeen overleg]. Geraadpleegd van https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31568-197.html; zie ook
Ministerie van Justitie en Veiligheid (2019, 8 januari). Staatkundig proces Nederlandse Antillen [brief aan de
regering]. Geraadpleegd via https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31568-209.html.
11
Justitieketen voor minderjarigen Convenant drie modellen interventie jeugdcriminaliteit, Bonaire 2014.
12
Volgens het convenant zou het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG; voorheen Bureau Jeugdzorg) ook
deelnemen aan het casusoverleg. Navraag heeft geleerd dat dit nooit is gerealiseerd.
13
Raad van de Rechtshandhaving (2016). Preventie van jeugdcriminaliteit in Bonaire, Sint-Eustatius en Saba, p.
18. Geraadpleegd van http://www.raadrechtshandhaving.com/wp-content/uploads/2016/03/TK-BijlagePreventie-van-jeugdcriminaliteit-in-Bonaire-Sint-Eustatius-en....pdf.; zie ook Startnotitie WODC-onderzoek
‘Verkenning monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland’, p. 2.
14
Rap, S., Liefaard, T., & Rodrigues, P. (eds). (2015). Kinderrechtenmonitor 2015. Geraadpleegd van
https://www.dekinderombudsman.nl/ul/cms/fck-uploaded/Kinderrechtenmonitor2015- webversie.pdf; zie
ook Kloosterboer, K. (2013). Kind op Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. Kinderrechten in Caribisch Nederland.
Geraadpleegd van https://www.unicef.nl/media/1402135/samenvatting_kind_op_bes.pdf.

27

van een gezamenlijk beleid.15 Ten derde ontbreken vastgelegde werkafspraken tussen de
ketenpartners, met name tussen de scholen, JGCN, de Voogdijraad, het Korps Politie Caribisch
Nederland (KPCN) en het OM.16
Daarnaast is het volgens de Raad voor de Rechtshandhaving een probleem dat de instanties langs
elkaar werken en niet goed op de hoogte zijn van capaciteiten en mogelijkheden bij andere instanties.
Hierdoor worden bepaalde activiteiten verricht door de instanties die daartoe niet in staat zijn.
Dientengevolge worden inefficiënte en ineffectieve maatregelen getroffen terwijl er beter toegeruste
instellingen beschikbaar zijn, met een deugdelijk beleid van signalering, preventie en aanpak van de
jeugdproblematiek.17 Vervolgens is de Raad van Rechtshandhaving de mening toegedaan dat de
instellingen samen een gemeenschappelijk plan moeten opzetten voor de preventie en aanpak van de
jeugdcriminaliteit. Dit plan heeft een tweeledig doel. Ten eerste moet het plan gericht zijn op jongeren
die alleen maar het risico lopen om in de criminaliteit te belanden. Ten tweede op een duidelijke
aanpak van jongeren die reeds in het crimineel circuit zijn beland en in aanraking zijn gekomen met
justitie.18 De Raad constateert dat er risicofactoren aanwezig zijn die de mogelijkheid van crimineel
gedrag bij jongeren beïnvloeden, die vaak moeilijk op korte termijn te verbeteren zijn, met name
armoede, het ontbreken van vrijetijdsbesteding, gebrekkige opvoedvaardigheden, huiselijk geweld en
kindermishandeling alsook het ontbreken van toezicht door ouders.19
Ten slotte wijst de Raad op de voorwaarde dat de problematiek beter in kaart moet worden gebracht
om het jeugdbeleid te kunnen monitoren. Hierbij is de consequente en tijdige registratie van signalen
van risicojongeren door het KPCN en de scholen een voorwaarde voor het onderbouwen van het
jeugdbeleid. Het Veiligheidshuis als vertegenwoordiger van de gehele onderwijs-, justitie- en zorgketen
is benaderd om een voorstel te doen omtrent de registratie van risicojeugd. Deze instellingen hebben
momenteel niet een beeld van de omvang van de groep risicojongeren, ofschoon zij beweren de
jongeren op casusniveau over het algemeen in beeld te hebben.20 De Raad stelt in haar rapport over

15

Raad van de Rechtshandhaving (2016). Preventie van jeugdcriminaliteit in Bonaire, Sint-Eustatius en Saba, p.
18.
16
Startnotitie WODC-onderzoek ‘Verkenning monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland’, p. 2.
17
Startnotitie WODC-onderzoek ‘Verkenning monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland’, p. 2.
18
Startnotitie WODC-onderzoek ‘Verkenning monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland’, p. 3.
19
Pommer, E. & Bijl, R. (2015). Vijf jaar Caribisch Nederland. Gevolgen voor de bevolking https://www.scp.nl/Publicaties/Alle_publicaties/Publicaties_2015/Vijf_jaar_Caribisch_Nederland; zie ook Spies,
J. W. E., Soons, A. H. A., Thodé, G. A. E., Verhey, L. F. M., & Weekers, F. H. H. (2015). Vijf jaar verbonden: Bonaire,
Sint-Eustatius,
Saba
en
Europees
Nederland.
Geraadpleegd
van
https://kennisopenbaarbestuur.nl/media/210276/Rapport-Evaluatiecommissie-Caribisch- Nederland-Vijf-jaarverbonden.pdf.
20
Startnotitie WODC-onderzoek ‘Verkenning monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland’, p. 3.; zie ook Raad
van de Rechtshandhaving (2016). Preventie van jeugdcriminaliteit in Bonaire, Sint Eustatius en Saba, p. 29-30.

28

het JICN van 2017 vast dat de jeugdigen geen aparte detentievoorziening hebben en bij detentie tussen
de volwassen gedetineerden worden geplaatst.21 Binnen het preventiebeleid is dat een harde noot om
te kraken. Het ministerie van Justitie en Veiligheid heeft onmiddellijk na het rapport van de Raad van
2016 het initiatief genomen om de haalbaarheid van de invoering van het jeugdstrafrecht te laten
onderzoeken. Dit alles in het kader van de preventie van de jeugdcriminaliteit.

1.6. Onderzoeksmethoden
Voor dit onderzoek zijn verschillende onderzoeksmethoden ingezet om de onderzoeksvragen te
kunnen beantwoorden, namelijk: desk research (waaronder een juridische analyse), kwantitatief
dossieronderzoek, kwalitatieve diepte-interviews, en een focusgroep. Deze methoden worden hierna
toegelicht. Bij aanvang van het onderzoek is tevens een Data Management Plan (DMP) opgesteld,
verplicht voor al het onderzoek dat wordt uitgevoerd aan de Universiteit Leiden. Hierin wordt
uitgebreid beschreven wat voor data er binnen het onderzoek wordt verzameld, hoe dit wordt
opgeslagen, hoe de richtlijnen van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) worden
gewaarborgd, en op welke manier wordt omgegaan met veiligheid en vertrouwelijkheid van de data.
Het opgestelde DMP voor het huidige onderzoek is tevens voor akkoord langs de Risk Officer van de
Universiteit Leiden gegaan. De beschrijving van de onderzoeksmethoden hieronder is gebaseerd op
het goedgekeurde DMP.

1.6.1. Desk research (waaronder juridische analyse) en oriënterende gesprekken
Het onderzoek is van start gegaan met een verkenning naar de actoren in de (jeugd)strafrechtketen en
hun taken en bevoegdheden door relevante literatuur, waaronder beleidsnota’s, jaarplannen en
jaarverslagen, en wet- en regelgeving te bestuderen. Ook eerdere onderzoeken die op Caribisch
Nederland zijn uitgevoerd met betrekking tot de omstandigheden van jongeren op de BES,
(jeugd)criminaliteit, en statistieken zijn bestudeerd. Deze verkenning vormde onderdeel van een

Geraadpleegd van http://www.raadrechtshandhaving.com/wp-content/uploads/2016/03/TK-Bijlage-Preventievan-jeugdcriminaliteit-in-Bonaire-Sint-Eustatius-en....pdf.
21
Raad voor de Rechtshandhaving. (2017). Review-onderzoek Justitiële inrichting Caribisch Nederland (JICN).
Geraadpleegd van https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-810186.pdf; zie ook Bak R.R. den, Popma A.,
Nauta-Jansen L., Nieuwbeerta P., Marchena-Slot A., Koenraadt F. & Jansen J.M. (2018), Psychosociale
criminogene factoren en neurobiologische kenmerken van mannelijke gedetineerden in Caribisch Nederland.
Den Haag: Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC); zie ook Marchena-Slot, A. D. (2012).
Detentie van jeugdigen in Curaçao (dissertatie). Nijmegen, Nederland: WLP.

29

juridische analyse waarbij het huidige en het in te voeren (jeugd)strafrecht BES zijn beschreven en
vergeleken (ook met vergelijkbare wetgeving in Nederland, Aruba en Curaçao) en waarbij gebruik is
gemaakt van wetteksten en parlementaire stukken (waaronder memories van toelichting of antwoord,
nota’s van wijziging en handelingen). Ook is aandacht besteed aan het internationale
kinderrechtenkader met betrekking tot het jeugdstrafrecht op basis van verdragen en andere
internationale regelgeving en aan de hand van juridische commentaren in literatuur.
Gelijktijdig met de fase waarin desk research plaats heeft gevonden, is tevens begonnen met de
voorbereiding op de kwalitatieve interviews en de kwantitatieve dossieranalyse door een aantal
oriënterende gesprekken te voeren, onder andere met de liaison van het ministerie van Justitie en
Veiligheid, de beleidsmedewerker implementatie jeugdstrafrecht en het Centraal Bureau voor de
Statistiek op Bonaire. Deze gesprekken hebben geholpen om relevante respondenten te vinden voor
de kwalitatieve interviews, de topiclijst voor deze interviews aan te vullen, en in algemenere zin om
meer informatie te verkrijgen over werkprocessen, registratie, samenwerking en de laatste stand van
zaken op het gebied van de implementatie van het jeugdstrafrecht dan wat gevonden was op basis
van desk research.

1.6.2. Kwantitatief: 0-situatie jeugdige verdachten en registraties
Om de 0-situatie betreffende jeugdige verdachten in de strafrechtketen en de registraties van delicten,
straffen en maatregelen in Caribisch Nederland in kaart te brengen (onderzoeksvragen 1 t/m 3, en 6),
zijn de dossiers van 105 unieke jongeren (61 jongeren van 12 tot 18 jaar en 44 jongvolwassenen vanaf
18 tot 21 jaar) bestudeerd en geanalyseerd.
Bronnen
In dit onderzoek is gebruik gemaakt van politiestatistieken en justitiële registraties. Politiestatistieken
geven het aantal aangehouden verdachten van een delict weer. Ook zijn dossiers met meldingen van
overtredingen geïncludeerd. De justitiële statistieken omvatten het aantal strafrechtelijke daders van
wie het OM strafvervolging zinvol achtte en diegenen die ofwel een afdoening aangeboden kregen van
het OM, of van wie de zaak voor de rechter is gekomen. Tot slot zijn ook de dossiers van individuen
met een HALT zitting en -afdoening meegenomen. Er is gebruik gemaakt van papieren dossiers (OM),
dossiers op een lokale netwerkschijf (KPCN) en digitale registratiesystemen (OM, KPCN en
Voogdijraad).
Populatie
30

In totaal zijn er 250 dossiers bestudeerd van zaken van 12 tot 18-jarigen (KPCN: 66 dossiers, OM: 52
dossiers, Halt: 21 dossiers) en 18 tot en met 21-jarigen (KPCN: 55 dossiers, OM: 56 dossiers) in de
periode van 1 januari 2018 tot en met 31 december 2018 (KPCN: 121 dossiers, OM: 108 dossiers, Halt:
21 dossiers). Als peiljaar is 2018 gekozen, om een overzicht te geven van een volledig en recent jaar.
Er is veel overlap in dossiers tussen KPCN, OM en Halt. Zaken die bijvoorbeeld geregistreerd worden
bij de politie, worden vervolgens doorgestuurd naar het OM of een Haltzitting. Zie Hoofdstuk 3 voor
een uitgebreid overzicht.
Verder is er een verkenning gedaan naar het aantal zaken dat in de periode van 1 januari 2019 tot en
met 30 september 2019 (de eerste drie kwartalen van 2019) geregistreerd is bij het OM, om deze op
basaal niveau te vergelijken met de in 2018 bij het OM geregistreerde zaken.
Procedure dataverzameling
Het OM, de Voogdijraad en het KPCN zijn geselecteerd voor dossieranalyse aangezien deze actoren
belangrijke rollen vervullen in de keten met betrekking tot het opleggen en uitvoeren van straffen en
maatregelen bij minderjarigen. Zoals bij elk dossieronderzoek, is het niet altijd eenvoudig voor een
onderzoeker toegang te krijgen tot bepaalde informatie. Voor het toegang krijgen tot de
geregistreerde gegevens, is eerst een verzoek ingediend bij de daarvoor verantwoordelijke personen
binnen een instantie. Hierbij was het van groot belang om concreet en duidelijk voor te leggen welke
data nodig was om de onderzoeksvragen te beantwoorden. Het verkrijgen van toestemming is bij de
ene organisatie sneller gegaan dan bij de andere, maar uiteindelijk is overal formele toestemming
verkregen. Nadat de officiële toestemming was verkregen, zijn de onderzoekers in contact gebracht
met contactpersonen binnen de betreffende organisaties om afspraken te maken voor het
daadwerkelijke dossieronderzoek. De dataverzameling is uitgevoerd door twee onderzoekers in de
hele maand oktober 2019. De dossiers van KPCN Sint Eustatius en Saba zijn ter plekke op de eilanden
bestudeerd, aangezien deze niet digitaal beschikbaar waren. De dossiers van het OM, de Voogdijraad
CN en KPCN Bonaire zijn bestudeerd op Bonaire. Over de gehele linie is men zeer behulpzaam en denkt
graag mee over hoe het dossieronderzoek het beste gefaciliteerd kan worden. Zo kregen de
onderzoekers bij het KPCN Bonaire een tijdelijk account, waarmee de dossiers ingezien konden
worden, mocht bij het OM gebruik worden gemaakt van het account van een medewerker, en heeft
een medewerker bij de Voogdijraad samen met een onderzoeker de dossiers doorgenomen. Men
zoekt samen met de onderzoekers naar mogelijkheden en is zeer bereid om oplossingen te bedenken
waar nodig.

31

Dossiers zijn bestudeerd aan de hand van een vooraf opgestelde lijst met kenmerken van jongeren,
strafverloop en kwaliteit van registraties. Gebruik van de lijst was flexibel, zodat kleine aanpassingen
gedaan konden worden naar gelang van de inhoud van de dossiers. 22 De volgende informatie is –
indien aanwezig – verzameld uit de dossiers:
1. Zaakinformatie: delict, opgelegde straf of maatregel, verloop van de strafafdoening,
pleegdatum, daders.
2. Persoonskenmerken: geboortedatum en geboorte(ei)land, geslacht, gezinssituatie, school of
opleiding, werk, middelengebruik en psychologische problematiek, eerdere delicten en/of
registraties in de strafrechtketen (vóór 2018).
3. Dossierkenmerken: instantie waar het dossier gevonden is, type bronnen (bijvoorbeeld
verhoor, einddossier, strafkaart), aanwezigheid van informatie, algemene impressie van de
kwaliteit van de registraties.
In dit onderzoek is gebruikgemaakt van alle vindbare dossiers bij OM, KPCN en Voogdijraad CN. Bij alle
drie de ketenpartners zijn twee soorten zoekopdrachten gedaan: één algemene zoekopdracht, om zo
veel mogelijk verdachten te identificeren en één ronde waarbij er specifiek gezocht is op persoon en /
of dossiernummer van verdachten die bij andere ketenpartners geïdentificeerd waren. Belangrijk om
hierbij te vermelden is dat geen naam gegevens zijn verzameld ten behoeve van het in kaart brengen
van de registraties, deze zijn alleen gebruikt om ter plekke in de systemen zaken aan elkaar te kunnen
‘koppelen’ zodat de overlap (en dus het verloop in de keten) beter in beeld kon worden gebracht. Na
het ‘koppelen’ heeft elke unieke jongere uit de dossiers een (respondent)nummer gekregen.
Het dossieronderzoek is aangevangen bij het KPCN op Saba en Sint Eustatius, waar één van de
onderzoekers de dossiers op papier, een lokale harde schijf en in het digitale systeem ACTPol
bestudeerd heeft. Vervolgens is het dossieronderzoek voortgezet op Bonaire. Daar is gestart bij het
OM om overkoepelend de drie eilanden in beeld te krijgen. Een medewerker van het OM heeft een
lijst opgevraagd in het digitale registratiesysteem Priem met parketnummers en namen van elke
jongere die in 2018 geregistreerd was bij het OM. Aan de hand van deze lijst zijn in het papieren archief
de bijbehorende dossiers opgezocht. Vervolgens zijn deze personen opgezocht bij zowel het KPCN als
de Voogdijraad. Tevens is bij zowel KPCN als Voogdijraad een algemene zoekopdracht op het jaar 2018
gedaan en zijn vervolgens handmatig de jongeren geselecteerd met het juiste geboortejaar (KPCN) of

22 Een voorbeeld van een aanpassing is het toevoegen van data waarop de werkstraf werd afgerond bij een

Halt-zitting.

32

de strafrechtelijke zaken (Voogdijraad). Tot slot is bij het OM nog een zoekopdracht gedaan naar zaken
in 2019, op dezelfde manier.

1.6.3. Kwalitatief: diepte-interviews en focusgroep
Kwalitatieve diepte-interviews zijn afgenomen met relevante personen werkzaam bij de verschillende
instellingen binnen de (jeugd)strafrechtketen in Caribisch Nederland, zoals het KPCN, het OM, de
Voogdijraad, leerplichtambtenaar, JICN, SRCN, en jeugdhulpverleningsinstanties zoals Expertisecenter
Onderwijs en Zorg (EOZ) en CJG. Op deze manier is informatie verzameld hoofdzakelijk ter
beantwoording van onderzoeksvraag 5 (Op welke wijze geven de verschillende organisaties in
hoofdlijnen uitvoering aan hun taak in de jeugdstrafrechtketen? En wat is de aard van de
samenwerking tussen deze verschillende organisaties? Welke knelpunten zijn er volgens respondenten?
Op welke manier vindt de registratie binnen de instelling waaraan zij verbonden zijn plaats?).

Procedure en onderzoeksgroep
De eerste relevante personen zijn gevonden middels de oriënterende gesprekken, de contacten van
de University of Curaçao en het internet. Het vinden van geschikte respondenten is gemakkelijk
gegaan: contactlegging verloopt soepel, personen zijn over het algemeen zeer bereidwillig om mee te
werken, en het inplannen van de eerste interviews is tevens soepel gegaan via mail of telefoon. In de
eerste reeks interviews zijn dan ook weer suggesties gekomen voor andere relevante personen. Slechts
enkele relevante personen bleken tijdens het eerste geplande werkbezoek afwezig te zijn in verband
met de vakantie periode; deze zijn op een later moment alsnog geïnterviewd.
Alle respondenten zijn gevraagd om bij deelname aan het interview een informed consent formulier te
ondertekenen (zie Bijlage 2). Het formulier bevatte een omschrijving van het doel van het onderzoek
en de maatregelen die vanuit de onderzoekers zijn genomen om met de informatie uit de interviews
vertrouwelijk en zorgvuldig om te gaan. Tevens is toestemming gevraagd om de interviews met een
voice recorder op te nemen om zo accuraat mogelijk de woorden van de respondent uit kunnen
werken. Dit heeft de betrouwbaarheid van de interviews versterkt. Geen van de respondenten heeft
bezwaren geuit tegen het opnemen van het interview en allen hebben het informed consent formulier
ondertekend nadat ze de gelegenheid hebben gehad vragen te stellen over het onderzoek.
In totaal zijn 31 personen geïnterviewd in 26 interviews. In de meeste gevallen zijn de relevante
personen van de geïncludeerde organisaties op alle drie de eilanden gesproken. Een overzicht met de
organisaties en het aantal geïnterviewde respondenten per organisatie is te vinden in Tabel 1.1. De
33

interviews hebben plaats gevonden tijdens twee verschillende werkbezoeken aan de BES- eilanden in
juli en oktober 2019. Op één interview na (via Skype) hebben alle interviews face-to-face plaats
gevonden. Alle interviews zijn getranscribeerd op basis van de audio opname.

Tabel 1.1 Overzicht organisaties BES en aantal geïnterviewde personen per organisatie
Instelling

Waar?

Aantal geïnterviewde
personen

OM

Bonaire

1

SRCN

Bonaire, Saba & Sint Eustatius

4

KPCN

Bonaire, Saba

4

JGCN

Bonaire, Saba & Sint Eustatius

4

Voogdijraad CN

Bonaire, Saba & Sint Eustatius

4

Leerplichtambtenaar

Bonaire, Saba & Sint Eustatius

4

JICN

Bonaire

1

Zorgcircuit (CJG, EOZ)

Bonaire

2

Jong Bonaire

Bonaire

1

Krusada

Bonaire

2

MHC

Bonaire

2

Veiligheidshuis

Bonaire, Sint Eustatius

2

Totaal

31

Interviews
De ervaringen van de respondenten hebben centraal gestaan in de interviews. Onderwerpen die aan
bod zijn gekomen zijn de manier waarop zij uitvoering geven aan hun taak in de jeugdstrafrechtketen,
in hoeverre zij zich voorbereid voelen op het in te voeren jeugdstrafrecht, welke beoogde knelpunten
er zijn, en op welke manier de registratie binnen de instelling waaraan zij verbonden zijn, plaatsvindt.
Zie voor de gehele topiclijst en besproken onderwerpen Bijlage 1.
Focusgroep
In november 2019 is tenslotte een focusgroep georganiseerd waarbij personen uit de verschillende
organisaties zijn samengebracht om ze vanuit hun eigen rol (en in relatie tot elkaar) te laten reageren
34

op een aantal bevindingen vanuit de kwalitatieve interviews en kwantitatieve dossieranalyse. Het doel
van de focusgroep was tweeledig:
1) Toetsen van onderzoeksbevindingen uit de kwalitatieve analyse23 en interpretatie en
verduidelijking van de kwantitatieve bevindingen.
2) Het (verder) verkennen van de haalbaarheid en wenselijkheid van een monitor jeugdstrafrecht
voor Caribisch Nederland vanuit het perspectief van de ketenpartners.
De focusgroep heeft plaatsgevonden op Bonaire waarbij alle geïnterviewde ketenpartners die hadden
aangegeven open te staan voor het deelnemer aan de focusgroep, zijn uitgenodigd. Het idee was om
twee focusgroepen te organiseren als er meer dan 12 aanmeldingen waren (de aangeraden
bovengrens voor een focusgroep24). Uiteindelijk hebben 11 personen zich aangemeld en negen
personen deelgenomen aan één georganiseerde focusgroep. Eén persoon heeft deelgenomen vanuit
Sint Eustatius middels de Skype verbinding. Eén beoogde oogde deelnemer die niet aanwezig kon zijn,
heeft schriftelijk nog gereageerd op de agendapunten zoals besproken in de focusgroep. Twee
personen van belangrijke ketenpartners die wel hadden toegezegd om te komen, zijn uiteindelijk niet
geweest en hebben ook niet meer gereageerd. De afwezigheid van deze personen heeft impact gehad
op de interactie in de focusgroep, aangezien sommige thema’s juist de visie en input van die specifieke
ketenpartners nodig hadden (bijvoorbeeld het opvolgen en terugkoppelen van zaken/jongeren). Deze
thema’s zijn minder diepgaand aan bod gekomen in de focusgroep. De structuur van de focusgroep
heeft steeds hetzelfde patroon gevolgd: de onderzoeker legt een thema voor aan de groep, de groep
bespreekt het thema, stelt elkaar vragen en elke deelnemer heeft meteen de gelegenheid om op elkaar
te reageren. De onderzoeker tracht steeds ruimte te laten voor eventuele nieuwe thema’s of vragen
die vanuit de deelnemers op tafel worden gelegd.25
Bij aanvang van de focusgroep is toestemming gevraagd om de gehele sessie met de voicerecorder op
te nemen om het later accuraat te kunnen transcriberen. Alle aanwezigen hadden al eerder een
informed consent formulier ondertekend bij het interview en tevens toestemming gegeven voor de
voicerecorder, en hebben hier ook geen bewaren geuit. De focusgroep is dan ook opgenomen met de
voicerecorder en naderhand verbatim getranscribeerd.

23

Flick, 2002.
Krueger & Casey, 2001.
25
Powell & Single, 1996
24

35

1.6.4. Datamanagement en ethische overwegingen
Zoals al eerder aangegeven is bij aanvang van het huidige onderzoek een Data Management Plan vorm
gegeven dat is goed gekeurd door de Risk Officer van de Universiteit Leiden en aantoont dat de
Universiteit Leiden zich houdt aan de regels van de Algemene Verordening Gegevensbescherming
(AVG) qua beschermingsniveau bij het verstrekken van gegevens aan Europees Nederland. De AVG
stelt overigens hogere eisen aan het beschermen van privacy bij verzamelen van data dan de Wet
Bescherming Persoonsgegevens (Wbp) BES, waar Caribisch Nederland onder valt. Bij de uitvoering van
dit onderzoek is rekening gehouden met het waarborgen (‘niet onevenredig schaden’) van de
persoonlijke levenssfeer van de betrokkenen (zie bijvoorbeeld artikel 23, tweede lid, sub d Wbp BES).
Zo zal bij quotes in het rapport geen naam staan om zoveel mogelijk de anonimiteit van de

geïnterviewde respondenten te kunnen waarborgen, maar bijvoorbeeld wel de organisatie waar de
respondent werkzaam is. Hier moet echter bij vermeld worden dat het – gezien de kleine gemeenschap
– goed mogelijk is dat in Caribisch Nederland de geïnterviewden elkaar kennen en / of kunnen
herleiden wie er geïnterviewd is. Dit is zo ook gecommuniceerd aan de respondenten voorafgaand aan
het interview, zodat zij zich hier bewust van waren en deelname konden weigeren. Er is vanuit de
onderzoekers benadrukt dat het van groot belang wordt geacht om hier met voorzichtigheid mee om
te gaan. Ook in het kader van de dossieranalyse (Hoofdstuk 3) zullen sommige onderwerpen of
resultaten slechts globaal beschreven kunnen worden om de privacy van de jeugdigen te beschermen.
Daar waar groepen en/of categorieën een N van 2 of kleiner hebben, kan informatie herleidbaar zijn
naar specifieke personen. In die gevallen is er voor gekozen deze casussen op te nemen in een
restcategorie en dus niet per geval uitgebreid te beschrijven. De opnames en overige data zijn steeds
opgeslagen in een digitale encrypted omgeving volgens de richtlijnen voor datamanagement van de
Universiteit Leiden. Slechts enkele onderzoekers van het onderzoeksteam op de Universiteit Leiden
hebben toegang verkregen tot deze encrypted omgeving waar voornamelijk raw data stond. De data
zullen voor 10 jaar bewaard worden.

1.7. Leeswijzer
Het onderzoeksrapport start met een beschrijving van de thans geldende en aanstaande wet- en
regelgeving, alsmede een schets van de keten en de te verwachten wijzingen in dit verband. Voorts
volgt een verkenning naar de actoren die een rol spelen in de jeugdstrafrechtketen, en de wijze waarop
registratie plaatsvindt door relevante literatuur te bestuderen. Het gaat hier om onder andere
documenten, beleidsnota’s (zoals Jeugdbeleidsplan Bonaire 2015-2020 en beleidsstukken van het
Veiligheidshuis), Kamerstukken (waaronder memories van toelichting of antwoord, nota’s van
wijziging, en handelingen), wetteksten, verdragen en andere internationale regelgeving, juridische
36

commentaren,

jaarplannen

en

jaarverslagen

van

de

verschillende

instanties

in

de

jeugdstrafrechtketen. Na deze eerste verkenning worden de bevindingen van het kwantitatieve en het
kwalitatieve deel beschreven om de benodigde informatie ter beantwoording van de
onderzoeksvragen te verzamelen. Vervolgens komt de haalbaarheid en inrichting van een monitor
jeugdstrafrecht aan bod. Het rapport wordt afgesloten met een terugblik naar de hoofdstukken, de
beperkingen van het onderzoek en een aantal slotoverwegingen.

37

Hoofdstuk 2 Het oude en nieuwe jeugdstrafrecht in Caribisch
Nederland
2.1. Inleiding
In een brief van 8 januari 2019 aan de Tweede Kamer stelde de minister voor Rechtsbescherming dat
er geen apart jeugdstrafrecht is in Caribisch Nederland.1 In het Caribisch Nederlandse strafrecht is
namelijk in tegenstelling tot in het Europees Nederlandse strafrecht nog geen aparte titel opgenomen
met bepalingen betreffende het jeugdstrafrecht.2 Er wordt wel toegewerkt naar de invoering van het
jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland waarbij een specifieke titel met bepalingen voor jeugdigen in
werking zal treden.
In dit hoofdstuk wordt stilgestaan bij de vraag wat er hierdoor gaat veranderen voor jeugdigen in het
strafrecht en voor de keten die belast is met de uitvoering van het jeugdstrafrecht in Caribisch
Nederland. Allereerst wordt ingegaan op het juridische kader van het jeugdstrafrecht: het kader van
internationale kinderrechten waaraan het Koninkrijk der Nederlanden zich heeft verbonden door
ratificatie van het Internationale Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK)3 ofwel het VNKinderrechtenverdrag. Vervolgens wordt stilgestaan bij de huidige wetgeving in het Wetboek van
Strafrecht BES (WvSr-BES) en in het Wetboek van Strafvordering BES (WvSv-BES). Daarna komt de
inhoud van het jeugdstrafrecht aan bod dat als Titel VIIIA ‘Bijzondere bepalingen voor jeugdigen’ in het
WvSr-BES zal worden opgenomen Vervolgens wordt, mede in het licht van enkele opvallende
verschillen tussen het nieuwe jeugdstrafrecht van de BES en het jeugdstrafrecht elders in het
Koninkrijk, aandacht besteed aan bepaalde facetten van het nieuwe jeugdstafrecht in Caribisch
Nederland. Afgesloten wordt met een korte beschrijving van de gevolgen van de beoogde
wetswijziging voor de ketenpartners in de BES.

2.2. Het kader van internationale kinderrechten
2.2.1. Het VN-Kinderrechtenverdrag
In 1995 heeft de Nederlandse regering het IVRK geratificeerd voor het gehele Koninkrijk en zich
daarmee verbonden aan een uitgebreid kader van kinderrechten. Voor de Antilliaanse en Arubaanse
1

Kamerstukken II 2018/19, 31568, nr. 209, p. 1.
De Minister schrijft in de genoemde brief: “De bepalingen [betreffende het jeugdstrafrecht] maken al onderdeel
uit van het Wetboek van Strafrecht BES sinds 2010. Destijds zijn zij niet ingevoerd vanwege het toen nog
ontbreken van de noodzakelijke voorzieningen.” (Kamerstukken II 2018/19, 31568, nr. 209, p. 1).
3
Verdrag inzake de rechten van het kind, New York, 20-11-1989.
2

38

overheid waren de consequenties van de ratificatie complex. De medegelding van het IVRK zou
drastische gevolgen hebben voor de eilanden, in het bijzonder op het terrein van de
uitvoeringswetgeving omdat bestaande wetgeving zou moeten worden herzien. Bovendien zou men
ook moeten zorgen voor de vastlegging van nieuwe noodzakelijke wettelijke regelingen. De
Antilliaanse delegatie beriep zich daarom op het recht om het IVRK niet voor de Nederlandse Antillen
te laten gelden. De bezwaren waren dat er geen financiële middelen waren om de implementatie ook
daadwerkelijk uit te voeren en dat beroepsambtenaren en overheidsdiensten ontbraken. Op het
moment dat het voorbereidende werk ver genoeg gevorderd was, zou een eventuele medegelding
worden aangevraagd als een interne Rijksaangelegenheid. In 1998, drie jaar na de ratificatie, heeft het
toenmalige land de Nederlandse Antillen medegelding aangevraagd.4 Aruba heeft in 2000
medegelding gevraagd en het verdrag is voor Aruba in 2001 in werking getreden.5 Na de staatkundige
wijzigingen op 10 oktober 2010 is het verdrag gaan gelden voor de BES-eilanden. De bezwaren die
golden voor de Nederlandse Antillen golden echter ook voor de BES-eilanden. De beginsituatie voor
de BES-eilanden werd dan ook gekenmerkt door vergelijkbare tekortkomingen en problemen als in de
rest van het Caribisch deel van het Koninkrijk.
De artikelen uit het IVRK die van belang zijn voor het jeugdstrafrecht zijn de artikelen 37 en 40 IVRK,
waarin is omschreven waaraan het jeugdstrafrecht van een verdragsstaat zou moeten voldoen. Het
VN-Kinderrechtencomité, dat toeziet op de naleving van het IVRK, heeft in het recent verschenen
General Comment No. 24 on children’s rights in the child justice system6 nadere invulling gegeven aan
deze bepalingen. De staten die partij zijn bij het verdrag erkennen het recht van ieder kind, dat wordt
verdacht van, vervolgd wegens of veroordeeld ter zake van het begaan van een strafbaar feit, op een
wijze van behandeling die geen afbreuk doet aan het gevoel van waardigheid en eigenwaarde van het
kind, die de eerbied van het kind voor de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden van
anderen vergroot, en waarbij rekening wordt gehouden met de leeftijd van het kind en met de
wenselijkheid van het bevorderen van de herintegratie van het kind en van de aanvaarding door het
kind van een opbouwende rol in de samenleving, aldus artikel 40 lid 1 IVRK. Het jeugdstrafrecht moet
dus ten dienste staan van de herintegratie van de jeugdige en zijn of haar toekomstige bijdrage aan de
samenleving. In het IVRK en het hierboven genoemde general comment kan duidelijk een

4

R. Nieuw, Het recht op bescherming van kinderen. Het recht op bescherming tegen kindermishandeling in het
licht van het IVRK en nationaal perspectief op Curaçao, Weert: Celsus juridische uitgeverij 2018, p. 5-6 en 19.
5
MvT bij Goedkeuringswet IVRK, Kamerstukken II 1992/1993, 22855 (R 1451), nr. 3, Stb. 1994, 862, p.8; zie ook
M. Gielen, ‘In het belang van het kind. Overpeinzingen over de reikwijdte van artikel 3 lid 1 van het Verdrag
inzake de Rechten van het Kind binnen het civiele recht’, in: E. Witjens e.a. (red.), E hofi di Ley. Feestbundel ter
gelegenheid van 25 jaar Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Universiteit van Aruba, Den Haag: Boom
juridische uitgeverij 2014, p. 449-450.
6
General Comment No. 24 on children’s rights in the child justice system, 18 September 2019, CRC/C/GC/24.

39

pedagogische opdracht worden gelezen. Het pedagogisch nut van het jeugdstrafrecht moet
vooropstaan. Beoogd wordt een puur repressieve reactie op jeugddelinquentie uit te sluiten.7
Artikel 40 lid 2 IVRK bevat een aantal rechtswaarborgen voor een eerlijk proces, zoals de
onschuldpresumptie, het recht op rechtsbijstand, het recht op effectieve participatie, het recht op
eerbiediging van het privéleven gedurende alle stadia van het strafrechtelijk onderzoek en het proces,
het recht op informatie over de beschuldiging en het recht op een spoedige berechting. Het VNKinderrechtencomité benadrukt dat verdragsstaten de regel moeten respecteren dat rechtszaken die
kinderen betreffen achter gesloten deuren plaatsvinden en dat uitzonderingen op deze regel zeer
beperkt en in de wet vastgelegd moeten zijn.8 Het comité meent tevens dat continue en systematische
training van professionals in de jeugdstrafrechtketen cruciaal is om de rechten te kunnen waarborgen
en aan de pedagogische opdracht te kunnen voldoen. Professionals moeten interdisciplinair kunnen
werken en op de hoogte zijn van de lichamelijke, psychologische, mentale en sociale ontwikkeling van
kinderen en adolescenten en van de behoeften van gemarginaliseerde kinderen.9 Ook kennis van
kinderrechten is van groot belang. Dit geldt voor alle professionals die een rol hebben bij het
jeugdstrafrecht, zoals politieambtenaren, officieren van justitie en rechters, maatschappelijk werkers,
jeugdreclasseerders en personeel in instellingen.
Artikel 40 lid 3 IVRK bepaalt vervolgens dat jeugdige verdachten berecht worden in een apart
jeugdstrafrechtsysteem, waarbij zoveel mogelijk wordt geprobeerd zaken buitengerechtelijk af te
doen. Dergelijke wijzen van afdoening hebben als voordeel dat ze stigmatisering en een aantekening
in de justitiële documentatie ofwel een ‘strafblad’ voorkomen. Daarnaast blijken ze kinderen positief
te kunnen beïnvloeden. Ook blijken ze kosten-efficiënt te zijn en bij te kunnen dragen aan de veiligheid
in de samenleving, aldus het VN-Kinderrechtencomité.
Het comité meent verder dat de meerderheid van de zaken buitengerechtelijk moet worden afgedaan
en dat dit bij ernstige feiten niet bij voorbaat moet worden uitgesloten. Mogelijkheden tot
buitengerechtelijke afdoening zouden vanaf het begin van het strafrechtelijk onderzoek en tijdens de
verschillende stadia van het strafproces beschikbaar moeten zijn en geïntegreerd moeten worden in
het strafrechtsysteem, waarbij de rechten van kinderen volledig gerespecteerd en beschermd worden
en rechtswaarborgen gegarandeerd zijn. Het comité benadrukt dat een buitengerechtelijke afdoening
alleen aan de orde is als er voldoende belastend bewijs is dat de jeugdige het feit heeft gepleegd, dat
7

Zie o.m. T. Liefaard, ‘Juvenile Justice’, in: J. Todres & S.M. King, The Oxford Handbook of Children's Rights Law,
Oxford: Oxford Universty Press 2020.
8
General Comment No. 24 on children’s rights in the child justice system, 18 September 2019, CRC/C/GC/24, par.
67.
9
General Comment No. 24 on children’s rights in the child justice system, 18 September 2019, CRC/C/GC/24, par.
37.

40

de jeugdige uit eigen wil verklaart verantwoordelijk te zijn, dat die verklaring zonder intimidatie of druk
tot stand is gekomen en dat zijn bekentenis niet later alsnog gebruikt wordt in een strafrechtelijke
procedure.10 De aard en de duur van de buitengerechtelijke afdoening kan veel eisen van een jeugdige
en daarom is juridische of andere passende bijstand noodzakelijk, aldus het comité.11 In bredere zin
kan in artikel 40 IVRK ook een verplichting worden gelezen om het (jeugd)strafrecht in het algemeen
terughoudend toe te passen. Het moet het uiterste middel zijn. Bij alles geldt dat de rechten van de
jeugdigen gerespecteerd moeten worden; ook bij interventies via het jeugdbeschermingsrecht of
jeugdzorg.
Artikel 40 lid 4 IVRK schrijft vervolgens voor dat er een verscheidenheid aan interventies beschikbaar
is om te verzekeren dat in het belang van het kind wordt gehandeld en dat wordt gebruikgemaakt van
proportionele interventies. Hierbij valt te denken aan rechterlijke bevelen voor zorg, begeleiding en
toezicht, adviezen, jeugdreclassering, pleegzorg, programma's voor onderwijs en beroepsopleidingen
en andere alternatieven voor institutionele zorg. Dit betekent dat op lidstaten een verplichting rust om
te voorzien in meerdere en gevarieerdere interventies voor jeugdigen en dat die interventies in
verhouding moeten staan tot zowel de ernst van het feit als de persoonlijke omstandigheden van de
jeugdige. Het VN-Kinderrechtencomité noemt als omstandigheden: leeftijd, verminderde
toerekenbaarheid, specifieke omstandigheden en behoeften van de jeugdige en zijn of haar geestelijke
gezondheid. Ook is het zaak rekening te houden met de langetermijnbelangen van de samenleving en
andere relevante belangen.12 Het bepaalde in artikel 40 lid 4 IVRK moet tevens worden gezien in het
licht van artikel 37 onder b IVRK waarin is neergelegd dat vrijheidsbeneming zo min mogelijk gebruikt
dient te worden en alleen voor de kortst mogelijk, passende duur.13 Onderkend wordt dat
vrijheidsbeneming in bepaalde gevallen misschien nodig kan zijn, maar tegelijkertijd schadelijke
effecten kan hebben voor jeugdigen en dit kan weer nadelig zijn voor herintegratie.14 Plaatsing in
politiecellen, voorlopige hechtenis en onvoorwaardelijke vrijheidsbeneming als straf moeten lidstaten
zoveel mogelijk voorkomen. Mocht vrijheidsbeneming toch noodzakelijk zijn, dan biedt artikel 37 IVRK

10

General Comment No. 24 on children’s rights in the child justice system, 18 September 2019, CRC/C/GC/24,
par. 13-18.
11
General Comment No. 24 on children’s rights in the child justice system, 18 September 2019, CRC/C/GC/24,
par. 72.
12
General Comment No. 24 on children’s rights in the child justice system, 18 September 2019, CRC/C/GC/24,
par. 76.
13
T. Liefaard, ‘Deprivation of Liberty of Children’, in: U. Kilkelly & T. Liefaard (eds.), International Human Rights
of Children, Singapore: Springer Nature 2019, p. 321-357.
14
General Comment No. 24 on children’s rights in the child justice system, 18 September 2019, CRC/C/GC/24,
par. 77.

