Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

29 338

Wetenschapsbudget

Nr. 273

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 december 2023
Wetenschap heeft op veel dimensies grote waarde voor de samenleving.
Het drijft onze vooruitgang en is onmisbaar in het oplossen van de
complexe maatschappelijke uitdagingen waar we voor staan. Met
wetenschap investeren we in onze toekomst. Tegelijkertijd worden de
baten van wetenschap vaak pas zichtbaar op lange termijn, terwijl de
kosten zich onmiddellijk manifesteren. De baten van cruciale investeringen in wetenschap blijven daarmee – ten onrechte – buiten beeld. We
doen onszelf tekort als we investeringen in de wetenschap uitsluitend
beschouwen als een uitgavepost.
Het advies «Waarde van Wetenschap» van de Koninklijke Akademie van
Wetenschappen (KNAW) onderschrijft mijn visie op de waarde van
wetenschap. Ook de KNAW geeft aan dat wetenschap op veel dimensies
waarde heeft. De KNAW zegt dat deze verschillende dimensies soms wel,
maar soms ook niet direct te observeren zijn. Zelfs als ze wel te observeren zijn, is de precieze waarde niet altijd goed te meten. Toch mag dat
ons niet ontmoedigen om te proberen de waarde van wetenschap in kaart
te brengen, gebruikmakend van een breder instrumentarium. Ik dank de
KNAW hartelijk voor haar advies.
Het advies van de KNAW kwam voort uit een toezegging van voormalig
Minister van Engelshoven aan uw Kamer in het Verslag van een
Algemeen Overleg (VAO) dat plaatsvond op 19 juni 2019. Zij zegde uw
Kamer toe «de mogelijkheid te onderzoeken een advies in te winnen over
de waarde van wetenschap bij WRR, KNAW of andere adviesorganen».1
Additioneel is de KNAW verzocht een voorstel te formuleren over hoe
modellen, waarmee de waarde van wetenschap in kaart gebracht kan
worden, verder ontwikkeld kunnen worden. Hiermee is het advies een

1

kst-29338-273
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Kamerstuk 29 338, nr. 202

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 338, nr. 273

1

aanvulling op de eerdere beantwoording2 van de motie van de leden
Bruins en Paternotte, die verzochten het Centraal Planbureau (CPB) te
vragen de effecten van investeringen in kennis in kaart te brengen.3 Op
24 februari 2023 heeft de KNAW-commissie, onder voorzitterschap van
prof. dr. Van Praag, haar advies gepresenteerd.
Met deze brief ontvangt uw Kamer mijn reactie op dit advies. Ook geef ik
in deze brief invulling aan de motie van de leden Westerveld en Kwint
over hoe we wetenschappelijke inzichten meer kunnen benutten bij het
vormgeven van overheidsbeleid.4
Hoofdlijn van het advies
Het advies van de KNAW bevat drie kernboodschappen. De eerste
kernboodschap is dat de waarde van wetenschap groter en breder is dan
wat wij nu kunnen observeren. De wetenschap creëert waarde door de
drie verschillende processen waar zij uit bestaat:
(1) kennisproductie;
(2) kennisoverdracht;
(3) toepassing, ontwerp en implementatie.
De waarde van wetenschap is in sommige dimensies veel beter meetbaar
dan in andere. Een praktische indicator van waarde die enigszins maar
niet volledig recht doet aan de vele dimensies van waarde van wetenschap is «brede welvaart».
De tweede kernboodschap is dat de empirische meetbaarheid van de
waarde van investeringen in wetenschap gecompliceerd is. Dit komt
onder andere door de lange periode tussen de investeringen en de
doorwerking daarvan. Het komt ook doordat de waarde steeds meer
wordt gerealiseerd door samenwerkingsverbanden binnen kennisinstellingen, tussen kennisinstellingen onderling, en tussen kennisinstellingen
en andere partners. Hierdoor wordt het lastiger om causale verbanden
tussen uitgaven aan onderzoek en de specifieke resultaten daarvan aan te
wijzen.
De derde kernboodschap in het KNAW-advies is dat de drie planbureaus
(Centraal Planbureau, Sociaal en Cultureel Planbureau, en Planbureau
voor de Leefomgeving) de waarde van wetenschap die wél meetbaar is,
meer dienen mee te nemen in hun instrumentarium. Deelstudies,
scenariostudies en meta-analyses (onderzoek waarbij de resultaten van
eerder uitgevoerde onderzoeken samen worden genomen) kunnen
volgens de KNAW het instrumentarium van de planbureaus verrijken. De
KNAW adviseert dat de planbureaus meer kansen benutten om met een
breder palet aan methoden de waarde van wetenschap op meer verschillende dimensies te evalueren.
Beleidsreactie
Kernboodschap 1: De waarde van wetenschap heeft vele dimensies en is
groter en breder dan we kunnen observeren
Met de KNAW-commissie deel ik de mening dat wetenschap meerdere
waarden heeft, zowel intrinsieke (de productie van nieuwe kennis en
Bildung door onderwijs) als extrinsieke (impact op de maatschappij en de
economie). Om bij te dragen aan oplossingen voor onze huidige
2