41

belangrijke waarborgen, zoals het recht om in principe contact met familie te onderhouden en
gescheiden te worden geplaatst van volwassenen.15

2.2.2. Conclusie
Het VN-Kinderrechtenverdrag biedt duidelijke regels en waarborgen waaraan het jeugdstrafrecht van
de lidstaten en de uitvoering daarvan moet voldoen. In de kern gaat het erom dat het jeugdstrafrecht
terughoudend moet worden toegepast en bij voorkeur met gebruikmaking van een
buitengerechtelijke afdoening. Met vrijheidsbeneming moet altijd terughoudend worden omgegaan,
ook wanneer buiten het strafrecht wordt geïntervenieerd. Het recht op een eerlijk proces moet
worden gegarandeerd, met inbegrip van het recht op effectieve participatie zoals dat is ontwikkeld
door de Raad van Europa en de Europese Unie.16 Er moet maatwerk worden geleverd met behulp van
een verscheidenheid aan interventies. Tot slot is het van belang dat wordt gewerkt met goed getrainde
en gespecialiseerde professionals met kennis van de ontwikkeling van jeugdigen, gedragsinterventies
en kinderrechten.

2.3. De huidige strafwetgeving over jeugdigen in Caribisch Nederland
2.3.1. Kaders uit het Wetboek van Strafrecht BES voor jeugdige verdachten en daders
Voordat het nieuwe jeugdstrafrecht voor de BES aan de orde komt, wordt aandacht besteed aan het
geldende strafrecht van Caribisch Nederland voor jeugdigen. De eilandgebieden Bonaire, Sint Eustatius
en Saba behoorden tot het per 10 oktober 2010 ontbonden land de Nederlandse Antillen. Na de
ontbinding verkregen de drie eilandgebieden de status van openbaar lichaam en ze worden voortaan
gezamenlijk aangeduid als de BES-eilanden of Caribisch Nederland. Tevens trad op 10 oktober 2010
het Wetboek van Strafrecht BES in werking.17 Dit wetboek is inhoudelijk grotendeels gelijk gebleven
aan het Wetboek van Strafrecht voor de Nederlandse Antillen, omdat in de aanloop naar 10 oktober
2010 is volstaan met zo gering mogelijke, uiterst noodzakelijke aanpassingen. Hoewel in de memorie
van toelichting op de Aanpassingswet voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba in
het onderdeel ‘wijziging wetboek van strafrecht BES’ ook de introductie van jeugdstrafrecht op grond

15

Zie verder uitgebreid A. Marchena-Slot, Detentie van jeugdigen in Curacao, Oisterwijk: Wolf Legal Publishers
2012; T. Liefaard, ‘Deprivation of Liberty of Children’, in: U. Kilkelly & T. Liefaard (eds.), International Human
Rights of Children, Singapore: Springer Nature 2019, p. 321-357.
16
Zie bijv. T. Liefaard & U. Kilkelly, ‘Child-friendly justice: past, present and future’, in: B. Goldson (ed.), Juvenile
Justice in Europe. Past, Present and Future, Abingdon: Routledge 2019, p. 57-73.
17
De per 10-10-2010 ingevoerde strafwetgeving voor de BES maakte onderdeel uit van de Aanpassingswet
openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (zie voor de parlementaire geschiedenis de kamerstukken uit
de vergaderjaren 2008-2009 en 2009-2010 met dossiernummer 31959).

42

van verdragsrechtelijke verplichtingen18 een hoognodige actualisatie werd genoemd, is de in te voeren
wetgeving inhoudelijk niet of nauwelijks vernieuwd. Met betrekking tot de bepalingen die de positie
van jeugdigen betreffen19, valt hierdoor te stellen dat WvSr-BES een kopie lijkt van de bepalingen uit
het oude Nederlands-Antilliaanse Wetboek van Strafrecht.20 Het is in verband hiermee van belang te
benoemen dat de thans geldende wetgeving dus wel bijzondere bepalingen voor jeugdigen kent, maar
dat van een apart jeugdstrafrecht geen sprake is. Dit wordt hieronder verder toegelicht. In beginsel
kunnen aan personen jonger dan achttien jaar21 op grond van artikel 9 lid 2 WvSr-BES als hoofdstraffen
een geldboete en een berisping worden opgelegd. Bovendien heeft de rechter conform artikel 41 e.v.
WvSr-BES de discretionaire bevoegdheid om in geval van een misdrijf een jeugd-tbr (maatregel
strekkend tot heropvoeding) op te leggen.22 Volgens artikel 41ter WvSr-BES kan bij veroordelingen ter
zake van een misdrijf waarop een gevangenisstraf van drie jaren of meer staat, naast deze jeugd-tbrmaatregel ook een gevangenisstraf worden opgelegd. De maximale duur bedraagt de helft van het
gewone strafmaximum bij volwassenen en de jeugd-tbr-maatregel moeten eerst ten uitvoer worden
gelegd.
Bij jeugdigen die ten tijde van de uitspraak van het eindvonnis in eerste aanleg zestien of zeventien
jaar zijn, is het volgens artikel 41septies vierde zin WvSr-BES mogelijk om de bepalingen ten aanzien
van sancties voor volwassenen toe te passen. De rechter kan dan kiezen voor oplegging van de in artikel
9 lid 1 WvSr-BES genoemde reguliere straffen voor volwassenen waaronder een levenslange of een
tijdelijke gevangenisstraf.23 In artikel 11, lid 2 WvSr-BES is bepaald dat de duur van een tijdelijke
gevangenisstraf minimaal een dag is, tenzij bij wet een hoger minimum is vastgesteld, en maximaal
vierentwintig achtereenvolgende jaren. In bepaalde gevallen is het maximum dertig jaar.24 Past de
rechter artikel 41septies vierde zin WvSr-BES toe, dan is het in theorie mogelijk dat een jeugdige wordt
veroordeeld tot een levenslang. Dit staat op gespannen voet met artikel 37 sub a IVRK, waarin is
bepaald dat levenslange gevangenisstraffen zonder de mogelijkheid van vrijlating niet kunnen worden
18

Kamerstukken II, 2008/09, 31959, nr. 3, MvT onder II ‘Hoofdstuksgewijs’, bij artikel 8.64 (wijziging Wetboek
van Strafrecht BES) en Kamerstukken II, 2009/10, 31959, nr. 6, Nota naar aanleiding van het verslag over artikel
8.64.)
19
In WvSr-BES vervat in het Eerste Boek in Titel III “Uitsluiting, vermindering en verhoging van de strafbaarheid”
20
Zoals bijvoorbeeld beschreven in Hoofdstuk 5 ‘Knelpunten in het oude jeugdsanctiestelsel’ van de dissertatie
van A. Marchena-Slot, Detentie van jeugdigen in Curaçao, Oisterwijk: Wolf Legal Publishers 2012.
21
Artikel 9 lid 2 WvSr-BES geeft aan dat het hier gaat om de leeftijd van de persoon tijdens de uitspraak van het
eindvonnis in eerste aanleg.
22
Tbr betekent ter beschikking van de regering. In de wet is niet voorzien in periodieke evaluatie van de executie
van deze maatregel die kan voortduren tot de eenentwintigste verjaardag van de veroordeelde.
23
Artikel 9 lid 1 WvSr-BES noemt onder a. de hoofdstraffen: gevangenisstraf, hechtenis en geldboete.
24
Dit gaat om gevallen waarin op het misdrijf levenslange en tijdelijke gevangenisstraf ter keuze van de rechter
zijn gesteld, en in die, waarin wegens strafverhoging ter zake van samenloop van misdrijven, terroristische
misdrijven, herhaling van misdrijf of het bepaalde bij de artikelen 46, 317 en 416, de tijd van vierentwintig jaren
wordt overschreden.

43

opgelegd aan kinderen.25 Het Europees Nederlandse strafrecht kende een vergelijkbare mogelijkheid
onder artikel 77b (oud) Sr, maar de mogelijkheid een levenslange gevangenisstraf op te leggen aan
jeugdigen is op aandringen van het VN-Kinderrechtencomité uit de wet geschrapt.
Anders dan in het Europees Nederlandse Wetboek van Strafrecht (Sr) zijn aan de wettelijke
mogelijkheid voor het toepassen van volwassenensancties in Caribisch Nederland in de huidige situatie
geen wettelijke criteria gekoppeld.26 Evenmin is bepaald dat het hierbij moet gaan om de leeftijd ten
tijde van het plegen van het delict, zoals dat in het Europees Nederlandse recht is bepaald in artikel
77b Sr en zoals dat inmiddels ook uitdrukkelijk is bepaald in de na 10 oktober 2010 ingevoerde nieuwe
wetboeken van strafrecht in de landen Curaçao (CSr), Aruba (ASr) en Sint Maarten (SXM-Sr).27
Artikel 41decies WvSr-BES biedt de strafrechter de mogelijkheid om in plaats van een reguliere sanctie,
te kiezen voor oplegging van de civiele jeugdbeschermingsmaatregel ondertoezichtstelling voor de
duur van één jaar, op de grond genoemd in artikel 254 van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek BES.28
Na een dergelijke uitspraak dient de strafrechter volgens het tweede lid van artikel 41decies WvSr-BES
onmiddellijk de civiele rechter te informeren, die dan onverwijld een gezinsvoogd aanwijst.29
Aangezien de overige relevante civiele wettelijke bepalingen over de ondertoezichtstellingsprocedure
van toepassing worden verklaard in artikel 41decies lid 3 WvSr BES, behoort ook de
ondertoezichtstelling met uithuisplaatsingsbevel tot de interventies waarvoor een strafrechter op
basis van de huidige strafwet kan kiezen.
Voor wat betreft de buitengerechtelijke afdoening zijn afspraken gemaakt op basis van en convenant30
dat tot stand is gekomen tussen onder meer de Voogdijraad, het Openbaar Ministerie (OM) en de
gezaghebber. Een belangrijke rol is hierbij weggelegd voor het Casusoverleg Jeugd, waaraan wordt
deelgenomen door medewerkers van het OM, de politie (barioregisseurs ofwel wijkagenten), de
Voogdijraad, de leerplichtambtenaar, de Scholengemeenschap Bonaire (SGB) en Jeugd en
Gezinsvoogdij Caribisch Nederland (JGCN). Tijdens de bijeenkomsten worden alle jeugdigen besproken
die verdacht worden van het plegen van een strafbaar feit, waaronder schoolverzuim, waarna wordt
25

Zie ook het standpunt van het VN-Kinderrechtencomité ten aanzien van levenslange gevangenisstraf; GC No.
24.
26
Dit wetsartikel is na 10-10-’10 (afgaand op de gepubliceerde jurisprudentie op www.rechtspraak.nl) één keer
toegepast in de zaak met kenmerk ECLI:NL:OGHACMB:2013:38. Eerder werd de bepaling in de tijd van de
Nederlandse Antillen in de Curaçaose zaak Gato (hiervoor genoemd in voetnoot 25) toegepast.
27
Deze wetboeken traden respectievelijk in werking in 2011 (CSr), in 2014 (ASr) en in 2015 (SXM-Sr).
28
De tekst van artikel 254 lid 1 luidt: Indien een kind zodanig opgroeit, dat zijn zedelijke of geestelijke belangen
of zijn gezondheid ernstig worden bedreigd, en andere middelen ter afwending van deze bedreiging hebben
gefaald of, naar is te voorzien, zullen falen, kan de rechter in eerste aanleg het onder toezicht stellen.
29
Conform de gewone civielrechtelijke procedure op grond van artikel 429c van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering BES.
30
Voor meer over het convenant zie hoofdstuk 1.

44

besloten over een eventuele afdoening, al dan niet buitengerechtelijk. Het convenant onderscheidt
drie trajecten, te weten de buitengerechtelijke interventie, het officiersmodel en het rechtersmodel.31
In de werkwijze van het Casusoverleg Jeugd staat de jeugdige verdachte centraal. “Er wordt eerst
bekeken wat de jongere heeft gedaan. De bedoeling is dat jongeren, als ze first offender zijn, bij een
kleine overtreding in eerste instantie worden doorverwezen naar een buitengerechtelijke instantie. Is
sprake van een zwaarder delict, een drugs- of zedendelict of recidive, dan gaat de zaak naar het OM.
De officier van justitie (OvJ) beslist vervolgens of hij een voorwaardelijk sepot aanbiedt of dat hij de
minderjarige een justitieel aanbod doet. De zaak kan ook voor de rechter komen.”32

In dit kader is de Leerplichtwet BES nog van belang. Deze wet bevat regels inzake de verplichting voor
kinderen tussen de vier en achttien jaar om onderwijs te volgen en naar school te gaan.33 Ongeoorloofd
verzuim is strafbaar en dient volgens deze wet gemeld te worden aan de leerplichtambtenaar. Bonaire
kent voor de hele Scholengemeenschap Bonaire één leerplichtambtenaar. Door onderbezetting en
gebrek aan tijd komt deze leerplichtambtenaar niet toe aan al zijn voorgeschreven werkzaamheden
waardoor schoolverzuim niet of te laat wordt aangepakt. Bovendien is de leerplichtambtenaar niet
bevoegd om een proces-verbaal op te stellen, met alle gevolgen van dien. Zonder een proces-verbaal
kan de OvJ de betreffende jongeren niet vervolgen voor hun schoolverzuim. De Raad voor de
rechtshandhaving merkt in het rapport ‘Preventie van jeugdcriminaliteit in Bonaire, Sint Eustatius en
Saba’ uit 2016 op dat spijbelgedrag een voorspeler is van crimineel gedrag en vroegtijdig moet worden
aangepakt. De Raad stelt verder dat scholen schoolverzuim eigenhandig gaan aanpakken als zij niet
terecht kunnen bij een leerplichtambtenaar en dat kan weer ten koste gaan van de samenwerking. Ten
tijde van het onderzoek van de Raad in 2016 waren er nog geen leerplichtambtenaren op Sint Eustatius
en Saba. Uit veldonderzoek dat verricht is door enkele van de betrokken onderzoekers is gebleken dat
er inmiddels een leerplichtambtenaar ingesteld is op Saba. De huidige stand van zaken op Sint Eustatius
is onduidelijk.

31

Van Delft, D. C. I. & Bults, J. H. (2014). Jaarverslag 2013, Openbaar Ministerie Parket Bonaire, Sint Eustatius en
Saba.
32
Raad voor de Rechtshandhaving (2016). Preventie van jeugdcriminaliteit in Bonaire, Sint -Eustatius en Saba, p.
18.
33
Artikel 7 Leerplichtwet BES; zie ook UNICEF, Situation analysis of children and adolescents in the Caribbean
Netherlands, November 2019, p. 67.

45

Figuur 2.1 Keten jeugdstrafrecht buitengerechtelijke afdoening BES 2020

2.3.2. Bijzondere afwijkende voorschriften voor jeugdigen bij de strafprocesvoering
Naast het Wetboek van Strafrecht-BES bevat ook het Wetboek van Strafvordering-BES (WvSv-BES)
bepalingen inzake jeugdige personen. Deze bepalingen zijn vastgelegd in Titel II, eerste afdeling van
het Zevende Boek van het WvSv-BES en gelden voor personen die op het tijdstip van de aanvang van
de vervolging nog geen achttien jaar zijn. Als de betreffende afdeling geen afwijkende bepalingen
bevat, zijn de bepalingen van dit wetboek van toepassing, aldus de wetgever in artikel 479 WvSv-BES.
In artikel 477 WvSv-BES is bepaald dat vervolging is uitgesloten voor feiten die zijn begaan voordat de
persoon in kwestie de leeftijd van twaalf jaar heeft bereikt. In dat geval is het ingevolge artikel 478
WvSv-BES bij verdenking van een strafbaar feit wel mogelijk dat de politie bepaalde dwangmiddelen
aanwendt, zoals staandehouding, aanhouding en het binnentreden van plaatsen daartoe, onderzoek
aan de kleding, DNA-onderzoek, ophouden voor verhoor en het nemen van maatregelen ter
identificatie.
Is de verdachte ouder dan twaalf jaar, dan kunnen in beginsel dezelfde dwangmiddelen worden
toegepast als bij volwassenen, waaronder inverzekeringstelling, bewaring en gevangenhouding of neming. Hierbij gelden ook dezelfde wettelijke termijnen. Voor jeugdigen is in dit verband artikel 483
WvSv-BES relevant, omdat daarin is bepaald dat een inverzekeringstelling bij een minderjarige
verdachte geschorst kan worden onder voorwaarden. In artikel 484 WvSv-BES is ook geregeld dat de
rechter die voorlopige hechtenis beveelt, nagaat of hij de tenuitvoerlegging kan schorsen. Voor het
ondergaan van inverzekeringstelling of voorlopige hechtenis kan de rechter ‘elke daartoe geschikte

46

plaats’ aanwijzen. Die mogelijkheid bestaat niet bij volwassen verdachten; bij hen is de plaats van
tenuitvoerlegging beperkt tot de politiecel of het Huis van Bewaring.
Volgens de huidige wet is in het jeugdstrafprocesrecht ook een speciale taak toevertrouwd aan de
Voogdijraad. De OvJ dient de Voogdijraad onverwijld in kennis te stellen van een bevel tot
inverzekeringstelling of een bevel tot schorsing of opheffing daarvan ingevolge artikel 486 WvSv-BES.
De Voogdijraad brengt naar aanleiding hiervan een (vroeghulp)rapport uit aan de OvJ, die hierop acht
moet slaan voor hij een vordering tot bewaring doet. Ook als de OvJ voornemens is om een
minderjarige verdachte voor een misdrijf te vervolgen moet de OvJ op grond van artikel 487 WvSv-BES
de Voogdijraad hierover zo spoedig mogelijk inlichten. De Voogdijraad moet de OvJ vervolgens
inlichten over de persoonlijkheid en de levensomstandigheden van de verdachte en kan die
inlichtingen eveneens uit eigen beweging verstrekken. Als de verdachte zich in voorlopige hechtenis
bevindt, moet de OvJ de Voogdijraad ook hiervan terstond berichten. De rechter-commissaris34 kan
eveneens bij de Voogdijraad inlichtingen inwinnen over de persoonlijkheid en levensomstandigheden
van de minderjarige verdachte, zo blijkt uit artikel 487 lid 3 WvSv-BES. Uiteraard is deze mogelijkheid
ook gegeven aan een rechter in het kader van het onderzoek ter terechtzitting, zo blijkt uit artikel 491
WvSv-BES.
In artikel 480 WvSv-BES is vastgelegd dat er zo lang de verdachte minderjarig is bijzondere bepalingen
gelden voor de ouders of de voogd van de minderjarige. Zij hebben, net als de advocaat, recht op
kennisname van de processtukken wanneer hun minderjarige kind als verdachte rechtens de vrijheid
is ontnomen, aldus artikel 482 juncto 70 WvSv-BES. Artikel 489 WvSv-BES schrijft voor dat de ouders
of voogd van een minderjarige verdachte worden opgeroepen tot het bijwonen van een terechtzitting
en in artikel 493 WvSv-BES is bepaald dat zij daarbij worden geïnformeerd over het feit dat ten laste
wordt gelegd. Anders dan bij volwassenen, wordt de zitting bij jeugdigen jonger dan zestien jaar in
beginsel ‘achter gesloten deuren’ gehouden. Zittingen bij verdachten vanaf zestien jaar zijn in beginsel
juist wel openbaar, zo is gesteld in artikel 488 WvSv-BES. Tot slot komen alle bevoegdheden die op
grond van dit wetboek zijn toegekend aan de verdachte, die nog geen zestien jaar is op het moment
van aanvang van de vervolging, ook toe aan zijn raadsman, met uitzondering van de bevoegdheden uit
de Vierde Titel van het Vijfde Boek van WvSV-BES.35

34

De rechter-commissaris oordeelt over de rechtmatigheid van een toegepaste Inverzekeringstelling, uiterlijk
binnen 3 dagen en 15 uur na de ophouding voor verhoor en over de toepassing van voorlopige hechtenis.
35
Artikel 494 lid 1 WvSv-BES.

47

2.4. Het nieuwe jeugdstrafrecht voor de BES
2.4.1. De bepalingen uit Titel VIIIA ‘Bijzondere bepalingen voor jeugdigen’
De tekst van de nieuw in te voeren Titel VIIIA in het WvSr-BES(n)36 is als bijlage aangeboden bij de brief
van 8 januari 2019 van de minister voor Rechtsbescherming aan de voorzitter van de Tweede Kamer
en gepubliceerd.37 De inhoud maakte, zoals gezegd, al deel uit van het ontwerp voor het per 10 oktober
2010 in te voeren WvSr-BES. Uit de memorie van toelichting38 op de Aanpassingswet openbare
lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba volgt dat de bepalingen opgenomen in titel VIIIA: “grotendeels
gebaseerd zijn op de voorschriften die zijn opgenomen in het nieuwe ontwerp-wetboek van strafrecht
van de Nederlandse Antillen”. De wetgever vervolgt in de memorie in dit verband: “Op hun beurt heeft
voor die voorstellen weer de Nederlandse regeling als uitgangspunt gegolden.” 39 Het gaat hier om het
ontwerp-wetboek dat resulteerde in de na 10 oktober 2010 in Curaçao, Aruba en Sint Maarten
ingevoerde wetboeken van strafrecht (CSr, ASr en SXM-Sr). Titel VIIIA WvSr-BES bestaat uit de artikelen
79a tot en met 79w. In de hierboven genoemde brief heeft de minister voor Rechtsbescherming over
het in te voeren jeugdstrafrecht gezegd: “De bepalingen zijn vergelijkbaar met maar niet gelijk aan het
jeugdstrafrecht zoals we dat in Europees-Nederland kennen. Volledige gelijkvormigheid is vanwege de
kleinschaligheid en de beperkte beschikbare voorzieningen op de eilanden niet passend.”40 Dit lijkt
logisch in het licht van het differentiatiebeginsel dat is opgenomen in artikel 132a Grondwet.41

Leeftijdsgrenzen
36

De afkorting (n) achter het WvSr-BES(n) staat voor nieuw.
Kamerstukken II 2018/19, 31568, nr. 209 (big-868920). De bijlage zelf heeft als kenmerk Kamerstukken II,
2008/09, 31959, nr. 2.
38
In artikel 8.64 komt de wijziging van het Wetboek van Strafrecht-BES aan de orde en in Onderdeel DDD de
“volledig nieuwe regeling voor het jeugdstrafrecht”.
39
Kamerstukken II, 2008/09, 31959, nr. 3, MvT onder II ‘Hoofdstuksgewijs’, bij artikel 8.64 (wijziging Wetboek
van Strafrecht BES).
40
Kamerstukken II 2018/19, 31568, nr. 209, p. 1. Dit sluit aan bij wat eerder werd betoogd in de genoemde
memorie van toelichting uit 2009 en bij het differentiatiebeginsel (artikel 132a Grondwet).
41
A. van Rijn, Handboek Caribisch Staatsrecht, Den Haag: Boom Juridisch 2019, schrijft op p. 750 en op p. 751
over de formulering van het differentiatiebeginsel in artikel 132a van de Grondwet het volgende:
“Ook in artikel 132a Grondwet is de mogelijkheid van afwijkende regelgeving voor de BES-eilanden gegeven, maar
in vergelijking met de redactie in het Statuut eenvoudiger geformuleerd.”; En verderop: “Omdat de eilanden zich
op vele punten onderscheiden van het Europese deel van Nederland, is niet bij voorbaat en definitief te voorzien
welke factoren aanleiding zouden kunnen geven tot het stellen van afwijkende regels. Zo kunnen economische en
sociale omstandigheden in de loop van de tijd wijzigen en kan de bevolkingsomvang toenemen. Daarom is in de
Grondwet afgezien van het noemen van mogelijke redenen voor het maken van onderscheid. (voetnoot #9:
Kamerstukken II, 2011-2012, 33131, nr. 3, p.5)” Cruciaal is voorts nog de toevoeging van Rijn op p. 750, 751: “In
beginsel kan elke omstandigheid of andere factor daarvoor reden zijn. Wel moet het maken van onderscheid altijd
kunnen worden gerechtvaardigd (#176).”
37

48

De nieuwe wetgeving richt zich primair op ‘specifieke straffen voor jeugdige personen’, waarbij een
ondergrens geldt van twaalf jaar ten tijde van het plegen van een delict. De bovengrens is nader
geregeld in de artikelen 79a tot en met 79c WvSr-BES(n). Het uitgangspunt is een bovengrens van
achttien jaar. Artikel 79a WvSr-BES(n) bepaalt dat de bepalingen uit deze titel van toepassing zijn op
degene die twaalf tot achttien jaar oud waren ten tijde van het plegen van het delict. Deze bovengrens
is flexibel, net als in alle andere landen binnen het Koninkrijk. Volgens de wetgever kan “in bijzondere
gevallen (…) het volwassenenstrafrecht worden toegepast bij zestien- en zeventienjarigen, terwijl dit in
beginsel de regel vormt bij achttienjarigen”.42 In artikel 79b WvSr-BES(n) is bepaald, dat
volwassenensancties mogelijk zijn bij jeugdigen die ten tijde van het delict zestien of zeventien jaar
oud waren, voor zo ver de rechter hiertoe grond vindt in drie cumulatieve criteria: de ernst van het
begane feit, de persoonlijkheid van de dader en de omstandigheden waaronder het feit is begaan. De
eis van cumulatie, dat wil zeggen dat alle drie gronden van toepassing moeten zijn, is overeenkomstig
met de wetgeving in Aruba, Curaçao en Sint-Maarten43, maar wijkt af van artikel 77b Sr WvSr-BES(n)
waarin dezelfde gronden niet cumulatief maar alternatief zijn geformuleerd waardoor de rechter ook
grond kan vinden in een of meerdere van deze criteria. 44

Artikel 79c WvSr-BES(n) biedt de rechter de mogelijkheid om het jeugdstrafrecht toe te passen bij
personen die tijdens het begaan van het delict achttien tot eenentwintig jaar waren. De rechter moet
daartoe grond vindt in de persoonlijkheid van de dader of de omstandigheden waaronder het feit is
begaan. Dit is nieuw voor de BES. Artikel 79c WvSr-BES(n) kan toegepast worden in een strafrechtelijke
procedure tegen een volwassen verdachte, terwijl toepassing van artikel 77b WvSr-BES(n) aan de orde
kan komen in een jeugdstrafrechtelijke procedure.

Buitengerechtelijke afdoening
De mogelijkheden voor buitengerechtelijke afdoening worden verruimd ten opzichte van het thans
geldende artikel 76 WvSr-BES. Op basis van dat artikel kan uitsluitend het OM een transactie aanbieden
en alleen bij overtredingen. Artikel 79e WvSr-BES(n) voert de mogelijkheid in van de politietransactie.
De wetgever schrijft voor dat de strafbare feiten die zich voor deze afdoeningsvariant kunnen lenen,
bij of krachtens algemene maatregel van bestuur (AmvB) moeten worden aangewezen. Gezien het feit
42

Kamerstukken II, 2008/09, 31959, nr. 3, MvT onder II ‘Hoofdstuksgewijs’, bij artikel 8.64 (wijziging Wetboek
van Strafrecht BES).
43
Zie hiervoor het artikel 1:158 ASr, CSr en SXM-Sr.
44
Deze benadering wordt toegejuicht in de literatuur en vindt steun in de benadering van het VN-Comité voor
de Rechten van het Kind. (zie: A. Marchena-Slot, ‘Strafrechtelijke interventies bij jeugdigen, ingekaderd en
toegepast’, in A. Marchena-Slot, O. Kostrzewski, L. Rogier (red.), Fundamentele rechten in Curaçao, Den Haag:
Boom juridisch 2019, p. 145, voetnoot 12.

49

dat de wetgever in het artikel de woorden ‘strafbare feiten’ gebruikt, lijkt de mogelijkheid van een
transactie niet beperkt te hoeven zijn tot overtredingen. Het zou gelet hierop – uiteraard in afwachting
van de AMvB – vreemd zijn als de mogelijkheden van het OM op grond van de artikelen 76 en 79f
WvSr-BES(n) beperkter zouden dan die voor de politie. Artikel 79f WvSr-BES(n) brengt met zich mee
dat het OM de reguliere transactie, zoals bedoeld in artikel 76 WvSr-BES, ook in het jeugdstrafrecht
kan toepassen. Artikel 79f WvSr-BES(n) bepaalt namelijk dat, in aanvulling op artikel 76 WvSr-BES, het
voor jeugdigen mogelijk is dat de OvJ aan een transactie de voorwaarde verbindt dat de verdachte zich
richt naar de aanwijzingen van de reclassering voor een daarbij te bepalen termijn van ten hoogste zes
maanden.
De nieuwe jeugdsancties
Met de nieuwe regeling in de artikelen 79g en 79h WvSr-BES(n) zal het sanctiepakket voor jeugdigen
aanzienlijk aangepast worden.45 De wetgever beoogt met deze artikelen een nieuw stelsel te creëren
waarin meerdere sancties (tegelijk) mogelijk worden.46 De eerste en zwaarste hoofdstraf genoemd in
artikel 79h WvSr-BES(n) is de jeugddetentie die op grond van artikel 79i WvSr-BES(n) kan worden
opgelegd ingeval van een misdrijf. Voor jeugdige verdachten die ten tijde van het delict nog geen
zestien jaar oud waren, is de maximale duur twaalf maanden. Voor degenen die wel zestien jaar of
ouder waren tijdens het begaan van het delict, is de maximale duur vierentwintig maanden. Gaat het
om een delict waar doorgaans een tijdelijke gevangenisstraf van dertig jaren dan wel een levenslange
gevangenisstraf op is gesteld, dan is de maximale duur echter vier jaren.47
De tweede hoofdstraf voor misdrijven gepleegd door jeugdigen is de geldboete ex artikel 79h WvSrBES(n). Anders dan de jeugddetentie leent deze straf zich ook als hoofdstraf bij een overtreding door
een jeugdige. De geldboete is nader geregeld in artikel 79l WvSr-BES(n). In de memorie van toelichting
zegt de wetgever dat de regeling voor oplegging van deze hoofdstraf sterk geënt is op het Europees
Nederlandse artikel 77l Sr, met dien verstande dat, in afwijking daarvan, de rechter op grond van het
tweede lid verplicht tot vaststelling van vervangende jeugddetentie.48 De wetgever licht niet toe
waarom op dit punt is afgeweken van de Europees Nederlandse regeling, maar merkt wel op dat deze

45

Artikel 79g WvSr-BES(n) expliciteert welke combinaties van (hoofd- en bijkomende) straffen en maatregelen
mogelijk zijn bij jeugdigen. Artikel 79h WvSr-BES(n) noemt de straffen en maatregelen.
46
“Het nieuwe stelsel maakt meerdere sancties mogelijk.” (Kamerstukken II, 2008/09, 31959, nr. 3, MvT onder II
‘Hoofdstuksgewijs’, bij artikel 8.64 (wijziging Wetboek van Strafrecht BES).
47
Hierbij valt te denken aan delicten als doodslag en moord (artikel 300, 302 resp. WvSr-BES); op deze delicten
staat een strafdreiging van levenslange gevangenisstraf of tijdelijke gevangenisstraf van ten hoogste
vierentwintig jaren.
48
Kamerstukken II, 2008/09, 31959, nr. 3, MvT onder II ‘Hoofdstuksgewijs’, bij artikel 8.64 (wijziging Wetboek
van Strafrecht BES).

50

regeling overeenstemt met de regeling in de andere Caribische wetboeken van strafrecht.49 Anders
dan in Europees Nederland en in de andere Caribische rechtsstelsels binnen het koninkrijk, voorziet
het nieuwe jeugdstrafrecht voor de BES niet in de taakstraf als hoofdstraf. Het is niet duidelijk waarom
de wetgever hiervoor heeft gekozen, maar een en ander lijkt verband te houden met het feit dat tijdens
het ontwerp van de regeling de taakstraf nog geen hoofdstraf was.
Naast nieuwe hoofdstraffen wordt een nieuwe maatregel ingevoerd: de maatregel van plaatsing in een
inrichting voor jeugdigen (Pij) zoals uitgewerkt in de artikelen 79m en 79n WvSr-BES(n). De maatregel
komt in de plaats van de jeugd-tbr uit artikel 41 WvSr-BES. Het is alleen mogelijk de Pij-maatregel op
te leggen bij misdrijven waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten, wanneer de veiligheid van
anderen, dan wel de algemene veiligheid van personen of goederen het opleggen van de maatregel
eist en indien de maatregel in het belang is van een zo gunstige mogelijke verdere ontwikkeling van de
jeugdige, aldus artikel 79m lid 1 WvSr-BES(n). In het tweede lid van dit artikel is gesteld dat de
maatregel ook mogelijk is indien het feit de verdachte niet volledig kan worden toegerekend. De
maatregel geldt voor de duur van twee jaar, zo schrijft artikel 79m lid 6 WvSr-BES(n) voor. Verlenging
kan volgens artikel 79n WvSr-BES(n) telkens voor maximaal twee jaar met een maximale duur van vier
jaar. Is de jeugdige verminderd toerekenbaar, dan bedraagt de maximale duur zes jaar. Er is niet, zoals
in de Europees Nederlandse wetgeving, voorzien in een regeling voor automatische voorwaardelijke
beëindiging na twee, vier of zes jaar ten behoeve van re-integratie en detentiefasering. In de memorie
van toelichting merkt de wetgever nog op dat deze maatregel ingevolge lid 8 van artikel 79m WvSrBES(n), net als in de andere Caribische rijksdelen uitsluitend door de rechter kan worden beëindigd en
niet zoals in Europees Nederland door de minister van Justitie en Veiligheid.
Voorwaardelijke veroordeling
De hoofdstraffen, te weten de jeugddetentie en de geldboete, kunnen evenals de Pij-maatregel,
ingevolge artikel 79o WvSr-BES(n) geheel of gedeeltelijk voorwaardelijk worden opgelegd. De rechter
kan naast een voorwaardelijke jeugddetentie of een Pij-maatregel tevens een geldboete opleggen. In
de artikelen 79p tot en met 79t WvSr-BES(n) worden regels gegeven over de proeftijd, de daarvoor te
stellen voorwaarden en het toezicht daarop. Toepassing van artikel 79o WvSr-BES(n) geschiedt onder
de algemene voorwaarde dat de veroordeelde zich tot het einde van de proeftijd niet schuldig maakt
aan een strafbaar feit. Tevens kunnen bijzondere voorwaarden worden gesteld aan het gedrag van de
veroordeelde, maar die mogen de vrijheid van godsdienst of levensovertuiging en de staatkundige

49

Artikel 1:168 ASr, CSr en SXM-Sr. In de memorie van toelichting op deze bepaling in het Curaçaose wetboek
van strafrecht zegt de Curaçaose wetgever, dat dit niet facultatief is geformuleerd, “…teneinde geen overbodige
procedures te creëren,…”. (H. de Doelder, J.H.J. Verbaan, R.J. Verbeek (red.), Wetboek van Strafrecht Curaçao,
Nijmegen: Wolf Legal Publishers 2011, p. 388.)

51

vrijheid niet beperken. Bij een bijzondere voorwaarde valt tevens te denken aan opname in een
inrichting gedurende een door de rechter te bepalen termijn die korter is dan de proeftijd.50 De rechter
kan de werking van de bijzondere voorwaarden beperken tot een bij de uitspraak te bepalen tijdsduur
binnen de proeftijd. Het OM is belast met het toezicht op de naleving van de voorwaarden. Tevens kan
de rechter de reclassering of een particulier persoon opdragen aan de veroordeelde hulp en steun te
verlenen bij de naleving van de bijzondere voorwaarden.51 Het laatste is overigens slechts mogelijk in
bijzondere gevallen en na overleg met de reclassering.
Overige wijzigingen: afschaffing OTS via de strafrechter en aangepaste verjaringstermijnen
Met de invoering van het jeugdstrafrecht op de BES verdwijnt voor de strafrechter de mogelijkheid
om, op grond van artikel 41decies WvSr-BES, in een jeugdzaak te kiezen voor de
jeugdbeschermingsmaatregel ondertoezichtstelling (met machtiging tot uithuisplaatsing). Dit is in lijn
met de nieuwe wetboeken van strafrecht in Aruba, Curaçao en Sint Maarten. Tot slot voorziet artikel
79d WvSr-BES(n) in een aangepaste verjaringstermijn van het recht tot strafvordering bij
jeugddelicten. De verjaringstermijn voor misdrijven begaan door jeugdigen is gesteld op de helft van
de duur voor volwassenen, net als in de wetboeken van strafrecht van Europees Nederland en de
Caribische landen binnen het Koninkrijk.52 Bij misdrijven waarop doorgaans een strafdreiging staat van
levenslange gevangenisstraf, bedraagt de verjaringstermijn voor jeugdigen twintig jaar.

2.4.2. Verschillen tussen het nieuwe jeugdstrafrecht van de BES en elders in het Koninkrijk
Bij inhoudelijke bestudering van de bepalingen valt onmiddellijk een aantal punten op waarin het
nieuwe jeugdstrafrecht van de BES afwijkt van het jeugdstrafrecht in Europees Nederland of de
Caribische landen binnen het Koninkrijk. Hieronder volgt een toelichting op de verschillen.

Jeugdstrafrecht bij jongvolwassenen
Een eerste verschil betreft de reikwijdte van de ‘Bijzondere bepalingen voor jeugdigen’. De flexibiliteit
van de bovengrens voor jongvolwassenen is geregeld in artikel 79c WvSr-BES(n). Wanneer daartoe
grond wordt gevonden in de persoonlijkheid van de dader of de omstandigheden waaronder het feit
is begaan, kan de rechter de bepalingen van het jeugdstrafrecht toepassen bij degene die tijdens het
delict achttien jaar was, maar nog geen eenentwintig jaar. Deze bepaling komt overeen met het
equivalente artikel 1:159 ASr, CSr en SXM-Sr, maar wijkt af van artikel 77c Sr waarin een hogere
bovengrens is bepaald. Op grond van dat artikel kan het jeugdstrafrecht in Europees Nederland

50

Artikel 79q WvSr-BES(n).
Artikel 79r WvSr-BES(n).
52
Zie artikel 77d NSr en artikel 1:169 in het ASr, CSr, SXM-Sr.
51

52

worden toegepast bij verdachten die ten tijde van het delict nog geen drieëntwintig jaar oud waren.53
Met de invoering van de Wet Adolescentenstrafrecht in het Europees Nederlandse strafrecht in april
2014 heeft de wetgever op basis van inzichten uit de ontwikkelings- en neuropsychologie bewust
gekozen voor een verhoging van de leeftijdsgrens van eenentwintig naar drieëntwintig jaar.54 In de
periode dat het WvSr-BES(n) is ontworpen, kende het Sr het adolescentenstrafrecht nog niet.

Een beperkter sanctieaanbod in de BES dan in de andere rijksdelen: geen taakstraf en geen GBM
Een tweede verschil tussen het nieuwe jeugdstrafrecht op de BES en de andere jeugdstrafrechtstelsels
is gelegen in de regeling van de straffen en maatregelen. Wanneer artikel 79h WvSr-BES(n) wordt
vergeleken met de artikelen 77h NSr en 1:164 ASr, CSr en SXM-Sr valt op dat het sanctiepakket voor
jeugdigen in de BES beperkter zal zijn dan dat in Europees Nederland en de andere Caribische landen
vanwege het ontbreken van de taakstraf in de BES en daarmee ook de twee varianten daarbinnen: de
werkstraf en de leerstraf.55 In de periode waarin het WvSr-BES(n) tot stand is gekomen, was de
taakstraf nog geen zelfstandige hoofdstraf. De rechter in de BES kan een taakstraf niet als hoofdstraf
opleggen, ook niet aan volwassenen. Materieel kan een verplichting tot werken of leren echter vorm
krijgen binnen het voorwaardelijk kader als bijzondere voorwaarde bij een veroordeling tot
voorwaardelijke jeugddetentie of in het kader van een buitengerechtelijke afdoening of via een werkof leerproject.
Ook de maatregel ter beïnvloeding van het gedrag (GBM) ontbreekt in de opsomming van
jeugdmaatregelen in artikel 79h lid 3 WvSr-BES(n), terwijl deze maatregel wel is terug te vinden in de
wettelijke sanctiepakketten voor jeugdigen elders in het Koninkrijk. In Europees Nederland is deze
maatregel op 1 februari 2008 ingevoerd met de inwerkingtreding van de Wet gedragbeïnvloeding
jeugdigen. De memorie van toelichting geeft geen verklaring voor ontbreken van deze maatregel in
het jeugdsanctiepakket op de BES.56 Gedragsbeïnvloeding in een niet vrijheidsbenemend kader, dan
wel het verrichten of ondergaan van een werkstraf respectievelijk leerstraf lijken in Caribisch
Nederland alleen mogelijk via het buitengerechtelijk kader of via een voorwaardelijke straf of
maatregel.

53

Een technische onvolkomenheid is dat in artikel 79c WvSr-BES(n) in verband met de mogelijkheid de
bepalingen van het jeugdstrafrecht toe te passen, wordt verwezen naar de artikelen 79a tot en met 79z, terwijl
Titel VIIIA uitsluitend bepalingen kent tot en met artikel 79w. (Kamerstukken II, 2008/09, 31959, nr. 2, p. 254260.)
54
Zie onder meer E.P. Schmidt, S.E. Rap & T. Liefaard, ‘Young Adults in the Justice System: The Interplay between
Scientific Insights, Legal Reform and Implementation in Practice in The Netherlands’, Youth Justice 2020.
55
Zie artikel 79h lid 1 WvSr-BES. Vergelijk artikel 77h Sr en artikel 1:164 ASr, CSr, SXM-Sr.
56
Kamerstukken II, 2008/09, 31959, nr. 3, MvT onder II ‘Hoofdstuksgewijs’, bij artikel 8.64 (wijziging Wetboek
van Strafrecht BES). Zie hiervoor de Halt-regeling in artikel 79e WvSr-BES(n).