Kamerstuk 35 925 VIII, nr. 183
Kamerstuk 35 570 VIII, nr. 89
4
Kamerstuk 31 288, nr. 1042
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 338, nr. 273

2

maatschappelijke uitdagingen, zoals de energietransitie, hebben we zowel
de intrinsieke als de extrinsieke waarden van wetenschap hard nodig. Ik
denk dan aan de vorming en opleiding van jonge mensen, kennisproductie en de vertaling van wetenschappelijke kennis naar toepassingen.
De waarde van de oplossing van urgente maatschappelijke uitdagingen is
echter niet gemakkelijk in geld uit te drukken.

De waarde van wetenschap is breed – twee voorbeelden
Wetenschap levert veel verschillende waarden op, niet alleen
vanwege de toegenomen kennisbasis, maar ook in verband met de
adressering van maatschappelijke vraagstukken. Het KNAW-advies
geeft hiervan enkele mooie voorbeelden.
Onze aarde moet een groeiende wereldbevolking voeden met een
krimpend areaal aan geschikte landbouwgrond. De telers en
veredelaars uit de Holland Innovative Potato gebruiken de kennis
van plantwetenschappers voor het telen van robuuste aardappels
met zo min mogelijk mest of bestrijdingsmiddelen.
Dementie is een ingewikkelde puzzel, waarvan nog niet alle oorzaken
duidelijk zijn. Neurowetenschappers van het Amsterdam UMC
onderzoeken het vraagstuk door deze om te draaien: wat maakt dat
sommige honderdplussers nog zo helder van geest zijn? Door erfelijk
materiaal te bestuderen met supercomputers zijn bepaalde genen te
koppelen aan Alzheimerrisico’s.

Het Nederlandse onderwijs- en wetenschapssysteem levert een grote
bijdrage aan zowel fundamenteel als toepassingsgericht onderzoek. Het
fundamentele wetenschappelijk onderzoek jaag ik aan door investeringen
in het onderzoeksprogramma open competitie van NWO, de instelling van
starters- en stimuleringsbeurzen en een subsidieregeling voor matching
binnen Horizon Europe.5 Toepassingsgericht onderzoek stimuleer ik
binnen de Nationale Wetenschapsagenda en door investeringen in
praktijkgericht onderzoek. Valorisatie en maatschappelijke impact
stimuleer ik samen met de Minister van Economische Zaken en Klimaat
(EZK) via zeven verschillende sporen.6 Een voorbeeld hiervan is het
Faculty of Impact-programma, waarin onderzoekers de tijd, middelen en
ondersteuning krijgen om hun onderzoek te vertalen in toepassingen met
economische en maatschappelijke impact. Verder werk ik met de Minister
van Economische Zaken en Klimaat en een breed consortium (bestaande
uit universiteiten, hogescholen, UMC’s, TO2-instellingen en regionale
ontwikkelingsmaatschappijen) samen aan het Deltaplan Valorisatie 2023.
Met dit Groeifondsvoorstel beogen we een impuls te geven aan valorisatie in Nederland.
Als het gaat om het benutten van wetenschappelijke kennis voor beleid,
wil ik hier ook stilstaan bij de waarde van wetenschap bij het vormgeven
van beleid. Dit ligt mij namelijk nauw aan het hart. Ik zet mij samen met
het onderzoeksveld hiervoor in. Universiteiten, hogescholen en andere
kennisinstellingen spelen een belangrijke rol in onderzoek naar oplossingen voor maatschappelijke problemen. De leden Westerveld (GroenLinks) en Kwint (SP) benoemden dit in een motie waarin ze verzochten «te
onderzoeken hoe wetenschappelijke inzichten meer benut kunnen worden
bij het vormgeven van overheidsbeleid en daarmee de kennis van
5
6

Kamerstuk 33 650, nr. 59
Kamerstuk 33 009, nr. 117

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 338, nr. 273

3

universiteiten en hogescholen een grotere rol te geven bij het aanpakken
van maatschappelijke vraagstukken, door bijvoorbeeld voortaan eerst de
calls of de aanbestedingen voor advies uit te zetten via het SIA en de
NWO.»
Ik zie mogelijkheden om wetenschappelijke inzichten, met name die van
onderzoekers aan universiteiten en hogescholen, beter te benutten voor
beleid. Zoals ik al benoemde in mijn lezing bij de Raad voor het Openbaar
Bestuur op 13 september 2023, is het essentieel om de brug tussen
wetenschap en beleid structureler vorm te geven.7 Ik richt daarom, binnen
de bestaande begroting, een team op dat aan de hand van concrete
beleidsvraagstukken verkent en beproeft hoe de interactie tussen beleid
en wetenschap structureel en dynamisch kan worden vormgegeven. In
zogeheten voorbeeldprojecten werkt het team samen met ministeries,
diensten en wetenschapsorganisaties. Het team fungeert als aanjager en
verbinder. Daarnaast verkent het team, conform een eerdere toezegging
aan uw Kamer8, samen met de ministeries of en zo ja welke aanvullende
Rijksbrede afspraken, kaders en instrumenten nuttig en nodig zijn om de
kennisfunctie op ministeries te versterken. Ook in Europees verband
werken we samen aan de verbinding tussen wetenschap en beleid. De
Europese Raad voor Concurrentievermogen heeft aanbevelingen
aangenomen om meer uit te wisselen hoe we wetenschappelijke inzichten
beter kunnen benutten in beleid.9
In de motie noemen de leden Westerveld en Kwint het voorbeeld om calls
of aanbestedingen voor advies uit te zetten via het Regieorgaan SIA en de
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Zij
plaatsen dit in de context van het feit dat Nederlandse hogescholen en
universiteiten goed en gedegen onderzoek doen naar oplossingen van
maatschappelijke problemen en het feit dat de rijksoverheid in 2022 een
bedrag van € 2,7 miljard uitgaf aan extern personeel, waaronder
consultants en adviseurs voor het oplossen van dezelfde maatschappelijke problemen. Er is echter een onderscheid tussen opdrachten voor
beleidsonderzoek (voornamelijk voor beleidsevaluaties) en het gebruik
van wetenschappelijke inzichten in beleid, wat het team dat ik opricht zal
aanjagen. In het tweede geval is het gebruikelijk dat wetenschappers geen
geld ontvangen voor hun wetenschapsadvies, dus om met gesloten beurs
te werken. In het eerste geval gaat het om volledig uitgewerkte
opdrachten die volgens aanbestedingsregels moeten worden gegund.
Onderzoekers van universiteiten, hogescholen en andere kennisinstellingen nodig ik van harte uit een offerte uit te brengen voor dit soort
opdrachten. Ik kan dit soort opdrachten echter niet via regieorgaan SIA of
de NWO uitzetten vanwege deze aanbestedingsregels.
Kernboodschap 2: De waarde van wetenschap is moeilijk empirisch te
meten
De tweede kernboodschap van de KNAW is dat de empirische
meetbaarheid van de (manifeste) waarde van investeringen in wetenschap gecompliceerd is.
Er is brede consensus en evidentie dat investeringen in onderwijs,
onderzoek en innovatie op lange termijn een positief effect hebben op
economische groei. Breder gezien hebben zij ook een positief effect op
welzijn en welvaart, zoals ik al in mijn eerdere beantwoording van de
7

De ROB-lezing 2023 door minister Robbert Dijkgraaf | Toespraak | Rijksoverheid.nl
2023Z07838
9
Council Conclusions on Strengthening the Role and Impact of Research and Innovation in the
Policymaking in the Union
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 338, nr. 273