53

De Pij: de eis van één gedragskundig ‘daartoe strekkend’ advies en geen tbs na de Pij
Nadere bestudering van de regeling van de jeugdmaatregel ‘plaatsing in een inrichting voor jeugdigen’
(Pij) zoals neergelegd in artikel 79m WvSr-BES(n), leert dat ook hier het Europees Nederlandse
jeugdstrafrecht met artikel 77s Sr een andere regeling kent. In Europees Nederland moet de rechter
zich laten adviseren door ten minste twee gedragsdeskundigen van verschillende disciplines, waarvan
er één een psychiater is. In Caribisch Nederland kan voor oplegging van de Pij volstaan worden met
een ‘daartoe strekkend’ met redenen omkleed, gedagtekend en ondertekend advies van een
gedragsdeskundige. Die enkelvoudige eis blijkt uit de woorden ‘een of meer’ in het artikel 79m WvSrBES(n) komt overeen met de equivalente bepaling in artikel 1:174 lid 3 ASr, CSr en SXM-Sr. Volgens de
artikelsgewijze memories van toelichting bij deze artikelen heeft dit te maken met de kleine schaal
waarop de Pij naar verwachting zal worden toegepast; een argument dat ook voor de BES geldt.
In afwijking van lid 3 van artikel 1:174 ASr, CSr en SXM-Sr, wordt op de BES echter ook niet vereist dat
het gedragsdeskundige advies van een psychiater afkomstig is als de rechter de Pij wil opleggen aan
een niet geheel of geheel niet toerekeningsvatbare verdachte. De memorie van toelichting geeft geen
verklaring voor deze afwijkende regeling, maar psychiatrische deskundigheid lijkt in dit soort gevallen
onontbeerlijk. In de formulering van de eis van een of meer gedragsdeskundige adviezen, blijkt
aangesloten te zijn bij de formulering in artikel 1:174 lid 3 ASr, CSr en SXM-Sr, waarin, anders dan in
het Europees Nederlandse artikel 77s Sr, eveneens de woorden ‘daartoe strekkend’ zijn opgenomen.
Deze woorden doen vermoeden dat het gedragsdeskundige advies in de richting van de Pij zou moeten
wijzen.57
Tot slot wordt hier opgemerkt dat het jeugdstrafrecht voor de BES geen wettelijke bepaling kent met
de mogelijkheid om een Pij na afloop van de maximale termijn te laten volgen door een last tot ter
beschikking stelling (tbs) met een bevel tot verpleging van overheidswege. Een hiertoe strekkend
voorschrift equivalent aan artikel 6:6:33 Sv en 1:174 lid 5 ASr en CSr ontbreekt in de nieuwe wetgeving,
maar dat is begrijpelijk aangezien het wetboek van strafrecht BES de tbs-maatregel als sanctie niet
kent, zo blijkt uit artikel 9 WvSr-BES.

2.5. Consequenties voor de justitieketen in de BES
2.5.1. IV.1 Een jeugddetentie(voorziening) in de JICN
Het nieuwe jeugdstrafrecht voorziet zoals gezegd in de mogelijkheid van jeugddetentie in Caribisch
Nederland. Dit betekent dat er een detentiefaciliteit voorhanden moet zijn die afgestemd is op de
57

A. Marchena-Slot, Detentie van jeugdigen in Curaçao, Oisterwijk: Wolf Legal Publishers 2012, p. 266, 267.

54

bijzondere positie van jeugdigen in de BES. Reeds in 2009 onderkende de Nederlandse regering de
noodzaak hiervan. In de memorie van toelichting op het nieuwe jeugdstrafrecht wordt gesteld: “Het
voornemen bestaat om zo spoedig mogelijk speciale voorzieningen in het leven te roepen waarin de
jeugddetentie kan worden ten uitvoer gelegd.”58 Sinds november 2018 beschikt Bonaire over een
aparte jeugdafdeling in de nieuwe Justitiële Inrichting Caribisch Nederland (JICN). In deze inrichting
worden ook personen uit Sint Eustatius en Saba gedetineerd aangezien daar alleen politiecellen
beschikbaar zijn.
De jeugdafdeling in de JICN bestaat uit vier dubbelcellen waarin vier minderjarigen kunnen verblijven.
De cellen bevinden zich naast elkaar op een rij, grenzend aan de binnenplaats. Er is ook een leefruimte
en een wasruimte. Uit veldonderzoek van de betrokken onderzoekers blijkt dat vooralsnog aan de
basisvoorwaarden voor detentie wordt voldaan, zoals een afgescheiden ruimte in de JICN. Wel is er
behoefte aan ruimte voor sport en recreatie voor de minderjarigen. Daarnaast worden de volgende
twee knelpunten gesignaleerd. Ten eerste is het de vraag waar minderjarige meisjes moeten worden
geplaatst: op de vrouwenafdeling of bij de minderjarige jongens? Ten tweede is het de vraag of de
jeugdigen kerkdiensten voor volwassenen moeten bijwonen of moeten er aparte kerkdiensten komen.
In de al eerder genoemde brief van 8 januari 2019 liet de minister voor Rechtsbescherming weten aan
de voorzitter van de Tweede Kamer dat hij samen met de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) bekijkt wat
er nodig is om jeugddetentie op een correcte wijze uit te kunnen voeren. Daarbij gaf hij aan tevens in
gesprek te gaan met Mental Health Caribbean (MHC) om te bezien hoe MHC vanuit haar expertise kan
bijdragen aan een pedagogische invulling van jeugddetentie.59 Dat laatste is tevens van belang in het
kader van internationale kinderrechten, waarin nadrukkelijk is neergelegd dat kinderen die van hun
vrijheid zijn beroofd een adequate rechtspositie moeten hebben die bovendien een wettelijke basis
heeft. De re-integratie van jeugdigen ingeval van vrijheidsbeneming is een andere belangrijk
aandachtpunt, zeker ook indien jeugdigen van Saba en Sint Eustatius op Bonaire hun detentie moeten
ondergaan.
Om te bevorderen dat vrijheidsbeneming in lijn met het IVRK en het EVRM een uiterste middel zal zijn
dat alleen voor de kortst mogelijke duur wordt toegepast, wordt ter voorbereiding op de invoering van
het nieuwe jeugdstrafrecht voor de BES geïnvesteerd in verbetering en professionalisering van de
reeds beschikbare interventies en in deskundigheidsbevordering van medewerkers van de
verschillende organisaties. In het nieuwe jeugdstrafrecht zal een leerstraf gericht op agressie-regulatie

58

Kamerstukken II, 2008/09, 31959, nr. 3, MvT onder II ‘Hoofdstuksgewijs’, bij artikel 8.64 (wijziging Wetboek
van Strafrecht BES).
59
Kamerstukken II 2018/19, 31568, nr. 209, p.2. Een andere vraag die rijst is of Mental Health Caribbean ook
voor gedragskundig advies inzake de Pij-maatregel zal worden benaderd.

55

geïntroduceerd worden en de William Schrikker Groep zal een basisopleiding jeugdreclassering
verzorgen, aldus de minister voor Rechtsbescherming. Relevant is na te gaan wat de Minister met dat
laatste precies heeft bedoeld, nu zoals eerder is opgemerkt de taakstraf en daarmee tevens de leerstraf
niet als straf is terug te vinden in de nieuwe jeugdstrafrechtbepalingen.60

2.5.2. Veranderingen in de keten
De inwerkingtreding van het nieuwe jeugdstrafrecht op de BES zal allerlei veranderingen brengen voor
de organisaties die betrokken zijn bij het jeugdstrafrecht. De minister voor Rechtsbescherming geeft
in zijn brief van 8 januari 2019 dan ook aan dat hij voor de duur van drie jaar een beleidsmedewerker
implementatie jeugdstrafrecht heeft gestationeerd bij de Voogdijraad BES.61 Ter illustratie wordt
hieronder een aantal veranderingen besproken.
De politie
Het feit dat artikel 79e WvSr-BES(n) de politietransactie noemt, veronderstelt een nieuwe taak voor
het Korps Politie Caribisch Nederland (KPCN). In dat artikel staat vermeld dat de opsporingsambtenaar
die daartoe door de officier van justitie is aangewezen, na verkregen toestemming van de officier van
justitie aan de verdachte kan voorstellen dat deze deelneemt aan een project. KPCN zal over
menskracht moeten beschikken om deze taak te kunnen uitvoeren. Hierbij moet worden opgemerkt
dat zoals al eerder aan de orde kwam, uit internationale verdragsverplichtingen voortvloeit dat
jeugdstrafrechtzaken zoveel mogelijk buitengerechtelijk moeten worden afgedaan. De nieuwe
wetgeving stuurt hierop aan, maar de praktische uitvoering zal onder meer afhankelijk zijn van de
capaciteit. Daarnaast is zowel het aanbod aan projecten is van belang als de begeleiding bij de
uitvoering van deze projecten.
De jeugdreclassering
Een belangrijke vraag is welke organisatie de naar verwachting uitgebreidere jeugdreclasseringstaak
gaat uitvoeren. Is dat de huidige Stichting Reclassering Caribisch Nederland (SRCN) reclassering of een
andere organisatie? Deze organisatie zal onder het nieuwe jeugdstrafrecht worden betrokken bij de
buitengerechtelijke afdoening. Dit geldt voor de politietransactie, maar ook voor afdoening door het
OM. De wet noemt slechts ‘de reclassering’ als de aangewezen organisatie naar wier aanwijzingen een
jeugdige zich zal moeten richten in geval de officier van justitie de voorwaarde ex 79f WvSr-BES(n)
oplegt. Ook bij voorwaardelijke oplegging van een jeugdsanctie is de reclassering volgens artikel 79r

60

Een mogelijke verklaring zou kunnen worden gevonden in juridisch niet zuiver gebruikte terminologie: als de
Minister zou hebben bedoeld te spreken over een ‘leerproject’ in plaats van een ‘leerstraf’, nu deze laatste term
uitsluitend gebruikt kan worden voor een door de strafrecht opgelegde straf.
61
Kamerstukken II 2018/19, 31568, nr. 209, p.2.

56

WvSr-BES(n) belast met het houden van toezicht op de opgelegde voorwaarden. Kortom: de
reclassering krijgt een essentiële rol die vraagt om specifieke regelgeving.
De gedragsdeskundige
De gedragsdeskundige komt in beeld als oplegging van een Pij-maatregel of verlenging van de duur
van de maatregel wordt overwogen. De wettelijke verplichting van een rechter om advies in te winnen
bij een gedragsdeskundige voordat hij besluit tot het opleggen van een bepaalde sanctie aan een
jeugdige is nieuw voor de BES. Dit betekent dat moet worden voorzien in voldoende kundige
gedragsdeskundigen.

Figuur 2.2 Keten jeugdstrafrecht OM (gerechtelijke) afdoening BES 2020

Uitvoeringswetgeving
Het nieuwe jeugdstrafrecht vergt uiteraard nieuwe uitvoeringswet- en regelgeving. In artikel 79v WvSrBES(n) is bepaald dat bij of krachtens algemene maatregel van bestuur (AMvB) nadere regels worden
gesteld ten aanzien van de tenuitvoerlegging van de jeugdsancties. Hiermee wordt gedoeld op het
Besluit tenuitvoerlegging jeugdstrafrecht BES dat ten tijde van het schrijven van dit rapport de
57

vaststellingsprocedure aan het doorlopen is. Blijkens de memorie van toelichting vormen de
voorschriften uit de Beginselenwet Justitiële jeugdinrichtingen het uitgangspunt.62 Deze wetgeving en
de daarmee samenhangende lagere regelgeving worden van toepassing op de vrijheidsbenemende
sancties (jeugddetentie en PIJ) en op de bijbehorende instellingen voor jeugdigen en jongvolwassenen.
Ook de wettelijke regelingen omtrent buitengerechtelijke afdoening, voorwaardelijke sancties,
geldboetes en vervangende jeugddetentie vragen om nadere uitwerking in lagere regelgeving.
Tot slot
De minister voor Rechtsbescherming benadrukt in zijn brief van 8 januari 2019 het belang van
preventie en noemt als onderdeel van een preventieve aanpak naast de strafrechtelijke aanpak van
minderjarigen ook de verbetering van de naschoolse opvang.63 Dit laat zien dat de minister zich bewust
is van het belang van een jeugdbeleid dat breder is dan de invoering van het jeugdstrafrecht. Voor een
goed functionerend jeugdstrafrecht zijn ook de andere voor jongeren en gezinnen relevante systemen
van betekenis. Ook dit vraagt om nadere uitwerking in de praktijk en om monitoring. De grote vraag
hierbij is in hoeverre organisaties en professionals het mandaat krijgen en in staat zijn om ‘over de
grenzen heen te werken’ van de verschillende voor kinderen en gezinnen relevante systemen, zoals
het jeugdstrafrecht, de jeugdhulp, de jeugdbescherming en de gezinsondersteuning.

2.6. Conclusie
Het staat vast dat de invoering van het jeugdstrafrecht grote veranderingen brengt voor de positie van
de jeugdige verdachte en voor de partners in de justitiële strafrechtketen in de BES. Door
jeugdspecifieke sancties in te voeren die, ook als het volwassenenstrafrecht wordt toegepast, beperkt
zijn in duur beoogt de wetgever het leveren van meer maatwerk mogelijk te maken en te voldoen aan
het principe dat vrijheidsbeneming voor een zo kort mogelijke duur moet worden toegepast, zoals het
IVRK voorschrijft. De huidige situatie waarin aan zestien- en zeventienjarige verdachten een
levenslange gevangenisstraf of een gevangenisstraf van maximaal dertig jaren kan worden opgelegd,
verdraagt zich niet met het IVRK.
Met de invoering van buitengerechtelijke afdoeningen zoals de politietransactie en de OM-transactie
wordt vormgegeven aan de verplichting van de verdragsstaten om buitengerechtelijke afdoeningen
voor minderjarige verdachten tot stand te brengen. Specifieke jeugdsancties en buitengerechtelijke
procedures dragen bij aan de naleving van de verplichting van verdragsstaten om de herintegratie van
minderjarige verdachten te bevorderen. Daarbij past tevens een terughoudend gebruik van het

62

Kamerstukken II, 2008/09, 31959, nr. 3, MvT onder II ‘Hoofdstuksgewijs’, bij artikel 8.64 (wijziging Wetboek
van Strafrecht BES).
63
Kamerstukken II 2018/19, 31568, nr. 209, p. 2.

58

strafrecht voor jeugdigen, al worden de sanctiemogelijkheden uitgebreid. In het licht van de
internationale verplichtingen is het spijtig dat de taakstraf in de vorm van een leer- of werkstraf, net
als de GBM niet wordt ingevoerd. Of de goede bedoelingen van de wetgever tot volle wasdom kunnen
komen, hangt af van de vraag of de uitvoeringsorganisaties zoals KPCN en de reclassering voldoende
worden toegerust op hun taken. Uitvoeringswet- of regelgeving zal nodig zijn om de specifieke taken
van deze organen en hun onderlinge verhouding af te bakenen.

59

Hoofdstuk 3: 0-situatie daders en zaken
3.1. Introductie
Gezien de aanstaande veranderingen met betrekking tot het jeugdstrafrecht in de BES en de
verkenning van de mogelijkheden voor het opzetten van een monitor jeugdstrafrecht BES, is van
belang om de huidige 0-situatie in kaart te brengen. In 2013 is door UNICEF geconcludeerd dat er meer
recente data nodig is om een goed beeld te krijgen van de veiligheid op de BES-eilanden, maar in 2019
was zulke data nog niet beschikbaar.1 Een volledig beeld van de jongeren die in aanraking komen met
het jeugdstrafrecht ontbreekt, terwijl UNICEF het belang van goede monitoring benadrukt om diensten
te kunnen plannen en de coördinatie over de jeugdketen heen te verbeteren.2
Een probleem met de cijfers is dat de signalering niet sluitend is. Een voorbeeld is het beperkte zicht
op schoolverzuimers en schoolverlaters, door het gebrek aan een leerplichtregistratiesysteem.3
Schoolverzuim is een delict, maar wordt niet veel gemeld. Ook heeft elke organisatie een eigen
registratiesysteem waarin de informatie over strafzaken wordt opgeslagen. Deze systemen zijn gericht
op informatievoorziening voor de eigen organisatie en het is over het algemeen niet makkelijk om
managementinformatie uit de systemen te halen.4 Het is onduidelijk of de aanpak van
jeugdcriminaliteit goed gaat, en er zijn signalen dat meldingen van delicten de strafrechtketen niet
bereiken.5 Bij het OM bestaat een onvolledig beeld van de jeugdzaken, aangezien een zaak retour
wordt gestuurd wanneer bijvoorbeeld het proces-verbaal onvolledig is.6 Een tweede probleem met
betrekking tot de veiligheid op de BES gaat over de subjectieve veiligheid. Zo noemen respondenten
uit eerder onderzoek, die geïnterviewd waren over hun beleving en ervaringen, dat de situatie met
betrekking tot jeugdcriminaliteit op de BES verslechterd is over de jaren, maar dit blijkt niet uit de
politiecijfers.7

Om deze redenen is er behoefte aan een kwantitatief beeld, cijfers om de indrukken van ketenpartners
aan te staven. Een volledig beeld van de huidige situatie ontbreekt.8 Ondanks dat het moeilijk is om de
werkelijke situatie in beeld te brengen door de verborgen criminaliteit (zie bijvoorbeeld Centraal
1

UNICEF NL, 2019.
UNICEF NL, 2019.
3
Van der Zee & Hoebé, 2019.
4
Leertouwer, Zaalberg, & Busker, 2015.
5
Leertouwer et al., 2015.
6
Raad voor de Rechtshandhaving, 2016.
7
Van der Zee & Hoebé, 2019.
8
UNICEF NL, 2019.
2

60

Bureau voor de Statistiek [CBS], 2018), is het met het oog op de aanstaande invoering van het
jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland in 2020 van belang om de 0-situatie in kaart te brengen. Deze
0-situatie kan dan als startpunt dienen om de mogelijke gevolgen van het jeugdstrafrecht te
monitoren. Dit hoofdstuk geeft een eerste kwantitatief beeld van de huidige situatie met betrekking
tot jongeren die in 2018 in aanraking zijn gekomen met de strafrechtketen. Dit hoofdstuk richt zich in
eerste instantie op 12- tot 18-jarigen en verkent tevens de situatie voor 18 tot en met 21-jarigen.
Verder bevat dit hoofdstuk een korte verkenning van 2019, door de registraties bij het OM in 2018 te
vergelijken met de registraties van de eerste drie kwartalen van 2019. Het hoofdstuk beoogt antwoord
te geven op onderzoeksvragen 1 t/m 3, en onderzoeksvraag 6:


Hoeveel en welke straffen en maatregelen (inclusief buitengerechtelijke afdoeningen) zijn er in
2018 volgens de beschikbare registraties in de jeugdstrafrechtketen opgelegd bij jongeren in
de leeftijd van 12-18 jaar in Caribisch Nederland?



In hoeverre worden deze straffen en maatregelen volgens de beschikbare registraties in de
jeugdstrafrechtketen tijdig en volledig uitgevoerd? Welke criteria spelen hierbij een rol?



Wat zijn de kenmerken van deze groep jongeren op basis van de beschikbare registraties?



In hoeverre is er informatie beschikbaar op basis waarvan de recidive onder jongeren kan
worden bepaald?

3.1.2 Leeswijzer
Eerst wordt een overzicht gegeven van het totaal aantal registraties in de strafrechtketen in 2018
(paragraaf 3.2), voor zowel 12 tot 18-jarigen en 18 tot en met 21-jarigen. Deze aantallen worden
vergeleken met het totale aantal jongeren in Caribisch Nederland in 2018. Vervolgens wordt aan de
hand van twee stroomdiagrammen (één voor de minderjarigen, één voor de jongvolwassenen)
inzichtelijk gemaakt hoe het verloop van de zaken is binnen de strafrechtketen. Vervolgens wordt in
dit hoofdstuk een onderscheid gemaakt tussen drie soorten registraties: (1) politiestatistieken, het
aantal geregistreerde meldingen bij het KPCN, inclusief een overzicht van de afdoeningen die door de
politie zijn opgelegd (paragraaf 3.3); (2) justitiële statistieken, alle zaken die bij het OM geregistreerd
zijn, inclusief afdoeningen (paragraaf 3.4);9 en (3) HALT-registraties: de zaken die met een HALT-zitting
afgehandeld werden, afkomstig vanuit zowel politie, OM en de leerplichtambtenaar (paragraaf 3.5).
Per paragraaf worden het aantal registraties, de daders, soorten delicten en overtredingen, en

9

In navolging van de Monitor Jeugdcriminaliteit in Europees Nederland die ook het onderscheid hanteert in
politiestatistieken en justitiële statistieken.

61

afdoeningen beschreven. Tot slot wordt in het hoofdstuk de situatie in 2019 verkend aan de hand van
de justitiële statistieken van het OM van de eerste drie kwartalen van 2019 (paragraaf 3.6).
Bij het lezen van dit hoofdstuk zal opvallen dat voor sommige onderdelen de N kleiner is dan verwacht
zou worden op basis van het aantal geregistreerde verdachten. Het huidige onderzoek is een eerste
verkenning van de beschikbare registraties, voor zowel straffen en maatregelen als
achtergrondkenmerken van de jongeren. Zonder vooruit te lopen op de conclusies, kan één van de
bevindingen zijn dat bepaalde informatie weinig tot niet aanwezig is. Om een realistisch kader te
scheppen voor de huidige bevindingen, is er voor gekozen om aan het begin van elke paragraaf een
korte tabel op te nemen die inzichtelijk maakt welke informatie beschikbaar is per onderwerp. Het is
tevens van belang om te vermelden dat sommige onderwerpen of resultaten slechts globaal besproken
zullen worden om de privacy van de jeugdigen te beschermen. Daar waar groepen en/of categorieën
een N van 2 of kleiner hebben, kan informatie herleidbaar zijn naar specifieke personen. In die gevallen
is er voor gekozen deze casussen op te nemen in een restcategorie.

3.2. Overzicht 2018
3.2.1. Jeugdige verdachten
Wanneer het geheel van politieregistraties, justitiële registraties en registraties bij de Voogdijraad (in
verband met HALT-zittingen) over 2018 bij elkaar wordt genomen, zijn er in totaal 105 jongeren in de
leeftijd van 12 tot en met 21 jaar in aanraking gekomen met de strafrechtketen. Het betreft 61
minderjarigen (12 tot 18 jaar) en 44 jongvolwassenen (18 tot en met 21 jaar).10 In 2018 waren er in
geheel Caribisch Nederland 1743 12- tot 18-jarigen en 944 18- tot en met 21-jarigen,11 dus in
vergelijking met de totale populatie jongeren op de BES-eilanden blijkt 3.5% van de minderjarigen en
4.7% van de jongvolwassenen in aanraking te zijn gekomen met de strafrechtketen. Figuren 3.1 en 3.2
bevatten stroomdiagrammen van het aantal geregistreerde zaken en verdachten, uitgesplitst naar
minderjarigen (Figuur 3.1) en jongvolwassenen (Figuur 3.2).
Zoals genoemd, waren er in 2018 61 minderjarigen die op enige wijze in aanraking zijn gekomen met
de strafrechtketen. Zoals blijkt uit Figuur 3.1, waren er 49 minderjarigen die voor 66 zaken
geregistreerd werden bij KPCN. Van de 66 zaken zijn er 37 doorgestuurd naar het OM, zeven zaken
naar HALT voor een HALT-zitting en 22 zaken zijn afgedaan door het KPCN zelf. Ook blijkt dat er 52

10

De verdeling tussen minderjarige en meerderjarige verdachten is gemaakt op basis van de leeftijd ten tijde
van het eerste delict dat iemand in 2018 pleegde. In 2 gevallen was een jongere 17 toen hij het eerste delict
pleegde en 18 bij een volgend delict.
11
Centraal Bureau voor de Statistiek, 2020.

62

zaken in 2018 geregistreerd zijn bij het OM, terwijl er slechts 37 afkomstig zijn vanuit het KPCN. Dit kan
zijn doordat de doorverwijzing afkomstig was van een andere instantie dan het KPCN, maar het kan
ook zijn dat de registratie niet teruggevonden kon worden in het systeem van de politie. Dit kan
bijvoorbeeld te maken hebben met dat een afdeling de zaak nog niet ingevoerd heeft in het digitale
registratiesysteem (waar de onderzoekers toegang tot hadden). Van de zaken die bij het OM
geregistreerd zijn, is duidelijk dat er twee gevallen zijn waarin de zaak werd doorgestuurd naar een
HALT-zitting, en de overige zaken zijn afgehandeld met ofwel een gerechtelijke of buitengerechtelijke
afdoening, of dat de afdoening nog niet bekend was. Tot slot zijn er 22 zaken behandeld op een HALTzitting. Een deel hiervan (zeven zaken) is afkomstig van de leerplichtambtenaar,12 een deel (zeven
zaken) van het KPCN en twee zaken is afkomstig van het OM. Ook zijn er vijf zaken die alleen bij HALT
bekend zijn, en mogelijk afkomstig waren vanuit bijvoorbeeld het JCO.

Minderjarigen (N = 61)

Politieregistraties
Totaal = 66 zaken
Unieke verdachten = 49

Politieafdoening
22 zaken
7

37

HALT afdoening
16 zaken
+ 5 zaken alleen bij HALT
bekend

Leerplichtambtenaar
Totaal = 7 zaken
Unieke verdachten = 7
2

OM Registraties
Totaal = 52 zaken
Unieke verdachten = 41

Gerechtelijke afdoening
9 zaken
Buitengerechtelijke
afdoening
28 zaken
Afdoening onbekend
13 zaken

Figuur 3.1. Stroomdiagram van het aantal geregistreerde zaken en unieke verdachten
minderjarigen in 2018.

12

De zeven verdachten die vanuit de leerplichtambtenaar zijn doorgestuurd naar HALT komen niet bij de politie
of bij het OM voor.

63

3.2.2. Jongvolwassenen
Zoals eerder genoemd, zijn in totaal 44 jongvolwassenen in 2018 in aanraking gekomen met de
strafrechtketen. In dit geval was er geen sprake van zaken die afgehandeld zijn met een HALT-zitting,
omdat deze afdoening niet wordt ingezet voor volwassenen. Uit Figuur 3.2 blijkt dat er in totaal 55
zaken geregistreerd werden bij het KPCN, met 40 unieke verdachten. Er zijn dus verschillende jongeren
Jongvolwassenen (N = 44)

Politieregistraties
Totaal = 55 zaken
Unieke verdachten = 40

Politieafdoening
6 zaken

41

OM Registraties
Totaal = 56 zaken
Unieke verdachten = 41

Gerechtelijke afdoening
15 zaken
Buitengerechtelijke
afdoening
38 zaken
Afdoening onbekend
3 zaken

Figuur 3.2. Stroomdiagram van het aantal geregistreerde zaken en unieke verdachte
jongvolwassenen in 2018.

die meerdere delicten hebben gepleegd in 2018. Van de 55 zaken heeft de politie in zes gevallen zelf
een afdoening aangeboden, en in acht gevallen werd uit de registraties niet duidelijk wat er gebeurd
was met een zaak. Verder heeft het KPCN 41 zaken doorgestuurd naar het OM. Aangezien er in totaal
56 zaken geregistreerd werden met jongvolwassenen bij het OM in 2018, blijkt dat 15 zaken ofwel
afkomstig waren van een andere instantie (bijvoorbeeld in het geval van personen die de vrije termijn
13

overschreden hadden), of de registratie is niet teruggevonden in het systeem van het KPCN. Van de

zaken die geregistreerd zijn bij het OM in 2018, is de grote meerderheid afgehandeld met een
gerechtelijke afdoening (15 gevallen) of een buitengerechtelijke afdoening (38 gevallen). In drie
gevallen is nog niet duidelijk hoe de zaak wordt afgehandeld.

13

Het overschrijden van de vrije termijn houdt in deze gevallen in dat een individu langer dan de toegestane
drie maanden in de BES verblijft als toerist.

64

3.2.3. Beschikbare informatie
Uit de beschrijving van de onderzoekspopulatie die hieronder volgt, zal blijken dat niet alle informatie
voor elke jongere beschikbaar is. Dit geldt met name voor de achtergrondkenmerken van de jongeren,
waarbij gedacht kan worden aan de samenstelling van het huishouden, de dagbesteding en het welzijn.
De hoeveel ontbrekende data met betrekking tot voornamelijk achtergrondinformatie heeft over het
algemeen drie redenen: (1) informatie wordt uitgevraagd op basis van het soort zaak of het soort
rapportage. Zo is in bepaalde rapportages nagenoeg geen achtergrondinformatie terug te vinden, zoals
de processen verbaal bij het KPCN, of het eindverslag van een taakstraf, die toegespitst is op het al dan
niet afronden van de taakstraf; (2) informatie wordt niet genoteerd, simpelweg omdat deze voor de
jongere niet geldt of relevant is. Zo gaf een medewerker van de Voogdijraad aan dat er mogelijk in een
rapportage niets gemeld wordt over het werk van de jongere, omdat hij of zij niet werkt; (3) er is voor
de jongvolwassenen alleen gebruikgemaakt van de politie- en OM-registraties, terwijl er in de
rapportages van bijvoorbeeld de SRCN vaak meer achtergrondinformatie beschikbaar is.14
Dit onderzoek spitst zich toe op een populatie, namelijk jongeren die in aanraking zijn gekomen met
het strafrecht, waar in het algemeen weinig tot geen zicht op is, zeker als het gaat om harde cijfers.
Dat maakt het zeer waardevol dat er nu cijfers zijn om de indrukken van ketenpartners mee te staven
en dat deze groep voor het eerst in kaart wordt gebracht. Desalniettemin is het belangrijk om tijdens
het lezen van dit hoofdstuk in gedachten te houden dat informatie over achtergrondkenmerken voor
een groot deel ontbreekt in de registratiesystemen. Om een zo accuraat mogelijk en duidelijk overzicht
te presenteren van de bevindingen, wordt aan het begin van elke paragraaf een overzicht
gepresenteerd van de hoeveelheid beschikbare informatie per onderwerp. Op deze manier wordt
inzichtelijk welke bevindingen met gepaste voorzichtigheid geïnterpreteerd moeten worden vanwege
de ontbrekende data.

3.3. Politieregistraties
Uit de beschikbare registraties blijkt dat de basisgegevens voor bijna alle jongeren beschikbaar zijn.
Het gaat dan bijvoorbeeld om geslacht, leeftijd, geboorte- en woonplaats. Ook blijkt dat
achtergrondinformatie zoals onderwijs, werk, huishouden en middelengebruik voor beide groepen
minder beschikbaar is. Voor de jongvolwassenen is er nog minder achtergrondinformatie beschikbaar
dan voor de minderjarigen. Dit heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat er aanvullende informatie
beschikbaar was voor de minderjarigen vanuit rapportages van bijvoorbeeld de Voogdijraad.

14

Er is geen dossieronderzoek bij de SRCN gedaan, omdat de primaire focus binnen het huidige onderzoek op
jongeren tussen 12-18 jaar ligt en het SRCN tot nu toe alleen met volwassenen werkt.

65

Onderstaande Tabel 3.1 geeft een overzicht van de beschikbare informatie per besproken onderwerp.
Hierbij moet in gedachten worden gehouden dat het slechts gaat om het aantal personen of zaken
waarvoor de informatie beschikbaar was.

Tabel 3.1. Overzicht van beschikbare informatie voor elke jongere (unieke verdachten) op basis van de
politieregistraties
12 – 18 jaar
N = 49 unieke verdachten
N = 66 zaken

18 – 21 jaar
N = 40 unieke verdachten
N = 55 zaken

Geslacht *

49

39

Leeftijd t.t.v. delict *

47

39

Geboorteplaats *

44

36

Woonplaats *

49

40

Onderwijs *

25 (wel of geen scholier)
19 (onderwijsniveau)

6 (wel of geen scholier)
4 (onderwijsniveau)

Werk *

13

8

Huishouden *

25 (samenstelling huishouden)
33 (persoon met gezag)
16 (aantal broers/zussen)

10 (samenstelling huishouden)
4 (aantal broers/zussen)
7 (wel of geen eigen kinderen)

Middelengebruik *

25 (wel of geen middelengebruik)

8 (wel of geen middelengebruik)

Zaakinformatie **

65 (ten laste gelegde feiten)
22 (afdoening)
3 (duur pleegdatum-afdoening)

55 (ten laste gelegde feiten)
9 (afdoening)
2 (duur pleegdatum-afdoening)

Aantal daders **

54 (aantal daders)

48 (aantal daders)

Slachtoffers **

66 (aantal slachtoffers)

55 (aantal slachtoffers)

20 (relatie dader - slachtoffer)

25 (relatie dader - slachtoffer)

49 (aantal zaken in 2018)
47 (aantal zaken vóór 2018)

40 (zaken in 2018)
36 (zaken vóór 2018)

Delictgeschiedenis *

* Informatie bekend voor de unieke verdachten (N=49 minderjarigen in totaal of N=40 jongvolwassenen in totaal)
** Informatie bekend voor het aantal zaken (N = 66 in totaal bij de minderjarigen en N=55 in totaal bij de
jongvolwassenen)

66

3.3.1. Aantal geregistreerde jongeren
Zoals eerder bleek, zijn in 2018 49
jongeren in de leeftijd van 12 tot 18
jaar in aanraking gekomen met het
KPCN. Zij zijn verantwoordelijk voor
66 meldingen die bij het KPCN zijn
opgenomen, zie Figuur 3.3. In de
meeste gevallen, namelijk 37 zaken,

Minderjarigen (N = 61)
Politieregistraties
Totaal = 66
Unieke verdachten =
49
37

verwezen naar het OM. In zeven
gevallen heeft het KPCN een zaak
verwezen naar een HALT-zitting. De
overige 22 zaken heeft de politie
wel zelf afgedaan. Uit het aantal
registraties versus het aantal unieke
verdachten blijkt dat een aantal

7
HALT afdoening

OM Registraties

heeft het KPCN zelf geen afdoening
aangeboden, maar de zaak

Politieafdoening
22 delicten

Jongvolwassenen (N = 44)
Politieregistraties
Totaal = 55
Unieke verdachten =
40

Politieafdoening
6 delicten

41
OM Registraties

Figuur 3.3. Stroomdiagram van politieregistraties in 2018

minderjarigen meer dan één registratie bij de politie had in 2018. De overgrote meerderheid van de
minderjarigen komt één keer voor in het registratiesysteem van de politie in 2018 (71.4% van 49
unieke verdachten). Een vijfde deel recidiveert in hetzelfde jaar en staat met twee registraties in het
systeem (20.4% van 49). Een kleinere groep minderjarigen had drie of maximaal vier registraties bij
KPCN (8.2% van 49).
Verder zijn 40 jongvolwassenen in de leeftijd van 18 tot en met 21 jaar in aanraking gekomen met het
KPCN in 2018. In totaal zijn zij verantwoordelijk voor 55 zaken. De meeste jongvolwassenen hebben
één registratie bij het KPCN (65.0% van 40 unieke verdachten) in heel 2018, of twee registraties (22.5%
van 40). Een kleinere groep jongvolwassenen had drie tot maximaal vijf registraties bij het KPCN (12.5%
van 40). In de meeste gevallen heeft het KPCN zelf geen afdoening aangeboden aan de
jongvolwassenen, maar de zaak doorgestuurd naar het OM (41 zaken). In het geval van zes delicten
heeft de politie wel zelf een afdoening aangeboden. In de overige gevallen is de afdoening nog niet
bekend.
Uit deze cijfers blijkt dat de politie de zaak in het geval van minderjarigen vaker zelf afhandelt, namelijk
33.3% delicten, tegenover 10.9% van de delicten onder jongvolwassenen. Delicten die minderjarigen

67

betreffen worden ook minder vaak doorgestuurd naar het OM, namelijk 56.1% van de zaken van
minderjarigen, tegenover 74.5% van de zaken die jongvolwassenen betreffen.

3.3.2. Leeftijd, geslacht, geboorteplaats en huidige woonplaats.
Gemiddeld waren de 49 minderjarige
verdachten 15.7 jaar oud (SD=1.6) ten tijde
van het delict, met een leeftijd variërend
van 12 tot en met 17 jaar. Het overgrote
deel van de verdachten is jongen, namelijk
89.9% (van 49 unieke verdachten). De
overige verdachten zijn een meisje en van
één minderjarige is het geslacht niet
bekend.15 Wanneer deze percentages
vergeleken

worden

met

het

aantal

minderjarige jongens in de leeftijd van 12
tot 18 jaar in de gehele BES, is het aandeel Figuur 3.4. Verdeling van de geboorteplaats van
mannelijke verdachten hoog. In de gehele minderjarige verdachten (N=44).
populatie minderjarigen maken de jongens 52.6% uit, tegenover 89.9% jongens in de groep
minderjarige geregistreerde verdachten. 16 De meeste minderjarigen met een registratie bij de politie
zijn woonachtig op Bonaire (98.0% van 49 unieke verdachten). Dit is niet vreemd, aangezien Bonaire
het grootste eiland van de BES is. Het heeft – in vergelijking met Saba en Sint Eustatius – de grootste
populatie 12 tot 18-jarigen: 1356 minderjarigen (Bonaire), 115 minderjarigen (Saba) en 272
minderjarigen (St. Eustatius). De meeste minderjarigen zijn ook op Bonaire geboren (38.6% van 44
unieke verdachten waarvan de informatie bekend is), zie Figuur 3.4, gevolgd door Nederland en
Curaçao. Een kleine groep is elders geboren, bijvoorbeeld op Aruba of Sint Maarten. Van vijf
minderjarigen is niet bekend waar ze waren geboren.

16

CBS, 2019.

68

Jongvolwassen verdachten waren gemiddeld 19.5 jaar oud (SD=1.1) ten tijde van het delict, met een
leeftijdsrange van 18 tot en met 21 jaar. Ook in deze groep verdachten is het aandeel mannen groter
dan het aandeel vrouwelijke verdachten, aangezien 77.5% (van 40 unieke verdachten) van de groep
man is. De overige verdachten waren vrouw, of hun geslacht was niet bekend. Ook hier blijkt dat het
aandeel mannelijke verdachten hoger is dan op basis van de populatie 18 tot en met 21-jarigen in de
BES verwacht zou worden. In totaal is 52.6% van de jongvolwassenen in de BES,17 tegenover 77.5% van
de groep verdachten in de onderzoekspopulatie. Van 40 jongvolwassenen is informatie bekend over
de woonplaats en van 36 over de geboorteplaats. De meeste jongvolwassen verdachten waren
woonachtig op Bonaire (67.5% van 40 unieke verdachten). Een kleine groep is afkomstig van Saba
(10.0% van 40) of Sint Eustatius (tevens 10.0% van 40). Een vierde groep is woonachtig buiten de BES,
bijvoorbeeld in Nederland, Venezuela of Canada (12.5% van 40). In tegenstelling tot de geboorteplaats
van de minderjarigen, zijn de meeste
jongvolwassenen geboren in Nederland
(27.8% van 36 unieke verdachten) of
Bonaire (25.0% van 36), gevolgd door
Curaçao en Sint Maarten. De overige
jongeren zijn elders geboren, bijvoorbeeld
in Venezuela, Aruba, of Saba.
Uit deze cijfers blijkt dat de groep
minderjarigen redelijk vergelijkbaar is met
de groep jongvolwassenen qua geslacht.
Het grootste verschil komt naar voren in

Figuur 3.5. Verdeling van de geboorteplaats van
woonplaats en geboorteplaats: er is een jongvolwassen verdachten (N=36).

groep

jongvolwassenen

die

niet

woonachtig is op de BES, waar dat voor minderjarigen niet zo is. Tevens is een groot deel van de
jongvolwassen verdachten niet geboren op de BES, waar dat voor de minderjarige verdachten wel zo
is.

17

CBS, 2019.

69

3.3.3. Beschrijving zaken
De 49 minderjarigen zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor 66 zaken bij de politie. Wanneer in kaart
wordt gebracht op basis van welke feiten18 de registratie is gemaakt, wordt van 65 delicten uit de
registraties duidelijk welke feiten de minderjarige ten laste worden gelegd. De delicten van
minderjarigen variëren van één feit tot maximaal vier feiten. Het hoofdfeit voor de meeste
minderjarigen is ofwel diefstal (32.3% van 65 zaken) of rijden zonder rijbewijs in een auto of op een
scooter (30.8% van 65). Verschillende zaken omvatten meer dan één feit. Zo gaat het rijden zonder
rijbewijs meestal gepaard met een andere verkeersovertreding, zoals het rijden zonder verzekering,
zonder kenteken of zonder verlichting. Diefstal gaat regelmatig gepaard met een melding van
vernieling. Overige feiten zijn onder andere misdrijven tegen de openbare orde of persoonlijke vrijheid,
zeden, belediging of het niet voldoen aan het bevel van een ambtenaar in functie, of het opgeven van
een valse naam. Eerder onderzoek rapporteert – op basis van interviews – dat jonge kinderen “stevige

Figuur 3.6. Feiten waarvan melding is gemaakt bij KPCN voor minderjarigen in 2018.

delicten” lijken te plegen in de BES, waaronder diefstal. Er zou tevens sprake zijn van drugshandel en
vechtpartijen onder minderjarigen.19 De cijfers uit Figuur 3.6 laten zien dat diefstal inderdaad relatief
veel voorkomt onder de groep minderjarige verdachten. Het is echter zo dat de gemiddelde leeftijd
van de verdachte minderjarigen rond de 15 jaar ligt, en dat de meeste jongeren 16 of 17 jaar zijn. Er
lijkt dus minder sprake te zijn van hele jonge daders. Daarbij zijn er geen meldingen van drugshandel
en komen geweldsdelicten, zoals mishandeling, zeer weinig voor onder minderjarige verdachten (vier
zaken van 65). Overigens is het wel van belang hier in gedachten te houden dat het mogelijk is dat
delicten niet gemeld worden, en dus in werkelijkheid wel vaker voorkomen.
18

De feiten zijn die aspecten van het delict waar iemand van verdacht wordt of wat hem/haar ten laste wordt
gelegd.
19
Van der Zee & Hoebé, 2019.