4

vragen van de leden Bruins en Paternotte10 schreef. De omvang van al
deze positieve effecten is echter lastig vast te stellen.
De KNAW laat in haar advies duidelijk zien waarom het lastig is de waarde
van investeringen in wetenschap empirisch te meten. Deels komt dit een
lange periode tussen investering en opbrengst. Dit probleem is niet
beperkt tot het domein van de wetenschap, maar speelt ook bij domeinen
als onderwijs, cultuur, natuur en gezondheidszorg. De KNAW noemt ook
dat het meetprobleem vergroot wordt doordat wetenschap en
maatschappij meer verweven zijn geraakt. Voorbeelden zijn samenwerking tussen kennisinstellingen onderling en samenwerking van
kennisinstellingen met bedrijven en maatschappelijke organisaties. De
toegenomen onderlinge verwevenheid zorgt ervoor dat het nog moeilijker
is de impact van wetenschap toe te schrijven aan één actor. De KNAW
staat overigens positief tegenover de toenemende verwevenheid van
wetenschap en maatschappij. Ook ik sta positief tegenover deze ontwikkeling. Dat de meetbaarheid van de waarde van investeringen hierdoor
moeilijk wordt, aanvaard ik. Alleen door samenwerking tussen kennisinstellingen, het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties kunnen we
maatschappelijke opgaven het hoofd bieden.
De hindernissen die de KNAW beschrijft, worden aangevuld door een
recent CPB-rapport over de (on)mogelijkheden om de economische baten
van R&D-beleid te kwantificeren.11 Het CPB benoemt in haar rapport een
aantal hindernissen. Zo bestaat er onzekerheid bij het ramen van
doorbraaktechnologieën, de effecten van de verschillende soorten
technologieën en de rol van mondiale ontwikkelingen in ons nationale
systeem. Het CPB concludeert dat macro-econometrische modellen nog
onvoldoende ontwikkeld zijn om het R&D-beleid op een betrouwbare
manier door te rekenen en de productiviteitseffecten daarvan te bepalen.
In de afgelopen tien jaar is via micro-econometrische studies wel meer
inzicht verkregen in de effectiviteit van individuele R&D-maatregelen.
Deze zijn echter vaak sterk afhankelijk van de betreffende (inter)nationale
context en andere factoren. Een mooi voorbeeld in de Nederlandse
context is het CPB-onderzoek naar de effecten van de Vernieuwingsimpuls
op de carrières van de ontvangers van deze subsidie.12
Met de lessen uit het CPB-rapport in het achterhoofd benadruk ik graag
dat we vanwege het belang van wetenschap en onderzoek voor de
Nederlandse samenleving moeten blijven zoeken naar manieren om op
een wetenschappelijke deugdzame wijze de impact van wetenschap
inzichtelijk te maken. Zowel het KNAW-advies als het CPB-rapport tonen
dat er een opgave ligt in het onderzoeksveld. Deze opgave wil ik tezamen
met het onderzoeksveld ter hand nemen door partijen bijeen te brengen
en hen te stimuleren om met deze opgave aan de slag te gaan. Ik verken
daarom de mogelijkheid om, binnen de bestaande begroting, samen met
partners via de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) een onderzoek te
laten uitvoeren. Ik kom hier later in deze brief op terug.
Kernboodschap 3: Er kan al meer inzichtelijk worden gemaakt dan nu
gebeurt; «brede welvaart» is een stap in de goede richting om de
opbrengst van wetenschap op nieuwe wijze te benaderen
De derde kernboodschap van de KNAW richt zich vooral op doorrekeningen van beleidsplannen door het CPB. Zo was de verkiezingsdoorreke10

Kamerstuk 35 925 VIII, nr. 183
Centraal Planbureau (2023). Kwantificeren economische baten van R&D-beleid
12
Gerritsen, Plug en Van der Wiel (2013). Up or out? How individual research grants affect
academic careers in the Netherlands. CPB Discussion Paper 249.
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 338, nr. 273

5

ningen «Keuzes in Kaart» dit jaar gericht op budgettaire gevolgen en
economische effecten van beleidskeuzes van politieke partijen op korte en
middellange termijn. De langetermijneffecten bleven daarentegen bij de
doorrekening buiten beeld vanwege de korte doorlooptijd naar de
verkiezingen. Het CPB geeft in zijn verantwoording aan dat maatregelen
op het gebied van onderwijs, innovatie en infrastructuur een positief
effect kunnen hebben op de productiviteit van de Nederlandse economie
op langere termijn.
Doorrekeningen gericht op de korte termijn lenen zich niet goed voor het
in kaart brengen van de waarde van wetenschap, temeer omdat de
waarde zich nog moeilijk exact gekwantificeerd laat vangen in doorrekenmodellen. Investeringen in wetenschap vertalen zich op korte termijn in
uitgaven en de resultaten op lange termijn vallen buiten de doorrekenhorizon van het CPB. In algemene zin zijn de effecten van wetenschapsbeleid
vaak moeilijk te ramen en afhankelijk van veel factoren, zoals de eerder
aangehaalde CPB-studie ook aangeeft. Dit resulteert bij doorrekeningen
van het CPB in een beeld waarbij wel de kosten, maar niet de uiteindelijke
baten zichtbaar worden. Het rendement van investeringen in deze
domeinen blijft daarom onzichtbaar. We hebben een nieuwe benadering
nodig die meer recht doet aan de (langetermijn)opbrengst van wetenschap en onderwijs en die vermijdt dat investeringen in wetenschap
uitsluitend als uitgavepost worden beschouwd.
Volgens het KNAW-rapport kan ook meer van de waarde van deze
investeringen worden meegenomen dan wat nu in het rekeninstrumentarium van de planbureaus zit, met name wat betreft brede welvaart. De
KNAW zegt dat hierbij gedacht kan worden aan deelstudies, literatuurstudies, experimentele studies, scenariostudies, studies die betrekking
hebben op andere landen, en meta-analyses.
Ik onderschrijf van harte dat de waarde van wetenschap verder gaat dan
alleen de economische opbrengsten. Het gebruik van indicatoren van
«brede welvaart» doet daarom recht aan de positieve effecten van
investeringen in wetenschap. Het kabinet heeft de planbureaus gevraagd
om tot een set aan bredewelvaartsindicatoren te komen13. De planbureaus
zijn op dit moment al bezig deze indicatoren te ontwikkelen. Dit werd ook
benoemd in een gesprek tussen de KNAW, de planbureaus en mijzelf, dat
heeft plaatsgevonden naar aanleiding van het advies van de KNAW. Ik
juich het toe dat de planbureaus bredewelvaartsindicatoren in kaart willen
brengen. Op dit moment geven de planbureaus aan dat de ontwikkeling
van de set bredewelvaartsindicatoren enkele jaren in beslag zal nemen.
Ook na het ontwikkelen van indicatoren zal het in kaart brengen van
effecten op de brede welvaart tijd vergen.
Ik onderstreep daarom de oproep van de KNAW voor een meer pragmatische aanpak met een breed palet aan instrumenten waarin we ons
richten op wat nu al mogelijk is en waarin we breder kijken dan economische effecten. Ik sluit mij aan bij het KNAW-advies om niet ontmoedigd
te raken door de complexiteit, noch door minder exact kwantificeerbare
uitkomsten. Ik vraag hiervoor aandacht van andere ministeries en de
planbureaus, en wil daarom de mogelijkheid onderzoeken om binnen de
bestaande begroting een call te ontwikkelen binnen programmalijn 2 van
de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) over de brede baten van kennis,
waarin ook rekening wordt gehouden met wat nu al bekend is op basis
van de wetenschappelijke literatuur over de effecten van wetenschap op
de brede welvaart. Over de uitwerking van een dergelijk onderzoek ga ik
in overleg met andere ministeries.
13

Kamerstuk 34 298, nr. 37

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 338, nr. 273

6

Tot slot
Wetenschap is onontbeerlijk voor vooruitgang en om complexe
maatschappelijke uitdagingen het hoofd te kunnen bieden. Tegelijk is het
moeilijk de exacte impact van wetenschap te bepalen. Ik dank de KNAW
voor haar mooie voorbeelden van de impact die wetenschap heeft op de
maatschappij. Deze voorbeelden illustreren dat we meer recht doen aan
de werkelijkheid als we de positieve effecten van investeringen in
wetenschap vaker en op meer dimensies meewegen. Ik hoop dat de
planbureaus deze wetenschappelijke uitdaging oppakken en met hun
kennis en expertise erin zullen slagen om een doorbraak op dit terrein te
realiseren. Een doorbraak die politiek en beleid gaat helpen om de
economische en maatschappelijke waarde van kennis ten volle te
benutten.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 338, nr. 273

7