70

Wanneer de feiten van de jongvolwassenen worden vergeleken met die van minderjarigen, valt op dat
minder jongvolwassenen als hoofdfeit het rijden zonder rijbewijs hebben (21.8% van 55 zaken),
ondanks dat dit ook voor de jongvolwassenen één van de grootste categorieën overtredingen is. Dit
kan te maken hebben met het feit dat men na het 18e jaar het rijbewijs kan halen, en het rijden zonder
rijbewijs simpelweg afneemt doordat de jongvolwassen en rijbewijs hebben. Wel is het ook onder de
jongvolwassenen zo dat het rijden zonder rijbewijs relatief vaak gepaard gaat met het rijden zonder
verzekering, maar ook het negeren van een stopteken en het niet bij zich dragen van het
identificatiebewijs. Tevens komen geweldsdelicten vaker voor onder de jongvolwassenen (12.7% van
55), in vergelijking met de minderjarige groep. Daarbij zijn er in deze groep wel meldingen van

Figuur 3.7. Feiten waarvan melding is gemaakt bij KPCN voor jongvolwassenen in 2018.

drugsdelicten, waaronder het bezit van marihuana, of vermoedelijke drugshandel. Overige delicten in
deze groep zijn bijvoorbeeld het overschrijden van de vrije termijn, inbraak, het niet bij zich dragen
van het identificatiebewijs en de belediging van ambtenaren in functie.

3.3.4. Politie-afdoeningen en verloop van de zaak
Zoals eerder aangegeven, heeft KPCN in 37 gevallen de zaak van een minderjarige doorgestuurd naar
het OM voor een afdoening, en in zeven gevallen de zaak verwezen naar een HALT-zitting. In 22
gevallen heeft het KPCN zelf een afdoening aan de minderjarige aangeboden. Meestal is de
minderjarige bekeurd, namelijk in 63.6% van de 22 gevallen. Andere afdoeningen die de politie heeft
aangeboden, zijn bijvoorbeeld bemiddelings- of herstelgesprekken (3 gevallen), een politiesepot, of
een waarschuwing. Minder dan drie keer was het niet duidelijk of de politie een afdoening had
aangeboden, en zo ja, welke afdoening.

71

Van de meeste afdoeningen is niet expliciet duidelijk geworden op welke dag ze zijn aangeboden.
Wanneer iemand een bekeuring krijgt, kan men echter aannemen dat dit gebeurd is op dezelfde dag
als waarop het delict gepleegd is. In drie gevallen is wel duidelijk uit de registraties wat de duur is
tussen de pleegdatum en de datum waarop de afdoening bij de politie geregistreerd is. Dit varieerde
van dezelfde dag tot 365 dagen later. Verder is bij 23 zaken de minderjarige verhoord, waarvan vier
zaken met meer dan één verhoor. In zes gevallen is een minderjarige in verzekering gesteld in de loop
van het onderzoek.
Voor de jongvolwassenen heeft KPCN in 41 gevallen de zaak doorgestuurd naar het OM voor een
afdoening en in zes gevallen zelf een afdoening aangeboden (in alle gevallen een bekeuring, waarvan
drie gevallen blijkbaar ook doorgestuurd zijn naar het OM). In totaal zijn negen jongvolwassenen (van
de 41) in verzekering gesteld in de loop van het onderzoek.
Zoals uit bovenstaande cijfers blijkt, biedt de politie in veel gevallen zelf een afdoening aan
minderjarigen. Dit aantal ligt voor jongvolwassen verdachten beduidend lager. Er wordt vaker gekozen
voor bijvoorbeeld een gesprek of bekeuring in het geval van minderjarige verdachten. Meer
jongvolwassenen zijn in verzekering gesteld, in 9.1% van de totale politieregistraties werd een
minderjarige in verzekering gesteld, tegenover 17.3% van de jongvolwassenen.

3.3.5. Overige delictkenmerken
In de meeste zaken waar minderjarigen bij betrokken zijn, zijn zij de enige dader, namelijk in 39 van de
66 zaken. In vier zaken was er sprake van twee daders, en in de overige zaken was er sprake van drie
of meer daders. Bij 29 zaken was er sprake van slachtoffers. In bijna alle gevallen was er sprake van
één slachtoffer, in een enkel geval (minder dan drie delicten) was er sprake van een delict met meer
slachtoffers. In de meeste gevallen (11 keer) was het slachtoffer een onbekende voor de verdachte,
terwijl het in 10 gevallen een bekende was voor de verdachte. Het gaat dan bijvoorbeeld om een
bekende van school, iemand uit de familiekring of een ander soort relatie. In de overige gevallen
(negen keer) was het onduidelijk wat de relatie was tussen de verdachte en het slachtoffer.
In de zaken waar jongvolwassen verdachten bij betrokken waren, ontstaat eenzelfde beeld als bij
minderjarige verdachten: de meeste delicten zijn gepleegd door één dader, namelijk in 35 van de 55
zaken. Overige delicten zijn gepleegd door meerdere daders, variëren van twee tot vijf daders. Tevens
blijkt het aantal delicten met slachtoffers ongeveer gelijk te liggen: bij 25 delicten was er sprake van
één of meer slachtoffers. In bijna alle gevallen was er sprake van één slachtoffer, net als bij
minderjarige verdachten. Wanneer het slachtoffer een bekende was, was er sprake van een slachtoffer
72

uit bijvoorbeeld de familiekring. In negen gevallen was het slachtoffer een onbekende voor de
verdachte.

3.3.6. Delictgeschiedenis
Uit beschikbare literatuur blijkt dat de recidivecijfers op eilanden in het gebied rondom de BES hoog
kan zijn, zoals op de Britse Maagdeneilanden.20 Bij delictgeschiedenis van minderjarigen op de BES kan
gekeken worden naar het aantal registraties vóór 2018 bij het KPCN. Informatie hierover is voor vrijwel
de gehele groep beschikbaar. Daaruit blijkt dat meer dan de helft van de minderjarigen geen
registraties voor 2018 heeft en dus first-offender is (55.3% van 47 minderjarigen van wie dit bekend
was). Een derde deel heeft één registratie bij het KPCN voorafgaand aan 2018. De overige groep (14.9%
van 47) heeft meerdere registraties bij het KPCN voorafgaand aan 2018, variërend van twee tot zeven
registraties. Het gaat dan bijvoorbeeld om registraties voor diefstal, vernieling of het rijden zonder
rijbewijs.
Bij de jongvolwassenen is tevens iets meer dan de helft (52.8% van 36 jongvolwassenen van wie dit
bekend is) first-offender en heeft dus geen registraties voorafgaand aan 2018. Een vijfde deel had één
registratie bij de politie voor 2018 (22.2% van 36), maar een kwart van de jongvolwassenen voor wie
informatie beschikbaar is heeft twee tot vijf registraties bij het KPCN voorafgaand aan 2018 (25.0% van
36). Registraties zijn dan bijvoorbeeld voor diefstal.
Uit deze cijfers blijkt dat zowel meer dan de helft van de jongeren als van de jongvolwassenen die in
2018 in aanraking komt met de keten first-offender is. Zij hebben geen eerdere registraties
voorafgaand aan 2018. De rest van de groep is al wel bekend bij de politie en varieert met één tot
zeven registraties voor 2018, met delicten als diefstal, vernieling of rijden zonder rijbewijs.

3.3.7. Samenstelling huishouden, ouders en broers en/of zussen
Van 21 minderjarigen van de 49 was bekend met hoeveel mensen zij in een huishouden woonden
(gemiddeld 4.5 mensen inclusief de minderjarige zelf). Van vier minderjarigen is wel bekend dat zij met
anderen in een huis leven, maar zijn het aantal huisgenoten/medebewoners is niet duidelijk. Dit is
bijvoorbeeld omdat zij in een langverblijfhuis wonen. Verder blijkt dat een deel van de minderjarigen
met meerdere generaties in een huis wonen. Zo woont 40.0% (van 25 minderjarigen van wie dit bekend
was) met één of beide grootouders in huis. Gemiddeld hebben de minderjarigen 2.3 broers en/of
zussen (bekend van 16 minderjarigen), variërend van één tot zeven broers en/of zussen. In zeven
20

Van der Zee, Meinema, & Liem, 2019.

73

gevallen wonen één of meer broers en/of zussen elders, bijvoorbeeld in het buitenland, bij een andere
ouder, of op zichzelf. Voor de jongvolwassen verdachten is voor maar een zeer kleine groep informatie
beschikbaar over het huishouden (N=10). De meesten wonen met een ouder (zes jongvolwassenen)
en ze wonen met gemiddeld 3.4 mensen in huis (inclusief henzelf, range van één tot acht mensen).
Van vier jongvolwassenen is bekend dat ze broers en/of zussen hebben, variërend van één tot vier
broers en/of zussen. Van zeven jongvolwassenen is bekend of zij kinderen hebben en van drie van hen
blijkt dit het geval te zijn.
Uit eerder onderzoek21 blijkt dat veel jongeren
opgroeien in incomplete gezinnen, waar
moeders hun kinderen alleen opvoeden, of
met een nieuwe partner. Vaak zijn vaders geen
deel van de opvoeding. Wanneer de rol van de
ouders wordt bekeken voor minderjarigen,
blijkt dat in het huidige onderzoek in de
meeste gevallen moeder inderdaad het gezag
heeft (63.6.% van 33 minderjarigen, zie Figuur
3.8). Vader heeft in zes gevallen het kind wel
erkend en in een enkel geval heeft vader het Figuur 3.8. Gezag van ouders onder minderjarigen
(N=36).
kind niet erkend, maar is hij wel betrokken.
Ook zijn er gevallen waarin vader geheel niet bekend of betrokken is. In een aantal gevallen heeft vader
gezag, of delen ouders het gezag. Ook zijn er een aantal gevallen waarbij een kind bijvoorbeeld
opgroeit in een pleeggezin, beide ouders elders wonen of een kind onder toezicht geplaatst is. Voor
jongvolwassenen is deze informatie niet beschikbaar.

3.3.8. Dagbesteding
Van 25 minderjarigen (van de 49 van wie dit bekend is) is duidelijk dat zij naar school gaan en van 19
is hun onderwijsniveau bekend. Hier blijkt dat een groot deel van de minderjarigen met een melding
bij het KPCN een VMBO-opleiding volgt (42.1% van 19). Ongeveer één derde (31.6% van 19) van de
minderjarigen volgt een Pro-opleiding.22 Andere minderjarigen volgen bijvoorbeeld een HAVOopleiding, Voortgezet Speciaal Onderwijs of een ander onderwijsniveau (26.3% van 19). Wanneer men

21

Kloosterboer, 2013.
Pro is een onderdeel van de Scholengemeenschap Bonaire, en is onderwijs waarbij de theorie ondersteunt
wordt door een ruime hoeveelheid praktijk. Leerlingen van Pro hebben gemiddeld een IQ tussen de 60 en 80
(Scholengemeenschap Bonaire, z.d.).
22

74

kijkt naar de verdeling van onderwijsniveaus in de hele BES in schooljaar 2017/2018, dan blijkt het
volgende: het grootste deel van de jongeren die in 2017/2018 onderwijs volgde, zat in het derde of
vierde jaar van het VMBO (29.4% van het totaal aantal leerlingen in het voortgezet onderwijs), terwijl
13.4% van de jongeren praktijkonderwijs volgde. Hieruit blijkt dat het aandeel VMBO-leerlingen en
Pro-leerlingen in de groep jongeren met een melding bij de politie groter is dan verwacht zou worden
op basis van de populatie. Hier moet men echter wel in gedachten houden dat de groep van wie het
onderwijsniveau bekend is, klein is. Het is goed mogelijk dat dit beeld niet representatief is voor de
gehele groep met een registratie bij de politie. Onder de jongvolwassenen is van slechts een zeer kleine
groep bekend of zij onderwijs hebben gevolgd, of volgen, namelijk van zes personen. Vier van hen
volgden inderdaad een opleiding, bijvoorbeeld een MBO-opleiding.
Van slechts 13 van de 49 minderjarigen is bekend of zij werk hebben, en zeven van hen hebben een
bijbaan. Bijbanen zijn bijvoorbeeld vissen en visverkoop, of het helpen in garages, winkels of de bouw.
Tevens is voor de jongvolwassenen van een kleine groep bekend of zij werk hebben. Dit is voor acht
van de 40 jongvolwassenen bekend, zij hadden alleen een baan. Dit zijn bijvoorbeeld banen als
medewerkers in winkels, administratie, of de bouw.

3.3.9. Middelengebruik en welzijn
Van 25 minderjarigen is bekend of zij wel eens middelen gebruiken. Van hen geven 17 jongeren (68.0%)
aan geheel geen middelen te gebruiken en geen van de minderjarigen geeft aan verslaafd te zijn. Er
zijn wel verschillende minderjarigen die wel eens alcohol geprobeerd hebben, of het soms gebruiken
(bijvoorbeeld bij het uitgaan). Een enkeling gebruikt wel eens marihuana. Van acht jongvolwassenen
is bekend of zij middelen gebruiken of hebben gebruikt, en allen hebben wel eens alcohol gebruikt.
Een enkeling gaf aan ook wel eens drugs te hebben gebruikt. Men moet hier in gedachten houden dat
deze informatie verzameld is op basis van zelfrapportage, bij zowel de Voogdijraad CN als KPCN. Het is
dus mogelijk dat de jongere meldt geen middelen te gebruiken, terwijl hij of zij dit wel doet.
Als het gaat om psychologisch welzijn, is van een aantal minderjarigen bekend dat zij
gedragsproblemen hebben, moeite hebben zich aan de regels te houden of agressieproblemen
hebben. Verder is er van een aantal andere minderjarigen bekend dat zij een ander soort stoornis
hebben, maar aangezien dit individuele gevallen zijn, zullen deze hier niet verder besproken worden.
In het geval van de jongvolwassenen, is er te weinig informatie om deze hier te beschrijven.

75

3.4. OM-registraties
Uit de beschikbare registraties van het OM komt een vergelijkbaar beeld naar voren als bij de
politieregistraties. Ook hier blijkt dat de basale achtergrondgegevens, zoals geslacht, geboorteplaats
en leeftijd ten tijde van het delict, beschikbaar zijn voor bijna elke jongere. Tevens blijkt dat de
hoeveelheid beschikbare informatie kleiner is wanneer het gaan om achtergrondkenmerken zoals
samenstelling van het huishouden, of psychosociaal welzijn. Deze aantallen zijn zelfs voor
jongvolwassenen nog iets lager dan voor minderjarigen. Tabel 3.2 geeft een overzicht van de
beschikbare informatie per besproken onderwerp. Hierbij moet in gedachten worden houden dat het
gaat om het aantal personen of zaken waarvoor de informatie beschikbaar was.

76

Tabel 3.2. Overzicht van beschikbare informatie voor elke jongere op basis van OM-registraties
12 – 18 jaar
N = 41 unieke verdachten
N = 52 zaken

18 – 21 jaar
N = 41 unieke verdachten
N = 56 zaken

Geslacht*

38

39

Leeftijd t.t.v. delict*

40

40

Geboorteplaats*

34

37

Woonplaats*

40

40

Onderwijs*

23 (wel of geen scholier)

3 (wel of geen scholier)

20 (onderwijsniveau)

2 (onderwijsniveau)

Werk*

12 (wel of geen werk)

9 (wel of geen werk)

Huishouden*

23 (samenstelling huishouden)

11 (samenstelling huishouden)

28 (welk ouder heeft gezag)

5 (broers/zussen)

23 (broers/zussen)

8 (eigen kinderen)

Middelengebruik*

23 (wel of geen gebruik)

9 (wel of geen gebruik)

Delict**

47 (ten laste legging)

51 (ten laste legging)

49 (type afdoening)

49 (type afdoening)

Aantal daders per zaak**

49 (aantal daders in een zaak)

55 (aantal daders in een zaak)

Slachtoffers**

49 (aantal slachtoffers)

55 (aantal slachtoffers)

49 (relatie dader-slachtoffer)

55 (relatie dader-slachtoffer)

40 (zaken in 2018)

40 (zaken in 2018)

11 (registraties vóór 2018)

12 (registraties vóór 2018)

Delictgeschiedenis*

*Informatie bekend voor het aantal unieke verdachten (N=41 voor minderjarigen en N=41 voor
jongvolwassenen)
**Informatie bekend voor het aantal geregistreerde zaken (N=52 voor minderjarigen, N=56 voor
jongvolwassenen)

77

3.4.1. Aantal geregistreerde jongeren
Zoals aan het begin van het
hoofdstuk

aangegeven,

zijn

41

minderjarigen in 2018 in aanraking
gekomen met het OM, zie Figuur 3.9
Zij zijn samen verantwoordelijk voor
52

zaken

die

bij

het

OM

geregistreerd zijn, waarvan er 37

Minderjarigen (N = 61)
Politieregistraties
37
OM Registraties
Totaal = 52
Unieke verdachten = 41

doorgestuurd zijn vanuit de politie.
Uit de registraties is niet goed

HALT afdoening
2

Gerechtelijke afdoening
9 delicten
Buitengerechtelijke
afdoening
28 delicten

Jongvolwassenen (N = 44)

duidelijk geworden vanuit welke
instantie de overige zaken zijn
doorgestuurd. In sommige gevallen

Politieregistraties
41

was dit bijvoorbeeld vanuit de
douane. Het is ook mogelijk dat
zaken doorgestuurd zijn vanuit het

OM Registraties
Totaal = 56
Unieke verdachten = 41

Gerechtelijke
afdoening
15 delicten
Buitengerechtelijke
afdoening
38 delicten

KPCN, maar deze niet in het digitale
registratiesysteem teruggevonden Figuur 3.9. Stroomdiagram van OM-registraties.
konden worden. In de meeste zaken
waar een minderjarige bij betrokken was, heeft het OM een buitengerechtelijke afdoening
aangeboden. In twee gevallen heeft het OM besloten een zaak (toch) door te verwijzen naar een HALTzitting. In negen gevallen is een zaak uitgemond in een gerechtelijke afdoening. Verder zijn er 41
jongeren in aanraking gekomen met het OM, zij waren gezamenlijk verantwoordelijk voor 56 zaken die
het OM geregistreerd heeft in 2018. In totaal werden 41 zaken doorgestuurd vanuit de politie, van de
overige zaken is niet duidelijk geworden welke instantie de verwijzing naar het OM gedaan heeft. In
het merendeel van de zaken heeft het OM de jongvolwassene een buitengerechtelijke afdoening
aangeboden. In een klein aantal zaken is er een gerechtelijke afdoening aan te pas gekomen.

3.4.2. Leeftijd, geslacht, geboorteplaats en huidige woonplaats
Minderjarigen met een registratie bij het OM in 2018 zijn gemiddeld 15.3 jaar oud (SD=1.8), met een
leeftijdsrange van 10 tot 18 jaar. De meeste minderjarige verdachten zijn 16 of 17 jaar. Het overgrote
deel van de minderjarigen met een zaak bij het OM is jongen, namelijk 94.7% (van de 38 jongeren van
wie dit bekend is). De overige verdachten zijn vrouw en van één was het geslacht onbekend. Het
aandeel jongens met een registratie bij OM ligt beduidend hoger dan het percentage jongens in de
78

algehele populatie 12 – 18-jarigen in de BES (52.6% versus 94.7%). Wat betreft woonplaats, zijn bijna
alle minderjarige verdachten afkomstig van Bonaire (95% van 40 jongeren van wie deze informatie
bekend is). De andere verdachten zijn afkomstig van Sint Eustatius. De meeste minderjarigen zijn
geboren op Bonaire, namelijk 41.2% (bekend van 34 minderjarigen), Curaçao of Nederland (beiden
23.5% van 34). Andere verdachten zijn bijvoorbeeld afkomstig van Sint Maarten of Colombia.

De jongvolwassenen zijn gemiddeld 19.4 jaar oud (SD=1.1), met een leeftijdsrange van 18 tot en met
21 jaar. De meeste jongvolwassen verdachten zijn 18 of 19 jaar. In totaal is 79.5% (van 39) van de
jongvolwassenen man. Net als bij de politieregistraties bleek, komt hier naar voren dat het aandeel
mannen in de OM-registraties hoger ligt dan in de algehele populatie 18 tot 21-jarigen in de BES (79.5%
versus 52.6% mannen). Bij de meerderjarige verdachten is – in vergelijking met de minderjarigen - een
kleiner aandeel afkomstig van Bonaire (62.5% van 40 jongvolwassen van wie deze informatie bekend
is). Anderen zijn afkomstig van Sint Eustatius (15.0% van 40), Saba (10.0% van 40), Nederland (7.5%
van 40) of andere plekken, zoals Canada of Venezuela. Net als de minderjarigen, zijn de meeste
jongvolwassenen geboren op Bonaire (29.7% van 37) of Nederland (24.3% van 37). Een kleiner deel is
geboren op Sint Maarten (16.2% van 37) of Curaçao (13.5% van 37). Andere verdachten zijn geboren
in bijvoorbeeld Saba, Venezuela of St. Kitts & Nevis.

3.4.3. Beschrijving delicten
Als men de feiten in kaart brengt die de minderjarigen ten laste zijn gelegd, variëren de zaken van één
genoteerd feit, tot maximaal vier feiten. In 15 van de 52 zaken is er sprake van een ten laste legging
die bestaat uit meer dan één feit.
De 41 minderjarigen zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor 52 zaken, en van 47 zaken is uit de
registraties duidelijk geworden wat de jongere ten laste is gelegd, zie ook Figuur 3.10. Het hoofdfeit

Figuur 3.10. Ten laste gelegde feiten bij het OM voor minderjarigen in 2018.

79

dat de meeste minderjarigen ten laste is gelegd, is het rijden zonder rijbewijs op ofwel een scooter,
ofwel in een auto. Een tenlastelegging van rijden zonder rijbewijs gaat vaak gepaard met het rijden
zonder verzekering. Ook diefstal komt regelmatig voor, regelmatig samen met vernieling. Dit is in
overeenstemming met de bevindingen vanuit de politieregistraties en de literatuur die meldt dat
diefstallen vaker voorkomen onder minderjarigen. 23 Tevens komt mishandeling relatief veel voor.
Overige feiten die 12 tot 18-jarigen ten laste zijn gelegd in 2018 zijn bijvoorbeeld het niet kunnen
overhandigen van een identificatiebewijs, bedreiging of inbraak.
Bij jongvolwassen verdachten variëren de delicten van één tot vijf ten laste gelegde feiten. In 13
gevallen was er één feit ten laste gelegd, in de overige gevallen twee of meer. De 41 jongvolwassenen
waren samen verantwoordelijk voor 56 registraties bij het OM, en van 51 zaken werd uit de registraties
duidelijk wat de ten laste legging was, zie Figuur 3.11. Wanneer de ten laste leggingen van
minderjarigen met die van jongvolwassenen vergeleken wordt, blijkt dat de delicten vergelijkbaar zijn,
maar dat er een iets grotere variatie is onder de jongvolwassenen. De meeste delicten betreffen het
rijden zonder rijbewijs. Het percentage ligt wel lager dan bij de groep van 12 – 18 jaar, wat vermoedelijk
te maken heeft met het feit dat men na de 18e verjaardag een rijbewijs kan halen. Net als bij de
minderjarigen, gaat het rijden zonder rijbewijs bij de jongvolwassenen vaak gepaard met een andere
overtreding, zoals het rijden zonder verzekering of het negeren van een stopteken. Ook joyriden en
andere soorten verkeersdelicten komen voor. Het tweede meest voorkomende delict is ook bij de
jongvolwassenen diefstal. Vaak gaat dit samen met begunstiging of heling. Verder komen
geweldsdelicten, waaronder mishandeling, vaker voor. Onder overige delicten vallen onder ander het
overschrijden van de vrije termijn, zedendelicten, drugsdelicten en het niet bij zich dragen van het
identificatiebewijs.

Figuur 3.11. Ten laste gelegde feiten bij het OM voor jongvolwassenen in 2018.

23

Van der Zee & Hoebé, 2019.

80

3.4.4. Afdoeningen en verloop van de zaak
In totaal is van 49 zaken bekend welke
afdoening het OM heeft opgelegd, of
welke

maatregel

het

OM

heeft

aangeboden, zie Figuur 3.12.
In een aantal gevallen (18.4.% van 49) is de
zaak nog niet afgerond. Er is dan sprake
van een dagvaarding, maar nog geen
afdoening. Ook kan het zijn dat er bekend
is dat de afdoening nog opgelegd moet
worden, maar dat het niet duidelijk is of er Figuur 3.12. Afdoeningen blijkens uit de OM-registraties
al een dagvaarding verstuurd is. Uit de voor minderjarigen
registraties blijkt verder dat het OM een
aantal zaken heeft doorgestuurd naar een andere instantie. Dit kan een verwijzing terug naar de politie
zijn, voor bijvoorbeeld een berisping of politiesepot (drie gevallen), of een verwijzing naar HALT.
Tevens is een klein aantal zaken (10.2% van 49) gevoegd met een andere zaak. Een aantal zaken is
afgedaan met een gerechtelijke afdoening, het gaat dan bijvoorbeeld om een transactie of boete die
is opgelegd. Aan geen enkele jeugdige is detentie opgelegd. Een groot aantal zaken is afgedaan met
een sepot (24.5% van 49). De meeste sepots zijn opgelegd omdat het OM achtte dat er onvoldoende
wettig bewijs was (vijf gevallen). Andere gronden om een zaak af te doen met een sepot zijn
bijvoorbeeld dat iets anders dan strafrechtelijk ingrijpen prevaleert, de leeftijd van de verdachte, een
recente bestraffing of omdat het OM meent dat er onvoldoende nationaal belang is bij het verder
vervolgen van de zaak. Tot slot is het grootste aantal zaken afgedaan met een voorwaardelijk sepot
(30.6% van 49). In de meeste gevallen gaat een voorwaardelijk sepot gepaard met een proeftijd (zeven
gevallen bekend) en bijna altijd met een werkstraf (10 gevallen). Gemiddeld is aan de minderjarigen
een werkstraf opgelegd van 12.4 uur, met een range van 12 tot 20 uur. Een enkele keer wordt er ook
een leertraject of leerstraf opgelegd in het kader van het voorwaardelijk sepot. De gemiddelde duur
tussen pleegdatum en datum van afdoening voor een minderjarige door het OM is 181.7 dagen,
variërend van 23 tot 448 dagen (gebaseerd op 44 gevallen). Een duidelijke reden voor deze lange duur
is niet gevonden. In zeven gevallen is er geregistreerd dat een minderjarige verdachte in verzekering
gesteld is tijdens het onderzoek, wat betekent dat er een verschil van één is tussen het aantal in
verzekeringstellingen volgens de politie en volgens het OM. Waar dit aan ligt is niet duidelijk.

81

In totaal is van 49 zaken van
jongvolwassenen

bekend

welke

maatregel het OM heeft opgelegd, of
wat de huidige status is. In een aantal
gevallen wordt uit de registraties niet
duidelijk dat de zaak al is afgerond. Er
is

bijvoorbeeld

een

dagvaarding

verstuurd (zes gevallen), of een zitting
ingepland. In een aantal gevallen is de
zaak afgedaan met een boete (drie
gevallen) of een transactie (vijf
gevallen). De meeste zaken zijn Figuur 3.13. Afdoeningen blijkend uit OM-registraties voor
jongvolwassenen
afgedaan met een sepot (34.7% van
49) of een voorwaardelijk sepot (28.6% van 49). In de meeste gevallen is een zaak afgedaan met een
sepot op grond van onvoldoende wettig bewijs (11 gevallen). Een voorwaardelijk sepot is in een aantal
gevallen opgelegd in combinatie met bijvoorbeeld een schadevergoeding (vijf gevallen), of een boete
of een werkstraf (vier gevallen). Onder de restcategorie vallen bijvoorbeeld zaken die gevoegd zijn.
Voor jongvolwassen verdachten was dit gemiddelde 148.2 dagen, variërend van 0 tot 894 dagen
(gebaseerd op 41 gevallen). Volgens de OM-registraties zijn negen jongvolwassen verdachten in
verzekering gesteld, wat gelijk is aan het aantal volgens de politieregistraties.

3.4.5. Overige delictkenmerken
De meeste minderjarigen zijn de enige dader van het delict (36 van de 52 zaken). In 13 gevallen heeft
een dader het delict samen met anderen gepleegd (twee, drie of vier daders). In totaal was er bij 28
zaken sprake van slachtoffers, en in bijna alle gevallen was er sprake van één slachtoffer. In 16 gevallen
is uit de registraties niet duidelijk geworden of er een relatie was tussen dader en slachtoffer en in vijf
gevallen was het slachtoffer een onbekende voor de dader. In de overige gevallen was het slachtoffer
bijvoorbeeld iemand van school, of iemand uit de familiesfeer van de dader.
Bij jongvolwassen verdachten is eenzelfde patroon zichtbaar: de meeste 18 tot en met 21-jarigen zijn
de enige dader van het delict (41 van de 56 zaken). In 14 gevallen was er sprake van meer dan één
dader, variërend van twee tot vijf daders. Bij de jongvolwassenen was er bij 29 zaken sprake van een
slachtoffer en ook hier was er in bijna alle gevallen sprake van één slachtoffer per delict. In de meeste
gevallen (N=15) was het onbekend wat de relatie tussen de jongvolwassen verdachte en het slachtoffer
82

was, en in zeven gevallen was er sprake van geen relatie. In overige gevallen was het slachtoffer wel
een bekende.

3.4.6. Delictgeschiedenis
In 2018 hebben de minderjarigen gemiddeld 1.4 delicten gepleegd (SD=0.8), variërend van een tot vier
delicten. De meeste minderjarigen hebben één delict (70% van 40 minderjarigen), of 2 delicten
gepleegd (22.5% van 40) in 2018. Een enkeling heeft drie of vier delicten gepleegd (7.5% van 40). Als
delictgeschiedenis gedefinieerd wordt als het aantal eerdere registraties bij OM (zowel in Priem als op
de strafkaart), blijkt dat er van slechts een klein deel (11 van de 41) minderjarigen duidelijk is of zij een
delictgeschiedenis hebben. Van vijf (van 11) blijkt dat zij bij het OM geen delictgeschiedenis hebben,
terwijl zes (van 11) één of twee eerdere registraties bij het OM heeft.
Voor jongvolwassen zijn deze aantallen ongeveer gelijk, met gemiddeld 1.6 gepleegde delicten
(SD=0.9) in 2018, variërend van één tot vijf delicten. De meeste jongvolwassenen hadden één
registratie bij het OM in 2018 (65% van 40), gevolgd door jongvolwassenen met twee registraties
(22.5% van 40). Een kleine groep had drie tot vijf registraties bij het OM (12.5% van 40). Als
delictgeschiedenis gedefinieerd wordt als het aantal registraties bij het OM voorafgaand aan 2018, is
wederom de constatering dat slechts voor een kleine groep informatie hierover beschikbaar is,
namelijk voor 12 van de 41 jongvolwassenen (een kleine 30%). Van zes van die 12 is bekend dat ze
geen registratie hadden bij het OM voor 2018. De andere helft had meerdere (variërend van één tot
zes) registraties bij het OM vóór 2018.

3.4.7. Samenstelling huishouden, ouders en broers en/of zussen
De groep minderjarigen woont in een huishouden met gemiddeld 4.5 mensen (henzelf meegeteld,
N=23), vergelijkbaar met de jongeren van wie er een registratie bij het KPCN beschikbaar is. Van drie
minderjarigen is wel bekend met wie zij in huis wonen, maar de precieze aantallen niet. Dat komt
bijvoorbeeld door dat zij in een langverblijfhuis wonen. In bijna de helft van de gevallen (10 van de 23)
woont de minderjarige in een huishouden met meerdere generaties, vaak is dat met grootouders. In
meerdere gevallen is er sprake van een ondertoezichtstelling. Gemiddeld hebben de 12 tot 18-jarigen
2.7 broers en/of zussen (N=23, range van één tot zeven broers en/of zussen). De jongvolwassenen
wonen gemiddeld met 3.5 mensen in een huis (henzelf meegerekend, N=11). In een enkel geval woont
de jongvolwassene met meer dan twee generaties in een huis. Van slechts vijf jongvolwassenen is
bekend of ze broers en/of zussen hebben, variërend van één tot vier, met een gemiddelde van 1.8.

83

Verder is van acht jongvolwassenen bekend of ze kinderen hebben en dat is voor drie van hen het
geval.
Wanneer de rol van de ouders in het leven van het kind in
kaart wordt gebracht voor de minderjarigen, dan blijkt dat
ook hier – net als bij de groep met een politieregistratie –
moeder in de meeste gevallen het gezag heeft, zie Figuur
3.14. In zes gevallen heeft vader het kind wel erkend, of hij
is betrokken bij de opvoeding. In sommige gevallen groeit
het kind op in een pleeggezin, of verblijft het in een
langverblijfhuis. Een enkele keer heeft een ander familielid
de voogdij.

Figuur 3.14. Gezag van ouders onder
minderjarigen (N=28).

3.4.8. Dagbesteding
Van 23 minderjarigen is bekend dat ze naar school gaan en van 20 van hen welk onderwijsniveau zij
volgen. De meesten volgen een VMBO-opleiding (45.0% van 20) of een Pro-opleiding (30.0% van 20).
De rest volgt een andere opleiding (25.0% van 20), zoals een Havo-opleiding, of het opleidingsniveau
is onbekend (15.0% van 20). Voor de groep jongvolwassenen is van slechts drie personen bekend of ze
een opleiding hebben gevolgd. Gezien de kleine groep, zal het opleidingsniveau niet verder besproken
worden.
Verschillende minderjarigen hebben een bijbaantje, namelijk vijf van de 12 jongeren van wie deze
informatie bekend is. Voorbeelden van bijbaantjes zijn verkoopmedewerker of helper in de bouw of
supermarkt. Voor de groep jongvolwassenen is van negen mensen bekend of ze werk hebben, waarvan
vijf personen aangeven werk te hebben. Zij werken bijvoorbeeld in de bouw, supermarkt of garage.

3.4.9. Middelengebruik en welzijn
Van 23 minderjarigen is bekend of ze wel eens middelen gebruiken, en het grootste deel van de 12 tot
18-jarigen geeft aan geen middelen te gebruiken, of een enkele keer iets geprobeerd te hebben (82.6%
van 23). De rest gebruikt soms alcohol of geeft aan joints te roken (21.7% van 23). Bij de
jongvolwassenen ligt het aantal alcoholgebruikers iets hoger, aangezien acht van de negen jongeren
aangeeft wel eens te drinken. Drugsgebruik komt daarentegen onder deze groep nauwelijks voor. Qua
psychologisch welzijn blijkt uit de registraties wel dat er een aantal jongeren (zowel minder- als

84

jongvolwassenen) zijn met psychiatrische problematiek, maar deze aantallen zijn de te klein om verder
te bespreken.
Tabel 3.3. Overzicht van beschikbare informatie voor elke

3.5. HALT-afdoeningen
Uit onderstaand overzicht van de
beschikbare

informatie

voor

jongere (HALT-zittingen)

elke

jongere die een HALT-afdoening heeft

12 – 18 jaar
N = 25
Geslacht

23

paragraaf zich alleen op de groep 12 tot

Leeftijd t.t.v. delict

17

18-jarige verdachten richt. De HALT-

Geboorteplaats

22

Woonplaats

25

Onderwijs

11 (wel of geen scholier)

gekregen, wordt duidelijk dat deze

afdoening wordt niet aangeboden aan
jongvolwassen verdachten. Verder is
de groep klein, omdat het aandeel

3 (onderwijsniveau)

minderjarigen met een HALT-zitting
aanzienlijk kleiner is dan minderjarigen
met een politie- en/of OM-registratie.
Als gevolg hiervan zijn er meerdere

Werk

3

Huishouden

7 (samenstelling huishouden)

onderwerpen waar slechts globaal op

22 (welke ouder heeft gezag)

ingegaan kan worden, om de privacy

1 (aantal broers/zussen)

van de jongeren te beschermen.

Middelengebruik

6 (wel/geen middelengebruik)

Delict

24 (delict)
21 (afdoening)

Aantal daders

21 (zaken waar dit bekend is)

Slachtoffers

49 (aantal)
49 (relatie)

85

3.5.1. Aantal geregistreerde jongeren
Deze paragraaf richt zich op de HALT-

Minderjarigen (N = 61)

afdoeningen, en daarmee alleen op de
minderjarigen.

In

principe

krijgen

jongvolwassen verdachten geen HALTafdoening aangeboden. Zoals aan begin
van dit hoofdstuk duidelijk werd, zijn er
in 2018 21 zaken afgedaan met een
HALT-zitting

en

Politieregistratie
s

7

Leerplichtambtenaar
Totaal = 7
Unieke verdachten = 7

HALT afdoening
21 delicten
2

OM Registraties

bijbehorende

maatregel. Van 16 zaken is duidelijk Figuur 3.15. Stroomdiagram van Haltafdoeningen.
welke instantie verwezen heeft naar
HALT. Wat betreft de overige zaken, is mogelijk dat een zaak in het JCO besproken is en dat daar
besloten is de minderjarige een HALT-afdoening aan te bieden en dat dit vervolgens niet duidelijk in
de registraties terug te vinden is. Zeven zaken zijn verwezen vanuit de leerplichtambtenaar en
betreffen dus verzuimzaken. Er zijn twee jongeren met een HALT-afdoening die meer dan één
afdoening kregen in 2018.

3.5.2. Leeftijd, geslacht, geboorteplaats en huidige woonplaats
De minderjarigen die in 2018 een HALT-zitting hebben gehad in verband met een gepleegd delict, zijn
gemiddeld 16.6 jaar oud (SD=1.6). De meesten zijn 17 jaar oud. Verder zijn de meeste minderjarigen
die uitgenodigd werden voor een HALT-zitting man (82.6% van 23), een aandeel dat iets lager ligt in
vergelijking met de politieregistraties en OM-registraties. Net zoals bij de andere registraties, is het
percentage jongens in de onderzoekspopulatie hoger dan het aandeel jongens van 12 tot 18 jaar in de
gewone populatie (52.6% versus 82.6%).
Als het gaat om woonplaats, zijn bijna alle verdachten woonachtig op Bonaire (84% van 25). De overige
jongeren zijn afkomstig van Sint Eustatius (16.0% van 25). De meeste jongeren zijn geboren op Bonaire
of Curaçao (beiden 27.2% van 22), of Nederland of Sint Maarten (beiden 13.0% van 22). De andere
verdachten zijn geboren in bijvoorbeeld de Dominicaanse Republiek of Venezuela.

3.5.3. Beschrijving zaken
Er zijn 24 zaken bekend die afgedaan zijn met een HALT-afdoening in 2018, waarvan 2 jongeren meer
dan één delict pleegden. De meeste jongeren komen voor een HALT-zitting in verband met het rijden
zonder rijbewijs (50.0% van 24), waarvan vier in combinatie met het rijden zonder verzekering. Een
ander deel van de jongeren kreeg een HALT-zitting in verband met schoolverzuim (29.2% van 24). In
86

slechts twee gevallen is bekend hoeveel uren de jongere verzuimd heeft, in de overige gevallen werd
dat niet duidelijk uit de registraties. De overige zittingen betreffen diefstal of inbraak (20.8%), waarvan
één zaak in combinatie met vernieling.

3.5.4. Afdoeningen HALT en verloop van de zaak
Alle zaken waarvan een afdoening bekend is (21 zaken), werden afgedaan met een taakstraf, in een
enkel geval in combinatie met een leerstraf. In sommige gevallen was een deel van de werkstraf
voorwaardelijk. De taakstraf varieerde van 4 tot 24 uur, met een gemiddelde van 12.6 uur. In een
aantal gevallen werd er een HALT-zitting gepland, waar de jongere niet verscheen (8 keer), waarna de
zaak werd teruggestuurd naar het OM. In twee gevallen kreeg de jongere dan alsnog een HALT-zitting
aangeboden, waarna hij of zij alsnog een HALT-maatregel opgelegd kreeg. In twee gevallen is de
werkstraf uiteindelijk opgelegd via een voorwaardelijk sepot. In meer dan de helft van de gevallen
(60.9% van 23) werd de taakstraf succesvol afgerond. In de overige gevallen heeft de jongere de
taakstraf niet afgerond. Er staan dan nog uren open (vier gevallen), of de jongere is geheel niet
begonnen aan de taakstraf. De duur van pleegdatum tot datum van de afdoening bij HALT was bekend
voor acht minderjarigen en varieerde van 46 dagen tot 310 dagen, met een gemiddelde van 124.4
dagen.

3.5.5. Overige delictkenmerken
De meeste zaken hadden één dader (85.7% van 21), en in enkele gevallen was er sprake van meer dan
één dader. Verder hadden de meeste zaken geen slachtoffer (90.5%) en in die zaken waar er wel een
slachtoffer was, was er geen relatie tussen de dader en het slachtoffer.

3.5.6. Samenstelling huishouden, ouders en broers en/of zussen
Aangaande de samenstelling van het huishouden en broers en/of zussen is er weinig informatie
beschikbaar voor deze groep. Om die reden zullen er geen cijfers gegeven worden, maar zal de
samenstelling meer verhalend worden beschreven. De helft van de jongeren woont met moeder in
huis, en vaak met meerdere generaties. Er zijn jongeren met broers en / of zussen. In een paar gevallen
is er sprake van een ondertoezichtstelling (drie gevallen). In bijna alle gevallen heeft moeder het gezag
(81.8% van 22). Vader is dan wel betrokken, of heeft het kind erkend. In een enkel geval is vader
onbekend en niet betrokken.

87

3.5.7. Dagbesteding: onderwijs en werk
Ook hier is de groep waar informatie over beschikbaar is, zeer klein: van slechts 11 jongeren is bekend
dat ze naar school gaan, en van drie van hen is bekend dat ze een opleiding op VMBO-niveau volgen.
Van een nog kleinere groep is bekend of zij werken, namelijk drie jongeren.

3.5.8. Middelengebruik en welzijn
Wederom is er weinig informatie beschikbaar over het welzijn van de jongeren die een HALT-afdoening
hebben gekregen. Van zes jongeren is bekend of ze wel eens middelen gebruiken, waarvan bijna allen
aangeven geen alcohol of drugs te nuttigen.

3.6. Vooruitblik 2019
Na een uitgebreide beschrijving van de situatie in 2018, lijkt een korte beschrijving van de eerste drie
kwartalen van 2019 op zijn plaats. Voor dit onderdeel zijn alleen de OM-registraties meegenomen. Uit
de eerste aantallen lijkt er een groei in het aantal zaken in 2019 te zijn, het gaat namelijk om in totaal
158 zaken (zowel minderjarigen als jongvolwassenen) die bij het OM geregistreerd zijn tussen 1 januari
2019 en 31 september 2019 (ten opzichte van 108 zaken over heel 2018). Het gaat hier om 127 unieke
verdachten, wat betekent dat er een groep jongeren is met meer dan één registratie bij het OM in
2019. Het aantal zaken waarvoor jongeren in 2019 geregistreerd zijn bij het OM, varieert van één tot
vijf zaken. Het is interessant om te zien dat er bij 47 zaken jongeren betrokken zijn die ook in 2018 een
registratie hadden in de strafrechtketen. Het gaat hier om 29 unieke verdachten, waarvan 12
minderjarigen. Dit betekent dat er meerdere jongeren zijn die in 2018 geregistreerd stonden bij het
OM, maar ook in 2019 bij één of meer zaken betrokken waren.

3.6.1. Minderjarige verdachten
In totaal zijn er 64 zaken met een minderjarige verdachte. Zij zijn gemiddeld 16 jaar oud, met een
leeftijdsrange die varieert van 11 tot en met 17 jaar. De meeste minderjarige verdachten zijn 16 jaar
(21.9%) of 17 jaar (51.6%). De meeste delicten zijn gepleegd op Bonaire (82.8%), een aantal zaken is
afkomstig van Saba (4.7%) of Sint Eustatius (12.5%). In vijf zaken is bekend dat de minderjarige
verdachte in verzekering werd gesteld. De meeste zaken lijken te gaan om diefstal of het rijden zonder
rijbewijs, vergelijkbaar met de situatie in 2018. Het is hier echter belangrijk te vermelden dat de
specificatie van het delict onduidelijker is, aangezien bij de dataverzameling voor dit onderdeel is
gewerkt met de algemene titel van het artikel dat de minderjarige ten laste is gelegd.

88

3.6.2. Meerderjarige verdachten
Er zijn in totaal 94 zaken met een meerderjarige verdachte. Deze verdachten zijn gemiddeld 19.5 jaar
oud, met een leeftijdsrange van 18 tot 22 jaar. De meeste jongvolwassen verdachten zijn 19 jaar
(29.8%) of 18 jaar (25.5%). Ook hier zijn de meeste zaken afkomstig van Bonaire (92.6%), en een enkele
zaak van Saba (3.2%) of Sint Eustatius (4.3%). In 17 zaken werd de verdachte in verzekering gesteld. De
meeste zaken lijken te gaan om diefstal en mishandeling, wat een kleine verschuiving is ten opzichte
van de situatie in 2018, waar mishandeling een kleinere rol speelde. Het is echter ook hier van belang
te melden dat de onderzoekers zijn uitgegaan van de algemene titel van het artikel dat de
jongvolwassene ten laste is gelegd.

3.6.3. Vergelijking met 2018
Over het algemeen lijkt de situatie in 2019 vergelijkbaar met die in 2018. Een belangrijk verschil is het
aantal zaken: 108 geregistreerde zaken bij het OM in heel 2018, tegenover 158 geregistreerde zaken
in de eerste drie kwartalen van 2019. Het is mogelijk dat er sprake is van een natuurlijke fluctuatie. Het
is ook mogelijk dat men – met het oog op het komende jeugdstrafrecht – zaken actiever oppakt, en
meer zaken worden doorgestuurd. Hoe dan ook, deze cijfers onderstrepen het belang van het opzetten
van een monitor, om de aantallen beter te kunnen volgen over een langere periode.

3.7. Slotoverwegingen
Wanneer men het gehele beeld van 2018 naast de beschikbare literatuur legt, lijken de cijfers de
literatuur maar beperkt te ondersteunen. Men beschrijft in de literatuur dat er op jonge leeftijd al veel
diefstallen worden gepleegd en dat er vaker geweldsproblemen zouden voorkomen. Er wordt ook
gesproken over bende-vorming, en problemen die vaak aan het einde van de basisschool zouden
beginnen.24 De beschikbare data lijkt dit maar ten dele te ondersteunen. Het is inderdaad zo dat onder
de minderjarigen en de jongvolwassen verdachten diefstal één van de meest voorkomende delicten
is. Er is echter geen data die suggereert dat de problemen veelal aan het einde van de basisschool
beginnen. De meeste minderjarige verdachten in het huidige onderzoek zijn namelijk zo’n 16 of 17
jaar. Verder blijkt ook dat geweldsdelicten onder zowel minderjarigen als jongvolwassenen relatief
weinig voorkomen, en dat de meeste delicten niet in gezamenlijk verband gepleegd worden. Van
bendes lijkt dus geen sprake. Daarnaast heeft iets meer dan de helft van de jongeren één registratie in
de strafrechtketen. Al met al stemt het beeld uit dit onderzoek voorzichtig optimistisch: het rijden

24

Zie onder andere Van der Zee & Hoebé, 2019.

89

zonder rijbewijs (het meest voorkomende delict) is weliswaar niet toegestaan volgens de wet, maar
het is ook geen zware criminaliteit. Daarbij komt herhaalde criminaliteit weinig voor.
Veel delicten worden afgedaan met een buitengerechtelijke afdoening, wat niet verrassend is. Ook
worden veel zaken doorgestuurd voor een HALT-zitting en -maatregel. De jongere voert dan een
werkstraf uit. Aangezien er geen jeugdstrafrecht is om een kader te bieden om ander soort straffen op
te leggen, is dit geen verrassende bevinding. Het is echt wel opmerkelijk dat de duur van pleegdatum
tot afdoeningsdatum redelijk lang lijkt: in hoeverre is er dan nog sprake van het pedagogische aspect
van een maatregel? Leert de jongere nog iets van zijn of haar gedrag, wanneer de afdoening een half
jaar later volgt op het delict? Het is interessant om te zien hoe dit straks opgepakt wordt, wanneer het
jeugdstrafrecht ingevoerd is. De vraag is of de delicten die nu gepleegd worden straks op een andere
manier afgedaan worden, als het jeugdstrafrecht nieuwe mogelijkheden en kaders biedt voor het
bestraffen van delicten.
Het is belangrijk om te noemen dat er geen data is over voorgaande jaren, waardoor het onduidelijk is
of de mate van delinquentie is toegenomen, en of de ernst van de delicten is toegenomen. Om deze
reden moet men ook voorzichtig zijn met de cijfers die over 2018 gepresenteerd zijn. De toename van
het aantal registraties bij het OM onderstreept nogmaals het belang van een langdurige en herhaalde
monitoring van de strafrechtketen, om inzicht te krijgen in de natuurlijke fluctuaties in aantallen, en
de invloed van het jeugdstrafrecht op afdoeningen en geregistreerde delicten.

90

Hoofdstuk 4: Registraties
Bij het samenstellen van een monitor is het van belang dat de informatie die verzameld wordt van
goede kwaliteit is. Daarvoor is het nodig om in kaart te brengen hoe delicten, daders, straffen en
maatregelen, en slachtoffers geregistreerd worden en wat de kwaliteit is van deze registraties. Voor
de samenstelling van de monitor is het van belang dat de data waar deze op gebaseerd is, van goede
kwaliteit is. Om kwaliteit te bepalen, kan men kijken naar betrouwbaarheid en validiteit.
Betrouwbaarheid refereert aan accuratesse, specifiek in hoeverre het mogelijk is om resultaten te
repliceren als het onderzoek onder dezelfde omstandigheden herhaald wordt.1 Wanneer bestaande
(register)data wordt gebruikt, is het belangrijk om de registratiesystemen te beoordelen op
bijvoorbeeld de betrouwbaarheid (accuratesse) tussen verschillende gebruikers. Laat het systeem
ruimte voor een verschillende interpretatie door verschillende gebruikers?2 Validiteit slaat op de
integriteit van de conclusies die getrokken kunnen worden op basis van de verzamelde data.3 Dit gaat
bijvoorbeeld over de accuratesse van de metingen: wordt er gemeten wat men wil meten? In dit
hoofdstuk worden de omstandigheden beschreven die een mogelijk nadelige rol kunnen hebben bij
het verzamelen van de data, en de betrouwbaarheid van de data. Hierdoor is het mogelijk een beeld
te schetsen van de kwaliteit van de registraties en inzicht te bieden in waar men rekening mee moet
houden bij het samenstellen van de monitor.
Dit hoofdstuk tracht een antwoord te geven op onderzoeksvraag 4:


Op welke wijze vindt de registratie van delicten, daders en slachtoffers, en straffen en
maatrelen plaats? Wat is de kwaliteit van deze registraties in termen van betrouwbaarheid en
validiteit?

In dit hoofdstuk wordt eerst kort beschreven hoe de ketenpartners informatie registreren, in
aanvulling op de methodesectie in Hoofdstuk 1.6. Hierna wordt kort aandacht besteed aan de
ontbrekende data zoals gemeld in Hoofdstuk 3, en vervolgens worden bepaalde thema’s die de
kwaliteit van de registraties zouden kunnen bedreigen besproken. Deze thema’s zijn relevant om
uitgebreider op in te gaan zodat hier rekening mee kan worden gehouden als het gaat om het inrichten
en de haalbaarheid van de monitor (meer hierover in Hoofdstuk 6). In dit hoofdstuk worden met name

1

Heale & Twycross, 2015.
Bryman, 2012.
3
Heale & Twycross, 2015.
2

91

de drie ketenpartners besproken die ook bezocht zijn voor de dataverzameling, namelijk OM, KPCN en
Voogdijraad. In een enkel geval zal er een aanvulling met betrekking tot een andere ketenpartner
genoemd worden, op basis van de interviews die met hen gevoerd zijn. Tot slot worden de bevindingen
ingekaderd in theorie en aandachtspunten met betrekking tot het gebruik van officiële registraties.
4.1. Registratie van delicten, verdachten, straffen en maatregelen, en slachtoffers
De methode van het registreren van informatie is afhankelijk van de instantie die aan het dossier werkt
en kan per zaaktype verschillen. De focus van informatieverzameling verschilt gezien de verschillende
taken die de ketenpartners hebben in het strafrechtsysteem. Tijdens de dataverzameling van het
huidige onderzoek is gebleken dat er in de strafrechtketen veel informatie verzameld wordt en dat de
ketenpartners – binnen de mogelijkheden die zij hebben – deze informatie zo zorgvuldig mogelijk
opslaan en inzichtelijk maken.
4.1.1. Systemen
De ketenpartners gebruiken verschillende systemen om hun informatie in op te slaan. Over het
algemeen is bijna iedereen overgestapt op een digitale vorm van registratie, maar een enkeling – zoals
de Leerplichtambtenaar – maakt nog gebruik van papieren dossiers. De meesten – en alle
ketenpartners bij wie data verzameld is – maken gebruik van een digitaal registratiesysteem, en vullen
dit aan met digitale dossiers die als bijlagen aan het registratiesysteem toegevoegd worden. Een goed
voorbeeld hier is het KPCN: binnen het KPCN heeft elke afdeling een eigen lokale netwerkschijf, waar
men dossiers in kan opbouwen. Hier kunnen bijvoorbeeld foto’s van de plaats delict, verhoren, en
processen verbaal in opgeslagen worden. Al deze documenten kunnen dan vervolgens als bijlage
toegevoegd worden aan de digitale dossiermap van het incident in het registratiesysteem ACTPol. Het
OM is rond oktober 2018 overgestapt op een volledig digitale registratie van zaken in het systeem
Priem, maar heeft het archief nog op papier beschikbaar. Volgens een medewerker is er (nog) geen
inhaalslag gemaakt met het alsnog invoeren van zaken voor 2019 in Priem. Ook het OM maakt gebruik
van bijlagen, zo kan er bijvoorbeeld een strafkaart (die gemaakt wordt in Excel) toegevoegd worden
aan een zaak. De Voogdijraad maakt tevens gebruik van een digitaal registratiesysteem, Actk18, maar
een medewerker geeft aan dat dit systeem in principe een vrij basaal systeem is. Er kunnen enkele
basisgegevens in genoteerd worden, maar men maakt vooral gebruik van de mogelijkheid bijlagen toe
te voegen. Hier worden dan alle rapportages en documenten over de minderjarigen in toegevoegd. De
Voogdijraad heeft wel een archief op papier, maar een medewerker geeft aan dat dit in principe geen
informatie zou mogen bevatten die niet ook digitaal beschikbaar is.

92

4.1.2. Soort informatie
De soort informatie die verzameld wordt, verschilt tevens per zaak en per instantie. In Tabel 4.1. wordt
een verkort overzicht gegeven van informatie die de ketenpartners uit het huidige onderzoek
verzamelen in hun digitale registratiesystemen. Uit de tabel komt naar voren dat bepaalde informatie
bij elke instantie verzameld wordt. Zo noteert iedereen enkele basisgegevens van de verdachte: naam,
geboortedatum, geboorteplaats en huidige woonplaats. Hier moet echter wel opgemerkt worden dat
de geboorteplaats en -eiland niet standaard in het registratiesysteem genoteerd wordt. Soms komt
deze informatie uit bijvoorbeeld een einddossier of rapportage. Verder krijgt elke zaak een kenmerk
of dossiernummer, maar ook dit verschilt per instantie. Elke instantie geeft een eigen kenmerk aan de
zaak. Uit de tabel blijkt verder dat de systemen in ieder geval de mogelijkheid bieden om veel gegevens
te noteren en dat deze informatie in grote lijnen overeenkomt over de partners heen. Lang niet alle
onderwerpen moeten verplicht ingevuld worden, dus het is mogelijk dat een medewerker er voor kiest
om informatie niet in het digitale systeem te noteren als dit al in het dossier staat. Ook zijn er
onderwerpen die niet voor elke zaak relevant zijn. Zo is er bijvoorbeeld niet in elke zaak sprake van
medeverdachten, en dus hoeven deze gegevens niet elke keer genoteerd te worden. Ook hier is het
afhankelijk van de ketenpartner hoe men hiermee opgaat. Bij het KPCN worden medeverdachten altijd
genoteerd in het registratiesysteem als ze er zijn, terwijl men bij het OM deze niet standaard in het
systeem noteert als ze in het dossier al vermeld zijn.
Over het algemeen is het mogelijk om een globaal beeld te vormen van de persoon en de zaak op basis
van de registratiesystemen bij het OM en het KPCN. Het systeem van de Voogdijraad geeft niet zozeer
inzicht in de zaak, maar biedt wel meer mogelijkheden om een beeld te vormen van de persoon van
de minderjarige.
4.1.3. Bronnen van informatie
Tijdens de gang van een jongere door de strafrechtketen, wordt er een breed scala van
informatiebronnen aangeboord. Globaal is er een onderscheid te maken tussen informatie die door
de instantie zelf verzameld wordt, en informatie die door instanties gedeeld wordt met elkaar. Met
name KPCN en Voogdijraad verzamelen veel informatie zelf. De eerste bron van informatie is de melder
van het incident, dit kan een ambtenaar of burger zijn (vaak het slachtoffer). Vervolgens kan het zijn
dat een jongere bij het KPCN verhoord wordt of de Voogdijraad met de jongere in gesprek gaat om
een dossier op te bouwen, waardoor de minderjarige zelf een informatiebron wordt. Ook zijn of haar
omgeving kan een informatiebron worden, wanneer zij gesproken of verhoord worden en is het voor
een ketenpartner mogelijk om eigen informatie te gebruiken, zoals een strafkaart of eerdere
registraties. Andere ketenpartners zijn ook bronnen van informatie. Wanneer een zaak door het KPCN
93

wordt doorverwezen, sturen zij bijvoorbeeld het proces-verbaal en/of einddossier naar de
ketenpartner die de zaak gaat oppakken. Dit gaat soms digitaal, soms fysiek. Zo vertelde één van de
ketenpartners dat het soms zo is dat een document geprint wordt bij de ene ketenpartner, om
vervolgens naar de andere ketenpartner gebracht te worden, waar het document weer ingescand
wordt voor het digitale systeem.
Tijdens de dataverzameling voor het huidige onderzoek bleek dat de ketenpartners veel informatie
van elkaar gebruiken. Zo bevatten veel dossiers bij het OM de verhoren, einddossiers of PV’s vanuit
het KPCN, en worden ook de rapportages van de Voogdijraad toegevoegd – indien opgevraagd.4

4

Zoals ook al is geconstateerd in een recent rapport van de Raad voor de rechtshandhaving (2019) over het
aangifteproces op de BES.

94

Tabel 4.1. Overzicht van informatie die in de digitale registratiesystemen verzameld kan worden.
Soort informatie

KPCN / ACTPol

OM / Priem

Voogdijraad / Actk18

Type opslag

Digitaal systeem:
ACTPol
Lokale netwerkschijven
(één voor elke afdeling)

Digitaal systeem:
Priem
Papieren archief t/m
eind 2018

Digitaal systeem:
Actk18Papieren archief
in aanvulling op digitaal
archief

Verplichte informatie

Afdeling (categorieën)
Aanleiding / bron
(categorieën)
Prioriteit van de zaak
(hoog, midden, laag)

Type: rechtsvorm of
verdachte
Naam verdachte
Meldende instantie
(categorieën)
Officier van Justitie
Parketsecretaris
Delictsoort
(categorieën)
Verdenking: artikel,
wetboek en titel

Naam
Geboortedatum
Registratiedatum

Afdeling
Registratiedatum
Aanmeldende instantie

X (cat.)
X

X
X
X (cat.)

x

Naam (voornaam,
achternaam)
Geboortedatum
Geboorteland
Woonplaats / Adres
Identificatienummer

X

X

X

X
X
X

X
X
X
X

X
X
X

Algemene informatie

Persoonsinformatie

Delictinformatie

Informatie over het
verloop van de zaak
(alles data)

Documenten en
bijlagen

Aanleiding melding
Delictsoort

X
X

Verdenking
Tenlastelegging
Medeverdachten
Pleegdatum

X

IVS
Bewaring
Gevangenhouding
Dagvaarding
Afdoening
Datum vonnis

X
X
X

Strafkaart
PV’s
Einddossier *
Adviesrapportages

X
X

Correspondentie

X

X (cat.)
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X (vanuit KPCN)
X (vanuit KPCN)
X (vanuit
Voogdijraad)
X

X (vanuit bijlagen)

X (niet altijd)
X (vanuit bijlagen)

X (vanuit bijlagen)
X (vanuit bijlagen)

X (verloop werkstraf)
X
X

Noot. Niet alle informatie die ingevuld kan worden, wordt ook ingevuld. Verder kan het zijn dat informatie niet ingevoerd
wordt in het digitale systeem, maar het wel in het dossier te vinden is dat als bijlage toegevoegd is.
* Het einddossier is een vorm van eindverslag, met een volledige beschrijving van het delict, betrokkenen en afhandeling. Het
is vergelijkbaar met een proces-verbaal in uitgebreide vorm.

95

4.2 Ontbrekende data
Zoals in Hoofdstuk 3 al naar voren kwam, verschilt de hoeveelheid gegevens informatie die beschikbaar
is sterk per onderwerp. Zo bleek dat de basisgegevens als geboortedatum, woonplaats en
geboorteplaats voor bijna elke jongere bekend zijn, terwijl achtergrondgegevens over samenstelling
van het huishouden, dagbesteding en welzijn voor slechts een beperkte groep beschikbaar zijn. De
grote hoeveelheid ontbrekende date met betrekking tot achtergrondgegevens heeft te maken met
welke ketenpartners betrokken zijn bij een zaak. In sommige gevallen is er wat achtergrondinformatie
aanwezig in bijvoorbeeld het einddossier van het KPCN, maar de meeste achtergrondinformatie is te
vinden in de adviesrapportages van de Voogdijraad. Als het een zaak betreft met een relatief lichte
overtreding, zal er niet altijd een adviesrapportage opgevraagd worden bij de Voogdijraad, waardoor
informatie over onderwijs, werk en gezinssamenstelling ontbreekt. Tijdens de dataverzameling bleek
ook dat er bij een HALT-zitting weinig tot geen achtergrondinformatie in de dossiers genoteerd wordt.
De documenten zijn echt gericht op het verloop van de afdoening.
Het probleem met ontbrekende data is dat de informatie die voor de kleine groep beschikbaar is, niet
automatisch te generaliseren is naar de gehele populatie jongeren die in contact komt met het
jeugdstrafrecht. Diegenen van wie de achtergrondinformatie uitgevraagd is, zijn ook degenen die
mogelijk een zwaarder delict hebben gepleegd, waar bijvoorbeeld een adviesrapportage inzake IVS
voor opgevraagd is. Aangezien dit een bias kan veroorzaken wanneer jongeren die een zwaarder delict
hebben gepleegd andere kenmerken hebben dan jongeren die een lichter delict hebben gepleegd, kan
niet gesteld worden dat de beschreven uitkomsten representatief zijn voor de gehele populatie
jongeren. Een oplossing is de informatie op een meer beschrijvende manier te presenteren.
Verder blijkt dat er veelal kleinere gaten in de dataverzameling zijn gevallen op andere onderwerpen.
Er zijn nagenoeg geen thema’s waar informatie voor elke jongere beschikbaar is, maar op hetzelfde
moment stemt het beeld voorzichtig optimistisch. In dit onderzoek blijkt van veel zaken voor veel
jongeren wel informatie beschikbaar te zijn, met name als het gaat om delictbeschrijving, afdoeningen
en basiskenmerken zoals geslacht, woonplaats en geboortedatum. Kortom, op een aantal thema’s is
een groot deel van de jongeren niet in beeld. Tegelijkertijd zijn er aangaande delict- en strafinformatie
en basiskenmerken wel veel gegevens beschikbaar die als startpunt kunnen dienen voor het inrichten
van een kwantitatieve monitor om de implementatie van het jeugdstrafrecht te kunnen volgen (meer
hierover in Hoofdstuk 6).

96

4.3 Kwaliteit van de registraties
Als men data verzamelt, zijn er altijd aspecten die de betrouwbaarheid van de data kunnen bedreigen.
Om een goed beeld te kunnen schetsen van de haalbaarheid van een monitor jeugdstrafrecht in de
BES, is het van belang om deze aspecten te bespreken en de mogelijke risico’s te benoemen. Deze
risico’s moeten echter wel bezien worden in het licht van het goede werk dat deze drie kleine eilanden
in het Caribisch gebied leveren met de mogelijkheden die zij hebben. In het dagelijks gebruik werken
de systemen goed, en kan men ermee uit de voeten. De registratiesystemen zijn ingericht om precies
dat te doen: registreren. Verder moet in het kader van de dataverzameling opgemerkt worden dat de
ketenpartners een grote bereidheid tonen om de onderzoekers te ondersteunen in het werk. Men is
altijd bereid om zaken uit te zoeken, te regelen of na te vragen wat de betrouwbaarheid van de data
heeft verhoogd.

4.3.1. Bronnen
Zoals eerder genoemd, gebruikt men bij de informatieverzameling en dossieropbouw verschillende
bronnen. Wanneer deze bekeken worden in het licht van dataverzameling voor onderzoek, komen
twee zaken naar voren: het soort bron, en de wenselijkheid van het gebruik van bepaalde bronnen.
Daar waar sommige bronnen essentieel zijn voor de dossieropbouw, moet men bij het selecteren van
de informatiebronnen voor de monitor kritisch kijken naar de wenselijkheid en nut van sommige
bronnen. Zo zou er aanvullende informatie uit verhoren gehaald kunnen worden, aangezien er in de
meeste verhoren van minderjarigen gevraagd wordt naar zaken als middelengebruik, de samenstelling
van het huishouden en de schoolgang. De vraag is echter hoe wenselijk het is om verhoren te
gebruiken. Een bron als deze kan informatie opleveren over de achtergrond van de jongere, maar
werpt ook vragen op met betrekking tot de privacy. Tevens is de vraag hoe betrouwbaar deze
informatie is, aangezien het een gesprek is met een agent en er een vertrouwenspersoon (meestal de
ouder) aanwezig is bij het verhoor. In hoeverre is een jongere eerlijk over zijn of haar middelengebruik,
wetende dat zowel een agent als ouder of voogd het antwoord zal horen?

4.3.2. Digitalisering
Wanneer gekeken worden naar de digitalisering van de dossiers in de BES, blijkt dat met name het
gebruik van de papieren dossiers uitdagingen kan opleveren. Zo kunnen papieren dossiers verouderde
informatie bevatten, zoals bijvoorbeeld het gebruik van de strafkaart bij het OM. Tijdens het
dossieronderzoek door één van de onderzoekers, meldde één van de medewerkers dat het mogelijk
was dat de strafkaarten in de papieren dossiers verouderde informatie bevatten. Als deze – bij een
nieuwe zaak – niet opnieuw geprint worden en bij het dossier gevoegd, dan mist de onderzoeker
97

informatie die wel elders geregistreerd is. Verder kwamen de onderzoekers er achter dat papieren
dossiermappen soms minder gemakkelijk te begrijpen zijn dan de digitale dossiers. Wanneer in een
papieren dossiermap ook documenten van andere verdachten toegevoegd worden, is het niet altijd
duidelijk welke informatie precies bij wie hoort, of hoe de zaak precies in elkaar steekt. Bij het gebruik
van het digitale dossier wordt deze informatie gecategoriseerd en zou het verhoor van een ander
bijvoorbeeld geschaard worden onder ‘medeverdachten’, waardoor het duidelijk wordt hoe de
informatie beoordeeld moet worden. Tot slot is er uiteraard het gebruiksgemak en de tijdwinst van
het gebruik van digitale dossiers: het opzoeken van een digitaal dossier door een zoekopdracht op
zaaknummer of naam kost beduidend minder tijd dan het opzoeken van een dossier in een archiefkast.

4.3.3. Koppelen van zaken
Als het gaat om het koppelen van zaken, komen er twee problemen naar voren: het gebrek aan een
GBA en zaken die niet over ketenpartners heen gekoppeld worden. Meerdere ketenpartners geven
aan dat er op de BES-eilanden geen GBA bestaat, waardoor verdachten uit zaken daar niet aan
gekoppeld kunnen worden. Door het gebrek aan een GBA waarvan uit gegevens ingelezen kunnen
worden, ontstaan er twee problemen: (1) jongeren worden mogelijk vaker ingevoerd, door verschillen
in spelling van hun naam of geboortedatum en daardoor wordt het koppelen van zaken over partners
heen ook bemoeilijkt (2) Op de eilanden bestaat er een persoonsnummer, het sédula, en het
paspoortnummer, maar deze lijken zelden tot nooit gebruikt te worden in de strafrechtketen,
aangezien men deze niet noteert in het registratiesysteem of in de dossiers.
Het komt in de huidige dataset meerdere keren voor dat een jongere meerdere registraties heeft bij
één ketenpartner door verschillen in de spelling van naam, of door een andere geboortedatum en/of
woonplaats. In principe is het zo dat er in het systeem een registratie op naam is, waaronder alle zaken
teruggevonden kunnen worden. Wanneer eenzelfde persoon met een andere spelling van naam
opnieuw ingevoerd wordt, is het resultaat dat een jongere nogmaals in het systeem gezet wordt.5 Dit
is binnen ketenpartners zes keer gebeurd. Er was dan bijvoorbeeld een letter anders gespeld, een
speciaal teken was niet goed ingevoerd (een ‘é’ werd bijvoorbeeld een Chinees teken), of de
geboortedatum was net iets anders. Het aantal verschillende registraties kon oplopen tot vier. Ook is
het mogelijk dat er kleine verschillen tussen namen en registraties bestaan over partners heen. Deze
verschillen zijn vaak niet extreem, het gaat dan om een jongere die bij de ene instantie geregistreerd
staat met een enkele voornaam en bij een andere partner met een dubbele voornaam (9 keer in de

5

Wanneer dit gebeurd is in de huidige dataset, en twee registraties één zaak betroffen, hebben de
onderzoekers deze ook samengenomen als één zaak.

98

huidige dataset). Een groot gevolg hiervan is de onduidelijkheid over het aantal registraties dat een
jongere heeft. Zo kan er genoteerd worden dat een jongere geen delictgeschiedenis heeft, simpelweg
omdat een ander delict onder een nét iets andere naam geregistreerd staat. Het kan zelfs zo zijn dat
een jongere helemaal niet teruggevonden wordt in een systeem, simpelweg omdat de zoeker niet
weet dat de naam net iets anders gespeld zou moeten worden. Het is onduidelijk hoe vaak dit in de
huidige dataset is gebeurd, al hebben de onderzoekers geprobeerd dit probleem te ondervangen door
bijvoorbeeld te zoeken op de eerste drie letters van een naam in combinatie met een geboortedatum,
of door namen op verschillende manieren te spellen (bijvoorbeeld met een ‘s’ versus een ‘z’).
Een ander aspect dat het koppelen van zaken bemoeilijkt, is dat er geen gebruik wordt gemaakt van
een zaaknummer over de betrokken instanties heen. Elke instantie geeft zijn eigen zaaknummer aan
een zaak, maar deze nummers worden niet gekoppeld. Het gevolg is dat het moeilijk is het verloop van
een zaak met volledige zekerheid in beeld te brengen. Zaken kunnen gekoppeld worden op basis van
delict, pleegdatum, naam en geboortedatum en in principe is dit genoeg. Het geeft echter geen
garantie dat het daadwerkelijk hetzelfde delict is, zeker als een naam net anders geschreven is, iemand
een net iets andere pleegdatum heeft door een spelfout enzovoorts.
Het laatste punt betreffende het koppelen van zaken is het feit dat de systemen die de ketenpartners
gebruiken, onderling niet communiceren. Verschillende partners geven aan dat de registratiesystemen
door dezelfde bouwer zijn gemaakt, maar dat er geen communicatie mogelijk is. Zo kunnen zaken dus
niet automatisch doorgestuurd worden en is het vaak zo dat dit handmatig gebeurt. Zo geeft één
respondent aan: “Je moet je voorstellen, een politieagent tikt een proces verbaal, dat wordt uitgeprint,
ingescand, dan gaat dat naar het Openbaar Ministerie, die dat weer uitprint, aan ons geeft, wij scannen
dat weer in. Het is echt een hele arbeidsintensieve situatie.” Doordat de systemen niet communiceren,
moet elke partner informatie opnieuw invoeren, wat het risico op verschillen en ruis vergroot.

4.3.4. Toegankelijkheid informatie
Het gebruiksgemak van registratiesystemen hangt samen met de toegankelijkheid van informatie. De
systemen verschillen daarin. Zo kun je in ACTPol niet van een specifiek jaar (bijvoorbeeld 2018) alle
zaken boven halen waarin minderjarigen zijn betrokken, al kan er wel op geboortedatum gezocht
worden. Wanneer men dus probeert een algemene zoekopdracht uit te voeren naar minderjarigen in
een bepaald jaar, zal elke minderjarige persoon handmatig geselecteerd moeten worden uit een lijst
waar alle verdachten van dat jaar in staan. Tevens is het niet bij alle systemen mogelijk om een uitdraai
van de registraties te maken. Bij het OM geeft Priem de mogelijkheid om een overzicht uit te draaien
van de in- en uitstroom van de registraties in een bepaalde periode. Vervolgens is het mogelijk om
99

handmatig te selecteren op leeftijd. Deze uitdraai kan niet elke medewerker maken. Het systeem van
de Voogdijraad wordt door een medewerker beschreven als “echt een registratiesysteem”, waar de
inhoudelijke informatie in rapportages aan toegevoegd wordt. Volgens deze medewerker is het ook
niet

mogelijk

om

een

uitdraai

van

inhoudelijke

informatie

te

maken,

alleen

van

managementinformatie zoals de tijd die mensen besteden aan een dossier.

4.4. Conclusies
Zoals aan het begin van paragraaf 4.3 werd genoemd, is de informatie die de ketenpartners verzamelen
over het algemeen van goede kwaliteit. Ondanks de kleine verschillen hier en daar, komt de informatie
veelal overeen. Daarbij zijn er veel verschillende bronnen om informatie uit te putten en een beeld te
vormen van de jongeren die in aanraking komen met het jeugdstrafrecht.
Er is ook een aantal uitdagingen, zaken die de betrouwbaarheid van de bronnen kunnen bedreigen. Zo
is er geen GBA, waar verdachten aangekoppeld kunnen worden, en waardoor het mogelijk is dat een
individu meerdere keren geregistreerd staat onder een net iets andere spelling van zijn of haar naam.
Tevens is er geen zaaknummer over partners heen en communiceren de systemen van de
ketenpartners niet met elkaar, waardoor sommige informatie door elke instantie opnieuw ingevoerd
moet worden en de kans op kleine verschillen tussen registraties toeneemt.
Het gebruik van officiële registraties kent enkele voordelen, namelijk de beschikbaarheid van de data
en de mogelijkheden om vergelijkend onderzoek te doen met bijvoorbeeld Europees Nederland. Aan
de andere kant moet men ook het gebrek van officiële registraties in gedachten houden: de registraties
die beschikbaar zijn in de strafrechtketen, zijn alleen de registraties van diegenen die ook
daadwerkelijk in het systeem terecht zijn gekomen. Delicten die niet gerapporteerd of geregistreerd
worden, zijn hierdoor onzichtbaar. De invoering van het jeugdstrafrecht zou kunnen betekenen dat
een deel van deze ‘verborgen criminaliteit’ in de officiële registraties terecht kom; dit benadrukt het
belang van het inrichten van een monitor. De kwaliteit van de registraties, zeker voor de
basisgegevens, lijkt over het algemeen goed en bruikbaar voor het opzetten van een (kwantitatieve)
monitor.

100

Hoofdstuk 5 Ervaringen van sleutelpersonen in de
(jeugd)strafrechtketen
5.1. Inleiding
Na de juridische context met betrekking tot het nieuw in te voeren jeugdstrafrecht, en het in kaart
brengen van de 0-situatie qua registraties van zaken waarin jeugdigen betrokken zijn, zal in dit
hoofdstuk gerapporteerd worden over de bevindingen uit de kwalitatieve diepte-interviews met
actoren in de (jeugd)strafrechtketen. Het hoofdstuk tracht antwoord te geven op onderzoeksvraag 5:


Op welke wijze geven de verschillende organisaties in hoofdlijnen uitvoering aan hun taak in
de jeugdstrafrechtketen? En wat is de aard van de samenwerking tussen deze verschillende
organisaties? Welke knelpunten zijn er volgens respondenten?

Het hoofdstuk begint met algemene indrukken van de geïnterviewde respondenten met betrekking
tot het in te voeren jeugdstrafrecht, gevolgd door twee specifieke onderwerpen die in het kader van
het nieuwe jeugdstrafrecht in de praktijk al in Hoofdstuk 2 uiteen zijn gezet: de buitengerechtelijke
(HALT) afdoening en de nieuwe sanctie jeugddetentie. Daarna wordt aandacht besteed aan de meest
genoemde verandering in het werkproces vanuit het oogpunt van de betrokkenen, namelijk de
scheiding tussen toezicht en begeleiding bij jeugdreclassering. Om meer inzicht te krijgen in
werkprocessen en knelpunten komen de onderwerpen samenwerking en informatie uitwisseling aan
bod. Hier wordt tevens kort stil gestaan bij de functie van de leerplichtambtenaar in de keten. Tot slot
is er aandacht voor de visie op een in te voeren monitor op de gehele BES, waarbij tevens de
bevindingen uit de focusgroep worden meegenomen. Dit hoofdstuk rapporteert over de ervaringen
van geïnterviewde respondenten op basis van de kwalitatieve interviews en de focusgroep; de
bevindingen dienen verder als input voor het verkennen van een kwalitatieve monitor. Hier zal in het
volgende hoofdstuk (Hoofdstuk 6) verder op worden ingegaan.

5.2. Algemene indrukken
Vanuit de interviews is het algehele beeld dat vrijwel iedereen positief staat tegenover het in te voeren
jeugdstrafrecht op de BES-eilanden. Velen noemen de wettelijke basis die het geeft voor bijvoorbeeld
de buitengerechtelijke afdoening, maar ook dat het hopelijk duidelijk(er) en transparanter wordt wie
wat doet in welke fase en wie daar op aan te spreken is. Er lijkt namelijk op basis van de interviews nog
veel onduidelijkheid te bestaan over wie wat nu eigenlijk oppakt in het zorgcircuit voordat het de
(strafrecht)keten ingaat. Sommigen denken dat het jeugdstrafrecht dan ook de ruimte zal scheppen

101

en duidelijkheid zal creëren om hulp te bieden aan het kind binnen de strafrechtketen, volgens een
respondent:
wij kijken ernaar uit om meer ruimte te hebben in wat wij kunnen adviseren, meer ruimte te hebben
om ons werk goed te kunnen doen en bij de introductie van de nieuwe manier van HALT ook meer
ruimte te kunnen creëren om op de voorkant heel veel in te zetten en heel veel te kunnen doen.
(R006)

De meesten zijn het eens dat redelijk duidelijk is hoe het ‘op papier bedacht is’, maar dat de uitvoering
hiervan nog bekeken moet worden. Aangezien het de verwachting is dat het maatwerk gaat worden
per eiland, wordt veelvuldig geuit dat: ‘we gaan kijken waar we tegenaan lopen.’ Zoals een respondent
opmerkt: ‘ je kan niet alles op voorhand doen’, en het moet geen ‘copy-paste’ van Nederland zijn. Dat
in het wettelijk kader de taakstraf niet als zelfstandige hoofdstraf is opgenomen (artikel 79h lid 1 WvSrBES(n)) baart sommige respondenten zorgen. In principe kan een voorwaardelijke jeugddetentie of
een geldboete worden opgelegd (ingevolge artikel 79o WvSr-BES(n)), met als voorwaarde het
uitvoeren van een taakstraf. Echter, dat zou in de praktijk voor een jongere daadwerkelijke uitvoering
van de jeugddetentie betekenen bij het niet uitvoeren van de taakstraf en de wenselijkheid hiervan is
een punt van zorg. Een andere zorg die wordt geuit is om niet uit het oog te verliezen dat er ook in
preventie en zorg geïnvesteerd moet worden: ‘er moet zeker iets komen om een aantal jongeren te
straffen, maar we moeten ook aan de voorkant investeren: perspectief, sport, cultuur, muziek’. In dat
verband vragen meerdere respondenten zich af waarom er bijvoorbeeld nog geen algemene
Jeugdzorgwet is, terwijl nu het jeugdstrafrecht wordt ingevoerd. Respondenten uit het zorgcircuit
merken in dit kader tevens op dat de invoering van het jeugdstrafrecht een mogelijk criminaliserende
werking zou kunnen hebben. Bijvoorbeeld wanneer jeugdigen formeel de strafrechtketen instromen
voor minder ernstige criminaliteit, terwijl ze primair ‘zorg’ nodig lijken te hebben. Hier lijkt enigszins
een spanningsveld te bestaan tussen respondenten werkzaam bij de ketenpartners en respondenten
uit het zorgcircuit; ketenpartners zien met de invoering van het jeugdstrafrecht juist ruimte om zorg
en hulp te kunnen bieden binnen de strafrechtketen, terwijl zorgpartners bezorgd zijn of er wel
voldoende begeleiding binnen het strafrechtelijk kader kan worden geboden.

Of het jeugdstrafrecht veel toegepast zal worden daar zijn de meningen op de verschillende eilanden
verdeeld. Op Bonaire wordt over het algemeen gedacht dat het inderdaad veel toegepast gaat worden
en dat er een toename zal zijn in opgelegde werkstraffen en HALT-afdoeningen. Zo vertelt een
medewerker van de SRCN:
Ik verwacht toch wel dat er redelijk veel gebruik van zal worden gemaakt. We hebben laatst een
werksessie gehad met de ketenpartners die daar ook mee gaan werken en toen hoorden we ook

102

geluiden [..] dat het toch om een best wel grote groep gaat. Waar nu vaak niks mee wordt gedaan,
omdat er geen kader is. Dat kan dus ook niet worden uitgevoerd, maar straks is dat er wel, dus dan denk
ik wel dat het gebruikt gaat worden. Dat zie je natuurlijk ook doordat wij ook vrij jonge cliënten krijgen.
Dan zijn ze net 18, of 17 en dan zie je ook dat ze al vanaf hun veertiende, dertiende in contact komen
met justitie. Dat is dan de groep waar straks ook echt iets mee gedaan gaat worden, [..] die dan straks
allemaal wel in beeld gaan komen. (R002)

Over jeugddetentie wordt echter gezegd dat de hoop is dat dat in ieder geval niet veelvuldig opgelegd
hoeft te worden, maar dat in die gevallen het ook goed is dat er een wettelijk kader is, juist om rechten
te waarborgen.
Op de Bovenwindse eilanden lijkt er volgens sommigen weinig reden om aan te nemen dat het
jeugdstrafrecht veel ingezet zal worden, maar anderen vertellen dat veel ‘kleine’ (maar wel strafbare)
zaken nu niet worden gerapporteerd door de lokale bevolking, maar wel worden gezien, en wellicht
straks dan meer worden gerapporteerd. Een klassiek voorbeeld is het rijden zonder rijbewijs als
minderjarige. Gezien de kleinschaligheid op de eilanden weet een ieder dan wie dat zijn en dat deze
jongeren nog geen 18 zijn:
Het is een hele kleine gemeenschap, ik zie het zelf… we kennen deze jongeren, dus ik weet dat die
jongere die daar aan het sturen is helemaal geen 18 is of die jongere die daar een joint staat te roken,
of teveel alcohol op heeft. Maar hier is het meer van een waarschuwing geven, omdat we zo een
kleine gemeenschap zijn: ik weet wie je bent enzo. Maar het wordt niet gemeld en niet aangepakt.
(R034)

5.2.1. Professionalisering
Het beeld komt uit de interviews naar voren dat het merendeel van de ketenpartners zich voorbereid
voelt om uitvoering te geven aan hun taken. Conform de plannen om te investeren in
professionalisering en deskundigheidsbevordering,1 zijn trainingen georganiseerd voor medewerkers
van de organisaties die met jeugdreclassering te maken krijgen, en ook wat meer specifieke trainingen
zoals voor het omgaan met LVB-problematiek. Dit laatste punt is ook in de interviews aan bod gekomen
dat de meesten (nog) geen kennis over deze problematiek hebben en dat een training zeer wenselijk
werd bevonden. Verder vinden respondenten dat er goede communicatie is vanuit de aangestelde
beleidsmedewerker implementatie jeugdstrafrecht die de focus heeft op het verbinden van de
ketenpartners, en ook vanuit het hoofdkantoor op Bonaire specifiek voor de Bovenwindse
ketenpartners. Op Saba en Sint Eustatius geeft men aan genoeg ruimte te voelen om met medewerkers

1

Kamerstukken II 2018/19, 31568, nr. 209, p.2

103

van dezelfde organisatie in een zelfde functie te overleggen en/of advies te vragen. Aangezien de
ketenpartners op de Bovenwinden nog weinig (of niet) te maken hebben gehad met jeugdcriminaliteit
vanwege de lage prevalentie, en hier ook geen grote toename in verwachten, is daar met name de
houding: ‘we gaan het zien’.
Vanuit verschillende hoeken worden nog ideeën aangedragen voor verdere professionalisering en
kennisoverdracht in het kader van de eigen rol in het jeugdstrafrecht. Zo vraagt een medewerker van
de Voogdijraad zich af of het nog wenselijk is voor hen om meer juridische kennis te vergaren over het
strafrecht aangezien zij de adviesrapportage gaan doen. Zij zijn zo gewend om vanuit het pedagogische
te adviseren, maar als zij straks ook gaan adviseren bij jeugdreclassering moeten ze eigenlijk ook meer
weten over het strafrecht. Welke straf past bij welk delict voor een jongere? Wat is proportioneel?
Wat is het strafelement, want die moet er natuurlijk ook inzitten naast het begeleidende: ‘Een jongere
moet ook meekrijgen dat hij iets fouts heeft gedaan qua gedrag, het moet niet allen maar gezellig zijn
bij het uitvoeren van de HALT of werkstraf’. Of neem bijvoorbeeld een casus met hoog schoolverzuim,
een respondent draagt aan om zo een jongere de verzuimuren op school te laten inhalen. Bijvoorbeeld
het klaslokaal schoonmaken in plaats van dat deze jongere een HALT-afdoening krijgt op een ‘leuk’
project in de buitenlucht. Een uitvoering waarbij jongeren hopelijk gestimuleerd worden om het de
volgende keer niet meer doen, dus ook een afschrikwekkend effect.
Één van de partners waar HALT en werkstraffen worden uitgevoerd geeft aan geen pedagogische
begeleiding te kunnen geven op locatie voor minderjarigen. In principe zorgen zij ervoor dat aan het
aantal uren wordt voldaan en dan is het afgerond. Het pedagogische aspect is niet iets dat zij kunnen
bieden aangezien bijna niemand daarvoor gekwalificeerd is en zij daar ook geen training voor krijgen.
Hier speelt dus weer meer de pedagogische kennis en expertise die wellicht ontbreekt bij een HALT
en/of werkstrafproject, waar bij het vorige punt meer het ontbreken van juridische kennis speelt, of in
ieder geval wat betekent het werken binnen strafrechtelijk kader?

5.2.2. Conclusie
De algemene houding ten opzichte van de invoering van het strafrecht is positief onder alle
respondenten op alle eilanden. Het wettelijk kader wordt voornamelijk genoemd als het aspect
waarop vooruitgang wordt geboekt, en waar hopelijk binnen dat kader meer ruimte ontstaat binnen
de strafrechtketen voor het pedagogische element, een duidelijke(re) rolverdeling tussen
ketenpartners, en ruimte om die taken op een geschikte manier uit te voeren. Ketenpartners voelen
zich over het algemeen ook voorbereid om uitvoering te geven aan hun taak in de keten, mede door
104

georganiseerde cursussen en trainingen in het kader van professionalisering. Algemene punten van
zorg die genoemd zijn, relateren aan het ontbreken van de taakstraf als zelfstandige hoofdstraf en de
behoefte om verder te professionaliseren, hetzij op juridisch gebied of in het kader van de
pedagogische insteek.

5.3. Het nieuwe jeugdstrafrecht in de praktijk
5.3.1. Buitengerechtelijke afdoening (HALT)
De buitengerechtelijke afdoening bestaat al enige tijd en is die zin niet nieuw, maar de mogelijkheden
om deze in te zetten, worden met de invoering van het jeugdstrafrecht verruimd (zoals beschreven in
Hoofdstuk 2). Artikel 79e WvSr-BES(n) omvat de mogelijkheid van de politietransactie; dit betekent in
de praktijk dat het KPCN straks zaken rechtstreeks voor HALT kan doorverwijzen naar de Voogdijraad.
In de huidige procedure doet het OM dat, vaak in het Justitieel Casus Overleg (JCO) dat dient als een
beslismoment. Dat het KPCN hierin een grotere rol zal gaan vervullen, lijkt twee doelen te hebben: dat
er een kortere tijd zit tussen het strafbaar feit en de uitvoering van de buitengerechtelijke afdoening,
en dat het OM minder wordt belast met ‘lichtere’ zaken en dus meer tijd over zal hebben voor de
complexere, ernstigere zaken. Hoe dat in de praktijk zal gaan, is nog onduidelijk. Er zou worden
gewerkt aan een lijst met (lichtere) strafbare feiten die in aanmerking komen voor de politietransactie
en een soort ‘checklist’ met criteria voor een HALT-zaak (o.a. first offender, verdachte die bekent, licht
vergrijp, verdachte die akkoord gaat met een buitengerechtelijke afdoening). Het KPCN zou op basis
van deze lijst zaken kunnen doorverwijzen, maar er zou dan ook goed gekeken moeten worden eerdere
registratie (heeft iemand bijvoorbeeld al eerdere HALT-afdoeningen gehad). Dit alles zou betekenen
dat het KPCN in de praktijk een soort ‘ beslisbevoegdheid’ zou hebben. De vraagt rijst dan wie dit gaat
‘beslissen’: een barioregisseur (wijkagent) van het KPCN of een (getrainde) medewerker van de
afdeling Jeugd & Zeden? Hier bestaat (tot aan het eind van de dataverzamelingsperiode in november
2019) nog geen duidelijkheid over.
Naast de verruiming van de mogelijkheden voor een buitengerechtelijke afdoening, zal er ook iets
veranderen in de procedure van HALT. De HALT-zittingen die plaatsvinden om zaken naar HALT te
verwijzen en die door het OM worden uitgevoerd, vervallen. In plaats daarvan zullen er drie
gesprekken worden gevoerd met de jeugdige en diens ouders. Hier zit een excuusgesprek bij (aan het
slachtoffer) en een leeropdracht. Optioneel kan nog een werkopdracht worden gegeven, zoals nu de
HALT uren worden voldaan op de werkstraflocatie Krusada, maar de verwachting is dat dit zal
afnemen. Deze nieuwe werkwijze strookt met het idee om het pedagogische aspect te benadrukken
in plaats van alleen het aantal uren in het kader van de buitengerechtelijke afdoening te vervullen. De
verantwoordelijkheid voor het voeren van de gesprekken ligt bij Voogdijraad, dus daar kan eventueel
105

een verhoogde workload inzitten, want: ‘dat zullen geen gesprekjes zijn van een kwartier’, aldus een
respondent werkzaam bij de Voogdijraad.
Een plek voor het uitvoeren van opgelegde HALT-uren is er al, zowel op Bonaire, Sint Eustatius en Saba,
maar volgens de respondenten is er wel behoefte aan meer keuzemogelijkheden. Voor HALT is er nu
maar één locatie beschikbaar op elk eiland. Op Sint Eustatius is dit bijvoorbeeld op een buitenlocatie
waar zwaar fysiek werk moet worden uitgevoerd, maar dit kent uiteraard beperkingen: ‘stel nu dat je
een jongere hebt die bijvoorbeeld niet in de zon mag, medicijnen slikt of fysiek geen zwaar werk mag
doen, daar is nu geen andere optie voor’, aldus een respondent. Een ‘binnen’ locatie zou een goed
alternatief zijn, bijvoorbeeld in een ziekenhuis. Maar ook de locatie op Bonaire waar alle HALT-uren
tot nu toe worden uitgevoerd (Krusada) is niet zonder beoogde problemen. Krusada geeft aan genoeg
plek te hebben mocht de instroom omhooggaan, maar dit zou wel langere doorlooptijden als gevolg
kunnen hebben, omdat er maar een beperkt aantal plekken per gestarte groep is. Daarbij geven de
geïnterviewde respondenten van Krusada aan dat zij twijfelen of zij de pedagogische begeleiding
kunnen bieden die wellicht van ze verwacht wordt op locatie.
Daarnaast wordt ook de behoefte geuit aan meer mogelijkheden qua aanbod van gedragsinterventies
(bijvoorbeeld in het kader van de leeropdracht binnen HALT), met name op de Bovenwinden. Advies
en aanbod geschiedt op basis van wat beschikbaar is (momenteel ART en SoVA) en dat laat weinig
ruimte voor maatwerk met betrekking tot het delict of de persoon van de jongere. Een respondent
geeft als voorbeeld: ‘wat nu als ik een jeugdige heb die niet voor een agressie delict binnen komt? Of
die de ART al een keer heeft gevolgd, moet ik het dan nog een keer adviseren?’ Een Justitiële
Gedragsinterventie als Tools4U om jongeren vaardigheden te leren en zo de kans op recidive te
verminderen wordt bijvoorbeeld voorgesteld om het aanbod mee te verrijken.
Overigens stippen meerdere respondenten het belang aan van buitengerechtelijke afdoeningen (en
werkstraffen) die meerwaarde hebben ten opzichte van bijvoorbeeld alleen het terrein schoonmaken.
In dit kader is de locatie waar werkstraffen voor jongeren op Saba zullen worden uitgevoerd (overigens
ook een plek waar dat nu ook voor volwassenen gebeurt) een project waarbij de jeugd bezig kan zijn
met behoud van fauna en behoud van het eiland, iets dat van enorm belang wordt geacht op Saba en
daarmee wellicht meer betrokkenheid creëert. Maar, aansluitend op de twijfel bij Krusada, rijst de
vraag: wie gaat deze jongeren begeleiden op die locaties? Idealiter gebeurt dit met een pedagogische
insteek, zijn die vaardigheden, kennis en inzichten aanwezig bij de werknemers op werkstraf/HALTlocaties? Een respondent omschrijft dit als: ‘ik let wel op of het ‘ kindvriendelijke’ plekken zijn’.

106

5.3.2. Jeugddetentie
Zoals beschreven in Hoofdstuk 2 zal met de invoering van het jeugdstrafrecht tevens de nieuwe
mogelijkheid komen om als hoofdstraf detentie in een justitiële jeugdinrichting op te leggen. Alle
respondenten zijn het eens dat het goed is dat hier een strafrechtelijke basis voor gaat zijn, hetzij wel
als ultimum remedium. Het JICN heeft ten tijde van één van de werkbezoeken in het kader van het
huidige onderzoek echter al grote stappen gemaakt wat betreft de huisvesting van jeugdigen. Was er
tot voor kort nog geen aparte afdeling voor jongeren, ten tijde van het tweede werkbezoek in oktober
2019 is er in het JICN een aparte afdeling voor jeugd (zie ook Hoofdstuk 2), zodat ze niet gedetineerd
hoeven te zitten met (jong)volwassenen (in lijn met de aanbeveling van de Situation Analysis 2019,
Unicef en artikel 37 IVRK). Een aparte afdeling is één ding, maar zoals genoemd in Hoofdstuk 2 heeft
de minister voor Rechtsbescherming aan de voorzitter van de Tweede Kamer laten weten om in
gesprek te gaan met MHC om te verkennen hoe zij vanuit hun expertise kunnen bijdragen aan een
pedagogische invulling van jeugddetentie. 2 Dit om te bezien wat er nodig is om jeugddetentie op een
correcte wijze uit te kunnen voeren volgens de internationale kinderrechten. Uit navraag bij de
betrokken ketenpartners gedurende huidig onderzoek blijkt dat MHC (nog?) geen rol heeft gespeeld
in het verkennen van de pedagogische invulling van jeugddetentie in het JICN, maar beide organisaties
uiten daar wel zorgen over:
Er is daarover niet nagedacht, want de huidige JICN is beter dan de oude, maar er is daar geen ruimte
waar je jeugdigen op een humane manier gedragsverandering kan leren. Bij jeugdigen ga je niet straffen,
je gaat leren om verandering te brengen in gedrag en dat hebben we hier nog niet. (R019)

De pedagogische invulling van jeugddetentie staat dus nog op de agenda en is, zo blijkt uit de
interviews, over de gehele linie bij vele ketenpartners een punt van zorg. Verschillende problematische
aspecten bij de (pedagogische) invulling van jeugddetentie worden in de interviews genoemd zoals
scholing, de locatie en daaraan gekoppeld bezoek, en nazorg. Deze aspecten worden hierna
uitgebreider beschreven.

Ten eerste het aanbieden van scholing. Volgens artikelen 28 en 29 IVRK heeft ieder kind recht op
onderwijs. Op grond van art. 52 van de Nederlandse Beginselenwet Justitiële Jeugdinrichtingen staat
dat de directeur van een justitiële jeugdinrichting zorg moeten dragen voor het aanbieden van
onderwijs aan Nederlandse kinderen in detentie. Jongeren in justitiële jeugdinrichtingen zijn verplicht
onderwijs te volgen. Het is momenteel nog onduidelijk of vergelijkbare regelgeving gaat gelden voor

2

Kamerstukken II 2018/19, 31568, nr. 209, p.2.

107

de tenuitvoerlegging va jeugddetentie en de Pij-maatregel. Het JICN op Bonaire geeft aan graag
onderwijs te willen faciliteren, maar de vraag is hoe men dat precies gaat organiseren? Het is wellicht
moeilijk te verantwoorden om een gedetineerde en/of veroordeelde minderjarige in een reguliere klas
te plaatsen. Voor nu is de procedure dat er vanuit wordt gegaan dat een jongere die gedetineerd wordt
in het JICN wel naar school gaat (want is immers leerplichtig) en dat de Scholengemeenschap Bonaire
(SGB) waar de jongere op school zit de verantwoordelijk heeft ook in detentie het onderwijs te
verzorgen. In de praktijk zal dit betekenen dat er iemand vanuit het SGB naar het JICN komt om 1 op 1
onderwijs te verzorgen. Echter, vanuit het JICN wordt nagedacht over en gekeken naar mogelijkheden
om dit beter, efficiënter en meer toegepast te faciliteren. Zo worden mogelijke samenwerkingen
verkend met MHC en Forma (tweede kans-onderwijs), maar alsnog zonder concrete plannen. Ook juist
voor jongeren die geen onderwijs meer volgen, maar wel leerplichtig zijn:
Want officieel zou dat niet mogen, zou dat niet moeten kunnen. Maar we weten allemaal hoe het werkt.
En voor die doelgroep moeten we wel iets bedenken. En nou zitten we wel dat we ze mee willen laten
participeren in MBO-1, maar ja dan zit je dus met personele begeleiding van jongeren. En we wachten
nog steeds op de uitspraak van Nederland: mogen we in die gevallen jongeren combineren met
volwassenen? Maar dat geldt niet alleen voor de verplichte activiteiten, maar ook voor sport, de kerk,
de bibliotheek. (R15)

Echter, het aspect van scholing krijgt een andere dimensie wanneer bekeken vanuit de Bovenwinden.
De voertaal op Saba en Sint Eustatius is Engels, kinderen op Saba krijgen bijvoorbeeld hoogstens een
uurtje Nederlands per week. Verder is het Sabaanse schoolsysteem fundamenteel anders dan het
Bonairiaanse. Ketenpartners op de eilanden uiten zorgen als een jongere voor jeugddetentie naar
Bonaire moet en in het JICN-onderwijs kan volgen dat compleet verschillend is van het onderwijs, qua
systeem of qua taal, van het herkomsteiland.
Ten tweede, de locatie van het JICN op Bonaire, dat specifiek als problematisch wordt ervaren voor
minderjarigen uit Saba en Sint Eustatius. Onduidelijk is voor iedereen hoe dat zal gaan met ouders
waarvan het kind in het geval van vrijheidsbeneming het recht heeft contact met de familie te
onderhouden middels correspondentie en bezoek (artikel 37 IVRK). Hoe gaat het bezoek bekostigd
worden, zeker in lage inkomensgezinnen? Hoe gaat het als de jongere tijdens zijn verlof naar huis wil?
Als hij of zij geschorst wordt of vrijgelaten, wie vergoedt het ticket terug naar de Bovenwinden? Het is
nog onduidelijk hoe dit in de praktijk geregeld gaat worden en wie voor de kosten verantwoordelijk is.
Sommige geïnterviewden op de Bovenwinden zeggen dat het ‘niet eerlijk’ voelt dat ‘onze’ kinderen
naar Bonaire moeten, weggehaald uit de eigen omgeving, in een hele andere cultuur, een hele andere
taal, en zoals hierboven beschreven een heel ander schoolsysteem. Wat zal dat doen met een jongere,
komt het de jongere ten goede? Het gevaar kan ontstaan dat men geneigd is om zaken zoveel mogelijk
108

civielrechtelijk op te lossen in plaats van via het jeugdstrafrecht, want anders moet het kind straks naar
Bonaire: ‘alles wat van het eiland af moet is echt een last resort. Van het eiland af gebeurt pas echt als
we niks anders kunnen doen en niks anders kunnen aanbieden.’ (R034) Respondenten vragen zich af:
waarom hebben we hier op de Bovenwinden geen voorzieningen? Een ander belangrijk punt
gerelateerd aan de locatie betreft de scheiding van jongens en meisjes. Hoewel het JICN nu een aparte
jeugdafdeling heeft gerealiseerd, is nog wel een belangrijke en prangende vraag: waar komt een
minderjarig meisje dat bij het JICN binnen komt terecht als jongens en meisjes gescheiden moeten
worden?
Tot slot, het vormgeven van nazorg. Er is nu veel aandacht voor het goed in de steigers zetten van het
jeugdstrafrecht en de invulling van jeugddetentie. Maar er is nog weinig tot geen aandacht voor de
resocialisatie van minderjarige personen die terugkeren na een periode in jeugddetentie, terwijl het
jeugdstrafrecht ten dienste van de herintegratie van de jeugdige moet staan volgens artikel 40 lid 1
IVRK. Ook het OLB heeft in augustus 2018 in het Integraal Veiligheidsbeleid Bonaire (IVB) 2018-2021
specifieke aandacht gegeven aan het aspect van resocialisatie, het op een goede manier terug te laten
keren in de maatschappij. Vanuit de interviews komt dit zorgpunt eigenlijk nauwelijks ter sprake, maar
in de focusgroep blijkt dit onderwerp wel degelijk een gedeelde zorg te zijn bij alle ketenpartners als
het gaat om het voorkomen van recidive en dat jongeren terugkomen in detentie. Echter, op de BES is
ook geen nazorg voor volwassen gedetineerden (in tegenstelling tot de basisvoorwaarden werk en
inkomen, huisvesting, identiteitspapieren, en schulden waar elke gedetineerde in Nederland bij
vrijlating aan moet voldoen (VNG & Ministerie van Veiligheid & Justitie, 2014). Het bieden van nazorg
aan volwassen ex-gedetineerden, laat staan bij jeugdigen, is nog onontgonnen gebied waarbij tevens
de vraag is of die taak uitsluitend bij de openbare lichamen moet worden neergelegd (zoals bij de
gemeenten in Nederland).3 De regierol is dus nog onduidelijk, en zeker bij jeugddetentie houdt het
traject na uitstroom uit het JICN op, op eventueel toezicht van de reclassering na. Een gebrek aan
perspectief voor jongeren wordt in eerdere rapportages over problematiek op de BES veelvuldig
beschreven.4 Daaronder valt ook zicht op een baan of scholing en dit kan problematisch zijn voor een
goede terugkeer naar de maatschappij. Het kan dan ook als aanbeveling dienen om, naast de
mogelijkheden voor volwassen ex-gedetineerden bijvoorbeeld op het gebied van huisvesting, tevens
te kijken naar structurele mogelijkheden voor jeugdigen die een periode in detentie hebben gezeten.

3
4

Raad voor de Rechtshandhaving, 2019, Reclassering en resocialisatie in Caribisch Nederland.
Van der Zee & Hoebé, 2019; Unicef NL, 2019

109

5.3.3. Conclusie
Voorgaand is aandacht besteed aan twee specifieke onderwerpen die het meeste aan bod zijn
gekomen tijdens de interviews bij het bespreken van het in te voeren jeugdstrafrecht in de praktijk: de
HALT-afdoening die niet nieuw is, maar waarbij de mogelijkheden worden verruimd; en de nieuwe
sanctie jeugddetentie. De HALT-afdoening lijkt vooral een verantwoordelijk voor de Voogdijraad te
gaan worden, waarbij wordt ingezet op een individuele aanpak van de jongere met verschillende
gesprekken (ipv een HALT-zitting) en daardoor een mogelijk verhoogde workload. Het aanbod van
interventies en werkstraffen wordt wel aangekaart als aandachtspunt: is er genoeg aanbod om echt
maatwerk te kunnen verrichten en is er genoeg expertise op de HALT-projecten om te voldoen aan de
pedagogische insteek?
Bij jeugddetentie is ingegaan op de zorgen die zijn geuit met betrekking tot scholing, de locatie van het
tenuitvoerleggen van de vrijheidsbenemende straf en daaraan gekoppeld bezoek, en het vormgeven
van nazorg in het kader van re-integratie. Belangrijk is de stap die het JICN gedurende de loop van het
huidige onderzoek heeft genomen om een gescheiden afdeling te creëren waar jeugdigen kunnen
worden gedetineerd (in overeenstemming met de aanbeveling van de Situation Analysis 2019, Unicef
en artikel 37 IVRK). Dit roept weer andere vragen op zoals hoe om te gaan met vrouwelijke jeugdige
gedetineerden en hoe om te gaan met het wel of niet scheiden van jeugdigen en volwassenen als het
gaat om activiteiten zoals scholing, sport, kerkbezoek etc.

5.4. Verandering in de keten: jeugdreclasseringstaak
Met de invoering van het jeugdstrafrecht zal ook jeugdreclassering kunnen worden opgelegd als
bijzondere voorwaarde (zoals beschreven in Hoofdstuk 2). Bij de uitvoering hiervan wordt beoogd om
het toezicht op en de begeleiding van de jongere te scheiden. Het toezicht in het kader van
jeugdreclassering zal uitgeoefend worden door de SRCN (reclassering), die ook voor de volwassenen
deze taak uitvoert, en de begeleiding zal plaatsvinden door JGCN (jeugdzorg). De betrokken
ketenpartners geven aan zich voorbereid te voelen op wat er staat te gebeuren. Voor JGCN is het geen
nieuwe doelgroep en hebben ze het gevoel hun werk en visie te kunnen voortzetten door de jongere
(en diens netwerk) ondersteuning te bieden. Nieuw is wel dat ze nu binnen gedwongen kader deze
taak moeten gaan uitvoeren, maar volgens de respondenten zien ze daar geen moeilijkheden. Voor de
SRCN is het juist andersom: het is een geheel nieuwe doelgroep, omdat zij tot nu toe alleen met 18+
in aanraking zijn gekomen, maar zij hebben ervaring met het werken in gedwongen kader. Beide
ketenpartners hebben gezorgd voor een training Jeugdreclassering voor hun medewerkers op alle drie
eilanden en dit is nog eventueel aangevuld met specifieke trainingen, bijvoorbeeld over LVB
problematiek.

110

Hoe de scheiding in de praktijk zal verlopen, zal voor iedereen nieuw terrein zijn. De meningen zijn
verdeeld. Aan de ene kant wordt genoemd dat het goed is om het uit elkaar te halen, omdat het
uitvoeren van beide taken door dezelfde persoon (zoals in Nederland wordt gedaan) van oudsher
complex is. Aan de andere kant worden zorgen geuit, omdat de taak van toezicht en begeleiding binnen
jeugdreclassering zo ‘hand in hand’ gaan en in de praktijk moeilijk te scheiden zullen zijn. Vanuit
meerdere hoeken worden deze zorgen geuit over de scheiding in de praktijk. Maar de direct betrokken
ketenpartners zien zelf minder obstakels. Het kan volgens hen juist een goede afbakening van de taken
vormen: SRCN controleert of de afspraken die verbonden zijn aan de opgelegde jeugdreclassering
worden nagekomen (individueel niveau) en JGCN gaat zich richten op de begeleiding, wat betekent de
focus op de ‘backbone’ van de jongere. Daarmee wordt gedoeld op de familie, gezinsaanpak, systeem,
alles waar begeleiding nodig is om de gestelde doelen te kunnen bereiken; dus veel breder dan alleen
de jongere zelf (gezinsniveau).
Je hebt het toezicht, dat gaat over verwachtingen. En dan heb je ons hier bij Jeugdzorg die gaan werken
om de familie te versterken, de ‘backbone’ van de familie ondersteunen. Het [de scheiding toezicht en
begeleiding] kan transparant en juist duidelijk zijn voor de familie, dus ik zie niet waar dat een conflict
kan worden. Het zou juist min of meer duidelijkheid moeten brengen. Dus als je vanaf het begin duidelijk
maakt aan de familie: dit [naam reclasseringswerker] is degene die gaat kijken of je je wel houdt aan de
voorwaarden zoals opgelegd door het OM, en Jeugdzorg is hier om ervoor te zorgen dat je de tools en
middelen krijgt aangeboden om je doelen te bereiken, om te helpen voorkomen dat je kind weer in het
systeem terecht komt. (R027)

Als het gaat om jeugdreclassering lijken de ketenpartners zich in ieder geval voorbereid genoeg te
voelen om uitvoering te kunnen geven aan hun specifieke taak, op alle eilanden overigens.
Respondenten op de Bovenwinden geven aan zich gesteund te voelen door het hoofdkantoor op
Bonaire en het gevoel te hebben altijd te kunnen overleggen met hun collega’s op Bonaire (omdat ze
er daar naar verwachting meer te maken mee zullen krijgen). Het algemene beeld is dat iedereen
benieuwd is hoe de beoogde scheiding in de praktijk zal gaan.

5.5. Processen / samenwerking partners / informatie uitwisseling
5.5.1. Functie leerplichtambtenaar
Hoewel de positie van de leerplichtambtenaar (LPA) als een belangrijke wordt gezien in de
jeugdstrafrechtketen, worden hier vooral op Bonaire de meeste knelpunten over geuit. Het lijkt dan
ook een complexe functie die balanceert tussen zorg, steun en begeleiding aan de ene kant, en
controle en strafrechtelijke actie aan de andere. Dit staat ook min of meer zo beschreven in de wet.
Volgens de Leerplichtwet BES dient de leerplichtambtenaar namelijk bij ongeoorloofd verzuim eerst
111

de jongere ertoe te bewegen zijn verplichtingen na te komen. Indien deze weigert, moet de LPA procesverbaal opmaken welke naar de officier van justitie gaat. Op basis van de interviews is op te maken dat
deze werkwijze in de praktijk diffuser en complexer is in de uitvoering. Allereerst wordt hier de
werkwijze van de leerplichtambtenaren op de drie eilanden beschreven op basis van de interviews;
daarna wordt kort stil gestaan bij hun eigen ervaren obstakels, en één van de veelgenoemde
knelpunten zoals beschreven door andere ketenpartners, namelijk het weinig rapporteren van
schoolverzuim.
Elk van de drie eilanden heeft een eigen LPA die bevoegd is om PV op te maken.5 Ze lijken er overal
redelijk dezelfde werkwijze op na te houden, proberen dezelfde formulieren te gebruiken en met
elkaar te overleggen, maar hun relatie ten opzichte van de strafrechtketen blijft een ingewikkelde.
Volgens de Leerplichtwet BES komt de LPA in beeld als de school een melding maakt van een leerling
die gedurende een periode van vier weken in totaal 16 uren heeft verzuimd. In de Leerplichtwet staat
dat de LPA de jongere moet ‘trachten te bewegen zijn verplichtingen na te komen’ (art 34. Lid 3) en uit
de interviews met de leerplichtambtenaren blijkt dan ook dat ze dit allemaal op hun eigen manier
doen. Zo proberen ze eerst afspraken met de jongere zelf en diens ouders te maken, dan volgt vaak
een waarschuwingsbrief. Als afspraken dan niet worden nagekomen, is de volgende stap om procesverbaal op te maken, maar dit is bijvoorbeeld op Saba en Sint Eustatius nog niet voorgekomen in de
tijd dat de leerplichtambtenaren werkzaam zijn in die functie (ongeveer 2 jaar). Wel zijn er leerlingen
doorgestuurd naar HALT. Op Bonaire geeft de LPA aan zelfs nog een tweede waarschuwingsbrief te
sturen alvorens een jongere naar HALT door te sturen. De LPA op Sint Eustatius vertelt dat ze al ver
voor die 16 uur verzuim door de school wordt ingelicht en meteen bij het eerste signaal van verzuim
met leerling en ouders om de tafel gaat zitten om te voorkomen dat het erger wordt, in plaats van
‘brandjes blussen’ (R023). De leerplichtambtenaren zetten veel stappen in het informele gedeelte
voordat het tot een formeel PV komt. Zo proberen ze er op verschillende manieren achter te komen
wat de oorzaak van het verzuim is, omdat er volgens hen vaak zoveel meer speelt. Maar ze geven aan
niet voor alles te weten of het daadwerkelijk bij hun taak hoort, soms ook gekoppeld aan het solistische
karakter van de functie. Op Sint Eustatius is bijvoorbeeld een tijd geen LPA geweest, waardoor de
huidige persoon vanaf aantreden de functie zelf handen en voeten moest geven.
De leerplichtambtenaren zijn de enige ketenpartners die allemaal nog met papieren dossiers werken,
ze geven zelf aan dat er behoefte is aan digitaliseren met een ‘goed’ systeem. De LPA op Bonaire ging

5

Tot een paar jaar geleden had alleen Bonaire een LPA en die was niet bevoegd om PV op te maken; zie Raad
voor de Rechtshandhaving (2016).

112

hier al mee van start. Het papieren systeem maakt het moeilijk om cijfers te produceren voor
bijvoorbeeld jaarrapporten en andere overzichten:
Het probleem van ons is altijd registratie. Als je geen goed registratiesysteem hebt... We hadden dat
registratiesysteem van Curaçao, maar voor het jaarverslag - de minister eist andere soorten registraties
of dingen die wij dus niet registreren. (R011)

Illustratief is bijvoorbeeld ook de reactie wanneer gevraagd wordt naar hoeveel waarschuwingsbrieven
zijn verstuurd om een beeld van de omvang te krijgen:
JD: Hoeveel hebben we het over van 2018?
R23: PV's 0, maar waarschuwingsbrieven... Ik zou dat moeten weten, maar ik heb geen system. Ik moet
alles handmatig bijhouden.
JD: Maar hebben we het over 10, hebben we het over 20? 50?
R23: 50 niet, 20 niet, 10 misschien. Ik zou zeggen tussen de 10 en 20.

Zowel in het huidige onderzoek als in eerder onderzoek6 wordt door ketenpartners op Bonaire
aangegeven dat er weinig meldingen van verzuim de keten in worden gebracht. Dit terwijl dan later
blijkt tijdens een gezamenlijk overleg dat bij een bepaalde jongere die in aanraking is gekomen met de
politie al veel eerder het verzuim is opgemerkt. Leerplichtambtenaren geven juist aan dat het verzuim
formeel de keten insturen echt tot de laatste optie behoort, het heeft de voorkeur om het daarvoor
proberen op te lossen door samen met de jongere en de ouders afspraken te maken. Dit duidt er
wellicht op dat de leerplichtambtenaren zich meer onderdeel voelen van het zorgcircuit en zichzelf
niet (duidelijk genoeg?) in de (jeugd)strafrechtketen zien. De vraag is of dit zal veranderen na de
invoering van het jeugdstrafrecht. In het kader van vroeg signalering en het herkennen van
risicojongeren valt hier volgens ketenpartners wel veel winst te behalen door meer te rapporteren, en
zou het werkproces zo tevens geoptimaliseerd kunnen worden.

5.5.2. Informatie en uitwisseling
Een specifiek knelpunt dat regelmatig wordt genoemd in de interviews is de informatie-uitwisseling
tussen (keten)partners. Het beeld is bij sommige ontstaan dat er organisaties zijn die terughoudend
zijn in het delen van informatie. Dit blijkt ook bijvoorbeeld uit het feit dat jaarverslagen van
ketenpartners niet openbaar toegankelijk zijn op de websites van desbetreffende organisaties en dat

6

Zie bijvoorbeeld Raad voor de Rechtshandhaving (2016, p. 26).

113

de cultuur lijkt dat deze alleen intern worden verspreid. Maar ook organisaties waarbij
terughoudendheid is om informatie aan partners in de justitiële keten te verstrekken, terwijl deze
informatie (weliswaar niet zo gedetailleerd) wel belangrijk kan zijn voor het vervolgtraject. Het gevoel
leeft hierdoor bij sommige geïnterviewden dat er soms dubbel werk wordt gedaan terwijl deze
informatie al verzameld is ergens in de keten.
Vanuit meerdere hoeken wordt het snelle verloop van nieuwe medewerkers genoemd in sommige
organisaties, ook wel aangeduid als de ‘stoelendans’. Dit betekent steeds nieuwe personen op dezelfde
functie en iedereen doet het weer op zijn of haar eigen manier. Eén van de gevolgen volgens sommige
geïnterviewden is dat het uit lijkt te maken wie je voor je hebt en welke informatie je dan krijgt. Maar
ook personen die weg gaan uit een bepaalde functie en de informatie met zich ‘meenemen’, omdat
dit bijvoorbeeld niet goed wordt overgedragen (maar dus ook niet goed geregistreerd). Hieraan gelinkt
is het gebrek aan opvolging dat door verschillende respondenten op de drie eilanden wordt genoemd.
Het terugkoppelen van zaken en dat er bij wordt gehouden wat er gebeurt met een zaak / jongere /
afdoening. Dat iemand ook in de gaten houdt of iets wordt uitgevoerd, opgevolgd, actie ondernomen.7
Er worden voorbeelden genoemd van taakstraffen die niet zijn uitgevoerd, maar waarvan men wel
weet dat deze is opgelegd, leerlingen met hoog schoolverzuim die worden aangemeld, maar
vervolgens niemand weet wat ermee gebeurd. Daarnaast is het lastig als personen bijvoorbeeld
binnenkomen als first-offender, maar al een heel strafblad blijken te hebben op bijvoorbeeld Curaçao.
Daar moet dan eigenlijk een hele andere benadering voor zijn dan als first-offender, maar volgens
respondenten kom je daar nu niet achter, tenzij de persoon het zelf zegt.
Een ander punt dat voren komt over de gehele linie interviews, en ook is bevestigd in de focusgroep,
is dat niet altijd even duidelijk is wat elke ketenpartner, of zorgpartner, doet ondanks de vele
overlegstructuren die er plaatsvinden waar meerdere (keten)partners op regelmatige basis met elkaar
om de tafel zitten en specifieke casussen bespreken. Zo is er het MDO (Multi Disciplinair Overleg) dat
door het JGCN wordt voorgezeten, het JCO (Justitieel Casus Overleg) van het OM, en het Casus Overleg
van het Veiligheidshuis. Elk overleg heeft een eigen karakter, maar veelal dezelfde partners in
verschillende combinaties lijken aan te schuiven. Er wordt door enkele respondenten voorgesteld om
in de toekomst een gelegenheid te organiseren om bijvoorbeeld presentaties aan elkaar te geven,
zodat veel duidelijker wordt waar iedereen mee bezig is in de jeugdketen, zeker met het in te voeren
jeugdstrafrecht. Zo oppert een medewerker van MHC:

7

Zoals eerder beschreven rijst dit beeld ook op vanuit het dossieronderzoek waarbij vaak niets is geregistreerd
over hoe een zaak uiteindelijk tot een einde wordt gebracht.

114

Het zou goed zijn voor Kind & Jeugd, om presentaties te houden. Wederzijds. Wat doen wij en wat doen
jullie? Dan kun je met elkaar bespreken en elkaar bevragen. Dan kun je tot een conclusie en oplossing
komen - hoe zit het, wat? Ik denk dat er heel veel organisaties zijn die niet weten wat ze daadwerkelijk
doen. (R018)

Dit kan voor partners in het zorgcircuit tevens de mogelijkheid bieden om te kijken waar zij hun
steentje kunnen bijdragen, zoals het CJG of EOZ. Naar hun rol wordt in de interviews wel veelvuldig
gewezen, maar wat zij nu kunnen betekenen aan de ‘rand’ van het jeugdstrafrecht, blijft voor velen
onduidelijk.
Het belang van communicatie en informatieverstrekking over het in te voeren jeugdstrafrecht wordt
ook genoemd, maar voornamelijk in de interviews op Sint Eustatius. Communicatie naar de lokale
bevolking over wat de invoering van het jeugdstrafrecht betekent en daarbij benadrukken dat het in
het belang van het kind is. In de diepte-interviews op Bonaire en Saba is dit onderwerp nauwelijks ter
sprake gekomen, maar in de focusgroep kwam naar voren dat dit onderwerp in de tussentijd breed
was opgepakt vanuit de Rijksdienst Caribisch Nederland. Zo geeft een respondent van de Voogdijraad
CN aan dat er voor het gedeelte HALT al het één en ander gepland staat:
Wij zijn daar ook heel druk mee bezig als het gaat om HALT. Daar hebben we nu de komende vier/vijf
maanden een hele planning aan campagnes, communicatiemiddelen op iedere mogelijke manier [..],
spotjes op de radio, tot aan filmpjes via social media, folders, flyers. Daar maken we een beetje een
combi van dat het en heel specifiek HALT is en ook gewoon breder het jeugdstrafrecht. (R04)

In de focusgroep komt ter sprake dat deze campagnes nog niet zijn uitgerold en dat het wel
belangrijk is om hier mee te beginnen, ook op alle drie de eilanden en wie dit uitzet / oppakt.
5.5.3. Conclusie
Op het gebied van werkprocessen en de samenwerking met ketenpartners komen vooral de rol van
de leerplichtambtenaar in de keten ter sprake en de informatievoorziening en uitwisseling van
gegevens tussen organisaties. Leerplichtambtenaren geven zelf voornamelijk aan knelpunten te
ervaren met betrekking tot de afwezigheid van een digitaal registratiesysteem, waarbij ze eigenlijk
steeds ‘achter de feiten’ aanlopen wanneer hen gevraagd wordt om cijfers. Terwijl hun verhalen aan
de andere kant van veel betrokkenheid getuigen en stappen die gezet worden binnen preventief of
pedagogisch kader voordat het formeel de keten bereikt. Al geven andere ketenpartners aan het
moeilijk te vinden om erachter te komen dat verzuim niet is gemeld.

115

Verder is het aspect van terughoudendheid of obstakels bij informatie-uitwisseling beschreven, wat
mogelijk een drempel kan vormen bij het opzetten van een kwantitatieve monitor, omdat
ketenpartners wellicht terughoudend zijn in het delen van informatie. Aan de andere kant zou het
opzetten van een monitor ook juist een duw kunnen zijn in de goede richting met betrekking tot een
grond voor informatieverstrekking en het systematisch verzamelen van gegevens.

5.6. Verkenning monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland
5.6.1. Algemene indrukken
Op basis van de interviews en de focusgroep staat vrijwel iedereen positief tegenover een op te
zetten monitor jeugdstrafrecht voor de BES en benadrukt iedereen de wenselijkheid hiervan. Wat in
de monitor zou moeten staan, wie hiervoor verantwoordelijk is, en of het haalbaar is, zijn vragen die
moeilijker te beantwoorden zijn. Haalbaarheid qua systemen en registratie, maar zeker ook gezien de
kleinschaligheid en het gebruik van cijfers versus anonimiteit, nog prominenter wellicht op Saba en
Sint Eustatius:
Ik ben voorstander van cijfers, want daarmee kun je altijd dingen hard maken, bewijzen als je over
dingen gaat praten of als je een aanvraag hebt, kun je laten zien wat je nodig hebt. Wat is vaak? Hier
[Saba] vooral, blijven mensen in herhaling vallen. Ze spreken erover alsof het gister is gebeurd. Maar
als je doorvraagt kom je erachter dat het hetzelfde incident was. Van drie maanden geleden, of drie
jaar geleden. [..] Met de cijfers van Saba moet voorzichtig worden omgegaan, omdat we een kleine
gemeenschap zijn. Je kunt die cijfers niet vertalen naar statistiek. Ik heb weleens gehoord: 50% van de
tieners was tienermoeder. Ja, twee waren in verwachting. Het geeft een vertekend beeld. (R034)

Consensus is er over het feit dat er heel veel informatie in alle systemen van de ketenpartners zit, maar
dat je niet noodzakelijk eruit krijgt wat je nodig hebt. Zo kan je bij het KPCN bijvoorbeeld niet met één
druk op knop een overzicht opvragen van alles zaken in 2018 waarin minderjarigen betrokken zijn (zie
voor deze en andere registratie obstakels Hoofdstuk 4). Daaruit vloeit automatisch de vraag voort
welke informatie onttrokken zou moeten en kunnen worden uit de registratiesystemen, en wat
vervolgens gemonitord zou moeten worden.
5.6.2. Inhoud monitor volgens de ketenpartners
Verschillende typen informatie worden genoemd om eventueel op te nemen in een kwantitatieve
monitor die gerelateerd zijn aan verschillende fasen en/of aspecten van de jeugdstrafrechtketen. Zo
zou een kwantitatieve monitor volgens de respondenten in de basisinformatie kunnen bevatten over
demografische kenmerken, en (meer criminogene) factoren als verzuim, alcohol/drugs, en criminele
voorgeschiedenis. Maar ook een kenmerk als delictscategorie van het huidige delict wordt genoemd
116

om een passende interventie op te kunnen leggen, en het registreren van de wijk voor eventuele
toekomstige stappen op het gebied van integrale wijkaanpak. In het kader van restorative justice wordt
de schadevergoeding die is betaald aan het slachtoffer genoemd, en vanuit het JICN bestaat specifiek
de behoefte om de bezettingsgraad (aantal dagen/weken/maanden van de detentieduur)
systematisch te monitoren op leeftijd en geslacht.
Een meer kwalitatieve monitor zou volgens de respondenten informatie moeten bevatten die meer
context geeft aan de cijfers. Als er bijvoorbeeld wordt gesproken over de eerder genoemde cijfers met
betrekking tot tienerzwangerschap is het waardevol om te weten wat de reden hiervoor is. Een reden
als verkrachting geeft een heel ander beeld dan dat het kind verwekt is binnen een relatie. Verder
wordt genoemd dat er behoefte is om te weten welke hulp is geboden aan de jongere die met de
strafrechtketen in aanraking komt (en het gezin) en hoe er is omgegaan met de aangereikte hulp of
tools. Maar ook in hoeverre er bijvoorbeeld ‘slachtofferbewustzijn’ is onder de jongeren, aansluitend
op het restorative justice8 gedachtengoed. Tot slot worden versterkende factoren genoemd die zich
wellicht beter lenen voor een kwalitatieve monitor dan een kwantitatieve: hoe is de band met de
ouders? De betrokkenheid bij school of de gemeenschap? Factoren die in de desistance literatuur
(stoppen met criminaliteit) onderzocht worden, zoals zelfbeeld, zelfvertrouwen, en identiteit,9 zouden
zich ook lenen voor in een kwalitatieve monitor.
5.6.3. Betrokkenheid partners in de toekomst
De ketenpartners die hebben deelgenomen aan de focusgroep geven aan dat het belangrijk is om, als
het huidige rapport verschijnt en daarmee dus ook de cijfers vanuit de 0-meting bekend zijn, deze met
elkaar gezamenlijk te bespreken. Zo kan verkend worden wat mogelijke oorzaken zijn en wat er ‘te
doen staat’. Dus het gezamenlijk interpreteren van de cijfers met betrekking tot elk aandeel in de
keten. Verder is gesproken over hoe je samen met ketenpartners verder kan werken aan de invloed
die gecreëerd moet worden voor de monitor, dus niet alleen de wensen en behoeften in kaart brengen,
maar juist ook de andere kant: hoe brengen we die monitor tot stand, wat is ons aandeel? Zoals een
respondent zegt: “ik wil met liefde en plezier cijfers produceren, maar welke richting op?” De
ketenpartners geven aan daar wel richting in te kunnen gebruiken, meer sturing over wat er nodig is
om welk type cijfers te kunnen produceren. Een ander punt dat aan bod komt is, en bij bijvoorbeeld
het CJG (een niet-ketenpartner) hoge prioriteit heeft, is het onderwerp restorative justice. Het CJG zou
graag zien dat er meer werkafspraken hierover komen en ook welke informatie hierover systematisch

8

Restorative justice, ook wel genaamd herstelrecht, draait om het herstellen van de schade die is ontstaan
door het delict. De relatie met het slachtoffer ‘repareren’ heeft een prominente rol, zie
http://restorativejustice.org/.
9
Maruna, 2001; Giordano, 2002.

117

verzameld zou kunnen worden met betrekking tot de informatievoorziening, het proces, en de
afsluiting. Het nieuwe werkproces wat betreft de HALT-afdoening waarin een excuusgesprek aan het
slachtoffer zit, lijkt in dit kader nauw aan te sluiten op het gedachtengoed van restorative justice.
Tijdens de focusgroep gaf de Voogdijraad aan niet te weten dat het CJG zich bezig houdt met het
onderwerp van restorative justice en daar de mogelijkheden tot samenwerking in te willen uitzoeken
binnen bijvoorbeeld het HALT-proces. Dit illustreert het punt beschreven in 5.5.2. over dat het soms
onduidelijk is waar welke keten- of zorgpartner zich mee bezig houdt.

5.7. Conclusie en input kwalitatieve monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland.
Dit hoofdstuk is nader in gegaan op de ervaringen van personen werkzaam binnen de verschillende
organisaties die te maken hebben met jeugdigen in de strafrechtketen, op basis van kwalitatieve
interviews. Alle geïnterviewden staan positief tegenover invoering van het jeugdstrafrecht in Caribisch
Nederland en voelen zich over het algemeen voorbereid op de uitvoering van hun taken binnen de
jeugdstrafrechtketen. Er zijn dan ook bij sommige ketenpartners trainingen aangeboden in het kader
van professionalisering en er vindt overleg plaats tussen de drie eilanden met medewerkers van
dezelfde organisaties, al is er nog meer behoefte aan trainingen en kennis op verschillende vlakken. En
het is het ook maar bezien hoe het straks gaat en of het jeugdstrafrecht veel toegepast gaat worden,
maar het is volgens de respondenten goed dat er ruimte is om het jeugdstrafrecht aan te passen aan
de Caribische context. Zorgen worden voornamelijk geuit over het aanbod van HALT-locaties en
gedragsinterventies (binnen bijvoorbeeld de leeropdracht) in het licht van de kleinschaligheid op de
eilanden, de pedagogische invulling en praktische aspecten van jeugddetentie, en hoe de boogde
scheiding van toezicht en begeleiding bij jeugdreclassering in de praktijk zal verlopen.
Samenwerking met andere ketenpartners verloopt over het algemeen goed, al worden knelpunten
ervaren met de werkwijze van de leerplichtambtenaar (voornamelijk op Bonaire) en de uitwisseling
van informatie tussen ketenpartners. Dit laatste punt lijkt soms in de weg te staan van het kunnen
‘volgen’ van een zaak in de keten. Wat is het verloop in een zaak waarin een jeugdige verdachte in
beeld komt, de afdoening, opvolging, wat gebeurt er als een jongere niet voldoet aan wat er is
opgelegd? Welke ‘interventies’ of tools hebben geholpen, of zijn volgens de jongere of de medewerker
steunend? Uit de focusgroep blijkt ook dat de behoefte leeft om hier meer over te weten te komen.
Dit geeft aanleiding tot het verkennen van een kwalitatieve monitor waarin meer context kan worden
gegeven aan de getallen met betrekking tot instroom en afdoening. Ook de bevindingen beschreven
in dit hoofdstuk met betrekking tot voorbereiding op de taken, beoogde knelpunten, en gedeelde
zorgen kunnen als input dienen voor een meer kwalitatieve monitor.

118

119

Hoofdstuk 6: Inrichting kwantitatieve en/of kwalitatieve monitor
jeugdstrafrecht
6.1. Inleiding
Om de doeltreffendheid en doelmatigheid van de invoering van het jeugdstrafrecht op de BES beter
te kunnen bepalen en mogelijk periodiek inzicht te krijgen in de toepassing van de bepalingen die
worden ingevoerd, is de wens vanuit het ministerie van Justitie en Veiligheid om de inrichting en
haalbaarheid van een kwantitatieve dan wel kwalitatieve monitor te verkennen.1 Daartoe is binnen
het onderhavige onderzoek een 0-registratie uitgevoerd (Hoofdstuk 3) om de huidige situatie van het
afdoen van jeugdstrafzaken in kaart te brengen, en zijn tevens interviews afgenomen met
ketenpartners (Hoofdstuk 5) om input te genereren voor een mogelijk kwalitatieve monitor en context
over de haalbaarheid. Ook zijn de beschikbare registratiesystemen in kaart gebracht en nader bekeken
(Hoofdstuk 4). Dit hoofdstuk staat in het teken van het beantwoorden van de onderzoeksvragen met
betrekking tot de verkenning en haalbaarheid van een monitor jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland
(onderzoeksvragen 7 t/m 10):


In hoeverre is het mogelijk om een monitor jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland in te richten?



Welke cijfers zijn nodig om recidive te monitoren onder jongeren en hoe kan worden afgeleid
of (gedrags)interventies recidive hebben voorkomen?



Hoe kan een kwantitatieve of kwalitatieve monitor eruit zien voor Caribisch Nederland en wat
zijn de minimale vereisten? Over welke items moet de monitor gaan en wat zou de reikwijdte
moeten zijn?



Binnen welke termijn is een monitor jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland te realiseren, wat
is nog om dit te operationaliseren en wat zou nodig zijn om in de toekomst aansluiting te krijgen
bij de strafrechtketenmonitor en de monitor jeugdcriminaliteit? Is er op korte termijn een
eventuele alternatieve invulling van een monitor mogelijk om de gevolgen van de invoering van
het jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland waar te nemen?

Het hoofdstuk start met een introductie over wat een monitor jeugdstrafrecht CN in zou kunnen
houden en waar het andere monitorinstrumenten raakt, vervolgens wordt ingegaan op de mogelijke
inrichting van een monitor op kwantitatieve en/of kwalitatieve wijze. Daarna staat de haalbaarheid
van een monitor jeugdstrafrecht voor Caribisch Nederland centraal waarin onderwerpen worden

1

TK 31.568, nr. 209.

120

behandeld zoals registratieproblemen, tijdspad, digitalisering, en regie. Tot slot wordt aandacht
besteed aan eventuele alternatieve mogelijkheden om de gevolgen van het jeugdstrafrecht te kunnen
‘monitoren’.

6.2. Doel en inhoud monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland
Bij het opzetten van een monitor jeugdstrafrecht moet het precieze doel van de monitor bepaald
worden. Met welk doel wil men wat volgen? En aan welke informatiebehoefte, en van wie, moet de
monitor voldoen? In zijn algemeenheid mag worden verondersteld dat het volgen van het
functioneren van het jeugdstrafrecht een van de doelstellingen is. Daarvoor is van belang om
bijvoorbeeld data te verzamelen over aantallen jongeren dat met politie en justitie in aanraking komt,
maar ook data over de toepassing van de buitengerechtelijke afdoening en de (nieuwe) jeugdsancties
(in hoeverre worden de jeugdsancties toegepast en voor welke duur, onder welke voorwaarden etc.?).
De monitor kan (mede) als doel hebben om de implementatie van de nieuwe wetgeving te volgen en
daarmee inzicht te krijgen in de aanpassingen van de keten en daarbinnen het functioneren van de
ketenpartners. Bij de opdracht voor dit onderzoek is (zijn) geen specifiek doel(en) geformuleerd. Het
is echter raadzaam om de doelstellingen specifiek te benoemen, zodat de monitor daaraan kan
beantwoorden.
Bij de ontwikkeling van een monitor jeugdstrafrecht voor Caribisch Nederland moet verder nagedacht
worden over wat daarin moet worden ondergebracht. Daarbij moet in de eerste plaats rekening
gehouden worden met de informatie en instrumenten die al beschikbaar zijn en waar mogelijke
raakvlakken mee zijn. In Nederland bestaat er geen monitor jeugdstrafrecht, maar wordt wel om de
twee à drie jaar de ontwikkelingen in jeugdcriminaliteit in kaart gebracht in de Monitor
Jeugdcriminaliteit (MJC) en de Monitor Zelfgerapporteerde Jeugdcriminaliteit (MZJ). Daarnaast kan
inzicht worden verkregen in de effecten van strafrechtelijke interventies, zowel voor jongeren als voor
volwassenen, in de doorlopende WODC-Recidivemonitor. Een vierde monitor betreft de Landelijke
Jeugdmonitor. Deze monitor brengt de brede leefsituatie van de Nederlandse jeugd in beeld.
Onderdeel van de Landelijke Jeugdmonitor is de Jeugdmonitor Caribisch Nederland. Aanleiding voor
het ontwikkelen van een monitor voor Caribisch Nederland was de informatiebehoefte van de
openbare lichamen Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. Zij wilden net als andere Nederlandse gemeenten
kunnen beschikken over cijfers over jeugd om hun jeugdbeleid te kunnen monitoren. Uitgangspunt
van de monitor is dat zoveel mogelijk gebruik wordt gemaakt van bestaande gegevens en dat de
gegevens regelmatig moeten kunnen worden geactualiseerd. Het is niet mogelijk om alle beoogde
indicatoren in de Jeugdmonitor CN op te nemen zonder een aanvullende dataverzameling. In 2020

121

wordt daarom een scholierenonderzoek uitgevoerd. Naast deze monitors is ook de situatieanalyse2 die
is uitgevoerd door UNICEF relevant. Uit die analyse kwam naar voren dat de situatie van jongeren
onvoldoende in beeld is en dat vooral data missen over armoede, huiselijk geweld en
kindermishandeling, en welzijn. Dit in relatie tot kenmerken van jongeren, waaronder geslacht, leeftijd
en gezinssituatie. Benadrukt werd dat het belangrijk is dat ook kwetsbare groepen goed in beeld
kunnen worden gebracht en dat er aandacht is voor de geestelijke en seksuele gezondheid van
jongeren.
De eerder genoemde, bestaande monitorinstrumenten zijn voornamelijk kwantitatief van aard en
geven een cijfermatig beeld. Een monitor die de mogelijke gevolgen van de invoering van het
jeugdstrafrecht zou kunnen volgen, impliceert echter dat het om meer gaat dan enkel cijfers. Verkend
zou moeten worden of, en zo ja hoe een monitor jeugdstrafrecht voor Caribisch Nederland breder te
trekken is dan enkel het (kwantitatief) beschrijven en analyseren van cijfers. Het kan dan gaan om het
in kaart brengen van hoe het jeugdstrafrecht ‘werkt’ in de keten, hoe de werkprocessen verlopen, hoe
ketenpartners uitvoering geven aan het jeugdstrafrecht, en welke knelpunten er worden ervaren. Dit
zou meer kwalitatief gemonitord kunnen worden.
Zoals veelvuldig ter sprake is gekomen in de interviews draait het bij het jeugdstrafrecht om meer dan
alleen het strafrecht. Het gaat ook om aspecten die daarmee samenhangen, zoals de gezinssituatie
van een jongere en de financiële situatie van het gezin, wat het welbevinden van een jongere is en hoe
het op school gaat. Het lijkt dan ook raadzaam om een monitor jeugdstrafrecht niet te beperken tot
strafrecht, maar hierin ook met het jeugdstrafrecht en met jeugddelinquentie samenhangende
aspecten mee te nemen. Dit sluit ook aan bij de aanbevelingen vanuit het VN-Kinderrechtencomité op
grond van internationale kinderrechten.3 Gezien dit punt, is een belangrijke vraag hoe een
jeugdstrafrechtmonitor zich dan verhoudt tot monitors die gaan over het brede terrein van de jeugd,
zoals de Jeugdmonitor Caribisch Nederland.
Als het gaat om monitoring en de benodigde informatie, dan moet ook rekening worden gehouden
met de beschikbaarheid en meetbaarheid van die informatie. Een monitor is geen vergaarbak van alle
mogelijke informatie, maar moet zich beperken tot de informatie op basis waarvan daadwerkelijk
bepaald kan worden wat de gevolgen zijn van, in dit geval, de invoering van het jeugdstrafrecht in
2

https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2019/09/20/situatieanalysekinderen-en-jongeren-in-caribischnederland/Situatieanalyse+kinderen+en+jongeren+in+Caribisch+Nederland+2019+1.pdf
3
Zie UN Committee on the Rights of the Child, Concluding Observations on the fourth periodic report of the
Netherlands, UN Doc. CRC/C/NDL/CO/4, 8 June 2015, para. 16-17.

122

Caribisch Nederland. Bij het afbakenen van de inhoud van de monitor moet daarom ook bepaald
worden of de gewenste informatie beschikbaar is en geoperationaliseerd kan worden in meetbare
indicatoren, hetzij kwantitatief hetzij kwalitatief.

6.3. Kwantitatieve of kwalitatieve monitor?
Voortvloeiend uit het voorgaande kan het onderscheid worden gemaakt tussen de inrichting van een
kwantitatieve of een kwalitatieve monitor jeugdstrafrecht of een monitor met zowel kwantitatieve als
kwalitatieve elementen. Welke keuze wordt gemaakt, hangt samen met het onderzoeksdoel en de
bijbehorende onderzoeksvragen. Kwantitatief onderzoek kenmerkt zich door dataverzamelingen die
bedoeld zijn om te generaliseren. Met de vraag hoe het gaat met de jeugd in Caribisch Nederland
wordt dan niet beoogd in beeld te brengen hoe het met een individu is, maar hoe het over het
algemeen gaat. Met kwalitatief onderzoek is juist wel primair het doel om motieven en
beweegredenen van individuen te achterhalen en over het algemeen niet om de bevindingen van de
onderzochte groep te generaliseren naar de gehele populatie.4 Om motieven en beweegredenen te
onderzoeken, wordt bijvoorbeeld gebruikt gemaakt van diepte-interviews, waarbij een open
gesprekslijn wordt gehanteerd, of van observaties. Afgaande op de bevindingen in dit onderzoek zou
het raadzaam zijn om bij een monitor die bij de invoering van het jeugdstrafrecht in Caribisch
Nederland wordt opgezet beide soorten monitoring te betrekken. Het is namelijk zowel de bedoeling
om zicht te hebben op de aantallen jeugdstrafzaken van minderjarigen als inzicht in de werkprocessen
en de ervaringen daarmee en opvattingen daarover.5
Om een kwantitatieve monitor te kunnen starten is in het huidige onderzoek data verzameld om de 0situatie met betrekking tot de registratie in kaart te brengen. Zoals beschreven in Hoofdstuk 3 is data
verzameld over het aantal jongeren van 12 tot 18 jaar en de jongvolwassenen van 18 tot 22 jaar dat in
aanraking is gekomen met het strafrechtsysteem op Caribisch Nederland in 2018 (en deels 2019), het
aantal zaken dat geregistreerd staat, hoeveel first offenders en hoeveel recidivisten het betreft, en
informatie over de kenmerken van de jongeren zoals thuissituatie en welke opleiding ze volgen.
Daarnaast is de afdoening van zaken in beeld gebracht. Data ontbreekt vaak op basis van de
beschikbare registraties over persoonskenmerken zoals gezinssamenstelling, onderwijs, werk en
psychologisch welzijn. Deze informatie is voor minderjarigen alleen beschikbaar wanneer hij of zij in

4

Polkinghorne, 2007
Ook dit sluit aan bij de aanbevelingen vanuit de VN – zie bijv. UN Committee on the Rights of the Child,
Concluding Observations on the fourth periodic report of the Netherlands, UN Doc. CRC/C/NDL/CO/4, 8 June
2015, para. 16-17 en de recente Situatie Analyse van UNICEF.
5

123

contact gekomen is met de Voogdijraad, en zij een adviesrapportage hebben opgesteld tijdens de loop
van de zaak.
Recidive kan in kaart worden gebracht aan de hand van eerdere registraties die een jongere heeft bij
bijvoorbeeld het KPCN of OM. Ook kan de strafkaart gebruikt worden, als deze beschikbaar is voor de
jongere in kwestie. In Hoofdstuk 3 is beschreven dat informatie over recidive bij het KPCN voor een
vrijwel de gehele onderzoeksgroep beschikbaar is, maar bij het OM aanzienlijk minder. Verder is over
gedragsinterventies over de gehele linie weinig bekend. Een enkele jongere kreeg een werk- en
leerstraf opgelegd, maar het is lastig om te stellen of juist die maatregel nieuwe delicten voorkomt.
Deze 0-registratie zou in de basis de start kunnen vormen van een kwantitatieve monitor waarbij
bijvoorbeeld elk jaar dezelfde gegevens worden verzameld om uitspraken te kunnen doen over
aantallen en instroom, de toepassing van het jeugdstrafrecht (hoeveelheid) en op welke manier zaken
worden afgedaan. Dat zou betekenen dat de desbetreffende ketenpartners zich toe moeten leggen op
het volledig(er) invullen van basisinformatie en onderling moeten afstemmen hoe ze eenduidig(er)
kunnen registreren om al deze gegevens structureel te kunnen verstrekken.
Tevens is in het huidige onderzoek gesproken met relevante ketenpartners en getracht om de beoogde
jeugdstrafrechtketen op het niveau van werkprocessen in kaart te brengen. Daar zijn als belangrijkste
bevindingen uit gekomen dat er knelpunten worden ervaren of beoogd in de samenwerking met
bijvoorbeeld de leerplichtambtenaar op Bonaire, een gebrek aan informatie-uitwisseling, zorgen over
de scheiding toezicht en begeleiding bij jeugdreclassering, en aspecten als scholing, locatie en nazorg
bij de uitvoering van jeugddetentie. Verder is de rol van niet-ketenpartners (CJG, EOZ) niet voor
iedereen even duidelijk en zou de bijdrage van deze organisaties verder verkend kunnen worden (in
het kader van preventie of restorative justice). Vooropgesteld moet echter worden dat alle
ketenpartners positief staan tegen het in te voeren jeugdstrafrecht, zij op de hoogte zijn van hun eigen
takenpakket in de keten, en zij zich over het algemeen voorbereid voelen om uitvoering te geven aan
die taken. Deze bevindingen kunnen een startpunt zijn om een meer kwalitatieve monitor in te richten.
Zo zou een optie kunnen zijn om dezelfde ketenpartners over een bepaalde periode (bijvoorbeeld over
twee jaar) weer te interviewen over dezelfde onderwerpen om inzicht te krijgen in hoe het
jeugdstrafrecht wordt toegepast in de praktijk, welke werkprocessen zoals beoogd lopen en welke
wellicht niet, en welke knelpunten worden ervaren bij de uitvoering van het jeugdstrafrecht. Deze
kwalitatieve informatie kan betekenis geven aan de aantallen en trends in de kwantitatieve monitor
en tevens helpen om bijvoorbeeld na te gaan hoe wordt omgegaan met internationale
kinderrechtelijke uitgangspunten en verplichtingen. Deze kwalitatieve benadering heeft echter ook in
zichzelf waarde vanwege de kleinschaligheid op de eilanden (zie paragraaf 6.3).
124

6.4. Haalbaarheid monitor jeugdstrafrecht Caribisch Nederland
Om vervolgens te bepalen of het haalbaar is om daadwerkelijk een monitor jeugdstrafrecht in te
richten, is er een aantal zaken waar rekening mee gehouden moet worden. Zoals benoemd in
hoofdstuk 4 zijn de benodigde data niet zonder meer beschikbaar en is onduidelijk hoe de data van
verschillende berichtgevers zich tot elkaar verhouden. Gegevens worden wel geregistreerd, maar zijn
niet altijd ook direct geschikt om in een monitor op te nemen. Daarbij is het de vraag wat de kwaliteit
is van data. In paragraaf 6.2 is benoemd dat voor een kwantitatieve monitor de ketenpartners de data
moeten verstrekken. Om die data te kunnen gebruiken voor monitoring moeten deze data over de tijd
vergelijkbaar zijn, wat wil zeggen dat ze op elk peilmoment (bijvoorbeeld elk jaar of elke twee jaar) op
dezelfde manier moeten zijn afgebakend en ook hetzelfde moeten meten. Dat betekent dat of de
registratie door berichtgevers moet worden aangepast of dat rekening gehouden moet worden dat de
nodige bewerkingen van de data vereist zijn. Belangrijk hierbij is dat de berichtgevers de meerwaarde
inzien van de benodigde verbeterslag en dat het geen extra werk betekent maar onderdeel van het
reguliere proces. Sommige ketenpartners zijn recent, of nog niet overgestapt op een digitaal systeem,
wat de dataverzameling een arbeidsintensief proces kan maken. Op het systeem van het OM na, zijn
de systemen van de ketenpartners in principe ook niet ingericht om data uit te onttrekken. Bij het OM
is het mogelijk om een overzicht uit te draaien van basale zaakinformatie, zoals pleegdatum, type delict
(bijvoorbeeld misdrijf of overtreding), en afdoening. Omdat de systemen zijn ingericht op het
registreren en samenbrengen van dossierinformatie, en niet op het onttrekken van informatie voor
een algemeen beeld, kost het in kaart brengen van de jongeren veel tijd. Overigens is het wel zo dat
als men weet welke persoon opgezocht moet worden (welke verdachte), de benodigde informatie over
het algemeen relatief makkelijk terug te vinden is.
Gezien de kleinschaligheid van de eilanden, waarbij het met name gaat over Saba en Sint Eustatius, en
het beoogde doel van de monitor, namelijk het meten van de gevolgen van de gevolgen van de
invoering van het Jeugdstrafrecht, is de kans aanwezig dat in het kader van privacy niet alle
onderwerpen gepubliceerd mogen worden. De kans op onthulling is dan dusdanig groot dat de privacy
van de betreffende jongeren of de gezinnen waarin ze wonen, niet voldoende gewaarborgd is. Worden
aanvullende gegevens verzameld door middel van vragenlijsten, dan moet er rekening mee gehouden
worden dat ook bij goed geformuleerde vragen niet gemeten wordt wat beoogd wordt te meten. Gaat
het om gevoelige onderwerpen dan kan de kleinschaligheid van de eilanden eraan bijdragen dat men
niet zo maar alle informatie met interviewers deelt. Waar in dit kader ook rekening mee moet worden

125

gehouden is dat naar verhouding al veel onderzoek op de eilanden plaatsvindt en de bereidheid om
aan een onderzoek mee te doen niet zonder meer vanzelfsprekend is.
Het opzetten van een nieuwe monitor is niet van de ene op de andere dag gerealiseerd en kan even
duren. Met name als voor een gestructureerde opzet gekozen wordt waarbij wordt uitgegaan van het
doel van de monitor en de daarvoor benodigde informatie, kan dit de nodige doorlooptijd kosten. Dit
heeft te maken met de afstemming tussen de verschillende partijen, overeenstemming over de
precieze afbakeningen, beoordeling van de privacyaspecten, en vervolgens de dataverzameling.
Gegevens zijn niet zomaar beschikbaar, zoals ook blijkt uit de situatieanalyse van UNICEF, en het
verzamelen van gegevens is niet altijd mogelijk. En het is ook niet gezegd dat die zonder meer
aanvullend verzameld kunnen worden. Alternatief is dat de monitor opgezet wordt vanuit al
beschikbare data, waarna de monitor stapsgewijs wordt opgebouwd naar het uiteindelijke gewenste
instrument. Voor de Jeugdmonitor Caribisch Nederland is voor deze variant gekozen. Voordeel
daarvan is dat op korte termijn resultaten beschikbaar zijn, de monitor gedurende de tijd ook meer
bekendheid krijgt, wat duidelijk maakt welke informatie nog niet beschikbaar is en waardoor het een
stimulans kan zijn om te zorgen voor meer en/of kwalitatief betere data. Omdat de Jeugdmonitor
Caribisch Nederland breed in beeld brengt hoe het met de jongeren op de eilanden gaat, ligt het voor
de hand om de kerncijfers uit de monitor Jeugdstrafrecht ook op te nemen in de Jeugdmonitor
Caribisch Nederland.
Als kerncijfers uit de monitor Jeugdstrafrecht ook in de Jeugdmonitor Caribisch Nederland worden
opgenomen, dan is het een optie om de beide monitors aan elkaar te linken. Variant waarbij het meest
moet worden afgestemd is die waarbij de monitor Jeugdstrafrecht als het ware een verdieping vormt
van de Jeugdmonitor Caribisch Nederland. Minder ingrijpende optie is dat beide monitors op zichzelf
staan en dat de Jeugdmonitor Caribisch Nederland voor de cijfers inzake het jeugdstrafrecht gebruik
maakt van de daarvoor ontwikkelde monitor. Welke optie ook gekozen wordt, van belang is dat
gebruik gemaakt wordt van eenduidige cijfers zodat daar geen verwarring over kan ontstaan. Een
tweede is dat de monitors elkaar moeten versterken en niet voor onduidelijkheid moeten zorgen bij
gebruikers. Idealiter geldt dit voor alle activiteiten op dit terrein. Gaat het over de jongeren in Caribisch
Nederland dan zou idealiter gecoördineerd informatie moeten worden verzameld en onderzoek
moeten worden gedaan, met als doel om onderzoeksmoeheid op de eilanden te zoveel mogelijk
beperken en optimaal gebruik te maken van beschikbare informatie. Dit uiteraard wel met respect
voor de eigen opdracht en verantwoordelijkheid van verschillende instanties.

126

Tot slot verdient het aanbeveling om te kijken naar de mogelijkheid om jongeren zelf een stem te
geven als respondent in het monitoringsproces, onder meer ten aanzien van de ervaringen met het
jeugdstrafrecht, en bij de verdere ontwikkeling van de monitor. In dit verband zou het interessant zijn
om te verkennen in hoeverre gezamenlijk kan worden opgetrokken met lokale NGO’s, de
Kinderombudsman6 en/of met UNICEF.7

6.5. Regie
Over de eilanden wordt naar verhouding veel informatie verzameld. Het verdient daarom aanbeveling
om bij de opzet van een monitor Jeugdstrafrecht regie te voeren op het verzamelen van de gegevens.
Ook UNICEF heeft het belang van regievoering onderstreept in de aanbevelingen naar aanleiding van
de situatie analyse en ziet hierin een rol voor de betrokken ministeries (in ieder geval het ministerie
van Justitie en Veiligheid, maar mogelijk ook andere ministeries) en Openbare Lichamen. Grofweg zijn
twee scenario’s denkbaar, namelijk de regievoering ligt bij één van de (overkoepelende) ketenpartners
of de regie is ondergebracht bij een objectiever orgaan dat meer op afstand van de praktijk staat en
direct in opdracht van de overheid handelt met een breder perspectief op het jeugdstrafrecht als
geheel. Hieronder staan de voor- en nadelen beschreven die elk scenario met zich meebrengt en kan
helpen bij de besluitvorming omtrent regie:
Tabel 6.1. Voor- en nadelen regievoering met betrekking tot de monitor
Scenario 1: regie ligt bij één van de ketenpartners
Voordelen

Nadelen

Directe betrokkenheid

Extra taak

Nauwe samenwerking met ketenpartners (korte

Wenselijkheid alle gegevens bij één partner? Ivm

lijntjes)

kleinschaligheid

Indien zelf ervaring met accuraat registreren van

Wettelijke

gegevens

gecreëerd.

bevoegdheid

moet

nog

worden

Scenario 2: regie bij ander, meer onafhankelijk/objectiever orgaan
Voordelen

Nadelen

Objectief

Langere lijntjes met ketenpartners

Houdt kwaliteit van registraties in de gaten

Werkt zelf niet in de jeugdstrafrechtketen

Ervaring met data, registratiesystemen en monitoring

Extra instantie betrokken

Ruimere blik – niet teveel verbonden met een
bepaalde rol en verantwoordelijkheid binnen het
systeem

Extra taak om structureel gegevens te verzamelen

6

De Kinderombudsman richt zich uitdrukkelijk ook op kinderen in Caribisch Nederland en brengt jaarlijks een
bezoek; zie verder https://www.dekinderombudsman.nl/themas/woon-je-in-caribisch-nederland.
7
Zie ook UNICEF, Situation Analysis in the Caribbean Netherlands, 2019, aanbevelingen 30, p. 107.

127

In het eerste scenario wordt de regie bij één van de ketenpartners belegd, bijvoorbeeld het KPCN, OM,
of de Voogdijraad CN, omdat deze organisaties alle jongeren op de een of andere manier in beeld
hebben (terwijl JGCN en SRCN alleen met een deel te maken zullen krijgen). Dit kan als voordeel
hebben dat er directe betrokkenheid is, omdat deze ketenpartner zelf een rol vervult in de keten. De
ketenpartner zal dan zelf ook baat hebben bij het verzamelen van de gegevens in het kader van de
monitor. Aan de andere kant kan dit ook als nadeel gezien worden in verband met de ‘dubbele pet’
die deze ketenpartner dan op heeft. Verder kan als voordeel genoemd worden dat de ketenpartner
die de regie voert nauw zal samenwerken met de andere ketenpartners in het kader van het
jeugdstrafrecht, waardoor er ‘korte lijntjes’ zullen zijn die het verzamelen van de gegevens benodigd
voor de monitor mogelijk ten goede komen. Als laatste mogelijk voordeel kan genoemd worden dat
indien de geselecteerde ketenpartner zelf al ervaring heeft met het zo accuraat mogelijk registreren
van gegevens, dit de kwaliteit van de verzamelde gegevens kan verhogen. Het eerste scenario gaat er
vanuit dat een extra, structurele taak wordt gegeven aan een ketenpartner die daar dan capaciteit
voor moet hebben en/of vrijmaken, en waarvoor de wettelijke bevoegdheid om al de benodigde
gegevens te mogen verzamelen nog gecreëerd moet worden. Deze wettelijke bevoegdheid zal
belangrijk zijn zodat er geen knelpunten zijn in het opvragen en aanleveren van informatie vanuit de
overige partners, er een legitieme grond is om de gegevens te verzamelen.
Het tweede scenario legt de regie bij een objectiever orgaan zoals het CBS (Nederland of Bonaire) dat
handelt in opdracht van het ministerie van Justitie en Veiligheid en/of de Openbare Lichamen. Hier
kan onder andere voordelig zijn dat de kwaliteit van de registraties bewaakt (en gewaarborgd) kan
worden, en dat dit orgaan juist geen directe betrokkenheid bij de keten heeft, waardoor een bredere
blik mogelijk is om de hele keten in het vizier te houden. Het toedichten van de regierol aan het CBS
kan als bijkomend voordeel hebben dat de nieuw op te zetten monitor Jeugdstrafrecht gemakkelijker
kan worden geïntegreerd in of verbonden worden met de Jeugdmonitor Caribisch Nederland, omdat
deze laatste al onder de regie van het CBS valt. Daar tegenover staat dat er mogelijk ‘langere lijntjes’
zijn met ketenpartners, omdat bijvoorbeeld het CBS minder nauw zal samenwerken met
ketenpartners, omdat zij geen deel uitmaakt van de keten. Verder zal er dan een extra organisatie
betrokken worden, wat wellicht als nadelig gezien kan worden qua administratie en overzichtelijkheid.
Bij het opzetten en inrichting van de monitor zal een weloverwogen besluit moeten worden genomen
over de regievoering en hier ook actie op ondernomen (versterken van bijvoorbeeld de ketenpartner
door middel van het geven van bevoegdheid om informatie op te vragen in lijn met de Wet
bescherming persoonsgegevens BES). Welk scenario ook wordt gekozen, van belang is dat het
128

Nederlandse ministerie van Justitie en Veiligheid samen met de Openbare Lichamen duidelijkheid
verschaft over wie regie voert over de monitoring, nu het monitoren van wetgeving en beleid een
overheidstaak is die van bredere betekenis is dan het enkel monitoren van onderdelen van het
jeugdstrafrecht. Daarnaast zijn samenwerking en voldoende budget voor goede dataverzameling en
analyse van groot belang, aldus ook de aanbevelingen van UNICEF.8 Dit zijn zinvolle aanbevelingen die
ook de ketenpartners kunnen ondersteunen bij het uitvoeren van hun taken en ze sluiten aan bij het
belang van dataverzameling voor de implementatie van kinderrechten en de verantwoordelijkheid van
de overheid hiervoor, zoals ook uitgedragen door het VN-Kinderrechtencomité.9

6.6. Tot slot
In het geval het opzetten van een daadwerkelijke monitor jeugdstrafrecht voor Caribisch Nederland
niet haalbaar of realiseerbaar lijkt, is het waardevol om in ieder geval de huidige situatie zoals deze in
dit onderzoek in kaart is gebracht, opnieuw te bekijken over een bepaald aantal (bijvoorbeeld twee)
jaren. Het zal tijdsintensief zijn om het gehele onderzoek te herhalen, dus is het dan van belang te
bepalen welke aspecten na één of twee jaar op dezelfde manier in kaart kunnen worden gebracht,
zoals (een deel van) het dossieronderzoek op instroom en aantallen en/of kortere interviews met
ketenpartners over de zorgen en knelpunten die zijn geuit, of over aspecten in het werkproces waarvan
ontwikkeling gewenst is.

8

UNICEF, Situation Analysis in the Caribbean Netherlands, 2019, aanbevelingen 27-29, p. 106-107.
Zie o.a. General Comment No. 24 on children’s rights in the child justice system, 18 September 2019,
CRC/C/GC/24 en General Comment No. 5: General measures of implementation of the Convention on the Rights
of the Child, 27 November 2003, CRC/GC/2003/5. Zie ook aan het adres van Nederland: UN Committee on the
Rights of the Child, Concluding Observations on the fourth periodic report of the Netherlands, UN Doc.
CRC/C/NDL/CO/4, 8 June 2015, para. 16-17.
9

129

Hoofdstuk 7: Terugblik en slotoverwegingen
7.1. Achtergrond en opzet onderzoek
In Caribisch Nederland (Bonaire, Sint Eustatius en Saba; BES) wordt naar verwachting medio 2020 een
apart jeugdstrafrecht ingevoerd door het toevoegen van een titel in het huidige wetboek van
Strafrecht BES met bijzondere bepalingen die betrekking hebben op jeugd. Tot op heden was nog geen
sprake van een dergelijk apart jeugdstrafrecht. Om de doeltreffendheid en doelmatigheid van de
invoering van het jeugdstrafrecht beter te kunnen bepalen heeft het ministerie van Justitie en
Veiligheid dit onderzoek laten uitvoeren. Het onderzoek had ten eerste als doel om de instroom en
wijze waarop jeugdstrafrechtzaken van minderjarigen in 2018 in Caribisch Nederland zijn afgedaan en
geregistreerd in kaart worden gebracht als 0-situatie. Daarnaast is een verkenning uitgevoerd naar de
haalbaarheid van een kwantitatieve en kwalitatieve monitor om inzicht te verkrijgen in de mogelijke
gevolgen van de implementatie van de nieuwe wetgeving.
De probleemstellingen van het onderzoek luiden:
•

Wat is de 0-situatie als het gaat om de kwalitatieve en kwantitatieve instroom van jeugdigen
van 12-18 jaar in 20181 die met politie en justitie in Caribisch Nederland in aanraking zijn
gekomen, op welke wijze zijn deze zaken in de jeugdstrafrechtketen afgedaan en wat is
hierover geregistreerd?

•

In hoeverre is een kwantitatieve dan wel kwalitatieve monitor jeugdstrafrecht haalbaar in
Caribisch Nederland om periodiek inzicht te hebben op de toepassing van het
jeugdstrafrecht en de mate van recidive onder jeugdigen? Aan welke voorwaarden zoals
eisen aan de betrouwbaarheid en validiteit van de registraties van de verschillende
instellingen in de jeugdstrafrechtketen zou deze jeugdmonitor moeten voldoen en hoe zou
deze er dan uit kunnen zien?

In dit onderzoek is gebruik gemaakt van verschillende onderzoeksmethoden: desk research
(waaronder een juridische analyse), dossieronderzoek, interviews, en een focusgroep. In de juridische
analyse zijn het huidige en het in te voeren (jeugd)strafrecht BES beschreven, waarna de wetgeving is
afgezet tegen het internationale kinderrechtenkader, waarbij gebruik is gemaakt van Kamerstukken
(waaronder memories van toelichting of antwoord, nota’s van wijziging en handelingen), wetteksten,

1

In het huidige onderzoek is uiteindelijk ook een deel van 2019 meegenomen.

130

verdragen, internationale regelgeving en juridische commentaren. Het dossieronderzoek betreft
dossiers van 105 unieke jongeren en jongvolwassenen die in 2018 (en een gedeelte 2019) in aanraking
zijn gekomen met politie en justitie om de 0-situatie in kaart te brengen. Gegevens zijn verzameld over
de zaak (delict, opgelegde straf of maatregel, verloop) en algemene persoonskenmerken (leeftijd,
geslacht, school/opleiding, werk, eerdere delicten). Daarnaast is de kwaliteit van de registraties
bestudeerd (o.a. beschikbaarheid van data, registratiesystemen) om de randvoorwaarden te
verkennen voor het inrichten van een eventuele kwantitatieve monitor op de BES. Met 31 personen in
26 interviews op de drie eilanden is gesproken over de verwachtingen van deze respondenten met
betrekking tot het in te voeren jeugdstrafrecht, de voorbereiding op de uitvoering van hun (soms
nieuwe) taken, en ervaren of beoogde knelpunten. De geïnterviewden zijn allen werkzaam bij de
ketenpartners (onder andere politie, Openbaar Ministerie, Voogdijraad, Jeugdzorg, reclassering,
leerplichtambtenaren), maar ook net daarbuiten (in het zorgcircuit, zoals CJJG, EOZ) en hebben dus
allemaal hun eigen rol in het toekomstige strafrecht. Tot slot is één focusgroep georganiseerd op
Bonaire waar geïnterviewde respondenten werkzaam bij de verschillende (keten)partners aan hebben
deelgenomen en hun input hebben gegeven op een aantal bevindingen uit het dossieronderzoek, de
individuele interviews, en het inrichten van een monitor jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland.

7.2. Beperkingen van het onderzoek
Het verrichte onderzoek kent een aantal beperkingen. Ten eerste kent de juridische analyse
beperkingen omdat tijdens het onderzoek belangwekkende uitvoeringswetgeving nog niet
beschikbaar was en ook het moment van inwerkingtreding van de nieuwe wetgeving onduidelijk bleef.
Ten tweede is bij het dossieronderzoek al snel duidelijk geworden dat bepaalde gegevens voor een
bepaalde groep voor een groot deel ontbreken. Hoewel de registratiedata bij de politie en het OM
over leeftijd en geslacht voor vrijwel alle zaken wel te vinden is, namelijk voor 90-100 procent van de
zaken voor geslacht en tussen de 95-100 procent voor leeftijd, ontbreekt informatie over andere
kenmerken zoals school/opleiding, werk, en thuissituatie in minstens de helft van de zaken waarin 1218 jarigen bekend zijn. Voor de groep 18-21 jaar is gemiddeld in een kwart van de zaken informatie
beschikbaar over deze andere kenmerken. Desondanks is voor ongeveer de helft van de groep dus wel
meer gedetailleerde informatie te vinden, voornamelijk over school en de thuissituatie. Voorts is
informatie over delictgeschiedenis (aantal registraties vóórafgaand aan het peiljaar 2018) bij de politie
voor vrijwel alle jongeren en jongvolwassenen beschikbaar (90-95%). Bij het OM is deze informatie
echter slechts voor een kwart van de jongeren tussen de 12-18 jaar en voor 10 procent van de 18-21
jarigen bekend. Met het verrichte onderzoek is de 0-situatie in kaart gebracht met behulp van de
gegevens die geregistreerd staan, en hoewel informatie over sommige kenmerken beperkt is, biedt
131

deze 0-situatie in ieder geval een eerste overzicht van aantallen. Verder is het dossieronderzoek
gebaseerd op alle vindbare dossiers. Er is zoveel mogelijk geprobeerd de dossiers zowel digitaal als op
papier terug te vinden en indien nodig, zaken te koppelen om de overlap de identificeren en ‘fouten’
(in bijvoorbeeld spelling achternamen) op te sporen. Ten derde zijn de interviews op verschillende
momenten gedurende het onderzoek afgenomen: het overgrote deel van de interviews op Bonaire in
juli 2019, en de overige interviews op de Bovenwinden tijdens een tweede werkbezoek in oktober
2019. Al waren de voorbereidingen op de invoering van het jeugdstrafrecht bij de meeste
ketenpartners al in gang gezet, bij sommige moesten deze (ten tijde van de eerste reeks interviews)
nog beginnen. In de loop van het onderzoek is geprobeerd contact te houden met de respondenten
(het JICN is bijvoorbeeld zelfs twee keer bezocht) om de meeste recente ontwikkelingen mee te
kunnen nemen in de bevindingen van het onderzoek. Zo is tijdens de tweede reeks interviews duidelijk
geworden dat de training Jeugdreclassering inmiddels had plaats gevonden, terwijl dit tijdens de eerste
reeks nog niet zo was (maar de plannen er al waren). Ten vierde zijn bij de focusgroep twee personen
vanuit belangrijke ketenpartners niet aanwezig geweest. De interactie in de focusgroep, en hierdoor
het verdiepen en/of toetsen van bevindingen uit de eerdere onderzoeksfase, zal wellicht anders zijn
geweest in verband met de afwezigheid van deze partners. Ten slotte zijn in dit onderzoek geen
jongeren of jongvolwassenen in de strafrechtketen gesproken. Hun perspectief op het in te voeren
jeugdstrafrecht is om meerdere redenen niet meegenomen, maar het includeren van hun ervaringen
strekt zeker tot aanbeveling voor toekomstig onderzoek, tevens om informatie te verzamelen die niet
vindbaar zijn in de dossiers.

7.3. Terugblik hoofdstukken
7.3.1. Juridische context
Het staat vast dat de invoering van het jeugdstrafrecht grote veranderingen in de positie van de
jeugdige verdachte en voor de partners in de justitiële strafrechtketen in de BES met zich meebrengt.
Door jeugdspecifieke sancties zoals de jeugddetentie en de Pij-maatregel in te voeren, die beperkt zijn
in duur, beoogt de wetgever het leveren van meer maatwerk mogelijk te maken en te voldoen aan het
principe dat vrijheidsbeneming voor een zo kort mogelijke duur moet worden toegepast, zoals het
IVRK voorschrijft. Met de invoering van de politietransactie en de OM-transactie voldoet de BES aan
de verplichting op grond van het IVRK om buitengerechtelijke afdoeningen voor minderjarige
verdachten tot stand te brengen. Specifieke jeugdsancties en buitengerechtelijke procedures dragen
bij aan de naleving van de verplichting van verdragsstaten om de herintegratie van minderjarige
verdachten te bevorderen. Om de tenuitvoerlegging van de nieuwe sancties goed te laten verlopen, is
uitvoeringswet- of regelgeving nodig om de specifieke taken van de uitvoeringsorganen en hun
132

onderlinge verhouding af te bakenen. Daarnaast is van belang dat deze organen voldoende worden
toegerust om hun taken te kunnen volbrengen.

7.3.2. 0-registratie delicten en kwaliteit registraties
Uit de beschikbare registraties van de politie, het OM en de Voogdijraad blijkt dat 61 minderjarigen en
44 jongvolwassenen in 2018 in aanraking zijn gekomen met de strafrechtketen; een totaal van 105
unieke jongeren in de leeftijd 12-21 jaar. Bij het dossieronderzoek is gekeken naar de registraties bij
de politie, OM-registraties en registraties bij de Voogdijraad in het kader van de buitengerechtelijke
afdoening HALT. Bij de interpretatie van de cijfers is voorzichtigheid geboden, aangezien voor de
meeste achtergrondkenmerken beperkt informatie voor slechts een kleine groep beschikbaar was.
De gemiddelde leeftijd van de minderjarigen die in de politie registraties van 2018 naar voren zijn
gekomen is 15.7 jaar oud. Het hoofdfeit waarvoor minderjarigen geregistreerd zijn bij de politie, is
voornamelijk diefstal of rijden zonder rijbewijs. Meer dan de helft van de minderjarigen heeft geen
registraties voor 2018 en staat dus geregistreerd als first-offender, een derde deel heeft nog één
registratie bij het KPCN (voorafgaand aan 2018). De rest (15%) heeft twee tot zeven registraties. De
gemiddelde leeftijd van de jongvolwassenen die naar voren zijn gekomen in de politieregistraties van
2018 is 19.5 jaar oud. Iets minder dan de helft (44%) betreft verkeersdelicten, zoals rijden zonder
rijbewijs en joyriding. Daarnaast komen voornamelijk geweldsdelicten (13%), diefstal (10%) en
drugsdelicten (7%) voor. In zowel zaken met minderjarigen als meerderjarigen, zijn de jongeren
meestal de enige dader. Voor de jongvolwassenen is voor een kleinere groep informatie over de
delictgeschiedenis beschikbaar. Daaruit blijkt dat ook iets meer dan de helft first-offender is en een
vijfde deel nog één registratie had voor het peiljaar 2018. Een kwart heeft meerdere registraties voor
2018, meestal voor een delict als diefstal.
De minderjarigen (12-18 jaar) die in 2018 uit de OM-registraties naar voren komen, zijn gemiddeld
15.3 jaar oud. In de overgrote meerderheid van de gevallen bestaat het hoofdfeit waarvan de
minderjarigen verdachte zijn geweest van rijden zonder rijbewijs of diefstal. In meer dan de helft van
de gevallen heeft het OM de zaak afgedaan met een (voorwaardelijk) sepot, een kleiner deel wordt
middels een gerechtelijke afdoening afgehandeld. Van sommige zaken is de afdoening nog niet
bekend. Informatie over de delictgeschiedenis (aantal eerdere registraties voor 2018) is slechts voor
een zeer kleine groep jongeren beschikbaar. Er valt op basis van deze gegevens in principe weinig te
zeggen over hoeveel van deze jongeren first-offender zijn en hoeveel recidiveren. De gemiddelde
leeftijd van de jongvolwassenen (18-21 jaar) uit de OM-registraties over 2018 is 19.4 jaar oud. De
133

meeste jongvolwassenen hebben eveneens als hoofdfeit het rijden zonder rijbewijs of diefstal. In twee
derde van de zaken heeft het OM de zaak afgedaan met een (voorwaardelijk) sepot, een kwart van de
zaken is middels een boete of transactie afgedaan. In de meeste gevallen waren zowel de
minderjarigen als de jongvolwassenen de enige daders van het delict. De delictgeschiedenis is maar
voor de helft van de jongvolwassenen bekend waarvan weer voor de helft duidelijk is dat ze firstoffender zijn. Ook voor de jongvolwassenen valt dus weinig te zeggen over recidive.
Wanneer het gaat om achtergrondkenmerken van de minderjarigen (de groep die centraal staat in dit
onderzoek), komt over het algemeen bij zowel politie als OM eenzelfde beeld naar voren:
minderjarigen wonen gemiddeld met 4.5 mensen in huis, inclusief henzelf. Van ongeveer de helft van
de minderjarigen is informatie bekend over de thuissituatie; de meerderheid hiervan lijkt op te groeien
in incomplete gezinnen, waar moeder het gezag heeft, en vader een kleine of geen rol heeft in het
leven van de minderjarige. Het merendeel van degenen waar informatie beschikbaar is over
school/opleiding (minder dan de helft van de groep) gaat naar school.

7.3.3. Ervaringen sleutelpersonen
In Hoofdstuk 5 zijn op basis van kwalitatieve interviews de ervaringen beschreven van personen
werkzaam binnen de verschillende organisaties die te maken hebben, of gaan krijgen, met jeugdigen
in de strafrechtketen. Het beeld dat uit de interviews naar voren komt, is dat alle geïnterviewden over
het algemeen positief staan tegenover de invoering van het jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland.
Respondenten uit het zorgcircuit merken echter ook op dat de invoering van het jeugdstrafrecht een
mogelijk criminaliserende werking zou kunnen hebben, indien jeugdigen voor relatief kleine delicten
de strafrechtketen instromen. Verder voelt men zich over het algemeen voorbereid op de uitvoering
van hun taken binnen de jeugdstrafrechtketen. Zorgen worden voornamelijk geuit over het aanbod
van HALT-locaties en gedragsinterventies (binnen bijvoorbeeld de leeropdracht) in het licht van de
kleinschaligheid op de eilanden, de pedagogische invulling en praktische aspecten van jeugddetentie,
en hoe de beoogde scheiding van toezicht en begeleiding bij de jeugdreclassering in de praktijk zal
verlopen. De samenwerking met andere ketenpartners verloopt over het algemeen goed, al worden
knelpunten ervaren met de werkwijze van de leerplichtambtenaar (voornamelijk op Bonaire) en de
uitwisseling van informatie tussen ketenpartners. Dit zou mogelijk te maken kunnen hebben met dat
de leerplichtambtenaren (in het algemeen op de BES) zich meer onderdeel lijken te voelen van het
zorgcircuit dan de strafrechtketen. De bevindingen beschreven in hoofdstuk 5 hebben tevens als input
gediend voor het verkennen van mogelijk relevante onderdelen voor een meer kwalitatieve monitor
om de implementatie van het jeugdstrafrecht te kunnen monitoren in de toekomst.

134

7.3.4. Inrichting monitor
Met de bevindingen uit de juridische analyse, het dossieronderzoek, de interviews en de focusgroep is
de wenselijkheid en haalbaarheid van een monitor jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland onderzocht.
Als het gaat over de wenselijkheid van een monitor, komt een vrij eenduidig beeld naar voren: het
ontbreekt tot nu toe aan cijfers met betrekking tot jeugd in de strafrechtketen en deze zijn nodig om
inzicht te krijgen in de werking van het jeugdstrafrecht: hoe het werkt en of het werkt. Ook de
bevindingen vanuit de interviews en focusgroep reflecteren eensgezindheid over de wenselijkheid van
een monitor. In het huidige onderzoek is data verzameld om de 0-situatie met betrekking tot de
registratie in kaart te brengen om zo als mogelijk startpunt te kunnen dienen voor het starten van een
kwantitatieve monitor. Te denken valt bijvoorbeeld aan het jaarlijks verzamelen van dezelfde gegevens
om uitspraken te kunnen doen over aantallen en instroom, de toepassing van het jeugdstrafrecht
(hoeveelheid), op welke manier zaken worden afgedaan en binnen welke termijn. Maar ook het
structureel verzamelen van informatie over achtergrondkenmerken die in het dossieronderzoek
veelvuldig ontbrak, zoals informatie over scholing en thuissituatie. De vraag naar de werking van het
jeugdstrafrecht geeft aanleiding voor het inrichten van een meer kwalitatieve monitor, eventueel
aanvullend op de kwantitatieve. De bevindingen uit de interviews (zie Hoofdstuk 5) geven inzicht in de
door ketenpartners ervaren of beoogde knelpunten en voorbereiding op de taken. Het herhalen van
interviews met dezelfde ketenpartners (bijvoorbeeld over twee jaar) kan informatie opleveren ten
opzichte van hoe het jeugdstrafrecht wordt toegepast in de praktijk, en welke werkprocessen zoals
beoogd lopen en welke wellicht niet. Deze kwalitatieve informatie kan betekenis geven aan de
aantallen en trends in de kwantitatieve monitor en tevens helpen om bijvoorbeeld na te gaan hoe
wordt omgegaan met internationale kinderrechtelijke uitgangspunten en verplichtingen. Deze
kwalitatieve benadering heeft echter ook in zichzelf waarde vanwege de kleinschaligheid op de
eilanden, aangezien sommige informatie qua aantallen te herleidbaar zou zijn naar specifieke
personen en zo de privacy niet gewaarborgd kan worden.
De haalbaarheid van een monitor is echter een ander verhaal en is in het huidige onderzoek op
verschillende aspecten verkend. Zo is bij het in kaart brengen van de 0-situatie op basis van registraties
duidelijk geworden dat voor veel achtergrondkenmerken van de jongeren en jongvolwassenen beperkt
tot geen informatie beschikbaar is. Dit geldt voor factoren als school/opleiding en gezinssituatie, maar
ook bij bijvoorbeeld delictgeschiedenis (geeft informatie over recidive) staat maar voor een zeer kleine
groep informatie geregistreerd. Het starten van een monitor waarin deze gegevens ook structureel
verzameld zouden worden, betekent dat ketenpartners deze gegevens meer zullen moeten
registreren. In de eerste plaats zal dit betekenen dat het noodzakelijk is dat elke ketenpartner met een
digitaal systeem gegevens registreert om de benodigde gegevens te kunnen aanleveren. Daarnaast is
135

het belangrijk om bij ketenpartners bewustzijn te creëren over het belang van het registreren van
bijvoorbeeld delictgeschiedenis of thuissituatie, zodat een betrouwbaarder beeld geschetst kan
worden van de groep jongeren in de strafrechtketen buiten de basale informatie als leeftijd, geslacht
en delict. Uiteindelijk is het van belang dat er overeenstemming komt binnen de keten ten aanzien van
de verzameling van gegevens, waarbij het belang van digitale registratie wordt onderkend en waarbij
wordt onderkend dat ketenpartners voldoende kennis moeten hebben over criminogene en
beschermende werking van bepaalde factoren, zodat beschikbare informatie op waarde kan worden
geschat.
Bij het inrichten van een monitor moet rekening worden gehouden met de kleinschaligheid van de
eilanden, zeker de Bovenwindse eilanden. Sommige onderwerpen/thema’s zullen niet opgenomen
en/of gepubliceerd kunnen worden, omdat de kans op onthulling groot is en zodoende de privacy van
de betreffende jongeren of de gezinnen waarin ze wonen, niet voldoende gewaarborgd kan worden.
Informatie over gevoelige onderwerpen zou in verband met de kleinschaligheid van de eilanden een
rol kunnen spelen bij het wel of niet delen van deze informatie met interviewers, of zelfs officiële
ketenpartners. Daarnaast is regie een ander punt waar een weloverwogen keuze in zal moeten worden
gemaakt in het kader van het verzamelen van de benodigde gegevens voor de monitor. Twee
scenario’s zijn daarbij voor de hand liggend: de regie ligt bij een ketenpartner of bij een externe, meer
objectieve organisatie. Welk scenario ook wordt gekozen, het Nederlandse ministerie van Justitie en
Veiligheid samen met de Openbare Lichamen zou duidelijkheid moeten verschaffen over wie regie
voert over de monitoring, aangezien het monitoren van wetgeving en beleid een overheidstaak is die
van bredere betekenis is dan het enkel monitoren van onderdelen van het jeugdstrafrecht.

7.4. Slotoverwegingen
Hoewel bij de afronding van het onderzoek nog niet duidelijk is wanneer de nieuwe wetgeving precies
in werking zal treden, ligt het in de rede te veronderstellen dat dit niet lang meer op zich laat wachten.
Mogelijk wordt 1 juli 2020 de datum waarop het jeugdstrafrecht in Caribisch Nederland van kracht
wordt. Daarmee beschikken alle landen en eilanden binnen het Nederlandse Koninkrijk over
bijzondere regelingen met betrekking tot de strafrechtelijke bejegening van jongeren. Hoewel de
juridische analyse laat zien dat er een aantal opmerkelijke verschillen bestaat tussen de wettelijke
regelingen van Nederland, Aruba, Curaçao en de BES, in de kern bestaat straks overal een apart
jeugdstrafrecht, met regelingen voor buitengerechtelijke afdoening en specifieke jeugdsancties en met
een duidelijke pedagogische oriëntatie. Dat sluit goed - en wat de BES dus betreft beter – aan bij de
eisen die aan het strafrecht worden gesteld op grond van internationale kinderrechten en daarmee
136

komt Nederland tegemoet aan aanbevelingen van het Kinderrechtencomité van de Verenigde Naties,
UNICEF en de Kinderombudsman. De bevindingen in dit onderzoek laten bovendien zien dat de
aanstaande wetgeving van harte wordt verwelkomd door de verschillende relevante actoren in het
veld. Zij kijken ernaar uit om binnen de nieuwe wettelijke kaders aan de slag te gaan of om hun
bestaande werkwijze geformaliseerd te zien in wetgeving.
Het is lovenswaardig dat het ministerie van Justitie en Veiligheid de invoering van de wetgeving en
daarmee samenhangende uitvoeringsregelgeving heeft willen doen vergezellen van onderzoek dat
niet alleen inzicht verschaft in het aantal jongeren dat in contact komt met het jeugdstrafrechtsysteem
en de redenen waarom, maar dat ook kan dienen als een nulmeting ten behoeve van een op te zetten
jeugdstrafrechtmonitor. De conclusies van dit onderzoek geven aanleiding om daadwerkelijk een
monitor te ontwikkelen, deze te voorzien van zowel kwantitatieve als kwalitatieve elementen en te
laten aansluiten bij reeds bestaande initiatieven, zoals de Jeugdmonitor Caribisch Nederland, en
duidelijkheid te verschaffen over de regievoering. De vraag waar de monitor uiteindelijk wordt belegd
en wie de regie voert is bewust niet finaal beantwoord, al ligt het voor de hand om deze op afstand
van de uitvoeringsinstanties, zoals politie en justitie te leggen. In elk geval kan het monitoren van de
implementatie en uitvoering van wetgeving worden gezien als een overheidsverantwoordelijkheid en
daarom ligt een rol voor het Nederlandse ministerie van Justitie en Veiligheid samen met de Openbare
Lichamen voor de hand.
De bevindingen in dit onderzoek geven ook aanleiding om een aantal aannames te relativeren, zij het
met enige voorzichtigheid vanwege de beperkingen van dit onderzoek. De cijfers lijken te suggereren
dat de jongeren die in aanraking komen met politie en justitie vooral first-offender zijn en, dat anders
dan eerdere beelden geschetst op basis van beeldvormingsonderzoek, er geen sprake is van zware
strafbare feiten die verband houden met groepscriminaliteit of bendes op basis van de geregistreerde
data. Als gezegd past enige voorzichtigheid. Evengoed lijkt dit beeld geruststellender dan eerder werd
aangenomen. Ook moet ervoor worden gewaakt om informatie over andere delen van het Koninkrijk,
bijvoorbeeld cijfers over jeugdcriminaliteit, te gebruiken voor het bepalen van beleid op de BES. Er zijn
wel degelijk wezenlijke verschillen die in acht moeten worden genomen, niet in de laatste plaats de
kleinschaligheid van de afzonderlijke eilanden. Een vraag die verder is opgekomen is of het nieuwe
jeugdstrafrecht niet zal leiden tot een aanzuigende werking, in die zin dat het nieuwe jeugdstrafrecht
gaat worden ingezet voor zaken die momenteel buiten het strafrecht worden afgedaan. Dit zou op
gespannen voet staan met het gebruik van het strafrecht als uiterste middel. In dit verband lijkt de
invoering van het jeugdstrafrecht zowel kansen als bepaalde risico’s met zich mee te brengen. Een
kans die nog benoemd dient te worden, betreft de mogelijkheid om ook jongvolwassenen te laten
137

profiteren van het jeugdsanctiepakket. Het zou goed zijn om de betekenis van het nieuwe
jeugdstrafrecht voor jongvolwassenen ook mee te nemen in de monitor.
Voor zover een zekere terughoudendheid bestaat vanwege de vraag of het jeugdstrafrechtssysteem
wel klaar is om in de praktijk uitvoering te geven aan de nieuwe wet- en regelgeving, lijkt op grond van
dit onderzoek terughoudendheid niet noodzakelijk te zijn. Wel is raadzaam om een zekere
voortvarendheid te betrachten ten aanzien van de voorbereiding van de verschillende ketenpartners
met inbegrip van de leerplichtambtenaren, op de komst van de nieuwe wet- en regelgeving. Adequate
voorlichting en trainingen over de nieuwe regelingen en de implicaties voor de gehele keten zijn
onontbeerlijk en daar is ook, zo blijkt uit dit onderzoek, behoefte aan. Het zou goed zijn om daarbij
voldoende oog te hebben voor aspecten zoals de kleinschaligheid van de eilanden en de daarmee
samenhangende uitvoerings- en privacyvraagstukken, en voor het belang van kinderrechtelijke
uitgangspunten, zoals neergelegd in het IVRK, waaronder terughoudendheid bij de inzet van het
jeugdstrafrecht, de pedagogische oriëntatie, het gebruik van buitengerechtelijke afdoeningen, een
eerlijk proces, participatie van jeugdigen, bescherming van de persoonlijke levenssfeer en het zoveel
mogelijk voorkomen van vrijheidsbeneming van kinderen. In het verlengde hiervan zou het ook goed
zijn om nader te kijken naar de implicaties van de invoering van het jeugdstrafrecht voor de justitiële
documentatie van betrokkenen. De regelgeving hieromtrent is niet betrokken in dit onderzoek, maar
kan wel degelijk gevolgen hebben voor het succes dan wel het falen van een bepaalde interventie.
Tot slot is van belang om het jeugdstrafrecht niet te isoleren van de andere voor jongeren en gezinnen
relevante systemen en interventies, maar om deze juist met elkaar te verbinden. Een goed voorbeeld
betreft de afstemming tussen de jeugdstrafrechtelijke ketenpartners en de leerplichtambtenaren.
Voor een effectieve bestrijding van jeugdcriminaliteit (inclusief het voorkomen ervan) en voor het
effectief bejegenen van jongeren die in aanraking komen met politie en justitie is een holistische
benadering gericht op gezinsondersteuning, school en het adresseren van sociaal-maatschappelijke
kwesties, zoals armoede, huiselijk geweld en geweld tegen kinderen, discriminatie en uitsluiting,
essentieel. Niet alleen sluit dit aan bij wetenschappelijke inzichten ten aanzien van jeugdcriminaliteit
en effectieve interventies (what works), ook vindt een dergelijke benadering steun in de verplichtingen
die het Nederlandse Koninkrijk is aangegaan door het omarmen van internationale kinderrechten,
zoals neergelegd in het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind. Het is dan ook in het
belang van de jeugd en de samenlevingen binnen Caribisch Nederland om gezamenlijk op te treden en
steun vanuit de Nederlandse overheid en de Openbare Lichamen is hierbij onontbeerlijk.

138

139

Literatuurlijst
Bak, R.R. den & Popma, A., Nauta-Jansen, L., Nieuwbeerta, P., & Jansen, J.M. (2018). Psychosociale
criminogene factoren en neurobiologische kenmerken van mannelijke gedetineerde in Caribisch
Nederland. Den Haag: WODC.
Bryman, A. (2012). Social Research Methods (4th Edition). New York, NY: Oxford University Press.
Centraal Bureau voor de Statistiek [CBS]. (2018). Monitor Jeugdcriminaliteit 2017. Geraadpleegd van
https://www.wodc.nl/binaries/Cahier%202018-1_2849a_Volledige%20tekst_nw_tcm28306193.pdf
Centraal Bureau voor de Statistiek. (2019, 5 juni). Caribisch Nederland; bevolking; geslacht, leeftijd,
burgerlijke staat [Dataset]. Geraadpleegd van
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83698NED/table?ts=1580115140879
Centraal Bureau voor de Statistiek [CBS] (2020). Statline: Caribisch Nederland; bevolking; geslacht,
leeftijd, 2002-2016. Geraadpleegd van
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/80534NED/table?fromstatweb
De Doelder, H., Verbaan, J. H. J., & Verbeek, R. J. (2011), Wetboek van Strafrecht Curaçao, Nijmegen:
Wolf Legal Publishers.
Flick, U. (2002). An introduction to qualitative research. Londen, VK: Sage.
General Comment No. 24 on children’s rights in the child justice system, 18 september 2019,
CRC/C/GC/24.
General Comment No. 5 on General measures of implementation of the Convention on the Rights of
the Child, 27 november 2003, CRC/GC/2003/5.
Gielen, M. (2014). ‘In het belang van het kind. Overpeinzingen over de reikwijdte van artikel 3 lid 1 van
het Verdrag inzake de Rechten van het Kind binnen het civiele recht’, in: E. Witjens e.a. (red.), E
hofi di Ley. Feestbundel ter gelegenheid van 25 jaar Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de
Universiteit van Aruba, Den Haag: Boom juridische uitgeverij.
Giordano, P.C., Cernkovich, S.A., & Rudolph, J.L. (2002). Gender, crime and desistance: Toward a
theory of cognitive transformation. American Journal of Sociology, 107(4), 990-1064.
Heale, R., & Twycross, A. (2015). Validity and reliability in quantitative studies. Evidence Based Nurs,
18(3), p. 66 –67.
Kamerstukken II 2008/09, 31959, nr. 2, p. 254-260 (Inhoud in te voeren Titel VIIIA in het WvSr-BES
houdende bepalingen van het jeugdstrafrecht voor de BES, bijlage ‘big-868920, bij
Kamerstukken II 2018/19, 31568, nr. 209)
Kamerstukken II, 2008/09, 31959, nr. 3
Kamerstukken II, 2009/10, 31959, nr. 6
Kamerstukken II 2017/18, 31568, nr. 197
Kamerstukken II, 2018/19, 35000 IV, nr. 13 (Amendement ter verhoging met 1 miljoen Euro ten
behoeve van de jeugdzorg in de BES op de begroting Koninkrijksrelaties over het wetsvoorstel
Vaststelling van de begrotingsstaten van Koninkrijksrelaties (IV) en het BES-fonds (H) voor het
jaar 2019, voor de behandeling zie: Handelingen II 2018/19, nr. 11, item 7, p. 13-15.)
Kamerstukken II 2018/19, 31568, nr. 209 (Aanbieding in te voeren jeugdstrafrecht in WvSr-BES)
Krueger, R. & Casey, M. (2001). Focus groups: A practical guide for applied research. University of
Minnesota: Sage.
Kloosterboer, K. & Esser, A. (2017). Kind en armoede. Visie op een kindpakket voor Bonaire.
Geraadpleegd van https://www.kindmetrecht.nl/wpcontent/docs/20170516_Kind_en_armoede_Visie_op_een_kindpakket_voor_Bonaire.pdf
140

Kloosterboer, K. (2013). Kind op Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Kinderrechten in Caribisch Nederland
(Samenvatting). Geraadpleegd van
https://www.unicef.nl/media/1402135/samenvatting_kind_op_bes.pdf
Leertouwer, E. C., Zaalberg, A., & Busker, A. L. J. (2015). Achtergronden van de detentieratio in
Caribisch Nederland. Den Haag, Nederland: WODC.
Liefaard, T. (2020). ‘Juvenile Justice’, in: J. Todres & S.M. King, The Oxford Handbook of Children's
Rights Law, Oxford: Oxford University Press.
Liefaard, T. (2019). ‘Deprivation of Liberty of Children’, in: U. Kilkelly & T. Liefaard (eds.), International
Human Rights of Children, Singapore: Springer Nature 2019, p. 321-357.
Liefaard, T. & Kilkelly, U. (2019). ‘Child-friendly justice: past, present and future’, in: B. Goldson (ed.),
Juvenile Justice in Europe. Past, Present and Future, Abingdon: Routledge 2019, p. 57-73.
Marchena-Slot, A. (2012). Detentie van jeugdigen in Curaçao, Oisterwijk: Wolf Legal Publishers.
Marchena-Slot, A. (2019) ‘Strafrechtelijke interventies bij jeugdigen, ingekaderd en toegepast’, in: A.
Marchena-Slot, O. Kostrzewski, L. Rogier (red.), Fundamentele rechten in Curaçao, Den Haag:
Boom juridisch.
Maruna, S. (2001). Making good: how ex-convicts reform and rebuild their lives. Washington: American
Psychological Association.
MvT bij Goedkeuringswet IVRK, Kamerstukken II 1992/1993, 22855 (R 1451), nr 3, Stb. 1994, 862.
Nieuw, R. (2018). Het recht op bescherming van kinderen. Het recht op bescherming tegen
kindermishandeling in het licht van het IVRK en nationaal perspectief op Curaçao. Weert: Celsus
juridische uitgeverij.
Polkinghorne, D.E. (2007). Validity issues in narrative research. Qualitative Inquiry, 13(4), p. 471–486.
Pommer, E. & Bijl, R. (2015). Vijf jaar Caribisch Nederland. Gevolgen voor de bevolking. Geraadpleegd
van https://kennisopenbaarbestuur.nl/rapporten-publicaties/vijf-jaar-caribisch-nederlandgevolgen-voor-de-bevolking/
Powell, R.A., & Single, H.M. (1996). Focus groups. International Journal for Quality in Health Care, 8(5),
p.499-504.
Raad voor de Rechtshandhaving (2016). Preventie van jeugdcriminaliteit in Bonaire, Sint Eustatius en
Saba. Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/12/19/tkbijlage-preventie-van-jeugdcriminaliteit-in-bonaire-sint-eustatius-en-saba
Raad voor de Rechtshandhaving. (2017). Review-onderzoek Justitiële inrichting Caribisch Nederland
(JICN). Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2017/06/07/tkbijlage-review-onderzoek-justitiele-inrichting-caribisch-nederland
Raad voor de Rechtshandhaving (2019). Reclassering en resocialisatie in Caribisch Nederland.
Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/08/26/tk-bijlagerapport-reclassering-en-resocialisatie-in-caribisch-nederland
Rijksoverheid.nl (2020). Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? Geraadpleegd van
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-enantwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden
Scholengemeenschap Bonaire (z.d.). Welkom. Geraadpleegd van
https://sgbonaire.com/index.php?lang=en
Rap, S., Liefaard, T. & Rodrigues, P. (Red.). Kinderrechtenmonitor 2015. Geraadpleegd van
https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&ved=2ahUKEwiM0fS_
7uXnAhXqwAIHHerGCxcQFjAAegQIARAB&url=https%3A%2F%2Fwww.dekinderombudsman.nl%
2Fpublicaties%2Fkinderrechtenmonitor-2015&usg=AOvVaw3OZaDCf0ob-2AQRbNhg-ei
141

Schmidt, E.P., Rap, S.E., & Liefaard, T. (2020). Young Adults in the Justice System: The Interplay
between Scientific Insights, Legal Reform and Implementation in Practice in The Netherlands,
Youth Justice.
Spies, J. W. E., Soons, A. H. A., Thodé, G. A. E., Verhey, L. F. M., & Weekers, F. H. H. (2015). Vijf jaar
verbonden: Bonaire, Sint-Eustatius, Saba en Europees Nederland. Geraadpleegd van
https://kennisopenbaarbestuur.nl/media/210276/Rapport-Evaluatiecommissie-CaribischNederland-Vijf-jaar-verbonden.pdf
UNICEF. (2019). Situation Analysis Children and Adolescents in the Caribbean Netherlands.
Geraadpleegd van
https://www.unicef.nl/files/Situation%20Analysis%20Children%20and%20Adolescents%20in%2
0the%20Caribbean%20Netherlands%202019%20(1).pdf
UN Committee on the Rights of the Child, Concluding Observations on the fourth periodic report of
the Netherlands, UN Doc. CRC/C/NDL/CO/4, 8 June 2015
Van Delft D. C. I., & Bults, J. H, (2014). Jaarverslag 2013, Openbaar Ministerie Parket Bonaire, Sint
Eustatius en Saba.
Van der Zee, S., & Hoebé, D. (2019). Veiligheidsbeeld BES 2018. Geraadpleegd van
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/02/12/tk-bijlage-veiligheidsbeeldbes-2018
Van der Zee, S., Meinema, B., & Liem, M. (2019). Hoe doen de buren dat? Verslag van een zoektocht
naar regionale good practices voor rechtshandhaving en veiligheid in Caribisch Nederland. Den
Haag, Nederland: WODC. Geraadpleegd van
Van der Veen, H.C., & Heuts, L.F. (2018). National risk assessment witwassen en
terrorismefinanciering: Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Den Haag: WODC.
Van Rijn, A. (2019). Handboek Caribisch Staatsrecht, Den Haag: Boom Juridisch.
VNG (Vereniging van Nederlandse Gemeenten) & Ministerie van VenJ (2014), Richting aan Reintegratie, Convenant Re-integratie van (ex-)gedetineerden.

142

Bijlage 1: Topiclijst interviews sleutelpersonen ketenpartners
Intro



Uitleg doel onderzoek
Informed consent / toestemming voicerecorder

Algemene informatie
 Kern variabelen (leeftijd, m/v,)
 Organisatie (functieomschrijving en kernwerkzaamheden, hoeveel jaar, Bonaire/Sint Eustatius/Saba?)
 Afbakening accent op jong 12-18 jaar BES, en jongvolwassenen 18-21 jaar
Uitvoering taak (jeugd)strafrechtketen
 Inhoud taak mbt justitieel traject doelgroep
o Formeel / informeel
o Welke reacties op strafbaar feit?
o Samenwerking met andere organisaties (plaats binnen (jeugd)strafrechtketen)
o Knelpunten
 Kenmerken jongeren >>> werk uit per groep (12-18 jaar EN 18-21 jaar)
o Variabelen (hoe groot? leeftijdsvariatie, geslacht)
o Opleiding/Inkomen (school, baan(tje), toekomstperspectief)
o Thuissituatie
o Wat voor ‘criminaliteit’? (schoolverzuim, geweld, drugs, diefstal etc?)
 Registratie
o Formeel / informeel
o Wat, hoe, waar?
o Wie heeft toegang?
Implementatie jeugdstrafrecht (en jeugddetentie)
 Verwachtingen / visie op
o Wat vindt u? Wat verwacht u? (veel gebruik van worden gemaakt?)
o Wat wordt van u verwacht?
o Hoe bereidt u zich voor?
 Gevolgen voor:
o Inhoud werk / meer bevoegdheden / verantwoordelijkheid?
o Toegerust daarop? (Zijn volwassen instanties aangesloten op de jeugd?)
o Samenwerking partners
 Beoogde knelpunten
o Mbt bv specialismen, uitvoering van (alternatieve) sancties, leeftijdsonderscheiding,
preventie.
 Suggesties: Waar moet men bij het invoeren van het jeugdstrafrecht rekening mee houden?
Inrichting kwantitatieve en kwalitatieve monitor jeugdstrafrecht
 Hoe staat u tegenover een monitor jeugdstrafrecht?
 Wat zou deze moeten bevatten?
 Minimum eisen qua haalbaarheid?
Afsluiting
 Onderwerpen die niet zijn besproken?
 Sleutelpersonen die mogelijk relevant zijn?
 Interesse deelname focusgroep najaar 2019?

143

Bijlage 2: Informed consent formulier

Informed consent formulier
De Universiteit Leiden (afdelingen Criminologie en Jeugdrecht) voert in samenwerking met de
University of Curaçao, in opdracht van het WODC, een onderzoek uit naar de haalbaarheid van een
monitor jeugdstrafrecht op de BES-eilanden. Het onderzoek richt zich op jongeren van 12-18 jaar,
aangevuld met een zeer algemene verkenning van de situatie voor 18- tot 21-jarigen. De
vraagstukken zullen (globaal gezien) op twee manieren onderzocht worden:
(1) het afnemen van mondelinge interviews met betrokken sleutelpersonen uit de strafrechtketen
over hun rol en taken
(2) dossieronderzoek om de huidige 0-situatie in kaart te brengen en de kwaliteit van registraties te
beoordelen.
(3) een focusgroep in de laatste fase van het onderzoek om de bevindingen terug te koppelen en
input vragen met betrekking tot de haalbaarheid van een monitor jeugdstrafrecht.
De gegevens voor het onderzoek worden vertrouwelijk behandeld en gespeudonimiseerd. Interviews
worden met goedkeuring van de respondent opgenomen met een voicerecorder om zo betrouwbaar
mogelijk verslag te kunnen doen van de woorden van de geïnterviewde bij het uitwerken van de
interviews. In het uiteindelijke onderzoeksrapport zullen geen namen van respondenten worden
gebruikt bij het gebruik van quotes of uitspraken. Mocht u nog overige vragen hebben over het
onderzoek kunt u altijd contact opnemen met de onderzoekscoördinator Jennifer Doekhie
(j.v.o.r.doekhie@law.leidenuniv.nl).
Hierbij bevestig ik dat ik:






De opzet van het onderzoek begrijp
De gelegenheid heb gehad om aanvullende vragen te stellen over het onderzoek en dat deze
vragen naar tevredenheid zijn beantwoord
Toestemming geef voor deelname aan het onderzoek
Toestemming geef voor het gebruiken van een voicerecorder om het interview op te nemen.
Deze opname wordt alleen gebruikt voor het uitwerken van de interviews.
Toestemming geef voor het gebruiken van mijn interview voor onderzoeksdoeleinden; mijn
naam wordt echter nooit gebruikt
Naam respondent: ____________________________
Handtekening: _______________________________

Naam interviewer: ____________________________
Handtekening: _______________________________
144

Bijlage 3: Leden van de begeleidingscommissie
Wij danken de volgende leden die hebben deelgenomen aan de begeleidingscommissie:
- De heer prof. dr. G.J.J.M. (Geert-Jan) Stams (voorzitter) – Universiteit van Amsterdam
- Mw. drs. A. (Agnes) De Lima-Heijns - Caribbean Medical University Curaçao / Forensisch Centrum
Teylingereind
- Mw. drs. H. (Helen) Verleg – Ministerie van Justitie en Veiligheid / DG SenB
- Mw. dr. J. (Jolande) uit Beijerse – Erasmus Universiteit Rotterdam
- Mw. dr. S. (Soraya) Verstraeten – Volksgezondheids Instituut Curaçao
- De heer dr. G. (Gerrit) Haverkamp (projectbegeleider) - Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum (WODC)

145